<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?><?xml-stylesheet href="http://www.blogger.com/styles/atom.css" type="text/css"?><feed xmlns='http://www.w3.org/2005/Atom' xmlns:openSearch='http://a9.com/-/spec/opensearchrss/1.0/' xmlns:blogger='http://schemas.google.com/blogger/2008' xmlns:georss='http://www.georss.org/georss' xmlns:gd="http://schemas.google.com/g/2005" xmlns:thr='http://purl.org/syndication/thread/1.0'><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667</id><updated>2026-03-21T10:41:07.549-08:00</updated><category term="Politic"/><category term="Historia"/><category term="Tapak Kaki"/><category term="Rohani"/><category term="Edukasaun"/><category term="Poem"/><category term="Technology"/><category term="Gender"/><category term="Humor"/><category term="Language"/><category term="Cerpen"/><category term="Cinta"/><category term="Herbal"/><category term="Korupsaun"/><category term="Tips"/><category term="Ajaib"/><category term="Bilateral"/><category term="Cerber"/><category term="Law"/><category term="Musica"/><category term="Sexuality"/><category term="Culture"/><category term="Diplomacy"/><category term="Estudante"/><category term="Finance"/><category term="Kasih Ibu"/><category term="Leadership"/><category term="Love"/><category term="Natureza"/><category term="Prosa"/><category term="Report"/><category term="Revolusi"/><category term="Sport"/><title type='text'>LIBERDADE</title><subtitle type='html'></subtitle><link rel='http://schemas.google.com/g/2005#feed' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/posts/default'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default?redirect=false'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/'/><link rel='hub' href='http://pubsubhubbub.appspot.com/'/><link rel='next' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default?start-index=26&amp;max-results=25&amp;redirect=false'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><generator version='7.00' uri='http://www.blogger.com'>Blogger</generator><openSearch:totalResults>315</openSearch:totalResults><openSearch:startIndex>1</openSearch:startIndex><openSearch:itemsPerPage>25</openSearch:itemsPerPage><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2559413960179407033</id><published>2016-06-13T00:42:00.000-08:00</published><updated>2016-06-13T00:51:22.694-08:00</updated><title type='text'>Simu Osan Pensaun ka Lia Menon Tolu?</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Empregadu ida servisu ona durante tinan 20. Nia idade tama ona ba tempu reforma nian. Iha loron ikus servisu nian, empregadu ne’e ba hasoru nia patraun dada lia ba dala ikus.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Patraun: “ita boot servisu ona durante tinan 20 ho di’ak tebes iha kompaña ida ne’e. Agora, hau fó opsaun ba ita boot atu hili entre buat rua; ida uluk mak ‘osan pensaun durante tinan 20 nian’, no ida seluk mak ‘lia menon tolu’ husi hau.”&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Empregadu ne’e hakruuk hodi hanoin, no ikus mai nia deside hili de’it ‘lia menon tolu’ husi nia patraun. Nia patraun hato’o lia menon nune’e:&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Lia menon dahuluk “labele no nunka hakarak atu foti dalan korta nian, laiha buat fasil no gratuitu iha mundu ne’e, halo buat ruma karik tuir etapa husi ida ba ida seluk ho konfiansa”.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Lia menon daruak “se rona buat ruma ladi’ak, lalika kuriozu atu buka hatene, tanba ida ne’e bele hamate ita boot.”&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Lia menon datoluk “labele foti asaun ruma bainhira emosaun domina hela ita boot, tanba arepende ikus folin laek.”&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Depoisde dada lia ikus ne’e, patraun fó osan uitoan no paun fuan tolu ba empregadu ne’e hodi hatete “paun ida boot liu lori to’o ba uma han hamutuk ho família sira!”&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Empregadu ne’e fila duni ba nia knua moris fatin. Nia la’o to’o ba kruzamentu ida no lahatene liu husi ida ne’ebé bele to’o ba nia uma. Nia husu ba ema sira besik iha ne’eba, no hetan esplikasaun katak “dalan ida ki’ik ne’e besik liu” no “dalan ida boot seguru liu.”&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Tanba empregadu ne’e hakarak to’o lalais ba uma, nia hili dala ida ki’ik. To’o dalan klaran, nia hasoru ema halai fila no hatete katak dalan ne’e naokten barak. Nia hanoin hetan patraun nia lia menon dahuluk. Nia fila fali la’o tuir dalan boot. Tanba hamlaha ona, nia mós hasai paun ida hodi han netik.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Loron monu ona ba tasi, rai kalan dadaun, uma sei dook tebes. Nia deside toba iha uma bainaka ‘guest house’ ida. Iha kalan boot, nia rona feto ida tanis maka’as, maibe tanba nia hanoin patraun nia lia menon, nia laiha kuriozu atu sai ba buka hatene. Nia han tan paun fuan ida no toba. Iha dader, bainhira nia hader sai ba liur, ema hotu hakfodak no dehan “ita boot sei moris hela ka? Hodi kalan feto bulak ida mai tanis bosok dada bainaka sira sai, no nia oho hotu sira. Agradese tebes, ita boot sei moris hela.”&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Loron ne’e nia kontinua la’o ba uma. Nia to’o ba uma rai kalan ona. Nia hakarak tebes halo surpreza boot ida ba nia fen, tinan 20 ona lahasoru malu. Nia tama direita ba sira nia kuartu. Maibe, nia hakfodak tebes tanba nia fen toba hela ho mane ida. Sira na’in rua toba dukur loos ona. Empregadu ne’e fuan atu nakfera, ran nakali sae ulun, isin hotu nakdedar. Nia foti katana boot ida atu oho tiha mane ne’e, maibe nia hanoin hetan patraun nia lia menon datoluk. Nia hatun tensaun no sai ba toba de’it iha liur.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Bainhira rai hun mutin, nia fen hader no hare hetan nia laen toba hela iha liur. Nia haksolok tebes, no tama fali ba kuartu laran “Ameta, Ameta, hader ona, hader sai ba liur, O nia pai mai tiha ona.” Nia pai mós hakfodak tebes, tanba mane ne’ebé toba hela ho nia fen ne’e, nia oan mane rasik, mane boot ona.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Tuir mai, nia fen konta katak “bainhira O atu sai ba buka servisu iha sidade, hau isin rua tiha ona. Durante ne’e, hau tenta buka kontaktu ba maibe lahetan resposta.” Empregadu ne’e hakuak metin nia oan mane no fen. Nia agradese, sorte nia hanoin hetan lia menon patraun nian hori kalan, lae karik oan mane kala mate tiha ona, hela naran de&#39;it.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Empregadu hanoin hetan paun boot ne&#39;ebé nia lori to&#39;o uma. Nia hasai paun boot ne’e atu halo ba matabisu, maibe nia hakfodak tebes, tanba bainhira nia loke paun ne&#39;e, iha paun boot ne’e laran, ense nakonu ho nia osan pensaun tinan 20 nian. ksolok tebes!&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;mensajen morál &quot;KUIDADU DIDI’AK MOLOK FOTI DESIZAUN RUMA!&quot;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;


&lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2559413960179407033/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2559413960179407033' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2559413960179407033'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2559413960179407033'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2016/06/simu-osan-pensan-ka-lia-menon-tolu.html' title='Simu Osan Pensaun ka Lia Menon Tolu?'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4612153016203825997</id><published>2016-06-08T19:32:00.001-08:00</published><updated>2016-06-08T19:37:36.266-08:00</updated><title type='text'>Kapasidade Interpretasaun nia Impaktu ba Moris</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;color: #1d2129; letter-spacing: -0.23999999463558197px; margin-bottom: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Aman di’ak ida, besik ona hakotu nia iis. Iha fen kaben nia oin, nia fó hela lia menon ikus ba nia oan mane na’in rua:&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Lia menon dahuluk: “Labele husu fila fali buat ne&#39;ebé imi fó impresta ona ba ema”&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Lia menon daruak: “ Bainhira ba ka fila husi loza, loro-matan labele kona imi nia oin”&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text_exposed_show&quot; style=&quot;display: inline;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Liu tiha tinan barak depoisde aman ne’e mate, faktu hatudu katak oan dahuluk sai ema riku bo’ot maibe oan daruak (ikun) sai ki’ak rabat rai.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Loron ida, inan bolu oan ikun hodi husu tuir, &quot;nusa mak sai hanesan ne’e oan&quot;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Oan ikun hatete:&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;“Mae, hau nia moris sai nune’e tanba hau halo tuir lia-menon pai nian. Pai hameno atu hau labele husu fila fali saida mak hau fó impresta ona ba ema. Tan ne’e hau nia kapitál menus ba bebeik. Ema laselu fila saida mak sira foti husi hau no hau labele husu ba sira”. “ Pai mós hameno, karik hau ba ka fila husi loza, keta halo loro-matan kona hau nia oin. Tanba ne’e hau ba mai sa’e taxi de&#39;it atu loron lakona hau. Tuir loos, hau bele la’o de’it maibe tanba pai hatete nune’e, hau halo tuir, hau nia osan sai hotu ba taxi.”&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Loron seluk, inan bolu oan dahuluk hodi husu tuir, tansá nia sai riku tan de’it:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Oan dahuluk nia resposta:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
“Buat sira ne’e hotu tanba hau halo tuir pai nia lia menon. Pai hameno katak labele husu fila-fali saida mak fó impresta ona ba ema. Nune&#39;e, hau deside lafó impresta ba ema. Tan ne&#39;e, hau nia kapitál lasai arbiru.” “Pai mós hameno katak ba ka fila husi loza labele halo loro-matan kona oin. Tanba ne’e, hau sai husi uma ba loza molok loro-matan sa’e, loke hau nia loza molok ema hotu loke sira nian. Nune’e mós hau fila husi loza ba uma depoisde loro-matan monu ba tasi, taka hau nia loza depoisde ema hotu nian taka tiha ona.”&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Oan ne&#39;e dehan tan: “Ema hotu hatene hau nia loza. Loza ne&#39;e sai boot tanba iha oras serbisu barak liu”&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Mensajen morál: “halo ba buat ne’ebé baibain ho esforsu ne’ebé la’os baibain”&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
traduz tinan rua liuba husi&amp;nbsp;&lt;a href=&quot;http://www.moralstories.org/&quot; rel=&quot;nofollow&quot; style=&quot;color: #365899; cursor: pointer; text-decoration: none;&quot; target=&quot;_blank&quot;&gt;www.moralstories.org&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text_exposed_show&quot; style=&quot;display: inline;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text_exposed_show&quot; style=&quot;color: #1d2129; display: inline; letter-spacing: -0.23999999463558197px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgHTTW7KDdMklU3Om2wyElybw9Rip1Jmr67VlFTb_lnkcaOAdVcAydq3hn_aNzyRNVOl88vs2cSDoq5ClMzYHqbPJmQvfsvttnh7QaK1tiUTBbF9nePHVvJddFHoixAxsqd0NVz/s1600/IMG_2086.JPG&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; margin-right: 1em;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;240&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgHTTW7KDdMklU3Om2wyElybw9Rip1Jmr67VlFTb_lnkcaOAdVcAydq3hn_aNzyRNVOl88vs2cSDoq5ClMzYHqbPJmQvfsvttnh7QaK1tiUTBbF9nePHVvJddFHoixAxsqd0NVz/s320/IMG_2086.JPG&quot; width=&quot;320&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-family: inherit; font-size: 14px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;


&lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4612153016203825997/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4612153016203825997' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4612153016203825997'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4612153016203825997'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2016/06/kapasidade-interpretasaun-nia-impaktu.html' title='Kapasidade Interpretasaun nia Impaktu ba Moris'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgHTTW7KDdMklU3Om2wyElybw9Rip1Jmr67VlFTb_lnkcaOAdVcAydq3hn_aNzyRNVOl88vs2cSDoq5ClMzYHqbPJmQvfsvttnh7QaK1tiUTBbF9nePHVvJddFHoixAxsqd0NVz/s72-c/IMG_2086.JPG" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2742938668657026021</id><published>2015-10-06T23:04:00.002-08:00</published><updated>2015-10-06T23:05:23.056-08:00</updated><title type='text'>La&#39;os Mane Baibain - Lenda Nova Zelandia nian</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
MAUI – LA’OS MANE BAIBAIN IDA&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Maui hanesan prezente ida, matenek boot mitolojia Polinésia nian ne’ebé responsável kail-ikan to’o ba Illa Norte rai Aotearoa, Noza Zelandia.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Depoisde milagrozu naximentu no formasaun, Maui manán kariñu husi nia parenti supranaturál, hanorin arte util ba umanidade, lasu loro-matan no halo maus ahi. Maibe, nia hahalok kmanek famozu ida mak kail-ikan to’o ba Illa Norte.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
KAIL HETAN ILLA IDA&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Despreza tiha nia, Maui nia maun-alin nain haat konspira atu husik hela nia bainhira sira la’o sai ba kail-ikan. Maui rona hela sira nia planu, ho subasubar nia halo kail ida husi ruin-maxilar májiku bei’ala nian. Tuir mai iha kalan ne’eba nia dolar tama ba maun-alin sira nia bero no subar iha kabelak-okos.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Nia maun-alin sira lahatene to’o tama dook ona ba tasi laran, bainhira sira kaer ikan hatama ba bero laran, Maui hatudu nia-an sai husi kabelak okos. Nune’e, nia hasai nia kail májiku, hananu horok makberan no soe dadauk kail ba tasi laran besik bero ninin.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Kail ne’e tama klean no klean liután ba tasi laran to’o Maui sente kail kona buat ida. Nia dada neineik no husi dook kail ne’e kaer metin. Hakail hetan ikan boot ida! Hamutuk ho nia maun-alin sira, Maui dada ikan ne’e to’o ba superfísie (bee leten/kabelak bero nian).&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Maui fó sentidu ba nia maun-alin sira atu hein to’o nia hadame ona Tangaroa, rai na’in tasi nian molok sira ko’a fahe ikan ne’e. Maibe, sira sente kole ona hein no hahú ko’a fahe dadaun ona ikan ne’e. Ida ne’e mak agora sai tiha foho le’et, foho lolon, lagoa no fatuk litorál sira iha Illa Norte.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
MAUI NIA IKAN – TE IKA A MAUI&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
To’o ohin loron, Illa Norte koñesidu ba rai na’in Maori sira ho naran Te Ika a Maui ka Maui nia ikan. Bele nota iha mapa Nova Zelandia nian, haree ikan ulun iha sul no nia ikun iha norte. Illa Norte mós koñesidu ho naran Te Waka a Maui ka Maui nia bero, no Illa Stewart ka Rakiura koñesidu ho naran Te Punga a Maui ka Maui nia bei’ala nia fatuk.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
Traduz husi www.newzealand.com&lt;br /&gt;
Photo mapa foti husi backpack NZ&lt;br /&gt;
&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhGUTFKU3IYAJ5FVemHbEnG3PBZq5DhHWzwp9cI8x5uxPcaA4nYR1W7M7ZzEqYH7McEj5i73AfNiJJCAOcdu85m_KCKgHOQqgKrohfvGACoWuiwhq19zU6Kih6Qa-wAji5nL2-s/s1600/11866423_10201129051703935_1735564615929960848_n.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; margin-right: 1em;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;640&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhGUTFKU3IYAJ5FVemHbEnG3PBZq5DhHWzwp9cI8x5uxPcaA4nYR1W7M7ZzEqYH7McEj5i73AfNiJJCAOcdu85m_KCKgHOQqgKrohfvGACoWuiwhq19zU6Kih6Qa-wAji5nL2-s/s640/11866423_10201129051703935_1735564615929960848_n.jpg&quot; width=&quot;428&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt; &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2742938668657026021/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2742938668657026021' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2742938668657026021'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2742938668657026021'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2015/10/laos-mane-baibain-lenda-nova-zelandia.html' title='La&#39;os Mane Baibain - Lenda Nova Zelandia nian'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhGUTFKU3IYAJ5FVemHbEnG3PBZq5DhHWzwp9cI8x5uxPcaA4nYR1W7M7ZzEqYH7McEj5i73AfNiJJCAOcdu85m_KCKgHOQqgKrohfvGACoWuiwhq19zU6Kih6Qa-wAji5nL2-s/s72-c/11866423_10201129051703935_1735564615929960848_n.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-1900322384184899605</id><published>2015-10-06T22:47:00.003-08:00</published><updated>2015-10-06T22:47:47.695-08:00</updated><title type='text'>Volume Emigrasaun Internasionál Kontinua Sa&#39;e Maka&#39;as</title><content type='html'>&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEilBcWp0QyVAjkUhu6nbUsKLbxVhKFL9JdIbMnCmxjbNFud-6C4DKJe7ViyySTjQ0_plaLpSuVlL-u3nQRmThS3uLKBcO39x3jJr6tdJQ8hx2Y2oqQlRc7yxYO2EGp0DRJSOUQJ/s1600/11261247_10201170791027392_6598824053746102038_n.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; margin-right: 1em;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;295&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEilBcWp0QyVAjkUhu6nbUsKLbxVhKFL9JdIbMnCmxjbNFud-6C4DKJe7ViyySTjQ0_plaLpSuVlL-u3nQRmThS3uLKBcO39x3jJr6tdJQ8hx2Y2oqQlRc7yxYO2EGp0DRJSOUQJ/s400/11261247_10201170791027392_6598824053746102038_n.jpg&quot; width=&quot;400&quot; /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Emigrasaun internál no internasionál bele sai forsa positivu ba dezenvolvimentu sosiál no ekonómiku.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Sira oferese mekanizmu atu rebalansu merkadu trabllu nian iha nasaun orijen no destinasaun. Sira mós bele aselera difusaun teknolojia no idea foun sira.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Emigrasaun mós bele rezulta signifikante tebes kona-ba hatama osan ba nasaun orijen.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Baibain, emigrasaun internasionál mak komponente kiik husi mudansa populasaun kompara hó sira ne’ebé moris ka mate.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Maske nune’e, impaktu husi emigrasaun iha númeru populasaun bele signifikante tebes iha nasaun sira ne’ebé haruka ka simu ema barak husi emigrante ekonómiku nian.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Entre tinan 2015 no 2050, númeru emigrasaun projeta sei sa’e to’o pursentu 82 husi kreximentu populasaun iha nasaun sira hó altu-rendimentu.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Nune’e mós projeta katak nasaun hirak ne’ebé sei simu emigrante internsionál sira barak liu mak hanesan Estadus Unidus, Kanadá, Reinu Unidu, Australia, Alemaña, Federasaun Rúsia no Itália.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Timor oan rihun mak muda ona ba hela metin iha rai Reinu Unidu no nasaun Europea sira seluk, barak iha Australia no nasaun seluk tan. Sira bele benefisia Timor-Leste liuhusi hatama osan ba família sira iha rai laran.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;____&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Populasaun iha mundu agora dadaun sura hamutuk biliaun 7.3, no sei sa’e ba númeru billiaun 9 iha tinan 2050, no iha tinan 2100 soma ema iha mundu hamutuk biliaun 11.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Oinsá ita nia preparasaun hasoru kreximentu populasaun ne’ebé sa’e maka’as? Ho populasaun ne’ebé nakonu mundu rekursu natureza hetan konsume barak liután, oinsá proteze ita nia natureza?&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Fontes: Nasoins Unidas&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Photo foti husi moving people changing places.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt; &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/1900322384184899605/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/1900322384184899605' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/1900322384184899605'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/1900322384184899605'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2015/10/volume-emigrasaun-internasional.html' title='Volume Emigrasaun Internasionál Kontinua Sa&#39;e Maka&#39;as'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEilBcWp0QyVAjkUhu6nbUsKLbxVhKFL9JdIbMnCmxjbNFud-6C4DKJe7ViyySTjQ0_plaLpSuVlL-u3nQRmThS3uLKBcO39x3jJr6tdJQ8hx2Y2oqQlRc7yxYO2EGp0DRJSOUQJ/s72-c/11261247_10201170791027392_6598824053746102038_n.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-6085946075729710733</id><published>2015-10-06T02:51:00.002-08:00</published><updated>2016-06-05T14:56:50.595-08:00</updated><title type='text'>Tesi Mohu Ai-Tuan sira, Tesi O nia Futuru</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;background-color: white; color: #141823; line-height: 19.32px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px; text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiDIHTsJ5oZ7MMhGFqGCJR3iZLLAIXccO1SP97Ph9CtQiD1XfFtw30kY9A81wursQPeR6v6a_gS3PJfCo4g6fDumV70sGWRCgNfoNUEZ1R3bKBK9Giz4eBt2kFbagrHXUuwbTsb/s1600/12003317_10201232117080505_3884446709323908251_n.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; margin-right: 1em;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;300&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiDIHTsJ5oZ7MMhGFqGCJR3iZLLAIXccO1SP97Ph9CtQiD1XfFtw30kY9A81wursQPeR6v6a_gS3PJfCo4g6fDumV70sGWRCgNfoNUEZ1R3bKBK9Giz4eBt2kFbagrHXUuwbTsb/s400/12003317_10201232117080505_3884446709323908251_n.jpg&quot; width=&quot;400&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Ita hatene, no la’os buat foun ida katak ema tesi ai iha territóriu tomak. Iha tempu bei-ala sira nian, iha rai Grésia, Itália, no Reinu Unidu ai-tuan laran mak haleu. Liu tiha sékulu ba sékulu, ai-tuan hirak ne’e gradualmente tesi mohu, to’o agora mohu hotu ona, laiha ona ai-tuan laran.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Ohin loron, ema tesi mohu ai sira lalais liután. Kada tinan, ai hamutuk iha rai besik ektare miliaun 42 mak tesi mate mohu. Númeru ida ne’e kuaze luan liu area rai Reinu Unidu nian. Loos duni, iha razaun importante barak atu tesi ai-sira, maibe mós iha konsekuénsia perigozu ba moris iha mundu ida ne’e.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Kauza majór ba destruisaun ai-tuan sira mak nesesidade iha mundu tomak utiliza ai iha moris loroloron. Iha nasaun industrializadu sira, ejizénsia uza ai barak tebes, hodi halo surat-tahan, mobília, no harii uma. Laiha ona ai barak iha nasaun hirak ne’e atu fó satisfás ba nesesidade populasaun nian. Tanba ne’e, Kompaña Ai sira hahú ba foti ai husi rai Ázia, Áfrika, Amérika Súl, no to’o ba rai Siberia.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Iha nasaun ki’ak sira, iha fatin barak tebes, ema sunu-ai hodi tein hahán. Kuandu kreximentu populasaun sa’e maka’as, nesesidade ba ai-sunu mós sa’e maka’as. Maibe, se ai-tuan sira tesi mohu dala ida, ai-laran ne’e destruidu ona. Nune’e, ai-hun sira ba futuru mós destrui hotu. Karik ita husik hela ai-hun balu hamriik metin iha ai-laran, iha esperansa katak sei iha fali ai-laran tuan iha futuru. Maibe, ida ne’e signifika katak labele tesi ai hirak ne’e iha tinan 100 nia laran. Iha realidade, hatudu momoos katak laiha probabilidade atu hamoris hikas ai-laran tuan sira. Toos na’in sira lakon esperansa ba mudansa rai ne’e. Sira tesi mohu ai no sunu motuk hotu, ho dalan ida ne’e, kada tinan ai-tuan sira iha rai ektare miliaun ba miliaun mak hetan destrui hotu. Infelilzmente, rai bokur mós mohu no laiha tan kbiit atu hamoris ai-han sira. Ne’e duni, toos na’in ki’ak oan sira sai ki’ak ba bebeik no laiha esperansa ba moris di’ak liu. Sira halakon hotu ona rekursu iha ai-laran tuan ne’ebé bele fó moris.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Maske nune’e, la’os ema toos na’in kiak sira mesak de’it mak tesi mohu ai-tuan no sunu motuk. Iha Brazíl no Amérika Súl, rai na’in ba rai luan sira hakarak hakiak krau barak hodi esporta ba nasaun seluk. Sira sulan krau barak tebes hamutuk iha rai luhan kloot, bainhira rai ne’e dodok hotu ona, sira sunu ai-laran seluk hodi muda krau sira ne’e ba fatin/luhan foun. Ho dalan ida ne’e, sira destrui ai-laran no rai-bokur dala ida.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Destruisaun ai-laran tuan afeita dahuluk ba ema sira ne’ebé hela iha ne’eba, maibe mós iha nia impaktu ba tempu naruk. Ezemplu, iha foho sira, ai mak tulun absorve/hemu udan boot/been. Kuandu tesi mohu hotu ai, udan been suli hotu kedas ba mota, mota tun boot no halo rai monu. Ida ne’e akontese ba Mota Ganjes, Mota Mekong, no mota boot sira seluk iha rai Ázia.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;No ikusliu, lakon ai-laran tuan sira bele afeta ba ita nia klima no planeta. Ho populasaun ne’ebé aumenta signifikante tebes, ida ne’e bele kauza temperatura sa’e no klima mós muda iha mundu tomak. Laiha ema ida mak hatene loloos afeta saida mak sei akontese ba ita nia moris. Ba ema barak, fiar katak, nia afeta loloos mak destrutivu.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: white; color: #141823; line-height: 19.32px; margin-bottom: 6px; margin-top: 6px; text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 19.32px;&quot;&gt;Tradusaun husi fontes oioion.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 19.32px;&quot;&gt;Foto husi getmore blog.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt; &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/6085946075729710733/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/6085946075729710733' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/6085946075729710733'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/6085946075729710733'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2015/10/tesi-mohu-ai-tuan-sira-tesi-o-nia-futuru.html' title='Tesi Mohu Ai-Tuan sira, Tesi O nia Futuru'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiDIHTsJ5oZ7MMhGFqGCJR3iZLLAIXccO1SP97Ph9CtQiD1XfFtw30kY9A81wursQPeR6v6a_gS3PJfCo4g6fDumV70sGWRCgNfoNUEZ1R3bKBK9Giz4eBt2kFbagrHXUuwbTsb/s72-c/12003317_10201232117080505_3884446709323908251_n.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4935177728446262168</id><published>2015-01-07T15:21:00.000-08:00</published><updated>2015-10-06T02:38:21.119-08:00</updated><title type='text'>Hamosu Konsiensia Oinsa Uza Kareta Estadu!</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;background-color: white; color: #141823; line-height: 25.76px; margin-bottom: 6px; text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Liuhosi observasaun durante loron Natal no Tinan Foun, haree katak iha Kareta Estadu nian barak tebes mak uza sala ba nesesidade privadu. Observasaun ne&#39;e reforsa hosi posting Tempo Semanal nia pajina Facebook. Ho ida ne&#39;e, tuir analiza pesoal, bele akontese tanba funsionariu lahatene bainhira mak bele uza Kareta Estadu no bele uza ba halo saida. Se sira hatene tiha ona, entaun presiza halo revolusaun ba mentalidade no mind-set. Hodi forma mentalidade foun n&lt;span class=&quot;text_exposed_show&quot; style=&quot;display: inline;&quot;&gt;o mind-set foun, katak sasan publiku bele uza de&#39;it ba nesesidade publiku no iha tempu no oras determinadu tuir dekreitu lei sira. Nune&#39;e bele salva Timor oan ne&#39;ebe uza sasan publiku husi infernu, tanba sira halo hela sala maibe lasenti katak ida ne&#39;e sala, sira naok hela maibe lahatene katak ida ne&#39;e naok, halo hela korupsaun maibe sente-an moos hela. Ida ne&#39;e mak perigu tebes ba nasaun nia futuru. So, revolusaun ba mentalidade tenke hahu iha inisiu 2015, no presiza tempu naruk atu hetan ema nia konsiensia. Konsiensia sei lamonu husi lalehan, lamosu husi siensia, konsiensia tenke sai husi ema idaidak nia laran.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text_exposed_show&quot; style=&quot;background-color: white; color: #141823; display: inline; line-height: 25.76px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 6px; text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Uza Kareta Estadu ba de&#39;it nesesidade publiku, ne&#39;e tulun poupa orsamentu estadu, lagasta kustu barak ba mina no manutensaun. Uza Kareta Estadu ho profesional katak uza tuir tempu no oras determinadu ba profisaun.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 25.76px;&quot;&gt;Ba rekreu iha tasi, la&#39;os nesesidade publiku, tula oan &lt;/span&gt;ba&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 25.76px;&quot;&gt; eskola la&#39;os servisu estadu nian, ba sosa modo iha merkadu, labele uza kareta governu, ba kompra pesoal nian iha plaza no supermerkadu seluk, la&#39;os servisu estadu nian.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 25.76px;&quot;&gt;Se hadomi rai Timor, halo mudansa ba mentalidade no mind-set AGORA!&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt; &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4935177728446262168/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4935177728446262168' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4935177728446262168'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4935177728446262168'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2015/01/hamosu-konsiensia-oinsa-uza-kareta.html' title='Hamosu Konsiensia Oinsa Uza Kareta Estadu!'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-7595851927794603335</id><published>2014-03-05T21:11:00.004-08:00</published><updated>2015-10-06T02:44:13.580-08:00</updated><title type='text'>The Challenges of Jobs Market Competition in Timor-Leste</title><content type='html'>&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; margin-left: 40.5pt; text-align: center; text-indent: -40.5pt;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;Since the independent, Timor-Leste has received a lot of assistance from international communities, whether it is fund, equipment and capacity building. The international agencies; UN agencies and international agencies have been working on capacity building of human resources for the development of the nation. Billions of dollars have been pouring to the development of human resources through the difference of schemes; however the human resource is still less developed.&amp;nbsp; At the international organization, the higher positions are occupied by international people and Timorese are at lower; assistant, associate, cleaner, security guards and gardener. People at lower positions were produced globally but lack of experience so the capability is not proved yet by the organization/ employment. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;This situation also happens in the government organizations. Most of the high positions in the government are dominated by the people with international certification, with several acknowledgement of informal education, with proficiency in languages and skilled in computer programs. Those are categorized as skilled people as they are capable in technical skill, personal quality and widen connection. There is not much difficult for them to compete in labour&lt;a href=&quot;https://www.blogger.com/null&quot; name=&quot;_GoBack&quot;&gt;&lt;/a&gt; market. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;&amp;nbsp;According to the Timor-Leste national statistic, the number of people who are competing in job market is increased rapidly every year, in the same time the unemployment rate is also increased. Even the government through the Secretary of State for the Vocational Training and Employment has dispatched many Timorese youth to South Korea and Australia every year but it does not reduce unemployment rate significantly. Timorese workers in Australia and South Korea are located in lower position as unskilled workers. The wages will be sent to the country; however they are no capable enough to be a manager when they return home, some case may happens but that is just relatively. It is clearly seen that the most company in Timor-Leste are managed by foreigners and Timorese are office staff with minor responsibility. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;The job creation by Timorese people is still fewer compare to the foreigners in Timor-Leste, even just selling snacks in the streets, mostly occupied by foreigners; Indian, Indonesia, Vietnamese and other less development countries in ASIAN. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;The major industrialization for job creation is in agriculture sector.&amp;nbsp; But unfortunately, local people still manage the agriculture production by traditional manners so the yield of the product is not well utilized. The mindset of the agriculture is “harvest for eating or yields for selling to get money”. That is it. Even the agriculture is the major industry in contribution to the job creation however people are not interested in because there is no supporting sector such as infrastructure, matchmaking market, and distribution of product after harvesting. People are mostly compete in officer affairs such as administration &amp;amp; finance, IT, engineering, education and training, secretary, accounting, and other positions related in offices. For these places, people is required to have enough skills and others abilities with trusted certificates in order to be selected by the employments. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;line-height: 150%; text-align: justify; text-justify: inter-ideograph;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; line-height: 150%;&quot;&gt;Various efforts have been running by organizations and companies to build up the skills in order to have opportunity for self-employed but is still not appeared yet. The job creations by the public and private institutions are not sufficient to accommodate many people.&amp;nbsp; Higher education, skills and some other competencies are essential to master enough in order to compete in the labour markets. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;By Octa S. de C. &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MsoNormal&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit;&quot;&gt;Email: &lt;a href=&quot;mailto:ocsulcar@yahoo.com&quot;&gt;ocsulcar@yahoo.com&lt;/a&gt; &lt;o:p&gt;&lt;/o:p&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-family: inherit; font-size: 12.0pt; line-height: 115%; mso-ansi-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-fareast-font-family: &amp;quot;Times New Roman&amp;quot;; mso-fareast-language: JA; mso-fareast-theme-font: minor-fareast;&quot;&gt;END&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/7595851927794603335/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/7595851927794603335' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7595851927794603335'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7595851927794603335'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2014/03/the-challenges-of-jobs-market.html' title='The Challenges of Jobs Market Competition in Timor-Leste'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4946016533836000131</id><published>2014-01-23T22:52:00.003-08:00</published><updated>2014-01-23T23:06:34.080-08:00</updated><title type='text'>Saude, Fasilidade, no Atendimentu Publiku</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;


Inkontru loron ba loron, informasaun wain haklekar iha oin, dala-wain hau tuur hakmatek hodi rona deit, dala-ruma hau laaguenta atu hato&#39;o opiniaun balun, dala-barak hau hekerek deit iha diariu moris nian. &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ohin, inkontru kona-ba saude nian, fasilidade sira saude nian atu responde ba nesisidade funsionariu sira nian. Doutor nain rua husi rai liur, halo visita&amp;nbsp;mai Timor, atu hare ho matan fasilidade mediku nian no mos rekursu iha area saude nian. Interesante. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Tinan 13 liu ona, Timor moris iha ambiente ukun rasik-an, esforsu barak halo ona iha area hotu-hotu hodi dezenvolve rai independenti ida ne&#39;e. Iha area saude nian, bele dehan katak esforsu maka&#39;as tebes, hahu kedas tinan balun deit, hetan ona akordu ho nasaun Kuba, haruka estudante rihun ba estuda kona-ba mediku nian atu iha futuru bele fo serbisu diak halo tratamentu ba ema moras sira iha Timor. Nune&#39;es esforsu sidadaun joventude barak ne&#39;ebe dedika sira nia-an estuda iha area saude nian iha nasaun barak, bele temi Fiji, Australia, Indonesia, no seluk tan. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Prosesu la&#39;o nafatin ba oin, rekursu umanu komesa naton ona, ekipamentu no fasilidade sira to&#39;o ka lato&#39;o, naton dadaun ona. Maibe ejizensia aas ba bebeik, nesisidade iha area saude maka&#39;as tebe-tebes, ema hotu-hotu persija atendementu, ema ida-idak hakarak moris saudavel. Tanba ne&#39;e, persija nafatin esforsu, laos ona haruka estudante ba estuda maibe oin nusa atu halo&amp;nbsp;jestor ida diak, briliante hodi jere rekursu umanu ne&#39;ebe naton ona ne&#39;e ho fasilidade sira ne&#39;ebe iha dadauk. Ita persija urjente treinamnetu balun ne&#39;ebe liga ba Etika Baziku, atu atende ema ho oin midar, ho lian mamar, ho hahalok benvindu, no fo hakmatek no dame ba ema moras sira. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Hafoin halo tiha visita iha Klinika barak no Hospital Nasional, rezultadu mak dehan katak Timor-Leste bele ona tama kategoria fo tratamentu saude level un katak iha ona kapasidade atu salva ema nia moris iha emerjensia no oferese tratamentu saude baziku, maibe seidauk bele kura ema to&#39;o diak lolos, katak fo tiha salvasaun ba ema nia moris no fo tratamentu saude baziku, tenke haruka ema ne&#39;e ba rai seluk atu kura nia moras to&#39;o diak, rekopera fila fali, halakon tiha moras ne&#39;e. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Iha mos komentariu no esperensia balun husi ema barak kona-ba atendementu iha sala emerjensia Hospital Nasional ninian bazea ba faktu sira; katak bainhira lori ema ba sala emerjensia no ema ne&#39;e iha kondisaun kritiku atu mate ona maibe funsionariu sira haruka atu forma tuir lina, katak se mak mai uluk sei hetan tratamentu uluk, prinsipiu ida ne&#39;e lavalidu iha situasaun emerjensia. Iha mos balun dehan; fatin laiha ona, katak sala emerjensia nakonu ona, entaun kala ema ne&#39;e labele hetan atendementu emerjensia. Iha mos dehan tan katak; doutor la iha, ne&#39;e hatudu katak sala emerjensia lafunsiona 24 horas. Aat liu ka hau tauk loron Sabado ho Domingu sala emerjensia taka tanba ferias, entaun se ita lori ema moras ba sala emerjensia iha loron Sabado, sei hatan mai fali iha loron Segunda hehe... &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Espera, ita sei bele hadiak ita nia sistema atendimentu saude nian iha nasaun ida ne&#39;e ho ita nia rekursu umanu ne&#39;ebe barak dadaun ona, no mos fasilidade no ekipamentu sira ne&#39;ebe iha. Fo nafatin suporta ba maluk Timor oan sira ne&#39;ebe dedika sira nia moris atu servi iha area saude, no hein katak sira hotu hala&#39;o sira nia funsaun ho profesionalidade. &lt;/div&gt;
&lt;br /&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4946016533836000131/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4946016533836000131' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4946016533836000131'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4946016533836000131'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2014/01/saude-fasilidade-no-atendimentu-publiku.html' title='Saude, Fasilidade, no Atendimentu Publiku'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-168449384733761990</id><published>2013-10-10T23:29:00.002-08:00</published><updated>2015-10-06T02:33:29.354-08:00</updated><title type='text'>In Memoriam Joana dos Santos, 1993 - 11 Outubru - 2013 </title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
﻿&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
﻿&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Buat hotu akontese tuir Na&#39;i nia hakarak. Maromak mak moris nia abut no domin nia hun. Ema nia moris soi iha Maromak nia mahon. Nia mak hu&#39;u iss no haraik espiritu ba ema idaidak.﻿﻿﻿﻿&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
﻿﻿﻿﻿﻿﻿﻿﻿﻿﻿&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjphX-b9DpI5FkVS9I7ARJb9tJuWnzCFlI_gx436L2opSljRFtKghDfMM1Cd__K3K5det_voljlsbBQN_Cb6Lci6I8CXs-pCGLEV1bkB0k5YdgXVW8VCV_YIOUvMpSq12x0_2JK/s1600/Auina.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjphX-b9DpI5FkVS9I7ARJb9tJuWnzCFlI_gx436L2opSljRFtKghDfMM1Cd__K3K5det_voljlsbBQN_Cb6Lci6I8CXs-pCGLEV1bkB0k5YdgXVW8VCV_YIOUvMpSq12x0_2JK/s200/Auina.jpg&quot; width=&quot;158&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Auina Joana (foto: Jano)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;
Joana dos Santos, inan diak ida ba oan mane nain hitu. Inan ida nakonu ho domin ba nia oan sira. Inan ida terus nain tanba nia oan sira. Inan ida nakonu ho espiritu no dedikadu ba futuru oan sira nian. Inan ida la hatene kolen hasoru loron manas, udan boot, rai maran no mota boot tanba deit domin boot ba nia oan sira.&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
﻿﻿﻿﻿&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ida ne&#39;e mak Joana dos Santos, feto faluk ida, ne&#39;ebe serbisu maka&#39;as, hikis kosar-ben hodi&amp;nbsp;fo han no hatais, fo eskola no hanorin nia oan mane nain hitu. Joao Martins, nia laen barlaqueadu, mate hela nia ho oan hitu iha tinan 1980 liu ba. Tinan sanulu resin tolu moris hanesan faluk ho difikuldade no susar oi-oin, maibe ho domin boot konsege ultrapasa prolema barak no loke dalan ba nia oan sira, dudu nia oan sira ba mundu edukasaun no prepara hela sira nia futuru. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Nu&#39;udar inan ida, Joana halo duni nia obrigasaun maske situasaun moris no kondisaun ekonomia iha tempu ne&#39;eba iha faze kritiku. Moris iha foho, ai-sunu no bee-moos dook, ai-han sira depende ba rezultadu husi kintal no to&#39;os. Hanesan feto, tenki halo serbisu feto nian, maibe iha tempu hanesan tenki halo mos serbisu mane nian. Hau imajina la hetan, la hatene nia hetan forsa husi ne&#39;ebe maibe hau hatene deit katak ho domin mos no dedikasaun ba oan sira mak forsa boot ba nia hodi ultrapasa difikuldade sira ne&#39;ebe boot no imposible atu hetan solusaun. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Hau nia tempu hamutuk ho inan doben durante tinan sanulu resin haat, maibe hau nia domin hela ba rohan laek, metin nafatin iha hau fuan&amp;nbsp; hanesan mos domin ne&#39;ebe hau simu husi nia. Hau sei lembra memoria barak ne&#39;ebe furak, midar no mos moruk durante tempu ida ne&#39;e. Hanoin iha to&#39;os laran; kuda rai, hamoos batar duut, silu batar, lalin batar, ku&#39;u modo, ke&#39;e forerai. Iha kintal uma nian; sei lembra nia badinas kuda fehuk midar, ai-farina, hamoos du&#39;ut iha kintal, ku&#39;u malus no buat seluk tan. Iha natar; sei lembra hamoos duut iha natar laran, hein no duni manu-lin, koa hare, sama hare, tula hare iha trator boot, halo rituais sira iha natar laran nian, tempu ruma mos ke&#39;e maek iha ai kakeu laran, ku&#39;u ai-manas, nune&#39;e mos tempu seluk ba kaer boek, kaer ikan, tuna no buat seluk tan. Dala ruma mos hau hanoin hetan ba faan manu iha merkadu, faan fahi ka bibi oan rumu. Tempu seluk hanoin hetan fo han fahi, kesi bibi, sulan karau, tula manu ba ai sira. Dala ruma mos hau hanoin nia tuku batar, fai batar ka hare, daan batar ka tein etu kahur ho batar tukun, tunu batar nurak iha toos laran. Loron ida, baihira nia fila husi toos lori batar bote boot rua no hau sei sa&#39;e tan ba bote ida nia laran. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiZM8VXueOHNWh6vlLoxD5fXw830AiMSh1DbADIXx1M1xD-rnuuIs2ux821f3cRnqL-wKDBCivPE_tttFdmcQJTnt4XsGaquVRR13ADXow1TrXFxl1ReINy6vFBL6o_OOrll463/s1600/Auama.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;159&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiZM8VXueOHNWh6vlLoxD5fXw830AiMSh1DbADIXx1M1xD-rnuuIs2ux821f3cRnqL-wKDBCivPE_tttFdmcQJTnt4XsGaquVRR13ADXow1TrXFxl1ReINy6vFBL6o_OOrll463/s200/Auama.jpg&quot; width=&quot;200&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Auama Joao (foto: Jano)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Memoria hakerek lahotu maibe hela metin iha diariu moris nian. Iha tempu balun, hau hanoin kona halo viajen hamutuk, ba buka koto-moruk iha ai-laran, ku&#39;u goiabas tasak no ai-fuan sira seluk, ke&#39;e kumbili, sinkumas iha fatin-fatin foho leten nian. Nune&#39;e mos hanoi hikas hakur mota, sa&#39;e foho lolon, liu husi duut matak, husi ne&#39;e hau aprende buat barak kona-ba moris nia lalaok, nia hanorin ho asaun iha aktividade moris loron-loron. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Tinan rua nulu (20 anos) liu ona, nia mate tiha ona, maibe memoria hirak ne&#39;e hela metin ba istoria moris nian, kesi metin iha domin entre inan ho oan, no mate sei lahakotu domin ne&#39;e. Joana dos Santos, hatene lolos saida mak domin, tanba ne&#39;e nia hadomi nia oan sira ho domin lolos nian, domin ida ne&#39;ebe nia hun iha Kristu, domin Maromak nian. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
1993 - 11 Outubru - 2013, Auina nia loron mate, isin mak mate, klamar sei moris nafatin no domin sei buras nafatin. Ami, oan sira nia orasaun, hanoin no domin sei hamutuk nafatin ho auina, inan ne&#39;ebe ami hadomi. Ami fiar katak iha mundu seluk ne&#39;eba, auina sei hetan fatin diak, naroman no dame hamutuk ho Anjo no Santo sira ba rohan laek. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: #4c1130; font-family: inherit;&quot;&gt;Dili, 11 Outubru 2013&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/168449384733761990/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/168449384733761990' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/168449384733761990'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/168449384733761990'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/10/in-memoriam-joana-dos-santos-1993-11.html' title='In Memoriam Joana dos Santos, 1993 - 11 Outubru - 2013 '/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjphX-b9DpI5FkVS9I7ARJb9tJuWnzCFlI_gx436L2opSljRFtKghDfMM1Cd__K3K5det_voljlsbBQN_Cb6Lci6I8CXs-pCGLEV1bkB0k5YdgXVW8VCV_YIOUvMpSq12x0_2JK/s72-c/Auina.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-879554349666842749</id><published>2013-08-28T18:16:00.003-08:00</published><updated>2013-08-28T18:23:31.182-08:00</updated><title type='text'>Tanggapan Bebas Atas Pernyataan bapak Hamdi Muluk, Psikolog Politik dari Universitas Indonesia</title><content type='html'>&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;


baca berita &lt;a href=&quot;http://theglobejournal.com/Politik/timor-leste-menyesal-merdeka-dari-indonesia-/index.php?fb_comment_id=fbc_598607963523616_5932300_599271410123938%2Findex.php#.Uh6s4fF2R4s.facebook&quot; target=&quot;_blank&quot;&gt;timor-leste-menyesal-merdeka-dari-indonesia&lt;/a&gt; dan berikut argumentasi bebas terhadap pernyataan bapak Hamdi Muluk, Psikolog Politik dari Univeritas Indonesia. &lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;span class=&quot;userContent&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span class=&quot;userContent&quot;&gt;&lt;div class=&quot;text_exposed_root text_exposed&quot; id=&quot;id_521ead444ef257060164873&quot; style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Saya setuju dengan bapak Hamdi Muluk, Psikolog Politik dari Universitas Indonesia bahwa untuk mendirikan sebuah negara adalah tidak mudah. Jangankan Psikolog Politik, masyarakat yang jualan produk lokal di pasar tradisional sepelosok Timor-Leste pun tahu bahwa mendirikan sebuah negara adalah sangat sulit. TAPI saya sangat tidak setuju dengan pernyataan bapak Muluk bahwa ADA PENYESALAN Timor-Leste melepaskan diri dari Indonesia. Saya tidak tahu apakah bapak Hamdi belajar sejarah Indonesia dalam 20 tahun pertama kemerdekaan Indonesia? Tapi saya sangat yakin bahwa bapak Muluk tidak pernah tahu sejarah Timor-Leste yang sebenarnya. Belajarlah sejarah Indoensia di awal-awal kemerdekaan dengan baik sebelum memberikan pernyataan dengan kapasitas sebagai Psikolog Politik tentang perbedaan pandangan&lt;span class=&quot;text_exposed_show&quot;&gt; dan konflik di Timor-Leste. Para pemimpin Timor-Leste saat ini adalah sebagaian besar PENDIRI NEGARA ini, maka sangat disayangkan apabila anda mengatakan ADA PENYESALAN melepaskan diri dari Indonesia. Justru sebaliknya Indonesia ditampar dalam diplomasi internasional, tapi dengan ketulusan dan kehendak baik politik Timor-Leste untuk melupakan masa lalu yang gelap dan menatap masa depan yang cemerlang, dengan itu memaafkan segala kejahatan kamanuasiaan Indonesia atas Timor-Leste dan lebih memilih menjalin hubungan bilateral yang baik dengan Indonesia, itu bukan berarti Timor-Leste menyesal untuk merdeka. Faktanya adalah hanya dalam 11 tahun kemerdekaanya, Timor-Leste tidak perlu lagi mengemis karena punya uang sendiri untuk membiayai pembangunan. Xanana dan Alkatiri telah bergandengan tangan untuk kepentingan nasional dan pembangunan bangsa meski memiliki perbedaan pandangan dalam membangun negara ini. Pesan buat bapak Muluk, sebagai orang akademis, dapatkanlah referensi yang cukup sebelum mengeluarkan pernyataan, sehingga enak didengar dan berkwalitas, terutama datang dari Universitas Indonesia yang adalah kebanggaan Indonesia.&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/879554349666842749/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/879554349666842749' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/879554349666842749'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/879554349666842749'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/08/tanggapan-bebas-atas-pernyataan-bapak.html' title='Tanggapan Bebas Atas Pernyataan bapak Hamdi Muluk, Psikolog Politik dari Universitas Indonesia'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2497907017746224390</id><published>2013-08-26T18:50:00.002-08:00</published><updated>2013-08-26T18:50:39.227-08:00</updated><title type='text'>Baruk-ten Transforma sai Naok-ten fila-an sai Riku-Matak </title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;Dala barak hau hatete nune&#39;e&amp;nbsp;&quot;fiar o nia maluk Timor-oan rasik&quot; katak hau la fiar naok-ten ezisti iha rai Timor.&amp;nbsp;Ema sira ne&#39;ebe besik sempre fo hanoin&amp;nbsp;katak ba ne&#39;ebe deit no iha fatin publiku &quot;keta haluha&amp;nbsp;lori tutuir kapaseti, se lae ema naok&quot;, balun mos fo hanoin &quot;kalan keta para motor ka rai hela sasan iha liur, se lae ema naok&quot;, maibe hau firmi katak fiar o nia maluk Timor-oan rasik, buat ida sei la lakon, tanba Timor oan ne&#39;e ema diak ho dignidade aas. &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Rezultadu mak ne&#39;e, kapaseti diak nian rua lakon tiha ona, ida iha Mandarin, ida seluk iha Plaza Timor, no ikus liu ema tama moru laran iha kalan maski ahi naroman hanesan loron manas, konsege sobu motor halo aat, sorte diak hakfodak lalais, se lae mos lakon tiha ona. Konsekuensia hau nia &quot;fiar&quot; ne&#39;e la loos, katak iha Timor mos ezisti ema aat, naok-ten. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ho akontesimentu hirak ne&#39;e, hau hanoin kona-ba korupsaun iha governasaun nia laran. Orsamentu kuaze biloins barak ona mak fakar ba rai Timor maibe dezenvolvimentu bidu iha fatin deit, laiha kualidade, lala&#39;o ba oin. Timor oan barak kestiona kona-ba kualifikasaun membru governu nian, sistema administrasaun, estrutura governu ida bokur demais, seriedade implementasaun planu governu nian, to&#39;o ikus ema hotu hatene katak korupsaun buras tebes iha governasaun nia laran. Ida ne&#39;e hatudu katak ema naok-ten barak, iha duni no ezisti iha rai doben Timor-Leste. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ema sai naok-ten tanba baruk-ten maibe hakarak riku lalais. Naok-ten mos iha nia klase rasik tuir ida-idak nia kapasidade. Sira ne&#39;ebe la iskola ka iskola mos lahun-ladikin ikus mai sai naok-ten ida ne&#39;ebe kiik no kiak, katak naok deit sasan sira ne&#39;ebe la dun folin boot hanesan kapaseti, supermi falun oan ida, besi rohan oan ruma, ema nia animal oan sira. Maibe mos bainhira sira toman ona, bele hasa&#39;e kapasidade ba naok motor, kareta no buat seluk neebe boot. Iha parte seluk, naok-ten sira iha governu ne&#39;e mesak ema matenek boot, sira naok mos ho matenek no hetan numeru boot, bele dehan osan rihun ba rihun no buat seluk tan, ne&#39;ebe ita hanaran korupsaun, mal administrasaun, la iha kualidade serbisu no seluk-seluk tan. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ita moris hafuhu malu deit, naok-ten sira hafuhu hela ema nia sasan, halo planu no halo asaun. Ema sasan nain sira matan moris-neon nain ba nia sasan sira, halo defeza atu labele monu ba naok-ten nia liman. Hatudu katak moris la ho siguransa, ho laran tauk hela deit; tauk loron ruma ema kaer, baku tasak didiak no hatama ba kadia, nune&#39;e mos sasan nain moris la hakmatek lahatene bainhira deit matan sala, sasan lakon. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Atu konklui, atu dehan deit nune&#39;e; ema ida-idak iha nia sorte, ema ida-idak nain ba nia moris, maibe ema hotu-hotu nia sorte no moris sei la hanesan. Atu halo diak ka halo aat ne&#39;e opsaun moris nian. Atu moris kiak ka moris riku, ida ne&#39;e mos opsaun moris nian. Se mak hakarak moris diak no sai riku, nia sei obriga nia enerjia positivu tomak atu atinji nia mehi, to&#39;o ikus hetan ksolok, kontente no dame iha moris. Se mak hakarak riku-matak, konserteza obriga nia enerjia negativa tomak atu atinji nia mehi no resultadu ikus moris la hakmatek no nunka iha dame iha moris tomak. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2497907017746224390/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2497907017746224390' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2497907017746224390'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2497907017746224390'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/08/baruk-ten-transforma-sai-naok-ten-fila.html' title='Baruk-ten Transforma sai Naok-ten fila-an sai Riku-Matak '/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2154800956929507215</id><published>2013-08-25T18:19:00.003-08:00</published><updated>2013-08-25T18:38:24.242-08:00</updated><title type='text'>Eskola Oan ho Rai Malirin iha Tempu Bai Loron </title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;

Eskola oan sira funu hasoru rai malirin iha dadersan nakukun, hasoru maho-wen no anin fresku sona borus kulit tama to&#39;o ruin. Tauk kaer bee, malirin hanesan zelu, halo isin baruk maibe espiritu atu hetan matenek no hakarak moris diak iha futuru obriga eskola oan sira pre-para an iha dader no hakat ain ba eskola. &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ohin dader tuku 7 liu, estudante ensinu baziku (peimaria) nadodon iha dalan, mesak badak oan, ho uniforma mutin-metan, hakat dadauk ain ba eskola&amp;nbsp;ho nakdedar, isin fulun hamriik, malirin los, sira nia liman kumu metin ba malu hanesan atu ba simu komuniaun iha igreja. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Hau nia imajinasaun ba situasaun ekonomia familiar iha Timor-Leste ne&#39;ebe la fo dalan atu inan-aman sira fo hatais apropriadu ba labarik sira ne&#39;e. Laos deit sira ne&#39;ebe hau hare loro-loron iha hau nia dalan ba edifisiu maibe hau bele imajina katak kuaze labarik sira iha Timor laran tomak la iha kbiit atu hetan hatais diak no diferente tuir mudansa klima Timor nian. Kuitadu, labarik sira nia hatais mihis los no badak, husik sira nia isin nurak oan ne&#39;e sona borus husi rai malirin, barak liu mak kaer deit kadernu iha liman tamba la iha pasta atu tau netik ba. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Hau hanoin iha Timor ne&#39;e, &amp;nbsp;iha deit familia lubuk oan ida mak iha ona kbiit atu fo sira nia oan nesesidade baziku eskola nian hanesan uniforma no ekipamentus sira seluk ne&#39;ebe apropriadu. Maibe, husi&amp;nbsp;grupu kiik ne&#39;e sei bele fahe tan ba grupu kiik oan ida mak iha duni kbiit ho lolos nian, katak hetan duni husi kosar been, maibe ida seluk hetan husi dalan seluk ne&#39;ebe lais liu, bele dehan korupsaun. Maibe iha ne&#39;e hau la foka ba aktu korupsaun, maibe sentimentu humanidade ba labarik oan sira ne&#39;ebe ho limitasaun hotu-hotu sei hakat nafatin ba eskola. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Tempu liu ba, iha Portugues nia ukun, los duni katak liurai no dato sira nia oan deit mak hetan oportunidade ba eskola, maibe iha mos difikuldade barak no limitasau oi-oin. Povu nia ona la iha liu oportunidade atu ba eskola. Tama mai Indonesia nia okupasaun ilegal, loke oportunidade ba ema hotu-hotu inklui povu nia oan hetan ona oportunidade ba eskola. Susar duni, terus tebes. Difikuldade barak demais iha tinan 1976 &amp;nbsp;to&#39;o ba tinan 1980-resin. Barak mak la ba eskola tanba funu maibe barak obriga-an ba eskola, ikus mai barak mak agora iha oportunidade dedika-an ba serbisu publiku iha governasaun sai funsionariu publiku. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Besik ona ba dekade haat husi Indoensia nia okupasaun ilegal, iha ona mudansa barak ba mundu edukasaun Timor-Leste nian, liu-liu iha tempu ukun rasik-an ida ne&#39;e maibe buat ida susar no terus, limitasaun no difikuldade la ses-an hela husi Timor oan sira. Bainhira los mak labarik oan sira ne&#39;e bele iha kondisaun apropriadu husi uma laran kedas (hatais, hahan, fasilidade) to&#39;o ba iskola fatin (fatin diak, fasilidade kumpletu, kualidade eskolar). &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ita nia sistema edukasaun dezenvolve-an dadauk no nakdasak-an iha fatin, kualidade edukasaun husi ensinu baziku to&#39;o ensinu superior bidu hela iha fatin.&amp;nbsp;Halo nusa&amp;nbsp;mak atu hetan kualidade diak, cek took orariu eskola iha eskola publiku sira, ezemplu semana ida aprende deit Ingles oras rua, Jeografika oras rua, Matematika oras rua no seluk-seluk tan mairia oras rua deit, depois sei aumenta tan&amp;nbsp; mestri la tama ho no la ho razaun, loron feriadu nasional no eskola nian, aumenta tan ho difikuldade linguajen iha aprendizajen, aumenta tan mestri konta istoria tempu uluk nian mak barak, ne&#39;ebe sura lolos semena ida&amp;nbsp; iha deit minutu oan balun ba aprende siensia ida, hotu tiha la iha kontinuasaun istuda iha uma. Bainhira mak ita iha kulifikasaun edukasaun ida ne&#39;ebe diak? &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Husik ba alin oan sira nakdedar iha dadersan nakukun, funu nafatin ba oin iha mundu edukasaun nian, espera katak tempu oin mai sei iha mudansa radikal liu husi mega-projeitu edukasaun nian, nune&#39;e mos planu estratejiku dezenvolvimentu nasional, ne&#39;ebe bele iha kondisaun ekonomia iha familia sufisienti no mos iha qualidade diak iha eskola. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2154800956929507215/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2154800956929507215' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2154800956929507215'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2154800956929507215'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/08/eskola-oan-ho-rai-malirin-iha-tempu-bai.html' title='Eskola Oan ho Rai Malirin iha Tempu Bai Loron '/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-672848226663701658</id><published>2013-08-22T20:56:00.002-08:00</published><updated>2013-08-22T20:57:43.140-08:00</updated><title type='text'>Animal sira sei husik livre iha Cidade Dili nia laran</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;Ema Timor matenek hakiak animal sira hanesan fahi, bibi, asu, manu, karau no seluk-seluk tan. Maibe dala ruma matenek demais liu to&#39;o ba hakiak mos animal iha Cidade Dili no husik livre iha cidade laran. &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Tempu liu ba, beiala sira nian, no maluk Timor oan barak ne&#39;ebe agora moris iha foho no knua sira, hakiak animal ne&#39;e sebisu diak tebes, se nian animal mak barak liu konsidera hanesan ema riku, no hetan fama diak iha komunidade nia leet. Katak ho animal sira ne&#39;e sira bele halo buat oi-oin, no buat boot liu mak bele hakotu feto ida nia folin, ka bele hafolin feto. Loron ikus ne&#39;e, maluk balun komesa ona hateke dook ba futuru, katak faan animal sira ne&#39;e no selu oan ba eskola, balu mos fila-liman sosa no faan fali animal atu hetan funan no bele halo buat ruma ba-an no familia. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Istoria ne&#39;e oin seluk ba maluk Timor oan barak ne&#39;ebe hakiak animal iha Cidade Dili, iha orden ne&#39;ebe hasai ona husi administrasaun Distrito Dili tinan hirak liu ba kotuk, atu tau ka hakiak animal iha nia fatin no labele husik arbiru iha cidade laran. Ezekusaun orden ne&#39;e la&#39;o manas-malirin hela, la hun la dikin, espiritu hakiak animal no husik livre boot liu orden governu lokal Dili nian. Tanba ne&#39;e animal barak sei pasiar hadulas hela Dili laran. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ohin dader, hau atu soke sala manu inan no oan barak iha area Farol nian, area ne&#39;ebe Ministro/a barak hela ba no mos embaisada barak hatur an ba. Loron hirak liu ba no loron-loron asu barak tebes mak toba ka halai ba&amp;nbsp; mai hela iha estrada laran area Bebonuk, Farol, Bairro Pite, Rai Kotu, Bidau no seluk-seluk tan. Dala ruma mos sei hare hetan bibi halai hadulas iha estrada protokolu, han duut no ai ne&#39;ebe foin kuda ba.&amp;nbsp;Aat los. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Cidade Dili, Kapital nasaun Republika Demokratika de Timor-Leste. Odamatan boot Timor-Leste nian ba mundo tomak.&amp;nbsp; Ema&amp;nbsp;rai liur barak mak hela iha Dili, no barak mak loro-loron tama mai. Timor oan barak no kuaze hotu-hotu hakarak Kapital Nasaun ida ne&#39;ebe moos husi foer no livre husi animal sira. Se mak atu kontribui ba halo moos cidade Dili, no se mak iha konsiensia atu la hakiak animal iha cidade Dili, resposta mak Timor oan hotu-hotu. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Konsekuensia mak, Timor oan ida-idak ne&#39;ebe hela no moris iha Dili labele soe foer arbiru, no diak liu no diak tebes lalika hakiak animal iha Dili laran tomak. Se ita halo ida ne&#39;e, maizumenus hanesan ita nia sakrifisiu no kontribuisaun ba dezenvolvimentu Kapital Nasaun nian. Nia resultadu mak ita hotu moris iha moos nia laran,&amp;nbsp;iha saude diak, no la iha animal atu halo foer no mos lakauza ba asidente trafiku. &amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ita persija tempu atu hetan konsiensia ema hotu nian, maibe pelumenus ita komesa ona ho ita nia-an atu habelar ba vijinu to&#39;o ba komunidade no sisiedade tomak iha Dili laran. Bainhira tan? ita ukun-an tinan sanulu resin ona, hein tan bainhira? husu se mak atu halo uluk? Resposta mak ne&#39;e, tenke komesa agora kedas no hahu husi ita nia-an. &lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/672848226663701658/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/672848226663701658' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/672848226663701658'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/672848226663701658'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/08/animal-sira-sei-husik-liver-iha-cidade.html' title='Animal sira sei husik livre iha Cidade Dili nia laran'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-808494960201267138</id><published>2013-08-22T00:48:00.000-08:00</published><updated>2013-08-22T00:49:11.995-08:00</updated><title type='text'>Dedikasaun ba Cidade da Paz nu&#39;udar Timor oan </title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;

Dadersan malirin, rai hun sei mutin, anin fresku dader hu&#39;u hadulas halo isin fulun hamriik. Sai husi uma, dala ruma la matabisu, hakat ain lao tuir luron ida-idak nian, sai ba luron boot, hodi hakat to&#39;o ba serbisu fatin. Sira la&#39;o ain deit, maibe ho espiritu nakonu atu kontribui ba Cidade da Paz. Sira ne&#39;e mak ita bai-bain bolu PASUKAN BIRU, ka maluk sira ne&#39;ebe dedika-an ba hamos foer sira iha Dili laran. &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Ema gosta soe foer arbiru iha fatin-fatin Cidade laran, no ema hateke matan sorin deit ba maluk sira ne&#39;ebe dedika-an ba hamos foer. Foer sira ne&#39;e nia iis ita la tahan, dois los. Maibe sira ho pasensia, dala barak la uza masker, raut ho liman no hamos didiak, tula ba kareta hodi ba soe iha Tibar. Ema seluk la&#39;o ba mai, ho motor ka kareta halo rai rahun sa&#39;e tan sira, maibe sira ho dedikasaun tomak, fokus ba sira nia serbisu, serbisu ba ema hotu nia diak, ba ema hotu nia saude, ba ema hotu nia gostu ba fatin moos, no ema hotu nia hakarak dezenvolvimentu diak ba Cidade da Paz, Dili. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;
Hau nia apresiasaun boot ba maluk sira, PASUKAN BIRU, imi mak heroi foun ba dezenvolvimentu nasional. Imi maka heroi foun ba Paz no Estabilidade, imi mak autor ba Cidade da Paz. &lt;/div&gt;
</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/808494960201267138/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/808494960201267138' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/808494960201267138'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/808494960201267138'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2013/08/dedikasaun-ba-cidade-da-paz-nuudar.html' title='Dedikasaun ba Cidade da Paz nu&#39;udar Timor oan '/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4269250717184712377</id><published>2012-02-19T23:46:00.001-08:00</published><updated>2012-03-25T00:16:04.700-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Politic"/><title type='text'>Saatnya &quot;Melawan&quot; secara BARU</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Kerja Sama Trilateral&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Potong Birokrasi yang Berbelit&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;Oleh: Ermalindus Sonbay, putra daerah Kefamenanu.&amp;nbsp;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Patologi birokrasi yang akut telah mencerai Indonesia dalam banyak bidang, khususnya dalam semangat mengedepankan transparansi dalam birokrasi. Kehancuran negara yang didirikan Soekarno ini akhirnya menjadi sesuatu yang nyata. Jakarta sentris yang berusaha dihapuskan sejak reformasi bergulir hanyalah omong kosong belaka, bahkan tema ini menjadi jualan politik yang basi. Semangat membangun daerah berbasis otonomi terbentur strategi dan grand design pemerintah pusat yang katanya gemuk dan busuk karena aroma polusi dan kemacetan yang tak kunjung selesai. Untuk mengatasi kemacetan dan polusi serta berbagai persoalan urban di Jakarta saja pemerintah tidak mampu, dan keadaan terburuk dialami oleh jutaan penduduk yang tinggal jauh dari Jakarta.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Untuk mengurus daerah sendiri, seperti NTT, segala sesuatu harus datang dari Jakarta. Jakarta bahkan tidak pernah memberikan kesejukan sedikit pun. Jakarta bahkan tidak pernah tahu apa yang sudah begitu akut di level akar rumput. Suara perubahan mentok karena hanya ditumpuk di belakang meja para petinggi pemilik “RFS” yang katanya sejuk dengan AC yang super elite.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Kerja sama trilateral berbasis semangat kedaerahan merupakan salah satu bentuk kerja sama yang boleh jadi urgen untuk situasi NTT. Mengapa potensi bertetangga dengan Timor Leste dan Negara Bagian Australia Utara tidak bisa dibangun dengan mantap. Dilli-Kupang-Darwin [DKD] adalah ideal mengembangkan potensi tiga wilayah yang masing-masingnya memiliki sedikit kesamaan.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Darwin cenderung menjadi bagian yang agak ditinggalkan di Australia. Timor Leste dan NTT juga terbelit dengan kasus kemiskinan dan keterbelakangan warisan kolonialisme. Nah, untuk membuka mata pusat-pusat pemerintahan yang korup dengan peselingkuhan tak senonoh yang terus dilakukan dengan kalangan pemilik modal, kreativitas anak-anak daerah menjadi sesuatu yang penting.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Ekspansi&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Kerja sama DKD ini tidak sebatas kunjungan antar-wilayah dengan sajian pertandingan olah raga semata. Ada banyak kajian yang bisa dilakukan, ada banyak perubahan yang bisa terjadi. Kerja sama peternakan dengan mengedepankan sistem peternakan modern. Tiga wilayah ini masuk dalam kategori iklim yang tidak jauh berbeda karena keadaan geografis yang berdekatan. Potensi ini makin kuat ketika secara kultur-agamis tiga wilayah ini didominasi pula oleh kehadiran kekristenan. Saatnya memberi nilai positif pada pemaknaan primordialisme.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Selanjutnya adalah garapan beberapa keutamaan daerah. Timor Leste misalnya yang terkenal dengan kopi robusta dan arabicanya, pun karakteristik portugalnya yang masih kuat, akan ada banyak peluang mengeksplorasi situs-situs peninggalan dunia yang harusnya menjadi warisan sejarah. Kerja sama trilateral ini tidak dimaksudkan untuk berhenti pada pertukaran pelajar atau mahasiswa yang akan mentok di level tertinggi yakni beasiswa studi sebagai kompensasi kerja sama atau karena daerah yang lain telah dicurangi [Bdk. kasus celah Timor yang membuat pemerintah Australia meningkatkan kuota siswa-mahasiswa dari Timor Leste dan NTT untuk belajar di sana], kerja sama tidak menempatkan yang lain berada di bawah, yang lain tak pantas disubordinasi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Jika kerja sama ini berkembang, bukan tidak mungkin wilayah Maluku dan Papua juga dilibatkan atau mungkin juga wilayah Papua New Guinea [PNG]. Dan lahirlah liga daerah-daerah kecil di Barat Tengah Polinesia. Dan jika daerah-daerah ini menjadi kuat. Untuk apalagi selalu mendengar kata Jakarta? Untuk apalagi tunduk pada kebijakan Canberra? Untuk apalagi harus masuk dan menjadi bagian dari egoisme dan kedigdayaan kapitalis-kapitalis ASEAN ataupun Amerika sekalipun? Semua mereka yang hanya meninggikan bukit hartanya dari waktu ke waktu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Selalu ada waktu untuk membuktikan bahwa kita bisa!!!&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4269250717184712377/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4269250717184712377' title='1 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4269250717184712377'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4269250717184712377'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/saatnya-melawan-secara-baru.html' title='Saatnya &quot;Melawan&quot; secara BARU'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>1</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-7326222238692256903</id><published>2012-02-17T12:24:00.001-08:00</published><updated>2012-03-25T00:17:17.846-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Diplomacy"/><title type='text'>Pencemaran Laut Timor (Kegagalan Diplomasi Indonesia)</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;Oleh: Ermalindus Sonbay&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Daerah di luar pulau Jawa merupakan anak kandung NKRI yang menjalani hari-hari hidupnya sebagai anak tiri. Stigma kemiskinan dan keterbelakangan Indonesia justeru menjadi jelas di wilayah-wilayah ini. NTT sebagai salah satu provinsi yang dikategorikan miskin dan terbelakang hingga kini belum juga mampu hadir sebagai bagian utuh dan integral dari NKRI. Bukan cuma problematika sosial yang kompleks, hal-hal miris lainnya seolah terus dibebankan pada provinsi dengan ikon komodo ini.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Pencemaran laut Timor yang merugikan nelayan-nelayan NTT seakan bukan merupakan soal penting. Padahal, luas pencemaran yang sudah melebihi separoh luas wilayah NTT ini membuat setengah dari nelayan NTT tidak bisa bekerja maksimal. Ibarat sudah jatuh tertimpa tangga lagi, NTT kian terseok sebagai salah satu provinsi yang tak diperhatikan. Setelah luas dan batas wilayah NKRI dikikis pasca-hilangnya gugusan pulau pasir (ashmore reef), urusan kepemilikan laut Timor oleh tiga negara, Australia-Indonesia-Timor Leste kian amburadul. Celah Timor hampir tidak memberi kontribusi sedikit pun bagi kemajuan dan perkembangan NTT serta Indonesia umumnya.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Minyak dan mineral yang ada di wilayah ini lebih banyak menjadi mainan bisnis dua negara pengapit Indonesia. Indonesia yang diwakili NTT pada wilayah ini hanya bisa memperoleh sampah dan tumpahan minyak yang mematikan keanekaragaman biota laut di wilayah ini. Bahkan kekhasan NTT sebagai gerbang Selatan Indonesia terabaikan begitu saja, apalagi posisi geografisnya sebagai Provinsi provinsi perbatasan (Laut dan Darat) tidak pernah masuk dalam hitungan keseriusan pemerintah mengolah dan memanajemen keuntungan bagi rakyat. Zona Ekonomi Ekslusif hanya menjadi bahan pelajaran di peta dunia dan peta Indonesia untuk siswa Sekolah Dasar. Nelayan-nelayan Rote-Ndao senantiasa ditangkap dengan dalih melanggar batas negara, padahal kebanyakan mereka sudah melaut lebih dari ratusan tahun di wilayah yang akhirnya tidak jelas menjadi milik siapa.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Konstelasi dan konfigurasi politik nasional tentunya melemahkan posisi NTT untuk berbicara banyak. Tidak ada wakil rakyat dari NTT yang benar-benar serius membahas dan melemparkan hal ini untuk menjadi isu nasional. Soal perbatasan seringkali menjadi hal kecil yang dilabuhkan abadi di meja-meja para diplomat. Toh, tidak ada putra NTT dalam dua periode kepemimpinan SBY-Boediono yang duduk sebagai menteri. Posisi tertinggi hanya di DPR. Melchias Mekeng dan Beny Harman. Keduanya juga cenderung hanya menjadi pion kontroversial yang dimainkan untuk kepentingan lain. Ada juga beberapa putra NTT yang menjadi duta di negara-negara kecil lainnya.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Pelemahan posisi NTT ini berimbas pada takluknya titik tawar NTT dan Indonesia terhadap dua negara, Australia dan Timor Leste. Timor Leste, sekalipun dalam beberapa hal cenderung lebih buruk dari NTT telah memiliki keluasan untuk mengatur kemerdekaannya sendiri. Penyerobotan dan pencurian bisa saja terus terjadi. Belum lagi, jika yang ditugaskan untuk mengamankan wilayah perbatasan justeru bermain mata dan terjebak dalam arus suap. Kegagalan diplomasi Indonesia di tingkat pusat akan berimbas pada masyarakat di daerah. Urusan dan mainan Jakarta di ranah diplomatik menjadikan Kupang kian ‘kering dan gersang’ hari demi hari.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Kegagalan ini sangat mungkin terjadi karena sebagai provinsi korban NTT berada di muara dua kerusakan besar bangsa ini yakni, pertama penerapan relasi mutual pusat-daerah dalam pembentukan good governance hanya di tataran formal saja dan, kedua relasi politik daerah ke pusat lewat keterwakilan di parlemen tidak memiliki visi perjuangan dan sangat tidak transparan. Namun, hal ini tidak mengisyaratkan posisi pemerintah Provinsi NTT berada di titik aman. Sekalipun hubungan Jakarta-Perth tidak bisa dipangkas pendek menjadi Kupang-Perth atau Kupang-Darwin (seturut kewenangan otonomi), Gubernur selaku pemimpin politik tertinggi di Provinsi harus meminta pertanggungjawaban tegas siapa yang bermain di balik kehancuran dan pencemaran laut Timor, serentak mengambil tindakan tegas.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Hanya dengan mengambil tindakan tegas antara lain meminta dukungan dan percepatan lobi diplomatik pemerintah pusat. Gubernur bisa menunjukkan kepada Indonesia bahwa NTT masih berada dalam lingkup demokrasi dan kebernegaraan dengan keutuhan NKRI. Jika gubernur diam dan terus bersatu dalam ‘diam abadi’ bersama elemen-elemen terkait, maka iklim demokrasi yang bebas dan memayungi bangsa ini hanyalah awan kelabu di langit Nusa Flobamorata. Gubernur perlu berteriak agar para diplomat yang merasa aman-aman saja di ruang diplomasi ngeh dan sadar bahwa sesuatu yang salah dan menyengsarakan begitu banyak rakyat NTT harus diperbaiki.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Atau mungkin teriakan pemimpin NTT tidak bisa disampaikan karena telah terhalang sedikit bantuan dana Australia pada grand design anggur merah. Bantuan Australia yang boleh jadi hanyalah penutup mata bagi para pemimpin NTT agar tidak bisa melihat laut Timor yang sudah tercemar. Salep kulit yang diberikan para penembak, tidak bisa mengeluarkan peluru dan menyembuhkan luka di tubuh korban. NTT tidak pantas menerima salep kulit saja dari luka menganga akibat pencurian wilayah dan hasil alam di NTT pun racun peluru PTTEP Australasia yang mematikan potensi laut Timor di blok Montara.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Sudah saatnya pemerintah tidak bermain aman untuk mengeruk keuntungan sendiri, namun harus memilih menguatkan posisi rakyat di level akar rumput dengan pembelaan yang cerdas dan benar. Ketika diplomasi mentok, hemat saya akan ada banyak sukarelawan NTT yang bisa mengusir dan menunjukkan dengan cara paling purba bagaimana mempertahankan dan membela hak rakyat kecil. Diplomasi yang cenderung berputar-putar bisa dipangkas dengan kekuatan lain yang ada pada rakyat. Dan lesakkan kekuatan random yang senantiasa arkais dan anarkis ini harus bisa diantisipasi pemerintah. Pemerintah NTT sepantasnya tidak berpikir terus bahwa rakyat NTT masih belum mengerti kompleksitas persoalan yang terjadi. Pemerintah yang elegan adalah pemerintah yang sadar akan kebutuhan dan posisi rakyat, serta bisa menyuarakan ke level yang lebih tinggi atau ke sisi lain yang mengakibatkan sebuah perbenturan terjadi, bukan pemerintah yang hanya bisa diam dan terus diam setelah sekian banyak bantuan datang.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Kegagalan diplomasi di level atas dan juga banalisme akibat intervensi dan pembunuhan kreativitas dan karakteristik pemerintahan lokal akan menjadikan NTT dari tahun ke tahun sebagai provinsi terdepan. Terdepan dalam peminggiran dan marjinalisasi. Terdepan dalam ketakberdayaan untuk melawan keterpurukan yang terjadi, pun mungkin terdepan dalam permainan para elite. Apakah benar orang NTT tidak bisa mendirikan rumah adat baru di Pulau Pasir, atau membakar sedikit minyak di kilang minyak PTTEP Australasia sebagai bagian dari penajaman karakter kearifan lokal NTT?&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/7326222238692256903/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/7326222238692256903' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7326222238692256903'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7326222238692256903'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/pencemaran-laut-timor-kegagalan.html' title='Pencemaran Laut Timor (Kegagalan Diplomasi Indonesia)'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4705783070101142798</id><published>2012-02-16T08:18:00.001-08:00</published><updated>2012-02-16T08:21:42.520-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Prosa"/><title type='text'>Prosa Liris ( Setungku Api )</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;Oleh: Monika N. Arundhati&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: right; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;http://profile.ak.fbcdn.net/hprofile-ak-snc4/50020_1163034545_307725139_n.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img alt=&quot;Monika N. Arundhati&quot; border=&quot;0&quot; src=&quot;http://profile.ak.fbcdn.net/hprofile-ak-snc4/50020_1163034545_307725139_n.jpg&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Monika&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;Malam ini malam Kamis. Sedang duduk aku di hadapan setungku api. Ada sunyi &amp;nbsp;berteriak keras di sepanjang koridor jiwa. Sebuah angin. Daun-daun jatuh. &amp;nbsp;Dan bersama &amp;nbsp;rindu yang kutuang ke dalam secangkir &amp;nbsp;teh, kukisahkan peristiwa itu kembali untuk kau kenang;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ketika itu &amp;nbsp;kau berkata padaku lewat sebuah pesan singkat:&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Jika aku adalah pagi, maka kau adalah mataharinya. “&amp;nbsp;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Dan jika aku adalah langit kelabu, kaulah pelanginya.” Aku membalasmu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Kau adalah puisi..” katamu lagi&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Dan kaulah diksi dan rima puisi itu..” lagi balasku.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Ehemmh.. Bagaimana jika aku adalah sepanci air?” tanyaku.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Jika kau sepanci air, maka akulah api yang menghantarkan panas kepada panci itu untuk mendidihkannya..”&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Apabila aku adalah setungku bara api yang ketika didekati pasti akan membakar orang yang mendekatinya, jadi apa kau? Dan apa yang akan kau perbuat terhadap api itu?&quot; tanyaku sekali lagi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;“Jika kau adalah bara api yang dapat membuat terbakar &amp;nbsp;saat didekati, maka aku akan menjadi penjaga bara api itu dan melarang orang-orang untuk tidak bermain-main dengannya, atau bahkan menyarankan mereka untuk menjauhinya. “&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Meski aku tak dapat melihat wajahmu ketika mengatakannya, namun aku dapat merasakan bahwa yang kau ucapkan lewat pesan singkat itu adalah serius.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Menggenggam ponsel di tanganku, lama aku tak dapat mengucapkan satu katapun. Sebenarnya, betapa ingin kusampaikan padamu &amp;nbsp;bahwa setungku bara api itu sesungguhnya telah padam. Dan penjaga api itu telah menghembuskan nafasnya untuk menyalakan kembali bara api itu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Pada tempat yg gelap, walau hanya ada satu nyala api, itu sudah sangat berharga. Berhadapan dengan setungku api, teringat aku padamu.&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;http://a8.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash4/s720x720/426717_2957289848964_1163034545_32258791_985286052_n.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; margin-right: 1em;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;400&quot; src=&quot;http://a8.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash4/s720x720/426717_2957289848964_1163034545_32258791_985286052_n.jpg&quot; width=&quot;300&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: center;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: right;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;&lt;i&gt;Jogja, 15 Februari 2012&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;separator&quot; style=&quot;clear: both; text-align: right;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;&lt;i&gt;Untuk Cinta yang hilang, namun telah kembali.,&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4705783070101142798/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4705783070101142798' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4705783070101142798'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4705783070101142798'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/prosa-liris-setungku-api.html' title='Prosa Liris ( Setungku Api )'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-7201548830102102783</id><published>2012-02-15T09:28:00.001-08:00</published><updated>2012-02-15T09:46:03.028-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Tapak Kaki"/><title type='text'>Belajar dari Singapura</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;Oleh: Ermalindo Albinus Joseph Sonbay&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgZS9SAp1h_oLS7qDSGsxCQoe3aWURpGpjwTj3Pv3_JYh1wjW2tk9DSH5M23hXMEtRKvPfm3WjEit6y3sVLkjpYO8qqd5rAl-V5vXFQ-9yDaJgSOaRLQwHVM1_sszm9vaOPKlvz/s1600/sonbay.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;320&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgZS9SAp1h_oLS7qDSGsxCQoe3aWURpGpjwTj3Pv3_JYh1wjW2tk9DSH5M23hXMEtRKvPfm3WjEit6y3sVLkjpYO8qqd5rAl-V5vXFQ-9yDaJgSOaRLQwHVM1_sszm9vaOPKlvz/s320/sonbay.jpg&quot; width=&quot;244&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Ermalindus Sonbay&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;Ideal membentuk negara dengan sentralisasi pada pergerakan kota (Polis) mungkin klasik dan ketinggalan jaman. Yang hanya membaca dan mengerti sepintas di permukaan boleh jadi akan mengatakan bahwa ini ideal Aristotelian dan Platonik yang sudah jauh dari perhatian, karena selain kadaluarsa dan tidak bisa in dalam klik pemerintahan post-modern, ideal ini juga seakan dipaksakan, apalagi di tengah masyarakat yang kian hari kian acuh terhadap pemerintahan yang ada dan dikembangkan.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Tapi mungkin baik kalau sedikit pandangan dilemparkan ke batas Barat-Utara Indonesia. Yah, Singapura. Negara kecil ini telah membuktikan kepada dunia bahwa tanpa kecukupan bahan baku, potensi energi yang minim bahkan untuk sepuluh tahun ke depan akan benar-benar berada dalam garis energi yang apa adanya, akan tetapi Singapura eksis di lingkup Asia Tenggara bahkan Asia sebagai salah satu negara yang mampu menunjukkan taringnya.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Genealogi negara ini memang dengan sendirinya harus memilih bentuk negara-kota, karena selain topografi dan demografinya menuntut demikian, kompleksitas persoalan di Singapura, khususnya persoalan sosial memiliki pusat bidik yang lain. Bandingkan dengan Indonesia yang harus terus berkutat pada persoalan sosial-urban, kemiskinan, pun soal-soal patologis lainnya di lingkup birokrasi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Salah satu hal yang membuat Singapura unggul adalah keterbukaan pemimpinan negara ini untuk merangkul kalangan swasta profesional dalam manajemen pemerintahan yang ultra-modern. Negera dijalankan dengan metode profesional nan sederhana. Ada titik-titik pergerakan khas kaum profesional yang memperoleh sokongan maksimal dalam pemerintah. Yang lebih banyak bekerja adalah agen-agen negara yang pakar di bidangnya. negara/pemerintah mengambil posisi sebagai owner (principal) yang mempekerjakan kelompok profesional non-pemerintahan (agent) serentak masuk dalam kontrak kerja yang profesional sejak perencanaan hingga evaluasi.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Tidak heran, dalam dua puluh tahun terakhir Singapura menjadi raksasa kecil (little giant) Asia Tenggara dengan sistem pendidikan terbaik (satu-satunya negara Asia Tenggara yang dua universitasnya masuk dalam 100 terbaik), angka pendidikan yang tertinggi (rata-rata 5.5 Doktor dari 10 penduduk), dan yang paling penting, Singapura adalah negara Asia Tenggara dengan pendapatan perkapita tertinggi serta indeks kesejahteraan tertinggi bahkan nomor dua di Asia setelah Jepang. Singapura menggusur China ke posisi ketiga pada pertengahan 2010 yang lalu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Esensi Negara Kota&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Mengembangkan negara kota mengandaikan keterbukaan pada inovasi, dan kecakapan mengadaptasikan perkembangan. Satu contoh kecil, Singapura berani bermain keras pada tataran ekonomi dengan membuka pusat judi terbesar di Pulau Sentosa (untuk menguatkan pulau ini ekspansi pulau menggunakan pasir asal Indonesia). Singapura mendirikan pusat judi melulu karena mengetahui bahwa potensi tarung begitu besar ada di Indonesia dan Malaysia pun beberapa negara Indo-China. Dan sayangnya, Indonesia dan Malaysia senantiasa terbentur pada disposisi agamais yang dijalankan dengan ketat karena kultur islaminya. Nah, tidak heran permainan kesempatan ini membuat Singapura bisa mendongkrak 35 persen pendapatan per kapitanya dari sektor judi dan beberapa bisnis yang dinilai &#39;ilegal&#39; di Indonesia dan Malaysia.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Negara kota selain menguatkan peran membaca peluang jaman (zeitgeist), juga senantiasa mengedepankan kompetisi dan kreativitas dalam inovasi dan penemuan-penemuan penting. Hal ini yang tidak pernah ditemukan di Indonesia, bukan hanya karena tidak adanya keberanian untuk mendobrak, melainkan karena sakit birokrasi yang sudah sedemikian parah. Dalam sebuah studi kebijakan, Singapura diapresiasi karena mampu memaksimalkan dan memotivasi para pekerja sipil dan swastanya hingga berprestasi rata-rata 125 persen dari target yang ditetapkan. Di Indonesia penggandaan PNS dari tahun ke tahun malah hanya menempatkan negara ini sebagai peraih 27 persen hasil dari cita-cita nasionalnya.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Sentralisasi yang coba diurai dalam strategi otonomi daerah juga ternyata hanya menjadi mainan para &#39;raja kecil&#39; di daerah, bahkan untuk kasus khusus seperti OTSUS Papua hanya meninggalkan luka dari tahun ke tahun. Pemerintah daerah pada titik tertentu belum berani bermanuver, pun belum terlalu kuat untuk mengatakan &#39;tidak&#39; pada intervensi pemerintah pusat.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Lihat saja potensi wisata dan laut NTT yang begitu luas hanya menjadi bahan wacana politik belaka dari tahun ke tahun. Karakteristik wilayah dicampuradukkan dengan tidak jelas. Tidak ada yang berani melakukan penghancuran sistem (rule-breaking) yang mampu memberi ruang bagi implementasi tata-cara dan tata-nilai yang baru (rule-making). Mengapa pembangunan di Timor misalnya tidak terarah untuk menjadikan Timor identik dengan ternak? Konsentrasi pembangunan ternak mungkinkah dilokaliasasi di Timor? Atau mengapa kawasan pesisir Rote Ndao yang eksotis tidak menjadi sentral pengembangan wisata NTT yang melulu menjual Pulau Komodo, padahal komodo sebagai spesies yang butuh ketenangan akan terancam dengan trik manis para pengelola wisata?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dan NTT?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Mengembangkan negara kota di NTT mengandaikan adanya kesiapan pemerintah dalam membangun dialog (bisa dibaca mendengarkan) apa yang disampaikan kelompok-kelompok profesional. Pemerintah tidak pantas untuk terus berada di bawah tempurung untuk menonton kekayaan NTT dicuri dan dibawa keluar. Pemerintah perlu membuka diri terhadap hasil-hasil studi yang mendukung perkembangan NTT khususnya membangun kultur kemitraan dengan kalangan profesional, bukan sekadar menguliahkan ribuan penduduk NTT ber-NIP untuk menaikkan gaji pokok mereka serentak mematikan inovasi dan kreativitas di NTT. Pemerintah perlu jeli menggunakan indikator yang transparan dan profesional dalam mengejawantahkan kebijakan yang benar-benar merakyat.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Mengapa pemerintah NTT masih terbawa arus permainan Jakarta untuk tidak melegalkan misalnya perjudian yang resmi dan berkelas profesional di wilayah ini, sedangkan judi itu sendiri adalah salah satu entitas kultural yang ada dan hidup di dalam sekian banyak suku di NTT. Mengapa tidak pernah ada kajian tentang pengembangan perjudian? Sementara judi terus dihidupi secara ilegal di tengah masyarakat. Mengapa uang rakyat NTT dalam kupon-kupon putih harus terbang dan menggunung di gudang harta para bandar besar di Singapura?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;NTT bisa menjadi proto-tipe negara kota dengan keterbukaan untuk mengenal potensi dan kearifan lokal daerah. NTT bisa menjadi contoh untuk Indonesia bukan terus-menerus mencontohi Jawa, dll dalam studi banding dan kunjungan kerja yang hanya menghabiskan anggaran. Sangat realistis kalau Timor menjadi negara ternak, Flores menjadi negara hasil bumi, eko-wisata dan lain sebagainya. Atau dalam konteks yang lebih kecil misalnya mengapa hanya ada satu &#39;lokalisasi&#39; resmi yang miring konotasinya di Barat Kupang sana? Mungkinkah lokalisasi wisata, lokalisasi pertanian, peternakan, kelautan dibangun dengan keberanian pemerintah? Bukan tidak mungkin pusat judi resmi yang berkiblat pada rakyat kecil, miskin dan bersengsara sebagai owner resmi kepulauan NTT.&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/7201548830102102783/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/7201548830102102783' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7201548830102102783'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7201548830102102783'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/belajar-dari-singapura.html' title='Belajar dari Singapura'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgZS9SAp1h_oLS7qDSGsxCQoe3aWURpGpjwTj3Pv3_JYh1wjW2tk9DSH5M23hXMEtRKvPfm3WjEit6y3sVLkjpYO8qqd5rAl-V5vXFQ-9yDaJgSOaRLQwHVM1_sszm9vaOPKlvz/s72-c/sonbay.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2638241689544063551</id><published>2012-02-13T23:30:00.000-08:00</published><updated>2012-02-13T23:30:35.176-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Historia"/><title type='text'>Alfredo Alves Reinado&#39;s Story</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Place of origin: Maubessi ---&amp;nbsp;&lt;a href=&quot;http://id.istoriaku.org/stories/alfredo/&quot;&gt;source&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; text-align: right;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhg_E7ZvtR1xnNal7ATKRrguZ7cmUNvA0pyuoRROZ0pNEQQQxAhJ7Rnv5SyMKKl4zUoVLN6s_CudI1e196lWz05srKyERUxE9dQt1guB1S7QQPPpU2ZvXMy-Y7Krs5f_EgWvYiF/s1600/Reinado+1.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: right; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhg_E7ZvtR1xnNal7ATKRrguZ7cmUNvA0pyuoRROZ0pNEQQQxAhJ7Rnv5SyMKKl4zUoVLN6s_CudI1e196lWz05srKyERUxE9dQt1guB1S7QQPPpU2ZvXMy-Y7Krs5f_EgWvYiF/s1600/Reinado+1.jpg&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Alfredo Reinado (photo: Maubesi blogspot)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Alfredo Alves Reinando was killed in the apparent assassination attempt on President Jose Ramos Horta on 11 February 2008. After the Indonesian invasion, Alfredo and his family fled from advancing attacks. In 1978, at only 12 years of age, he was forced to work as a helper, TBO, for a soldier from Sulawesi. As a TBO he witnessed many military offensives. At the end of the soldier’s tour of duty, he took Alfredo, against his wishes, to South East Sulawesi. Alfredo was sent to school, but the soldier and members of his family often mistreated him. On one occasion after being severely mistreated, Alfredo ran away by bus and then boat to Kalimantan. He worked there for several years until 1986 when he was able to take a boat back to East Timor. He was 19 years of age.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;In Dili Alfredo joined the clandestine movement and in 1995 led a boatload of East Timorese refugees to Australia. In Australia he worked in the shipyards in Western Australia, and after the referendum in East Timor returned home. After 2002 he entered the East Timorese military and was appointed commander of the Naval Unit. However, in July 2005 he was demoted because of misconduct and assigned to the military police. In 2006 he deserted to join a group of rebel soldiers who earlier had deserted, and in May 2006 was involved in an attack on Dili. Then followed manhunts, capture, escape from jail and further raids, until he was killed in February 2008, in circumstances which have still not been established.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;He gave the following interview to Helene van Klinken at the Hera Naval Base, Dili, 5 March 2004.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Fleeing Indonesian attacks&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;‘I was born in 1966. Before 1975, my family lived with my Portuguese grandparents who came to East Timor when my father was about twelve years old.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;When the fighting between the political parties broke out in 1974, we all fled to Maubessi. We stayed there until the Indonesians moved into the area; then we fled further south to the area around Turiscai. We stayed there for several months. Towards the end of 1978, at the time when the Fretilin leader Nicolau Lobato was killed, the Indonesians suddenly began shelling and bombarding us with rockets. We ran away, just anywhere. I became separated from the other members of my family and followed a group of people that I didn’t know.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;When we were running we would often see dead people. Death was everywhere. The smell of dead bodies, it didn’t go away. And the noise of people crying because they are hungry—you can’t forget that. We were lucky if we could eat twice a day. We fried corn then made a powder from it. We kept it in one of those square biscuit tins. We would eat just a little bit. Everyone was very skinny. People died of fever, that was the most common.We were scared of the Indonesians but also the Fretilin leaders. They also killed people who did not agree with them. They took some people away and we never saw them again.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Finally, we made our way to Fatubola in Maubessi. There I found my mother and grandmother and my younger sisters. Then they decided to surrender to the Indonesians. However, they were worried about me surrendering as they had heard stories that young men would be killed. So they introduced me to another family and left me with them. As Fretilin didn’t want people to surrender at that time they had to do this secretly and in small groups.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I stayed with the family that my mother introduced me to. We moved all the time, never long in one place. I had to look for my own food. One day I went with a friend to search for food. We wandered a long way from our camp, into an Indonesian controlled area. Suddenly machine guns were firing at us. We started running in different directions and got separated. A bullet grazed the side of my head and sheared off a bunch of hair. I had long hair at that time and I wondered why the side of my head felt hot.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Suddenly I saw a young East Timorese carrying a bamboo pole. Later I learnt he was a soldier’s helper, TBO, collecting water in the bamboo pole for the Indonesian soldiers at the Fatubolo camp. I called out to him, but he was scared and ran away. I followed him; wherever he went I followed. I followed him right into the Indonesian military camp, until I stopped, confronted by guns pointing at me from all directions. I was very surprised. I was about 12 years old then.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Capture and recruitment as a TBO&amp;nbsp;&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Indonesian soldiers crowded all around me. I didn’t know what they were saying, though I was not scared. There were many East Timorese children in the Indonesian camp. They translated for me what the soldiers were saying. The soldiers asked me lots of questions. I can’t remember everything they asked, and I didn’t know how to answer. They kept asking if I was alone. Then they cut my hair. They laughed because one side was short (from the bullet). They gave me new clothes to change into. I felt like I was a prisoner.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;A few days later several East Timorese civil guards working for the Indonesians, Hansip, arrived on horseback with supplies and rice for the soldiers. One of them recognised me. He told the Indonesian soldiers that my family was in Maubessi and asked if he could take me there. There was a long serious talk among the soldiers, but eventually the soldiers agreed I could go to Maubessi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;So my relative took me back to the camp in Maubessi where the Indonesian military held people who were captured or had surrendered. I found my mother, grandmother and sisters there; they had all survived. We had some corn and beans from the International Committee of the Red Cross, ICRC. A battalion from Sumatra was in charge in Maubessi at that time; but soon after I arrived battalion 725 from Sulawesi took over from them.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;My sister was already attending school, which was run by Indonesian police. They recruited several former East Timorese teachers to teach there. The soldiers taught them Indonesian language, then they had to teach the students. About one week after arriving in Maubessi, I was playing in the school yard—I had not yet registered for school— when a soldier, Sergeant T, came into the school and called me using my name. He told me to go with him to the soldiers’ post. He was preparing to join an operation and gave me a rucksack with rice and other supplies to carry. My mother was upset that the soldiers planned to take me away and came to the post to protest. The soldier told her that after I finished this operation I could go back home.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I had to take supplies from Maubessi to another area near Fatubolo. It is not very far, you can see it from Maubessi, but it takes about four hours to walk and is very rugged. I felt sad and worried. I had just returned home and now I had to go away again. But I couldn’t do anything about it.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;A platoon of 30 soldiers had about 10−15 TBOs—approximately one TBO for two soldiers. There could not be too many as we moved around all the time and there would be no place to sleep. We were servants and had to work for the soldiers who recruited us. We had to collect water, cook, and wash the dishes. We went with soldiers on operations. We were porters and sometimes had to carry heavy loads. On my first operation I remember we were attacked by the Fretilin guerrillas. I had to lie behind my soldier, Sergeant T, and reload the magazine for his gun. I was scared. The shooting went on for about half an hour and we went through six magazines. No one was killed in this operation. One Indonesian soldier got hit in the head and another soldier got a leg injury from a bamboo stake set up by the guerrillas as a trap.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;On one patrol we came across a group of people. The soldiers shot them all, but they spared one little girl called Amelia, who was about two years old. She was half Portuguese and very pretty. A soldier from our platoon looked after her and carried her.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Read more about the conditions and treatment of Alfredo and other TBOs in the CAVR report: 7.8.2.1, Nos.70-80&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Abducted&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;In February or March 1980 we got to Aileu, and the soldiers began cleaning their equipment because they were going home to Sulawesi. Some of the TBOs were sent home, and older TBOs were sent on new military operations. But the soldiers took a group of TBOs, including me, in the truck which came to take them to Taibessi, the military base in Dili. They never said anything to me about why they took me with them.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;The soldiers from our platoon took seven children with them to Dili. Most of them were TBOs except Amelia who was spared when her parents were killed, and also Afonso. Afonso was about my age. He came from a camp where captured East Timorese were held, south of Baucau. When our patrol passed through the camp, a soldier asked his parents if he could take Afonso with him. We stayed in Taibessi for about one week. We didn’t have jobs, we just played together. But I wanted to go back to my mother in Maubessi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;One day the battalion was on parade and we heard the military police tell the soldiers that they were not allowed to take children with them to Sulawesi. After that the soldiers immediately began packing up to leave. Sergeant T said that I could come to the port to see them leave. However, he told me that I couldn’t just go in the car. If the military police found me they would not let me into the port area. He said I had to hide in a box. I was surprised, but I wanted to see the big ship.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Sergeant T put me in a big box. I wasn’t really scared but I felt quite alone. I could see out of the box a bit and I could hear them talking around me. I felt myself being lifted onto the truck, and then later carried some more. After some time I tried to get out of the box. But Sergeant T told me to stay hiding because the military police were coming. Then I heard the siren of the ship, it was very noisy and suddenly I could feel the boat moving. After about 20−30 minutes in the box I felt very hot and sweaty; but finally T told me I could get out. I saw we were on a big boat and the other children from of our group of seven were also there. They all said that their soldiers brought them onto the boat in a box. We looked around and could see that Dili was far away, and that we were moving away from the shore. I don’t know how the others felt, but I felt very sad and was crying. I thought about my mother in Maubessi, and I thought that I would never have a chance to go back there. I hadn’t seen her since I was taken from the school grounds.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I saw many other children on the boat, though I don’t know how many. Some of the children were crying. Most of us couldn’t do anything because we were so sea sick. But we didn’t have to hide any more. After about one week we arrived in Kendari in South East Sulawesi. We stopped in the barracks for one week. It was a great culture shock. It was such a different life there.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Life in Sulawesi&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Sergeant T took me to his parent’s place in Lamikonga village in Kolaka sub-district, Kendari. He asked me to call him “father.” I was separated from most of the other children who went to different places in South East Sulawesi with their soldiers.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;For the first month, T’s family looked after me well and they paid for me to go to school. But then things started to change. Sergeant T’s mother was good to me, but his sister and the rest of his family didn’t like me and often hit me. They treated me like a slave. Every morning I got up at six o’clock. I had to fill the water containers in the house from the well. The well was not too far away, but the house was tall and the buckets of water had to be carried up a long flight of stairs. I had to prepare food for the 40 ducks they kept and collect the eggs. I would then bathe and have breakfast. School started at 7:30am but it was very close to our house, so I could arrive on time. In the afternoon I had to fill the tanks again. I had to do this every single day. I also had to go and help in the rice fields.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;After two years T got married and he asked me to live with him. His wife was very good to me; she did not make me work so hard and treated me like family. I always felt secure round her. She was happy when I called her “Mum.” Occasionally she gave me money without telling her husband. She had a younger brother about my age, so perhaps I reminded her of him. Sometimes I had to do the cooking. One day I was frying fish when the hot oil tipped over my legs. I still have a scar. I couldn’t go to school for three months. Then things changed for my adoptive father, and he decided to send me back to his parent’s house. It was just like before, and I was treated as a slave. During holidays I had to work long hours in the rice fields and help in their cinnamon plantation.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;But I worked hard at school and did well. I finished elementary school and went straight into junior high school. I didn’t have to sit for the usual test. I did well at school and the teachers liked me. I liked biology especially and could remember things. I won an award at school for my class. I still have the certificate.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;The family asked me to become a Muslim. I couldn’t say anything; I had to do everything with them. But in my heart I thought, I know who I am and where I come from. In my village there was another East Timorese. The villagers told me about her. I saw her but was too shy to talk with her.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;One day when I was about 16 years old I visited a friend and stayed overnight without telling my family. T’s sister who was about 23 years of age was in charge of the household. She was very angry with me. She made me sit squashed under a bed with a piece of wood under my knees. It was very painful and I was crying. Then her mother came and told me to get out from under the bed. She asked me things but I didn’t answer and this made her angry. She was ironing and pushed the hot iron on my arm burning me. I decided then that I would run away.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Escape&amp;nbsp;&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I still had contact with Afonso and Amelia. I was about 16 when Afonso and I decided to try to escape and go back to East Timor. We asked Amelia if she wanted to come with us, but she said she had no idea where would she go. Her parents were dead and she didn’t know anything about her family. Afonso and I went to the harbour and hid on a ferry heading for Ujung Pandang. However, Afonso’s soldier came looking for him and found us. Afonso is still there in Kendari. I often think about him and Amelia and would like to go back there and help them come home.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;T took me back to his house. He tired me up and beat and kicked me. His wife was crying, but she couldn’t stop him. He used to beat her too. I was black and bruised from the beating. I was also angry and it made me try harder to escape.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I talked to another soldier I knew and told him I was going to run away. He must have told T about this. T told me he would kill me if I tried to escape. He beat me till my face was black and swollen. That night, with my terrible, swollen face and just the clothes I was wearing I crept out of the house. I walked across the paddy fields about three kilometers to the town. It was after midnight. I found a house that was under construction and I lay down on the building materials to sleep. I woke up at four o’clock and I saw T driving round looking for me. I walked another one kilometer and then caught a bus. They let me on without a ticket. Perhaps they saw that I was abused and wanted to help me. It was a six-hour drive to the town on the harbour.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;There were no boats from this port to East Timor. Some people felt sorry for me. I still had my black, swollen face and they let me come on their boat going to Samarinda in Kalimantan. I worked in the kitchen to pay for my trip. It was the first time I learnt how people lived on boats. I made friends on the boat and when we arrived they introduced me to people who let me stay with them. I worked with them in the black market. We would row out to receive electronic goods and clothing from the boats before they arrived in the harbor. We smuggled them in to avoid paying tax, then we could sell them cheaply. I had nice clothes and a watch.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;But I decided I wanted to go back to school to finish junior high school. So I found another job in a vegetable shop, which imported vegetables from all over Indonesia for the big mining companies in Kalimantan. I began work early in the morning so I couldn’t go to the regular school. I enrolled in a private school and attended school in the afternoon. It cost Rp5,000 per month, which was quite expensive. I liked to go down to the harbour to help collect the vegetables; a lot came from Surabaya. I got to know some of the people on the boats who brought the vegetables and I heard from them that there were boats in Surabaya that went to East Timor. I was in Samarinda for nearly two years, till I was nearly 19 years old. I felt okay about living there because I was independent.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;One day, just after I had finished junior high school, I heard that there was a boat leaving for Surabaya. I decided I would leave on this boat. I had not received my certificate, but I didn’t care. All I had was the clothes I was wearing and my day’s wages in my pocket. The people knew me so they allowed me to work on the boat to pay my way. It took four nights to get to Surabaya. When I arrived I stayed in the port and slept on our boat, while I looked for a boat leaving for East Timor. I heard there were lots of thieves so I kept my wallet in my underwear, though I didn’t have much money.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;After four days I was discovered by the customs officers. When they checked our boat they found me in the kitchen. I had no identification papers. They took me into Surabaya and asked a lot of questions. I told them I was from Samarinda and wanted to go to East Timor to get a job. I didn’t tell them I was East Timorese. I was really afraid they might send me back to Sergeant T in Sulawesi, but they let me go. However, I had no success finding a boat and my money was nearly gone.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;The Commander’s letter&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I decided that the only thing I could do was to go to meet the military commander and ask for his help. I found the headquarters of the Surabaya military command (Kodam). I had learnt how to approach soldiers. I said I needed to talk personally with the commander. He was away for two days, but I kept coming back. When he arrived I was already waiting and he signaled to me. I told him I had something important to tell him and he invited me in. Before I said anything, I told him I needed his help. Then I told him my whole story. He told me to come back later. Then he gave me dinner and a letter he had signed.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I returned to the port. When the port officials and police saw this letter, they became busy looking after me. They arranged a ticket on a boat. The captain was very nice to me. The crew members also were good to me, and I helped them. They saw that I was good working with boats and told me if I couldn’t get a job in East Timor I could get a job on the boat. After four days and five nights we arrived in Dili. It was 1986 and I was 19 years old. It was a Saturday – I still remember.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;But we had to wait three days off shore because the harbour was so busy. Finally we came into port. I grabbed my bag and jumped ashore. I was so happy to see Dili again. But it had changed so much in six years. My friends on the boat said to me, “Where are you going with your bag, you’d better leave it here.” But I just said, “I know where I’m going.”&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;The first thing I did was to look for transport to Maubessi. That took me one day. But then I found I needed a letter of permission to travel (surat jalan). But then I thought, I have one, and produced the letter from the commander in Surabaya. Well, you should have seen how people reacted when they saw the letter. “Where did you get that?” they asked. They were so surprised, and then they really looked after me.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;When I got to Maubessi, I went straight to my mother’s house, but different people were living there. I had trouble talking with people because I couldn’t speak Tetun. People just looked at me strangely. I felt very sad. I went down to the market. I saw an uncle, but he did not recognise me. Suddenly, someone called out to me, “I’m Thomas, your friend, don’t you remember me?” He told me where my mother was living. I was so happy I had found someone who knew me and I now I knew where my mother was. She was so surprised to meet me because she thought I was dead. Every year she used to put out flowers for me in the ceremony for the dead. But I couldn’t talk with her. She didn’t know Indonesian and I didn’t know Tetun. Thomas had to translate for us. I was introduced to all the family. My mother had a brother in Dili, and they suggested I should try to get work with him.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;I went back to Dili and found my uncle’s house. I could understand them talking a bit. They were saying, “He says his name is Alfredo.” They said, “Well, there’s an Alfredo who is the son of so and so, and an Alfredo the son of another relative. Oh yes, and there’s the Alfredo who was taken to Indonesia.” When I heard them say this, I jumped up and said, “That’s me.” They all crowded round and hugged me. They said my father had tried to send letters. They all thought I was dead. My uncle invited me to work in his logging business. I did that for a while, then I became a driver and I learnt to speak Tetun.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;b&gt;Another escape&amp;nbsp;&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;In 1987 I joined the clandestine movement. I did lots of missions for them. I loved to go sailing in the harbour. Because I was good with boats they gave me a task to damage some Indonesian boats in the harbour. Yes, I was naughty in the sea, but they were my orders. In 1995 I was given the task to take a group of 18 East Timorese to Australia by boat. We were the first (and only) group of East Timorese to arrive in Australia by boat. Another boat tried to reach Australia but they were captured before leaving East Timor.’&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2638241689544063551/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2638241689544063551' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2638241689544063551'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2638241689544063551'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/alfredo-alves-reinados-story.html' title='Alfredo Alves Reinado&#39;s Story'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhg_E7ZvtR1xnNal7ATKRrguZ7cmUNvA0pyuoRROZ0pNEQQQxAhJ7Rnv5SyMKKl4zUoVLN6s_CudI1e196lWz05srKyERUxE9dQt1guB1S7QQPPpU2ZvXMy-Y7Krs5f_EgWvYiF/s72-c/Reinado+1.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-2657114274800678271</id><published>2012-02-02T00:38:00.001-08:00</published><updated>2012-02-03T12:50:51.605-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Historia"/><title type='text'>OS PROTAGONISTAS DA GEURRA DE MANUFAHI</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhQas90NRmd-xYOHlR-BzCGx4sQZEsaX7F6Vdhg7fmKKRF3BEznvDoTwL72H3fuEu8qUgshwpRKWx3Syr-JqzQia_1QN8o3dG9rCQTqkpY3DfeTtqEcRWZ86kSsA2S_3aQBqVvH/s1600/bispo-de-dili.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhQas90NRmd-xYOHlR-BzCGx4sQZEsaX7F6Vdhg7fmKKRF3BEznvDoTwL72H3fuEu8qUgshwpRKWx3Syr-JqzQia_1QN8o3dG9rCQTqkpY3DfeTtqEcRWZ86kSsA2S_3aQBqVvH/s200/bispo-de-dili.jpg&quot; width=&quot;168&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Amo Belo (foto: FH)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;Na guerra de Manufahi foram vários os intervenientes, mas dois foram os protagonistas, quer pela condução das batalhas quer pela influência na história de Timor. Falamos de Dom Boaventura da Costa Souto Maior e de Filomeno da Câmara de Melo Cabral.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;1º Dom Boaventura da Costa&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Era natural de Same. E era filho de Dom Duarte da Costa e da senhora dona Rosa da Costa Noikerek. Dona Rosa era natural de Viqueque e era irmão do liurai Dom Mateus de Araújo (conforme Mestre António Vicente Soares) A minha opinião é de que Dona Rosa era irmã de Dom Mateus da Costa Rangel Pinto, régulo de Viqueque. Dom Boaventura teve um irmão, Vicente da Costa e duas irmãs: Maria da Costa e Quitéria da Costa.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Boaventura da Costa foi educado na escola das Missões Católicas, em Lahane (Díli). No Relatório sobre as Missões e estabelecimentos de ensino, o então Superior e Vigário Geral das Missões de Timor afirmava que Dom Boaventura “entrou no Colégio da Missão de Lahane em 1895, e foi raptado pelo povo de Manufahi em 1898, por ocasião da revolta daquele reino”. Nesse relatório, o nome dele era: Boaventura da Costa Fernandes.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Pensamos nós que foi “raptado” por homens mandados pelo pai, Dom Duarte, pois precisava do apoio do filho para conduzir as operações de rebelião contra o governador Celestino da Silva. Foi eleito régulo, em reunião de chefes presidida pelo governador José Celestino da Silva.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Boaventura da Costa casou com dona Paulina, a filha do régulo de Maubisse. O casal teve uma filha: Dona Rosa da Costa.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Derrotado na guerra de Manufahi Dom Boaventura rendeu-se no dia 26 de Outubro de 1912. Foi preso e levado para Díli onde as autoridades lhe destinaram um destino desconhecido. Não sabemos se foi mandado para a cadeia de Aipelo (Bazartete), para o presídio de Balibó, de Batugadé ou para a ilha de Ataúro. Em 1913 foi destituído de todas as dignidades: de régulo de Manufahi e da patente de coronel.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Também se desconhece o dia da morte e do local onde foi enterrado. Alguns timorenses, entre os quais o antigo Bupati de Baucau, Abel belo, contam que o seu corpo ficou enterrado à entrada do cemitério da Santa Cruz em Díli.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Segundo o senhor António Vicente, autor do livro Pulau Timor, o régulo Dom Boaventura foi preso na margem do rio Clere entre Alas e Fauberliu. Foi levado para Same e depois para Díli. Foi mandado para o calabouço de Aipelo e dali para Batugadé. Em 1913, foi julgado por um tribunal em Balibó. Enquanto estava preso na tranqueira de Batugadé, foi entregue pelos guardas do presídio a alguns homens de Soe (Timor holandês), em troca de alguns garrafões de aguardente. Dom Boaventura foi então levado para Soe, onde viria a casar com a filha do régulo Hal-Tama, em Noemuti. Dom Boa faleceu em Soe, em data desconhecida, e foi enterrado a uns quinze quilómetros a norte de Soe. (cfr. António Vicente Soares, Pulau Timor, p. 93-94).&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;2º. Governador Filomeno da Câmara Melo Cabral, Governador de Timor entre 22 de Janeiro de 1911 e 29 de Setembro de 1917. Nasceu em Ponta Delgada (Açores) a 10 de Março de 1873 e alistou-se ma Armada em 8 de Novembro de 1890.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Foi o primeiro governador de Timor nomeado pela República. Na guerra de Manufahi foi comandante em chefe de todas as forças.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Regressado a Portugal desenvolveu várias actividades. Foi governador de Angola por duas vezes (1918-1919 e 1929-1931). Em 19 de Junho de 1926 foi nomeado Ministro das Finanças, mas esteve no lugar apenas 22 dias. Foi promovido a capitão-de-mar-e-guerra em 1930. Filomeno da Câmara faleceu em 27 de Janeiro de 1934.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Porto, 1 de Fevereiro de 2012&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Carlos Filipe Ximenes Belo&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/2657114274800678271/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/2657114274800678271' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2657114274800678271'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/2657114274800678271'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/os-protagonistas-da-geurra-de-manufahi.html' title='OS PROTAGONISTAS DA GEURRA DE MANUFAHI'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><media:thumbnail xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/" url="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhQas90NRmd-xYOHlR-BzCGx4sQZEsaX7F6Vdhg7fmKKRF3BEznvDoTwL72H3fuEu8qUgshwpRKWx3Syr-JqzQia_1QN8o3dG9rCQTqkpY3DfeTtqEcRWZ86kSsA2S_3aQBqVvH/s72-c/bispo-de-dili.jpg" height="72" width="72"/><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-1690031115548675009</id><published>2012-02-02T00:33:00.000-08:00</published><updated>2012-02-02T00:33:09.265-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Historia"/><title type='text'>A GUERRA DE MANUFAHI - Conclusão</title><content type='html'>&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;http://news.bbc.co.uk/olmedia/1995000/images/_1996673_beloap150.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;http://news.bbc.co.uk/olmedia/1995000/images/_1996673_beloap150.jpg&quot; width=&quot;157&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Amo Belo (foto AP)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;A guerra de Manufahi terminara. Dom Boaventura da Costa perdeu a guerra. Nos redutos de Riac e de Leo-Laco reinava silêncio. A população de Manufahi foi obrigada a sobreviver e a viver em silêncio. Mas palavra “Manufahi” corria de boca em boca por todo o território.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;O governador Filomeno da Câmara celebrava a vitória e até permitiu a celebração da festa de corte de cabeças em Díli.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Pela primeira vez na história de Timor deflagrou um conflito de tamanhas proporções. O senhor Réné Pélissier, sobre cujo estudo nos baseámos para escrever breves crónicas afirma que um território de pequenas dimensões como o de Timor Português pudesse causar aos colonizadores tantos e tão difíceis problemas. E para poder dominar a revolta de Manufahi o governo colonial de teve recorrer ás forças regulares do exército e da marinha; às companhias de Moçambique; e teve de mobilizar, no território 6.234 moradores e mais de 108.000 guerreiros alistados em vários arraiais. A campanha dirigida pelo governador durou 221 dias. Filomeno da Câmara ganhou a guerra de Manufahi, mas quem lhe garantiu a vitória foram os Timorenses que formavam 99% do contingente governamental.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;O régulo Dom Boaventura quando deu início ao conflito em 24 de Dezembro de 1911, não mediu bem as consequências da sua revolta. Não teve o apoio de todos os liurais de Timor; não obteve um apoio concreto dos holandeses, nem doutros povos da Insilíndia. Não dispunha de navios de guerra de material bélico. Lutou sozinho, apoiado apenas pelos seus homens de Manufahi, (talvez uns cinco a seis mil).&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;O Povo de Same foi obrigado a plantar café, à razão de 600 pés por família. E para toda a colónia, Filomeno da Câmara estabeleceu o trabalho obrigatório para todos os timorenses de 14 aos 60 anos, com o pagamento de impostos.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Como consequência desta guerra, desapareceram alguns regulados e os chefes mortos, ou presos ou destituídos. Alguns regulados foram integrados noutros, cujos chefes eram fiéis ao governo. A nobreza timorense ficou decapitada. De 1913 a 1942, os novos régulos seriam apenas “ordenanças” dos comandantes militares e dos chefes dos Postos Administrativos.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Depois da guerra de Manufahi Timor continuaria colónia de Portugal. Nesse tempo, o ambiente de Timor não seria muito diferente do de 1911. Ou como diria, mais tarde, o tenente Jaime do Inso: “O ambiente de Timor (…): abandono, selvajaria dos naturais e excessos dos dominadores, a par de muita intriga e de muita tristeza”.&amp;nbsp;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Timor continuou português, porque como disse Réné Pélissier “foram efectivamente os Timorenses que submeteram Timor por conta dos Portugueses”.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Porto, 27 de Janeiro de 2012.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Carlos Filipe Ximenes Belo&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/1690031115548675009/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/1690031115548675009' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/1690031115548675009'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/1690031115548675009'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/guerra-de-manufahi-conclusao.html' title='A GUERRA DE MANUFAHI - Conclusão'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-6923161903262094245</id><published>2012-02-02T00:25:00.000-08:00</published><updated>2012-02-02T00:25:05.171-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Historia"/><title type='text'>A GUERRA DE MANUFAHI – CONSEQUENCIAS DRAMÁTICAS</title><content type='html'>&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;https://encrypted-tbn0.google.com/images?q=tbn:ANd9GcRUSJtJ6jfTtguw_4_QXMdPlebLj4kFYU27W3D8066TD876MEeq&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;https://encrypted-tbn0.google.com/images?q=tbn:ANd9GcRUSJtJ6jfTtguw_4_QXMdPlebLj4kFYU27W3D8066TD876MEeq&quot; width=&quot;133&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Amo Belo&lt;br /&gt;
(architectsofpeace.org)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Terminada a guerra de Manufahi, o governador Filomeno da Câmara tomou medidas drásticas em relação ao povo de Manufahi.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Boaventura da Costa Souto Maior, régulo de Manufahi foi preso e levado para destino desconhecido. A 18 de Julho 1913, seria destituído de todas as honras: cessa as funções de régulo e perde a patente de coronel. Eram igualmente destituídos alguns régulos seus aliados: Dom Afonso Soares Pereira, rei-coronel de Bubiçuço; Dom Clementino Barreto Pereira, de Ulmera; Dom Miguel de Ermera.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Em Dili, foram presos alguns timorenses implicados na revolta: António de Ataíde, Luís de Ataíde, Manuel Bianco, Marçal Sequeira, Carlos da Costa Ximenes, Domingos de Sena Barreto, José Rafael de Araújo, Hipólito Mariano do Rego, Pio de Ataíde e Francisco do Rego.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;As companhias de moradores de Díli, Sica (Colmera), Bidau, Aipelo e Batugadé foram dissolvidas. As companhias de moradores de Manatuto e Baucau foram transformadas em cipaios.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Em Same, as populações eram objecto de vigilância militar; o povo perdeu a posse das suas propriedades. As regiões de Raimera, Rica e Leo-Laco baptizadas com o nome de “República”foram destinadas a serem propriedade do Estado. Reinavam a fome, as doenças. Já não possuíam búfalos nem cavalos. As hortas e os campos de arroz abandonados. As povoações eram obrigadas a plantar 50 coqueiros ou 100 pés de cacau ou 200 de café por contribuinte. Os homens prestarão serviço gratuito como auxiliares (assulear). Muitas famílias ficaram, destroçadas, pois uns morriam na guerra outros eram levados como escravos para outras regiões de Timor.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;A guerra de Manufahi teria provocado a morte de 15.000 a 25.000 timorenses. Além disso grassava a epidemia de disenteria que ceifou muitas vidas, não só em Manufahai, mas também noutras partes de Timor. A 31 de Dezembro de 1912, o comandante militar de Baucau assinalava mais de 2.000 mortos; em Lautém, o comandante tinha assinalado 300 mortos.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Em consequência da revolta de Manufahi o governo tomou novas medidas de defesa e de segurança a nível militar; a nível administrativo nomeou comandantes militares europeus que passaram a controlar os novos régulos e datos. A nível social, criou medidas a obrigarem os timorenses a trabalharem e, sobretudo a plantarem café, cacau, coqueiro, ai-borracha, sisal.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;A partir de 1913, os régulos de timorenses nunca mais gozaram regalias que vinham desfrutando desde tempos imemoriais, sito é, serem senhores absolutos nos seus domínios.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Porto, 25 de Janeiro de 2012.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Carlos Filipe Ximenes Belo&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/6923161903262094245/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/6923161903262094245' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/6923161903262094245'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/6923161903262094245'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/guerra-de-manufahi-consequencias.html' title='A GUERRA DE MANUFAHI – CONSEQUENCIAS DRAMÁTICAS'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-5317719165024689655</id><published>2012-02-02T00:08:00.000-08:00</published><updated>2012-02-02T00:08:58.519-08:00</updated><title type='text'>A GUERRA DE MANUFHAI – 3ª fase (continuação)</title><content type='html'>&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;http://www.ramelau.com/images/belo.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;http://www.ramelau.com/images/belo.jpg&quot; width=&quot;168&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Amo Belo (foto Ramelau.com)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Os meses de Agosto, Setembro e Outubro de 1912 foram dramáticos para Dom Boaventura da Costa, para a família e para os seus combatentes. Pode-se dizer, foi um desastre geral para o povo assuwain de Manufahi. Derrotado e acossado pelas forças portuguesas e seus aliados (moradores e auxiliares timorenses) o povo de Manufahi tinha perdido tudo; casas, plantações, culturas, gado, etc.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;O liurai Dom Boaventura estava escondido na floresta e nos pântanos de Betano. Da sua família, perdeu a mãe e os irmãos. Relata Jaime de Inso: “ Toda a família daquele famoso régulo foi decapitada no próprio solar, incluindo a mãe, cuja sorte ouvimos lastimar, porque se tinha mostrado amiga dos portugueses” (Timor 1912, p. 198).&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Entre os combatentes de Manufahi muito foram mortos. Outros passaram a combater ao lado dos portugueses. A estes quando lhes foi perguntado porque não se rendiam, respondiam: “ e vós por que não vos rendeis ao nosso governador de Timor, Dom Boaventura?” (Nusá imi la rende ba ami nia Embot Dom Boaventura?). Os dias 11 e 12 de Agosto de 1912 foram dias de chacina. Os moradores passavam horas a cortar as cabeças aos rebeldes. Tal foi a quantidade de cabeças cortadas que os moradores exclamavam: “Já doem os braços, senhor, já não pode cortar mais cabeças”. Calcula-se que nesses dias terão morrido mais de 1.700 timorenses. Só a 10ª Companhia dos moçambicanos registou no seu palmarés 628 mortos e 410 prisioneiros.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Entretanto, a 13 de Agosto de 1912, o governador Filomeno da Câmara nomeava o tenente Francisco Pedro Curado novo comandante de Same. Coube a este oficial português a missão de procurar e prender Dom Boaventura da Costa. A missão de ataque ao reduto do régulo de Manufahi vai demorar dois meses.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;No dia 17 do mesmo mês, o governador regressa vitorioso a Díli. Regressam também os destacamentos de moradores e de auxiliares. A entrada na Praça de Díli foi de festa e de vitória: os moradores tocavam tambores e cornetas; exibiam bandeiras e cabeças de inimigos, umas espetadas nas pontas de bambu, outras penduradas em cordas. O governador autorizou uma festa macabra. Além das danças tradicionais de tebe, dahur, e bidu, foi organizada a festa de cabeças. Fazia-se um círculo e dava-se pontapés às cabeças cortadas. Depois dos festejos, as companhias de moradores regressavam aos seus comandos levando os troféus da guerra: os presos (homens, mulheres e crianças) ficarão como escravos (atan); as cabeças dos inimigos mortos serão depositadas nos montículos lulic ou nas cavernas das florestas lulic da aldeia. Alguns vencedores levarão para as suas terras búfalos, cavalos cabritos e porcos.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Nos dias 23 e 24 de Outubro o tenente Curado acompanhado dos seus homens lança um ataque ao reduto de Pau Preto. Travou-se um renhido combate, pois Curado perde quatro homens. O liurai põe-se em fuça, mas muitos dos seus homens rendem-se. Finalmente, no dia 26 de Outubro de 1912, Dom Boaventura Souto Maior entrega-se às forças do tenente Francisco Curado.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Depois de ter sido preso, o régulo de Manufahi será levado para Díli. Sobre a prisão, levantaram várias hipóteses: Ataúro? Balibó? Batugadé? Aipelo? Com Dom Boaventura foram presos o “major” Mali-Coli de Leolima; Dom Vicente, irmão de Dom Boaventura. João primo do régulo, o régulo de Aituto, Nai Clara. O régulo de Alas caiu varado na planície de Aiassa.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;As perdas humanas no final da terceira fase da guerra de Manufahi: do lado das forças governamentais: 205 mortos e 377 feridos; do lado dos “rebeldes”: 2.684 mortos e 8.144 feridos.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;(continua no próximo número)&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Porto, 23 de Janeiro de 2012.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom Carlos Filipe Ximenes Belo&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/5317719165024689655/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/5317719165024689655' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/5317719165024689655'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/5317719165024689655'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/guerra-de-manufhai-3-fase-continuacao.html' title='A GUERRA DE MANUFHAI – 3ª fase (continuação)'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-7399512325313581559</id><published>2012-02-01T23:59:00.000-08:00</published><updated>2012-02-01T23:59:53.985-08:00</updated><title type='text'>A GUERRA DE MANUFHAI – 3ª FASE</title><content type='html'>&lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;tr-caption-container&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; text-align: left;&quot;&gt;&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;a href=&quot;http://ecx.images-amazon.com/images/I/51DRYN7QTKL._SS500_.jpg&quot; imageanchor=&quot;1&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;&gt;&lt;img alt=&quot;http://ecx.images-amazon.com&quot; border=&quot;0&quot; height=&quot;200&quot; src=&quot;http://ecx.images-amazon.com/images/I/51DRYN7QTKL._SS500_.jpg&quot; width=&quot;200&quot; /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;tr-caption&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Dom Carlos F.X. &amp;nbsp;Belo&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;&lt;/table&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Estávamos no mês de Julho de 1912. No dia 17, a 10 ª Companhia moçambicana chega a vila de Same, mas estava destruída. A companhia foi encarregada de ocupar a parte oriental da colina de Leo-Laco, num sítio chamado Bandeira. No dia 19 as forças governamentais lançam uma mina de 42 kg de pólvora que abre uma brecha na muralha de Riac.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Em consequência dessa acção, dá-se o assalto às regiões ao sul de Riac. No dia 20 os rebeldes atacam Bandeira. Após renhidos combates, o destacamento do governo toma o lado norte de Riac. No dia 21 de Julho Riac rende-se sem reservas. Os rebeldes tiveram 59 mortos. Da população, 4.536 pessoas foram presas. Os prisioneiros tinham em seu poder 342 espingardas, 1.100 azagaias, 1.800 espadas e nenhuma pólvora. Na tomada de Riac, os portugueses tiveram 40 mortos e 90 feridos. Os portugueses efectuaram 628 disparos e gastaram 30.000 cartuchos. O cerco de Riac durou 41 dias.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;E onde se encontrava o líder da revolta, Dom Boaventura da Costa? O valoroso régulo de Manufahi estava entrincheirado no alto de Lao-Laco rodeado dos seus asswain. Tendo conquistado Riac, o governador Filomeno da Câmara planeia o assalto ao monte Leo-Laco. Nos dias 28 e 29 de Julho, as forças governamentais ocupam cinco postos avançados de um lado e do outro da ribeira Aiassa. Travam-se os combates. No dia 1 de Agosto, a 10 ª Companhia moçambicana é rechaçada de uma aldeia, mas no dia 3 voltou a controlar essa povoação. No dia 5 de Agosto, Dom Boaventura e os seus guerreiros tentam uma sortida contra as linhas portuguesas. Mas no dia 6, os portugueses conseguem penetrar no reduto de defesa à volta de Leo-Laco. Num dos cumes da colina, são tomados os víveres e um canhão japonês. No dia 8, o acampamento de Dom Boaventura ainda não era tomado. As penetrações nesse reduto eram difíceis, pois rebeldes haviam fortificado trincheiras e ofereciam resistência. Os combates entre os sitiados e os atacantes prolongaram-se até o dia 10 de Agosto.&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Vendo-se cercado pelo inimigo, Dom Boaventura envia ao governador novas propostas de rendição. Promete pagar uma indemnização de guerra e render-se com toda a sua gente se os portugueses abandonassem o cerco e se retirassem para Same. Mas Filomeno da Câmara recusa a proposta e matem firme o propósito de subir ao cume de Leo-Laco. Vendo recusada a proposta de rendição, Dom Boaventura manda os seus homens continuar a luta. Assim no dia 10 de Agosto, à noite, na zona leste de Leo-Laco, um grupo de rebeldes conseguiu forçar o bloqueio e obrigou a recuar a 10 Companhia, os moradores e os auxiliares. Deu-se então a fuga de muitos rebeldes para as florestas vizinhas. Alguns deles são caem mortos, mas a maioria conseguiu escapar-se. Na zona oeste, os rebeldes forçavam também o cerco e tentavam escapar-se. Infelizmente muitas mulheres e crianças foram feitas prisioneiras. Os combates prosseguem no dia 10 de Agosto à noite. O avanço dos portugueses para cume de Leo-Laco intensificava-se. Os rebeldes, não podendo resistir, procuravam brechas para se escaparem. Nessa noite um grupo de assuwain preferiu matar as mulheres e filhos e depois suicidando-se do que entregar-se aos invasores que certamente lhes cortariam a cabeça e levaria como troféu para suas aldeias mulheres, crianças e adolescentes. Na parte de sul de Leo-Laco, cadáveres de rebeldes jaziam pelos caminhos e no meio das ervas. Dom Boaventura e alguns dos seus guerreiros conseguiram atravessar as linhas portugueses e penetrar nas florestas do sul.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;No dia 11 de Agosto de 1912, o régulo Dom Boaventura tinha-se refugiado na floresta de Pau Preto junto de Betano.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Porto, 19 de Janeiro de 2012.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Dom CARLOS FILIPE Ximenes BELO&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/7399512325313581559/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/7399512325313581559' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7399512325313581559'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/7399512325313581559'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/guerra-de-manufhai-3-fase.html' title='A GUERRA DE MANUFHAI – 3ª FASE'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-35412667.post-4877276642457030631</id><published>2012-02-01T10:58:00.000-08:00</published><updated>2012-02-01T10:58:27.952-08:00</updated><category scheme="http://www.blogger.com/atom/ns#" term="Edukasaun"/><title type='text'>Hanorin “Lingua Materna”: Benção ka Maldição</title><content type='html'>&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Martinho G. da Silva Gusmão *)&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ohin loron ema ko’alia barak kona ba atu hanorin “língua materna”. Maibe, discussão kona ba assunto ida ne’e hamosu tiha ona tragédia Babilonisch Sprachverwirrung (husi Jerman: runguranga Babilônia). Iha Bíblia laran mosu lenda ida, wainhira rai boot hanesan Babilônia usa língua maibe hamosu de’it confusão iha sira nia leet. Ida ko’alia, seluk la compriende; seluk hasa’e lian, ida la hatene saida los! Nune’e, wainhira sira halo arquitectura ida atu harii “torre Babel” (símbolo nacionalismo?), maibe la compreende malu: haruka lori batako, sira ba kuru fali we, haruka lalin fatuk, sira ba tesi fali ai! Runguranga. To’o ikus mai “torre” ne’e naksobu no riba ba sira nia leten, mate dodok tiha hotu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Barak ka oituan, discussão kona ba “língua materna” hatudu duni buat nebe mosu iha Bíblia. Tan sa? Tan, UNESCO, Embaixadora Kirsty Gusmão, Rede Feto no FONGTIL, hamutuk ho REPETE 13 no Ministério Educação hakarak hari’i “torre” iha cidade Babel (Díli?), maibe sira la compreende malu, ikus mai lês malu iha TVTL. At liu tan, iha fórum acadêmico ida hanesan iha UNTL, ita la halo discussão cientifico maibe bronkas fali hanesan iha “mercado hali-laran”. Hatudu tragédia bo’ot liu tan: ita seidauk hanoin iha nível acadêmico, maibe iha nível ativismo político de’it. Tebes, ohin loron papel acadêmico sira nian oituan liu. Ho respeito tomak, maibe Organização Sociedade Civil la’os instituto acadêmico sira! Mundo acadêmico iha ninia código de conduta rasik. Buat nebe mosu iha UNTL – tuir ha’u nia hanoin – hanesan humilhação (penghinaan) ba valor acadêmico no intelectual; hodi lori UNTL ba “decadência” no “desacralização”. Basa, nu’udar símbolo no “palácio” ate “templo” ba pensador no cientista sira, UNTL labele sai fali fatin atu tuda malu no hakilar malu.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;a name=&#39;more&#39;&gt;&lt;/a&gt;Artigo ida ne’e la’os político atu hatudu nacionalismo mamuk ida, maibe acadêmico, mai husi amante (pencinta) língua materna nebe hatene ko’alia Tetum, Makassae no Uai-ma’a, rona no compreende Nau’eti, Midique, Cairui, Maclero no Fataluku, maibe la hare hetan raison d’être (razão de ser; reason of being), tan sa mak “hanorin língua materna”! Ha’u nia pergunta iha fundo mak ne’e: proposta no projecto kona ba língua materna ne’e ninia objectivo atu sai hanesan “língua cientifica” (bahasa ilmiah) ka “ciência linguitica” (ilmu bahasa)?&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Língua cientifica&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Saida mak língua cientifica (bahasa ilmiah)? Hau fo exemplo, liafuan sira hanesan “world wide web” (WWW); “Hyper Text Markup Language” (HTML); ka “Uniform Resource Locator” (URL)! Fiar ka la fiar, ema nebe hatene ko’alia Inglês loro-loron iha Austrália ka America ka Inglaterra mos sei hanoin barak atu oinsa mak compreende liafuan hirak ne’e. Tan sa? Tan, liafuan hirak ne’e la’os lian bai-bain, maski ne’e sira nia língua materna rasik. Husi loron nia moris, too loron nia mate, nia ko’alia Inglês karik. Maibe, wainhira ita temi “WWW” nia rasik la hatene ona saida lerek mak ne’e!&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Atu hatan, língua cientifica la’os lian baibain nebe ema hotu hatene. La’os língua materna maibe língua arteficial. Katak saida? Katak iha língua cientifica nia laran, cientista sira formula sira teoria ho linguagem nebe apropriado. Iha fatin ida ne’e, língua cientifica labele hetan tradução. Bele de’it halo interpretação. Maski nune’e, língua cientifica hela de’it iha ambiente ciência nia laran. Iha escola ka universidade. Sai ba liur, língua cientifica tem que hetan aplicação ba moris loro-loron nian.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ne’e duni wainhira hau hakerek www.html.url iha Macassae ka Uaima’a, saida mak hau hetan/ hatene? Ka Nau’eti ka Tetum? Wainhira ita biban ona traduz ba língua materna ida iha Timor Leste, ema sei hare hanesan “lixu” (sampah), tan desconhecido iha língua cientifica nia laran.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Tuir ha’u nia opinião, wainhira ita hakarak hanorin língua materna husi ensino básico (1o–3o ano), ita hanesan fakar osan, tempo no energia maibe sei la iha folin. Basa, língua materna sei la sai língua cientifica. Afinal, wainhira ita hare husi teoria developmental psichology (Jean Piaget &amp;amp; Lawrence Kohlberg), ensino básico ne’e momento di’ak liu atu hanorin labarik sira “fini” ba “scientific ethos” iha nível “concrete operation”. Labarik sira (tinan 7–11) hahu ona tama iha operação lógica no hahu iha disciplina atu hanoin. Agora hau husu took ba ME, REPETE 13 no UNESCO – iha tinan 3 nia laran imi investe ba língua materna nia sei fo contribuição saida ba “scientific ethos”? Ho respeito tomak ba imi nia capacidade intelectual no experiência iha mundo tomak – hau la dun fiar katak projecto ida ne’e fo funan no fuan barak ba Timor Leste. Halo ki’ak liu tan ita nia intelectualidade mak mosu karik! Labarik sira husi Timor Leste sei sai “estrangeiro” iha mundo cientifico nian, tan nunca hetan oportunidade atu hatene lian sira nebe iha ona tradição cientifica metin (Inglês no Portugues). Tan sa mak ME, REPETE 13 no UNESCO la investe maka’as liu tan ba Portugues no Inglês (depois mak Tetum ho Bahasa Indonésia)? Ba hau, hanesan Herodes (símbolo ukun nain, ditadura) oho labarik barak iha Belém (mártires inocentes), nune’e mos Ministro da Educação hanesan Herodes nebe halo massacre ba labarik sira nebe inocente iha Timor Leste.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ciência lingüística&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Iha biban seluk, projecto atu hanorin “língua materna” ne’e bele sai hanesan “ciência lingüística” (ilmu bahasa) karik? Hanesan projecto piloto ida, dehan katak língua materna sei hahu implementa iha Lospalos (hanorin Fataluco ka Maclero ka Macassae), Manatuto (Galolen, Tetum, Idate, Habo, Cairui) no Oecusse (Baiqueno).&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Nu’udar ciência lingüística, baibain aspecto sira tuir mai tem que tama iha matéria do ensino, la’os de’it vocabulário no gramática, maibe nakda’et mos ba iha semiologia (kona ba sinais como tal), semântica, semiótica (nebe fahe tan ba semântica, sintaxes no pragmática), sinais lingüística (fonética no fenomenologia). Ne’e duni, ciência lingüística ne’e luan no boot tebes. Hodi dehan ho liafuan seluk – projecto piloto ida ne’e la’os ki’ik-oan ida no la’os halimar nian.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Hau iha pergunta pratico lubuk ida ba ME no UNESCO atu loke debate publico. Ida uluk (1), kona ba ninia sustentabilidade: oinsa ninia financiamento ba ema atu hanorin no matéria didática; too bainhira? Ita iha experiência la di’ak wainhira ONU ninia agencia bara-barak loke Universidade hanesan loke kios. Wainhira osan hotu, Universidade mos “bancrupcy” (bankrut). Hau hanoin, hanorin língua materna ninia destino mos hanesan de’it – wainhira UNESCO sei iha osan ba projecto, sira tebe-rai. Osan hotu, sira mos tata-rai.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Tuir mai (2), Universidade ida nebe mak sei patrocínio atu halo nafatin pesquisa hodi formula língua materna ninia fundamento cientifico? UNTL ka DIT (nebe ninia Reitor mos tebe-rai maka’as atu hanorin língua materna, maibe la iha faculdade da letra ba língua materna/ fakultas sastra, jurusan bahasa daerah Nau’eti)?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Nune’e mos (3), instrutor ka mestre sira nebe hanorin língua materna hetan formação oinsa? Sira hanorin tan hatene ko’alia língua materna (la precisa hetan curso didático no metodologia), ka sira hanesan professional nebe formado (hetan titulo ba língua materna/ gelar sarjana bahasa daerah) iha língua materna rasik?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Sei iha tan (4), oinsa mak hakerek livro kona ba língua materna (vocabulário, gramática, semiologia, semântica, sintaxes, fonética, fenomenologia lingüística, nst) atu sai hanesan manual ba fatin ida de’it? Osan hira mak sei investe, se iha Timor Leste ita iha língua materna hamutuk 34? Keta halo Ministro da Educação hari’i companhia “fiktit” atu produz livro barak, maibe la mosu buat ida?&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ikus liu (5), tan sa mak la halo bo’ot liu tan investimento atu hanorin língua Tetum, Portugues, Inglês no Bahasa Indonésia? Iha UNTL no UNPAZ, wainhira estudante lubuk ida fo sira nia “skripsi” atu ha’u le, hau sente ran la halai kedas. Ha’u labele imagina tan ona: oinsa mak ita nia estudante universitário hakerek Bahasa Indonésia ida ho nível péssimo hanesan ne’e? Ita bele hare loron ba loron, ema ko’alia Tetum ho construção péssimo ida. Ko’alia Portugues mos “dudu ba la ba, dada mai la mai”. Inglês mos manggal hela. Hau la consegue hanoin, se Ministro da Educação la sente tragédia ida ne’e, aumenta tan fali problema foun.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Liafuan ikus ...&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Ita bele loke discussão kona ba projecto língua materna. Maibe, lalika tama iha interesse política, maski lori tan Constituição RDTL nia raison d’etre. Discussão kona ba língua materna tem que hela iha zona cobertura acadêmico.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;Hau hanoin, involvimento hudi organização sociedade civil bele de’it, maibe, ba sira nebe especializada iha instituição acadêmico. Ho respeito tomak ba OSC nia papel iha construção Timor Leste. Maibe, ida-idak iha ninia divisão de tarefa no território. Wainhira ko’alia kona ba lian nu’udar “ciência lingüística” no “língua cientifica” di’ak liu ko’alia iha nível acadêmico. La’os nível ativista sa tan ativismo. Bu’at nebe mosu iha UNTL (no TVTL, sai tan iha Youtube), hanesan “bofetada” (tamparan) ba mundo acadêmico nia oin. Nu’udar docente ida, ha’u la agoenta ho sofrimento iha fuan wainhira hare TVTL.&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;*) Hakerek na’in, docente iha Seminário Maior S. Pedro e S. Paulo, Díli; uluk hanorin mos iha UNTL no UNPAZ; hasai curso filosofia iha Pontifícia Universidade Gregoriana Roma (Itália) ho tese kona ba filosofia hermenêutica&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: justify;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;------ artigu ida ne&#39;e foti husi blogu Forum Haksesuk&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;span id=&quot;fullpost&quot;&gt;   &lt;/span&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://jano-buti.blogspot.com/feeds/4877276642457030631/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment/fullpage/post/35412667/4877276642457030631' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4877276642457030631'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/35412667/posts/default/4877276642457030631'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://jano-buti.blogspot.com/2012/02/hanorin-lingua-materna-bencao-ka.html' title='Hanorin “Lingua Materna”: Benção ka Maldição'/><author><name>Liberdade</name><uri>http://www.blogger.com/profile/10044381295758307103</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='33' height='22' src='//blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGjYAGpxcFNohfvjys9Sqn5k8lWxjQLzDf1TQlR9JxdlsdfBf-yhFr0ifqdepXcHSyB7jUcj23_8DUHX83dGxcT1eQFIeYNcWVGm8kb7l-EUZFR5zVg_8SsHAZQw3MGg/s220/400191_370973939596384_100000513433468_1575914_477230335_n.jpg'/></author><thr:total>0</thr:total></entry></feed>