Caribou

Infiamna

2012-02-06T10:41:00.005+05:30

Infiamna lam ti ngai lo ber hian infiamna lam ka'n ziak ve ang e. Taksa hi khawl ropui tak mai a ni a, eng lai pawha hna thawk reng mai, amah leh amah uluk taka inenkawl thei a ni. Kan taksa hi chevela hna thawk bawrh bawrh thei tura duan anih ang chiah hian thlan tla zawih zawiha hnathawh hi kan taksa hian a ngeih hle a. Tunlaiah mi kan awmawl tawh a, hnahram thawh ai chuan hahdam zawka hnathawh a hlawk zawkin a nuam zawk bawk a, kan hahdam mah mah hle a. Hei hian a hrinchhuah chu thau, dulkiar, thisen sang leh zunthlum te hi a ni. Tin, kan tihrawlte hi kan sawizawi reng loh chuan a lo nem a, a lang nalh thei lova, kan taksa pawhin resistance a neih chak loh phah hial thei thin. Kuthnathawh lam kan tlansan laklawh tawh si a, chuvangin thlan tla zaih zaih khawpa infiam hi kan taksa hian a mamawh hle a ni.

Pa han nih hnu hi chuan hun a tight a, hunawl neih ang angah nupui-fanaute kilkawi ve an ngai a, infiamna hun takngial pawh a uiawm tham ta hle mai. Patlinga pumpa tlai huntha zawng zawng infiam nana khawhral fo mai chu, chhungte lakah a inthlahrunawm tlat thin. Mahse taksa hriselna aia hlu engmah a awm lo a ni tih hriat chian chuan he hun hi a uiawm loh hle thung si.

Eng infiamna pawh hi ti ve dawn ila a hmanrua a ngai a, a hmanrua atan pawisa tamtak sen a tul thin. Mi thenkhat chuan zingah tlan ila, pawisa senral a ngai lova a tha ber an ti fo thin. Mahse zing tlan hi phur lai chauhva tih a awl fu a ni. Thil awm miah lo uma patlinga pumpa tlan vuk vuk reng peih chu mitlemte chauh an ni awm e. Infiamna erawh opponent te nena infiam paha intihhlimna a ni a, hma takah thawh kher a ngai lova, mahni hunawl neih huna va infiama va insawizawi ve mai theih a ni a, a thain a remchang hle. Peihawm loh tak leh enjoyment awm miah lova zinglam hma taka thawha tlan vuk vuk ai chuan taksa sawizawi paha enjoyment kan lo neih ve hi a hlu ka ti tlat. Tin, opponent awm miah lo infiamna hi chu a nuam lo hrim hrim bawk.

Mahni kum mila infiamna

Mahni kum mila infiamna thlan thiam erawh a pawimawh khawpin ka hria. Tlema kum la naupan deuh lai chuan infiamna chi hrang hrang hmangin infiam thin ila. Naupan lai chuan mizo naupang infiamna pangai hi a nuamin a tha hle a; tin heng football leh hockey te pawh hi tha tak a ni. La naupan viau laia volleyball leh basketball khelh tum tlat te, upat viau tawh hnua football leh hockey khelh tum tlat te pawh hi a fuh miah lo. Kan upat chhoh zel mila inkhelhna/infiamna thlan thiam hi a tul fu. Keini ang rual tan chuan badminton leh Table tennis hi khelh atan a tha tawk tawh fu ang a, nakinah phei chuan Table Tennis bak hi chu khel chi ka ni lo thuai ang.

Mahni zirlai mila infiamna

Zirlai nih laia kan tihtur chu lehkha zir anih rualin taksa hriselna tawk leka infiam hi a ni bawk. Lehkha zirlai tibuai lo tawka infiamna hun siam thiam a tul hle a, zirlai nih vanga infimna hun nei miah lo tura inngaih ngawt hi a fuh miah lo a ni. Zingkar lehkha zir, chhuna class kal, zana lehkha zir, henmi kar lakah hian infiamna hun tlem hnawh len tum tur a ni. Game rei tak tak khelh ngai chi emaw, inhliam palh hlauhawm ang chi emaw infiamna ang chi hi chu ti nasa vak lo thei se a tha hle. Naupangte hi anmahni chauh chuan infiam nuam an ti lova, pa te'na kan enpui theih hi nuam an ti hle niin mi thenkhat chuan an sawi fo thin. Zirlai naupang chuan a tlai ban veleh homework ti se, a zawh veleh infiam nghal mai tur a ni. Mahse hei pawh hi a chang chuan harsa tak a ni.

Infiamna hi nun tihlimawmtu pakhat ani a, inkhelh leh infiam hrim hrim hi a nuam a, nun a tizangkhai a, hawiher a tizang a, thian leh hmelhriat tam tak min siamsaktu a ni fo thin bawk. Ziak tur a tam, mahse ziak tur ka hre tawh lo. Infiamna hi hriselna atan a tha hle, mahse hmelthatna te, luck-na te erawh a ni chuang hauh lo. Tin, damreina pawh hi a ni chuang lovin ka hria.

A tawp ber atan chuan.... eng infiamna mah hi thiam tak tak ka nei lo, taksa intihnat lampang tih loh chu tumah cho loh tak tak pawh ka nei chuang lo, infiamna phena intihhlimna hi ka duh ber a ni miau si a........

Thlalak vawm khawm mai mai

2012-01-26T11:51:00.001+05:30

Ka camera neih ve chhun ka phone camera hmanga ka lak thlalak thenkhat ka'n vawm khawm ve mai mai teh ang.

Thal:
He thal hi Manipur atanga ka chah a nia, naupang tan chuan a la rih deuh mah mah vangin a phelh theih theih ka phelh darh a, a aiah hmawlh suih ka vuah sak a, kah nuam an ti hle. Thal hmawr zum khi ka phawi daih bawk.

Tangkawng:
Kan ram chhunga hnam tenau zawkte hian tangkawngsa hi an duh hle a, a tui viau anih ka ring, an ngam huai thei em mai.

Phur takin an puah a, an sat sawk sawk mai.

Hetiang tuibur hi Chakma unaute hian an uar hle a. Zuk zawngin a ri barh narh thin. Keini chuan kan tuibur leh kan vaibel zuk thinte kan hlamchhiah zo tawh a, chutihlaiin an ni chuan an hnam meizuk dan hi an la chawinung chho zel thung.

Thlam leh a vel cheimawitu atan chuan hetiang par hi a lo mawi ber mai. A par a mawi mai bakah a chuai har em em bawk. Ka tan chuan anthurium par aiin a mawi zawk a, a hlu zawk bawk.

Kumhlui a liam ta, Kumthar chibai le

2012-01-01T00:04:00.004+05:30

Kan ti nek nek a, rin loh karin ni leh thla a liam a, kum 2011 kumtawp, ni hnuhnung ber kan thlir liam a, hlim taka kum kan chhiar lai mek chuan 'hmanlai' tia sawi kai tawh turin chatuan atan min herliamsan leh ta muai muai mai. Thenkhat tan kum ngaihawm tak leh hriatreng tlak a ni ang a, thenkhat tan chuan kumchhiat kum a ni ang a, thenkhat tan chuan engtik hunah maha theihnghilh tawh ngai loh tur kum a ni ngei ang.

Kumhlui thlah zan a lo thlen hian rilru a sahawk a, engemaw ti taka awmin engemawti taka hman riau chakna a awm thin. "Zanin chu tu nen nge in hman dawn?", "Nuam takin hmang rawh aw".... "Zanin chu rui ngheng mai teh ang"..... "Tute inah nge ar kan kan ang?".... Kumhlui hi tihtakzetin kan thlah thin ni berin ka hria. Thlah lo pawh ni ila, a liam tho tho dawn si... Kei pawh hi ka bang bik chuang nek lo ve. Hnamdang te tan pawh kumhlui thlah zan tho a ni a, mahse chuti em em chuan an helhhawlhin an la lungrun em em lo niin a lang.

Ka naupan lai ata tawh, halpuah leh halmawi hi ka hal nasa ve ngai lova. Ka puitlin hnu pawh hian ka hal nasa chuang hek lo. A puak ring chi phei hi chu, nei mah ila ka hal chak lo tlat zel. Kumin zet chu a vawikhatna atan halpuah leh halmawi tel miah lovin kumhlui ka thlah liam ve ta. A va han inchhirawm loh tak em. Puak tawk tawk miah lo pawhin kumhlui chu a lo liam thei tho anih hi.... Bengchheng si lo, pawisa save bawk si, air pollutants kan release tlem phah bawk nen, a tihchi hle mai.

Ka tawngkam thiam loh aleiah ka sawi tum leh ziak tum takah lut fuh tak tak lovin ka tlak kawi leh ta duah mai. He thu ka ziak lai mek hian kum 2012 thlen nan minute tlemte chauh a awm tawh. Dam chuan rinaiin hun a kal chakin a lo va liam chak tak em. Chhak kawlah ni a rawn chhuak a, thlang lenkawlah a liam leh a. Mihring kan piang a, kan thi bo ral leh a. Khawvel erawh a vir ngaiin a vir reng thung. He khawvel lah kan kumhlun lohna tur ram a ni si. Nakum tun ang hun te hi thleng leh phak tak ang i maw....... Kumhlui, kum 2011 chu a her liam ta ruai ruai mai.....

Thian duhtak, hun inher mek hian kan hringnuna a duhawm lo lai te, a thalo lai te, theihnghilh hmak kan duh ngawih ngawih lai te hi liampui vek sela, he kumthar lo thleng hian i tan damna te, hriselna te, thatna te, lungawina te, hausakna te, malsawmna te, lo thlen mawlh che se la, he kumthar hi i tan kumthat kum a lo nih ngei theih nan ka duhsakna ka hlan a che. Kumthar chibai mawlh mawlh le.

Chhandamtu piancham Krismas

2011-12-25T21:35:00.008+05:30

Krismas a lo thlen meuh chuan chhangchhiat buai a na bawk a, fate lawm zawng leisak theih loh hlauhna nen, mahni tawkah ka phili buai kher mai. Ka online thian fel tak tak te Krismas chibai pawh ka buk hman lo che u a. Ka inthiam lo kher mai. Van Lal nau ang pianni champha lo thleng hian taksa damna te, hriselna te, thlarau damna te, rilru hlimna te, lungawina te, thatna te, hmangiahna te, vanneihna te lo thlen mawlh che rawh se. Hlim taka krismas i hman ngei theih nan tlaikhawhnuah ka duhsakna nen Krismas chibai ka buk a che. Lal piang lawmna ruai hlim takin i kil ngei ngei dawn nia aw.

Ka va nannei bik tak em

Kan tana kut ropui ber, kumpui lingleta kan ngahhlelh leh a lo thlen hun nghaka ring kan fan kan fan thin chu a lo thleng leh ta. He hun hmu ve phak lova boral ta enge maw zat an awm laia keinin damtlang taka kan thleng thei bik hi kan va vannei tak em. Pathian khawngaihna vang liau liau a ni. Thenkhat hmun hla tak takah awmin khawhar tak leh mahni khua ngai ngawih ngawihin krismas an hman laiin kei chu chhungte kiangah, mahni khua ngeiah krismas ka hmang thei a, ka vannei tak em. Thenkhat te natuara rum chungia natna khuma an leh an leh laiin keini chu hlim tak leh damtlang takin krismas kan hmang thei a, ka va vannei bikin Pathian malsawmna hi ka va dawng nasa bik tak em.

Lal lo piang kan hmuah dan hi a va dik tawk lo ta em

Krismas a lo thlen hian kan tana Lal leh Chhandamtu lo piang fak leh chibai buk aiin a huau huau leh a phawvuaka lo phur chiam hi kan ching thar a, a pawi khawp mai. Sakhaw dang betu te chuan an kut ropui ber hi an urhsun thei asin. Keini pawh hian tan kan lak a tul takzetin ka hria. Kristian inti tam takte hian kan hunpui ber hman tuma kan lo hmuah dan te, hman kan tum dan te , a tak ram daih miah si lova a phawvuaka nasataka kan tal thin dan te hi a dik tawk lo. Hemi chungchangah hian a chhungkua ang te, a Kohhran huap ang te pawhin nasa lehzuala infuih thar kan mamawh hle niin a lang.

Tunhma deuh kha chuan krismas urlawk zanah hian nula leh tlangval rual te'n a tuka thingpui ruai hmeh tur chhang an chhum a, an kang bawk a. An hlim em em thin. Chhang kan zawhah a huhovin zaikhawmnaah an lut dial a, zaikhawm boruak a nuam sawt a, zai a tang a, khuang a rang a, chutiang chuan hlim takin zanrei tak tak thleng Pathian fakin an zai dup dup thin. Tunah erawh zawng engkim danglam chho ta. Krismas urlawk zan ngat phei hi chu nula leh tlangval tam takte hian fawrna hun, interekna hun, ar kanna hun, chhang kanna hun, party throw-na hun tha ber emaw kan ti chho tan niin a lang. Infuih thar sauh sauh kan va mamawh tak em.

Khawvel a lo changkang chho va, thil engkim a lo awlsam chho ta a, a huhova krismas laia thiltih thin te khan mual min liamsan tial tial mai. Krismas thing tuah tur laa Kohhran Thalaite an thawk chhuak mup mupte kha, a huhova krismas boruak siamna pakhat a ni ve a, chu lah kan thlah liam tan tawh a. Krismas chhang deng tura nula tlangval kan chhuah khawm thin lai te kha aw..... zing karah a thum hian a thum dup dup mai thin kha a nia. Tunah chuan chutiang ri hriat tur a awm ta lo. Krisma tuahthing lak, chhang den, chhang kan, chaw khawn, a awm ta lo. Thalai thingpui lum leh fatu ni ve lo tan chuan tihtur a vang ta ngei mai. Kan changkanna hian kan thawh hona hlimawm tak kha a nuaibo ta si a, thalai tihtur nei lo ho hian anmahni intihhlim nan tihtur dang an dap chawp a ngai ta anih hi. He hun hi Pathian chibai bukna hun atan te, chhungkuaa hlimtlang taka hmanna hun atan te, tei rawlai mai mai lova inkhawm leh zaikhawmna lama Pathian fak tura infuih thar te hi kan va ngai nasa tak em. He krismas hi a thianghlim ang chiah hian keini Kristian te hian thianghlim taka hmang thei turin nasa lehzuala infuih thar kan va mamawh tak em.

Chibai buk leh fak chiah hi kan tihtur a lo ni

Bethlehema Lal Isua a lo pian khan mifing leh ropui ber ber te'n hla tak atangin an rawn pan vang vang a, chibai bukin thilpek te an hlan a. Tin, mihnuaihnung ber ber, mahni inlum pawha riak ve hman lova zan khawvawt tak hnuaia beram venga khaw pawna awm mek berampute pawn Isua chibai an buk a. Van angel rual te pawn amah fakna hla sa chungin chibai an buk a ni. Mahni intihhlimna hun tur te, mahni nawmna tur te, a huau huau leh zu leh sa hlimhlawpna nena hun hmanna tur a ni lo va, he hun lawmawm tak hi Isua Krista chibai bukna hun tur a ni zawk e.

Kumin chhunga lusun khawhar chhungkuate tan chuan krismas a lo thlen hian an hmangaih kal ta te ngaiin an rum ang a, lungngaihna leh lunglenna avangin hlim takin krismas an hmang thei lo ngei ang. A hma kuma hlim taka krismas an hman ho laite mitthlaah a lang ang a, an lung a leng hle ang. Mahse tap chung leh lungngai chung chung pawhin Lal thar lo piang hi chibai buk rawh se, Lalpa'n an lungngaihna te, an khawharna te a hria a, a thlahthlam dawn reng reng si lo. Tiru, a pui a pang, a lian a tein Lal lo piang hi hlim takin lo lawm ila, kan zavaiin fakhla nen zaiin chibai i buk ang u. Kan tana nau lo piang hi fak tlak leh chawimawi tlak a ni si a.

"Lawm ru, lawm ru, min tlantu Beramno a lokal,

Fak ru Haleluiah Amen Haleluiah,

Min tlan turin a lokal."

Kan chungnung bik mang e

2011-12-11T23:22:00.002+05:30

Khawvel hi Pathianin a duh dan taka a siam a ni a, a chhunga cheng zawng zawngte pawh ama siam vek kan ni. Mihring erawh kan dang hle. Thil dang zawng hi chu "Lo awm rawh se" tia a siam an nih laiin, mihring erawh uluk takin, ama anpui ngeia a siam kan ni. Nunna nei dang lakah kan danglam bik hle a, thiltithei ber ldinhmuna ding lo thei lo kan ni. Mihring te'n khawvel kan chen ang chiaha nuamsa hian nunna nei dangte hian han chen ve thei ta se nuam an va ti dawn tak em. Keini zawng kan vannei bik ani, kan vanneih zia erawh kan hre si lo.

Ui te chi kan vulh thin a. He kan ui hi a fing reuh in, tawng a hre ve ami aw tih mai tur a ni fo thin a. A rinawm tiah tiah hle bawk. Mahse a tawng thei tlat lo. A natna te, a lungngaihna te, a khawharna te, a lunglenna te, a hlimna te a sawi chhuak ve thei lo. Duh duh sawi theia kan awm te, kan hlima kan nui ri hawr hawr thei te, kan tap thei te, duh duh sawia kan titi thei ringawt te hi nungcha dang lakah chuan kan chungnun zia lantirtu pakhat ani reng reng. Kut kan hmang thiam bik ringawt pawh hi mak tak a ni. Chu mai ala ni lo duhtawka "kutzungpui" kan hmang tangkai thei bik hian ramsa lakah nasa takin kan chungnun phah bawk. Kutzungpui tangkai zia hi kan chhut thin em ang chu maw....ramsa ho hian an kutzungpui an hmang tangkai thiam mang miah lo asin.

Thlarau neia kan awm bik leh thih boral hnu pawha Pathian hnena cheng thei tura chhandamna chang ve theia kan awm hi, khawvela nunna nei dang te aia kan ropui em em na pakhat a ni bawk. Nungcha dangte chuan an damchhung hun bak engmah an nei lova, keini chuan kan damlai hringnun a ral hnu pawhin chatuana nung turin hmalam kan la pan dawn chauh si. Kan chungnung bik mang e aw.

Pathian anpuia siam kan ni a, nasa taka inthlah punga leilung hi luah tura tih kan ni. Leilungah hian finna tam tak Pathianin a phum a, chu finna chu a haichhuak thiam apiang tan a ni. Fing tawh leh ropui tawh hle a kan inngaih lai leh Pathian pawh tluk phak tawh hiala kan inngaih lai te hian Pathian thilsiam pawh kan la zir zo lo ani tih erawh kan hre lo fo thin. Kan fing tulh tulh a, kan hriatna a pung tulh tulh a, siamtu Pathian meuh pawh kan hawisan tan ta a, a duh loh zawng tih pawh kan hreh ta lo va, kan Zoram ah ngei pawh tunhmaa sualna kan la hmelhriat phak ngai loh mak tak tak a tam ta hle anih hi. Sualna te hi a pung zel dawn chu a ni si a le.

Sualna leh hurna hripui

Tunlaiah mi an changkang tawh a, an awmawl a, an hriselna a tha a, an ei leh in a tha a, natna tam tak lakah an fihlim tawh a, exercise lak loh chuan mi an thau zung zung tawh. Chutih laiin IT lamah nasa takin kan thangharh a, zahmawh thlalak leh film turu pui pui pawh a duh duhin an hmet chhuak zung zung tawh mai. Hmeichhe lam lah an vun a nalh tulh tulh a, an inchei sexy tulh tulh bawk. Hmeichhiain itawm tak niha mahni taksa mawina hmanga mipa hip an tum a, chutihlaiin mipain zei taka hmeichhia hip an tum bawk. Insumna tlachham deuh mipa an tam viau tho si a, fimkhur a ngai chho khawp ang. Pawngsual, uire leh thlahdah taka sex hman a la hringchhuak dawn chauh.

Sualna leh hurherhna hian a chhungril lamah kua a hreuh mek a. Zep pawh tum ila, zep zawh rual a ni lo, HIV pawh a darh chak chur chur teh mai a nia. Thima thiltih chu engah a rawn lang chhuak leh tho thin si a. Sualna leh hurna hian kan ramah a rukin kua a hreuh zau tial tial a, kan rin phak baka nasa hian he hripui hian min la tuam dawn chauh niin a lang. Kan ngam salh salh bawk a, kan la tuar nasa viau maithei a ni.

Pathian lehkhabu thianghlim

2011-12-06T15:37:00.005+05:30

Bible hi Pathian lehkhabu thianghlim, Pathian thu ziakna, Pathian thawkkhum a ni a. A hluin a ropui hle. A ropuina leh a hlutna hai chhuak tur chuan chhiar tama zir tam erawh a ngai thin. Pathian thu thiltihtheih zia hi a tawng tawh mi tam tak an awm a, an la awm zel bawk ang. Mihring hian chuai ni leh ral ni a nei thin a, khawvel pawhin tawpni a la nei ngei ang, Pathian thu erawh chatuanin a nung reng ang a, tawpni reng a nei dawn hauh lo.

Kan Bible an lehlinna hi a original hle anih ka ring a. A chhunga hming awm te pawh hi sap hming ai chuan Hebrai ho hming a ang hle zawk. Sap ho hi chuan an hnam hming milpuiin Bible-a hming awmte an dah siksawi kual mai a, kan bible ah erawh a original hming angin a awm mai. Jakob-a pawh kan ti hJames ve he hu loh hi.

Mahse sap ngaisang hnam kan ni a, sap ho tih entawn thin kan ni. Sap ho hi chu an thiangzau hle a, an tihdan kan copy chho ve anih vaih chuan kan bible hi, nakinah chuan version hrang hrang kan la nei ve nuaih maithei a ni.Tunah pawh hian mi'n Bible a chhiar dawnin chhut thar, chhut hlui, tia a sawi a ngai tan der tawh a nia.

Kan bible letlingtu hmasa te kha an fimkhur hle a, tawngkam pawh an uluk hle. Mizotawng ziak dan diktaka ziak, reference hial atan pawha hmantlak chu kan Bible ngei hi niin ka hre thin. Thu uar a tulna laiah pawh an uar thiam hle. Tawngkam ulh leh hrilhfiah ngaihna lai pawh a awm nual. Hetiang ang tawngkam ulh lai hi siam that an duh anih pawhin siamtha mai se, a zavaia siam that vek erawh hi chu thil tul lo tak niin ka hria. King James Version ang chiah chiah neih ve kher hi a tul lem lo. Kan ngaihsan em em sap ho hi, rinna lamah chuan an pachhe ve teh mai ania. Rinna lamah chuan kan chung en kher tur a ni lova, Bible an chawh kual ang hian kan chinglet ve kher tur a ni lo. Bible hi kan duh duha kan chinphar kual tur a ni lo. Kan rinna innghahna bul a ni a, thu harsa lai deuh a lo awm anih pawhin kan zir ve mai tur a ni. Hetih lam kawngah hian Muslim ho hi an conservative khawp mai. An ni chuan an thurin bu Quran hi chin pawr ve mai mai an phal hauh lo. Keini zawng kan at huai a, Pathianthu te hi kan duh dan danin kan chingphar a, kan duhlai lai kan la kawi a, Pathian hming pawh kan duh hun hunah a naranin kan lam mai mai a nih hi.

Tunlaiah mi tam takin Nibiru leh X-planet te lo buaipuiin khawvel tawp dan tur lo puang lawk thin mahse, keini ringtu te chuan Pathian lehkhabu thianghlima inziak bak hi chu ring lo ila a fuh ber awm e. Hmasang Babylonian leh Sumerian ho te leh Mayan ho te rindan ai chuan kan Pathian thu thianghlimin a sawi hi a rintlak zawk zia leh tawpna ni chu Pa Pathian chauhvina a hriat zia kan Lal Isuan a sawi te hi a dik zawk zia te fiahin a la awm thuai ang.

Sava khawngaihthlak

2011-12-04T18:38:00.001+05:30

Dt 28th November zan zanlai ah sava pakhat kan verandah ah rawn kaiin kan tui barrel phenah awmhmun a khuar a. Zingah kan han en nak chuan sava lian leh mawi tak mai a lo ni a. Atirah chuan ramparva emaw ka ti a, chumi hnuah vahui a ang kan ti em em a. A chang sei mawi tak pakhat chu kan man laia a tal nasat vangin a thlawn hlauh mai a, ka ui kher mai. Chu sava chu ka han belchiang a, a awmah hliam chhete a lo tuar chu niin. Sava pawisawi lo leh mawi tak tak te tihhlum kan ching thin leh hliam kan tawrhtir thin hi chu a pawi a ni.

A hliamah damdawi ka hnawih a, tichuan a thlawh chhuah mai loh nan hruiin ka hling a. Chhuak ta se, khawpui chhung a ni si a, mi'n an tihlum rang viauin a rinawm si a. Nuhnun rah hmin kan pe a a, a bak chu pek mai tur kan hre lo. A tui a hal a niang, tui pawh a in ve. Dah tawp mai loh chu tihngaihna a vang kher mai.

Tu pa kutthak hrep nge maw he sava khawngaihthlak tak hian a lo tawrh le??

Vahui ni ngeia kan rin laiin a hrechiang em emtu ka puin Dawntliang anih thu min hrilh a. Sava vang tawh tak anih thu a sawi nghe nghe. Talh mai lo rawt tawk te, khawi atana min dil te, leichhawn atana min dil te, leh Forest Department lama hlan mai tura min ti te pawh an awm a. Talh ka remti lova, khawi ka phal lova, hralh lah ka remti hek lo. Forest Deptt lama hlan phei chu ka tum therte lo. A damchhunga thirlen chhunga khung atan chuan he sava hi ka phal teuh lo mai. A chenna tura Pathian siam, ramhnuai ah ngei ka chhuah zalen tur a ni. Mangangin min rawn pan a, ka lo tanpui ngei ngei tur a ni.

Tlai lam a lo ni a, thlasik khua a nih tawh vangin a vawt kher mai. Huana ka sava thlun chu ka lalut a. Ka fapa chuan a khawngaih ngang a niang, "A pa, a awmna tur, bu, siam sak ang," a ti mauh mai. Savabu siam ai chuan a in tur siam mai hi a awlsam zawk ka ring a. Tlai thim dawn aruaiah lehkhakhawng bawm zawngin dawr lamah ka han tlan chho va, chumi hmang chuan engtin tin emaw a in tur chu kan siamsak ve ta a. A ina kan khung chu a awm ngai lohna ni ngei tur a ni, a tal ri phurh phurh mai.

Savate hi

Chungleng sava te hi an hram a mawi a, ramhnuaia an chiar ri nak nak hriat te hi a va hahdamthlak tehlul em. Thangfen hram te, kulher hram te hi a mawi ka ti thin. Ramar hram ri hriat tur van tawh zia te hi aw. Rawng chi hrang hrang nei sava te hi, mahni tawkah an mawi em em vek mai. Sava mawi tak tak thingzara an chiar nak nak te, rampalailenga an hram ri mawi tak tak hriat te hi a nawm tehlul nen, sava han hmuh hlek changa a mawina lam aia a sa tui zia tur hlir rilrua a lut thin hi, kan sim vat vat loh chuan kan rama savate hian kan ram hi awmna tlak lohvah an la ngai thuai ang.

Sava hi ramngawa cheng thin an ni a, kan humhalh duh anih chuan an chenna hmun ramngaw ah ngei kan humhalh tur a ni. An chenna hmunah an eitur rahtlan emaw a awm lo anih chuan phun sak mai ila. Khawpui chhunga rem leh rem lova thing phun leh chiam thin ai chuan ramhnuaia rahtlan kung pakhat lek kan phun puitlin hian ramsa te tan hna ropui tak kan thawhsak a ni tih i hre thar teh ang u. Inah thirbawm chhung emawa duat taka khawi ai chuan, anmahni chenna hmun tur diktak ramhnuaia chhuah zalen mai hi ka duh dan a ni.

Kan chhuah zalen e

Ka duhdan hi ka fapa hian min tawmpui hle a, chhuah zalen hun tur a nghakhlelin chhuah a ngen reng mai. A duat a, a ngaihsak bawk a, zing a thawh veleh nilum ai turin a bawm a khai chhuak a. A kiangah a awm chawt a ni deuh ber mai. Chhuah zalen thuai thuai a nghakhlel si a, chutihlaiin a hliam a hil tha a, amah a hrah tha bawk a, tichuan chhuah kan tum ta a. Ama kut ngeia chhuah a duh si, a sikul bang ka nghak ngat ngat a, a ban veleh hlim takin a thlawhchhuah tir ta a. Kan chhuahna lai hmun hi, a thlanglam zawng zawng ramngaw vek a ni a, ralkhat hlatak thlengin ramhnuai a ni.

Mut hun

2011-11-03T19:25:00.000+05:30

Ka naupan lai chuan zantirah thian te'n bang chhaklam hnaih atangin

Ka thian lo chhuak tawh mai rawh,

Chaw i ei enge i hmeh

Arpa-nuthlawisa

Min chhang dawn na nge?

an rawn ti dual dual a, Chaw ei laklawh lai a ni emaw. chaw eikham a ni emaw, "Chhang dawn e" tih leh tlan chhuah ka rual ve nghal thin a. Zantir lamah thla eng hnuaiah hlim takin kan pawnto a, pawnto hla sain hlim takin kan inchhawn a. Kan inchhaih, kan inum, kan inbihruksiak, kan hlim thei thin hle. Mut a lo hun a, chhung te'n min rawn ko ta a.

Tin dial ah tin dialah

Naktukah khua var sela

Kan inkawm leh dial dial dawn nia

Mahni inlam hawi theuhvah

tiin mahni inlam panin kan haw thin.

Rawlthar kan lo ni a, thian zahovin zanah kan inzui dul dul thin a. Thlaen loh zan anih chuan thut khawmna hmun remchang laiah kan thu khawm a, kan titi a, eng eng emaw kan sawi a, zan dar 9 vel thleng chu kan meng ve mai thin. Thla en zanah erawh chuan guitar kan hum chhuak a, lengzem hla kan hriat ang ang sain ka zai dual dual thin. Heng hunlai hian kan meng rei lutuk ngai lova. Zing lamah exercise laa kan tlan thin avang te, tlai lamah kan inkhelh thin avang tein zan menrei hi a rem lem lo a ni.

Tlangval kan lo ni a, thiante nen nula kan rim a. Nula rimna ah kan titi khawm a, kan ri dar dar thin. Ngaihzawng bulfuk la nei lo ho kha chuan, haw hun awm tawk kan hria a, a hunah chuan haw turin kan tho sang sang thin. Ngaihzawng kan han neih ve tak chinah chuan, thiante haw hnuah nula kiang hnaiah thuin hmanhmawh lo takin leng haw ar khuang kan nghak ta thin a. Heng hunlai pawh hian zan kan meng rei lutuk lem lo.

Tunah zet zawng, khawvel a lo changkang ta a, computer age kan ti a, computer leh internet in kan hringnun khawvel a rawn run a, zawi zawiin nun a khawih danglam tan ta a. Ka la hre reng mai, 1999 kum a ni a. Chhun lamah a free in internet kan hmang thei ta hlauh mai. Chu mai a la ni lo, ka guide in a room chabi spare min pe a, zan lamah duhtawka internet ka hman min phalsak a. Ka pu chuan literature survey nan leh journal chhiar nan te, abstract lak khawm nan tea a tih a ni. Mahse, tlangval a pumpa ve lem, chutiang ngawt tunge khawih peih ang le? A aia hmuhnawm leh thlir nuam a tam alawm. Zan rei tak tak thleng ka meng a, website hrng hrangah lutin thil chi hrang hrang ka khawih nasa. A chang leh hmuhnawm en ve turin thian te'n min zui hal hal thin bawk. Chuta tang chuan mut hunah ka mu ta lova, thawh hunah ka tho ta hek lo. Mite tui taka an muthilh laiin internet ka thutchilh a, mite an thawh a, an infiam lai leh, lehkha an zir laiin ka muhil ve thung. Internet leh computer in nun a thlak danglam chho tan ta.

Zirna ka zawh hma hmain enge maw vangin ka zirna ka chawlhsan a, hna ka thawk ve ta a. Kan vangkhua ka thlen hnu chuan internet khawih man a lo to ta ngei mai. A darkar zawngin man chawi a ngai ta a, chu lah chu a muang em em bawk si. Vawi khat chu ka sikul banah internet ka khawih a, ka khawih tui khawp mai. Pawn ka chhuak chu khua a lo thim vek tawh a, in ka thlen chuan zan dar riat a ri tawh. Regular takin ka khawih ve ngam ta lo. Rei tak ka chawlhsan hnuah BSNL in GPRS te hman theih turin a han tinung a, chuta tang chuan zawi zawiin internet khawvel ah ka zuang lut ve leh ta. A hnuah phei chuan TATA ho an lo lang a, chuta tang chuan GPRS mai duhtawk lovin TATA photon lamah ka tuan leh ta a. Tunah chuan TATA ah pawh lungawi zo lovin mahni ngeiin broadband ka han pawt ve leh ta anih hi.

Internet avang hian pawisa tam tak ka paih a, ka hun tha tam tak ka paih bawk. Internet avang hian zan rei tak tak thlenga mengin mut hunah ka mu lova, thawh hunah ka tho ngai ta hek lo. Mahse ka lungawina leh ka tleina a ni miau si a le. Zan hun kan sawn ta dawrh dawrh mai a nih tak ber mai hi.

Deficit Mission Schoola thawktu te'n harsatna an tawk

2011-11-03T05:27:00.002+05:30

Deficit School chungchang tlangpui:

Mizoram Deficit School a thawk zirtirtu te thil ngiat leh beisei te hi mi tam takin an hriatthiampui lo emaw ni chu aw ka ti. Deficit School te hi sorkarin a dila a dil te an ni a. Kohhran hian a dil chhuah a ni miah lo. Kohhran sikul thenkhat Deficit a hlankai anih khan a thawktu te zawng zawng pawh deficit status ah dah vek an ni a. Deficit an nih dawn hian an hlawh tur engkim tihfel vek a ni a, sorkar atangin pay scale fel tak neiin sorkarah Service Book pawh siam sak thlap an ni a. Kumtinin incrrement pawh an nei thlap a ni. Hei hi sorkar kalphung pangai a ni a, thilmak a ni lem lo ve.

Government Aided hrim hrim sikul hi a awm nual thin a. Sorkar hnathawk ang chiah chiaha a enkawl thin chu Deficit school te hi an ni. Retirement benefit leh Medical re-imbursement tih loh ah chuan sorkara thawktu nen inang khat veka enkawl an ni. A hma phei chuan an hlawh tur hi non-planned budget ah ngat dah a ni a, nikhua a lo rei a, planned lam ah dah thlak an ni ta zawk mai pawh a. Chumi hnuai chiah ah chuan Government Adhoc-aided school a awm leh a, chung te chuan deficit sikul te hlawh ah an phak lo hlek a. Chumi hnuai leh ah chuan Government Lumpsum aided school a awm leh a. Chungte sikul te chu kum khatah pawisa engemaw zatin sorkarin a tanpui thin. An hlawh pawh private sikula thawkte nen a inang deuh reng.

Sorkar atanga hamthatna tinreng an dawn vang leh hlawhbi neia an kal vang te, Sevice Book fel tak an neih vang tein Deficit sikul zawng zawng deuhthaw Sorkarah chhunluh an ni ta a. Mission Sikul erawh chhunluh a rem chiah loh vangin a ngai angin kaltir rih an ni thung. He deficit status hi thaibo tumna lo awm ta pawh nise, a hnuaia felfai taka hnathawktute hi a hlamchhiah ngawt tur a ni lo. Deficit status hrim hrim hi sorkar hian tihtawp veka nuaibo hmak a duh anih pawhin felfai tak leh fair takin thil a ti tur a ni. A enkawl lai, a chawmlai te an ni a, a tul anih chuan Kohhran School atangin a la chhuak mai tur a ni. A la chhuak ang a, a duhna hmun apiangah a transfer ang. Thawktu zingah sorkara lut duh lova, Kohhran bel duh tlattu chuan Kohhranah thawk chhunzawmin Kohhran hlawh a la tawh mai tur a ni. Chutih laiin deficit nuaibo leh tihtawp a ni chuang si lo va, a kal ngaiin a la kalpui reng a, hlawh a pe tha duh lo ringawt mai hi, mi tam takin hrethiam ve lo mahse, a tuartu tana a nat turzia erawh chhutpui ve teh u.

Hetiang hi kal dan tur dik tak chu a nih laiin engmah Option pawh siam sak lova, Deficit Mission school-a thawktute a enhrang nghal ngawt mai hi, a dintu Sorkar thiam loh liau liau a ni. A tirte, deficit status atana a hlankai lai khan he deficit status hi Contract System angin lo kalpui ni ta sela chuan tun tuma thil thleng pawh hi hriatthiam a awlsam deuh ngei ang. Mahse contract system a ni miah si lo. An pay scale leh increment leh a tawpna ceiling (6500-200-10500) hi ngun takin han bih chiang teh. Hetiang ang pay hi kum 2001 bawr chho vel khan Private sikula thawk te’n an nei em?

4^th pay commission anih laia deficita lakluh ho te pawh, 5^th pay siam anih khan pay thar angin hlawh an la ve nghal mai a. Hlawh mai a ni lo, arrear zawng zawng nen, engkim sorkar nen a rualin angkhat veka siam thin a ni. Hlawh a pun reng rengin enhran an tawk ngai lova, step-up anih pawhin automatic in a step-up ve mai. Tuna 6^th pay sorkarin a pek tan chiah khan, anih dan tur dik takin deficit school pakhat chu hlawh siam sak nghal an ni a. Mahse, hetih lai hian sorkar lam atangin eng thil emaw ruahmanna a lo awm ruk avangin an hlawh pek chhuah tawh pawh rulh tir leh an ni nghe nghe.

Deficit school-a thawktu te hlawh tur hi khawnge a kal bo zawh tak? A hma zawng zawngin an hlawh tur a awm vek a, arrear pawh a pe vek a. An hlawh tur hi thil dangah an hmang a ni mai zawk lo maw? MLA hlawh a pung a, NLUP sem a ni bawk a, budget tihsan a ni chuang si lo, deficit mission sikula thawktu te hi an tawrhtir mai a ni zawk lo maw?

Mizote hi thil hrechiang mang hlei lova huaisen taka thil sawng pawp pawp thin kan ni a, sawi sual palh hi chu a pawi lem lo, a thamral leh mai a. Ziak sual palh erawh a pawi a, a ngheh tlut tawh vangin nasa takin mi rilru a hliam thei a ni.

Deficit school-a thawk tura lak thar ho:

Deficit sikul a lo nih takah chuan, a bikin Higher Secondary section a thawk tur te chu a lo thawk tawh sa, Master Degree nei te tih loh chu, a thara lak an ni deuh vek a, Advertisement chhuah anih laiin sorkara an pay scale tur zat nen advertisement chhuah a ni a. Interview an paltlang lai pawhin an hna chungchang leh an hlawh chungchang sawipui an ni lo. Hna nghet pangai laka lak an ni a, nakinah an status hi la tih hniam thut theih anih thu lam pang reng reng sawipui an ni hauh lo. Interview Board a thu te hian an hna leh nihna te, an hlawh te hi nakinah la tih hniam thut theih an nih thu te chiang taka hrilh sa vek ni ta se, chuti chung pawha thawk duh hram lo ni ta hlawm se chuan tuna dinhmun khirh taka an ding ta mai hi, engmah sawi lovin an ngawi reng ngei ngei ang.

Hna lak lai hian D.E.O. kaihhruaina hnuaiah Kohhran Committee te nen zirtirtu hna hi lak ngei ngei tur a ni a. DEO hi a hman lova a tel ta lo anih chuan sawi theih a awm lo. Kohhran hnuaia thawk tur hrim hrim zirtirtu hna an lak te hian SDEO emaw DEO emaw atangin approval letter an dawng ngai em? Sorkarah Service Book an nei ve tho em? Deficit sikula thawk te hi chuan Sorkar aiawhin DEO hnen atangin approval letter an dawng vek asin. Thil hrechiang mang hlei lova an puak ve pawm pawm thin hi a pawi a, mi rilru an tina thin a ni.

Deficit Mission Sikula thawk te hi rawngbawlna avanga hnaa lut an ni em?

Hna hrim hrim hi proffession a ni a, rawngbawlna a ni lo. Kohhrana rawngbawl tura hna lak chu an awm teh meuh mai, mahse Deficit sikula thawkte ho bik hi, advertisement ah an pay scale tur (6500-200-10500) hmu chunga hna dil an ni hlawm a. Rawngbawlna a ngaia hna dil ai mahin hlawh tha tak sorkar atanga an hmuh tur beisei ran chunga hna dil an nih hmel zawk. Kohhran huang chhunga tal na na na chu, an chetzia leh hawiher a lo danglam a, an inchei dan te, an hnathawh thlengin taima takin an thawk thin.

Hlawh double la lo ti tawkte an awm a

Hman deuhva Vanglaini chanchinbua rawn ziaktu pakhat phei chuan thil hi a han hrechiang lo mai mai khawp a. Deficit Mission sikula thawktu te hian hlawh double, Kohhran atang leh Sorkar atangin an la emaw tiin huai takin thu a rawn ziak a. A risk huai ka ti khawp mai. Kan ramah hian intifing tak tak, thil hre zik tluak mang lo hi kan lo va tam tak em. Tunge Kohhran atanga hlawh la a, Sorkar atanga hlawh la bawk chu le? A hria anih chuan an hming tal rawn tar chhuak se ka va ti tak em. An hlawh tur hi DEO office kal tlangin Sorkar in a pe thin. Tunhma phei chuan sorkar hnathawk diktak ang maiin an hlawh tur pawh non-planned budget ngat dah a ni asin.

Kohhrana an hlawh:

Kohhran sikula thawk an nih avangin kohhranah hian pay scale hran an nei ve a, mahse pawisa erawh Kohhranin a pe ve lo. Service Book an nei ve a, chu chu an senior dan azirin zawi zawiin a kal ve bek bek thin. Service Book neiin Pay scale pawh nei mahse pawisa erawh Kohhranin a pe miah lo. An hlawh erawh, a tira an intiamkamna angin Sorkarin a pe thin thung. Kohhranah hian a hming maiin Service Book hi lo vawn that a ni thin.

Pension chungchang:

Deficit sikula thawktu pension tur hi a zavaiin Kohhran tum vek a ni em?

Deficit sikula thawk te hi sorkarin pension a siam sak theih dawn loh avangin leh kohhran sikula thawkte an nih avangin Kohhranin pension a siam sak a. Deficit Sikula thawk te hian Kohhran hnuaia an hlawh zat tur atanga 10% hi an hlawh (sorkar atanga an hlaw) atangin an chhung lut ve a. Helai tak hi i han hrilhfiah chiang deuh teh ang. Kohhran hnuaia zirtirtu hlawh chu 10000 ni ta se, chuta tanga 10% chu 1000 chiah a ni. Sorkar atanga a tak taka a pawisa lak chu Rs 18000 vel lo ni ta se, a 10% tur chu Rs 1800 chiah chiah a ni. Mahse pension fund a a chhun luh zat hi Rs 1000 chauh a ni. Heta pension fund atana a chhun luh hi Kohhranin a tumsak emaw lo ti tawk te pawh an awm mai thei. Mahse, chu chu a ni lova, Sorkar atanga a hlawh lo kal atangin Rs 1000 hi pension fund ah chhun luh a ni ta zawk a ni. Thawktu tupawhin pension fund atana a chhunluh zat atangin 10% chu Kohhranin a chhunluh pui ve tur a ni. Hei hi chu Pension Rules pangai a ni a, tu sawisel theih a ni lo.

New Pension System:

Employees Provident Fund hi Central Sorkar chuan a titawp daih tawh a, a aiah New Pension System a hmang tawh. He New Pension System hi Centrala thawk pawh, State sorkara thawk pawh, Kohhran leh pawl hrang hrang hnuaia thawk pawh, tin mimal ang pawhin zawm theih reng a ni. Kohhran hian New Pension Scheme hi a hnuai thawk zawng zawng te zawmtir vek mai sela, pension ah buaina a awm lo ber ang.

Mi thenkhat intifing tak tak, thil hre chiang mang si lova chanchinbu lama lo ziak ve ngawt thenkhat te hian thil hi an hrechiang lo a ni. Deficit sikula thawkte hian Double Pension an kherh reng reng lo. A tum pawh an tum miah lo. Sorkar hian Deficit Sikula thawk te Sorkar Pension hi zawmtir ve ta sela chuan thlatinin an thawh hlawh atanga 10% hi a cut sak ziah ang a, chuta tanga 10% chu sorkarin a chhun luhpui ve ziah bawk ang; chu’ng te a zavaiin Pension Fund ah a chhunluh sak ang. Hlawh a pek kim loh, D.A. arrier te zawng zawng pawh Provident Fund ah a chhunluh sak vek ang. Tunah hian an D.A. arrier sorkar atanga lokal thin te hi chhun luh ve na tur an nei si lova, a pawisa faiin an hmang hmiah hmiah mai thin. Hetia an hmanral mai mai ai chuan Provident fund (or NPS account Tier I) ah chhunluh sak hmiah hmiah mai sela, a tha a ni mai alawm. Sorkar tan a a hek dan inang reng.

Sorkar tan pension pek a harsa em?

Back date miah lova a thar hlaka pension a siam sak dawn anih chuan sorkar tan engmah harsatna a awm hauh lo. A back date dawn anih erawh chuan an thawh tan tirh atanga sorkarin 10% hmanga a lo khin let vena tur erawh a tam tham tawh viau ang. Arrier erawh a pawisa faia an lak chhuah thin avangin Provident Fund erawh an nei tam miah lo thung ang.

Tuna thawk mek te hi sorkar hian Pension siam sak ve dawn ta se la, tuna an thawh hlawh atanga 10% a cut sak ang a, arrier an dawn tur zawng zawng pawh a chhunluh tir vek ang. Lo thawk senior tawh tan chuan hlawkna a awm miah lovang (a lo thawh tawhna zawng zawng service an chhiar sak vek a an back date sak te anih ngawt loh chuan), Kohhran atanga pension lak pawh an duh zawk hial maithei. Tuna kum 20 chuang service la nei te tan erawh chuan tha tak tur a ni. Sorkar hian hlawh leh arrier a pe tho si a, tuna thawk mek te hi back date sak miah lovin pension siam sak ta se, sorkar tan thil harsa a awm miah lo. Mahse back date a tum anih erawh chuan pawisa sen nasat a ngai ve khawp ang le.

Kohhran sumbawm tihektu te an ni em?

Deficit Mission sikula thawkte hi kohhranin hlawh a pek miau loh avangin mipui thawh khawm, kohhran sum bawm ami pawisa an hmang ve lo va. Chuvangin mipui chawmhlawm an ni ve lo tihna anih chu. An hlawh atangin Kohhran thawhlawm an pe a, an hlawh a san leh an thawhlawm thawh a tam mai dawn zawk a lo ni.

Nuar ve tur an ni em?

Kohhrana thawktu chu nuar ve chi a ni lo. Mahse ama dikna, a zalenna rahbeh sak a nih a, a chanpual ve tur a dawng lo anih chuan lungawi lo ve ngam tur chu a ni e. Tih tak emah chuan Pawl hrang hrang, sorkara laka lungawilova nuar thin zinga an hotute pawh hi, a then chu Kohhran Upa te, rawngbawltute an nia sin. Sorkara pay scale nei thlap tura hna thawk tura lak, Service Book pawh sorkara nei thlap, mahse nikhua a lo rei a, a hna atanga hnuh hniam tumna te, a hlawh ve tur pawh a dik taka pek vea an awm thei ta mai lo hi, an rilru chu na lo thei a ni dawn emaw ni le.

Deficit mission sikul a thawk te hi kan anpui, kan nat anga na thei, hrehawm tuar ve thei, hrehawm ti thei, lungngai thei ve tho an ni a. Pastor leh missionary erawh an ni lo tih hi hriat ve reng a tha khawp mai. Kohhran hnuaia thawk an nih avanga kan chawmhlawm, kan duh hun huna kan sawt theih, kan sawi chhiat a kan diriam theih anga kan ngaih tlat chuan a fuh lo maithei. Hetiang leh tho tur anih te chuan engah nge a tirah, hnalak anih lai khan harsatna lo la thleng thei te hi hrilhlawk an nih loh?

Beram no, a hmul mettu hmaa ngawi reng ang an ni

Cable TV lama fakselna ah te leh chanchinbu hrang hranga SMS hmanga ngaihdan an thawhkhawmna ah te nasataka sel leh sawt an hlawh a. Diriam taka nuihsawh an hlawh bawk. Kohhran mi leh sa an nih avanga lungawi lohna te lan tir chiam chiam rem chiah si lo, an chanpual tur engmah awm ve thei bawk si lo, an dinhmun khirh zia hi hriatthiampuitu reng reng an awm lo. Heti taka nasaa sawi chhiat an tawk chung hian beram no, a hmul mettu hmaa ngawi renga ding ang maiin anmahni era sawi chhe chiam chiamtu te lakah chuan engmah an sawi ve lova, an thiamthu reng reng an sawi ve lo.

Thazaiin vawi tam tak sorkar an dawr a, a ngenin an ngen a; nawrh ai chuan tiin awmni kham meuhvin Pathian hnenah an harsatna te an thlen a. Vawi tam tak Chief Minister hmuha titipui an tum beidawng thin. Pawisa hlutna a lo tlahniam a, thil man a lo sang chho zel a, khawsak a lo harsa chho tan ta. A tawp a tawpah chuan nuar lo thei lo dinhmunah an ding ta anih hi. An kuang lo an nawr a ni lova, an chanpual tur diktak an nawr a ni zawk e. A thiktu leh hmusittu tan chuan cheksawlhna hun remchang tha ber a ni ngei ang le.

A tawp khar nan Thiana tawngkam ka’n hawh lawk ang e. Education Department atanga “appointment order emaw approval letter” emaw hmutu te zawng zawng hian engah pension nge an hmuh ve si loh? “Deficit Status ah hian in qualify ta lo ve” tih pawh ni si lova 6^th pay pek loh ngawt te hi India Dan-pui-a kan Fundamental Rights – Right to Equality (Article 14 – 18) a khawih buai a ni zawk lo maw?

Ngaihtuah zui atan:

Deficit sikul-a thawktu te hi kan itsik mah mah thin a ni lo maw?
Kohhran sikula thawk an nih avang hian kan hmu hniam lutuk thin a ni lo maw?
Thil hre chiang mang hlei lo hian intifing takin thil kan ziak chiam chiam thin a ni lo maw?
Kohhran mipuite sum thawh khawm hmanga chawma enkawl tur ni ta se, tuna an hlawh ang zat lai han pe thei tur hian kan Kohhran budget te hi tihsan belh a ngai viau lovang maw?
Deficit status diktak hi a hrechiang zawk te’n lo ziak teh u. Chhungkaw tam tak sumhnar a ni a, an inghahna, an eizawnna ber a ni. Deusawh mai lovin thil awmdan chiang takin hriatpui i tum teh ang u.

Biology Field Study 2011

2011-10-30T12:58:00.003+05:30

Nikum ang bawkin kumin chu Pathian malsawmna kan dawng a, sikul naupang chhuahpuina tur pawisa chuangbang tlem azawng kan nei leh hlauh mai. Kan pawisa neih ang angte kan han chhut a zan khat lek puanthuah tela riah chhuahna tur a daih tih kan hria. Bus pahnih hire turin kan be fel a, zin chhuak turin kan inpuahchah nghal chu a ni deuh ber mai. Keini Biology zirlaite hruai chhuak ve hi chuan khawpui hulum lai leh bazar-na tur hmun remchang lai kan tlawh ngai lova. Mite'n engah maha an ngaih loh hmun, a hranpa pawha an tlawh peih zen zen loh tur hmun lampang zel zawk kan tlawh thin a, an zirlai nena inkaihhnawih thei tur hmun kan thlang hram hram thin. A engamah hmain thlalak lamah i han tuan phawt mai teh ang.

Digital camera ka nei lova, kan zin chhung hian ka phone camera hmang mai maiin thla ka la ve a, duh angin thlalak pawh a fiah lo. Engpawhnise, thlalak tlemazawng ka han dah chhuak ve leh hram ang e:

Pic #1.
He lui hi nikum khan kan tlawh tawh na a, a nuam ka ti tlat. Khua a lum bawk a, tuikhawhthla hnuai lia han inchiah pap pap ka chak kher mai:

Pic #2.
Mizorama tuikhawhthla sang ber panin kein kan kal a, rin aiin kea kal ralah chuan a lo hla zek. Mahse naupang hlim tak takte kianga kal chuan rinaiin kawng a tawi hle. A hmun kan thleng a, ni awmna position a dik loh vangin thlalak a remchang lo kher mai:

Pic #3.
Species collection hi a tihna tur hmun bik a awm lo, kan kalna hmun apiang ami an collect hmiah hmiah mai:

Pic #4.
A tam zawkin species collection buaipuia an vah darh hlanin thenkhat luikamah kan thu chawl a, a then an lo inchiah dai mek bawk:

Pic #5.

Buh hmun hlir, buh hmun hlir. Mi fate hi an lo va'n taima bik tak em.

Pic #6.
Sikul naupang tuicheng kan hnawt haw a, chhun nisensa hnuaia hah hnep hnawpa kan tih tur ang angte kan tih zawh hnuin zotuithiang luang ri her her ah kan han inchiah dai ve dawn anih hi. Hetiang chen leka thukah hian cheng ila tlakhlum a lo hlauhawm loh ber mai.

Bonus picture:

Serchhipah zan kan riak a, zingkar boruak thiang nuam tak hnuaia kan hawi hawi laiin fiamthu thiam, vawi tam tak min nuihtir tawhtu, Kawla ka hmu hlauh mai. Tunge ka nih a hre lo na a, kan chibai a, thlalakpuiah kan sawm a. A lo hnial reng reng lo. Kan lawm kher mai. Kan fiamthu thiamte hi min tihhlim tum reng renga hun hmang thin an ni a, anmahni avangin vawi tam tak hlim takin ka nui hawk hawk thin. Kan fiamthu thiamte hi an va hlu tak em.

Naupang zin chhuahpui hi:

Tu te emaw excursion ang a ni lem lova, field study tak tak anih thin avangin, keini ang thuartham, zirtirtu thiamna ril pawh nei ve lem lo tan leh naupang tana minelawm nih pawh thiam ve lem lo tan chuan, naupang zin chhuahpui hi thil chakawm a ni lem lo. Kan zirtir thin naupang te hi 'adolescence' kan tih ang rual hi an ni a, a hmei-a-pa in enkawl an harsat hunlai tak a ni. Mahse, ka ti thin, tunlai naupang hi an va lo fel tawh tak e aw. Sual fal leh enkawl harsa pakhatte mah zu han awm reng reng lova maw le.

Zirna hi bang pali huang chhungah hian kumtluanin kan khung phui vek tur a ni lo va. An zirlai thenkhat nen a in relate hlauh anih chuan, chhuah harhpui hram hram hi naupang tan a lo va han hlu tak em. Hmun hla taka chhuahpui kher hi a tul lova, a hlimhlawp bawl ang chi phei chu a tullo lehzual. Naupang thiamna hi lehkhabu ngawr ngawra a innghah chuan thiamna diktak an pawchhuak ngai lovang. Lehkha zir reng chungin social life, culture leh environment te hi a tak ram an dai ngei ngei tur a ni.

Tun tumah pawh hian anmahni tawkah an hlim ve em em a, hah taka kea kan kal paw'n hah an sawi lova, chauh an sawi lo. Kea kal chung pawhin a then an zai a, a then an inum kawi zawr zawr bawk. Keini bianga thlantui luang zawih zawiha kan thut chawlh lai pawhin phur takin water sample an la a, soil sample an la bawk a. Plant species an collect a, animal species collect tura rannung an han vai tak tak mai chu hmuhnawm tak an ni. Naupang fel leh thuawih tak takte kaihruaitu han nih hi chu a va hahdamthlak thin tak em.

Hetiang hunah hian zirtirtu tan mawhphurhna a sang hle a, eng thil pawh tawk ila, kan mawhphurhna kan kova tla tur kan hrechiang hle; zinkawng leh a boruak enjoy-na hun nei ve lo mah ila, hlim taka naupang an nui ri, an khek ri leh an zai ri han hriat meuh chuan rilru leh thinlung takin ka lungawi veng veng thin.

An la ngai dawn mang e:

Nikum khan sikul naupangte Hmuifangtlang ah leh Sialsuk tlangah kan hruai a. Hruai hlatna tur sum nei ve lo mah ila, an kal phak chin tawkah nuam an tiin an hlim hle. Nikuma kan zirlai thenkhat, improvement rawn pe te, a then pass chhuak zo ve ta lo te khan nikum lama an zinchhuak kha an ngaih thinzia an sawi. Kumina kal ho zawng zawng pawh hi, a huho chuan engtik khawtikah mah an zin chhuak leh tawh lovang. Nakum lamah chuan zirna avangin hmun hrang hrangah an kal darh tawh ang a. A then phai lamah kalin thenkhatin Zoram chhung hmun hrang hranga zirna in an bel tawh ang. An hun tawng ang hi a huho chuan an tawng leh tawh lovang a, eng niah emaw chuan ngai em em chungin an la sawi an la sawi ve ngei ang le. Zan khat lek riaka chhuah pawh hi naupang tan chuan a lo hlu em anih hi. An hlim, an sahawk, riahna hmunah pawh mut zai reng an rel thei lo. Vawi tam kan khap hnuah, zan rei tawh takah muthlih zai an rel ve thei chauh mai."Sir, zan khat dang tal han riah belh leh ila aw...." lo ti vawng vawng tawk pawh an awm. An kham lo hle ani. Kan hlim tlang bawk aniang e, haw lam bus-a kan chuang pawh thenkhat chu bus chhungah zaiin an lam hut hut mai.

Kan inneih champha vawi 9-na:

Tlangval zei lo leh luck lo tih takah kum naupang tawh lem lo takin kum 2002 october ni 24 khan nupui ka nei ve a. Ka nupui vawi khat neihna a ni bawk a, ka phur kher mai. Ka pual liau liauva Biakin dar an vuak vawikhatna a la ni zui bawk. Ka damchhunga ka huntawng tawha ka hlim berni leh min lawmpui tura mipui ka huikhawm tam ber ni a ni bawk. He ni hi ka theihnghilh ngai lova, october ni 24 a lo thlen hi chuan a hranpa ngatin lawm ngai lo mah ila, kan hmuh phak zen zen loh "sa" ilo fahran tal chu zanriah hmeh atan kan lei ve fo thin.

Kumin chu kumdang ang a ni ta hauh lo mai. October ni 24 hi zirlai naupang hruaia kan zinchhuah ni tura kan ruat a ni ta tlat mai. Bus hman tur a van em avang leh YMA conference atan leh programme dang dang atan reserved sa vek anih avangin zin hun sawn theih a ni tlat lo mai. Duhthlan tur pakhat ka nei, ka zin ang nge ka zin lovang. Ka chhungte chuan thulh mai tur emaw ni dawn le an ti hial, mahse ka nupui hi a fel khawp mai. Ka duty, ka hna a nihzia te, zirtirtu pathum chauh kan awm a, inphatsan tham kan awm lohzia te ka hrilh hnu chuan kal loh lam reng reng a sawi lang tawh lo. Hemi zan hian Serchhipah kan riak a, ka lung a leng kher mai. Kan inneih ni te ka mitthla ah a rawn lang thar leh a, kha mi nia hun kan hman dan zawng zawng te pawh nimin lawka thil thleng ang maiin a rawn lang iaih iaih mai. Kan anniversary ah na na na hi chuan eng tehlua em tilo mah ila mahni in luma han awm a, chhungkua han uap ve te pawh hi ka thlahlel asin maw le. Ka hmangaihte hla takah an awm a, kei lah khawhar takin ka awm si a.

Khuangchawi thla

2011-10-08T12:25:00.004+05:30

Internet chiangkuang lo leh broadband tha hleithei lovin min suasam chiam chiam aleiah blog lam ka ngaihven tha mang lo va. Chutah thatchhiatnain min tuam zui bawk a. Chutihlaiin thuziak tur rilrua a luh loh lai a lo ni vei nen, a rei tulh tulh a, ka ro tulh tulh mai anih hi. Thu leh hla lama intuai tharna camping ang reng deuh te hi awm ve thei se a tha tur. Thian te'n an blog an update sap sap a, ka blog ve lah enkawltu nei lo ang maiin tihian a awm tlawk tlawk mai si. Blog titina khawvelah hian a sawitu/ziaktu lama tang lovin a ngaithlatu dinhmunah ka din rih a tul ta anih ber mai hi maw. Hetiang hi ka dinhmun anih avangin thiante blog lamah thuziak chhiar tur tharlam a awm dawh law maw tiin ka thlir nitin fo thin.

Khuangchawi thla

            Kan ti nek nek a, Pathian zarah kum chawhnu lam a inher leh ta bawih mai a, furpui leh khuangruah sur bur bur te'n zawi zawiin min liam san tan a, khuangchawi thla kan lo chuang chhuak leh ta reng mai. Khaw dur khup khup leh khawpui ri a kiang a, van boruak pawh a thiang dumpawl ruih ta mai. Zing nichhuak hliah khup thintu chhum chhah tak tak pawhin kianzai a rel a, tawngtainaa kan chham lar em em "zing nichhuak eng mawi tak" pawh kan hmu ve leh thei ta. Kumin hi rinai takin fur ruahtui kan dawng tha a, kan ram hausakna haichhuaktu loneitute leh leh huan neitute tan malsawmna a nih laiin keini erawh chuan kan nunphung a tihbuai deuh thin vangin kan ning em em thin thung. Fur ruahtui a tlak that kuma loneitute an hlim em em laiin kham panga leh hmun rualrem lo laia riahrun remtu te tan erawh a thlaphan thlak em em thung si.

               Tunah erawh furpui a liam ta a, thenkhat te tan pawh thinthiin a mut ve siai siai ngam tawh ang chu. Fur khawchhe kara chaw zawng hlei thei lova tawmim sava leh ramsa te pawh khaw eng lawmin hlim taka chiar chel chul chungin thlamuang takin an tla leh ta a; nula ho pawh ruahphingphisiau in a nan ran hlau miah lovin an hmai an chei mawi leh thei ta. Zan lama nula rima chhuak thin tan lah ruah do palh a hlauhawm tawh dawn lo bawk nen. Lirthei nei ho paw'n tlai lamah silfai a ngai leh kher dawn lo ani tih hriain thlamuang takin an lirthei an khalh chhuak leh thei ta. Khuangchawi thla hi, tunah chuan khuangchawi tur an awm tawh lo na a, a nawmna leh hlutna erawh a la kiang chuang lo va, nupui-pasal nei turte tana hun tha leh duhawm ber a la ni tho tho mai. Khua a a hnawng churh tawh lo va, a lum sa huam huam lova, a la vawt lutuk nahek lo. Favang ti nuam em em thintu tlai nitla tur mawi em em thin pawh thlir tur a awm leh tan dawn ta. Lungleng thinte tan chuan thlir vawng vawng a awl leh dawn mang e.

Khuangchawi thla thlahleinga zan

              Kan chung chhawrthla khian "zan lalnu" nihna hi a lo khum zo thin ber mai. October ni 12 zan a lo ni ang a, kumin chhunga thla en ber zan, khuangchawi thla, thlahleinga zan a lo thleng leh ang a, vanrang chhumin a hliap lo anih hlauh chuan a eng nuam leh pup pup khawp ang le. Thla eng hian mizo culture leh literature ah hian hmun pawimawh tak a lo luah thin a. Electric current tha thlen phak lohna thingtlang khuaa chengte tan hlei hlei a hlu. He zan zet hi chu nungchate paw'n eng nuam an ti ve thin khawpin ka ring thin. Chhawrthlapui a en viau chang hi chuan eng ti lo mah ila keini ang rual hi chu kan enge maw ti deuh tlat thin. Hmanah chuan thiante nen tingtang kan ak chhuak a, lengzem leh lenglawng hla chi hrang hrang sain ngaih bik lem nei lovin ka zai ho thin a. Arkaiden zan zet hi chuan musical instrument tha leh changkang kan mamawh lem lo, kan neih tawk tukchawp tingtang ngei kha thla eng lawm nan a tawk em em thin. Tunah erawh khang hunte khan mual an liam zo ta. October full moon zan a lo thleng leh ang a, thla eng lawm vanga biak tlak miah loh tur kan tam leh awm mang e.....

Titi leh mai mai ang

2011-08-31T03:25:00.001+05:30

Thuhmahruai neih duah pawh a inthlahrunawm zozai ta. Thuhmahruai awm miah lovin ka'n ziak nghal pawp pawp ang e. Tunlai chu thuziak lamah ka hnufum takzet a ni tih ka pha lo. Thupui neia thuziak ka tlin thlawt lo anih hi. Thu chi hrang hrang tawi te te ka'n hrut kual leh mai mai ang e.Thianpa Tsa te'n ziak sen loh an pai laiin kei ve zawng, ziak tur pawh hre lovin ka hawi hil tlawk tlawk anih hi. Vaibuh hmanga pum hnawhpuar theuh theuh, mihring hi a va lo inthlauh theih thin tak em.

Fur khawhnawm

Thal khaw lum vanglai takin boruak lum lutuk laka min chhanhim turin fur ruahtui a rawn tla a. Kuthnathawktute tan vanlam malsawmna ruahtui fim a rawn haw thin. Keini tan lah boruak bawlhhlawh tlengfaitu a lo ni a, khawlum a kiang a, ruahtui thianghlim tak intur kan lo nei ta bawk nen. Thal romei a kiang a, boruak a thiang em em a, ralkhat ram hla tak tak thlengin thlir a nuam em em thin. Hei ngei hi a ni lawm ni "fur khawthiang" tia hla hiala an lo chawi kha. Ruah tla siap siap te, ruahin tukverh darthlalang a rawn theh rik thet thet te hi a ri a ngaihnawm a, ruahsur kara khawpui ri der der te hi a ngaihnawm a, ruahsur kara thi thaw ri vuk vuk te hian a tikhawfur leh zual bik thin;hetiang huna rizai lum tak hnuaia inthawlh paha mut veng veng te hian mut a titui bik em em thin.

Tunhma chuan fur lai hi nuam ka ti hle thin a, ka lunglen zual em em thin lai hun tam zawk pawh, fur lai hi a ni thin. Tunah erawh khawvel virvel hian engkim min vir danglam pui ta ani'ang e, furpui leh fur khawthiang te hian ka lung a tileng zo ta lo. Chhuahvah nikhua apianga ruahin min nan ziah chinah phei hi chuan fur-khua hi a nuam tak tak thei ta lo anih hi. Sahriak do chu an ro tawlh tawlh a, ruah do thin erawh kan hnawng tawlh tawlh a, hnar chhung thleng thlengin a hnawng zo vek thin anih hi.

Hlimna

He hringnun lamtluang kan zawh theuh lai hian min tihlimtu a inan loh ang bawk hian min tilungngaitu pawh a inang lo. Thenkhat tana thu ho mai mai hi thenkhat tan chuan lungngaihna tham a tling a, thenkhat te'n an nuihpui mai mai hi thenkhat tan chuan indawm vawng vawngna tham a tling thei thin. Thekhat tana fiamthu lah, thenkhat tan thutak a lo ni si. Tap thei leh lungngai thei kan ni ang chiah hian hlima nui thei mihring kan ni. Kan huntawng ang zel kan dawnsawn dan azirin kan hlimin kan lungngai mai thin a lo ni. Hlimna hi kan ban phak maiah a awm laiin lungngaihna pawh kan ke pen khat dan maiah hian a awm. Chantawka lungawi apiang te hi mihlim ber an ni kher lo maithei, mahse an lungawi zelna chuan hlimna a rawn thlen nge nge thin.

Hlimna chu chhungkua ah

Chhungkaw hlim tak hi duh duha neih ngawt theih pawh a lo ni lo. Inhriatthiam tawnna te, inhmangaihna te, inlainatna te leh induhsak tawnna te tel lo chuan chhungkaw hlim a neih theih reng reng loh. Hlimna hi hla takah zawn a lo ngai reng reng hleinem le. Hlimna hi keimahni ah, kan chhungkua ah ngei hian a awm a ni. Kan inbiak dan te, kan indawnsawn dan azir te, kan inhriatthiam tawn dan azir tein kan hlimin kan hlim lo mai dawn a lo ni; chhungkuaa kan hlimana chu kan duhthlanna ah a innghat anih ber mai chu. Kan ban phak maiah hlimna a awm a, kan ban phak maiah lungawilohna a awm bawk. Kan chenpuite hnen atang ngei hian hlimna zawng ila, chu chu a thain a hlu ber a, a tlo ber bawkin ka hria. Party naah te, zuhmun hlimhlawp bawlna ah te hlimna an zawng thin, mahse chu hlimna chuan rei a daih chuang lo. Miin leilung hausakna a haichhuah chuan, chu a hausakna chu a tlo thin; chutiang chiah chuan miin a hlimna chu chhungkua atanga a hmuh anih chuan a tlo hle thin.

Inlaichinna lampang tlemte

Mi te hian engtin nge an hmangaih ber te hi rei tak tak an awm bo san theih thin le??? Hmangaih te tel lova nikhat hun hman pawh a rei tih naka laiin....Hmangaihna kan tih hi, a khawi lai tak hi nge ni ang aw....ka ti thin. Mak deuh a nia. Amah ah hlimna i hmu a, lungawina i hmu bawk a, amahah vek lungngaihna i hmu bawk thin. Hmangaih ber tluka hlu mihring an awm lo. "Min hmangaihtu an hlu" kan tih thin lai hian, kei chuan "Hmangaih tur neih a hlu" ka ti ve tlat thin. Hmangaihna avangin kan hlim a, hmangaihna avangin kan chak a, kan tih peih loh kan ti a, kan kal peih lohna ah kan kal a, hmangaihna avangin khawvel a nuam a, hmangaihna ah chuan engkim a parvul thin; hmangaihna avangin kan lungngai a, kan mittui a tla a, chhun angin a na vawng vawng fo thin.

Nula-tlangval inhmangaihna ah hi chuan, tawngkam khat lek vangin lungngaih mittui a tla a, tawngkam khat lek vang vekin khawvela mihlim ber kan ni leh si thin. Hmangaih ber lak atang chuan sweet mum khat lek pawh hi a thlum tui bik asin.

Lungawi loh vang te, intihthinrim vang tea inthenna hi chu, mihring ina kan thlen tir a nih ang hian, keimahni mihring hmang ngei hian a la insuihzawm leh theih thin. Inthen hlenna tam tak hi chu chapona vang leh inhnuhhniam theih lohna vang a ni fo thin. Thihna erawh, kan chunga thuneitu, kan pumpelh theih loh rorelna a ni a, thihna ina minthenhran meuh chuan insuihzawm leh ngaihna reng reng a awm tawh lo.

I hmel a chhe reng reng lo

Mahni pianphung nihna dik tak ah hian lungawi mai ila, kan nihna ang anga nalh min titu leh min duhtu hi khawvelah an hlu ber. Hei hi hmeichhe tam takin an hre lo fo thin. Pawn lama lan mawina ringawt uma an tlan nasat lutuk hian a tawpah an chhiat phah fo thin. Chhunglam mawina tello, pawnlam mawina chauh hian rei a daih zo lo fo thin a, tih mawi chawp emaw, siam mawi chawp emaw hian hlutna tak tak a nei lo fo thin. Pawnlam nalhna chuan chuai ni a nei si thin. Ka chhiat ang anga min hmangaihtu te hi an lo va hlu tak em. Ka han ti duah tak na a, chhunglam mawina chu chuti maia lang nghal anih si loh vangin pawn lama mawina nge nge hian min hip thin. Hmelchhe fel tak ai chuan hmeltha tak, fel lem lo hi an thlanawm zawk, nungchang a siam that theih miau si a. Leh lawi si chuan.........

August thla titi

2011-08-07T21:55:00.003+05:30

                    Thlasikin kum bul kan tan a, thlasik khawvawt leh vun ro char te a liam a, nipui a lo thaw a. Khawlum hrehawm tak tudai turin fur khua a lo haw a, van malsawmna ruahtui thianghlim tak kan dawng tluk tluk mai. Hun leh ni a liam zel a, enge maw ti tiin Pathian khawngaihna azarah August thla kan lo chuang kai leh ta reng mai. Sawi tur a vangin ziak tur ka va'n van tak em, khaw'nge mahni rilrua awm ang ang ka'n ziak leh mai mai teh ang. Tu pawi kan sawi chuang lo bawk a, a chhiar dan tawk kan thiam mai ani ang chu. Chhiar tlaka a chhuak ta lo anih leh, a pawi chuang hleinem.

Finna leh keimah

                   Mahni tawka fing intih ve tawh naka laiin nitin ka atzia leh ka lo fin tawk loh zia ka hrechhuak fo thin. Mahni tawkah lehkha hi ka chhiar tam ve thawkhat a, finna pawh tam tak ka chhar chhuak; ka finna chhar chhuah te erawh ka hmang tangkai thiam chuang si lo anih hi. He hringnun ah hian tihtur ka intuk ve a, chung ka tihtur nia ka ngaih te chu tihhlawhtlin tumin hma ka han la ve bawk thin, mahse engmah tak tak tihpuitlin theih ka nei chuang si lo. He khawvel ropuina leh hausakna te hi ka chanpual tur an ni ve lo a niang e. A tawng tam apiang hi fing tur ni ta se, ka va'n lo fing dawn tak em. "Fing viau" nia inngaih hi ka tan a tha lo va, chutihlaiin "a hle" anga inngaih tlat erawh ka tan a hlauhawm hle tho si.

Hmangaihna lampang tlem

                 Hmangaihna lampang hi tawite tal sawi tel ang. Sawisepna ileh tlangrel ina a pawh then theih hmangaihna chu hmangaihna der mai a lo ni. Hmangaih tak tak te chu, miin sawi chhe mahse khawngaihna a lo piang thuai thin a, mi inhnunglam atanga an rel pharna te, an tlin tawk loh nia an sawi te chuan khawngaihna pianchhuah a pian chhuah tir a, chu khawngaihna leh hmangaihna inbelhbawm chu nasa in nghet tak a ni tawh thin.

                  He hringnun hi hmangaihte inthenna ram a ni a. Inhmangaih ngawih ngawih, inthlahlel ngawih ngawih te te pawh, an inpumkhat kher lo thin. First love ngat nei thei te hi mi vannei an va'n ni chiang tak em. Nupa inhmangaih ngawih ngawih te karah pawh inthenni a lo herchhuah chang a awm a, inthen miah lo te lah thihna talin a then hrang thin si a. He khawvel hi zawng, thenna ram a ni miau si a le.

Thinurna

               Thinurna hi thlai chi ang mai a ni. Chawm that anih chuan nasataka thinurna leh rahchhuah chhe tak a thlen thei thin. Nupa tangthenna hial thlentu intihthinrimna tam tak bul intanna chu ho te a ni thin. Chu thu ho te chuan inhnialna a thlen a, thu dang dangah an pakai a, an sawi zau tawlh tawlh a, thinurna a zual tulh tulh a; an inchhan dan ang tawk te tein thu a kal diklo chho tulh tulh thin a. A tawpah phei chuan anmahni mimal tlinlohna thlengin inhaichhuah sak a ni a. A tawpah chuan namenlova thinurna nen nupa inthenna a lo thleng ta mai thin.

Long-term project

               Kan ramah hian long term plan ropui tham tak a vang thin khawp mai a. Chu ai chuan Short term plan leh tih hups hups lam kan uar hle a. Long term vision kan neih loh vangin kan khawpui a chep hle a, bang intawm neih hialte a ngaih phah ta; kan kawngpui neih ve te lah a zim em em hlawm bawk si. Kan luipui te lah khuaptu nei lovin a thlawnin a luang hum hum a, thenawm State te'n an lui lian neih te an khuap li leng lung a, keini ve chu a khuaptu tur sorkar chak tak kan nei thin lo. Kan sorkar reng reng hian a rampum huapa tangkaipui theih tur luipui khuah ai chuan luite tui khuah an duh zawk zel a. Kum reilote chhunga zawh theih tur mini-hydel project buaipui a, mahni ngeiin ropui taka hawn theih ngei tur kha an duh zawk thin. An duh leh an thlakhlelh ang ngeiin an ti a, ropui takin an hawng ta ngei a, chu chu an tan chawimawina ropui ber a ni. Heng ho hian Mizoram ka hmangaih an ti thin si a maw. Mipui lah hian ram hmangaihtu ai chuan hlawkna min pe theitu kan duh zawk bawk si.

Hausak thut a chakawm

           Hausak chak viauna hian kawng thalo ah min hruai lut thei. Mahse retheihna atanga tlanchhuah erawh kan tum theuh tur a ni. Mi te an hausak lai hian kan rethei reng bik tur a ni lo. Hausak thut chakna hi mihring tichhe tu a ni a, hausakna chu mahni thawhchhuah atanga zawi zawia lo awm turah ka ngai. Kei zawng ka thatchhe em a, ka tan hausakna kawng a inhawng ve ngai dawn lo anih hi. Hausak thut erawh ka chak ve thin khawp mai.

Hlimna te zawngin...

          Thil hlui leh nunhlui hi chu hun in a liampui mai a, tun hun kan hman lai mek hi a lo pawimawh ber mai. Hlimna te hi a hranpaa zawn chawp pawh a lo ngai lem lo, ka thil tawn ang ang te kan dawn sawn thiam chuan hlimna kan tawng mai thinin ka hre thin. Mahni kiang, mahni sir, kan ban phak maiah hian hlimna a lo awm reng alawm le.

Kan ropui tawh vei nen

             Keimahni kutkawih ngeia artui mum khat pawh kan la siam chhuah theih hma leh, atom molecule pakhat te pawh kan la siam chhuah theih hma hi chuan mihring hi ropui leh sang ta luaa inngai tur kan lo ni nek lo ve. 'Gene cloning' kan ti, 'cell cloning' kan ti, 'human cloning' kan ti, a engamah hi a lo ropui reng reng hleinem. Pathian siamsa tlem tlemin kan kuaiher danglam hlek hlek mai chauh a ni si a. Thla leilung kan rap pha ve dek dek a, ropui kan inti em em a; chutihlaiin thla leilung leh thangvansanga thil awm zawng zawng siamtu erawh Pathian a ni. A hre ril leh a zir ril apiangin engkim siamtu Pathian lo ropui zia hi an hrechiang tulh tulh thin.

Lalte lal lai leh Environment

2011-07-26T21:36:00.002+05:30

              Ka ngaihtuah thin a, hmana kan Mizo lalte an lal lai leh ro an rel a, tlang tina thu an neih lai khan kan ramngaw hi kan chhut phak ai daiha hluin an lo humhalh a. Tun hnu, lal kan neih loh hnu hian mi zawng zawng kan lo zalen ta a, kan duh duh lai ram kan vat a, ka thing duh apiang kan kit a, kan hal duai duai a tuman min sawisel tawh lo. Lal te kha, thenkhat tan chuan an sualin an chimawm viau pawh a ni mahna, mahse khawtlang leh ram tan thil an lo thlir lawk thui khawp mai. Environment an humhalh dan mawlh mai hi a ropui ka ti thin. Tunlaia 'kan humhalh' kan tih ve hian a lo tluk reng reng hleinem maw le.

Loneihna tur hmun bik

                Mizo lal te'n ro an rel lai kha chuan mipuiin an duh duhna ah lo an vat ngawt thei lova. Lovah na tur bial an ruat a, chu an ruatna hmun lam ram apiang chu lo atan an thet thin. Duh duhna lai an vat ngawt thei lo. A kumleh ah a hlawmin bial dangah an insuan leh a, chutiang chuan awmze nei takin lo an nei thin a, kum tam a ral hnuah chuan, hmana an loneihna hmun kha lo atana vah tlak khawpa ram lo insiam tha lehin a lo tui leh hman tawh thin. Hetianga awmze nei taka lo an vah thin vang hian ramngaw tha lai thiah a ngai lova, ramngaw tha tak, chak lakna hmun tur tha tak an zuah thei thin a ni.

Dai hnaiah chawhmeh

             Dai hnaiah zawngtah kung a awmin an zuah a, thingthupui kung a awmin an zuah a, a duh duhin an rawtin an kit ngawt thei lo. Lal te hian anmahni tana an humhalh a ni lova, khawtlang mipui tana humhalh an ni. Tunah chuan mimal tin hi kan lal ber theuh va, kan duh duh kan kit a, kan rawt a, kan duh apiang kan ta neih hmiah a, kan patta hnan hmiah hmiah bawk.

Rahtlan leh partlan

                Rahtlan leh partlan kung an ram chhungah a tam chuan sava leh ramsa dangte an ram chhungah a tam dawn a ni tih hriain lal fing deuh chuan an ram chhunga rahtlan leh partlan te an zuah thin a. Kan naupan lai pawhin heng partlan leh rahtlan kungte hi dai hnaiah hmuh tur tam tak a awm thin a. Lal leh upa te'n humhalh tlat lo sela chuan mipuiin an humahalh ka ring miah lo.

Thei kung an humhalh

               Thei kung te hi thing tha tak, tuah thing atana tha an ni tlangpui a. Miduham thenkhat chuan theikung tha tak pawh nise, kih an hreh lem lo thin. Lal te khan dai hnaia theikung te kha an humhalh hram hram thin a, kih an phal ngai reng reng lo.Thei thenkhat phei chu khawtlang huapin an lawh a, an insem a, chhungkaw tin, a hausa leh a rethei pawhin, thei eitur an chang theuh thin.

Lui an humhalh

               Mahni khau leh ram chhunga lui te an humhalh thiam hle a. Sangha pawh sangha tlangvuak rawtin a sanghahuhovin an man thin a, a huhovin ngawi te an dawh thin anih kha. Luisa te pawh hi khawmual sa ang thova duat loh chuan rem vek thei a ni tih an hre chiang hle a, mahni ei khawp te te chauhvin miin an man thin.

Khuai an humhalh

                Khuai hi an mi zuk a na tih loh chu an tangkai em em a. Pollinators lar leh tangkai ber an ni. Hmanah chuan khuai te hi, a bikin khuaipui leh kham khuai te hi, lalin an humhalh a, a lak a hun hma chuan mimalin an la ngai meuh lo. A hunah chuan khawtlang huapin a huhovin an la thin. An lak pawhin thiam takin an la a, rem vek khawp chuan an la ngai hek lo. Zuah chin an nei thin ni ngei tur a ni, a kumleh ah lak tur a awm leh mai thin.

Mauhak an humhalh

                Mauhak an humhalh thin hi lal ho an fin em em na pakhat niin ka hria. Mau hi thingtlanga cheng te tan chuan a tangkai em em a. In tha tak sa ve thei lo tan pawh mau hmangin in a sak ve theih mai thin. Huan hung nan, hnang atan, em, thlangra, pa te, papui, khumbeu, leh inchhung sekrek hrang hrang atan an hmang nasa em em thin. Heti taka mau a tangkai avang hian chak lakna tur hmun mauhak an zuah hrang thin a. He mauhak an humhalh thin hi conservation lam hawi atana hna an thawh tangkai em em pakhat a ni. An hma lo lak tawhna zuiin khaw tam takin tun thleng hian mauhak hmun tha tak an la nei thei a ni.

Sawi zawm zel ang.....

             Kan Mizo lalte kha hnamdang lalte nena tehkhin chuan tlawmte mah nise, an hawiher a zauvin an rilru zawng zawngin an khua leh tui, an mite, an ram an hmangaih a, theihtawpa thain ro an rel thin. Mipuite mamawh awmna chu an khaw hual veltu ram zau tak leh tukloh ramngaw te a ni tih hriain theihtawpin ramngaw humhalh hna an thawk ve thin a, hmathlir thui tak an nei thin. Dan khauh tak an zam ve a, chu dan huang chhungah chuan zalen takin mipui te'n khawsak an rel ve thin.

Khawvel kal chho zel leh Lal neih a inrem thei ta lova, loh theih lohna vangin lal ban an ni ta. Lal bik leh thuneitu bik an awm ta lova, mi zawng zawng inang khat leh intluk tlang vek kan lo ni ta a, zalen kan lo ni ta. Tichuan mi zawng zawng kan intluk tlang ta a, mi zawng zawng inang khat vek kan lo ni ta. Sang bik kan awm ta lova, hniam bik pawh kan awm tawh hek lo. Lal leh thunei bik an awm tawh lova, thupetu leh khauh taka roreltu, mipui te'na an hlauh em em an awm tawh hek lo. Zalen kan ni ta a, mahse kan zalenna erawh kan ramngaw leh a chhunga nungchate tan chuan lungngaihna a ni ve thung; kan zalenna kan hman thiam loh vangin kan ramngaw tha leh a chhunga cheng nungcha te'n an tuar ta em em a nih hi. Environment pawimawhzia leh humhalh a tul zia hi sorkar kutah duh aiin kan lo dah reiin duh aiin kan lo ngaihthah rei deuh va, kan tlai tep tawh a ni e. Keini'n kan humhalh loh chuan tu tehlulin nge min lo humhalh sak chuang ang le?

Nupui

2011-07-22T22:58:00.002+05:30

Chi thlaha khawvel luah khat tura hriattir kan nih ang ngeiin inthlah pung tura hmalakna hmasa ber leh pawimawh ber chu nupa inneihna hi a ni awm e. Inneihna hi chhungkaw din tanna kawng hmasa ber a ni. Chhungkaw din tur chuan a hmasa berin nupui neih a ngai a, nupui nei tur chuan ngaihzawng neih a ngai. Ngaihzawng tur nula an tam a, hmangaih tur an tam a, phuloh tur pawh an tam hle bawk. Nupui tur erawh pakhat chauh a ni si.

Tlangval thenkhat tlangval nuamtih vanga nupui nei lawk lo an awm thin. Nupui nei ta se, duh angin an zalen tawh lovang a, an duh duhna lamah an theuleu thei tawh lovang. Fa han neih a, han chhangchiat vel kha an tan chuan thil peihawm loh tak a ni si a. Nupui han nei ta se nuam an tih dawn vei nen. An va hre lo tak em. Nakinah chuan tlangval senior an la ni ang a, an lo upa ang a, tlai khawhnuah nupui tur an zawng leh ruai awm tho si a. Tuna an luck vanglai, duh duh thing theia an awm lai hian an duhber han thing chhuak nawlh mai se ka lo tihpui ve em em thin. Vanglai a pelh hnu leh hmel a lo chuai hnua nupui tur zawn thar leh chuan an duhthusam an thing chhuak tawh kher awm si lova. Engkim hian hunlai a lo nei anih dawn hi.

               Nupui te tangkai zia leh kan hriat miah lohva an lo hah ve thinzia hi kan hriatpui lo fo thin. Keini pa ho hi, hna thawk turin kan chhuak a, kan hnathawhna hmunah hahdam takin office hulhliap hnuaiah kan thu a, nisa leh ruah do miah lovin, thlan reng reng tla hauh lovin kan nileng a, tlaiah kan haw a, hah ber niawm takin kan thu zawi ngawih ngawih thin. Chhungte lah hian ram lama hnathawk haw ang maiin hah em em turah ngaiin min lo duat ve khanglang bawk si. Ngam atan nupui ka nei lova, hlauh atan nupui ka nei nahek lo. Hmangaihtu leh duattu hmangaih leta duat let erawh ka bat a ni.

                Zingah nise, duh chen chen pawh mu ila, Pa kan ni miau va, kan thawh veleh thingpui tui tak min lo chhawp nghal a. Newspaper lo thleng thar min chhawp nghal bawk a. Eirawngbawl paha naupang lehkha zirtir chung leh naupang tapin lo tibuai ve chhen pawh nise, min phut derna eih pawh neih lovin a che char char a; ka ei tui loh hlau takin uluk takin chawhmeh a siam a. Fate chhun chaw paitur leh ka chhunchaw pai tur uluk takin a siam nghal a. Ka eitui loh hlauvin a tui thei ang berin ka chawpai tur min buatsaih sak thin. Lawmthu sawi nachang reng ka hre si lo. Chhun lama ka eitur a siam zo chiah tihah pheikhawh nawhfai, naupang chaw siam, leh nau chaw hraiin a buai chhunzawm leh nghal a; chumi hnuah naupang school uniform hak tirin a buai leh a. Kan pafaa kan kal liam hma loh chuan mawng a hung ve hman lo. Kan kal liam chiah tihah chaw ei khama suk atana a dah thuamhnaw te, zan lama naupang zun khum puante leh kekawr ho te su turin a inbuatsaih nghal a. A insuk zawh veleh naute a timu a, reilote a chawlh hnu lekah a u zawk sikul bang hruai a hun leh nghal mai bawk nen. In an thleng chiah tihin thingpui in a hun a, an inpeih fel chauh tihah naute mu a harh a, buaipui zui leh a ngai a. In lama lo awm kan nupuite hi, kan rinaiin an lo hahin an lo buai hle ani tih hi pa ho hian kan hre lo fo thin.

               Nupui hlutna hi ka hre lo fo thin a. Mipa tan nupui neih hrim hrim hi thil tha a ni a, thiltha hmuhna a ni. Nupui chuan a pasal a enkawl a, a chhawmdawl a, a tanpui thin a, a fate zawng zawng a enkawl thin bawk. Fa enkawl lamah hian Pa hi an inrawlh tlem tlangpui thin awm e. Inchhung uap lumtu an nia, inchhungkhur enkawl a, tithianghlim tu an ni a. A tihfai ngai leh remthat ngai te remfel thintu an ni. Mawng pawh hung tha hman lo khawpa buai phili taka che thin chu nupui bawk hi an ni. Pasal-fanau te ei tui loh hlauvin eirawng a bawl a, chaw ei a siam a, chawei khamah a tifai leh vek thin. An hunawl neih ve chhun te hi a tlem asin aw.... Awm mai mai pahin puan an thui a, awm mai mai pahin naupang thawmhnaw tet an thui a, awm mai mai pahin chhuat an nawt a, awm mai mai pahin an insu fai thin. Nupui hi pa tan chuan a va lo hlu thin tak em.

                 Hnathawhna atangin tlaiah han haw ila, in kan thleng chauh maw tihah thingpui tui tak min lo chhawp nghal a. Naupang sikul bang ipte a en a, an homework leh chhun lama an zir te a en sak a. Chhun lama a lo buai ve zia reng reng a sawi lo, ka hah leh hah loh te ani min zawh daih ni. Ka thuamhnaw inthlakna theh thal tawp pawh ni ila, reiloteah a lo inthlep fel diam mai a. Mawza pawh a rimchhe hman lo. TT khelh ve nia kawr thlan rim nam hiam pawh pawh, a tuk leh lawkah chuan fai takin hanger ah a lo inkhai leh thliam tawh thin. Thawmhnaw bal ka theh thal tawp tawp te kha, suk fai sa diamin fel takin a lo inthlep diam a, a then almira ah a lo inkhai fel diam thin. Vawi khat kuah leh fawh beiseia zan khawthim leh vawt kara zan rei tak thlenga saseh tur chana chan a ngai tawh lo ringawt te pawh hi nuam ve deuh mai a nia. Damloh nikhua te hlei hlei hian, a nei lo ai ngawt chuan kan nuamsa deuh.... Neih loh ai chuan nupui neih nge nge hi a lo nuam a ni. Nupui neih hi a lo va nuamin a lo va inchhirawm loh tak em.

Warning:

                  Nulat tlangval lai chuan mahni nihna diktak thup bovin an thatna lai leh an nelawmna tai te, an duhawmna lai te ve ve an inhmuh tawn a, nikhua a lo rei a, zia thup reng theih ni hek lo, an nihna diktak a lo lang chhuak a, chutah zet chuan nelawmna reng rengin hmun a chang tawh thin lo va, "Ka rin ang reng reng i lo ni lo" an intihkhum hmuar hmuar tawh thin. Dam chhunga kan kawppui tur te hi an nihna diktak a hriat tak tak theih si lova, tihfuh chuan damchhunga nun nawmna, tihfuh loh erawh chuan damlai thlanthim ni mai thei tur khawpa hrehawm a ni thei; chuvangin nupui neih hi thil risk sang ber niin ka va hre leh lawi si em.

Thu nepnawi mai mai

2011-07-05T20:40:00.003+05:30

Ziak tur a vang em mai, tun tum chu thupui bik em em pawh nei lovin "duh duh ziak hun" atan ka'n puang thuai mai teh ang. Rilrua thuziak lam a lan loh chang pawha thu tha tak tak ziak tur nei tho thin te hi an ngaihsanawmin ka va han awt thin tak em. Kei ve hi zawng, ka ro tawh vek vek chuan ro ve thei tak mai ka nia. Chauhthubarawh ah thu nepnawi tete hmangin mahni blog thual mawi leh ila anih mai hi maw.

Hlawhtlinna

Kei zawng ka thatchhe em a, hlawhtling tlak ka ni lo ve. Buana hmaa kherh thin, hrehawm lo thlen hmaa huphurh thin, a nuam lam kawng chauh zawh thin ka ni si a. Mihlawhtling ni tur chuan beih hram hram a ngai a, harsatna tam tak paltlang a, vawi tam tak hlawhchham hnuah pawh tih hram hram a ngai thin. Beidawn rum rum tawh hnu pawha tih hram hramna hi hlawhtlinna bul a ni. Mihlawhtling ni thei tur chuan vawi tam tak hlawhchham a ngai.

Vanglai ni

Fit tha ve zawk zawk thin tak kha ka ni thin si a, tunah zet zawng upat lam ka lo pan ve ta a niang e, exercise ka la peih lova, ka mu tluk tluk a, ka che trial trial a, ka tha a za lova, ka chawei erawh a tui em em tho si. Tunah zet zawng thau chhiain min bawh tan a, ka dul pawh a kiar ve ta. Ka kekawr hak tawk thinte pawh a tawt chhe zo tawh. Keimah ka inenfiah a hun ta khawp mai. Thatchhiatna hi min eichhetu a ni a, min tithautu a ni bawk anih hi.

Tunah zet chuan upat lam ka pan ve ta aniang e, zai thler duar duar te, kekawr bul leh tawnzau haa taksa sek tihlan lampang te reng reng keimah ah a awm tawh lo. Hmel chiah hi a tih danglam theih loh anih hi... Taksa dang hi chu a khuhmawitu a zirin a danglam zut zut mai.Ka lua kelsam to teuh te hi ka upat luat vang a ni lo tih hrechiang mah ila, ka naupang chhe tawh lo tih erawh mi zawng zawngin an hai si lo.

An va huaisen tak em

Naupang ka nih lai khan ka hlauh ber chu injection kha a ni a. Tunah ka fate hlauh ber pawh injection tho a la ni. Tun thleng hian injection hi nuam ka ti miah lo. Ka fapa kiangah chuan ka han insawi bawra vel a, injection hlauh a zahthlak zia te ka han hrilh vel anih kha. Pa min ti khawp mai. Mi fate hi chu an huai a, an invit ngawng ngawng ngam a. An fakawm ngawt zawk mai. Mahse huaisen rau rauah huaisen dan thalo erawh a lo awm anih hi.

A va han harsa thin tak em

"Khawvel hi a mum a ni" tih te, "chak lutukin a vir ani" tih te, "ni hian min hel lova, kan chenna lei zawkin a hel ani" tih thu te hi thingtlangpa mawl tak hnena a simple thei ang bera hrilhfiah hi a har asin aw.... "Khawvel hi vir se chuan kan in pawh a lum bup bup ang chu," tia chhanna ka dawng fo tawh thin. Chu ai mah chuan kan chenna lei hnuai thuk tak hi thil tui sa takin a hnawh khat vek ani tih te hlei hlei hi, huai tak leh confi taka hrilhfiah a harsa ka ti thin. Tumah lei hnuai thuk lutuk ah kan la lut si lo va.....

Retheihna hi

Retheihna hi pianpui vang ani thei a, dinhmun tleu laklawh vang a ni thei a, thluak hman peih miah loh vang a ni thei bawk a, a tam zawk erawh hi chu thatchhiat vang leh mahni finna chhawr dan thiam loh vang te anih duh tlangpui. Mihausa te hi ka lo er ru em em thin a. Mahse, ka han ngaihtuah chiang a, hausakna hi a vantla dawn chi ni lovin a thawha thawh chhuah chi a ni zawk tih ka hre ta. Mivannei hi chu an awm teh meuh mai, mahse a tam zawk hi chuan a thawha an thawh chhuah ngat a ni.

Mahni nuam tih zawng

Mahni nuam tih zawng apiang um a, tlan a, tih zel mai hi a nuam. Mahni it zawng apiang nei thei ni tila, mahni ei chak zawng apiang ei thei ta ila ava nuam dawn tak em. Thil nih theih loh nih chakna hian min tuam vel anih ber mai hi. Suangtuahna leh duhaisam hian chin tawk a lo nei lo.

Sakeibaknei ka zen

Sakeibaknei ka zen sak fotu kut chu, engtik niah emaw chuan sakeibaknei pum tipuartu a la ni ang. Hmeichhia te pawh hi mipa ngam sarh hi an awm thin. An kal lohna tura kal, an zawh loh tur kawng zawh a, an cho loh tur cho, mipa chakna kaihthawh ching tlat te, an awm thin. Mahni awm lohna tur hmuna awm hian tawhsual tawh a awl bik thin. Mipa te hi chu MIPA nge nge kan lo ni.

Bonus:

Vawiin tlai chu ka fapa (8 yrs old)-in an sikulaah MS Paint an lo zir ve ni ngei tur a ni, amahin a lo khawih ve mial mial mai a. Computer games khelh leh animation videos en chauh emaw a buaipui thin ka tia. Ka han enchiang chu amahin Atlas bu lian (Concise Atlas of the World bu) a lo keu va, chumi entawn chuan MS Paint ah flag chi hrang hrang lem a draw a, min entir a; eng ni lo mahse min tihlim ngei mai. A flag draw te hi a dik leh dik lohah ka buai lova, diklo pawh nise ka hlimna a tichuai pha chuang lovang. Fate avanga kan hlimna te hi a lo nep thin mang e. An ding thei a, kan lawm em em a, an kal thei a, kan lawm leh em em a....... Nu leh pa tan chuan fate hi kan hlimna leh kan lungawina an lo ni ngei anih hi.

Hei te reuh hi a thil paint ve chu anih hi.

Learning without burden leh ka ngaimawh thenkhat

2011-06-23T03:47:00.007+05:30

Zirna lama nasa taka inelna avangin zir tur a tam a, zirlaibu pawh a chhah tha thei hle. Hei hian rah thalo a chhuah thei. Mihring kan inang lo va, naupang thiam thei leh rilru chak tak (gifted child) te'na awlsam taka an thiam zung zung kha, average leh below average child te tan chuan beih ngial a ngai thin thung. Zir tur a tam lutuk hian naupangah nasa takin pressure a siam thin a, drop out pawh an tam phah hle thin. Keini hunlaia kan matric exam dan te ka ngaihtuah let leh hian, kan zir kha a tam lutuk a lo ni. Class IX zirlaibu leh Class X zirlaibu kha, a rualin Matric exam nan kan hmang a nia. A awmzia chu, Mathematics Class IX zirlaibu leh Class X zirlaibu kha, matric ah kan exam kawp tihna anih chu. Subject dang pawh chutiang tho. Curriculum kha a heavy rem rem khawp mai. Khatiang ang, curriculum heavy lutuk ang chi kha tangkaina pakhatte mah a awm lova, zir tur a tam vangin Board exam ah mark hmuh tam a harsa a. Division sang takah invawrh a har hle thin. Chu chu a hnu kum tam takah pawh kan tuar chhunzawm ta zel thin.

Naupang te takte te te'n nasa tak taka lehkha an zir a, an kum phu lohva tam an zir a, in lamah homework tam em em an nei zui thin hi a tha lo hle a ni tih hi mi tam takin an hre lo fo thin. A zir tam a, an theihnghilh pawh a tam hle thin anih hi. Naupang mamawh chu, an taksa thanlen ruala an rilru thang lian chho ve zel mil tawk tea zirtirna pek hi a ni. Zirtir tam lutuk hian anmahni ah pressure sang tak a siam a, hrehawm an ti a, sikul kal an huphurh phah thin.

             National Curriculum Framework 2005 chuan Learning without burden hi a ngai pawimawh hle a. Hei vang hian zirlaite zir tur pawh zangkhai zawkin NCERT lamin an buatsaih chho ta a. Zirlaibu pawh a lo pan ta deuh a, exam tur a lo tlem ta a, zirlaibu hrim hrim pawh a tlem ta khawp mai. Hei vang hian naupang te pawhin Board exam ah tha tak takin an passed theih phah ta a, naupang rilru chak vak lo tan pawh, pass chang chang tura inhlankai a lo awlsam phah ta anih hi.

Zirlaibu tam lutuk hi

            Tunlai kan zirlaibu tam ta lutuk hi naupang tan a buaithlak tham khawp mai. CBSE hnuaia naupang te chuan class hniam lam (Class I & II) ah chuan English, Mathematics, Hindi leh Mizotawng te hi an zirlaibu a ni deuh mai a. Class III chinah Environmental Studies a tel leh a. Social Science phei chu class VI atang chauhvin an zir tan. Mizorama kan English Medium School ah te hian an zirlai a tam hle a. Class I ah pawh hian an zirlai a tam tham khawp mai. Mathematics, Science, English I, English II, Arts Education leh Moral Science an zirlaibu bakah Handwriting/dictation an zir tel bawk. An inzir tam hleih tiar tiar asin aw. Sikul lama an zir mai bakah inlamah home assignment an la nei zui thin bawk.

Ipte (sikul bag) a rit thei hle

English Medium School te hi a tlangpuiin an inenkawlna a thain discipline pawh a tha thei hle; an sikula kal naupang te pawh an discipline a tha a, chhun chawlh laiin mahni inah chawl turin an haw ngai lo. Chhun chaw ei tur an pai a, tui bottle nen, ipteah an ak thin. An haw ngai loh avangin nilenga an zir tur hi an ipteah an ak hnawk thin. Subject tin atan zirlaibu an ak vek a, subject tin atan notebook an ak leh theuh va, rough notebook an ak tel a, school diary nen, pencil box nen, tiffin leh tui bottle nen, anmahni taksa tiat lawih an han hnungpuak hnawk zel mai hi chuh, a rih hmel thei khawp mai. Ipte rit lutuk hi naupang thanglai tan a tha lo hle.

Heavy load

            Naupangte hi an taksa a thang lian ang a, an rilru pawh a thang ang a, chumi mil tawk chuan zirtirna tha, nakina an tana la pawimawh tur zirtirna pek tur a ni. An zir tam lutuk hian anmahniah harsatna nasatak a thlen thei ve tlat a. In lamah an hunawl zawng zawng deuh thaw lehkha zirna hun atan an hman ral a tul thin. Class I an zir tan dek dek a, Board exam tur ang maia theihtawp chhuaha lehkha zirtir nghal ngawt te, infiamna hun te, hun thawl tha tak te, zalen taka inchhungkhura awm vena hun pawh nei thei lo khawpa lehkha zir tura nawr reng thin nu leh pa ka hmu fo mai. Naupangte hi lehkha zir tura lo piang chhuak an ni lo tih hi hriat reng tur a ni.

Naupang hi nasa taka lehkha zirtir a that em em rualin anmahni ah phurrit a siam dawn anih chuan a tha lo hle thei a ni. Ka fapa upa zawk hi Class I a zir laiin 9 table (pakaw hmun) thlengin a vawng vek. A tul lo ka ti kher mai. Khatih hunlai khan multiplication an zir maih lo va, mathematics a an zirlai chu belh leh paih a ni deuh mai. Heti chung hian an tana tangkai miah lo, exam ah pawh tel lo, harsa takin tables an vawn tir chiam mai hi thil tul lo tak niin ka hria.

Technology thang chho zel hman tangkai thiam a tul

            Tunlai khawvelah technology a thang chak hle a, hmana kan hriat ngai loh leh kan hmuh ngai reng reng loh pawh ataka hmuh tur a awm ta a, hmu satliah mai lovin a tak ngei te pawh kan neiin kan hmang ve thei ta hial anih hi. Mobile communication thang chho mek te, multimedia lama hmasawnna kal chho mek te hi hnamdang chuan zirna atan an hmang tangkai hle a. Keini chuan blackboard leh chalk bak hi kan la kal pel tak tak thei si lo. Classroom chep leh uap taka chalk dust khu luai luai hi zirtirtu leh naupang hriselna atan a tha lo.

        Computer kan thiam sup sup a, games khelh nan te, hla dah that nan te, video en nan te, internet browse nan te kan hmang nasa hle. Chutihlaiin kan hnathawhna atan kan hmang thiam si lo. Zirtirtu computer thiam inti tam tak hian zirlaite tan Powerpoint slide prepare zuk han thiam tlat hlawm lova maw le. Mak thei ngei mai. Sikul tam tak tan Projector neih a harsa pawh a ni thei, mahse Overhead projector erawh a man a to lem lo. Neih tumna a awm lova, a nei te pawhin an hmang tangkai lo thei khawp mai. Kan changkanna hi kan hmang tangkai thiam tawk lo deuh niin ka hre thin.

Hmun thawl hek hawk

           Sikul thenkhat, building chep lutuk kara awm te, naupang line-up na tur kawt zawl tlemte tal pawh nei lo sikul ka hmu fo mai. Engah nge hetiang ang hmun chauh nei sikul hi sorkar hian permission a pek phal tlat thin le, tiin ka suangtuah fo thin. Sikul ah naupangin lehkha a zir ang a, chutih rualin a taksa thanlenna atan pawimawh infiamna lam pawh tlem tal a ti thei tur a ni. Naupang thanglai, awm hle hle thei lo, thaza zek zek te, room chep taka khunga nilenga tawm tir ngawt ngawt hi an khawngaihthlak thin hle. Sikul chuan compound zau leh thawl nuam tak a nei tur a ni a, line-up na tur kawt zawl leh chawlhlawk kara naupang infiamna tur hmun a nei bawk tur a ni. Khawpui lun lai, hmun chep tak, mi inhnuai leh kawmkara luh ket ket ngai sikul a awm thin hi a pawi khawp mai.

Homework ve thung

           Naupangin inah lehkha a zir loh chuan TV en leh computer hmaa thut hi an hna a ni mai thin. Hei hi mi tam tak ngaihdan pawh a ni. Mahse, naupang hi kaihhruai peih leh control that peih chuan TV leh computer ringawt an thutchilh lem lo. Sikulah nilengin classroom ah an thu a, lehkha an zir a, an ziak a, an vawng bawk a, chau takin hahchawlh mamawh ngawih ngawihin in lam panin an haw a. In an thleng nge thleng lo, homework tam em emin a rawn hmuak lehnghal mai thin hi chu, naupang tan chuan lungchhiatthlak tak tur a ni.

   Ka fapa pakhat hian KG-I chauh a la zir a, nitinin homework ziak tur tam tak a rawn nei haw thin. Mathematics ah "Write 50 - 100 in words" tih leh English ah Cursive Writing phek khat tawp ziak atana a rawn hawn kuau zel mai hi chu naupang tan chuan huphurhawm tak a ni. Puitling tana eng tham ni silo hi naupang tan chuan thil lian tham tak a ni thin si a. A huphurh thei bawk a, ka khawngaih thei thin khawp mai. Hetianga nasataka an zir hian sikul danga zirlaite aiin an advanced zawk a, a tha phian. Mahse, an kum phu lohva advanced learning pek vak vak hi a tulna ka hre lem lo.

Homework neih thin hi a tha hle a. In lama naupang tihtur nei miah lova an awm tur lak atanga vengtu anih theih bakah, naupangte zirna environment siamtu tha tak a ni thei bawk. Homework hi tlem tal an nei ziah tur a nih laiin, naupang tana huphurhawm tham khawpa tam leh phurrit tling thei tur homework in pek chiam chiam erawh a tha hle thin.

Zir tlem lutuk pawh a tha lo

Kum phu lova zir tam leh zirna pek advanced lutuk hi a that loh hle rualin zir tlem lutuk erawh a awm ve thei tho mai. Kum chanve lai a liam tawh hnu pawha an zirlaibu chapter 2 emaw vel chauh la zir te pawh hi, thil awm ve thei tho a nia, hetiang lutuka zir muan pui hi a tha lo hle. An zir atana duan tawh anih chuan an zirlaibu chu an zir zo ngei ngei tur a ni. Zirlaibu hi pawl hniam lam atanga inphaman chho zel a ni a, an zir zo lo aniha zir hmaih an nei anih chuan nakinah la thiam kim loh, la hriat ve loh, an la nei dawn a, hei vang hian kum khat chhunga an zir atana duan tawh chu zir zawhpui ngei ngei tur a ni.

Inhrem chungchang

   Naupang an sual a, thil an tisual palh anih chuan an chungah hremna lekkawh nghal mai hi zirtirtu tih tur a ni lo. Zirtirtu hian hriatthiamna te, ngaihnathiamna te a nei tur a ni a. Naupang family background te, harsatna a neih thinte thlengin hriatpui a tum tur a ni. Zrtirtu hi hremna lekkawhtu tur nilovin hriatthiamna sang tak nei chunga zirtirna petu a ni zawk tur a ni. Chutih rualin tisual leh tawh lo turin a hrilh ang. Naupang ninhlei uchuak tak, vawi tam tak warning hnu pawha sim duh chuang lo te, thiante tibuai reng thin naupang te hi, an chungah hremna lekkawh loh theih loh hun a awm thin. Hetiangah hi chuan, naupang tana tha tur ani a, a hunah chuan hremna lek kawh pawh a pawi lem lo thei.

Sikul naupang an kal tlai palh a, anmahni pawhin an tlai tawh ani tih hriain hlau chung chung leh zak chungin hmanhmawh takin sikul lam panin an kal dawr dawr a, hah avangin an thlan hluam hluam bawk a. Chutah an kal tlai avang ngawta zirtirtu te'n an lo hrem hi thil tullo tak a ni. Naupang fing deuh tan chuan, kal tlai palha hremna tawrh ai chuan, kir leh mai kha a duh zawk maithei. Naupang awm khawm na na na chu pheikhawk tih balh palh te, kekawr lo tih pawt (vaivut kai) palh te pawh a awm thei. Hetiang avanga beng pawta vawi tam tak suk tir ngawt te hi naupang tawrh atan chuan a na deuh thin.

Line-up conduct chungchang

Kan ram chhunga sikul tam zawk leh English medium sikul ah te hian morning line-up laia an parade auhla hi saptawng ngat a ni thin a. "Attention", "Stand-at-ease" tiin an au thin. Hei hi a a that viauva a globalised viau laiin duh aiin a nationalised lo hle a. Sap sikul pawh nise, Independence Day leh Republic Day ah an tel ve duh thin tho si a. Chuvang chuan Hindi command zelin drill command thin ni ta se. Hei hi naupangin an hlawkpui zawk ngei ngei ang. Savdhan, Vishram, Aram Se, Piche mur, Dahine mur, Baea mur, Qudam Tal, Tej chal leh Tham tih ang chi te hian command pe thin se. Hetianga zingtin an tih chuan Republic Day parade ah te, Independence Day parade ah te harsatna nei miah lovin naupang te an tel thei zel ang a. Tin, nakinah police hna te, sipai hna tean lo la hmu anih phei chuan an la tangkaipui khawpin a rinawm.

Board exam atana inpuahchah dan tha lo

Kan ramah zirnain nasatakin hma a sawn a. Sikul tha neihah kan inel a, chu sikul tha tehna chu Board Exam result atangin a ni. Result nei tha sikul apiang sikul tha a ni a. Hetih rual hian result neih that duh luat tukna hian a diklo zawngin min hruai leh tho si. Sikul thenkhat chuan class XI zir mumal lovin class X ah an insawr bing a. Class XI an zir kumah 1st term vel chhung Class IX zirlai an zir a, a bak chu class X course an zirtir daih thung. Class IX an zir kumah Class X course an zir a, pawl an sawn a, a kumlehah Class X zirlai vek an zir. Heti taka class X atana an inpuahchah avang hian result tha tak an nei thin. Hetiang sikul hi ka hria. Sikul neitu in hmingthat a hlawh a, a sikul an bawh a, naupang an ngah a, sum pawh an rut thahnem hle. Mahse, class IX zirlai hi hnawhsaruma reilote atana zir tura siam a ni lova. Hemi kuma an zir te hi nakinah an tan a la tangkai em em dawn ani tih hi an hre lo emaw ni aw....

Zirtirtu hlawh leh Pension benefit

Sorkar sikula a nghet lova thawk, contract teacher te leh English Medium School a thawktute hi an taima in an thawkrim thin hle a; chutih laia an hlawh tlem lutuk erawh an khawngaihthlak thin hle. MR an bill thei lova, GPF lah an nei hek lo. An hna atanga an chawlh hnuah pawh retirement benefit engmah an nei bawk si lo. An thawh theih hun chhung taima tak leh rim takin hna an thawk a, an retire hnuah "chawmhlawm" nih mai hmabakin an awm leh thin. A va pawi tak em. Employees Provident Fund emaw New Pension Scheme emaw hi zawm tir thin sela chuan, an hmabak thim lutuk pawh hi a kiang ve deuh tur. Zirtirtu te hi, nakina kan ram la enkawltu tur, kan next generation tur, tuna naupang ni mek te uluk taka lo enkawltu te an ni a. Anni hian duhsakna an dawng lo anih pawhin an hnaah thlamuang taka an thawh theihna turin nasatakin hma kan lakpui tur ani dawn lawm ni?

NTSE chungchang ah bik

National Talent Search Examination hi a pawimawh hle a. Naupang te'n an thiam bikna hmangin scholarship tha tak an dawng thei a, Ph.D. an zir thlengin scholarship tha tak an dawng chhunzawm zel thei. Ph.D. chinah phei chuan scholarship an lak tur hi UGC fellowship zat apiang kha a ni tawp mai. NTSE scholarship dawng phak chin tan, college zir zawmna admission ah harsatna awm lo tura ngaih an ni bawk.

NTSE exam hi chhawng hnihin a kal a. Mahni State ah theuh an exam a, an inthlifim phawt a, chuta tlingte chu, Exam Centre ruat bikah India ram pum huapa inelna exam an nei thin. He exam hi NCERT buatsaih anih vangin NCERT textbook hi pawimawh hle tura ngaih a ni. Kan MBSE hian CBSE syllabus kan zawm a, mahse a textbook lam pang siamtu te siam, NCERT textbook hi kan hmang leh si lova; hei hian harsatna a siam theih ka ring tlat.

A tawp kharna

Naupangte hi thang lian tur an ni a, nakina kan ram luaha la enkawltu tur an ni a, uluk taka enkawl an tul khawp mai. Naupangte an lo thanlen nan mamawh thil tam tak a awm. Lehkhabu ringawt hi an mamawh lova, zir ngut ngut ringawt hi an mamawh ber a ni hek lo. Lekha zir tur hrim hrima rawn piang chhuak niawm fahrana hun thawl pawh nei thathum hman lo khawpa lehkha zirtir hi a tul lo. Lehkhabu atanga an thil zir bakah hian zir tur an ngah em em thin. Thiamna hi zan khat thil thua neih thut theih a ni lova, zir nghenga thiam teuh chi pawh a ni hek lo. Thiamna hi zawi zawia intuh a, zawi zawia than hnan a, muangchanga lo par chhuak tur a ni zawk e.

Ramsa khawi hi

2011-06-07T23:10:00.003+05:30

Ramsa khawi hi mi tam takin nuam an ti a, a duat pawh an duat narawh e. An eitur te an zawn sak a, an neih ang ang an eitir ve thin. Bawm mawi tak an siam sak a, chumi chhungah chuan an khung thin. Tihian ka ngaihtuah thin a. Mi tute emaw hian kan ram, kan khua, kan in atangin min rubo ta se, ram hla takah, mihring chen ngai miah lohna hmunah min hruai ta se, in chhungah min kalh hnan ta se emaw, ka tlanbo loh nan min thlung ta se. Duat takin min enkawl se, eitur tha tha min pe ta bawk se. Nuam ka ti chuang miah lovang. Ka lung a leng em em ang a, kan ram, kan khua, kan in te, leh ka chhungte ka ngai ngawih ngawih ang a, biak lum-lam tur thian emaw mihring hrim hrim emaw ka mamawh ngawih ngawih ang. Ka lung a lengin ka khua a har ngawih ngawih ang a, lungleng reng rengin ka nitin nun ka hman ka ring. Hetiang tho hi a ni, ramsa te chan hi. Na tuar thei, lungngai thei, lungleng thei, kawppui mamawh a, zalen tak nun mamawhtu ve tho an ni.

Ramsa te hi duata hmangaih nachang hria kan pung zel a, kan la pung tulh tulh dawn ni te pawhin a lang. Mahse, khawpui lamah a ni deuh zel thung. Ramsa te leh mihringte interaction awm tak takna hmun erawh thingtlang lamah a ni si. Thereng thinga fu mai mai man ching an la awm a, sava bu lak ching kan la tam a, zak miah lova silai pu chunga sapela chhuak te pawh an la tam. Inzirtir hi kan la mamawh hle a ni. Kan naupan laiin miin tuaingawt ke an ulh bung a, hruiin an thlung a, an chaih ka hmu fo thin. Hei zet hi chu aw....

Nungchate hi kan hmangaih a, kan lainat a, kan humhalh duh anih chuan an chenna hmunah ngei ni rawh se. An chenna ramngaw ah, an chite zingah ngei hian an nun a hlim ber a, an zalen ber bawk a, nuam an ti ber bawk ngei ang. Ramsa thenkhat an chenna hmuna zalen taka an awm laiin kan man a, an chenna hmun atangin hmun hla takah kan la bo va. Inti duat takin chaw kan pe a, kan lung a awi ve em em thin. A pain a nu an ngai ang a, a nuin a pa an ngai ang a, a notein a pui an ngai em em thin bawk ang. Lak bo an nih hian, an khua a har ngawih ngawih dawn a ni tih hi kan hre phak miah lo emaw ni chu aw ka ti thin.

Hman deuhva boral ta, kawlhawk Zika pawh kha, a chenna hmun atanga hla takah a khawsa a, a tlei berna hmun ramhnuaia thingkungte kha a ngai ve thin khawpin ka ring. A khawharna leh a lunglenna erawh a sawi chhuak thiam hauh dawn si lo. Khaw ropui taka khawhar taka chen ai chuan, a chipui, a hmangaihte nena bahra laih pawh a duh zawk fe ka ring. A han hawi kual ang a, in hlir, in hlir hmuh tur a awm a. A minung thian neih chhun chu mihringte chauh an ni dawn si. Khawhar taka thlawh kual mai mai loh chu tihtur dang reng reng a nei lo. A thian leh a chipuite kiangah chuan awm sela, a thiante nen hla tak takah an thlawk thin ang a, van boruak sang takah thlawkin an hram ang a, an duh hunah thingzarah fuin chaw an ei ang. Chung zawng zawng lak atang chuan lak bovin a awm a, khawhar takin a nun a hmang ta anih kha. Khawpui chhungah a thlawk kual a, mite thilpek hrang hrang hmangin a pum a hnawh puar a, mite tana hmuhnawm a ni a, ani tan erawh hmunkhawhar a ni thung. A kawppui tur emaw, a thian tur emaw, ama chipuite kiangah emaw chuan dah ni ta se, a khua a har lo tawp ang le. Mahni chanah ka han indah chhinin ka khawngaih lo thei lo. Engah nge ramngaw ah, reserved areas, Sanctuary ah emaw National Parks ah emaw an chhuah zalen mai loh le. Zika kha an hmangaih tak tak anih chuan ama chipuite kianga dah dan an ngaihtuah ngei ngei turah ka ngai ve tlat.

Chhungkaw pakhat pawhin vaki an khawi thin a, bawm chhungah an khung a, dithlifarfem hnuaiah, ruahin a theh theih si lohna hmunah an khai thin. Sava dang hram ri a hre thei a, chawngzawng te zalen taka an thlawk te pawh a hmu thin ang. A bawm atangin thingkung a lang thei reng a, han thlawh a, thingzara han pakai vel a chak khawpin ka ring. A thlawh theih nan thla a nei a, mahse atan erawh thlawh ve ngaihna reng reng a awm lo. Lungleng takin a hram thin a, a lunglen zia leh thian a mamawh zia erawh a enkawltu te'n an hre si lo.

Hmanni ah pawh, kan thian pakhatin mi savawm khawi a hmuh thu a sawi a. A fin zia te, tumah tihnat a tum loh zia te, an inbulah an tlat tir ve mai thute a sawi a, mahse hruiin an thlung tlat a ni awm e. Eng atan nge chu savawm chu an khawi le? Intihlar nan nge, inlak maksak nan nge, mi neih loh ang neitu nih chak vang nge, hriatthiam a har ka ti. He savawm hian man hial tawka, a dam chhunga a chipuite hmel hmu thei lo tura dahhran hmaka awm a, hruia thlun reng hial tawk tur khawpin eng thil sual fakau nge maw a tih reng reng le??? Ramsa te hian sawi chhuak ve thiam lo mahse, an lung a leng vein an khua a har thei asin maw le.

Ramsa te hi kan hmangaiha kan lainat takzet anih a, kan humhalh duh anih chuan thir bawm chhungah ni lovin anmahni chenna hmun ramngaw ah, an thian te, an chipuite, an ramsa puite chenna hmunah, zalen taka an hram a, zalen taka chaw an zawn a, an thlawha, an vah vel theihna hmunah ngei humhalh hi a thain a tul khawp mai.

June thla

2011-06-02T00:11:00.001+05:30

Post tur a vang em mai, June thla thar lawm nan dak kual vel mai mai teh ang. Tun lai chu ka nunkhua hi thlaler, tuihna awmlohna ang mai a ni, a ro hian ka ro ngawih ngawih mai. Keimah atang hian thu tha leh lak tlak chhuak tur reng reng zu han awm hauh lova maw le. Thu leh hla lama ka ro tluk zetin ka vun pawh a ro, boruak leh thuamhnaw erawh an hnawng churh thung. Thenkhatin 'khawvel a tawp dawn' an ti, a hun an sawn hla leh; thenkhat lahin Nibiru an lo ti thul. Kei ve lah chuan nun bul kan tan ve ek ek dawn chauh a la ni si a. Mihring hi a va lo inan loh theih tak em. Blog update ve hram ka duh si, ziak tur reng reng ka hre si lo, engtin nge maw ka han tih dawn le. Ka thu dawn nge, ka ding dawn nge, ka mu dawn nge, ka inngaihtuah mek....

"An ti sup sup sia, tih ve loh te chu a..." tia blog ka siam ni atangin ni enge maw zat a lo liam tawh reng mai. Pathian zara han dam hi chuan, ni leh thla te a liam ve zung zung a, sakhmel erawhin that lam a pan thei chuang si lo anih hi. Kan thianpa pakhat thusawi ka hre chhuak fo thin; 'tleirawl chhuak thar an hmel a tha tul tulh a, nupui neih lam hi a hmanhmawh thlak vak loh' a ti. A dik khawp mai, tleirawl an hmel a tha tulh tulh a, an duhawm tulh tulh; ani erawh a upa tulh tulh a, a vuai tulh tuilh thung. Mahni inhriatchian hi thil harsa tak a lo ni. Ni leh thla a liam a, kan vanglai hun tha te'n zawi zawiin mual min liam san mek anih hi. Eng ni lo mah ila, mahni tawka kan vanglai hun ve te kha a ngaihawm thin khawp mai.

Hun hian min nghah tum miau hek lo, kan lei vir mup mup hian a tum ram lam panin min her pui muai muai mai si a; tunah pawh kumin kum chanve June thla chu kan lo chuang kai leh ta der mai. Kumin chhungin chumi-khami chu ka ti ve ang, tia ka lo suangtuah lawk ve te lah, tih mumal ka lo la nei reng reng hlei nem le. Tum hi chu ka nei ve thin, ka tumte a that thin ang huin a tihhlawhtlin lam erawh ka peihna hian a tlin lo fo thin. Hei vang hi a ni mahna, tun thleng hian hma ka sawn thei reng reng lo nia. Hmasawn chu sawi loh, thiamthainu mawngtawlh iangin a hnungtawlh zawngin hma ka sawn ni hial tein ka hre fo thin.

Sawi tur ka hre lova, ziak tur reng ka hre hek lo, sak tur ka hre lova, chham tur reng ka nei lo; midang han tihlima fiamthu thianghlim han thawh bawrh bawrh lah ka thiam ve si lo va, ka thu a nawi lutuk hma hian thuai bung vat teh ang. Heti chinte mai hi blog update nan chuan tawk mai teh se.

Nu hi an lo va hlu tak em

2011-05-22T08:22:00.001+05:30

Nautein a mamawh leh a pan hmasak ber chu a nu a ni a, naupang tapin an lam hmasak ber chu nu a ni bawk. Puitling uaih tawh pawh, mangan nia nu lam ruai an awm thin tho mai. Nu hi, naupangte tan chuan thlamuanna leh hahchawlhna, mangan nia an tlukluhna ber a ni. Nu hmangaihna tel lova enkawl naupang chu an rilru chhungril takah baihvai rukna an nei fo thin bawk.Nu tel lovin mihring an piang thei lova, nu tel lovin khawvel a awm thei lova, nu tel lovin chhungkua a din theih hek loh. Nu hi an lo va hlu tak em.

Nu tam takin an fa paite pian chhuah tir lova, an tihhluma an paih thin laiin, kei chu ka nuin hrehawm tinreng tuar chungin khawvel eng min hmuhtir a. Amah avang chauhva nungdama lo piang chhuak thei ka ni. Amah atanga lo chhuak, a rila rah, a taksa zawmpui, a taksa chhunga ka awm laia a thisen hmanga a chawm ka ni a. A taksa chhunga ka awmlai atngin min duat a, damdawi tha tinreng hmangin min chawm a, natna do theihna ka la siam ve theih loh lai pawhin aman natna laka ka lo him ve theih nan natna do theitu tur min pe chhawng a. Amah avanga khawvel eng hmua dam khawchhuak thei chauh ka lo ni. Ka nu hi ka tan a lo va hlu tak em.

            A ni chuan duat taka min chawiin a hnute tuiin min chawm a. Ka damlohvin zanrei la sawi lova, mut reh a sawi hek lo; mutchhuak chung chung pawhin phunnawih hauh lovin ka zun leh ka ek a thianfai a, keimah vangin mut kham lovin mutmu tuah thei lo mahse engmah a sawisel ngai lo. Ka tahin min thlem a, ka nawrhin min tihlungawi tumin min chhaih thin. Ka ril a tamin eitur min pe a, a in aia tui zawk min intirin a eia tha zawk ka tan a zuat hrang thin. Hmelchhe ve te mah ni ila, ka nu chuan kei aia hmeltha a hmu bik lo. Hang beh ve te mah ni ila, a mitah chuan midang aiin ka mawi lo chuang lo. A hrai duhlai, a enchim loh ka ni miau si a. A ei ai min pe a, a in ai min intir a, ama hak tur thawmhnaw tha a lei theih loh laiin, ka hak tur erawh a tha tha min lei sak fo thin. Ka nu i lo va hlu tak em.

           Nula leh tlangval inhmangaihna chuan tawpni leh kinni a nei thei a, thil hote avangin an inhmangaihna hrui a chat mai thei thin. Nupa pawh hi, rinawmlohna avangte leh engemaw thildang neuh neuh vang tein an inkara suihzawmtu hmangaihna hrui chatin kumkhua atan an inthen fo thin. Nu in fa a hmangaihna erawh chuaini a nei tak tak thei lo. A taksa chhunga a rawn awmtirh ata a puitlin thlengin a hmangaih dan a ngai reng a, a thihni thlengin a theihnghilh ngai lova, a hmangaih ngai rengin a hmangaih a, engmahin chu a hmangaihna chu a tidanglam ve thei lo. A fa chuan thlafam dairial changin thlan hnuai piallei thuahriat karah pawh zalsan tawh mahse, a dam chhungin a hmangaihna avangin rilru na leh hrehawm takin a rukin, tuma hriatpui miah lohvin ,a fa thi tawh chu a sun reng thin. Arpuiin a note chhan nan chuan amah aia lian leh thiltithei zawk pawh a hlau miah lo ang hian, nuin a fa chhan nan chuan eng pawh a huam a, thih pawh a ngam zak thin. Nuin a fa a hmangaihna tluka hmangaihna nasa, dik leh tlo hi hringmi inkarah hian a awm ve thei pawhin ka ring ta lo ve. Nu hmangaihna hi a lo va thuk tak em.

           Tun thlenga ka nu'n min la dampui hi, ka tan malsawmna a ni. Khawvelah hian nu pakhat chauh ka nei a, ka tan nu dang reng reng an awm lova, a pian pawh an piang tawh hek lovang; ka nu hi min hmangaihtu a ni a, ka "lei pathian" a ni. Mite tan eng nilo mahse, keia tan chuan ka nu hi a lo va hlu tak em.

BHSS post-jubilee pawhchawp programme

2011-05-20T07:46:00.001+05:30

BHSS Golden Jubilee kan hmang zo ta bawk a, rilru ah Jubilee a la thi tak tak si lo; thingthu a la nun lai chuhin inlak thawvenna hun hman rel a ni a. Chu thurel chu lungrual taka phar thluk nghal a ni. Wednesday tlaiah rel a ni a, Thursday ah kal a ni nghal bawk. Mahni nuam tih zawng leh duhzawng lamah chuan tuan a tha tlangin thil a kaltluang pur pur khawp mai.

Kan kal dan hi pawh chawp takmeuh a ni a. Ruah a sur chuan "Tlawng hnar District Picnic Spot" ah kal tur a ni. Khua a that chuan "Tlawng lui, Thenzawl Road" lamah kal tur a ni ang. Zing lamah ruah a sur a, tha a tho lem lo hle.Mahse, vanneihthlak takin chhunah khua a tha ta ut mai. Kal dawn aruaiah, kalna hmun tur lam duh thlangin ban kan phar a, Thenkhatin IIDC an duh laiin, thenkhatin Tlawng lama kal an duh bawk. Thaza rual an la tam deuh bawk a, tuichen chak an tam zawk ni ngei tur a ni, Tlawng lui lama kal duh kan tam zawk vangin lungrual takin tlawng lui lam kan pan ta a.

Sawi thui lo mai teh ang. Duhtawka Tlawng luia chen hnuah ruah hmi a tla deuh seng seng bawk si a, IIDC Pukpui lam pan mai ang u kan ti a, lungrual takin kan kal nghal. Kan thlen hnu lawkah kan chaw order a lo thleng a, khua a lo tlailam deuh tawh bawk nen, chaw kan ei zui chu a ni nghal deuh mai. Thlalak tlem azawng ka han tarlang ve a. Digital camera atang ni lovin ka phone camera atanga rui lo hai lova ka hmeh mai mai a nia, a fiah loh pawhin min hrethiam mai dawn nia.

Tlawng leihlawn bulah kan inchhawp hnawk rup mai.

Tlawng lei, tuichen zawh hnuah chhak lam atanga ka lak anih hi.

April par hian mit a tihahdamin zinkawnga chau taka zin thin te'n hmuh nuam an ti hle thin.

Eitur lam hi chu kan hnianghnar khawp mai.

Mi te iangin sakhmelin puak ti lo mahse, ka hang na a, ka chaw ei a tui a nia.

Kan programme hi pawh chawp programme takmeuh a ni a, a dangdaiin a nuam ang reng khawp mai. In kan thlen meuh chuan khua a thim ruai tawh a. Hetianga a huhova chhuah hi a harsain hun remchang neih a har hle a, a nuamin a hlimawm hle a ni. Engtikah tak a huhovin, lungrual takin chhuak ho leh thei ang i maw. Vawiina kan hlimni te hi nakinah chuan khuarei changin kan la ngai dawn mang e.

Ka hlan ngam si lo

2011-05-18T07:10:00.005+05:30

Ka lehkha hlui ka ching fel e ka tia, lehkha pheka ka thuziak hlui tawh tak ka hmuchhuak hlawl mai. NEHU Campus a ka awmlaia ka ziak a ni a, ka ziak zana ka zehna note bu hlui karah a ngai ngaiin a lo la awm chu niin. Hlui tawh mahse, a ngai ngaiin ka han chhu chhuak leh anih hi.

Mahriakte'n zanreh hnuaiah

Zanin zet chu a lunglen thlakin khua a va'n har tehreng em. Kan hostel floor a reh ruih a, tumah an awm si lo. Khawnge maw an awm vek le, nula an rim nge, an mu tawh nge, ka hre lo. Thlasik rim a nam tan tawh vangin khua a vawt ruih mai a. Chu zan thawm reh tak karah chuan mahni chauhvin ka roomah ka thu-mu a. Ral lehlam hlatak Gauhati Road a motor zan tlan ri te pawh a hriat phak riai riai a. Rannung hram ri leh a khat tawka zan lam chaw zawng sava hram ri zeuh zeuh tih loh chu thawm ri a tam lo hle mai.

Zan chu khua a thiang nuamin hliaptu vanrang chhum a awm loh vangin arsi te pawh van boruak zau takah an lang pe chuai mai a. Chutah thlifim a lo thaw a, far thing ngaw a thing ding thelh suau te chu a chhem fawn delh delh a, a ri deuh sung sung bawk a; ngaihnawm titu tan chuan lunglen tizual thei khawpa rimawi a tling thei hial awm e. Ka lungleng leh khawhar awmngaihna hrelo chu ka tho va, inchung ah ka lawn chhova, chu zan reh tak hnuaiah chuan mahni te chauhva thuin thlifim ka dawng a, khawvel mawi tak chu thlirin suangtuahna ramah ka leng a ni deuh ber mai.

Kha nula kha

Chutia suangtuahna kawma mahni chauhva ka thut reng lai chuan a hma lawk, ni tam vaklo liam taa ka tawn nula hmeltha tak mai kha ka mitthla ah a rawn lang a. A zunlengin min zem chiai chiai niin ka hria. Khami ni kha ka tan chuan theihnghilh chi a ni lo. Indian Overseas Bank atangin ka fellowship ka la chhuak a, chumi hnuah mahni chauhvin Police Bazar ah ka chhuk thla a. Class kal a ngai ve tawh si lova, tihtur reng reng ka nei lo. Duhtawka ka tei kual hnuah chawl turin dawr pakhatah ka lut ta a. Chutah chuan a ni he nula, ka rilru leh suangtuahna zawng zawng luah khat tlattu chu ka tawn tak ni. A thiannu niawm tak nen an thu dun a, an piah deuh hlekah keimahin thuthmun ka rem ve bawk a. Ka han hawi chhuak a, ka han en chian nak chuan le, chu nu chu a va lo hmeltha tehreng em. A pianhmang leh a hmelthatzia hi thu in ka ziak thiam lova, ka in ka sawi chhuak thiam hek lo. Sam sei lam, nu hnap mai, ngo lampang, mitmeng mawi tak, hnar mawi tak mai, leh heh sen vam hiam mai a ni a. A hmui mawlh mai kha, a va mawiin a va duhawm tak em.

Midang ka han melh kual a, tumah chuan an melh an melh ve mang si lova, ka tan chauh a lo parmawi bik emaw ni dawn le. Ka hmuh tirh phat atangin min hip nghal em em mai a, khawdang hawi lo leka en ngawih ngawih ka chak hle a, mahse chu zawng thil mawi lo tak a ni si. Ka hawi sawn a, mahse ka hawi let leh lo thei lo. En reng ka duh a, mahse min hmu ang tih ka hlau deuh bawk si. A va han hrehawmin a va han nuam lawi si em. Ka vawikhat hmuhna mai a ni na a, ka hmangaih nghal hluah hluah ni berin ka hria. Chuti taka en duhtu chu a hai rei bik lo chek a niang chu, ka lam a rawn hawi a, a mitah tak ka lo en lai tak a ni si a, kan mit a intawng, ka tek chuaiin ka inhria. Rang takin ka mit ka la sawn nghal a, mahse ka hawi sawn rei thei lo chiang kher mai. Duh taka en na na na, huat ngawt thu awm hek lo le, ka tih theih chhun chu ralkhat atanga lo en ngawih ngawih kha a ni deuh mai.

Biahthu Di hlan ka nuam mang e

Theih chu nise, ka vawikhat hmuhnaa ka hmangaih nghal zia te, ka duh zia te, hmeltha ka tih zia te, a nalha a duhawm zia te hrilh mawlh mawlh ka chak kher mai. Mahse ka be ngam der si lo. Biak chu sawi loh, ka melh ngam tawk chauh a ni si a. Engtin nge maw ka tih tak ang le? Ka hmangaih zia hrilhin biahthu di hlan ngawt mai ila, a thinrim viau ang em? Zakthei lo min ti viau ang em? Min hmangaih let ve ngawt nachhan tur a awm miah lo tih chu ka hre chiang. Hlan ta ila, a huat chu ka ring miah lo. Mahse ka ngam der si lova. Thian te chu nise, an pan ang a, an inhmelhriattir ang a, an treat ang a, an biain an kawm nel bawrh bawrh ang a, engkim a fel vek mai tur. Kei zawng ka huaisen ve lo a ni, hetiang lam pang hi ka pasalthat ve lohna lampang tak a ni miau si a. Thil dangah chuan ka lo inla pa ve viau thin na a, tun tumah zet zawng ka pa loh zia a lang chhuak ta. Ka tuiral lo chauh zawng a ni e.

Aw Lalpa, i thilsiam duhawm tak hi a va'n nalhin a va hmeltha tak em. Mi tam tak karah pawh a langsar nalh a, ka mit a la nalh bik asin. Ramngaw hring dup kara chawnpui par vul chuk ang maia langsar leh mitla a ni a, buar leh hlobet, hnimhlingnei zinga rose par mawi tak ang maia nalh filawr lak a ni si. Engati nge mite hian nalh tia an buai ve loh le, nge ka tan liau liauva khuanu duan lawk em ni zawk. Mi a han melh a, a han nui seih mai chu e, ka tim chuai a, ka awmah a inhnawh a, ka tang a vak cham cham mai; val hi, awm ngaihna pawh ka hre dawn hleinem maw le. Eng ka ti zo ta nge, hmeichhe pakhat ve mai, vawi khat hmuhna chauh leh nghal.

Aw hmeltha, khawnge maw kum hei leh chen hi i lo pilbo le? Hetiang em em a ka lunglai luahtu leh a vawikhat seih pawha min tihlim em em thei tu hi, khawnge maw i lo awm thin reng reng le? Heti taka nalh leh duhawm hian a ni maw khuanu hian a lo duan bik che le. I lakah hian tu fapa nge maw vannei dawn bik ta ang le? Ka va thik rilru tak em. A engamah hmain ka lo thik ve nghal ringawt anih chu. Thikna tel miah lo hmangaihna chu hmangaihna diktak a nih theih loh kha maw. Hei hi em ni hmangaihna diktak chu? Ruah mual liam anga liam leh nghal mai atan chuan ka ui mang e.

Ka hmangaihna muhil lai a rawn kai tho va, mahse chu ka hmangaihna chu a par chhuak thei dawn si lo. Ka hmangaihna rose par chu, a changtu tur dik tak chuan a chang thei si lova, kawngsirah theh thalin a awm lo thei si lo. Theih nise ka hmangaihna zawng zawng bakah, ka neih loh nen lam, hlan vek ka chak asin maw le. A hriat hauh lohvin ka hmangaih a, a lakah ka thinlung a tuiral a, a hriat miah lohvin ka hmangaihna chu a liampui dawn ta maw. Tawngkain hlan lo mah ila, rilru leh tihtakzetin ka lo hlan fel der tawh a lo ni zawk e.

Intawn vawikhatna chu a hnuhnung ber a ni nghal si

Duhin hmangaih teh mah ila, ka hrilh hriat miau si loh chuan, tu fa tehlulin nge bengkhawn chuang ang le. Ka duhlaii chu a liam takngial dawn e. Hnunglam atangin ka thlir zui vawng vawng a. Rang takin ka ei man te ka pe fel sawk sawk a, an hnung lawkah hmanhmawh takin ka chhuak ve ta nghal a. Ka duh chuan ka umphak thei a, ka duh chuan ka be thei reng. Mahse, chu chu ka thei chuang ngnang si lo. Bia ila chuan min chhang ngei ngei ang tih ka hria, ka biak ngam loh vangin mahni leh mahni indem thei ngawt lah ka ni hek lo. Zui zel chu ka tan tihchi a ni lova, hnunglam atangin ka thlir theih chhung chu ka thlir zui vawng vawng a, a liam ta. Ka hmangaihna zawng zawng pawh a liampui ta ni ngei tur a ni. Ka ruak huaiin ka hria a, a ruk tein ka khua a har ru veng veng mai.

A sakhmel kha ka mitthlaah a cham reng a, amah chu hmuh leh inbeisei ru tak chungin vawi tam tak ka leng chhuak a, mahse, a mak kher mai, ka hmu nawn leh ta miah lo. Ka rilru a riak reng a, ka tawng mahna tiin mahniin ka leng chhuak zing kher mai. Mi tam tak zingah pawh ka hai dawn miah si lova, mahse intawn lehna ni a herchhuak ta lo. Vawi khat tal a hmel han hmuh leh ka chak asin maw le.

Zan khawharthlak tak mai chu

Ka muthmunah te ka mitthlaah a ka hmu reng thin a, a hmel mawi tak te kha chiang takin ka hmu reng thin; suangtuahna vakvel chuan hmun hrang hrang a dap kual a. Simeikhu pawh hi kum tam tak a vei hnuah a rawn let leh thin a, Chawngmawii leh Hrangchhuana te pawh, inhlat chang nei thin mahse, a hunteah chuan an intawk leh nge nge thin asin. Kei ve hi zawng, a sakhming ka hriat si loh, ka lunglai luahtu Di, zunleng ngaiin chhawl ang ka uai a, ka tan tawn lehni reng reng a her thei tawh si lo anih hi. A nui hmel mawi tak leh a mitmeng mawi tak te kha, ka mitthla ah a cham reng a. Amah ngaiin zan tam ka men rei phah ta. A tel lo chuan zan te hi a thim zual a, khua a hnim a, ni a dul a, zan a rei a, khawvel mawina te pawh a chuai ruaiin ka hria a, pangpar mawi tak te pawh an mawi zo ta lo; chhunni a rei a, zan a rehin a thim zual a, zan pawh a rei bik thin anih hi. Amah ngaiin ka chau zo va, mal ngawih ngawihin ka inhria a, amah avangin khawhar takin ka awm ta anih hi.

Chu zan khaw thiang leh reh takah chuan ka suangtuahna khawvel atangin ka inthing harh a. Arsi mawi taka lang de tiarh mai te chu mawi ti takin ka thlir vawng vawng a. Thlifim thaw heuh heuh te chu, hmangaih biahthu hlan turin tirh theih ni se, ka thiam ang tawk tawkin biahthu ka hlan mawlh mawlh tur. Kha nula khan ka duhzia leh ka hmangaih zia te, amah ngaia ka lunglenna zawng zawng te hi hre ve ta se chuan aw... engtin ngai ve tak ang maw. Zan rei lam ani tawh a, thli thaw chuan min chhem heuh heuh va, a vawh deuh tak avangin inchung atangin ka chhuk thla a, khawhar rilru tak chungin ka room ka pan ta a. Amah lah chuan tihtak zetin ka vei a, ka rilru zawng zawng amahah a awm ani tih lah a hre der mai si lo. Ka duh zia a hre lova, atana ka inhuam nasat zia lah a hre der si lo. Ka duhzia leh ka hmangaih zia te hi han hre ve se la chuan aw.... engtin tak ngai ve ang maw. Hei hi em ni, 'vawikhat inhmuhnaa hmangaihna lo piang chhuak' tia an lo sawi fo thin chu? Aw... engtik ah tak tawng leh ang i maw. Kha nula hmeltha-i kha, tunah te hian engtin awm ve ta zel ang maw.....

Kawlvalenchham vangkhawpui laitual a'n

Lunglai luahtu Di hmeltha ka tawng

A mawi chuang ngei a sakhmel leh kimtlang

A sakhming hriat loh lanu hmeltha.

Khawi lam mi nge, tu hraileng nge ni

Chawnpui par iang hmeltha nuimawii

Hlan ngam loh, hlan rem bawk si lo

Lamkawiah a liam ta maw.

Mualtin kawitin hrutin ka zawng ruai e

Ami zaleng zawng zingah ka tawng mahna tiin

Ka hawi ruai e, khawnge maw a awm tak le

Tawn tur reng a awm tawh si lo maw.

Mahriak te'n run thim khawhar hnuaiah

Mahte'n lunglengin ka kiu vawng vawng

A tu'n lo hrethiam ve awm ang maw

Tawnloh Di ngaia ka suihlunglen hi.

Van thilpek tem zeta tluksantu chu

2011-05-14T23:22:00.003+05:30

Thil dang ziak ziak a, Pathian thu lam ziak ngai miah loh em em zawng, a dik lo ve. Thiam lo chung chungin ka'n thai kual ve leh mai mai ang e. Ka thleng sang lo bawk a, Pathian thuah leh thlarau lamah chuan 'nausen' ang mai ka ni. Nausen tawng zawng a fiah ngai lova, a thu pawh a ril ve ngai tak tak ngai si lo va.. Ka hriatna tlemte atangin ka han ziak ve leh rawih anih hi.

Krista nun tawmtu te

Pathian thu hriltu te'n thu tha tinreng, kristian nun dan tur te, kan tihtur leh tih loh tur te, Pathian thu tha tak tak min fah a. An thuhril leh an thahnemngaihna azarah Krista kan zuina kawngah kawng dikah min kaihhruaiin nunkawng dik min kawhhmuh a, hun harsa ah pawh Lalpa kawng te kan hmufiah leh thin. Sual hawisanin a hnenah kan intulut a, kan taksa ah sualin hmun a chang ve tawh lova, Krista nun chu kan tawmpui ve ta a. Hmana mihring hlui kha Krista Isua ah chuan siam thar leha awmin mithar kan lo ni ta. Thil hlui te'n mual min liamsan a, nun tharin kan lo nung ta. A thihnaah kan sualte phum bova awmin a thawhlehna tawmpuitu te kan ni a, Krista ro luahpuitu te kan lo ni ta.

Thlemin kan awm fo thin

Kan chhandamna hi kan felna leh kan thatna vanga kan hlawh chhuah a ni lova. Kan Lal Isua Krista hmangaihna leh khawngaihna avang chauh a ni. Krista hnung kan zui hnu hian Setana chuan ama lam kir leh turin nitin, darkar tinin min sawm reng thin a. Thlemna hmanrua chitin reng hmangin min thlem a, kan chak lohna lai leh kan sihhnipna lai zawn a hre thei em em thin a. Chulaiah tak chuan min rawn bei chat thin. Isua Krista meuh pawh thlem ngamtu khan keini hi min va thlahthlam mai mai dawn lo chiang tak em. Chatuan hremhmun pana a kal mek lai hian, a kalna hmun tura min liampui ve ngei tumin theihtawp a chhuah thin. Pathian hnen atanga min lak bova, hmangaihtu Pathian rilru tihnat chu a chawtui ber a ni si a.

Mihringin thlemna kan tawh dan chen a inang lo thei hle a. Thenkhat tana thlemna ni zo hauh lo kha, thenkhat tan erawh, tawrh zawh rual loh thlemna a tling si. Nun kawngdik pangai zawh thin mi chuan atan thlemna a tlem bik a, kawng suala zawha zawh thuk apiangin thlemna a tawrh a nasa thin. Thlemna hi a nasa emaw, a nep emaw, kan tawrh hi Lalpa'n a phal a ni.

Tluksantu dinhmun

Thir chhertu in thir leh rangkachak a chher thianghlim thin ang hian kan taksa, kan rilru, kan thinlung, hi Pathianin a thian thianghlim tawh a, chu chu keini pawhin kan vawn thianghlim chhunzawm reng a ngai tawh thin. Invawn thianghlim tum chuang lova, a hnua "Ka chau" tia camping neihna lama tlan luh leh chuk chuk pawh hi a fuh ber lo. Thlarauva khah reng chu thil har a ni, mahse, nitina tawngtaia Pathian pawl thin leh Pathian mite inpawlhonaa tel zel thin mi chu thlemna nasa tak pawhin a ngam ngai lovang. "Tu pawh leilehnaa kut nghat a, hnunglam en chu Pathian rama mi ni tlak an ni si lo (Luka 9:62)" tih thu leh, "Ka lokal leh thuai dawn e; tuman i lallukhum chu an laksak loh nan che i thil neih sa kha vawng tlat rawh (Thupuan 3:11)," thu te hi hriatrenga inven fimkhur reng a tul takzet a ni.

Inveng fimkhur reng peih lo mi te chu Setana thlemna nasatak lak ata an inthiar fihlim zo lovin, an inveng zo thin lo va. Thlemna do zo lovin an nuhlui ah an kir leh a, hmana an tih thin te kha an lo ti leh ta a. Pathian a hlat tial tial a, a inkhawm ngai ta lo va, a tawngtai ngai tawh lova, Pathian thu a chhiar peih tawh lova, a tuipui tawh hek lo. Pathian fak nan a ka a ang ngai tawh lova, Pathian thu thutak hlamchhiahin khawvel chanchin a ngaihven ta zawk a, thu puarpawleng leh thawn thu mai mai a tuipui tawh zawk a. A nunkhua a ro zo tawh a, a rilru tihchawlawla awmin Lalpa hnaih leha Lalpa lama kir leh nachang reng reng a hre tawh lo. A hmaa Pathian thu a hriat sil ve nial nual te kha, a ni lo zawngin a hmang tangkai a, Pathian thu hrilhtu te, amah zilhtu te lo hnial let nan leh thuhriltu te lo hnial nan a hmang tawh zawk thin.Tunah zet chuan, hmana Lalpa tana buhsengtu ni thin kha, lakkhawmpuitu ni tawh lovin, a leng darhtu a lo ni tawh zawk ta. Amahah Setana'n ram a zauh tial tial a, a insawh nghet tial tial thin. Lalpa'n a thisena a tlen thianghlim tawh, a thinlung temple ah chuan thim lal Diabola chuan hmun a chang zo ta. Atan chuan Pa hnena kir leh tur chuan kawng a khirh em em tawh thin. "Thutak hriatna famkim chu kan chan hnua thil kan tihsual luih si chuan sualte tana inthawina a awm tawh hauh lovang (Hebrai 10:26)," tih ziak a ni si a.

Pathian thu hi a daw ngai lova, a thleng dik zel bawk thin. Krista kan zuina kawngpui atanga a nilo lama kan peng palh a, kan kir leh mai lova kan tluk hlen san anih vaih chuan, Krista sipai huaisen ni thin kha, amah phatsantu niin Setana sipai huaisen ah kan inlet mai dawn a lo ni. Tluksantu leh phatsantu dinhmun hi chu a duhawm loh hle dawn si a.Ram leh hnam phatsantu te, mahni mihringpui phatsantu mah kan huat a, a na thei ang bera kan hrem lai hian, Pathian meuh phatsantu chung chu a va pik dawn tak em. "Tin, vawikhat rilru tihvar a, van thilpek tem a, Thlarau Thianghlim chantir a, Pathian thu tha leh hun lo la awm tura thiltihtheihna tem tawh zet a, tluksante kawng thu zawng- chu mite chu an simna turin siam thar leh rual a ni lo, Pathian fapa chu anmahni tan khengbet nawn leha timualpho an nih avangin (Hebrai 6:4-6)," tiin chiang taka ziak ani si a. Pathian hawisantu leh amah timualphotu kan nih lohna turin kan nun hi vawn uluk a lo va ngai dawn tak em.

Tuikep

2011-05-14T16:21:00.005+05:30

Ka nau zin haw in tuikep a lo lei haw teuh mai a. Blog update nan a thlalak ka'n dah chhuak ve hrim hrim ang e.

Ka nauvin a siam a, tuiso ah thlakin a tihlum phawt a, chumi hnuah keu phelin a chhunga a sa a la chhuak.. A kawr hi chu a sak a, chhum hmin ngawt chi a ni lo a ni awm e.

Tuikep hi

Tuikep hi, a Hebrai tawng te, a Greek tawng tein hre ve kilh kelh lo mah ila, sap ho chuan freshwater mussel an ti a; freshwater mussels rau rau ah kan rama tuikep bik ho hi painter's mussel an ti a. A scientific name chu Unio pictorum a ni bawk. Keini'n "tuikep" kan tih laiin Chakma ho chuan "Shilawn" an ti ve thung.

Tuikep hi lui chhuat lei leh chirh ah te an cheng a, tin lung kehkak karah te pawh an cheng thin bawk. Tui tithianghlimtu tangkai tak an ni. Tuia bawlhhlawh te hi an lo ei ve thin a, hei vang hi a ni mahna, a sa hi a ngap deuh lek lek thin. Tui tithianghlimtu tangkai tak an ni a, bawlhhlawh leh water pollutants tam tak an ei a, chungte chu an taksa ah an dahtha fo thin niin mithiamte chuan an sawi. A hel (hmin lo) phei chuan ei miah loh a tha. Kan ram lui tui thianghlim taka awm te hi chu a sa pawh a thianghlim turah ka ngai a, tui bawlhhlawh leh tenawma cheng an nih chuan ei loh mai a that ka ring.

Kan naupan lai chuan, luia kan chen apiangin tuikep man tumin kan liluh vang vang thin. Kan tuikep mansa te hi kan hawn ngai lem lova, hmeichhiain an duh anih chuan kan pe a, an duh lem loh chuan tuiah kan vawm lut leh mai thin. Lung kehkak kar leh lung kaw zimtea cheng thin thin tuikep te hi, an tet lai chuan lak an awl a, an thanlen hnu hi chuan lak chhuah an harsa thei ania aw.

Tuikep sa ah hian taksa siamtu ber protein a tam hle a. A sa hi a rim a tui ru riau va, hmui taka kan phei chuan ei a chakawm thei hle. A sa hi a khal telh a, mi'n tui an tih viau laiin kei chuan tui ka ti ve lem lo. Tuikep sa ah hian cancer cell tihlum thei a awm niin mithiam te'n an sawi a. Tak tak ni maw.......

Thing phun dawna hriat tur pawimawh te

2011-05-05T17:06:00.002+05:30

(Thingphun chungchang hi nakinah, fur hunah ka ziak ang chu ka ti deuh hlek na a, hei, fur ruahtui a rawn hnaih ta viau mai si a, hmanhmawh takin ka han ziak pawp pawp anih hi).

Rei lo teah thal khawlum a kiang ang a, ruahtui a lo tla leh mai ang a. Fur a nih meuh chuan ruaibut tak leh chawpchilh takin thing kan phun leh chur chur dawn a. Thahnemngai takin thingphun tur kan la leh chur chur ang a, hmun tha lai emaw, hmun chep lai emaw sawi lovin, a rem lai laiah kan phun leh hmiah hmiah mai dawn a ni. Department lamin tan an la nasa thei bawk a, a phun tur lam pang hi chu a lungngaihthlak loh thin khawp mai. Mahse, khawpui chhunga phun atana thing lianpui pui an kui tiak ve ngawt thin hi chu sim a tha khawp mai. Thing lian chi ai chuan hmun hnawk lo, mawi bawk si kan thlan thiam a tul khawp mai. Thing hi phun satliah ngawt a ni lo, a hma atanga ruahmanna felfai tak nen uluk taka lo duan lawk a, chumi hnua phun chauh chi a ni.

Khawpui cheimawi nana thing phun

Kan tih nek nek chhungin fur hmahruai a lo haw tan mai dawn. A hma atanga uluk taka a phunna tur lo ruahman leh lo thlir lawk te, nakinah a hnawk dawn em, tih thlenga lo en lawk kan nei leh miah lovang. A hma atanga a phunna tur lo buatsaih lawk awm miah lovin thingtiak kan phun satliah leh tawp ang a, kan thing phun te chu an nung chang chang ang a. Enkawl zui an nih loh phei chuan a kum lehah an thi leh nghal mai dawn a ni.

             Khawpui ti mawi tu atana thing phun (urban forestry) hi uluk taka duan lawk a tul hle. Rem leh rem lohvah kan han phun thawr mai thin te, thing lian pui pui la ni thei mai tur, khawpui chhunga kan phun thin te hi sim a hun. Khawpui cheimawitu tur kan phun dawn anih chuan, a lo thanlen huna a awm dan tur mitthla lawk ngei tur a ni a. A kung lianpuia thang chhuak thei tur anih chuan, nakinah a la hnawk dawn. A kung lian lutuk lo, mawi taka par thei emaw, a kung pianhmang mawi tak a ni tur a ni. Anih loh vek leh, naupang thenkhat tana ei tur pe thei, rah nei, thei tui tak a ni tur a ni.

           A par chi hian khawpui a chei mawi a, heng bottle brush tree ang te hi an hnawksak lova, an par deuh reng thin bawk. A par lo chi ah chuan Ashok tree hi a tha leh a. Tin, neem thing te pawh hi phun atan a tha hle, a kung a lian lutuk lova, a hnah tla a hnawksak tham lova, damdawi atan hman tangkai a lo ni lehzel bawk nen. A rah ei theih, phun nun awlsam si, kung lian lo leh hnawksak bawk si lo, rah hma si ah chuan Mulberry tree hi a tha bawk.

Thing phun tura lei sawi sak hun:

            Fura thing phun tur hian furah lei sawisak a nih chuan a tlai mah mah tawh thin. Thal lai ngeiin a phunna tur lo ruahman lawk a, khur lo laih lawk vek te, khurah leitha lo hnawh lawk vek te hi duhthusam a ni.

           Thing phun ka uar a, kan phun nung a, a enkawl zui lamah tan kan la leh si lova, awmzia a nei lo thin. Khawpui hmun chep tak karah rem leh rem lovin thing phun kan tum a, a lo len huna a hnawk theih dan tur kan hisap miah lo thin. A lo thang lian a, hnawksak kan ti leh tho thin si. Veng chhungah hian thing phun puirlin theihna tur hmun awl kan ngah lo hle thin a. Kan phun puitlin theih ngeina tur hmun uluk takin thlang ila. Chumi hmun uluk taka kan thlan chhuah zat lek chauh chu thing phun tum tur a ni.

          A hmun tur thlan fel a nih hnuah, uluk takin khur laih ni se. Khur chhung atangin lung zawng zawng paih chhuah vek ni se. Khurah chuan bawngek khawro leh hnim hnah ro emaw tawih tawh emaw leh lei inchawhpawlh hmangin khur chu, vum thur khawpin hnawh nise.

           Fur ruahtui tlak hma chuan nisensa in lo hem ve rih mai mai sela. Fur ruahtui a tlak tantirh lamah bawngek leitha dah belh leh nise. Fur thingphun hun anih hunah chu khur ah chuan uluk takin phun tur a ni.

Phun tur thingtiak thlan chung chang:

           Thingtiak hi polypot a kui tiah ni thei ngei se. Thingtiak zingah chuan a kung ria leh sang ir er ai chuan, a bul vawng tha deuh, nghet tlet tlawt thlan thin ni ta se. A kung fere lutuk leh sin lutuk hian duhthu a sam lo fo.

Phun dan tur:

           Khur laihsa ah chuan NPK chawh pawlh sa gram 250 bawr vel, a pawnlang lamah chawhpawlh ni se, tichuan tlem hai khuar tur. Polypot sarang dim takin zai keh a, a lei leh thing zung ti che miah lovin dim takin sarang chu chu paih vek ni se. Hai khuar laiah chuan dim tein a lei chawpin phun tur a ni. Kan phun lai hian a zung hi kan uluk hle tur a ni a, a zungte hian hnuailam an hawi ngei tur a ni. Chumi hnuah chuan uluk taka chhilh leh mai tur a ni. Thingtiak kan phun lai hian, kan phunna lai tur hi tlemte talin, bawngtuthlawh ha hnih emaw vel tal hian cheh zawl deuh ni thei se, nakinah enkawl a tinuam ang.

           Kan thingphun reng reng, kan phun zawh hnu hian thliin a chhem che sek thei anih chuan, thing zung kha a nghet thei dawn lova, a chet a chet phei chuan a zung te an thi mai dawn a ni; chuvangin a bula hmawlh vih phun emaw, hmawlh pathuma dokalh emaw a tha hle.

Phun hnua enkawl zui a pawimawh

             Thing hi kan phun nasa mawlh mawlh hle a. Kan phun nasat ngaihtuahin eng ruai kan ang lo hle. Kan khawpui dai lam nise, a ro tual tual emaw tih mai tur a ni bawk si. Kum khata phun ngheng ai chuan, enkawl puitlin theih ngei tur tlem rem rawm phun mai hi a hahdamthlak zawk a, a hlawhtling duh zawk bawk. Phun lai hi chuan kan phur tlang a, thahnem kan ngai thei hle bawk. A hnulama enkawl zui erawh kan peih lo tlang hle thinin ka hria. A phunna bulhnaia cheng ho khan lo enkawlin lo veng chhunzawm mai tura ngen nise, a tihchi phianin ka ring.

            Eng thlai pawh hian chawtha an mamawh vek a. Season khatah vawikhat tal zel chawtha kan pek theih chuan, kan thingphun chu nakinah a la thang tha hle dawn a ni. A leilung uluk taka sawisak anih vangin tha takin zung a kaih dawn a. Chawtha chawm anih chuan a thang tha hle tura ngaih a ni. Thingtiak ho hian tui pek reng an mamawh lem lova. Thal khawro lai chuan chawlhkar khatah vawihnih tal, tlaiah hneh taka tui leih chuan a tawk viau ang.

Thingphun bul lei sawisak

           Thing hian lei atangin tui a hip a, tui a hip rualin leia chawtha inchiah zawp te kha a hip thin. Leia tui lut tur chuan thingkung bul hnai hi a char khawro lutuk tur a ni lova, lei pangai a awm chuan a tawk viau. Cement hmanga char bur te hi a tha ber lem lo. Kan thingphunte bul a khawro lutuk loh nan hnim hnah emaw lo dah tawih thin hi a tha khawp mai. A khawro lutuk anih chuan a kung bul lei cheh phut a, bawngek leitha emaw, compost emaw nen chawlpawlh a tha bawk. Chumi hnuah hneh taka tui leiha hnim hnah hmanga khuh a tha. Chu chuan thingkung bul sa lutuk tur a veng ang a, lei a hnawng rei ang a, hnim an tawih hnuah leitha supply tu tha tak a ni dawn bawk a ni.

Pruning

           Kan thing phunte an lo thang lian ta a, khawpui cheimawi nana kan phun anih miau avang leh, hmun chep tak kara phun thin kan nih avangin, lianpui puia thang sang luah tur te, zar chhuah duai duai tur lak atang tea veng turin, a zik chhak emaw, a zar hnuai lam sah thlak te hmanga enkawl an ngai thin. A mawi thei tur ang ber leh hnawk lo thei tur ang bera enkawl kha a pawimawh lai tak chu a ni awm e. Khawpui chhunga thing phun te hi, thing lianpui puia thang lian tura beisei loh tur a ni a. Chu ai chuan, khawpui chei mawi thei tur ang ber kha ngaihtuah tur a ni. Thingzar sahthlak leh hlawi (pruning) hi thingin a tuar lova, a thih phah lova, a buk dan tawk te, a san dan tawk te a control theih thin zawk.

           Thingkung san zawng pawh hi, insan hleih nuai lova, a san dan leh a buk dan inrual tlang deuh hleka cut thin tur a ni. Chu chuan khawpui kawngpui sir emaw a cheimawi ngei ngei ang.Thingtang leh zar kan hlawi te kha paih bo mai lovin, sat te deuh ila, thingkung bulah uluk takin dah thlap ila; chung hnah leh thingtang te chu an lo tawih ang a, leitha an siam ang a, chung leitha te chu kan thingphun te'n chaw atan an ring zui mai dawn a ni.

A tawp kharna

              A tawp kharna tana ka sawi leh duh chu, kan ram thing leh maute, dim baksak lovin kan suasam a, kan ram rohlute hi nasatakin kan eichhe tawh a; a siamthat hna thawk turin thiahnemngai takin thing kan phun thin; a ropui khawp mai. Environment humhalh duhna te, siamthat duhna te kan nei hi a lawmawm hle a ni. Kan khawpui chep takl karah thing kan phun dawn anih chuan uluk taka ruahman lawk hi a tul khawin ka hria. Sawi leh sawi hnu, kum khata phun ngheng ai chuan kan enkawl puitlin theih tawk chiah, tui leh leitha hmanga kan chawm zawh tawk chiah hi vengtin hian phun thin ila, kan thingphun te an puitling ngei ngei zawkin a rinawm.