MALZEME BİLİMİ VE MÜHENDİSLİĞİ

Toz Metalurjisi

2011-01-09T04:34:00.000-08:00

Bölüm 1. GİRİŞ

Toz metalürjisi çok küçük partikülleri birbirine bağlayarak parça haline getirme işlemidir. Daha geniş bir ifade ile toz metalürjisi, toz şeklindeki malzemelerin preslenesi ve takiben yüksek sıcaklıkta sinterlenmesi ile parça imalatını kapsamaktadır. İnce partikül şeklindeki saf metaller, alaşımlar, karbon, seramik ve plastik malzemeler birbirleriyle karıştırılarak basınç altında şekillendirilirler. Daha sonra bu parçalar ana bileşenin ergime sıcaklığının altında bir sıcaklıkta sinterlenerek partiküllerinin temas yüzeyleri arasında kuvvetli bir bağ oluşturulur ve böylece istenilen özellikler elde edilir. Toz metalürjisi küçük, karmaşık ve boyutsal hassasiyeti yüksek parçaların seri imalatına son derece uygundur. Malzeme kaybı çok azdır, belirli derece porozite (gözenek) ve geçirgenlik elde edilir.

Metal tozlarının boyutları mikron mertebesindedir. Presleme işlemi oda sıcaklığında ve bazen de yüksek sıcaklıklarda yapılır. Toz metalürjisi ile üretilen parçaların büyük bir kısmında elde edilen boyutsal hassasiyet ve yüzey kalitesi talaşlı işlem gibi ekstra operasyonlara olan gereksinimi ortadan kaldırmaktadır.

Bölüm 2. METALSEL TOZLAR

Toz metalürjisinde kullanılan malzeme madenler, alaşımlar, madensel metalloid tozların karışımlarıdır. Bu tozların hazırlanmasında sanayide bir çok usuller vardır. Bu usuller mekanik ve fiziko-kimyasal olarak iki kısma ayrılır. Bu tozlar arasında tane büyüklüğü, tane şekli ve granülometrik intizam bakımından önemli farklar vardır.

2.1 TOZLARIN HAZIRLANMASI

2.1.1 Mekanik Usuller:

a-)Kaba ve ince öğütme:Metalsel tozlar elde etmek gayesiyle kullanılan bu çok basit usul, metali tornalama, planyalama, frezeleme ve eğeleme gibi işlemelerde mekanik olarak küçük zerreler haline getirilmesinden ibarettir. Fakat bu şekilde elde edilen demir ve magnezyum tozlarının toz metalürjisinde önemli bir tatbikatı yoktur.

Hammadde kafi derecede kırılgan ise, kaba bir öğütmeden sonra ince bir öğütme yapılır. Çimento endüstrisindeki gibi sert maddelerin öğütülmesinde kullanılan tesisat, toz metalürjisinde malzeme miktarı az olduğundan fazla kullanılmaz. Malzemenin cinsine göre sert porselenden bilyeli öğütücüler veya sert alaşımla kaplı çelik öğütücüler kullanılır.

Ancak az sayıda metaller (manganez, krom, antimon, bizmut gibi) bilyeli öğütücülerde öğütülebilirler. Bu mahzur muhtelif usullerle giderilebilir. Mesela mümkün olduğu kadar yüksek safiyette bir demir cevherinden, direkt redükleme ile elde edilecek gözenekli demir, bilyeli öğütücülerde istenildiği kadar ince bir toz haline getirilebilir. Redükleme esnasın da elimine edilmeyen ve toza karışan gayri safiyetlerin mevcudiyetlerini unutmamak gerekir.

Diğer taraftan, elektroliz yolu ile, kırılgan ve küçük taneli elektrolitik demir de elde edilebilir. Bu da bilyeli bir öğütücüde istenen incelikte bir toz haline getirilebilir. Böylece elde edilen demir tozu özellikle yüksek frekans bobinlerinin nüvelerinde kullanılır.

Demir-Nikel alaşımlarının magnetik özelliklerinin iyiliği ve nüve imalinde yumuşak demir imalinde kullanabilecekleri anlaşılınca, bu alaşımları toz metalürjisi yolu ile hazırlamak icabetti. Kolaylıkla haddelenebilmeleri ve sıcakta dövülebilmeleri için demir – nikel alaşımları manganez ve magnezyum vasıtasıyla deokside ve desülfüre etmek düşünüldü. Manganez ve magnezyum ilavesi ihmal edilse bile malzeme belirli bir minimum sıcaklığın altında yapılırsa malzeme parçacıklar (kırıntılar) haline gelir.Küçük taneler elde etmek için blok yüksek sıcaklığa kadar ısıtılır ve müteaddid haddeleme tabi tutulur. Son haddeleme sıcaklığını yukarda sözü edilen minimum sıcaklığın biraz üstünde olacak şekilde seçmelidir. Böylece son haddeleme ile metal toz haline gelir.

Sünek metallerinin bilyeli öğütücülerde öğütülmeleri imkan bulunamamıştır, zira öğütme esnasında iri taneler sadece yuvarlaklaşmakta, küçük taneler ise öğütücü cidarlarına ve bilyelere yapışmaktadır. Tok bileşenli metallerin pervaneli öğütücülerde arzu edilen granülometrik terkipte bir toz haline getirilebilmeleri önemli bir ilerlemedir. Bu usule “Hametag” usulü denir. Bu usul tok metallerin (demir, bakır, alüminyum gibi) tozların hazırlanmasında, kaba toz haline getirilmiş kırılgan alaşım ve metallerin ince olarak öğütülmelerinde kullanılır.

Şekil 2.1 Pervaneli (Hametag) öğütücünün şeması

Pervaneli öğütücü, içinde karşılıklı iki mil üzerinde sert manganezli çelikten veya sinterlenmiş sert alaşımdan birer pervane bulunan bir kaptan ibarettir. Bu pervaneler ters yönde çok yüksek ve eşit hızlarda dönerler. Toz haline getirilecek malzeme böylece öğütülürken meydana gelen iki ters ve çok hızlı gaz cereyanı da toz haline gelmiş partikülleri sürükler. Öğütücüler otomatik olarak yüklenebilirler. Toz partiküllerinin oksitlenmesine mani olmak için genellikle azot gibi redükleyici veya inert bir atmosfer altında çalışabilir. Pervanelerin şekillerine, boyutlarına ve dönüş hızlarına bağlı olarak muhtelif şekilli taneler ve farklı granülometride tozlar elde edilir. Bu tozların müstesna sıkıştırılabilme özellikleri vardır. Kullanılma sahalarına misal olarak: makine parçaları ve gözenekli yatak imalinde kullanılan bakır tozları gösterilebilir.

Yukarıda sözü geçen toz hazırlama usullerinin avantajları, basitlikleri ve ucuz olmaları; dezavantajları ise elde edilen tozlarda, öğütülen maddeden ileri gelen gayri safiyetlerin bulunmalarıdır.

b-)Granülasyon ve pülverizasyon:Ergimiş bir metalin granülasyonu metalsel tozların hazırlanmasında kolay tatbik edilen ve çok ucuz bir usuldür. Granülasyon, suda granülasyon veya ergimiş metalin katılaşması esnasında karıştırılarak elde edilen granülasyon diye ikiye ayrılır. Su içine ergimiş metalin dökülmesiyle elde edilen granülasyon eskiden beri bilinmektedir. Mesela ergimiş kurşun su ile dolu bir kaba bir elekten geçirilerek dökülür. Kurşun damlaları daha havada düşerken önemli bir soğumaya uğrarlar. Kurşuna arsenik ilave ederek damlaların uzaması önlenir.

Birçok metaller katılaşırken karıştırıldıklarında toz haline gelirler. Bu usul, kaba alüminyum tozlarının elde edilmesinde kullanılır. Ergimiş alüminyum soğuması esnasında mekanik olarak karıştırılır. Kadmiyum, çinko, kalay tozları da bazen böyle elde edilir. Bu usulle kurşun – kalay alaşımı tozlarının hazırlanması teklif edilmiştir. Tozun hazırlanması denge diyagramının likidüs ve solidüs eğrileri arasındaki sıcaklık aralığında olur.

Pülverizasyon usullerinden biri, sıvı dar bir püskürtücüden fışkırtmak ve fışkıran metal hüzmesi üzerine su buharı, basınçlı hava veya başka bir gaz cereyanı yollamaktan ibarettir. Böylece sıvı metal toz haline getirilirken aynı zamanda da partiküllerin çabuk soğumaları sağlanır. Tozun oksidasyonu azdır. Tanelerin boyut ve şekilleri su buharının, basınçlı hava veya gazın hızı ayarlanarak değiştirilebilir. Bu usul bilhassa alüminyum, bakır ve demir tozlarının elde edilmesinde kullanılır.

Diğer bir usul de şöyledir:Suyla çevrelenmiş ince bir metal malzemesi, yüksek hızla dönen ve kanatları haiz bir disk vasıtasıyla santrifüj kuvvetten faydalanarak ince partiküllere ayrılır(şekil 2.2).Bu usulle bileşenleri karışabilen bütün alaşımlar toz haline getirilebileceği gibi aynı usul bileşenleri sadece sıvı halde karışabilen alaşımlara da tatbik edilebilir(Fe-Cu ve Cu-Pb alaşımları).

Şekil 2.2 Santrifüj (D.P.G.) usulü

2.1.2 Fiziko –Kimyasal Usuller:

a-)Gaz fazından itibaren hazırlanması:Genellikle kaynama sıcaklıkları düşük olan metal tozlarının hazırlanmasında kullanılan bu usul, önce metali buharlaştırmak ve bu buharı yoğunlaştırmaktan ibarettir. Çinko tozu bu usulle hazırlanır. Çinko oksidinin karbon ve karbon monoksit vasıtasıyla redüklenmesiyle elde edilen çinko bir karni içinde buharlaştırılır. Elde edilen buhar yoğuşturulur. Karbon monoksit atmosferinin içinde az miktarda karbon dioksit ve oksijen bulunmalıdır. Böylece yoğuşan çinko partikülleri ince bir oksit tabakasıyla kaplanır. Bu ise partiküllerin aglomerasyonunu önler.

Çinko partikülleri küresel olup dış görünüşleri karbonil metallerinkine benzer. Karbonil usul, özellikle sanayide saf demir ve nikel tozlarının hazırlanmasında kullanılır. Yüksek basınç altında demir ve nikel mineralleri karbon oksidi ile muamele edilir; bunlardan en önemlileri demir pentakarbonil [Fe(CO)5] ve nikel tetrakarbonil [Ni(CO)5] ‘dir.

b-)Yüksek sıcaklıkta metalsel terkiplerin redüklenmesi:Bu usulle hazırlanan volfram ve molibden tozları, elektrik ampulleri ve vakumlu tüplerin imalinde, kobalt tozu ise sert alaşımların elde edilmesinde kullanılır. Bu tozlar tercihen oksitlerin hidrojenle redüklenmesiyle elde edilirler. Aynı usul ile büyük miktarlarda demir, nikel ve bakır tozları hazırlanabilir. Redükleme sıcaklığı metalin veya metalsel terkibin ergime sıcaklığının altında olmalıdır. Oksit partiküllerinin boyutlarının, hidrojenin saflığının ve rutubet derecesinin, redükleme müddet ve sıcaklığının uygun olarak seçilmesiyle toz tanelerinin şekli, büyüklük ve dağılışını belirli sınırlar içinde değiştirmek mümkündür. Genel olarak en ince tozlar alçak sıcaklıkta redükleme ile elde edilir. Toz tanelerinin iriliği redükleme sıcaklığı ve müddetiyle ve redükleyici gazın içindeki su miktarıyla artar. Redükleyici olarak hidrojen, karbon monoksit, amonyak, metal buharları (alkali metal buharları gibi) kullanılabilir. Endüstride bu işlem devamlı çalışan fırınlarda yapılır. Kullanılan oksit, nikel veya demirden mamul yassı sepetler içinde fırına sokulurken aksi yönde de hidrojen sevk edilir.

c-)Ergimiş veya erimiş tozların redüklenmesi: Metalin tuzlu bir solüsyonunun, redüksyonla kimyasal olarak çökeltilmesi, metalsel tozların hazırlanmasında kullanılan en eski usullerden biridir. Platin, altın ve gümüş tozları bu usulle elde edilir. Diğer bir misal de, çok ince kalay tozlarının çinko talaşları ile, kalay klorürlü bir klorüdrik solüsyonda çökeltilmesidir. Çökeltme gereci olarak alüminyum da kullanılabilir. Redükleme veya alüminyum tozunun oksit tabakalarını elimine etmek ve böylece reaksiyonu mümkün kılmak için bir aktivasyon vasıtası kullanılmalıdır(sulandırılmış bir kloridrik asit, sodyum klorür veya cıva klorürü solüsyonu gibi).

Çökelen metalin sünger gibi bir görünüşü olup öğütme ile kolayca toz haline getirilebilir. Tantal, niobyum, titan ve diğer nadir metallerin (uranyum, toryum, berilyum, zirkonyum) tozlarını hazırlamak için metalin klorür, florür gibi alkali veya alkali toprak bir metalle ergimiş bir tuzunu bir bomba içinde dekompoze edebiliriz. Elde edilen reaksiyon ürünü suda yıkanıp saf metalsel bir toz elde edilir.

d-)Metalsel tozların elektrolitik olarak hazırlanması:Ergimiş veya erimiş bir tuzun elektrolizi ile metalsel tozların hazırlanması teknikte önemli bir yer işgal eder. Sulu solüsyonların elektrolizi, demir, bakır, kurşun ve kalay tozlarının hazırlanması için bilhassa uygundur. Direkt olarak metalsel tozun elde edilmesi için akım şiddetinin büyük, elektrolit solüsyonunun hızlı banyo sıcaklığının yüksek olması gerekir. Uygun tuz karışımının elektrolizi başlıca vanadyum, niobyum, tantal, titan, zirkonyum, toryum ve uranyum tozlarının hazırlanmasında kullanılır.

e-)Diğer fiziko – kimyasal usuller:Oksitlerin veya diğer metalsel tertiplerin yüksek sıcaklıkta dekompozisyonu ile de metalsel tozlar hazırlanabilir.

Metalsel bir hidrürü (kalsiyum hidrür gibi) metalsel bir oksit (titan veya zirkonyum oksit ) üzerine tesir ettirerek ve meydana gelen hidrürü ayrıştırarak kullanılan oksidi meydana getiren metalin tozunu elde etmek mümkündür.

f-)Sert mamullerin tozlarının hazırlanması:Sert alaşımların imalinde kullanılan volfram, molibden, titan ve tantal karbürlerin sert tozları, tozların ise (kurum) müvacehedesinde 1300° ile 1900° arasında ısıtılmalarıyla elde edilir. Karbürler genellikle levhalar halinde çökelirler. Bu levhalar bilyeli veya pervaneli öğütücülerde ince toz haline getirilir.

Ergime dereceleri yüksek nitrürler metal tozunun veya karbon ve metalsel oksit karışımının azot veya amonyak cereyanı içinde yüksek sıcaklıkta (1100° ile 1300° derece) ısıtılmasıyla elde edilir. Toz haline saf borür, saf metal tozunun bor ile vakumda 1800° ila 2200° derece arasında ısıtılmasıyla elde edilir.

Metalsel silisyürler de metal tozunun silisyum veya silisyürler üzerinde etkimesiyle elde edilirler.

2.2 METALSEL TOZLARIN FİZİKO-KİMYASAL ÖZELLİKLERİ

Sinterlenen cisimlerin özellikleri kullanılan metalsel tozun kimyasal fiziksel özelliklerine sıkı sıkıya bağlıdır.

2.2.1 Fiziksel özellikleri:Bu özelliklerden en önemlileri yığmadan evvel ve sonraki hacim, tanelerin şekli ve büyüklüğüdür.

a-)Yığmadan evvel ve sonra hacim ve yoğunluk:Yığmadan evvel ve sonraki hacim, imalatın endüstriyel kontrolünde çok kullanılan kaba bir kriterdir. Yığmadan evvelki yoğunluğu bulmak için toz, hacmi bilinen bir kaba doldurulur. Kap hacmi genellikle 100 cm³ alınır. Kap tartılır(boyut: gr/100 cm³). Tozun ağırlığı bulunduktan sonra, yığmadan evvelki yoğunluğu (boyut: gr/1 cm³) bulmak için 1 cm³ tozun ağırlığı hesap edilir. Yığmadan evvelki yoğunluğun tersi yığmadan evvelki özgül hacmi verir (boyut:cm³/1 gr). Bu değer daha ziyade belirli bir miktarda tozu (mesela 100 gr) bir silindire doldurarak ve silindir üzerinden tozun işgal ettiği hacmi okuyarak tayin edilir (boyut: cm³/100 gr).

Yığmadan sonraki hacmi tayin etmek için belirli ağırlıkta toz (tercihen 100 gr) bir silindire doldurulur ve elle veya mekanik bir tertibatla sıkıştırılır. Böylece mümkün olduğu kadar yoğun bir aglomerasyon elde edilir. Tozun işgal ettiği hacim silindirin üzerinden okunur. 1 gr tozun işgal edeceği hacim hesaplanarak yığmadan sonraki özgül hacim bulunur (boyut: cm³/1 gr). Bu değerin tersi yığmadan sonraki özgül kütle veya yığmadan sonraki yoğunluğu verir (boyut:gr/1 cm³).

b-)Tanelerin büyüklüğü ve granülometrik analizi:Metalsel bir tozun tanelerinin boyut ve şekilleri birbirinden farklıdır. Toz metalürjisinde kullanılan tozların tanelerinin boyutları 1ila 4 mikron arasındadır. Granülometrik dağılımı tayin etmek için toz tanelerinin ortalama büyüklüğüne göre elek analizi, mikroskobik muayene vs. gibi farklı usuller tatbik edilir.

Elek analizi:Bu usulle, tanelerin 50 mikrondan büyük olmaları halinde, granülometri hakkında bir fikir edinilebilir. Analizin laboratuarda yapılması için muhtelif boyda elekleri bulunan birçok ticari aletler vardır. Elekler metalsel veya ipek tellerden yapılmıştır. Birim alanda mevcut delik sayısı eleği karakterize eder.

Elek analizinde standart bir ölçü tavsiye edilir. Bunun için 100gr. toz belirli bir zaman sarsılır. Muhtelif eleklerde toplanan tozlar tartılarak granülometrik dağılım elde edilir. Sarsma müddetini değiştirerek yapılan muhtelif analizlerin neticeleri arasındaki farklar, sarsma müddeti uzadıkça azalır. Sarsma müddetini 20 dakika alırsak hata ihmal edilebilir. 3 ila 5 dakikalık bir sarsma neticesinde yapılacak hata da kabul edilebilir.

n tane elek kullanılırsa n+1 sınıfa ayrılır. Genellikle tozu 4 veya5 sınıfa ayırmakla iktifa edilir.

Tablo 2.1 Çeşitli metalsel tozların imal usulleri ve tatbikat sahaları

Usuller	İmalat	Tozlar	Tane şekilleri	Tane ölçüleri	Kullanma yerleri
1 – Mekanik usuller a-Kaba ve ince öğütme I-Bilyalı öğütücülerde öğütme	a-Gevrek madenler	Mn,Cr,Sb,Bi,Co	Gari muntazam şekiller		Sinterlenmiş çelikten makine parçaları
	b-Sun’i olarak gevrekleştirilen sünek madenler I-Filizdeki süngerler II-Gevrek elektrolitik malzeme III-Sıcakta haddelenince gevrekleşen	– Fe – Fe – Fe, Ni	Gözenekli kristaller Dantelalı, iğneli şekiller Gayri muntazam şekiller	10 - 100m	Masif nüveler, gözenekli yataklar, makine parçaları vs.
	c- Gevrek alaşımlar	Fe-Al, Fe-Al-Ti, Ni-Al, Ni-Ti, Fe-Cr, Fe-Si	Gayri muntazam şekiller	10 - 100m	Sinterlenmiş mıknatıslar, demir esaslı sinterlenmiş makine parçaları
II-Helisel öğütücülerde öğütme	(a),(b),(c) gibi ayrıca sünek madenler	Fe, Ni-Fe, Cu, Ag, Al, Ag-Sn	Çanak şeklinde taneler	20 - 400m	Gözenekli yataklar, metallografitik kömür
II-Helisel öğütücülerde öğütme	(a),(b),(c) gibi ayrıca sünek madenler	Fe, Ni-Fe, Cu, Ag, Al, Ag-Sn	Çanak şeklinde taneler	20 - 400m	Gözenekli yataklar, metallografitik kömür
b-Granülasyon ve pülverizasyon I-Suda granülasyon II-Sıvı metali karıştırarak granülasyon III-Hava veya su buharıyla pülvrizasyon IV-Hava veya su ile santrifüj(D.F.G. usulü)	Sıvı halde sünek olan madenler veya alaşımlar	I-Pb, Fe, Cu, Ag	Glöbüler	100-500m	Metalografitik kömür, gözenekli yataklar, filtreler, sinterli mıknatıslar, makine parçaları, psödo-alaşımları, masif nüveler vs.
		II-Al, Cd, Sn, Zn	Glöbüler	250m
		III-Al, Cu, Fe	Kısmen Globüler, muntazam şekiller	20-400m
		IV-Fe, Cu,Ni, Al, Ag, bronz, pirinç, kompleks tozlar, Pb-Cu, Pb-Ag vs.	Kısmen globüler, gayrı muntazam şekiller	20-400m
2-Fiziko-kimyasal usuller a-Gaz fazından itibaren I-yoğunlaştırma usulü II-buharlaştırma usulü III-karbonil usul	Ergimiş metal	Zn	Globüler	0,1-10	Gözenekli yataklar, metallografitik kömür, masif nüveler, sinterlenmiş mıknatıslar, saf alaşımlar, sert alaşımlar, filtreler vs.
	Ergimiş metal	Pb	Globüler	0,1-5
	Karbonil metal	Ni, Fe	Globüler	0,1-5
b-Metalik kombinezonlarla yüksek sıcaklıkta redükleme	Oksitler, mineraller ve organik tuzlar	W, Mo, Fe, Ni, Co, Cu	Dantelalı	0,1-10	Elektrik ampulleri, vakumtüpleri, yüksek sıcaklık için fırnlar, psödo-alaşımlar, sert alaşımlar, sinterlenmiş mıknatıslar, gözenekli yataklar
c-Redükleme I-tuzlu solüsyonlar II-erimiş tuzlar	Ag, Au, Pt, Sn vs. tuzları	Ag, Au, Pt, Sn	Dantelalı, iğneli	0,1-10	Gözenekli yataklar, elektrik kontakları malzemeleri(W-Ag)
c-Redükleme I-tuzlu solüsyonlar II-erimiş tuzlar	Ta, Nb, Ti, Th, Zr, V flüorürleri ve çifte tuzları	Ta, Ti, Nb, Th, Zr, V	Dantelalı, iğneli	0,1-10	Paftalar, vakum vidaları ve kimya endüstrisi malzemeleri
d-Elektroliz I-Sulu solüsyonlar II-Erimiş tuzlar	Fe, Cu, Pb, Sn, vs. tuzları	Fe, Cu, Pb, Sn	İğne şeklinde dendritik	0,1-30	Gözenekli yataklar, metalografik kömür, psödo alaşımları, sinterlenmiş yataklar, masif nüveler, paftalar, vakum malzemesi vs.
d-Elektroliz I-Sulu solüsyonlar II-Erimiş tuzlar	Ta, Nb, Ti, Th, Zr, V vs. tuzları	Ta, Nb, Ti, Th, Zr, V	İğne şeklinde dendritik	0,-10
e-Metalloidlerle kimyasal reaksiyon	Madenler ve madensel oksitler	W, Mo, Nb, Ti vs. karbürleri, nitrürleri, silisürleri,	Kısmi aglomera	1-50	Sert mamuller, sert-alaşımlar

Mikroskobik analiz:50 mikrondan küçük tanelerin büyüklük ve dağılımını veren yegane

direkt metot olan mikroskobik analiz sayesinde tanelerin hakiki boyutları, belirli bir miktar

toz içindeki tane sayısı tespit edilir. Bu metot aynı zamanda tanelerin şekli hakkında kati bilgiler de verir.

Tanelerin boyutlarını ölçmek için toz ince bir tabaka halinde bir levha üzerine yayılır veya özel bir malzeme içine gömülür. Mesela volfram tozu bakır veya bronz tozu ile karıştırılıp sinterlenir veya bakırın veya bronzun ergime noktasına kadar ısıtılır. Gömme işleminin saydam (Plexiglass gibi) plastik malzeme içinde yapılması çok pratiktir. Plastik malzemenin tozu ile incelenen metalsel toz karıştırılarak elde edilen karışım takriben 150° sıcaklıkta preslenir. Bu şekilde hazırlanan malzeme adi bir metalografik preparat gibi muamele edilir. Partiküllerin boyutları direkt olarak ölçüldüğü gibi, görüş alanı içindeki bir bölgede mevcut partiküllerin sayısı da tespit edilir. Bu son halde, yardımcı maddenin belirli bir hacmi içindeki toz miktarından hareketle tanelerin büyüklüğü hesap edilebilir. Hakiki D çapı ile, ölçülen ortalama d çapı arasındaki bağıntı aşağıdaki gibi olur:

c-)Tanelerin şekli:Tanelerin şekli ve yüzeysel yapıları tozun sıkıştırılabilme özellikleri üzerine çok tesir eder. Partiküllerin şekli tozun hazırlanışına bağlıdır.

Mekanik usullerle hazırlanan metalsel tozların şekilleri küresel olmaktan çok uzaktır.Lamel şeklinde olan partiküllerin kenarları gayrı muntazam ve dantelli olup genişlik ve uzunlukları genellikle kalınlıklarından daha büyüktür.

Granülasyon ve pülverizasyonla elde edilen veya bir gaz fazından itibaren hazırlanan tozların şekilleri genellikle küreseldir. Bunların yüzeyleri düz ve muntazam (karbonil metaller, çinko, kurşun) olabileceği gibi, pürtüklü ve çatlak (Alüminyum, demir) da olabilir.

Metalsel bir terkibin yüksek sıcaklıkta redüklenmesi ile veya erimiş veya ergitilmiş bir tuzun redüklenmesi ile hazırlanan tozların taneleri iğne şeklinde olup sünger gibi yapıları vardır. Elektronik mikroskopla bakılınca, bu tozlar bir “Kaktüs” görünüşünü andırırlar. Bunun sebebi iğne şeklinde kristallerin mevcudiyetidir. Bu iğneler en büyük kristallere saplanmışlardır.

Elektrolize hazırlanan metalsel tozların “Fujer” şeklinde dendritik yapıları vardır. Redükeme ve elektrolize hazırlanan tozların dış görünüşleri arasında bir benzerlik vardır.

Alçak sıcaklıkta hazırlanan sert mamul tozlarının tane şekilleri temel metallerin tozlarının tane şekillerine benzer. Yüksek sıcaklıkta hazırlanan sert maddelerin tozları genellikle mekanik olarak öğütülmesi gerekir. Bunların mikroskobik görünüşleri sert taş parçacıklarına benzer.

d-)Akma faktörü: Bu faktör, gözenekli yatak imalatçıları tarafından tayin edilen ve sıvıların viskozitesine benzeyen bir büyüklüktür. Bu büyüklük tepe açısı belirli, konik bir kabın alt kısmında açılan bir delikten birim zamanda geçen toz miktarıyla ölçülür. Akma faktörü, yatak malzemelerinin imalinde sık sık kullanılan mekanik preslerin çalışma intizamının tayininde mühim rol oynar. Bu faktör, ölçüldüğü yerin sıcaklığına ve rutubet durumuna göre değişir.

e-)Tozların sıkıştırılabilmesi: Yukarda incelenen fiziksel özellikler, tozların preslenmesinde büyük rol oynayan faktörlerdir. Tozun preslenme esnasındaki hareketi, şekil verilebilme özelliğine (yani presleme ile elde edilen parçanın şekil ve kenarlarının kararlılığına) ve sıkıştırma endisi’ne (yani bir basınç tatbikiyle elde edilen numunenin yoğunluğuna) tabidir. Şekil verebilme özelliği herhangi şekilli parçalar üzerinde tayin edilebilir. Granüle tozdan mamul (mesela karbonil demir tozu) preslenmiş malzemenin sıkıştırma endisi nispeten büyük; şekil ve açıların muhafaza edilme özelliği ise kötüdür. Dolayısıyla bu malzemeler, sıkıştırmadan sonra dikkatle kullanılmalıdır.

2.2.2 Kimyasal özellikler:Metalsel tozların en önemli kimyasal özellikleri saflıklarıdır. Saflık adi kimyasal analizle tayin edilebilir ve sinterlenmiş cisimlerin imalatına ve bilhassa özelliklerine birinci derecede tesir eder. Metalsel tozların saflığı büyük ölçüde temel maddelerin sağlığına bağlıdır . Mesela kendi oksitlerinin hidrojenle redüklenmesiyle elde dilen volfram, kobalt ve demir tozlarının saflığı, pratik olarak, kullanılan oksidin saflığındadır.

Oksijen ve karbon gibi gayri safiyetlerin malzeme içinde ne şekilde bulundukları da önemlidir. Mesela oksijen levhaları, erimiş oksit veya absorbe edilmiş gazlar halinde bulunabilir. Oksitlerin redüklenmesi ile hazırlanan metalsel tozlar genellikle muntazam oksit enlüzyonları (kalıntı) ihtiva ederler. Elektroliz, granülasyon veya pülverizasyonla elde edilen tozlardan oksijen genellikle oksit enlüzyonları halinde bulunur. Karbon ise serbest karbon (grafit), karbür veya katı solüsyon hallerinde bulunur.

Mekanik olarak hazırlanmış metalsel tozlar öğütücü organlarından ileri gelen gayrı safiyetler ihtiva ederler (demir, manganez, karbon vs.). Mesela sert alaşımların imalinde kullanılan sert mamullerin veya bir karbürle bir yardımcı metal karışımının ince tozları, %0,5 ila 1,5 demir ihtiva ederler. Elektrolize hazırlanan metalsel tozlar çok saftır; toplam gayrı safiyet %2 yi geçmez. Karbonil tozların ihtiva ettikleri oksijen ve karbon miktarı %1,5’e kadar yükselebilir. Karbon monoksitin dekompozisyonundan ileri gelen bu gayrı safiyetler tozun bir ön ısıtma ameliyesinden sonra sinterlenmesiyle elimine edilebilirler. Demirde bulunan kükürt, fosfor, manganez silisyum gibi gayrı safiyetler tozlarda bulunmazlar. Granülasyonla elde edilen tozların kimyasal bileşimi ergiyen metalin bileşimine tekabül eder. Bunların ihtiva ettikleri oksit filmleri hidrojen içinde yapılan bir tretmanla elimine edilirler.

Metalsel bir tozun kimyasal kararlılığı yüzeyi çok büyük olduğundan topak metalin kararlılığından çok daha azdır. Mesela tel veya yaprak halinde bulunan tantal, asitlere iyi dayanan metallerden sayıldığı halde toz halinde, kloridrik asit, sülfürik asit ve nitrik asit tarafından nispeten daha kolaylıkla etkilenir. Metalsel tozların, havada bir oksit tabakasıyla kaplanmaya, örtülmeye temayülleri de yüzeylerinin büyük olmasıyla izah edilebilir. Su buharı da ince metalsel tozlar tarafından kolaylıkla absorbe edilir (yüzeye yapışır). Metalsel karbürlerin imali gibi bazı hallerde, ince tozların kimyasal afiniteleri bir avantaj teşkil eder. Volfram, hidrojen içinde, 1400°ila 1600° arasında kömür veya grafitle karbür vermediği halde, volfram tozu-is karışımı, 1250° nin üzerinde ısıtılarak kolayca volfram karbür elde edilebilir.

Birçok hallerde tozlarda bazı gayrı safiyetlerin bulunmasına müsaade edildiği gibi, sinterlenen malzemenin tozlarına bilhassa yabancı maddeler katılır. Mesela elektrik ampullerinde kullanılan volfram tellerinde yeniden billurlaşmayı önlemek için saf volfram tozuna toryum veya alüminyum oksit ilave edilir.

Metalsel tozların renkleri kimyasal bileşimlerine, bilhassa ihtiva ettikleri oksijen miktarına bağlıdır. Elektrolize hazırlanmış bakır tozu, genellikle başlangıçta bakırın tipik kırmızı rengindedir. Fakat, elektrolitin elimine edilmesi ve yüzeysel kurutmadan sonra, bakır tozu oksidasyona uğrayarak parlaklığını kaybeder ve kırmızı-kahverengi bir renk alır. Redükleme ile hazırlanarak billurlaşmış ve oksijen ihtiva etmeyen volfram tozu açık gri renkte, alçak sıcaklıkta redüklenen ve çok az oksijen ihtiva eden tozun rengi koyu gri ile siyah arasındadır. Tozun rengi tanelerin büyüklüğüne de çok bağlıdır. Eşit miktarda oksijen ihtiva eden tozlardan ince öğütülmüş olanları kaba öğütülenlerden daha koyudur.

Çok miktarda 1 mikrondan küçük partiküller ihtiva eden ince metalsel tozlar piroforik özellikler gösterirler. Bu özellikler bir taraftan tozun geniş yüzeyine dolayısıyla büyük kimyasal afinitesine, diğer taraftan metalsel oksitlere bağlıdır.

Oksalatın redüklenmesiyle elde edilen tozların ani tutuşma özellikleri bilhassa kobalt, nikel ve demir tozlarında görülür. Bu piroforik özellikler, yeni redüklenen tozun karbon dioksitle soğutulması veya redüklemenin grafit sepetlerde yapılmasıyla önlenir. Tozun kendi kendine tutuşması ise redüklemenin tekrar edilmesiyle önlenir.

Yukarda bahsi geçen bütün kimyasal özelliklerin, metalsel tozların sinterlemede kullanılabilmelerine büyük tesirleri vardır. Oksijen, karbon, kükürt, fosfor, demir vs. gibi gayrı safiyetlere ve karbon dioksit, su buharı vs. gibi absorbe edilmiş gazlara büyük ehemmiyet verilmelidir.

Bölüm 3. PRESLEMEDEN EVVEL TOZUN ISIL İŞLEMİ

Birçok hallerde, metalsel tozun preslemeden evvel, 400° ila 800° arasında bir ön redükleme işlemi gerekir. Böylece oksitler, rutubet, absorbe edilmiş gazlar, karbon, kükürt ve fosfor mümkün mertebede elimine edilmiş olur. Gayrı safiyetlerin kısmen veya tamamen elimine edilmesinden gayrı olarak, ısıl işlem, mekanik usullerle hazırlanmış metalsel tozların sertliklerinin azalmasını da sağlar. Böylece tozun sıkıştırılabilme imkanı da artar. Havadaki oksijen, su buharı vs. gibi yeni gayrı safiyetlerden sakınmak için tozun bu ısıl işleminden hemen sonra işlenmesi gerekir. Bu redükleyici ısıl işlem, saf metal veya alaşımların hazırlanmalarında, karbonil toz kullanılması halinde tavsiye edilir. Karbon ve oksijen ihtiva eden demir veya nikel karbonil tozu 600°ila 800° arasında hidrojen içinde ısıtılırsa gayrı safiyet oranı 0,0001 mertebesine indirilebilir. Toz nadiren 1000° nin üzerinde ısıtıldığında nikel-krom veya molibden rezistanslı fırınlar tavsiye edilir.

Demir tozu 30 dakika müddetle hidrojen içinde 900° de tavlanırsa sıkıştırılabilme özelliği iyileşir. Ayrıca içindeki karbon, kükürt ve oksijen oranı da azalır. Aşağıda bu işleme tabi tutulan ve tutulmayan demir tozlarının bileşimleri görülmektedir.

Tablo 3.1 Tavlı ve tavsız demir tozlarının analizi

Demir Tozları	C %	Si %	Mn %	P %	S %
Tavsız demir tozu Tavlı demir tozu (H’de 30 dakika, 900°)	0,010 0,001	0,015 0,015	0,025 0,025	0,010 0,010	0,020 0,005

Demir tozlarının sıkıştırılabilmesi özellikleriyle sinterlemeye uygunluklarının sıcaklıkla değişimi aşağıda verilmiştir. Sıcaklık arttıkça ve oksijen azaldıkça tozun sıkıştırılabilme özelliği artar.

Tablo 3.2 Tav sıcaklığına bağlı olarak (D.P.G.) demiri tozunun sinterleme ve sıkıştırılabilme özelliklerinin değişimi

Tav Sıcaklığı	700°	800°	900°	1000°
Silindirik epruvetin yüksekliği(mm) (basınç:4 t/cm²) Sinterlenmiş epruvetin yoğunluğu (gr/cm²) (H’de 1 saat, 1200º) Sinterleme basıncıyla ağırlık kaybı (%)	17,5 5,9 1,3	16,6 6,3 0,8	16,2 6,5 0,4	16,0 6,6 0,1

Dövme işlemine tabi tutulmuş bakır tozunun da 700º ila 940º arasında ısıtılmasıyla sıkıştırılabilme özelliği iyileşir. Neticeler aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Tablo 3.3 Şekil değiştirme derecesinin ve tav sıcaklığının bakır tozunun sıkıştırılabilme özelliğine ve yığmadan sonraki yoğunluğa tesir

Şekil Değiştirme Derecesi	Tav süresi (dak)	Tav sıcaklığı (ºC)	Yığma sonu yoğunluğu (gr/cm³)	Sıkıştırılabilme Özelliği
İşlenmemiş toz Hafif deformasyon Orta deformasyon Şiddetli deformasyon Şiddetli deformasyon Şiddetli deformasyon	- 45 45 10 30 60 10 30 60 10 30 60	0 880 880 700 700 700 820 820 820 940 940 940	2,45 2,67 2,78 2,60 2,68 2,75 2,65 2,75 2,82 2,65 2,75 2,95	1,10 1,10 1,05 1,08 1,06 1,05 1,07 1,05 1,03 1,06 1,02 0,95

Sıkıştırılabilme özelliğini veren değerler hassasiyetle tarif edilmemiştir. Fakat numunelerin belirli bir basınç altında preslenmesiyle elde edilen yoğunluklarla mukayese edilebilirler.

Saf sinterlenmiş kobalt veya kobalt ihtiva eden sinter alaşım tozları hidrojen içinde ısıtılmadan evvel bol miktarda su içinde yıkanmaları gerekir. Böylece kobalt oksidinin çökelmesinden ileri gelen alkaliler yok edilmiş olur. Tungstik asidin karbonla redüklenmesiyle elde edilen volfram tozu (teknik volfram tozu) asitler içinde eriyebilen gayrı safiyetlerinden (alkaliler, demir, yabancı metallerin karbürleri) arınarak kloridrik asitle yıkanıp sinterlemeye müsait duruma gelir. Süngerleşmiş demir tozu gang tabir edilen kısmından magnetik elemeyle ayrılır.

Metalsel tozların buraya kadar sözü edilen ön-ısıl işlemlerinin hedefi tozun saflaştırılması ve sıkıştırılabilme özelliğinin iyileştirilmesidir. Kurşun tozunun elektrolitik olarak bir bakır tabakasıyla kaplanması (veya bakırın kurşunla kaplanması) bakır-kurşun yatak alaşımları imalinde kullanılır. Sert alaşımların imalinde, sert maddelerin elektrolitik olarak yardımcı bir metalle korunması teklif edilmiştir. Alkol veya su içinde erimiş toryum nitratın tungstenik aside ilavesi, lambaların enkandesan volfram filamanlarında çok önemli olan tanelerin büyümesini önler. Aynı şekilde, az miktarda alümin ilavesiyle de demir grubundaki saf metal esaslı sinterlenmiş cisimlerin tanelerinin büyümesini önler.

Tozun sıkıştırılabilme özelliği yetersiz ise sentetik reçineler, kolofan, aseton, eter-parafin (veya kafuru) solüsyonları gibi organik terkipler ilave edilir. Bu ilaveler daha sonra sinterlemede buharlaşırlar. Karbonun elde edilecek parçaya fena tesir edeceği hallerde bu işlemlerden kaçınılır. Bu organik terkipler en iyi şekilde metalsel tozla birlikte öğütülerek katılırlar. Toz, organik maddeler ihtiva eden eriyiklerle nemlendirilince, organik terkiplerden ekonomi sağlanabilir. Volfram tellerinin imalinde organik kolloidler ve amalgamlar kullanılır.

İnce öğütme, basit tozların veya toz karışımlarının sinterlemde en önemli ön işlemleridir. Tek bileşenli tozların kuru veya rutubetli olarak ince öğütülmesiyle kristaller parçalanır, billursal malzeme parçalara ayrılır. Bunun sonucu olarak da yığmadan önceki ve sonraki hacimler azalır ve bunlara tekabül eden yoğunluklarda artar. Mesela demir karbonil tozu 12 yerine 96 saat öğütülürse, yığmadan evvelki yoğunluk % 20, sinterlemeden sonraki yoğunluk ise % 25 artar. Birden fazla bileşenli sistemlerde ise (metalloid, metal-metal, metalsel terkipler), ince öğütme, karışımının daha homojen olmasını ve plastik bileşenlerin sert bileşenler üzerine ince bir tabaka halinde dağılmasını temin eder. Bir tozun rutubetli olarak çamurun kolloidal yapısını elde edene kadar iletilebilir.

Aşağıdaki tabloda bir volfram-karbür (%92 WC , %8 CO) karışımının hidrojen içinde rutubetli öğütülmesinin yığmadan önceki ve sonraki hacimler üzerindeki tesiri görülmektedir. Tane boyutları, küçüldükçe sözü geçen hacimlerin arttığına dikkat edilmelidir.

Tablo 3.4 Muhtelif sürelerde öğütme neticesi, WC-Co (%92 WC, %8 Co) karışımının yığmadan evvel ve sonraki hacimleri

Öğütme süresi (saat)	Mikroskopta granülometri	Yığmadan evvel hacim (cm³/100 gr)	Yığmadan sonra hacim (cm³/100 gr)
6	30 % 5,0 m 50 % 3,0 m 20 % 1,0 m	8,4	7,1
12	30 % 4,0 m 40 % 2,0 m 30 % 1,6 m	9,3	7,3
24	15 % 2,5 m 50 % 1,1 m 35 % 0,8 m	10,6	7,5
48	20 % 0,8 m 70 % 0,8 m 10 % 0,6 m	17,2	12,0
96	10 % 2,0 m 50 % 1,0 m 40 % 0,6 m	20,5	15,6

Bölüm 4. TOZLARIN PRESLENMESİ

Toz metalürjisindeki en öneli adım preslemedir. Metal tozlar, özel olarak hazırlanmış çelik kalıp içersinde basınç etkisiyle kompakt bir hale getirilir. Bu işlem için genellikle hidrolik, mekanik ve pnömatik presler kullanılmaktadır. Preslerin uyguladıkları basınç değerleri 70 ila 700 MPa arasındadır ve pratikte kullanılan basınç değerleri ise genellikle 145-450 MPa arasındadır. Presleri büyük bir kısmının kapasitesi 100 ton civarındadır. Son zamanlarda 200-300 ton kapasiteli presler yapılmıştır ve hatta 3000 tonluk bir pres imal edilmiştir.Toz metalürjisi ürünlerinin kesit alanı maksimum 2000 mm²dir. Ancak yüksek kapasiteli özel preslerin kullanılması halinde bu değer 6500 mm²ye kadar çıkabilmektedir.

Uygulamaların çoğunluğunda, toz karışım yerçekimi etkisiyle kalıbı doldurur, fazla kısımlar alınır ve tozu sıkıştırmak için pres kapatılır. Toz miktarı için hacim veya ağırlık esasına göre bir başlangıç ölçüsü oluşturulur.

Sıkıştırma işlemi esnasında toz partikülleri önce uygulanan kuvvet yönünde hareket ederler.Tozlar sıvı gibi akmaz; kalıp yüzeyi ile partiküller arasında sürtünme neticesi bir reaksiyon kuvveti gelişir. Bu kuvvet uygulanan kuvvete eşit bir değere ulaşana kadar sıkışma eksenel yönde devam eder. Daha sonra partiküller yatay yönde hareket ederler. Basınç bir darbe şeklinde uygulanırsa, maksimum yoğunluk ıstampanın hemen altında meydana gelir ve ıstampa ile temas eden yüzeyden itibaren artan mesafe ile birlikte azalır. Bu yüzden ürün boyunca homojen yoğunluğun sağlanması amacıyla basıncın homojen bir şekilde transferi nadiren mümkündür. Çift aksiyonlu presler daha homojen yoğunluk elde edilmesini ve daha kalın ürünlerin kalıplanabilmesini sağlarlar. Yoğunlaştırma veya sıkıştırma işleminde kenar duvarların sürtünmesi anahtar bir faktör olduğundan, presleme ile elde edilen yoğunluk kalıplanan parçanın kalınlığı ve genişliğinin bir fonksiyonudur.Homojen yoğunluk dağılımını sağlayabilmek için kalınlık : genişlik (t/w) oranı 2 den küçük olmalıdır. Kalınlık : genişlik oranı 2 den büyük olan ürünlerde yoğunluk parça içinde bir noktadan diğer bir noktaya değişiklik gösterebilir.

Yukarıda da belirtildiği üzere ürün yoğunluğu kalınlığın bir fonksiyonu olduğundan, çoklu kalınlığa (kalınlığın parça içinde bir bölgeden diğerine değişimi) sahip parçalarda şekilde gösterildiği gibi tek bir ıstampa hareketi ile homojen yoğunluk eldesi olanaksızdır.

a-)Preslemeden önce b-)Preslemeden sonra

Farklı kalınlıklara sahip parçaların üretiminde bu nedenle daha kompleks pres ve metotlar kullanmak zorundadır. Aşağıdaki şekilde iki farklı et kalınlığına sahip bir parçanın preslenmesinde kullanılan iki metot gösterilmiştir.

Istampalar değişik miktarlarda hareket ettirilerek üniform olarak sıkıştırılmış parça üretilebilir. Son derece girifit ürünlerin preslenmesi için partiküller bir plastik kalıba veya kaba yerleştirilerek ve basınçlı bir gaz veya sıvıya daldırılır. Bu yöntem izostatik presleme (üniform basınç) olarak adlandırılır. Presleme hızı son derece düşüktür., ancak ağırlığı yüzlerce kg a varan parçalar etkin bir şekilde preslenebilirler. Homojen yoğunluk eldesinin diğer bir yolu toz karışımdaki yağ oranının arttırılmasıdır. Yağlayıcı, tozlar ile kalıp duvarı arasındaki sürtünmeyi azaltır ve karşıt sürtünmenin meydana gelebilmesi için daha fazla toz hareketini gerektirir. Ancak yağlayıcı oranının artışı preslenmiş ürünlerin yaş mukavemetini azaltarak ürünlerin kalıptan çıkarılması ve taşınmaları esnasında kırılma ve dağılmalara sebep olur.

Presleme hızı dakikada 6 ile 100 parça arasında değişebilir. Presleme sonrası, parçalar mekanik olarak kalıptan çıkarılırlar. Partiküllerin hareketi, bireysel deformasyonu ve kırılma ile toz ürünlerinin yoğunluğu dövme ve dökümle üretilen parçaların yoğunluğunun %80 ine ulaşmaktadır.

Presleme sırasında partiküllerin yüzeyindeki çıkıntılar ve düzgünsüzlükler kaybolur. Kayma, dönme ve yuvarlanma hareketleriyle partiküller kalıp içinde daha düzenli bir şekilde dizilirler. Büyük partiküller arasındaki boşluklar küçük partiküllerle doldurularak parçaların yoğunluğu arttırılır ve buna paralel olarak sertlik ve mukavemet değerleri de yükselir.

Preslemede kullanılan yüksek basınç altında toz partikülleri kalıp duvarlarının zamanla aşınmasına neden olur. Bu sebeple kalıplar takım çeliklerinden imal edilirler. Özellikle aşındırıcı tozların şekillendirilmesinde ve üretilecek parça sayısının fazla olduğu hallerde kalıp malzemesi olarak karbürlü malzemeler (sinter karbür) kullanılır. Kalıp yüzeyleri oldukça parlak ve kalıp yüksek basınca dayanabilecek kesit kalınlıklarına sahip olmalıdır. Bazı hallerde toz karışıma yağlayıcı ilavesi yerine kalıp yüzeylerine sprey uygulanır. Pres basıncındaki artışa paralel olarak kalıplanmış ürünlerin yaş mukavemetleri artar.

Enjeksiyon kalıplama:Konvansiyonel metoda alternatif olarak basınçlı dökümde kullanılan metoda benzeyen bir enjeksiyon kalıplama yöntemi geliştirilmiştir. Daha önceleri sadece hassas dökümle veya talaşlı işlemle üretilen küçük ve karmaşık şekilli parçalar artık günümüzde metal tozların termoplastik bir malzeme ile harmanlanarak takiben plastik bir forma gelene kadar ısıtılıp, basınç altında kalıp boşluğuna enjeksiyonu ile üretilebilmektedir. Kalıptan çıkarılan parçalardaki bağlayıcı malzeme solvent ekstraksiyonu veya kontrollü ısıtma ile buharlaştırılarak uzaklaştırılmaktadır. Daha sonra uygulanan normal sinterleme süresince parçalarda % 20-25 oranında hacimsel büzülme meydana gelir, yoğunluk ideal koşulların % 95 ine kadar yükselir ve özellikler artar.

Bağlayıcının uzaklaştırılması bu prosesin en pahalı ve zaman alıcı yanıdır. Isıtma hızı, sıcaklık ve yeniden bağlanma (bağlayıcıların uzaklaştırılmasından sonra partiküller arasında yeni bir bağın teşekkülü) süresi dikkatlice kontrol edilmeli ve parça kalınlığı ile uyumlu olmalıdır. İşlem süresi et kalınlığı büyük parçalarda üç güne kadar uzayabilir. Yeni keşfedilen ve suda çözünebilen metil-selüloz bağlayıcı bu dezavantajları kısmen ortadan kaldırmaktadır. Bağlayıcıdaki su ısıtma esnasında buharlaşır ve metil-selüloz sinterleme sırasında yanar.

Enjeksiyon kalıplama veya presleme yukarıda ifade edildiği üzere diğer proseslerle eldesi güç küçük, kompleks ve ince et kalınlığına sahip parçaların üretimine oldukça caziptir. Ancak kalıp dizaynı ve kalıp imalatı oldukça pahalı olduğu için seri ve kütlesel üretimde kullanılır. Bununla birlikte nihai yoğunluğun ideal yoğunluğun % 94-98 ine ulaşması ve % 0,3-0,5 mertebesindeki boyutsal toleransların elde edilmesi bazı uygulamalar için bu yöntemi daha da cazip hale getirmektedir. Spor, diş, tıp malzemeleri, büro makineleri ve ev aletleri parçaları, uzay ve uçak, dizel ve türbin motorları parçaları günümüzde bu yöntemle üretilmektedir.

Soğukta preslemede genellikle basıncın bir veya daha çok doğrultuda tatbik edilmesini sağlayan hidrolik presler veya mekanik presler yer alır. Günümüzde ekseriyetle üstte sıkıştırıcı altta ise dışarı itici pistonlar bulunan hidrolik presler kullanılır. Otomatik mekanik presler bilhassa gözenekli bronz yatakların ve basit makine parçalarının seri imalatında elverişlidir.

Sıcakta presleme veya basınç altında sinterleme soğuk presleme ve sonra sinterlemeye nazaran daha az pratiktir. Sadece sert alaşımdan tel çekme haddelerinin, elmas alaşımlarının imali gibi istisnai hallerde kullanılmış olan bu usul, tozların veya özel bir şekilde ısıtılmış kömür, çelik veya grafit bir matris içine yerleştirilerek sıkıştırılmış parçaların sinterlenmesi esnasında basınç tatbik edilmesinden ibarettir.

4.1 PRESLEMEDE GÖRÜLEN OLAYLAR

Teorik olarak düzlemsel ve temiz iki yüzeyin başlangıçta temasları sağlandığı taktirde, bu iki yüzeyin adi sıcaklıkta birleşmeleri prensip olarak mümkündür. Metallerin yüzeyinde, oksit tabakaları gibi fena tesirleri olan maddeler olmadığını farz edelim. Bu durumda dahi kendini çekme kuvvetleri tesirinin görülebilmesi için yüzeyler arasındaki mesafenin çok küçük olması lazımdır. Adi sıcaklıkta ve yüksek basınçlar altında, iki masif metal cismin nazari olarak düzlemsel yüzeylerini atom mertebesinden temasa getirmek için, halledilmeyecek derecede zorluklarda karşılaşıldığı düşünülürse, metalsel bir tozun preslenmesinde yukarıdaki ideal durumdan ne kadar uzak bulunulduğu anlaşılır. Bunun başlıca üç sebebi vardır:

1-Toz partiküllerinin yüzeyleri genellikle gayrı muntazam ve çok komplekstir. Dolayısıyla karşılıklı temas yüzeyi çok küçüktür.

2-Tozların saflığı imalat şekline göre çok değişir; ayrıca partiküller havada çok moleküllü oksit ve gaz tabakalarıyla kaplıdır. Bu ise çekme kuvvetlerinin tesirini engeller.

3-Ergime ile elde edilen bir metal yüzeyini çevreleyen atom tabakasının yapısı, içinde bulunan bir kristalin dış tabakasındakinden genellikle tamamen farklıdır. Ayrıca taneler arasındaki birim hakiki temas alanına tekabül eden kohezyon kuvveti ve ergime ile elde edilmiş bir metal kristalitlerin arasındakinden farklı ve genellikle daha küçüktür.

Metalsel bir tozdan, basınç tesiri altında katı cisim elde edebilmek, basınç yardımıyla yüzeysel kuvvetlerin hiç olmazsa bir kısmından faydalanmak demektir. Fakat bu gibi hallerde mekanik kuvvet çok ufaktır. Buna sebep yukarda izah edilen üç faktörün tamamen yok edilmemesidir. Preslemenin tesirleri şöyle sıralanabilir:

1-Toz partiküllerinin toplam temas yüzeyi, karşılıklı yaklaşma sonucu artar.

2-Basınç tesiri altında, birçok taneler birbirleriyle sürtünür. Bu ise birçok noktada oksit ve gaz tabakalarının yüzeylerinin temasını sağlar.

3-Toz tanelerinin karşılıklı sıkıştırılmaları çok kısa süreli lokal sıcaklık yükselmelerine sebep olarak atomların temas yüzeyinde yeni ve kısmi bir organizasyon sağlanır (atom hareketleri, sıcakta birleşme).

Soğukta presleme ile elde edilmiş parçaların mekanik kuvvetleri basınçtan başka tozun plastik özelliklerine de bağlıdır. 30 lt/cm² lik basınçla, kompakt bakır yoğunluğunun %95 ila 97 sine erişerek, yüksek mukavemetli çubuklar elde edilebilir. Buna karşılık, redükleme ile elde edilmiş volfram tozuna çok yüksek basınçlar tatbik edilse dahi teorik yoğunluğun sadece %65 ila 75 kadarı elde edilebilir. Aynı zamanda bir volfram çubuğun mukavemeti çok az olduğundan, parçalanmaması için çok dikkatli davranmak gerekir. Sünek sinterlenmiş kaba volfram tozu kullanılırsa, bu volfram partiküllerinin plastisiteleri daha büyük olduğundan, daha mukavemetli cisimler elde edilir.

Presleme esnasında iki ideal durum düşünülebilir : elastik deformasyon ve plastik deformasyon. Birinci halde, yozun ideal elastikliğine ilave olarak şu hipotezleri yapacağız : toz mümkün olduğu kadar ince ve çok muntazam, basit şekilli, parlak yüzeyli partiküllerden ibarettir; presleme tek taraftan, çelik bir matris içinde, ortalama bir basınçta yapılmaktadır ; basınç yavaş yavaş artmaktadır. Bu ideal şartların gerçekleşmesiyle, basınç kalıp içinde, sıvı içindeki hidrostatik bir basınç gibi, muntazam olarak dağılır. Böylece maksimum kesafet elde edilir. Çekme kuvvetleri, toz partiküllerinin atomsal temasta oldukları noktalara tesir ederler. Presin hareketli pistonu civarında yoğunluk daha büyüktür. Kalıbın titreşmesi de bir avantaj teşkil eder. Partiküllerin tuğla gibi üst üste yığılmalarının iyi olmadığı yerlerde, bilhassa bazı partiküller basıncı bir kubbenin taşları gibi taşınıyorsa, bu kubbe altında birçok boşluklar vardır. Yoğunluğun bu gayrı muntazamlığını göz önüne almazsak, yukarda izah edilen ideal presleme usulünde toz partikülleri hiçbir plastik deformasyona maruz kalmazlar. Bu çok basit limit bir hal olduğundan, hiçbir sıvı faz görülmediği kabul edilirse, sonradan yapılacak ısıtma esnasında ortaya çıkacak sinterleme olayları (billurlaşma gibi) da çok basit olacaktır.

İkinci limit hal yukarıdakilere zıt şartlarda görülür. Toz partikülleri kaba, yüzeyleri gayrı muntazam, kompleks ve dantelli, toz çok plastik ve basınç çok yüksekte, partiküllerin tuğla gibi muntazam olarak dizilmesiyle kesafette muntazam bir artış sağlanamaz.Elemanter partiküllerin plastik deformasyonu daha önem kazanır, zira yoğunluğun artması partiküllerin birbirlerine yaklaşabilmelerine bağlıdır. Temas yüzeyleri halinde gelir. Partiküllerin kohezyonu, çekme kuvvetlerinin bazı noktalarda değil, fakat bölgelerde tesir etmesiyle ve hacimli parçaların kaba olarak tuğla gibi dizilmeleriyle elde edilir. Bütün bunlardan, bu gibi cisimlerin yüksek mekanik mukavemetlerinin sebebi anlaşılmaktadır. Sinterleme esnasında görülen olaylar, bilhassa billurlaşma olayları (yeniden billurlaşma) tabii ki daha karışıktır. Toz partiküllerinin iç kararsızlıklarına sebep olan faktörler de rol oynar.

4.2 SICAKTA PRESLEME

Ergime sıcaklıkları düşük olan metal tozlarının iyi sıkıştırılabilme özellikleri ve yüksek sıcaklıkta sinterleme üzerinde elde edilen deneysel neticeler, ergime sıcaklıkları yüksek metallerin sinterleme ve preslemesinin yüksek sıcaklıkta bir tek işlemle yapılmasını düşündürmüştür. Bu işlene sıcakta presleme ve basınç altında sinterleme denilir.

Sıcakta presleme tekniği pratikte sadece sert alaşımdan tel çekme haddelerinin ve sinterlenmiş masif yatakların imalinde önemli bir rol oynar. Fakat elde edilen özelliklerin daha iyi olması sebebiyle, başka sinterlenmiş maddelerin imalatında da bu usulün kullanılması mecburiyeti hasıl olmaktadır.

4.3 SICAKTA PRESLENEN CİSİMLERİN ÖZELLİKLERİ

Sıcakta preslenen parçalar normal olarak sinterlenmiş parçalara nazaran daha serttir. Numunelerin direkt veya endirekt olarak elektrik akımıyla ısıtılmış grafit bir matris içinde, iki grafit pistonla, 80 ila 300 kg/cm² basınç altında iki taraftan sıcak olan preslenmeleri, normal sinterlemeye nazaran çok daha kısa bir zamanda gerçeklendiği görülmüştür. Sıcakta presleme toz tanelerinin çok kompakt bir bütün haline gelmesini ve gözeneksiz bir yapı elde edilmesini sağlar. Matris yüzeyinin sıcaklığı optik bir pirometre ile ölçülerek işlem sıcaklığı tespit edilmiştir; seçilecek sıcaklık kullanılan basıncın fonksiyonudur. Matris yüzeyinde ışıma sebebiyle büyük bir ısı kaybı olduğundan numune parçanın sıcaklığı 150º ila 200º kadar daha yüksektir. Sıcakta presleme sıcaklığı ile basınç arasındaki bağıntı hakkında, uygun şartlarda tespit edilmiş olan şu malumat verilebilir: 1350º ila 1400º arasındaki sıcaklıklar için basınç :105 kg/cm² ; 1400º den yüksek sıcaklıklar için, basınç : 70 kg/cm².

Bu, sıcaklık tesirinin basıncın yerini tutabileceği (veya tersi) manasına gelmez. Fakat, optimum özellikleri haiz sert alaşımların elde edildiği sıcaklık ve basınç değerleri arasında bir bağıntı olduğu aşikardır. Basınç altında sinterlenmiş sert alaşımların sertlik, eğme mukavemeti, tokluk ve kesme kapasitesi değerleri aynı malzemelerin soğukta preslendikten sonra sinterlenmeleri halinde elde edilecek değerlerden genellikle daha yüksektir. Presleme ve sinterleme şartlarının aynen tekrar elde edilebilmesi güç olduğu gibi matris malzemesinde de zorluklarla karşılaşılması kesme aletleri için sert alaşım plaketleri imalinde sıcakta presleme usulünün yaygın olarak kullanılmasını önlemiştir. Normal yollardan imal edilmiş (volfram karbür ve kobalt) sert alaşımlarının Rockwell A 92, sıcakta preslenmiş sert alaşımlarınki ise Rockwell A 95,6 olarak bulunmuştur. Sert alaşımların grafit kalıplar içinde aynı zamanda sinterlenme ve preslenmeleriyle maksimum sertlik elde edilir. Sertliğin artması şu şekilde izah edilir : Sıcakta presleme esnasında daha büyük yoğunluk elde edilir ; diğer taraftan biraz da kobalt numuneden çıkar (böylece diğer metotlarla elde edilenlere nazaran daha az kobalt ihtiva eder). Aşağıdaki tablo bu şartlar altında sinterlenmiş demir ve bakırın mekanik mukavemetinin ne kadar iyileştiğini göstermektedir.

Tablo 4.1 Sıcakta sıkıştırılmış bakır ve demirin çekme mukavemetinin adi sıcaklıkta sıkıştırıldıktan sonra sinterlenmiş olanlarınkiyle mukayesesi

Sıcakta sıkıştırma veya sıkıştırma sıcaklığı (ºC)	Adi sıcaklıkta sıkıştırdıktan sonra sinterlenen malzemenin çekme mukavemeti (kg/mm²)		Sıcakta sıkıştırıldıktan sonra çekme mukavemeti (kg/mm²)
Sıcakta sıkıştırma veya sıkıştırma sıcaklığı (ºC)	Cu	Fe	Cu	Fe
610 715 810 920	14,2 13,2 12,3 10,2	4,2 6,6 11,5 14,7	26,3 24,1 23,5 22,3	19,7 27,3 34,6 39,4

Bölüm 5.SİNTERLEME

Soğukta presleme veya yığma ile elde edilen parçalar itinalı bir ısıl işleme tabi tutulmalıdır. Bu ısıl işlem veya sinterleme, toz partiküllerinin mekanik olarak tuğla gibi dizilmeleri ve yapışmalarıyla metalsel bir parça veya kompakt bir alaşım vermelidir. Tek bileşenli sistemlerde genellikle sinterleme sıcaklığı olarak metalin mutlak ergime sıcaklığının 2/3 ve 4/5 i alınır ; birden fazla bileşenli sistemlerde ise sinterleme genellikle ergime sıcaklığı en düşük olan bileşenlerin ergime sıcaklığının üstünde yapılır. Gözenekli bronzlar ve bronzlara benzeyen alaşımlar 600º ila 800º arasında, demir grubu metallerin alaşımları ise 1000º ila 1300º arasında, sert alaşımlar 1400º ila 1600º arasında, refrakter metaller (molibden, volfram, tantal) 2000º ila 2900º arasında sinterlenirler. Sinterleme sıcaklığı gibi, sinterleme müddeti de kullanılan malzemeye göre değişir. Elmas alaşımları ve refrakter metaller için yarım saatten az bir zaman çoğu halde kafidir. Sert alaşımlar ve mıknatıs alaşımlarında olduğu gibi birçok hallerde de birkaç saat süren bir sinterleme tatbik edilmelidir. Sinterleme zamanı ve sıcaklığı arasında basit bir bağıntı vardır. Sinterleme sıcaklığı yükseldikçe sinterleme zamanı kısalır; aksine olarak alçak bir sinterleme sıcaklığı sinterleme zamanının uzamasına sebep olur.

Sinterleme sıcaklığının 1050º civarında olması halinde nikel-krom veya demir-krom-alüminyum rezistanslı elektrik fırınları kafi gelir. 1350º ye kadar silit çubuklu fırınlar kullanılır. Daha yüksek sıcaklıklar için (1000º ila 1600º) molibden rezistanslı fırınlar, 1800º ve daha yüksek sıcaklıklar için ise yüksek frekanslı veya kısa devreli karbon tüplü fırınlar kullanılır. Karbon tüplü fırınlar, karbon monoksit mevcudiyetinin zararlı tesirleri olmadığı hallerde kullanılır. Molibden, volfram, tantal gibi refrakter metallerin sinterlenmesinde 2000º lik sıcaklık dahi kafi gelmediğinden, bu metaller hidrojen dolu sinter çantaları içinde sinterlenirler. Burada sinterlenecek parçadan akım geçirilir. Harcanan güç sinterlenen parçanın ergimesi için gereken %10 kadar daha azdır. Sinterlenen malzemenin oksitlenmesini önleyecek tedbirler alındığı taktirde gazla ısıtılan fırınlardan da faydalanılabilir.

Aşağıda sinterlenen malzemeler için tatminkar sonuçlar veren fırınlar gösterilmiştir :

Demir veya bronz gözenekli yataklar için : Nikel-krom, demir-alüminyum, molibden ve silisyum karbürlü fırınlar.

Sert alaşımlar için : Kısa devreli karbon tüplü fırınlar, vakumlu yüksek frekans fırınlar veya A.B.D. de molibden rezistanslı özel fırınlar.

Sinter mıknatıslar ve elmas alaşımları için : Molibden rezistanslı fırınlar veya kısa devreli karbon tüplü fırınlar.

a) Muflalı fırınlar:600º ila 1050º arasında muflalı fırınlar kullanılır. Bu fırında rezistans spiral şeklinde olup malzemeyi her taraftan aynı zamanda ısıtmaktadır. Kalorifüj o şekilde olmalıdır ki fırın içindeki sıcaklık farkları birkaç dereceden az olsun. Dolayısıyla, ısı başlıca ışınma yoluyla iletildiğinden bilhassa masif parçaların sinterlenmesinde, sıcaklığın yükselmesi yavaş olmalıdır. Isıtma esnasında oksijen ve karbondioksit bulunmamalıdır. Çoğu kere en uygun koruyucu gaz hidrojendir. İstisnai hallerde işlem vakumda da yapılabilir.

b) Potalı fırınlar: Bu tip fırınlar muflalı fırınların özel bir modelidir. Bu fırının ısıtılması halka şeklinde molibden rezistanslarla sağlanmaktadır. Bu tip fırınlar bilhassa 1050º ila 1400º arasında kullanılırlar.

Muflalı ve potalı fırınların mahzurları, devamlı çalışmamaları ve dolayısıyla her yüklemede fırına depo edilmiş ısının kaybolmasıdır. Soğumayı hızlandırmak için fırından çıkan koruyucu gaz bir soğutucudan geçirildikten sonra tekrar fırına yollanır.

c) Çanlı fırın: Yukarıda sözü edilen fırınlara nazaran birçok teknik avantajlara sahiptir. Bilhassa 600º ila 1100º arasında kullanılan bu fırın başlıca bir temelinden bir refrakter ara-çanından ve bir ısıtma çanından meydana gelir. Çanı bir nikel-krom veya demir-krom-alüminyum sargılarını haizdir. Isıl işlemden evvel, içine sinterlenecek parça konmuş, sızdırmazlık tedbirleri alınmış, ara-çana koruyucu gaz sevk edilir. Sinterleme sonunda ısıtma çanı kaldırılıp, önceden yüklenmiş başka bir ara-çan üzerine yerleştirilebilir. Bu şekilde, ısıtma çanı içinde depo edilmiş olan ısı enerjisinin kaybolması önlenir.

d) Sürekli fırınlar: Sürekli fırınların kullanılması daha iyi bir ısıl randıman sağlar. Bu fırınlarda, rezistanslar doğrudan doğruya rezistanslı bu fırınlarla 1000º ye kadar olan sinterleme sıcaklıklarına erişilebilir. Molibdenli rezistanslarda sıcaklık 1500º ye kadar çıkabilir. Isı iletimi direkt ışınma yoluyla olur. Molibden´in yüksek ergime sıcaklığı sebebiyle (2700º), rezistanslar muhtemel bir fazla ısınmaya çok daha az hassastırlar. İlk zamanlarda, fabrikalarda 220 voltluk normal gerilim kullanıldığından ve molibdenin öz-direnci de küçük olduğundan rezistansların kesitleri küçük olmaktaydı. 20 ila 40 voltluk gerilimlerin kullanılması kısa ve kesiti büyük spiral rezistansların kullanılmasını mümkün kılmıştır. Böylece molibden rezistanslı fırınların kullanılmasında önceleri rastlanan zorluklar yenilmiş oldu. Bu fırınlar çok garantilidir. 1500º gibi sıcaklıklar için dahi rezistanslar birkaç sene dayanır. Bir sürekli fırın şu şekilde çalışır : Sinterlenecek malzeme demir veya grafit sepetlere konur. Bu sepetler fırına bir uçtan girer ve özel bir tertibatla ısıtma bölgesine sevk edilirler. Bu esnada hidrojende diğer uçtan sevk edilir. Bu şekilde ısıtma bölgesinde gelen sinterlenmiş malzemenin soğutulması sağlanırken aynı zamanda da koruyucu gazın ön ısıtılması yapılmış olur.

e) Gaz dolaşımıyla çalışan tesisat: Kullanılması koruyucu gazın iktisadi olarak kullanılmasını sağlar. Koruyucu gaz, bir yıkayıcıdan geçtikten sonra, bir soğutucuda, bir yoğuşma yoluyla su buharından ayrılır. Kondansör yerine özel kurutma tesisatı da kullanılabilir. Gaz dolaşımı bir pompa vasıtasıyla sağlanır. Fırının yüklenmesi esnasında, soğuma bölgesinde sinterlenmiş malzemenin oksidasyonla parlaklığını kaybetmesine sebep olabilecek bir miktar hava devreye girer. Bu sebeple havadaki oksijeni, paladyum ve platin esaslı katalizörler ihtiva eden kontaklı fırınlarda yakmak gerekir. Meydana gelen su buharı da elimine edilmelidir. Kontaklı fırının, kondansör ve kurutucudan evvel olması bu sebeptendir. Sinterleme atmosferinin azotça bir miktar zenginleştirilmesi genellikle fena bir tesir yapmaz. Fırının yüklenmesi ve boşaltılması esnasında kaybolan koruyucu gaz miktarı kadar devreye sokulması kafidir.

Sürekli fırınlarda yapılan sinterleme, malzemeye büyük bir intizam sağlar. Bu ise sert alaşımlar ve daimi mıknatıslar için çok önemlidir.

Laboratuarlarda kullanılan tesisatta silit spiraller veya çubuklarla dıştan ısıtılan, yatay porselen veya alüminden bir tüp vardır. Böylece 1250º ila 1350º arasında sıcaklıklara kolaylıkla erişilebilir.

f) Kısa devreli karbon tüplü fırınlar: Sert alaşımları 1350º ila 1550º arasındaki sıcaklıklarda sinterlemek için kullanılırlar. Bütün sürekli çalışan fırınlarda olduğu gibi, burada da ısı enerjisinin kullanılması ve malzemenin intizamlığı süreksiz çalışan fırınlardan üstündür.

g) Vakumda çalışan karbon tüplü fırınlar: Bu fırınlar vakum altında da çalışabilir; fakat bu taktirde çalışma sürekli olmaz. Tüp şeklindeki iletkenin uçları ısı kaybına karşı ekranlarla muhafaza edilmişlerdir. Bu suretle bütün tüp boyunca üniform bir sıcaklık elde edilir. Bu ekranlar genellikle volfram veya molibdenden yapılmıştır.

h) Yüksek frekanslı endüksiyon fırınları: Yüksek frekanslı endüksiyon fırınları 1500º ila 2000º arasında yapılan sinterlemeler için kullanılır. Vakumda sinterleme yapabilmek için bu fırınlar sızdırmaz bir odada tertiplenebilir.

ı) Özel fırınlar: Refrakter metallerin hazırlanması (molibden 2700º, tantal 3000º, volfram 3400º), tozun presleme ile çubuk haline sokulması ve bu çubukların Jul tesiri ile ergime noktaları civarında ısıtılmalarından ibarettir.

Volfram-bakır, volfram-gümüş ve molibden-gümüş alaşımlarının hazırlanmalarında birçok özel fırınlar düşünülmüştür. Bu metaller genellikle sinterlenmiş, gözenekli bir volfram veya molibden iskeletinin ergimiş bakır veya gümüşe daldırılmasıyla hazırlanır. Daldırma ameliyesi potalı veya fıçılı, baskül hareketi yapan fırınlarda yapılır. Bileşenlerin ayrılmasına veya boşluklar meydana gelmesine mani olmak için potalı fırınlar, elde edilen alaşımın daldırma bölgesinden bir soğutma odasına geçmesini sağlayan bir tertibatı haizdir. Daldırma ameliyesi genellikle bir koruyucu gaz altında (hidrojen), 1300º ila 1700º arasında yapılır.

Tablo 5.1 Bazı sinterleme fırınlarının sıcaklık limitleri ve tatbikat sahaları

Fırın tipi	Sıcaklık ºC	Tatbikat sahaları
Muflalı fırın	600-1050	Gözenekli yatakların ve demir esaslı alaşımların sinterlenmesi
Çanlı fırın	1100 kadar	Gözenekli yatakların, demir esaslı alaşımların ve büyük parçaların sinterlenmesi
Potalı fırın	1050-1400	Metalsel tozlarla imal edilmiş büyük blok veya parçaların sinterlenmesi
Sürekli fırın	a)1100 kadar (Ni-Cr) lu b)1500 kadar (Mo) li c)1000-1500 (gaz) lı	Gözenekli yatakların, makine parçalarının, mıknatıs alaşımlarının, saf metallerin, psödo-alaşımların Sinterlenmesi
Silit çubuklu fırın	1250-1350	Araştırma işlerinde kullanılan parçaların sinterlenmesi
Karbon tüplü fırın	2000 kadar	Sert alaşımların, psödo-alaşımların, metalsel karbürlerin sinterlenmesi
Yüksek frekanslı fırın	3000 kadar	Sert alaşımların, metalsel karbürlerin, sert mamullerin sinterlenmesi
Sıcak kompresyonlu ve basınç altında Sinterleme tesisatlı Fırınlar	a)600 kadar b)800 kadar c)1500 kadar	psödo-alaşımların, yatak alaşımlarının, demir esaslı alaşımların, sert alaşımların ve elmas alaşımların sinterlenmesi

5.1 TEK BİLEŞENLİ SİSTEMLERİN SİNTERLENMESİ

5.1.1 Sinterlemeye başlama, Sinterleme sıcaklığının tarifi:

Sıcaklığın yükselmesiyle çekme kuvvetlerinin aktiviteleri artarken, sinterlemeyi zorlaştıran tesirler de ortadan kalkar. Ayrıca sıcaklığın artması billurlaşma şartlarını da müsait hale getirir. Adi sıcaklıkta, toz partiküllerinin gerektiği kadar plastik olmamaları, yüzeylerinde gaz ve oksit tabakalarının mevcudiyeti, partiküller arasındaki temasın mükemmel olmaması, presleme esnasında toz içinde zararlı gazlar bulunması, sinterlemenin yüksek sıcaklıkta yapılmasını mecbur kılar. Yukarda sözü geçen zararlı unsurlar önemli değişiklikler gösterirler ve tozun hazırlanma şartlarına büyük ölçüde bağlıdırlar. Bu sebeple tozun sinterlemeden evvel tabi olduğu işlemler çok önemlidir. Sinterleme başlangıcı sıcaklığı hakkında verilen bilgiler hiçbir şey ifade etmemekle beraber, bu sıcaklığın bilinmesi pratik önemi haizdir. Sinterleme sıcaklığını tayin etmek için birçok eser yazılmıştır. Sinterlenmiş cisimlerin yapı değişiklikleri mikroskopta incelenerek, preslenmemiş demir dozlarının sinterlenmesi etüt edilmiş, preslenmiş silindirik küçük parçaların çekme mukavemetleri tayin edilmiştir. Gümüş, bakır, kurşun, alüminyum, magnezyum komprimerlerinin mukavemeti 150° ile 300° arasında artarak değiştiği görülmüştür. Bu artış sinterlemenin başladığını gösterir. Aynı malzemeden iki yüzey sadece basınç tesiriyle, birbiri üzerine tatbik edildiği takdirde, belirli bir sıcaklığın üzerinde bu iki yüzeyin aderansı yüksek değerler alır. Bu sıcaklığa aderans sıcaklığı denir ve sinterleme başlangıcı sıcaklığı olarak kabul edilebilir (demir için 550°, nikel için 600°, volfram için 1250°)

5.1.2 Sinterleme şartlarının fiziksel ve mekanik özelliklere tesiri:

a)Yoğunluk, Gözeneklilik, Kendine Çekme:

Önce sinterleme sıcaklığı, sinterleme müddeti ve toz taneleri büyüklüğünün yoğunluğa tesiri incelenecektir. (Şekil 5.1)da muhtelif basınçlarda, yoğunluğun sinterleme sıcaklığı ile değişimi şematik olarak gösterilmiştir. (Şekil 5.2)’da ince molibden tozlarıyla (Şekil 5.3)de ise ince bakır tozlarıyla (2 mikrondan küçük taneler) yapılan deneylerin sonuçları görülmektedir. 1000°’ye doğru molibdenin, 400°’ye doğru ise, bakırın yoğunluğunun artması esas sinterleme olayının başlangıcı ile, bakırın yoğunluğunun artması esas sinterleme olayının başlangıcı ile ilgilidir. Çok az veya normal bir basınç altında tozların belirli bir sıcaklıkta sinterlenmeleriyle meydana gelen kendini çekme de normaldir. Aksine, çok yüksek basınçlar altında preslenen cisimler (30t/cm²’ye kadar) kendileri çekmedikleri gibi, bir hacim büyümesi de gösterirler. Mesela, 600°’de sinterlermiş ve yüksek basınç altında preslenmiş bir bakır parçasının yoğunluğu alçak basınç altında preslenmiş parçanınkinden çok daha küçüktür.

Şekil 5.1 Metalsel bir tozun yoğunluğunun sinterleme sıcaklığına bağlı olarak değişimi (Şematik).

a. Sıkıştırılmamış.

b. Orta basınç altında sıkıştırılmış (takriben 5^t/cm².

c. Yüksek basınç altında sıkıştırılmış (takriben 30^t/cm²).

Sinterleme müddetinin yoğunluk ve kendini çekmeye tesirine gelince, yoğunluk artmasının büyük kısmı nispeten kısa bir zamanda meydana geldikten sonra artış azalır. Sinterleme sıcaklığı ne kadar yükselirse, kendini çekmenin büyük kısmı da o kadar kısa zamanda meydana gelir; yani yüksek sıcaklıklarda zamanın tesiri gittikçe azalar. (Şekil 5.4).

Basınç ve sinterleme sıcaklığı ve müddetinden ayrı olarak kullanılan tozun tane büyüklüğü de yoğunluk ve kendini çekmeye büyük ölçüde tesir eder.

Şekil 5.2 Sıkıştırılmamış 3^t/cm² ve 6^t/cm² basınç altında sıkıştırılmış bir molibden tozunun 3 saatlik bir sinterlemeden sonra, sinterleme sıcaklığına bağlı olarak yoğunluğunun değişimi.

Şekil 5.3 Orta ve yüksek sinterleme sıcaklıklarda, sinterleme zamanı ve yoğunluğunun artması arasındaki münasebet.

Aynı bir metalin muhtelif tane büyüklüklerindeki tozlarını aynı basınç altında presledikten sonra elde edilen numunelerin, aşnı şartlar altın-değişim kanunu bulunur. (Şekil 5.5).

Şekil 5.4 Sinterlenmiş numunelerin yoğunluklarının granülometre’ye bağlı olarak değişimi.

Şekil 5.5 İnce ve taba demir tozlarının sıcaklık ve kendini çekme arasındaki münasebet.

Sıkıştırma basıncı :0.23^t/cm²

İnce tozun granülometresi :5m

Kaba tozun granülometresi :50m

b) Yapı:

Basınç, sinterleme sıcaklığı, müddeti ve atmosferdeki gibi sinterleme şartlarının, sinterlenmiş maddelerin sertlik, mekanik mukavemet, elektrik iletkenliği gibi özelliklerine tesiri incelenmeden evvel, tanelerin süratle büyüme olayının tetkik edilmesi gerekir. Tanelerin büyümesi bazı hallerde mekanik mukavemet, sertlik, kopma uzaması, yoğunluk gibi özelliklere fevkalade tesir eder. Plastik metal tozlarının, mutlak ergime sıcaklıklarının 2/3 ile 3/4’ü arasındaki belirli sıcaklıklarda ısıtılmasıyla tanelerin çok büyüdükleri görülmüştür. Tane büyümesinin başlangıç sıcaklığı presleme basıncından bağımsızdır. Bu olaya tanelerin ani büyümesi denir ve ilk olarak redükleme ile elde edilmiş ince bakır tozlarında müşahade edilmiştir. 1 ile 5^t/cm2 arasında değişen basıncın 720° olduğu tespit edilen tane büyümesi başlangıcına ait sıcaklığa tesir etmemesi tane büyümesinin soğukta bir ön deformasyon neticesinde meydana gelmediğini gösterir.; dolayısıyla, normal metallerin soğukta deformasyonlarından sonra görülen yeniden billurlaşmaları hipotezi burada kabul edilemez.

Az miktarda gayri safiyelerin bir sıvı faz meydana gelmesine ve dolayısıyla bir billurlaşmaya sebebiyet verip vermediklerini anlamak için, müteakip saflaştırmalara tabi tutulmuş bakır tozu üzerinde deneyler yapılmıştır. Bu tozla, 5^t/cm² basınç altında sinterlenmiş cisimlerde , 720°’de tanelerin büyüdüğü görülmüştür. Buradan, bakırın büyük sarfiyatının tane büyümesi başlangıç sıcaklığına tesir etmediği neticesine varılmıştır.

Hiçbir soğuk ön-işleme tabi tutulmamış tozlarda, tane büyümesi normal yeniden billurlaşma sıcaklıklarda meydana gelmektedir. Halbuki 520°’de yarım saat sinterlenmiş numuneler soğuk deformasyona tabi tutulduğu takdirde, tane büyümesi sıcaklığı, soğuk deformasyona tabi tutulduğu takdirde, tane büyümesi sıcaklığı, soğuk deformasyonun şiddetine göre, 720°’den 420°’nin altına kadar düşmektedir. Böylece sentetik metalsel malzemelerin tane büyümeleri, ergime ile elde edilmiş metallerin yeniden billurlaşma sahasına getirilmiştir(Tablo5.2)

Tablo 5.2 Sıkıştırma basıncına bağlı olarak demir tozunun sinterleme sıcaklığı ve tane büyüklüğü.(Granülometri=1m), (zinterleme süresi=1 saat),

Sinterleme sıcaklığı (°C)	Sıkıştıma basıncı
	0		220	4400	8800
	X ışınları ile tetkik edilen granülometri
Sintersiz	Başlangıç	Az büyüme		Kuvvetli büyüme	Kuvvetli büyüme
200	Değişmemiş (1m)	Değişmemiş (1m)		Değişmemiş (1m)	Değişmemiş (1m)
400	Değişmemiş (1m)	Toparlanmamış (1m)		Az toparlanmış (1m)	Az toparlanmış (1m)
600	Değişmemiş (1m)	Toparlanmamış (1m)		Toparlanmış (1m)	Toparlanmış (1m)
800	Değişmemiş (1m)	Toparlanmamış (1m)		5-15m	2-8 m
1000	5-10m	10 m		15-60m	3-7 m
1200	5-20m	5-40m		15-80m	15-80m
1400	250m kadar	250m kadar		250m kadar	250m kadar

Bu tablodan şu sonuçlar çıkarılabilir:

1-Presleme basıncının yüksek olması tane büyümesinin başlangıç sıcaklığını çok düşürür; çok yüksek basınçla elde edilen taneler orta basınçlarda elde edilenlerden daha küçüktürler.

2- Tanelerin büyüme başlangıcına ait sıcaklıklar, ergitilerek elde edilen demirin yeniden billurlaşma diyagramında görülen sıcaklıklara nispeten daha yüksektirler.

Muhtelif tane büyüklüklerinde ve farklı şekillerde hazırlanmış bakır tozlarının sinterlenmesiyle elde edilmiş cisimlerin özellikleri ve sinter mamullerinin yapılarını tayin eden faktörler incelenerek sinterlemeden sonra elde edilen yapının dört faktöre bağlı olduğu anlaşılmıştır.

1-Temel tozun bünyesi (tane büyüklüğü, saflık, yüzey durumu);

2-Sinterleme sıcaklığı;

3-Sinterleme müddeti;

4-Sinterleme atmosferi

Buna karşılık, basıncın yapıya tesiri ikinci planda kalır. Basınç, sadece toz partiküllerinin aglomerasyonunda rol oynar. Meydana gelen gözenekliliğin yapıya tesiri, sinterleme esnasındaki tane büyümesinin gözenekleri yok etmesine bağlıdır.

Sinterlenmiş cisimlerin yeniden billurlaşması, elektrolitik olarak elde edilen metalsel tabakalara, sıvı bir fazdan elde edilmiş billursal şekillere, ergime ile elde edilmiş mekanik deformasyona uğramış bazı metallerin durumuna çok benzer. Mesela, adi sıcaklığa kadar soğutulmuş dökme alüminyumun ergime sıcaklığının hemen üzerinde bir sıcaklığa çıkarılmasıyla taneler büyümektedir. Dökümden sonra işlem görmemiş nitelden mamul deney parçalarında , 1300°’de hidrojen içinde ısıtıldıktan sonra tanelerin büyümesi ve tane sınırlarının yer değiştirmesi müşahade edilmişti.

Sinterlenmiş metallerin yapı durumları üzerinde elde edilmiş neticeleri bir araya toplanırsa, termodinamik bakımdan kararsız toz partiküllerinden meydana gelmiş ve özel bir ısıl işleme tabi tutulmuş billur şekillerinde daima tane büyümesi ve tane sınırlarının yer değiştirmesi olayları müşahade edilir; bu olaylara “yüzeyin yeniden billurlaşması” veya dolayısıyla “tanelerin yeniden billurlaşması” denir. Kristali meydana getiren toz tanelerinde daima mevcut olan iç gerilmelerinden ayrı olarak, bilhassa yüksek bir presleme için, ilaveten “lifler-arası distorsyonlar” olabilir. Bu distorsyonlar “mekanik olarak veya deformasyonla yeniden billurlaşma” olayını doğururlar. Sinter mamullerin büyük kısmı için, sinterleme atmosferinin iştirak ettiği kimyasal reaksiyonlar yeniden billurlaşma esnasında tane büyümesine yardım ederler.

c)Sertlik:

Brinell sertliğinin sinterleme sıcaklığının fonksiyonu olarak değişimi (Şekil 5.6 ve 5.7’de gösterilmiştir. Plastik metal esaslı (mesela bakır) ve yüksek basınç altında elde edilmiş komprimelerin sertliği yüksektir. Basıncın alçak olması halinde, sertlik sinterleme sıcaklığının artması sertliğin düşmesine sebep olur. bu düşüş plastik bir metal olan bakır için nikele nazaran daha fazladır.

Şekil 5.6 Muhtelif basınçlar altında sıkıştırıldıktan sonra sinterlenen bakır numunelerinin Brinell sertliklerinin sinterleme sıcaklıklarına bağlı olarak değişimi.

Kesir çizgi : Dökme ve tavlı bakır

1 = Kieffer 2 = Hotop

Alçak basınca maruz kalmış sinterlenmiş maddelerin sertliklerinin devamlı artması daha yoğun bir sinterleme, dolayısıyla yoğunluğun artmasıyla izah edilir. Çok yüksek sıcaklıkta sinterlenmiş maddelerin sertliği , kimyasal olarak saf metalsel tozlar için, tavlanmış normal metalinkinden fazla olmayıp gözeneklilik ve yüksek sıcaklıkta tane büyümesi sebebiyle daha azdır. Yüksek basınca maruz kalmış sinterlenmiş maddelerle sertlik azalması, presleme esnasındaki soğuk deformasyonu müteakip bir rejenerasyon olayı gibi farz edilebilir. Ayrıca, hiç olmazsa bakın içir, sertliğin şiddetli bir şekilde düşmesi, bakır tozunun preslenmesi neticesinde gazların serbest kalması ve yoğunluğunun düşmesine bağlanabilir. (Şekil 10)’de sertliğin alçak, orta ve yüksek basınçlar için, sinterleme sıcaklığı ile volfram gibi az plastik metaller ve refrakter metallerin karbürleri gibi az plastik metalsel terkipleri tatbik edilemez. Bu malzemelerde, basıncın sebep olduğu soğuk şekil değişimi çok az olduğundan alçak sinterleme sıcaklıkları için sertlik düşüşü görülmez.

Şekil 5.7 Muhtelif basınçlar altında sıkıştırıldıktan sonra hidrojende sinterlenen bir nikele karbonil tozunun Brinell sertliğinin sinterleme sıcaklığına bağlı olarak değişimi.

Yoğunluğun sinterleme müddeti ile değişimi göz önüne alınırsa, sertliğin sinterleme müddeti ile artması gerektiği anlaşılır. 16 saat müddetle sinterlenen (basınç: 4t/cm²; sinterleme sıcaklığı:750°) elektrolit bakır tozunun sertliğinin 38 kg/mm²’ye geçmesi de bu neticeyi doğrular.

d)Mekanik Özellikler:

(Çekme mukavemeti ve kopma uzaması.) Çekme mukavemetinin ve kopma uzamasının ölçülmesi için özel bir çubuk kullanılması tavsiye edilir. (Şekil 5.9).

Şekil 5.8 Normal tavlı metali ile karşılaştırarak, çeşitli basınçlar altında sıkıştırıldıktan sonra sinterlenen plastik metal tozlarının Brinell sertliklerinin sinterleme sıcaklığına bağlı olarak değişimi.

a.Alçak basınç (2-3^t/cm²)

b.Orta basınç (6-8^t/cm²)

c.Yüksek basınç (20-30^t/cm²)

Şekil 5.9 Çekme deneyi epruveti ve kalıbı.

Karbonil nikel tozunun muhtelif basınçlarda (0.8 ile 4a/cm²) preslenmesi ve 2 saat 300° ila 1300° arasında hidrojen atmosferi altında sinterlenmesi sonunda elde edilen neticeler (Şekil 5.10)’da verilmiştir. (Şekil 5.11)’da ise teknik demir tozu üzerinde yapılan çekme mukavemeti ve kopma uzaması deneylerinin sonuçları görülmektedir. Deney parçaları 6t/cm²basınç altında hazırlanmış ve yarım saat hidrojen içinde sinterlenmiştir. teknik demir tozu ise, mekanik öğütme ile hazırlanmış olup, tane büyüklükleri 0.075 ile 0.1 mm arasındadır. Her iki şeklin mukayesesinden şu sonuçlar çıkar: Karbonil nikel tozu halinde, yüksek basınçlar için, çekme mukavemetinin sıcaklıkla büyük artış gösterdiği iki bölge vardır. Bu bölgelerden biri 300° ile 500° arasında, diğeri ise 650° arasında, diğeri ise 650°’nin üzerindedir. Alçak sıcaklıklar bölgesinde, toz partiküllerinin aglomerasyonundan sonra zıt kuvvetlerinin azalması ve sinterleme kuvvetlerinin artmasıyla mukavemet de yüksektir. Yüksek sıcaklıklar bölgesinde, billurlaşmadan dolayı sinterleme olayı şiddetlenir. Yüksek basınçların kullanılmasıyla yüksek mukavemetler elde edilir.

Şekil 5.10 Muhtelif basınçlar altında sıkıştırıldıktan sonra 2 saat sinterlenen nikel karbonil tozunun çekme mukavemetinin sinterleme sıcaklığına bağlı olarak değişimi.

a.G.Grube, M.Schecht b.R.Kieffer, W. Hotop

(Şekil 5.11)’daki eğrilerin gidiş tarzı kabaca birbirine benzer.Burada da alçak sıcaklıklarda mekanik mukavemetin yükselmesi kendini çekme kuvvetlerinin artmasına bağlıdır. 600°den yüksek sıcaklıklar için ise mekanik mukavemetin artması bilhassa billurlaşma olayları ile ilgilidir. Demirde, 800° ile 1000° arasında kopma uzaması ve mukavemetin düşmesi enteresandır.

Şekil 5.11Teknik demir tozunun çekme mukavemeti ve uzamasına, sinterleme sıcaklığının etkisi.

Bakırın mukavemeti yüksek sıcaklıkta bir maksimumdan geçtikten sonra biraz azalır; bu maksimum, sinterleme sıcaklıklarında tanelerin süratle büyümesine bağlıdır.

(Şekil 5.12)’de kopma uzaması ve mukavemeti sinterleme sıcaklığı ile değişimi şematik olarak görülmektedir. Bu eğriler 3 ile 4t/cm²arasındaki basınçlariçin çizilmiş olup, daha yüksek basınçlarda aşağı doğru yer değiştirirler.

Sinterlenmiş demir numuneleri üzerinde yapılan deneylerde elde edilen kopma uzaması ve mukavemetin sinterleme müddeti ile değişim eğrileri (Şekil 5.13)de verilmiştir. Bu eğriler kaba hatlarla diğer metaller için de varittir. Neticeler tane büyüklükleri 0.075 ile 0.1 mm arasında olan 6t/cm² basınç altında preslenerek 800°’de farklı müddetlerde sinterlenmiş demir tozu üzerinde elde edilmiştir. Isıtmanın birinci saati içinde çekme mukavemeti süratle yükseldikten sonra eriştiği değeri muhafaza eder. Uzama eğrisinin de benzer bir gidişi varsa da 480 dakikalık bir ısıtma müddeti içinde bir maksimuma erişmez.

Şekil 5.12 Sinterlenmiş tozların çekme mukavemeti ve uzamasına, sinterleme sıcaklığının etkisi (şematik)

Şekil 5.13 Sinterlenmiş demirin çekme mukavemeti ve uzamasının; sinterleme zamanına bağlı olarak değişimi.

Tane büyüklüğünün çekme mukavemeti ve uzamasının; sinterleme yoğunluğa ve sertliğe tesiri gibidir.

e)Elektrik İletkenliği:

(Şekil 5.14)’de farklı basınçlar altında preslenmiş karbonil nikel tozunun özdirencinin değişimi görülmektedir. Özdirençlerin ölçülmesi deney parçalarının soğumasından sonra oda sıcaklığında yapılmıştır. Sıcaklığın artmasıyla elektrik direnci önce süratle, yüksek sıcaklıklarda ise daha yavaş azalır. Özdirenç ayrıca alçak sıcaklıkta elde edilen numuneler için, deney parçasının hazırlanmasında kullanılan basıncın küçüklüğü nispetinde artar.

Şekil 5.14 Muhtelif basınçlar altında 2 saat sıkıştırılan nikel karbonil tozunun elektrik reziztivitesinin, sinterleme sıcaklığına bağlı olarak değişimi.

Sinterlenmiş bir metalin toplam direnci kristalitlerin kendi dirençleri ile kristalitler arasındaki temas dirençlerinin toplamıdır. Toz partikülleri, absorbe edilmiş bir gaz tabakasıyla çevrilmiş olduklarından temas dirençleri çok büyüktür. Dolayısıyla preslenmiş metalsel bir tozun direnci de çok yüksektir. Basıncın yükselmesi partiküllerin yaklaşmaları ve temas yüzeylerinin artmasına ve dolayısıyla toplam direndin azalmasına sebep olur. Sıcaklık yükselirse absorbe edilmiş gazların yayılmaya başlamasıyla elektrik direnci azalır. Daha sonra sinterlemenin ilerlemesi esnasında, billurlaşma sebebiyle kristalitler arasındaki elektrik irtibatları iyileşir.

Absorbe edilmiş gaz tabakaları ve oksit filmlerinin elektrik direnci üzerine etkilerini ortaya koymak için, preslenmiş karbonil nikel tozlarının sinterleme esnasındaki sıcaklık-özdirenç eğrileri çıkarılmıştır. (Şekil 5.15).

Şekil 5.15 Sıkıştırılmış nikel karbonil tozunun , direnç-sıcaklık eğrileri

5.2 ÇOK BİLEŞENLİ SİSTEMLERİN SİNTERLENMESİ

Toz metalürjisi metotları sayesinde, temel malzemelerin özelikleri ve katı veya sıvı halde karşılıklı eriyebilme şartları ile ilgilenmeden çeşitli cisimlerin herhangi bir terkibi elde e6ilebilir. Metalleri, metalloidlerle veya metalsel terkiplerle birleştirmek mümkündür. Prensip olarak herhangi bir terkip herhangi bir oranda gerçeklenebilir. Bir bileşenli sistemlerde presleme ve sinterleme esnasında görülen olaylarla sinterlenmiş cisimlerin fiziksel ve mekanik özelliklerini kapsayan kanunların çok bileşenli sistemler için genelleştirilmelerinin mümkün olup olmadıklarını anlamak için sistemler 2 gruba ayrılır:Sinterlenmeleri esnasında bir sıvı faz meydana gelmeyen sistemler ve sinterleme esnasında bir kısmı sıvı halde bulunan sistemler.

5.2.1 Sıvı faz olmadan çok bileşenli sistemlerin sinterlenmesi:

Bileşenlerin ergime sıcaklıkları çok farklı değilse (demir-nikel, demir-kobalt, demir-kobalt-nikel, vs. gibi) sinterleme sıcaklığı bütün bileşenlerin ergime sıcaklıklarından düşük alınmalıdır. Bir bileşenli sistemler için kurulan teorilerin bu gibi sistemleri de kapsamalarının mümkün olup olmadığı denge diyagramından anlaşılır. İki ayrı durum vardır. Bileşenlerin sıvı veya katı halde (hiç olmazsa katı halde) birbirlerini eritmemeleri ve billurlar veya karışımların teşekkülü. Birinci gruba giren sistemler için, sıvı faz meydana gelmeyecek bir sinterleme sıcaklığında (yani ötektik sıcaklığının altında) bir bileşenli sistemler için geliştirilen bilgiler geçerlidir. Farklı iki metalin yüzeyleri arasındaki çekme kuvvetleri bir metalin partikülleri arasındaki çekme kuvvetlerinden az farklıdır. Buna sebep aderansın fiziki bir olay olup üzerinde kimyasal afinitelerin hiç bir rol oynanamamasıdır. Bununlar beraber, yüksek sıcaklıkta meydana gelen billurlaşma olayları bileşenlerden her birinin kendi sahasında gelişirler. Bazen bu olaylardan faydalanılarak mesela volfram’ da olduğu gibi bazı oksitlerin (thO₂, CaO₂, vs.) ilavesiyle iri tanelerin teşekkülüne mani olunur. Bu birinci tipe misal olarak pratikte önemli olan şu alaşımları verebiliriz: volfram-bakır, demir-grafit, gümüş-grafit vs. Yukarıdaki misallerden demir-gümüş ve demir-bakır sistemlerini daha yakından inceleyelim. Demir ve gümüşün katı veya savı halde birbirlerini eritmelerine rağmen toz metalürjisi metotları sayesinde mekanik mukavemetleri iye olan demir-gümüş alaşımları elde etmek mümkündür. Gözenekler, sinterlemeden sonra yapılan bir sıcakta dövme ile yok edildikleri takdirde, bu alaşımların mukavemet ve sertlikleri karışımlar kanunundan bulunur. bir demir ve bakır tozları karışımının bakırın ergime sıcaklığının altında sinterlenmesiyle hazırlanmış parçalar incelenerek elde edilen yoğunluk ve mekanik mukavemetin saf metallerinki mertebesinde olduğu görülmüştür.

Bileşenler katı halde karışık billurlar veya karışımlar teşkil ettikleri takdirde, bir bileşenli sistemler için meydana getirilen kanunlara ekseriya yeni olaylar ilave olunur. Bu durumda, bileşenlerin birbiri içinde yayınma derecesinin tesiri katidir. Daha evvel izah edildiği gibi D.P.G. usulüyle muhtelif tertiplerde alaşım tozları hazırlamak mümkündür. Toz haline getirilmiş bir alaşımdan hareket edilirse, bileşenler kimyasal dengede olduklarından olaylar bir bileşenli sistemlerdekinin aynı olarak cereyan eder. Karışık billurlardan veya metalsel karışımlardan meydana gelen toz partiküllerinin saf metallere nazaran daha az şekil değiştirebildiklerine ve daha zor billurlaştıklarına dikkat etmek lazımdır. Karışık billurlardan teşekkül eden tozların zor billurlaştıkları bir kısmı karışık oksit kristallerinden, bir kısmı da oksit karışımlarından elde edilerek sinterlenmiş kobalt-nikel alaşımları üzerinde yapılan deneylerle ispat edilmiştir. Toz haline getirilmiş bir alaşım yerine, saf bileşenleri kalıp içinde karıştırıp presledikten sonra sinterliyelim (saf bileşenler yerine henüz denge haline varmamış fazlar da alınabilir); sinterleme esnasında mukavemet artacak, muhtelif bileşenler arasındaki yayınma sebebiyle muhtemelen fiziksel özellikler de iyileşecektir. Yayınma derecesi bazı gaktörlerde (sinterleme sıcaklığı ve müddeti, tane büyüklüğü gibi) bağlı olduğundan bu gibi çok bileşenli maddelerin fiziksel özellikleri de aynı olduğundan bu gibi çok bileşenli maddelerin fiziksel özelikleri de aynı faktörlere tabi olacaktır. Sinterlenmiş demir-nikel alaşımları halinde olduğu gibi, karışık billurlardan meydana gelmiş ve sadece sinterlenmiş sistemlerin özelliklerinin saf bileşenlerinkinden az bir ark göstermesi tamamlanmamış bir yayınma ve gözeneklilik sebebiyledir.

Metalsel tozların yayınmaları hakkında en önemli deney neticeleri şu şekilde özetlenebilir:

1-İyi karıştırılmış metalsel tozlar kompakt metallere nazaran daha kolay yayınırlar; kullanılan toz ne kadar ince ise numune de o kadar homojen olur;

2-Yayınma hızı sıcaklıkla üssel olarak artar;

3-Kullanılan tozlar ısıl işlem esnasında yapı değişimlerine uğradığı takdirde, bu değişimler yayınmanın gelişmesine tesir edebilir;

4-Çekmeye mani olan faktörler atom hareketlerini frenler:

5-Az miktarda sıvı bulunduğu takdirde (mesela oksitler, sülfürler, fosfürler vs.) bilhassa sıvı faz oksit filmlerini ve diğer gayri safiyetleri eritebiliyorsa, yayınma çok daha çabuk olur.

Bu istisnai durumlar hariç, kompakt metallerin yayınma kanunları, metalsel tozların yayınması için de muteberdir. Dolayısıyla, yayınma olayı şu şekilde düşünülebilir: Denge diyagramına göre. Kafi derecede yüksek sıcaklıkta görünmeleri beklenen denge durumundaki kristaller önce tanelerin çevresinde teşekkül ederler. Bu şekilde meydana gelen tabakaların kalınları birçok faktörlere bağlıdır. Mesela A ve B gibi iki metal mevzubahis ise bu gaktörler şöyle sıralanabilir: sıcaklık, ısıtma müddeti, A ve B metallerinin her yeni tabaka boyunca yayınma hızları, her iki metalin her yeni tabaka içindeki kütleleri ve bunların oranı, A ve B metallerinin yayınma zamanının her tabakanın kalınlığıyla artma şekli.

5.2.2 Sıvı faz mevcudiyetinde çok bileşenli sistemlerin sinterlenmesi:

Sıvı faz mevcudiyetinde sinterlenen çok bileşimli sistemler adı altında toplanan grupta endüstride önemli olan birçok sinter mamuller vardır. Misal olarak sinterlenmiş sert alaşımlar, wqolfram-bakır-nikel ağır alaşımı gözenekli yataklar için bronz vs. gösterebiliriz.

Bu sistemler içinde, sinterlemenin oluşumu başlıca denge diyagramına tabidir. Sınıflandırmada kriter olarak malzemenin sinterlemeden sonraki homojen veya heterojen durumu alınacaktır.

Sinterlenmiş bir homojen alaşım halinde, sıvı faz ancak ani olarak teşekkül edebilir. Sıvı faz belirli bir sıcaklıkta teşekkül ettikten sonra yayınma ile kütle tarafından absorbe edilir. Bu esnada katı karışık billurlar teşekkül eder. Bunun endüstride uygulanması, gözenekli yataklar için sentetik bronz ihmali gösterebiliriz.

Mesela %10 kalay ihtiva eden sentetik bronz şu şekilde hazırlanır: Bir kalıp içinde bakır ve kalay iyice karıştırılıp preslenir ve karışım 700° ile 800° arasında redükleyici atmosferde sinterlenir. Sinterleme esnasında, kalayın 232° olan ergime sıcaklığına erişildiğinde, kalay kozu komprimenin içinde sıvılaşır. Sıvı kalayın bakır partikülleri boyunca süratle yayınmasıyla, 1 saatten az bir müddet zarfında homojen bir faz meydana gelir. Bu faz X-bronzunun katı karışık billurlarından ibarettir.

Demir-nikel alüminyum sinter mıknatısların imali için ince demir ve nikel tozlarıyla, istenen alüminyum oranının sağlanması için %50 alüminyum ihtiva eden bir demir-alüminyum alaşımı tozu kullanılır. Toz karışımının sinterlenmesi, koruyucu gaz içinde 1200° ile 1300° arasında yapılır. 1150°’ye doğru bu ön-alaşım ergiyerek sıvı halde demir ve nikel partikülleri boyunca çok çabuk ve muntazam olarak yayınır. Bu şekillerde, nispeten kısa bir zamanda, karışık billurlardan meydana gelen homojen katı bir faz teşekkül eder. Sinterleme ile önemli bir kendini çekme olayı da vuku bulduğundan preslenmemiş fakat sinterlenmiş mıknatısların yoğunluğu, teorik yoğunluğun %97 ile 99’una erişir. Sinterleme esnasında bir miktar sıvı teşekkül etmesi yoğunluğunun büyük olmasını ve homojen karışık billurların meydana gelmesini sağlamaktadır. Mesela %13 alüminyum ve %60 demirden ibaret sinterlenmiş bir mıknatısın imalinde , 1115° civarında %26 sıvı teşekkül eder. Sıvı faz mevcudiyetinde yapılan sinterleme esnasında, meydana gelen sıvı miktarı numunenin iskeletini tahrip etmeyecek kadar olmalıdır.

Çok bileşenli heterojen bir sistemin sinterlenmesinde şartlar daha başkadır. Sıvı fazın meydana gelmesine ergime sıcaklığı en düşük olan bileşenin ergime noktasının aşılması veya alçak sıcaklıkta ergiyen bir ötektiğin teşekkülü sebep olabilir. Endüstriyel bakımdan çok mühim olan bu duruma klasik misal olarak sert alaşımların ve volfram-bakır-nikel ağır alaşımının sinterlenmesi gösterilebilir. Burada nisbeten az miktarda olan sıvı faz katı kalmış bileşenler için “birleştirici” veya “çimento” rolü oynar; bu bileşenlerin kendi hallerine bırakılması halinde ise sinterleme için çok yüksek sıcaklıklara çıkmak gerektiği gibi bu sıcaklıkta dahi sinterleme tam olmaz.

Misal olarak volfram-kobalt-karbon üçlü sistemini alarak sert bir alaşımın sinterlenme ve ergimesinde görülen olayları daha yakından incelemeyim. Mesela %94 volfram karbür ve %6 kobalt ihtiva eden bir alaşımın sinterlenmesinde ortaya çıkan olaylar, volfram-kobalt-karbon sisteminin denge diyagramının WC-Co ikili sistem kesitinde net olarak görünürler. (Şekil 18). İnce volfram karbür ve kobalt tozları karışımının sinterleme sıcaklığı 1400° olarak seçilir. Alınan bileşime (%6 kobalt) tekabül eden noktadan bir düşey ve sinterleme sıcaklığına (1400°) tekabül eden noktadan bir yatay çizilirse, diyagramdan her sıcaklıkta muhtelif tozların oranlarıyla bileşimi bulunur. numune, oda sıcaklığından sinterleme sıcaklığına kadar ısıtıldığı takdirde, önce volfram karbür ve kobalt kristalleri arasında bir atom değişimi, yani katı halde yayınma olur. Bir miktar volfram karbürün kobalt içinde erimesiyle kobalt bakımından zengin katı karışık billurlar teşekkül eder. Bu durumda kobaltın ergime sıcaklığı da düşer; olay bu şekilde devam ettikçe bir sıvı faz meydana gelir. Bu sıvı miktarı bütün kobalt sıvı hale gelinceye kadar artar. Sıvı içindeki kobalt oranı da %62’ye kadar düşer. Özet olarak, volfram karbür ve kobalt karışımının 1400°’de sinterlenmesi esnasında saf kobalt (a noktası) kaybolurken, a ve b noktaları arasında, ok yönünde b bileşimli sıvıya doğru gidildiği görülür. Dolayısıyla 1400°’de sinterlenen malzemenin takriben %90 volfram karbür (c noktası) ve %10 sıvı (b noktası) ihtiva eder. Numune soğutulursa, volfram karbür sıvıdan ayrılır. Zira sıcaklığın azalmasıyla volfram karbürün kobalt içinde eriyebilme özelliği de gittikçe zayıflar. Bu şekilde ayrılan volfram karbür katı halde kalmış olan volfram karbür partikalleri etrafında billurlaşır. Volfram karbür partikülleri her yerde saf kobalt tarafından sarılmış olup, kobalt kohezyonu sağlamaktadır.

Şekil 5.16 Volfram-kobalt-karbon sistemi denge diyagramının volfram, kobalt karbür ikili psödo kesiti

Volfram karbür ancak çok yüksek sıcaklıkta ayrışır. Fakat bu ayrışma sıcaklığının altında kalındığı müddetçe, yukarda izah edilen ve sert alaşım sinterlenmesinin karakteristikleri olan transformasyonlar önemli bir değişmeye uğramaz. Volfram karbür yalnız başına 2600°’de ayrıştığı halde, kobalt mevcudiyetinde ayrışma daha düşük sıcaklıkta olur. Şekil 16’da verilen denge diyagramında %6 kobalt ihtiva eden volfram karbür-kobalt alaşımının 2400°’de ayrıştığı görülür. Bu sıcaklığın altında 1400° için etraflı olarak izah edilen transformasyonlar mevzubahistir. Pratikte 1500° veya 1600°’den yüksek sinterleme sıcaklıklarına çıkılmaz. Aksi takdirde sinterlenen cismin içinde kabarcıklar meydana gelir. Sıcaklık 2400°’ye yükseldiği zaman sıvı nispeti artar. Bunun sebebi, sıcaklık arttıkça daha çok miktarda volfram karbürün sıvı içinde edilebilmesidir. Soğuma esnasında, daha az sayıda katı tane üzerine daha çok miktarda erimiş karbür çökeleceğinden yapının değişeceği aşikardı. Aynı tesir (tanelerin büyümesi) sinterleme müddetinin uzatılması veya sinterlemenin tekrarıyla uzun zaman alır. Ayrıca, küçük partiküller irilerinden daha kolay eriyebildiklerinden, volfram karbür partiküllerinin sıvı içinde erimezi toz taneler iriliğine bağlıdır. Sinterleme birkaç defa tekrar edildiği takdirde ince partiküllerin sayısında tedrici bir azalma ve en iri karbür partiküllerinde bir irileşme görülür. Bu, teknik bakımdan, istenmeyen bir olaydır. Bu sinterleme müddeti sınırlandığı gibi, mümkün olduğu kadar ince bir volfram karbür tozundan hareket edilir. Böylece tane iriliğinden erimiş ve çökelmiş volfram karbür nispetini de çıkarmanın imkansızlığı anlaşılır.

Şimdi ergime ile elde edilmiş bir “sert alaşımın” ergimesinde görülen olayları inceleyelim. 2400°’de başlayan volfram karbürün ayrışması 2550°’de sona erer. Bu iki sıcaklık arasında, kobalt ihtiva eden sıvı faz içinde erimemiş olan volfram karbür tedricen ve grafit olmak üzere ayrışır. Sıcaklığın daha da artmasıyla grafit de erir; 2700°’ye doğru bütün kütle sıvı hale gelir. Karbürün ayrışması (endotermik) ısı alan cinsten olduğundan, bu olay ani değildir. Tamamen ergimiz olan alaşım soğutulursa aynı olaylar ters yönde vuku bulur. Önce karbon sıvıdan büyük siyah lameller halinde ayrılır (ergime ile elde edilen sert alaşımın karakteristiği olan primer grafit).

Çok yavaş olarak soğutma yapılırsa, karbon 2550°’ye doğru tekrar volframla birleşerek volfram karbür meydana gelir. Bu reaksiyon kullanılan soğutma hızlarında o kadar yavaştır ki, mühim bir transformasyon meydana gelmez. Soğutmaya devam edilirse, derişik içindeki volfram karbür (WC+W₂C) primer kristaller haline ayrılır. Bu kristaller sıvı içinde serbestçe gelişebilirler. Kalan sıvı da bir ötektik teşekkülü ile katılaşır. Soğuma hızı yüksek olduğundan, grafit, volfram karbür, kobalt bileşenlerinin ötektik içinde mevcudiyeti anlaşılmayabilir. Mikroskobik muayene ile, primer grafit lamelleri, billurlaşmış primer volfram karbür kristalleri ve üniform bölgeler görülür. Bu bölgeler son olarak katılaşan ve genellikle mühim miktarda volfram karbür ihtiva eden sıvıya tekabül eder. Ergime ile elde edilen “sert alaşım”ın kırma ameliyesi ve rutubetli öğütülmesiyle hazırlanmış ince tozunun preslenmeli ve 1400° ile 1500° arasında birkaç defa sinterlenmesiyle elde edilen malzemenin özelliklerinin normal yollarla hazırlanan sinter “alaşımın” özelliklerine tekabül etmesi şayanı dikkattir.

Kısaca, sinterlenmiş bir “sert alaşım” ile aynı terkipte ve ergime ile elde edilmiş alaşım arasında aşağıdaki farklar vardır. Sinterlenmiş malzemenin yapısında çok sayıda küçük karbür taneleri mevcuttur. Bu taneler yan yana muntazam olarak dizilmiş ve volfram karbür ihtiva etmeyen bağlayıcı bir metalle birleştirilmişlerdir. Birçok noktalarda, volfram karbür partikülleri birbirleriyle köprüler vasıtasıyla birleşmişlerdir. Ergime ile elde edilmiş alaşımın karbür kristallerinin boyutları ise 10 ile 20 kere daha büyüktür. Çevreleri net olan bu kristaller birbirlerinden de uzaktır. Ayrıca, tozun kırma ve öğütme ile hazırlanması esnasında meydana gelen volfram karbür kristallerinin parçaları sinterlenmiş yapıda mevcuttur. Ergime ile elde edilen yapıda ilk partiküller görünmezler. Sıvıdan sinterleme yolu ile sert alaşım imalinin hedefi, tozdaki ilk karbür partiküllerini muhafaza etmek ve bunları sünek bir bağlayıcı ile birleştirmektir.

Sinterlenmiş yapının avantajları aşikardır. Tanelerin inceliği ve intizamı sayesinde, primer kristaleri iri ve katılaşmış atık-sıvı kütlesi kırılgan olan, ergime ile elde edilmiş yapıya nazaran mekanik mukavemet daha iyi, sünekliği daha büyüktür. Sert alaşımın sinterlenmesinde sıvı faz aglomerasyonu hızlandırdığı gibi mekanik mukavemeti de arttırır. Sinterlenmiş sert alaşımın sünekliğini ve mukavemetini, bağlayıcının aynı özelliklerine borçluyuz. Karbür kristalitleri arasındaki çekme kuvvetleri ve bir karbür iskeletinin teşekkülü ancak ikinci derecede rol oynarlar. Demek ki çok bileşimli heterojen bir sistemin sıvı bir faz mevcudiyetinde sinterlenmesi ile bir bileşenli veya çok bileşenli homojen sistemlerin sinterlenmesi arasında bir prensip farkı vardır.

Bu farkı daha iyi anlamak için volfram-bakır-nikel ağır alaşımının sinterlenmesinde görülen olayları kısaca inceleyelim. %87 ile 93 volfram, %4 ile 6 nikel ve %2 ila 4 bakır ihtiva eden bir alaşımın sinterlenmesi teferruatlı olarak incelenmiştir. Esası saf volfram tozu olan deney çubuklarının çok yüksek, hatta ergime noktasına yakın bir sıcaklıkta sinterlenmeleriyle dahi elde edilen cisimler, çok gözenekli ve nispeten kırılgandır. İnce taneli bir volfram tozuna %5 nikel ve %2 bakır kattıktan sonra elde edilen karışımın 1 saat 1400° ile 1500° arasında sinterlenmesiyle yoğunluğu teorik yoğunluğa çok yakın ve mukavemeti 63 kg/mm²olan cisimler elde edilmiştir. Isıl işlem % 17 ila %20 arasında bir lineer büzülmeye sebep olur ve optimum şartlarda tamamen gözeneksiz bir yapı elde edilmesini sağlar. Bu alaşım irice saf volfram küreciklerinden meydana gelmiştir. (takriben 0.004 mm’lik kristaller). Bu kürecikler bir nikel-bakır-volfram alaşımı ilavesiyle aglomere olmuşlardır. Sinterleme esnasında, bakır ve nikel tozları birbiri içinde yayınırlar. Bakırın ergime sıcaklığına erişildiği zaman, henüz nikelle birleşmemiş olan bakır tozu ergimeye başlar. 1350°-1450°’ye doğru bakır-nikel alaşımı tamamen ergir. Bu alaşım içinde bu sıcaklıkta takriben %18 volfram eriyebilir. Burada da en küçük volfram partikülleri ilk olarak erirler. Dolayısıyla maksimum yoğunlukta bir alaşım elde etmek için kullanılan toz içinde mümkün olduğu kadar çok miktarda ince volfram tosu bulunması gerektiği anlaşılır (1 ile 5 mikron arasında taneler).En büyük yoğunluğun volfram, bakır ve nikel tozları karışımının rutubetli öğütülmesiyle elde edildiği görülmüştür; buna sebep sadece bu şekilde elde edilen tanelerin inceliği değil, aynı zamanda bileşenlerin muntazam dağılmış olmalarıdır. Ayrıca, alaşımın soğuması esnasında, sinterleme sıcaklığında erimiş olan volframın bir kısmı yeniden ayrılır ve mevcut olan iri volfram kristalleri üzerine çökelir. Fakat soğuma esnasında vuku bulan bu ayrılma olayları mikrografide kolayca tanınan iri volfram kristallerinin teşekkülü izaha kafi değildir. Sinterleme esnasında şu reaksiyonların olması mümkündür: En küçük volfram bakımından doymuş sıvıdan ayrılan bu partiküller katı halde olan iri volfram kristalitleri üzerine çökelirler. Bu alaşımın sinterleme esnasında gösterdiği büzülme olayı kısmen, eriyebilme özelliğinin sıcaklıkla değişmesi ve bilhassa meydana gelen sıvının yüzey gerilimi ile izah edilebilir. Ayrıca, ince volfram partikülleri ve yüzey enerjileri yüksek olan billursal kristalitler, termodinamik bakımdan en kararlı durumda bulunmaya meyillidirler, bu olayın rolü ihmal edilemez.

Sinterlenecek iki metalin ergime sıcaklıkları arasında büyük fark olması mutlaka şart değildir. Gerçeklenmesi gereken şartlar şunlardır: Sinterleme esnasında, belirli incelikte katı partiküller ve bu katı partikülleri kısmen içinde eritebilecek bir sıvı mevcut olmalıdır. Bu şartlar (Şekil 19a ve 19b)’de tipleri şematik olarak gösterilen bir takım sistemler için gerçeklenebilir. Sinterleme, denge diyagramının “katı-sıvı” bölgesinde vuku bulmalıdır. Bu tiplerin her biri için, gözeneksiz çok bileşenli bir cisim elde edilmesi için erekli şartların gerçeklendiği bir bileşim ve sinterleme sıcaklığı mevcuttur. Tablo 20 birkaç pratik misal vermektedir (alaşımın bileşimi ve sinterleme sıcaklığı.)

Şekil 5.17 Sıvı toz mevcudiyeti ile yapılan bir sinterlemeden sonra gözeneksiz mamüller veren sinter alaşımlarının karakteristik diyagramları.

a.Katı halde kısmi karışım

b.Katı halde tam karışım.

Tablo 5.3 Sıvı biri faz mevcudiyetinde, sinterlenmiş çeşitli ikili sistemlerin optima sinterleme terkibi ve sıcaklığı.

Alaşım % A + %B	Sinterleme Sıcaklığı (°C)	Alaşım & A + %B	Sinterleme sıcaklığı (°C)
70 Pb+30 Sn	200	65 Au+ 35 Ni	1000
90 Sn+10 Pb	190	50 Cu + 50 Ni	1275
96 Pb +4 Sb	255	90 Cu +10 Sn	925
70 Sb+60 Pb 80 Sn+20 Cd	300 275	78 Al+22 Mg 80 Mg+20 Al	475 450
90 Cd+10 Sn	185	96 Al + 4 Si	600

Sert alaşım ve volfram-bakır-nikel ağır alaşımı tipinden çok bileşenli sistemlerin sinterlenmesi, bir bileşenli veya çok bileşenli homojen sistemlerin sintirlenmesinden farklıdır. Sinterleme esnasında erimeyen toz partikülleri sıvı faz tarafından çimento gibi birleştirilirler.

Bu bağlayıcı elde edilen mekanik mukavemetin başlıca sebebidir. Erimemiş toz partikülleri arasındaki çekme kuvvetlerinin tesiri ikinci derecedendir. Aglomerasyon fazı ile bunun çevrelediği erimemiş toz partikülleri arasında mevcut kuvvetler kohezyon için esastır. Ergime ile elde edilmişi metallerde, erimemiş fazla bağlayıcı faz arasındaki limitler tane sınırlarına tekabül ederler. Sıvı faz, katı partikülleri tamamen sararsa, ideal şartlar gerçekleşmiş demektir. Bunun için sinterleme sıcaklığında sıvının, alaşımının ergime sıcaklığı yüksek olan bileşeni içinde eritebilmesi lazımdır. Eğer sıvının bu içinde eritme kabiliyeti yoksa, yukarıdaki izah edilen ideal sarma mümkün olamaz. Bu takdirde sıvının ergime sıcaklığı yüksek olan bileşeni “ıslatmadığı” söylenir.

Bölüm 6. TOZ METALURJİSİ ÜRÜNLERİNİN ÖZELLİKLERİ

Sinter ürünlerinin özellikleri partiküllerin şekli, boyutu, kompozisyonu, yağlayıcı tipi, pres basıncı, sinterleme sıcaklığı ve süresi, bitirme işlemleri ve benzeri gibi çok sayıda değişkene bağlı olduğundan özellikler hakkında genel bilgi vermek güçtür. Ürünlerin yoğunlukları geniş bir aralıkta değişirken, çekme mukavemetleri 70 MPa ila 1250 MPa arasındadır. Bazı hallerde çekme mukavemetini 1250 MPa nın üzerine çıkarmak mümkündür. Sinter ürünlerin büyük bir kısmının çekme mukavemeti 275-350 MPa arasındadır. Genellikle mekanik özelliklerin çoğunluğu yoğunluğa büyük bir bağımlılık göstermektedir; tokluk, süneklilik ve sürünme direncinin bağımlılığı mukavemet ve sertlikten daha yüksektir.Düşük mukavemetli metallerden imal edilen sinter ürünlerin mekanik özellikleri dövme ürünlerinkine eşdeğerdir. Yüksek mukavemetli toz eldesi için ilave edilen alaşım elementi oranı kritik bir oranın ötesinde arttırılmaya devam edilirse, eşdeğer dövme ürünlerine göre özelliklerinde dikkate değer oranlarda azalma meydana gelir. Daha yüksek yoğunluklu parçaların imali için yüksek kapasiteli presler veya sıcak izostatik presleme yöntemi kullanılır. Böylece elde edilen toz ürünlerin özellikleri dövme ürünlerinin özelliklerine yaklaşır. %100 yoğunluğa ulaşılması ve çok ince tane boyutunun sağlanması halinde ise toz parçaların özellikleri dövme ürünlerinin üzerine çıkar.

Fiziksel özelliklerde porozite tarafından etkilenir. Korozyon direnci artan porozite oranı ile birlikte azalır. Elektrik, ısıl ve mağnetik özelliklerde yoğunlukla birlikte değişir. Öte yandan porozite ses ve titreşim söndürme özelliğini arttırmaktadır. Bu nedenle toz metalürjisi ürünlerinin önemli bir kısmı porozitenin sağladığı avantajları kullanmak üzere dizayn edilmiştir.

6.1 TOZ METALURJİSİ ÜRÜNLERİNİN DİZAYNI

Toz metalürjisinin ana amacı özel mühendislik uygulamaları için kaliteli ve ekonomik bir şekilde parça üretimini sağlamaktır. Başarıya ulaşmada ilk adım dizayn kademesidir. Bunu malzeme seçimi ve uygun fabrikasyon takip etmektedir. Toz metalürjisi parçaların dizaynında dikkate alınması gereken bazı ana kurallar aşağıda özetlenmiştir:

1-) Parça şekli preslemeden sonra kalıptan çıkarmaya uygun olmalıdır.

2-) Parça şekli tozun ince duvarlar ve keskin köşeler gibi küçük boşlukların doldurulmasını gerektirmemelidir.

3-) Parça şekli dayanıklı kalıp imaline müsait olmalıdır.

4-) Parça şekli presleme ile elde edilebilecek kesit kalınlığı değerlerine uygun olmalıdır.

5-) Parçaların değişik kesit kalınlıkları arasındaki fark mümkün olduğunca az olmalıdır.

6-) Bazı şekillerdeki parçaların toz metalürjisi dışındaki yöntemlerle üretilmesi maliyet ve uygulama açısından mümkün olmadığından bu avantajı kullanabilecek şekilde dizayn yapılmalıdır.

7-) Parça ve kalıp dizaynı esnasında atölyedeki teçhizatların teknik özellikleri dikkate alınmalıdır. Presleme alanı pres kapasitesi ile uyumlu olmalıdır ve kalınlık sayıları kullanılabilir pres hareketleri sayısına eşdeğer olmalıdır.

8-) Ürünlerin boyutsal toleransları dikkate alınmalıdır. Istampa ekseni veya presleme yönüne paralel olan boyutlara (ıstampanın hareket yönü) göre radyal yöne paralel boyutlarda daha yüksek hassasiyet ve tekrarlanabilirliğin elde edildiği gözlenmiştir. Bu olgu dizayn esnasında mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

9-) Sinterleme esnasındaki büzülme gibi preslemeden sonra boyutlarda meydana gelecek değişimler kalıp dizaynı esnasında dikkate alınmalıdır.

Mukavemetin bütün parça boyunca homojen olması için yoğunluğunda homojen olması gerektir. Bu sebeple parçalar üniform kesitli ve kesit boyutlarına göre kalınlık değerleri küçük olacak şekilde dizayn edilmelidir. Dizayn, eksenleri presleme yönüne dik delikleri içermemelidir. Delik çaplarının basamaklı olarak değişiminden, yandan girişli deliklerden, oyuklar ve parça altında radyal boşluklardan kaçınılmalıdır. Kesitlerde ani değişimler istenmez. Doğrusal çizgi formuna yakın dalgalı şekiller kolaylıkla kalıplanabilir. Alt ve üst kalıp ıstampaları arasındaki birleşme düzlemi silindirik veya düzlemsel olmalıdır. Bu düzlem hiçbir şekilde küresel olmamalıdır.

6.2 TOZ METALÜRJİSİ ÜRÜNLERİ

Toz metalürjisi ile imal edilen ürünler beş grupta sınıflandırılabilir:

1-Yatak, filtre, basınç veya sıvı regülatörü gibi gözenekli ve geçirgen ürünler ;

Toz ürünlerinin büyük bir kısmını bakır veya demir alaşımlarından yapılan yağ emdirilmiş yataklar teşkil etmektedir. Bu yataklar yağlamaya ve kullanım esnasında bakıma ihtiyaç duymadıklarından otomotiv endüstrisinde ve ev aletlerinde yaygınca kullanılmaktadır. Sinter filtreleri hemen her boyutta gözeneğe sahip şekilde üretilebililer ve en küçük gözenek çapı 0,0025 mm’ dir.

2-Diğer proseslerle üretilmeleri halinde aşırı miktarda talaşlı işleme gereksinim duyulan girift parçalar;

Küçük boyutlu dişlilerin büyük bir kısmı toz metalürjisiyle üretilmektedir. Toz prosesleri ile elde edilen boyutsal hassasiyet ve yüzey bitirme kalitesi çoğu zaman ilave bir işlemi gerektirmez ve bazı özel hallerde sadece çok küçük oranlarda yüzey işleme yeterlidir. Kam ve küçük manivela kolları gibi diğer girift parçalar da toz yöntemiyle oldukça ekonomik bir şekilde üretilebilmektedir.

3-Talaşlı işlemi güç veya yüksek ergime noktalı malzemelerden yapılan parçalar ;

Toz metalürjisi modern anlamda ilk kez tungsten lamba flamaları ve tungsten karbür kesici takımların imalinde kullanılmıştır.

4-İki veya daha fazla metalin kombine özelliklerinin istendiği parçalar ;

Bileşenlerin özelliklerini parçalara kazandırabilme kabiliyetinden dolayı toz metalürjisi özel kullanım alanı olan veya bazı amaçlar için dizayn edilen parçaların üretiminde yaygınca kullanılmaktadır. Motor veya jeneratör parçaları bu amaçla bakır ve grafitten imal edilmektedir. Bakır elektrik iletkeni görevini görürken grafit yağlama işlevini yerine getirir. Benzer şekilde yataklar, grafit-demir, grafit-bakır veya grafit-bakır-kalay alaşımı gibi ikili malzeme gruplarından yapılmaktadır. Yumuşak metal, sert metal matrisi içerisinde dağıtılır. Elektrik anahtarı kontaklarında çoğunlukla bakır veya gümüş; tungsten, nikel veya molibden elementlerinden biriyle birleştirilir. Bakır veya gümüş yüksek iletkenlik sağlarken, yüksek ergime sıcaklıklı malzeme ark esnasında ve devrenin kapalı olduğu süre boyunca ergimeye karşı direnç sağlar.

5-Toz metalürjisi proseslerinin diğer proseslere göre üstün özellik sağladığı ürünler ;

%100 yoğunluğa ulaşmak amacıyla geliştirilen proseslerle imal edilen mamullerin özellikleri alternatif yöntemlerle üretilen ürünlerin özelliklerini aşmıştır. Uçak sanayi gibi kritik döneme sahip alanlarda ilave maliyetler özelliklerin geliştirilmesi ile haklı görülebilir. Toz metalürjisi mağnetlerin üretiminde önemli bir avantaj sağlar ; sinterleme öncesinde partiküllerin dizilmesi mağnetik bir alanda yapılarak toz mağnetlerde daha yüksek bir fluks yoğunluğuna ulaşabilir.

6.3 TOZ METALÜRJİSİ ÜRÜNLERİNİN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI

Diğer imal usullerinde olduğu gibi toz metalürjisinin de belirli avantaj ve dezavantajları vardır. Toz yönteminin ekonomik bir şekilde ve başarıyla uygulanabilmesi için avantaj ve dezavantajların başlangıçta değerlendirilmesi gerekmektedir.

6.3.1 Avantajları:

1) Talaşlı işlem gereksiniminin azaltılması veya tamamen elimine edilmesi:

Toz yöntemiyle elde edilen boyutsal hassasiyet ve yüzey bitirme kalitesi çoğu ürün veya uygulama alanı için yeterli olduğundan ilave talaşlı işleme gerek yoktur. İstisnai şekilde boyutsal hassasiyet ve yüzey kalitesinin talebi halinde ürünler basma ve boyutlandırma gibi sekonder operasyonlara tabi tutulabilirler.

2) Yüksek üretim hızları :

Toz prosesindeki bütün adımlar basittir ve otomatizasyona uygundur. İş gücü gereksinimi düşüktür, ürün homojenliği ve aynı kalitede tekrar üretilebilirlik oranı diğer yöntemlere göre daha yüksektir.

3) Karmaşık (girift) şekillerin üretimi :

Yukarıda sözü edilen sınırlar dahilinde dişli çark ve kam mili gibi oldukça girift parçalar imal edilebilir. Ekonomik olarak talaşlı işlem ve dökümle şekillendirilemeyen parçalar toz yöntemiyle üretilebilirler.

4) Çok geniş bir kompozisyon aralığı :

Kompozisyon açısından oldukça yüksek saflığa sahip parçalar üretilebilir. Metal ve seramikler gibi birbiri içinde çözünmeyen ve farklı karakterdeki malzemeler de bir araya getirilebilir. Katı eriyik veya çözünürlük sınırları aşılarak aşırı doymuş katı çözelti alaşımları veya yüksek alaşımlı malzemelerde elde edilebilir. Düşük ve yüksek alaşımlı veya birbiri içinde çözünmeyen partiküllerden meydana gelen kompozit malzemelerden üretilen parçaların makroskobik ölçekte (bir iki partikül boyutu mesafelerde) kompozisyonal homojenitesi diğer yöntemlerle üretilenlerden daha yüksektir.

5) Özelliklerin geniş bir aralıkta değişimi :

Toz metalürjisiyle üretilen parçaların yoğunluğu ve dolayısıyla içerdikleri gözenek oranı geniş bir aralıkta değişir. Çok yüksek oranda gözenek içeren filtreler gibi fonksiyonel amaçlı parçaların üretimi yanı sıra konstrüksiyon amaçlı yüksek mukavemetli parçalarda üretilebilir. Toz ürünlerin titreşim söndürme özellikleri yüksektir. Poröz yapılar döküm işleminde yağlayıcıların daha etkin ve istisnai bir şekilde kullanılmasını sağlamaktadır. Sürekli dökümde kalıp başlıkları içerisine yerleştirilen toz plakalar gözenekli oldukları için yağlayıcılar bu gözeneklerden sürekli olarak kalıp-ingot ara yüzeyine sevk edilebilir. Böylece yapışmaya mani olunarak hem ingotların yüzeylerin kalitesi arttırılır ve hem de çalışanlar için son derece tehlikeli olan sıvı metal akıntılarının oluşumu (kanama) önlenir. Modern sıcak başlık kalıplarının imalatında bu plakaların kullanılmalarının diğer bir nedeni ise plakaların kalıp duvarı boyunca ısı transferini (primer soğuma) önleyerek kalıp içinde primer soğuma ile gerçekleşen katılaşmanın ortadan kaldırılmasıdır. Böylece kalıp içindeki katılaşma kalıp altı su spreyinin etkisiyle gerçekleştirilir ve ingot dökümlerdeki birbirinden farklı karakterdeki yapısal zonların teşekkülü önlenir. Magnetik, aşınma ve diğer özellikler özel bir uygulama alanının gereksinimlerini karşılayacak şekilde kontrollü olarak dizayn edilebilir (kontrollü fabrikasyonla ürünlere istenilen özellikler kazandırılabilir).

6) Hurda miktarının azaltılması veya eliminasyonu :

Toz metalürjisi bilinen imal usulleri içerisinde malzeme kaybına sebep olmayan tek yöntemdir. Döküm, talaşlı işlem ve pres forming operasyonlarında hurda miktarı başlangıçtaki malzeme miktarının yarısına (%50) ulaşmaktadır. Hurda oranı özellikle pahalı malzemelerin şekillendirilmelerinde daha da önem kazanmaktadır. Toz metalürjisi ile bazen toplam maliyeti arttırmadan daha pahalı malzemeler kullanarak parça imalatı gerçekleştirilebilir.

6.3.2 Dezavantajları:

1) Düşük mekanik özellikler :

Çoğu kez toz metalürjisi parçalarının mekanik özellikleri döküm ve dövme ile üretilenlerin özelliklerinden daha düşüktür. Yüksek gerilmelerin söz konusu olduğu uygulama alanlarında bu parçalar kullanılamaz. Bununla birlikte ilave masrafların göze alınması halinde ürünlerin mukavemet değerleri farklı malzeme, alternatif yöntem veya ikincil proses teknikleri kullanımıyla yükseltilebilir.

2) Nispeten yüksek kalıp maliyeti :

Toz prosesinde yüksek sıcaklık, yüksek basınç ve şiddetli aşınma söz konusu olduğu için kalıplar pahalı malzemelerden ve büyük kütleler halinde yapılmaktadır. Bu nedenle toz metalürjisi ile üretilecek parça sayısı en az 10.000 adet olmalıdır.

3) Yüksek malzeme maliyeti :

Birim ağırlık esasına göre toz malzemeler dövme ve döküm malzemelerden daha pahalıdır. Ancak hurda şeklinde malzeme kaybının olmayışı ve talaşlı işlemin eliminasyonu yüksek malzeme maliyetini dengelemektedir. Toz metalürjisi daha çok birim parça başına malzeme maliyetinin yüksek olmadığı küçük parçaların imalatında kullanılır.

4) Dizayn sınırlamaları :

Toz metalürjisi prosesi bazı şekillerdeki parçaların üretimi için uygun değildir. Parçalar kalıptan kolay çıkarılabilecek şekillerde olmalıdır. Kalınlık : çap oranı sınırlıdır. İnce kesitlerin eldesi güç olup parça boyutu pres kapasitelerinin belirlediği sınırları içinde olmalıdır.

5) Parça kesiti boyunca özelliklerin değişim göstermesi :

Yoğunluğun parça içinde bir noktadan diğer bir noktaya değişimi özelliklerin de değişimine neden olmaktadır. Bunun ana nedeni parçaların tasarımı yapılırken dizayn kriterlerine riayet edilmemesidir. Üniform olmayan şekillerin toz metalürjisi ile üretilmesi halinde bu tip problemlerle karşılaşılabilir.

Bölüm 7. MAYSAN A.Ş. tanıtımı

Türkiye’deki otomotiv endüstrisinin darbe absorbe edicileri ihtiyacını karşılamak üzere yan sanayi olarak 1971 de kurulmuştur. MAYSAN A.Ş. 1971’den beri darbe absorbe edicilerin üretimini yapan ve bunu Türkiye’de toz metalürjisi ile yapmakta olan 4 şirketten birisidir. MAYSAN A.Ş. sürekli kalitesini ve niceliğini arttırmak için yatırım yapar. Bununla beraber müşterilerine daha iyi servis ve otomotiv endüstrisinin ihtiyaçlarını daha iyi karşılamaktadır. Darbe absorbe edicilerinin ana parçaları piston rodu, piston silindiri ve piston gömleğidir. Piston, ana valf ve yatak malzemeleri alt gruplarla güçlendirilir. Alt grup elemanları çok kompleks geometriye ve kusursuz toleransa sahiptir. Toz metalürjisi, ürünü çok özellikli ve çok mükemmel toleranslı olmasını mümkün kılar. Bazı gerekli ürünlerin ithalatı pahalıya mal olmaktadır. Bunun için diğer kardeş şirket olan MAYDA A.Ş. 1979’da kurulmuştur. Bu şirket sadece MAYSAN ürünlerini desteklemektedir. MAYSAN A.Ş. toz metal ürünlerini kendisi karşılayarak bütün ürünler üzerindeki maliyeti düşürmüştür. Ayrıca bundan başka toz metalürjisi ile uğraşan farklı ürünlerde gelişmiş diğer şirketlerden teklif alır.

Ürünler:

- Dişliler, bilezikler, burçlar, diğer bilyeli yataklar ve özel parça imalatı siparişleri;

- Elektrikli cihazlar için kendi kendini yağlayıcı burçlar;

- Kamlar, bilyeli yatak parçaları, kilitlerde kullanmak için kompleks geometrili özel parçalar;

- Piston rot kılavuzu, pistonlar, darbe absorbe edici imalatında kullanılan ana valf malzemeleri;

İşlem prosesi:

Kullanılan tozlar:Burada kullanılan tozlar İtalya`dan ithal edilmektedir. Tozların bileşiminde %0,8 C, %1-2 Cu, %0,075-0,8 Zn, bazılarında Ni ve Mo, geri kalanı Fe`dir. Tozların çapları 0,25-0,40 mikron arasındadır. Tozlar ithal edildiğinden herhangi bir ön işleme gerek duyulmaz.

Kullanılan presler:Fabrika da 1 tanesi CNC kontrollü olmak üzere 8 adet pres bulunmaktadır. Bu presler 10-100 ton arasında bir basınç uygulayabilirler. Presler eksantrik hidrolik olarak çalışırlar. Preslerin çalışma prensibi tozu alttan ve üstten sıkıştırma ilkesine göre çalışırlar.

Kullanılan fırınlar: Burada 1 adet fırın bulunmaktadır. Bu fırın atmosfer kontrollü olarak çalışır. Parçalara bu fırında 1120º civarında bir sıcaklık uygulanır.

Parça imalatı:MAYSAN A.Ş. fabrikasında yapılan işlemler çok basit ve çok kısa sürmektedir. İtalya`dan hazır gelen tozlar preslerde sıkıştırılır. Bu işlem çok hızlı olmaktadır ve çıkan parçalar hemen fırına gönderilerek 1120°de sinterlenirler. Sinterleme işleminden sonra parça hazır haldedir. Başka hiçbir işlem uygulanmadan kullanılabilirler.

Malzeme bilimindeki aerogel ya da mavi duman , en hafif malzeme

2011-01-08T12:38:00.001-08:00

Karbon nanotüp sentezi

2011-01-08T12:35:00.001-08:00

Karbon nanotüp

2011-01-08T12:32:00.003-08:00

zaman-sıcaklık-dönüşüm

2010-12-18T05:41:00.001-08:00

2010-12-12T17:00:00.000-08:00

DENEYİN ADI : NUMUNE HAZIRLAMA

DENEYİN AMACI : Kum deneyleri için gerekli olan numuneleri hazırlamak.

TEORİK BİLGİ : Kum deneyleri, kullanılacak kumun özelliklerini temsil eden numunelerle yapılır. Kalıp kumu karışımı, laboratuar tipi karıştırıcıda 6-10 dk. Karıştırılır.Karıştırmadan sonra kum, kapalı bir kapta muhafaza edilir.

ASF Standart Silindirik Numune

Kalıp kumlarının mukavemeti, dövülme derecesine ve kalıplama şartlarına da bağlı olduğu için standart numune dikkatle hazırlanmalıdır.

Yükseklikten üç kere düşürülerek, hassa numune tüpündeki belirli miktar kum 2*2 inç’lik silindirik numune haline getirilir.Numune tüpüne konan kum miktarı o şekilde yararlanmalıdır ki, yüksekliği 5.08 cm olan bir numune elde edilsin. Numune yüksekliğinde 1/32 inç tolerans tanınır. Kumun yoğunluğu nem miktarına, tane boyutlarına ve bağlayıcı cinsine göre değiştiğinden, her ayrı kum için deneme sınama yoluyla uygun kum ağırlığı tespit edilir. Bu miktar genellikle 145-175 gr. kadardır.

Gerekli Malzeme, Cihaz ve Aletler : Ölçüm yapılacak kum, AFS standart numune dövme cihazı, kum karıştırma cihazı, hassas numune tüpü ve altlığı, terazi.

Deneyin Yapılışı

1. 165 gr. kum numune tartılır. Altlığı üzerine oturtulan hassas numune tüpüne doldurulur. Tüp sarsılarak kumun iyice oturması sağlanır. Tüpteki kum yüzeyi parmakla düzeltilir, fakat kum sıkıştırılmaz.

2. Numune tüpü, altlığı ile birlikte kum dövme cihazının altına konur. Bunun için A kolu sola-aşağı doğru çekilerek dövücü uç yukarı kaldırılır.

3. Ağırlık kum üzerine basar durumda numune tüpü ¼ devir döndürülür.

4. C kolu saat istikametinde döndürülerek üç defa dövme yapılır.

5. Dövücü bağlı çubuğun ucunun belli bir tolerans aralığı içinde olması gerekir. Numune kesme deneyi için kullanılacaksa tam 2 inç boyunda olmasına çalışılır.

6. Numune tolerans sınırlarında ise deneyler için hazır kabul edilir.

3 tane numune hazırladık

1. numune : 200 gr. kalıp kumu %10 bentonit, bentonit kadar su ve %20 geri dönüşüm kumu

2. ve 3. numunelerde aynı şekilde hazırlandı fakat bentonit miktarları sırasıyla %15 ve %20 olarak hazırlandı.

DENEYİN ADI : KALIP ve KUM MAÇALARDA SERTLİĞİN BELİRLENMESİ

DENEYİN AMACI : Kum kalıp ve maçalarda sertliğin tırnak tip sertlik cihazı ile ölçümü

TEORİK BİLGİ : Kalıp ve çaların sertliklerini belirlemek için sertlik skalası geliştirilmiştir. Aletin içindeki yay vasıtasıyla kalıp yüzeyinden daldırılan dalıcı ucun batma derinliğine bağlı olarak skala üzerinde 0-100 arasında sertlik değerleri okunabilir. Kalıbın sertliği az ise dalıcı uç kalıba daha fazla girer.

DENEYİN YAPILIŞI : Kalıp yüzeyine konan alet bastırılır ve 1100 gr yük ile yüklenir. Dalıcı ucun 2.54 mm’lik gömülme aralığı vardır. Sertlik değeri doğrudan göstergeden okunur. Brinell sertlik yöntemine benzeyen bu deneyde kalıp yumuşak ise uç malzemeye çok, sert ise az dalar. Bilyanın dalmasına hiç direnç göstermeyen kalıbın sertliği sıfır, bilyanın dalmasına izin vermeyen çok sert kalıbın sertliği ise 100 olur.

Kalıbın sertliğinin arttırılması, döküm yüzeyinin kalitesini ve boyut hassasiyetini olumlu yönde, geçirgenliğini ise olumsuz yönde etkiler. Kalıp sertliğinin ölçülmesinin pratikte yararı, kalıbı sıkıştırma derecesinin ayarlanmasına imkan vermesidir.

Kalıplama makinaları ayarlanarak veya yöntemde küçük değişiklikler yaparak sertlik istenen sınırlar içinde tutulur. Ayrıca kalıbın değişik bölgelerindeki sertliklerin farklı olması halinde kullanılan kumun özelliklerinin veya sıkıştırmanın homojen olmadığı anlaşılır

Yaş kum kalıpların yüzey sertlikleri

Dövme Derecesi	Sertlik
Çok yumuşak dövülmüş yaş kum kalıp	20-40
Yumuşak dövülmüş yaş kum kalıp	40-50
Orta derece dövülmüş yaş kum kalıp	50-70
Sert dövülmüş yaş kum kalıp	70-85
Çok sert dövülmüş yaş kum kalıp	85-100

3 tane numune için sertlik deneyi yapıldı.

Her birinden 165-175 gr. arası tartım yapıldı ve değerler okundu.

numunenin sertliği 40,5, yani dövme derecesi yumuşak dövülmüş yaş kum kalıp.
numunenin sertliği 33, yani dövme derecesi çok yumuşak dövülmüş yaş kum kalıp.
numunenin sertliği 56, yani dövme derecesi orta derecede dövülmüş yaş kum kalıp.

DENEYİN ADI : KURU EĞME MUKAVEMETİ

DENEYİN AMACI : Kumun kuru eğme mukavemetini ölçmek.

TEORİK BİLGİ : Genel olarak kalıp kumunun kuru mukavemeti ile yaş mukavemet aynı faktörler tarafından ve benzer şekillerde etkilenirler. Tane inceliği, tane şekli ve nem miktarının etkisi benzerdir. Ancak değişik bağlayıcılar, yaş ve kuru mukavemetleri değişik şekillerde etkilerler. Örneğin Ca-bentonitleri Na-bentonitlerine göre daha düşük kuru mukavemet fakat daha yüksek yaş mukavemet sağlarlar. Bentonitlere hububat ve dekstrin ilave edildiğinde, çok yüksek kuru mukavemet değerlerine erişilebilir.

Deneyin Yapılışı

Eğme deneyi için 2 numune alıp onlara belirli kuvvetler uygulayarak eğme dayanımlarını hesapladık.

Numune kırıldığı anda cihazdan değer okunarak formülde yerine konur ve eğme dayanımı belirlenir.

numune maça kumu
numune sodyum silikat

	Maça kumu	Sodyum silikat
F	0,2 kp	0,4 kp
L	60 mm	60 mm
b	19	20,7
h	8,5	10

Б_eğme = F.L.6 / 4.b.h²

Maça kumu için ; eğme dayanımı = 0,2.60.6 / 4.19.8,5² = 0,013

Sodyum silikat için ; eğme dayanımı = 0,4.60.6 / 4.20,7.100 = 0,017

DENEYİN ADI : YAŞ BASMA MUKAVEMETİ

DENEYİN AMACI : Kalıbın hazırlanması sırasında ve sıvı metalin döküldüğü anda kalıbın şeklini muhafaza etmesi için gerekli olan mukavemeti ölçmek.

TEORİK BİLGİ : Yüksek sıcaklıktaki sıvı metalin kalıba akması, kalıp içerisinde basma, çekme, makaslama, eğme zorlamalarına yol açar. Bu bakımdan kalıp kumlarının bu zorlamalara karşı koyacak kadar mukavim olması istenir. Fakat bununla beraber çok yüksek mukavemette kum taneciklerinin daha sık bir şekilde bağlanmalarını gerektirdiğinden gaz geçirme kabiliyetini düşürür.

Basma gerilmeleri, sıvı metalin kalıp cidarlarına tatbik ettiği hidrostatik basınçtan doğar. Eğer cidarlar sıvı metalin basıncı altında bel verirse, döküm parçası istenilenden büyük olur. Bu bakımdan basma gerilmelerini doğuran basma mukavemetinin bulunması gerekir. Standart deney numunesi üzerinde basma mukavemeti psi değerinden ölçülür. Yaş mukavemeti kontrol eden bazı faktörler vardır.

Tane inceliği : Belli bir kum hacmi için taneler ne kadar küçük boylu olursa, taneler arası temas yüzeyi de o kadar büyüktür. Dolayısıyla ince taneli bir kumun yaş mukavemeti daha yüksek olacaktır. Tam tersi de iri taneli kum için geçerlidir.
Tane şekli : Kum taneleri arası temas yüzeyi aynı zamanda tanelerin şekline de bağlıdır. Yuvarlak şekilli taneler, sivri veya köşeli tanelere nazaran daha sıkı ve daha kuvvetli bir bütün meydana getirirler.
Bağlayıcı : Yaş mukavemet, kuma ilave edilen bağlayıcının cinsi ve miktarı ile doğrudan ilişkilidir. Bağlayıcı miktarı arttıkça yaş mukavemet de artacaktır. Kullanılan bağlayıcının cinsi de yaş mukavemeti etkiler.
Nem miktarı : Yaş mukavemet nem miktarı ile önce artar sonra azalmaya başlar. Mukavemet artışı bölgesine tekabül eden neme “temper suyu” azalış bölgesine tekabül edene ise “serbest su” adı verilir.

Gerekli malzeme, cihaz ve aletler : Üniversal kum mukavemet makinesi, standart kum numunesi.

Deneyin Yapılışı

1. Deney numunesi makinenin sıkıştırıcı kafaları arasına konur.

2. Makine el tekerleği çevrilerek pandül yavaşça hareket ettirilir.

3. Pandül yukarı hareket ettikçe yerçekimi etkisiyle kuvvet artarak numuneye uygulanan baskı artar.

4. Numune kırıldığı anda skaladan değer psi cinsinden okunur.

5. Bulunan değer kumun yaş basma mukavemetidir.

numunenin yaş basma mukavemeti : 6,1 psi
numunenin yaş basma mukavemeti : 8 psi
numunenin yaş basma mukavemeti : 12,2 psi

Uçak malzemelerinin tahribatsız muayene yöntemleri

2010-11-04T11:39:00.001-07:00

Sivil uçaklarda polimer matrisli kompozit malzeme dağılımı
İsveç YS2000 hayalet (radarlara yakalanmayan) denizaltı
ve mayın tarayıcısı ile Amerikan Steath hayalet uçakları
hep polimer kompozit malzemeden yapılarının yanısıra
radar dalgalarını yutan özel yüzey dokuları ile
sağlanabilir. Bu uygulamalarda , şüphesiz; diğer
malzemelere kıyasla polimer kompozitlerin sağladığı
yüksek mekanik dayanç, büyük önem taşımaktadır.
3.UÇAK MALZEMELERİNİN MUAYENESİ
Uçak dizaynının doğal yapısı içinde olan yapısal
bütünlük ve güvenlik faktörlerine rağmen uçak, insan ve
doğa şartlarından gelen hasarlara sürekli maruz kalırlar.
Düzgün olmayan iniş, uçuş sırasında aşınan
ivmelenmeler, dolu fırtınalar, hava hareketleri (sağnaklar),
aşırı yalpa şartları v.b.`nin sebep olduğu etkileri sonucu
uçak hasarlanabilir. Yerde ise bakım ve servis işlemleri
veya servis araçlarının çarpması gibi işletem kaynaklı
sebeplerle hasarlanabilir.
Uçaklar hareketli bir araç olarak yerde ve havada dinamik yorulma yüklerine maruzdurlar. İnsana ve doğa şartlarına bağlı olan bu yükler tabiatları itibarı ile yorulma dizayn hesaplarında kullanılanlardan farklı olabilir. Buna ilaveten uçaklarda ağırlığın düşük tutulması zorunlu olduğu için elemanların emniyet katsayıları oldukça düşüktür. Dizayn hesaplarında malzemenin akma sınırı esas alınmayıp, plastik analiz de kullanılarak parçanın kalıcı deformasyonlarla da yük taşıyıp fonksiyonunu yerine getireceği gerçeği de dikkate alınarak nihai yük adı verilen değere göre boyutlandırma yapılmaktadır. Bu küçük güvenlik payları daha dizayn aşamasında çok sayıda yapı ve elemanın deneysel veya teorik kırılma mekaniği ile belirlenen periyotlarda, çatlağın kritik boyutlara ulaşmadan daha önce bulunabileceği tahribatsız muayeneler ile kontrolünü öngörür. Uçaklarda bir parçanın arızası yüzünden meydana gelen işletme kayıpları bu parçanın bedeli ile kıyaslanamayacak kadar ağır olmaktadır. Ayrıca uçağın karmaşık yapı ve sistemleri nedeniyle bozulan bir parçanın daha değerli başka parçaları bozma ihtimali çok yüksektir. Bu durumda tamir için harcanan zaman ve para artacaktır. Bir uçağın tamir gideri yalnız muayene ve tamir sırasında harcanan miktar değil, aynı zamanda hangarda kalmaları da gelir kaybını da içine alır. Tahribatsız muayeneler, montajları sökmeden kontrol edilecek yere ulaşım ve muayene imkanı sağlayabildiği ve hasarın daha ilk adımlarda bulunması ile tamir işlemini kolaylaştırabildiği için ekonomik açıdan da avantajlara sahiptir. Bu amaçla tahribatsız muayeneler hatanın boyutlarını, derecesini saptamak için kullanılır. Tahribatsız muayenelerin uçaklardaki tarihine baktığımızda teknik ilerlemelerin yavaş geliştiği ve 1940`larda radyografi, mağnetik toz ve penetran sıvı yöntemleri, 1950`lerde ultrasonik yöntem ve 1960`larda ise girdap akımları yöntemleri uygulanmakta olduğu görülmüştür. Metodların gelişmesi yıllar almıştır. Akustik emisyon, nötron radyografisi, holografi, sıvı kristal, enfraruj gibi metodlar uçak muayenesinde uygulama alanı bulamamıştır. Günümüzda aşağıdaki sekiz yöntem uçak bakım ve onarımında en yaygın kullanılan tahribatsız muayene yöntemleri olmayı sürdürmektedir;
-Gözle muayene
-Penetran sıvısı
-Girdap akımı
-Magnetik toz
-Radyografi
-Gammagrafi
-Ultrasonik
-Sonik (Rezonans frekansı)
Gözle muayene normal olarak tahribatsız muayene yöntemleri listelerine alınmaz. Fakat, uçak muayenelerinde uygulanan temel ve önemli yöntemlerdendir. Sonik, ultrasonik ve radyografi yöntemleri kompozit yapıların göz ile muayenesine tamamlayıcı olarak ve gözle görülemeyen kusurlar için yaygın olarak kullanılmaktadır. Kompozitlerin bileşen dağılımının homojenliği, alaşımlarda fazların yapısı ve faz dağılımı, daha genel olarak malzeme ve alaşımların kontrolü hâlâ, çalışılan fakat tatminkâr çözüm bulunamamış konulardır.
Tahribatsız muayeneler için genellikle çok hazırlık gerekmez. Radyografi ve gammagrafi dışındaki diğer yöntemler için yüzey temizleme gerekebilir. Radyografi ve gammagrafi yöntemleri için gerekli radyasyon güvenlik önlemleri alınmalı, uyarılar yapılıp alan boşaltılmalıdır.
Radyografi
Radyografide, X-ışını tüpünden doğrusal olarak yayılan ve şiddetleri uzaklığın karesi ile azalan X-ışınları malzemeden geçirilir. Bu ışınlar, malzemenin kalınlığı, yoğunluğu ve bileşimine bağlı olarak malzemede absorve edilip zayıflarlar. Parçada yüksek yoğunluklu yerler koyu, düşük yoğunluklu yerler açık görünür. Hatalar çevreleri ile olan ton zıtlıklarından anlaşılır. Her türden metale, seramik, plastik gibi metal olmayan malzemelere uygulanabilir. Havacılıkta; uçak bakım ve onarımında yani makro yapıların incelenmesinde, çatlak korozyon, gevrek bağlantı parçaları ve perçinler, hasarlı yapılar, karmaşık parçalarda arıza arama ve bal peteği kompozit yapılarda su tespitiyle her türlü kaynakların muayenesi için kullanılır. Fakat yüzey korozyonu, ince çatlaklar, kalın parçalarda küçük hatalar ve %1`e kadar kalınlık değişimlerini bulmak zordur. Havacılıkta radyografinin uygulanacağı alanın seçimi ve sonra değerlendirilmesinde en önemli nokta, yapısal dizaynın, mühendislik bilgilerinin ve problemli alanın geçmiş istatistiksel bilgilerinin incelenip gözönüne alınması ile zaman, para ve enerji tasarrufu yapılıp, başarılı sonuçlara ulaşabileceğidir.
Gammagrafi
Gammagrafi, gamma ışını demetinin parçadan geçerek çıkan ışınların bir filme etkiletilmesi yoluyla muayene sağlayan bir yöntemdir. Yoğunluğu yüksek veya kalın parçalarda hem harici hem de dahili, hataları bulmak için kullanılır. Uçaklarda kompresör, türbin palpimleri, difüzör çerçeveleri, yanma odaları gibi jet motoru içindeki kısımların muayenelerinde uygulama alanı bulurlar. Bu yöntem, X-ışını yerine gamma ışını yayn radyoaktif izotop kaynak dışında tamamen radyografiye benzer. Malzemenin iç yapısında çatlaklar, süreksizlikler ve boşluklar nedeniyle oluşan yoğunluk değişmeler veya çok zayıflamış olarak çıkan ışın iyonlaştırıcı özellikleri sonucu fotoğraf filminin duyarlı tabakasını az veya çok karartırlar. Böylece parçanın iç görüntüsüne benzer bir görüntü fotoğraf filmi üzerine kaydolur.
Ultrasonik Muayene:
Ses dalgalarının yansıma ilkesine dayanan bu yöntem uçak kontrüksiyonunda kullanılan hemen her tip malzemeye uygulanabilir. Yüzey ve yüzeyaltı süreksizleri bulmada ve süreksizliğin derinliğini, büyüklüğünü saptamada son derece hassas bir yöntemdir. En önemli sınırlaması ise muayene parçasına bir yüzden temas şartıdır. Fakat küçük bir alandan parçaya ulaşabilme, parçanın tümünü muayene için yeterlidir. Genel olarak, az sayıda sınırlamanın olması nedeniyle geniş bir uygulama alanına sahiptir. Uçaklarda en yaygın olarak kullanılan kısımlar bağlantı elemanları ve iniş takımları kontrollarıdır.
4. UÇAK MALZEMELERİNDE KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜMLERİ
Yüzey Çatlakları:
Görünebilen bir yüzey üzerinde yüzey çatlaklarının bulunması için uygun yöntemler (Tablo 1.).
ALÜMİNYUM ÇELİK TİTANYUM
Gözle muayene Gözle muayene Gözle muayene
Girdap akımı Magnetik toz Penetran sıvısı
Penetran sıvısı Penetran sıvısı Girdap akımı
Radyografi Radyografi Radyografi

Her malzeme için gözle muayene ana yöntem olarak düşünülmelidir. İlk kontrol için kullanılmalıdır. Pek çok durum için göz muayenesi bir hasarı değerlendirmek için yeterlidir. Hatanın boyutunu hassas olarak tespit için veya gözün güvenilir olarak kabul edilemediği haller için tamamlayıcı olarak diğer yöntemler kullanılır. Alüminyum yüzey için en uygun yöntem yüksek duyarlılığı nedeniyle girdap akımıdır. Ayrıca temizleme çok azdır veya hiç gerekmez, düşük sıcaklıklardan etkilenmez ve çok hızlıdır. Düz saçlar, deliklerin etrafı veya kavisli yapılar gibi muhtemel muayene yerleri için kalem veya açılı probların çeşitli tipleri sağlanabilir. Geniş alanlar için penetran sıvı tercih edilmelidir. Ferro-magnetik çeliklerde yüzey çatlakları için en hassas yöntem magnetik tozdur. Ayrıca bir montaj içindeki parçayı sökmeden portatif mıknatıslarla muayene imkanı sağlar. Hızlı bir yöntemdir ve çok az yüzey hazırlama gerektirir. Çelikler için diğer yöntemler tercih edilmez. Titanyum malzeme için penetran sıvı tercih edilmelidir. Fakat temizleme büyük dikkatle yapılmalıdır. Titanyum daha ziyade yüksek sıcaklıklara maruz yerlerde kullanıldığından yağ, is, kurum ve pisliklerle birleşen ısı yüzey üzerinde adeta bir kaplama meydana getirir. Bu ancak çok iyi bir temizleme işlemi ile kaldırılabilir. Girdap akımı ise temizlik gerektirmemesi nedeniyle önerilebilir.
Yüzey-altı veya Gizli Çatlaklar:
Alüminyum-çelik ve titanyum malzemelerde yüzey-altı veya gizli çatlakların bulunmasında düşük frekans girdap akımı, radyografi veya ultrasonik muayeneler kullanılır. Tüm malzemelere uygulanabilen radyografi ise aranan hatanın derinliği, toplam malzeme kalınlığının yaklaşık %30-40`ı kadar ise önerilir. Çünkü hassasiyet kalınlığın artması ile azalır. Her derinlikteki ve tabakadaki hata ışınım demeti ile pararlel olmak şartı ile bulunabilir. Alanın boşaltım zorunda olunması nedeniyle muayene sırasında uçak üzerinde ve civarında iş yapılmaması bir vakit kaybına yol açar. Ultrasonik bir muayene yüksek hassasiyeti ve her bir malzemeye uygulanabilmesi ile tercih edilen bir yöntemdir. Fakat, ikinci tabakayı muayene edemez, yalnız probun temas ettiği tabakayı muayene edebilir. En yüksek eğitimli ve tecrübeli personel gerektiren yöntemdir. Çatlakları bir açı altında görmesi halinde laminer çatlaklar için de tavsiye edilebilir.
Bağlama Elemanı Sökülmüş Delikler:
Alüminyum ve titanyum yapılarda bu tür delikler için önerilen yöntem delik probları ile uygulanan girdap akımıdır. Hızlı ve yaklaşık 0.75*0.75 mm boyutunda çatlakları bulabilecek hassaslıktadır. Diğer malzemeler için ultrasonik, magnetik toz veya penetran sıvı önerilebilir.
Bağlama Elemanı Takılı Delikler:
Bir çevreleme probu ile uygulanan girdap akımı ve enine dalgayla, uygulanan ultrasonik yöntem bağlama elemanı sökülmemiş delikler için uygun muayenelerdir. Girdap akımı alüminyum yapılarda bile daha büyük çatlakları bulabilir.
Çatlak Durdurma Delikleri:
Çatlağın bitiş noktası girdap akımı veya penetran sıvı yöntemi ile saptanabilir. Penetran sıvı çelik ve titanyum için önerilir. Çatlağın bitiş noktasında delinen delikten sonra tekrar aynı yöntemlerle muayene edilmelidir. Bu işlemin yapılması çok önemlidir. Çünkü deliğin iyi yerde delinmemesi ve çatlağın devam etmesi halinde işlemin hiçbir faydası olmaz.
Cıvatalar:
Cıvatalar takılı iken ultrasonik muayene ile kontrol edilebilirler. Sökülü halde iken boyuna magnetizasyon yöntemi ile uygulanan magnetik toz muayenesinde yüksek hassasiyete erişilir. Cıvatanın diş kısmı kalan magnetizasyon yöntemi ve 5*10X kadar bir büyüteçle kontrol edilmeli ve hata belirtileri halinde 20X kuvvetinde bir büyüteçle belirtiler incelenmelidir. Cıvatanın düz diş gibi kısmı ise sürekli magnetizasyon ile muayene edilmelidir.
Kaynek Dikişleri:
Uçaklarda, önce yüzeyin kabaca temizlenip pullanmaların kaldırılmasından sonra, tüm dikişlerin orta kuvvette bir necekle (en az 10X) dikkatli muayenesi kaynakla tamir edilmiş yerler için kabul edilir bir yöntemdir. Çelik dairesel yapıların bezir yağı veya petrol esaslı bir yağ ile basınca tabi tutulması, sıcak yağlar çatlakların içine sızacağı için çatlakların tespiti kolay olmaktadır. Fakat bu işleme her zaman gerek yoktur, ancak, yapının çok büyük bir kısmı yeniden kaynak edilirse önerilir.
Isı Hasarı:
Isı hasarının tespiti yüzeydeki renk bozulması ve beneklenmeleri göz ile kontrol edilerek yapılır. Titanyum malzeme için hasarın derecesini, malzemenin rengine bakarak, alüminyuma ise renk bozulmasından sonra girdap akımı yöntemi ile malzemenin iletkenliğinin ölçülmesi gerektirir. İletkenlik ölçülerek kabul veya red kararı verilebilir.
İletkenlik Ölçümü:
İletkenlik ölçümü bir malzemenin alaşım veya ısıl işlem durumunu tespit etmek, uygulanan bir ısıl işlemin başarısını tespit etmek için kullanılır. Ölçüm değeri kalınlıktan bağımsızdır, fakat kalınlık en az girdap akımı standart derinliği kadar olmalıdır. İletkenliği direkt veren cihazlar çoğunlukta 60 kHz frekansta çalıştıkları için kalınlık min. 1,5 mm olmalıdır. İletkenlik sıcaklıktan büyük ölçüde etkilenir. Bu nedenle referans standart ile parça en fazla 20ºF içinde olmalıdır. Ölçüm yüzeyinin düz olması önerilir fakat zorunlu hallerde 7-8 cm kadar bir eğrilik yarıçapı ile ölçüm yapılabilir. Daha yüksek eğrilikte ölçüm hiç önerilmez. Boya ve kaplama gibi unsurlar iletkenliği etkileyeceği için bu hallerde, bu tür işlem için geliştirilmiş cihaz tavsiye edilir. Kompozit malzemelerde uçak işletmeciliği sırasında meydana gelebilecek hatalar çarpma hasarları, tabakaların veya yapışmaların ayrılması, bağlama elemanı deliklerinde meydana gelen hasarlar, petek yapılara su girmesi, yıldırım düşmesi ve aşırı ısınmalar veya yanmalar olarak özetlenebilir. Gözle muayene kompozit malzemelerde de önerilen ana yöntem olarak düşünülmelidir. Diğer yöntemler gözle bulunan hatanın derecesini tayin etmek ve gözle görülemeyen hataları bulmak için kullanılır. Gözün ve hatta diğer yöntemlerin en aciz kaldığı hatalar ayrılmalardır ve ancak sonik muayene ile bulunabilir. Eğer aynı zamanda bir kopma olmuş ise ve elemanlar birbirine göre izafi bir hareket yapmış ise radyografi de önerilebilir. Gözle görülmesi imkansız olan diğer hata petek sandrviç yapılara su girmesidir. Şüpheli alana direkt radyografinin uygulanması ile nem denebilecek çok miktar su bile bulunabilir. Gözün önerilmediği diğer bir hata iç çatlak türü hatalardır. Diğer hatalar için hasar toleransının düşük olması nedeniyle sık sık göz kontrolü yapılmalıdır. Penetran sıvı yöntemi pek tavsiye edilmez. Çünkü penetranın kirlendirdiği alan tamir sırasında iyi yapışmayabilir. Bu sakıncanın olmadığı hallerde suyla yıkanabilen floresan penetranın bir abzorban tabaka ile kullanılması özellikle grafit opexy kompozitler için iyi sonuç verir. Yalnız yüzey temizliğinin keton ile fazla penetranın temizliğinin ise nafta ile yapılması önerilir. Suyla yıkanabilen floresan olmayan penetranın abzorban belirtici ile kullanılması özellikle koyu yüzeylerde yetersiz kontrast nedeniyle önerilmese de çeşitli kompozit için uygulanabilir. Kompozit malzemelerde çatlakların tespiti oldukça zordur. Çünkü yapıdaki çatlama yönleri tahmin edilemez ve metallerde olduğundan çok değişik meydana gelebilir. Grafit epoxy kompozitler için uygulanabilen girdap akımında yalnız, düşük iletkenlikli grafit elyaflar üzerinde girdap akımı meydana getirilir. Yüzey çatlakları için 150-200 kHz frekans önerilir. Yüzey altı için daha düşük frekanslar önerilir. Yüzey veya yüzey altı için özel problar, referans standartlar ve kompozitler için eğitilmiş personel gerekir. Ultrasonik yankı yönteminin kompozitlere uygulanması oldukça sınırlıdır. Metallerle kıyaslanamaz. Çünkü; probun oturduğu yüzey, sonuçlarda değişime sebep olabilir. Kenar kullanıldığı zaman dalgalar elyaflar boyunca test için yüzey kullanıldığı zaman daha süratli yayılır. Yani epoxy veya reçine içinde dalga yavaş, elyafta daha hızlı yapılır. Dalga demeti yüzey ve elyaf yönlerinden etkilenerek bozulmaya uğrar. Bunlara ilaveten çatlak yönü tahmin edilemez. Ultrasonik yankı herşeye rağmen kullanıldığında 0,5-2,25 MHz kadar düşük frekanslar tercih edilmelidir. Çatlak tespiti için özel problar kullanılmaktadır. Özel ara sıvı kullanılması ve referans standartlar ile çalışılması yöntemin hassasiyeti için önerilir.
Gövde:
Uçaklarda gövdenin ön kısmı bir daralmaya ilaveten burun iniş takımı ve boşluğunu, pilot kabini aletlerini, kumanda sistem ve kablolarını, radarları ve elektrik-elektronik kompartımanını içine aldığı için çok yoğun şekilde teçhiz edilmiş bir bölgedir. Ulaşılabilirliğin çok sınırlı olduğu bu bölgede önerilebilen yöntem yalnız radyografidir. Diğer yöntemler için büyük çapra söküm gerektiğinden önerilmezler.
Kapılar, pencereler ve tehlike çıkışlarında ise yapının bu noktalarında kesilmek zorunda olunmasından dolayı gereken mukavemeti sağlamak için yapı takviye sacları ve profillleri ile güçlendirilmiştir. Çok katlı saclar ve karışık şekilli profiller diğer yöntemlerin kullanılmasını engellediğinden ve ayrıca geniş bir alanın kontrolü gerektiğinden radyografi tercih edilmelidir. Kapı menteşelerinde ise delik çeperlerinde hata aranacağı için ultrasonik muayene önerilir. Kapı ve pencereler dışa açılan noktalar oldukları için korozyon sıkça görülür. Çok katlı ve takviyeli yapılar nedeniyle korozyona uğramış kısım ana malzemeden düşüp ayrılamaz, yani radyografik muayene ile ortaya çıkarılamaz. Düşük frekans girdap akımı ile korozyon daha başarılı tespit edilmiştir.
Korozyonun Bulunması ve Ölçülmesi
Radyografi, girdap akımı ve ultrasonik muayeneler korozyonu ve derecesini tespit edebilmek için önerilen yöntemlerdir. Radyografş ancak korozyonun ağır olması halinde kullanılır. Girdap akımı bir parçanın görünmeyen tarafındaki korozyon ve derecesini tespit etmek için önerilir. Tanelerarası korozyon ile oluşan çatlaklara duyarlı oluşu ve korozyonun küçük oyuklarını tespit edebilmesi yöntemin üstün yanlarıdır. Ultrasonik digital ölçme cihazı malzemeye gönderdiği dalganın yansıma süresini ölçerek malzeme kalınlığı ekranı üzerinde gösterir. Ölçüm değeri %1 tolerans içinde doğrudur ve hafif korozyonları ölçmek için kullanılır. Çünkü ağır korozyon halinde tanelerarası çatlaklar olasılığı için düzgün yansıma yüzeyi yoktur.
5.SONUÇ
Günümüzde en emniyetli taşıtlar olarak bilinen uçakların imalatında gerçek anlamda kalite standartlarının en üst düzeyde uygulandığı bir gerçektir. Ancak bu gerçek yeni arayışlarla pekiştirilmeli imalatı yapılan uçaklarda imalat sırasında sıfır hata prensibi ön plana alınıp malzeme ve imalat prensiplerinden asla ödün verilmemelidir. İşte o zaman uzay teknolojisini mikro düzde bile başarı ile uygulandığı bu sektörde hedeflenen tüm düşünceler yerine eksiksiz getirilebilicektir.

2010-11-04T11:36:00.001-07:00

KAĞIDIN GERİ DÖNÜŞÜMÜ
Ağaçtan Kağıt Değil
Kağıttan Kağıt Üretme Zamanı Geldi
En popüler tanımına göre, atık kullanılıp atılandır. Dolayısıyla, atık, değersiz
veya değeri dikkate alınmayacak kadar az olan ve bulunduğu yerden atılması
arzulanan maddeler olarak nitelenir. Toplanması gerekirse, toplayıcı servis bu işi
görür. Bu tanımlama, hatta en ilkel teknolojilerin uygulandığı çevrede bile yapılsa,
atığı, bu sınırlı anlam içinde yetersiz ve dar bir alan içine hapseder.
Doğa kendisinin sürekliliğini sağlama yeteneğine sahiptir. Doğada değişen
koşullarla birlikte doğum, oluşum, biçimlenme; gelişme, büyüme; duraklama,
gerileme; ölme, çürüme; gaz, sıvı ve minerallere dönüşerek doğayla, bir başka
yapılanma içinde, yeniden-bütünleşme vardır. Bu varoluşun biçimlenmesi ve
biçiminin bozulup değişime uğrayarak tekrar doğaya dönüşü çemberine insanın
kendisi de dahildir. Bu çemberdeki dönüşüm sürecindeki ölen insanı veya bitkiyi,
fonksiyonunu veya faydasını yitirmiş atık olarak niteleme, tamamıyla, ölenin,
fonksiyonun ve faydanın nasıl tanımlanıp değerlendirildiğine bağlıdır. Doğa bunu bir
sürecin tamamlanmasındaki ayrılmaz bir parça olarak değerlendirir. Bunu, kitle
tüketimi olmaksızın yaşama olanağı olmayan kitle üretimi teknolojisi, kendi üretim
seviyesini tutacak ve artıracak bir kuramsal çerçeve içinde tanımlamak zorundadır.
Bu zorunluluk da, kaçınılmaz olarak " hemen kullan ve hemen at" düşünce ve
davranış tarzının teşvikini getirir. İnsanın aklına "ama bu doğayı ve insan sıhhatini
tehlikeye sokacak ürünler üretmeyi gerektirmez" diye bir düşünce gelebilir: Neyin
nasıl ve nerede üretileceği ve nerede ve nasıl pazarlanacağı, hammadde bolluğu,
hammade fiyatı, üretim, pazarlama ve taşıma\dağıtım maliyeti, kullanıp-atılmanın ne
kadar zamanda olacağı, atıkların yönetimi gibi sorular\konular maliyet ve kar
www.kimyamuhendisi.com
2
hesaplarıyla saptanır. Eğer bu saptamaya çevre sorunu da sokulmaya çalışılırsa, bu
maliyet tarafına eklendiği için, yüksek-maliyet ve fizibilite gerekçeleriyle, gerekirse
pazarlamada birkaç reklamcılık taktiğiyle geçiştirilerek, bertaraf edilir. Kitle üretiminin
getirdiği tüketim düşünce tarzında fayda, ilk kullanımla son bulur ve atık oluşur. Bunu
takip eden davranış yeni atık için yeniden satın alma, yeniden kullanmadır. Atık, eğer
maliyet\kar hesapları açısından anlamlı bir "kaynak" olarak görülürse, o zaman bu
atık "yeniden değerlendirme" sürecine sokulur. Bu "yeniden değerlendirme" arayışı,
bugünkü ortamda, kitle üretimi içinde hem çok önemsiz bir yer kaplar hem de,
uygulama olanakları bulduğunda, çevreyle ilgilenenlere karşı "ideolojik pasifleştirme
silahı" olarak kullanılır.
Çevreyi ve doğayı kontrol anlayışı doğanın bir nesne olduğu değerlendirmesini
getirir. Dünyada herşeyin merkezi insan, özellikle elde etme ve biriktirme peşinde
koşan birey olur. Bugünün egemen ideolojisinin egemen ve egemenlik altındaki
insanlarının dünyanın bizim etrafımızda dönmediğini bilmesi gerekir. Biz bu
dünyanın, bu evrenin, çok küçük fakat etken bir parçasıyız. Bizim varlığımız bizi
barındıran ekolojik sistemin varlığına bağlıdır. Bu varlığa yaptığımız her hasar
kendimize yaptığımız bir hasar olur. Bunun ne demek olduğunu anlamak için her yıl
çevre hastalıkları denen hastalıklarla ölen ve sakat kalan ve sakat doğan milyonlarca
insan olduğunu bilmek bile yeterlidir.
Gelişmiş ülkelerde büyük önem verilen “geri dönüşüm” konusunda Türkiye
henüz yolun en başında bulunuyor. Oysa “çöplerin aslında çöp olmadığının” uzun
yıllar önce farkına varan ülkelerde geri dönüşüm sistemi bir politika olarak
benimsenmiş durumda. Hatta çöplerini istendiği şekilde ayrıştırıp, farklı renklerdeki
poşetlerde biriktirmeyenlere bazı yaptırımlar da uygulanıyor. Ülkemizde ise çöpleri
ayrıştırma işini sokak toplayıcıları üstleniyor. Bilinçsiz bir şekilde ve diğer çöplerin
arasından kirlenmiş halde toplanan kağıt, ambalaj vb. maddelerin geri dönüşümü
çoğu kez mümkün olmuyor, olsa bile büyük masraf gerektiriyor.
Son yıllarda yerel yönetimlerin geri dönüşüm konusuna ilgi gösterdikleri
gözleniyor. Türkiye genelinde 52 belediyede pilot bölgelerde başlatılan geri dönüşüm
çalışmaları konusunda İstanbul Büyükşehir Belediyesi de büyük gayret sarfediyor.
Çeşitli kampanyalar düzenleyerek, vatandaşları geri dönüşüm konusunda
bilinçlendirmeyi amaçlayan belediye, son olarak belirli bir miktarda kullanılmış kağıt
www.kimyamuhendisi.com
3
toplayanlara çeşitli bitkilerin armağan edildiği “Ver Kağıt Al Ağaç” Kampanyası’nı
başlatmıştı. Günde yaklaşık 9 bin ton çöpün toplandığı İstanbul gibi bir mega şehirde,
bu çöpün 1300 tonunun yeniden değerlendirilebilir kullanılmış kağıtlardan oluştuğunu
unutmamak gerekir. Kağıdın bir çöp olmadığını ve artık ağaçtan kağıt değil, kağıttan
kağıt üretilmesi gerektiğini belirtmekte yarar var.
Konteynırları sokak toplayıcıları boşaltmış
İstanbul’da günde 750 ton kağıt kullanıldığı ve bunun ancak 250 tonunun geri
kazanıldığı belirtiliyor. Belediye bu kağıtların yüzde 5 kadarını toplarken, geri kalanı
ise diğer çöplerle birlikte çöpe atılıyor ve sokak toplayıcıları tarafından kirlenmiş halde
toplanıyor. Oysa kirlenmiş kağıdın geri kazanılmasının çok daha zor ve maliyetli
olduğu bir gerçek. İşte bu yüzden İstanbul Büyükşehir Belediyesi, kullanılmış kağıtları
toplayabilmek için, yurt dışındaki benzer uygulamaların incelenmesini de kapsayan
bir hazırlık aşamasından sonra, kentin 250 noktasına kağıtların toplanacağı mavi
renkli konteynırlar yerleştirmiş. İstanbullular’ın kampanyaya ilgisi de sevindirici
boyuttaymış. Ancak sıra konteynırların boşaltılmasına geldiğinde sonuç hiç de
beklendiği gibi olmamış. Çünkü konteynırlar belediye elemanları gelmeden, sokak
toplayıcıları tarafından boşaltılıyormuş. Bunun üzerine yeni bir model geliştirilmiş ve
kampanyanın bire bir hale getirilmesine karar verilmiş. Konuyla ilgili eğitim almış
belediye görevlileri, apartmanlara, sitelere, iş merkezlerine ve okullara giderek bu
kampanyayı bire bir anlatmaya başlamışlar. Kentte yaklaşık 1500 okul
bulunduğundan, ağırlık okullara verilmiş. Kullanılmış kağıtları toplamaya karar
verenlere mavi torbalar ve konteynır ücretsiz olarak verilmiş. Her ay en az 150 kg
kağıt toplayanlara da bahçelerini, balkonlarını, odalarını yeşillendirebilecekleri çeşitli
bitkiler armağan edilmeye başlanmış.
Hedef günde 100 ton kağıt toplamak
Kasım 1999’da başlatılan bu çalışmaya, “Ver Kağıt Al Ağaç Kampanyası” adı
verilmiş. İlk aylarda 40 kadar okul ve işyerinden ayda 16 ton kağıt toplanırken, bugün
400’ü okul olmak üzere iş merkezi, site vb. 900 noktadan ayda ortalama 260 ton kağıt
toplanmaya başlamış. Bu kampanya ile bir tek A4 kağıdının dahi çöpe atılmasını
www.kimyamuhendisi.com
4
engellemeyi ve İstanbul’u yeşillendirmeyi amaçladıklarını vurgulayan İstanbul
Büyükşehir Belediyesi Çevre Koruma ve Geliştirme Daire Başkanı Prof. Dr. Mustafa
Öztürk, “İnsanlara bu bir tek kağıdın çöpe atılmasıyla ortalama 1.5 saatlik
oksijenimizin de çöpe atıldığını anlatmaya çalışıyoruz. Çöpe atılan bu bir tek kağıt
doğada üç ayda yok oluyor. Oysa geri dönüşümde kullanıldığında hem ağaçların
kesilmesi önleniyor hem de altı defa geri kazanılabiliyor. Hedefimiz bu yıl sonuna
kadar günde 100 ton kağıt toplamak. Bu hedefe ulaşmak için azimle çalışıyor ve
başaracağımıza da inanıyoruz” diyor.
Ver Kağıt Al Ağaç Kampanyası hakkında bilgi vermek üzere konuyla ilgili
eğitim almış 23 belediye görevlisi, İstanbul’u deyim yerindeyse kapı kapı dolaşıyor.
Kampanyayı anlatan dosyayı alan İstanbullular’ın yapması gereken tek şey ise
başvuru formunu belediyenin (0212) 512 66 94 numaralı faksına göndermek. Form
belediyeye fakslandıktan sonra görevli elemanlar kağıtların toplanacağı mavi
poşetleri ve iç mekan konteynırlarını en kısa sürede istenen yere ulaştırıyorlar. “Mavi
giysili elemanlarımız ve mavi renkli arabalarımızla biriktirilen kağıtları topluyoruz.
Bunun için bir tutanak hazırlıyor ve toplanan kağıt belirli bir miktara ulaşınca da o site,
apartman, işyeri ya da okula bitkiler veriyoruz” diyen Prof. Dr. Öztürk, Kasım 1999 ile
Temmuz 2000 arasında geçen dönemde, her ay 150 kg. kağıt toplamayı taahhüt
edenlere 14 bin adet bitki verdiklerini anımsatıyor. 1 ton kağıt çöpe atıldığında 17
ağacın da çöpe atılmış olduğuna dikkat çeken Öztürk, kampanyanın bir amacının da
ağaçların kesilmesini minimize etmek olduğunu söylüyor.
Belediye, bir geri dönüşüm tesisi yatırımı yapmayı ekonomik bulmuyor ve
toplanan kağıtları geri kazanma tesisi bulunun kuruluşlara, daha doğrusu bu
kuruluşların oluşturduğu Dönkasan adlı şirkete günün rayicine göre satıyor. Buradan
elde edilen gelirle de kapalı zarf usuluyle çeşitli bitkiler satın alınarak, kampanyaya
katılanlara veriliyor ve böylece İstanbul’un yeşillendirilmesine katkıda bulunuluyor.
Bankalar kağıt tüketiminin hayli fazla olduğu kuruluşlar arasında yer alıyor.
İstanbul’daki bütün bankaların yöneticilerine söz konusu kampanyayı anlatan
dosyaları gönderdiklerini kaydeden Prof. Dr. Öztürk, şu anda yalnızca Sümerbank ile
Koçbank’ın kullanılmış kağıtları topladıklarını ifade ediyor. Sümerbank’ın bazı
şubelerinin, Koçbank’ın da İstanbul’daki 40 şubesinin Ver Kağıt Al Ağaç
Kampanyası’na katıldıklarını belirten Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bankalara şu çağrıda
www.kimyamuhendisi.com
5
bulunuyor: “ Biz bankaların ve finans sektöründe faaliyet gösteren bütün kuruluşların
kampanyamıza katılmalarını istiyor ve kendilerinden sponsorluk desteği de
bekliyoruz. Örneğin kağıtları topladığımız mavi renkli araçlarımızı bu kurumlar
donatabilirler. Çünkü yurt dışında yaptığımız incelemelerde, bu araçların donanımının
çocukların dikkatini çekecek ve kampanyaya katılımı özendirecek şekilde yapıldığını
gördük. Şu anda 11 toplama aracımızla bu kampanyayı sürdürme gayreti içindeyiz.
Sponsorluk desteği alırsak, kampanyamızda çok daha başarılı sonuçlar alabiliriz.”
Ver Kağıt Al Ağaç Kampanyası’nın en az beş yıl süreyle devam edeceğini
söyleyen Prof. Dr. Öztürk, amaçlarının yeniden kazanım sisteminin benimsetilmesi
olduğunu anımsatarak, “2001 yılı başından itibaren vatandaştan gelen büyük talep
üzerine, kağıtları ayrı toplayacağımız Şişe Cam benzeri konteynırları da şehrin 500
ayrı merkezine yerleştireceğiz. Fakat bir yandan da kapı kapı dolaşıp bu kampanyayı
anlatmaya devam edeceğiz. Önce bu kampanyanın 5 yıl olduğunu söyledik ama
aslında bunu bir alışkanlık haline getirmeyi planlıyoruz” diyor.
1 ton kullanılmış kağıt geri kazanılırsa
-17 adet yetişkin ağacın kesilmesi ve 70 metrekarelik alanın tahrip edilmesi
önlenir.
-4100 KWH elektrik enerjisi, 32 bin litre su, 1750 litre fuel-oil tasarruf edilir.
-270 kg. atık gaz kirleticinin atmosfere atılması engellenir.
-2.5 metreküp depolama alanı tasarruf edilir.

2010-10-29T06:05:00.001-07:00

Zirkonia Seramik; Alüminyum, Zirkon ve Silikon oksitlerin 2000 °C sıcaklıktaki fırınlarda eritilmesi ile elde edilir. İçinde % 50 korondum, % 32 zirkon, ve % 18 cam fazı bulunur. Bu yüzden bu malzemeye ergitilmiş korondum da denilmektedir. Bazen zirkonla güçlendirilmiş alumina seramik de denir.

Bu malzemenin yüzeyi pürüzlüdür. Çok iyi aşınma ve darbe dayanımına sahiptir. Yoğunluğu 3,5 g/cm3 , sertliği 9 ( Mohs ) dur. 1000 °C sıcaklığa kadar rahatça kullanılmaktadır.

Karo, levha, özel kalıplar , boru ve dirsek şeklinde üretilir. Borular, 50 - 300 mm çapında ve 17 - 25 mm et kalınlığındadır. Bunların dışında özel amaçlar için farklı boyut ve geometrideki parçaların üretilmesi de mümkündür. Örneğin pompa veya siklonların kaplanması için özel form parçaları üretilebilir.

Son derece sert bir malzeme olduğundan aşırı derecede aşındırıcı ortamlarda rahatlıkla kullanılabilir. Bunun yanı sıra darbenin ve yüksek sıcaklığın olduğu yerlerde zirkonia seramik tercih edilmelidir.

SİLİKON KARBİD SERAMİK

Silikon karbid seramiğin iki türü bulunmaktadır. Birincisi yüksek kaliteli silikon karbid hammaddesi , SiO2 ve alüminyum oksitten yapılır. İkincisi ise silikon nitrid bileşiklerinin sıkıştırılması ile yapılır. SiC granülleri geçici yada kalıcı birleştirme elemanları ile karıştırıldıktan sonra sıkıştırma ile seramik plakalar elde edilir.

Yüksek sertliğe ve termal iletkenliğe sahip olan bu malzeme ( 15 - 20 W/mK ) termal şoklara karşı son derece dayanıklıdır. Ayrıca yüksek sıcaklıklara ve korozyona da dirençlidirler. 1400 - 1600 °C lik ortam sıcaklıklarında rahatça kullanılabilir. Basma dayanımı 100 - 165 N/mm2 dir. Sertliği ise 9 - 9,5 ( Mohs ) dur.

Plakalar, form parçacıkları, borular şeklinde üretilebileceği gibi, müşteri isteği veya yapacağımız çalışma sonucunda belirlenecek karmaşık geometrilere sahip parçalar halinde de üretilmesi mümkündür.

Bu malzeme yüksek servis sıcaklıklarının ve ani ısı değişikliklerinin aynı anda gözlendiği yerlerde kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra aşınmanın fazla olduğu yerlerde de rahatlıkla kullanılabilir. Kullanım alanlarından bazıları şöyledir:

- Termik santrallerin kömür ünitelerinin fanlarının kaplanması
- Hidrosiklonların kaplanması
- Kömür enjeksiyon memeleri
- Alüminyum dökme ağızlarının kaplanması
- Kömür tozu nakliye borularının brülörlere yakın kısımlarının kaplanması

ZİRKONYA=ZİRKONYUM OKSİT=ZİRKONYUM DİOKSİT=BADDELEYİT

2010-10-27T10:05:00.000-07:00

Zirkonya = zirkonyum oksit = zirkonyum dioksit= baddeleyit. Erime noktası 2700 °C ye yaklaşan, ateşe çok dayanıklı, beyaz renkli, katı, zirkonyum birleşiği, (ZrO2). Zirkonyum'un bilinen mineralleri zirkon (ZrSiO4) ve baddeleyit (ZrO2) tir. Baddeleyit'in eşanlamlıları zirkonyum oksit, zirkonyum dioksit ve zirkonya'dır. Dolayısı ile kelime yapısı itibarı ile benzeşen, ancak farklı kimyasal komposizyonlar olan zirkon ve zirkonya birbirlerine karıştırılmamalıdır. Ayrıca kuyumculukta kübik zirkonya'ya da hatalı olarak zirkon denilmektedir.
Zirkonya, seramikler arasında üzerinde en çok çalışma yapılmış olan metal oksitidir. Seramik bir veya birden fazla metal oksitinin, metal olmayan element ile birleşmesi ve sinterlenmesi (katılaştırılması) sonucu oluşan inorganik bileşiktir. Bileşiminde değişik türde silikatlar, alüminatlar, su ve bir miktar metal oksitler ile alkali ve toprak alkali bileşikler bulunan bir malzemedir.
Zirkonya seramiğin dişhekimliğinde kullanımı [değiştir]
Dişhekimliğinde üç tür seramik kullanılmaktadır: polikristalin, cam-infiltre ve cam-seramikler. Alumina ve zirkonya halen mevcut iki polikristalin seramiktir. Bunlara Titanyum oksitin de katılımı ile yeni kompozit seramikler üzerine çalışmalar sürdürülmektedir.
Zirkonya, yüksek gerilme direncine sahip olması, dokudostu olması, gren çapının düşük olması sayesinde dişhekimliğinde seramik formunda implant ve abutment materyali, sabit restorasyonlarda (kuron-köprü, laminate, inlay-onlay) core materyali, post-core materyali ve ortodontik braket olarak kullanılmaya başlanmıştır. ZrO2 seramiklerinin kullanıma girmesi, bilgisayar-destekli dizayn (Computer-aided design; CAD) ve bilgisayar-destekli üretim (computer-aided manufacturing; CAM) teknolojisinin gelişmesi ile paralellik göstermiştir.
Zirkonya içersinde zirkonda olduğu gibi her zaman az miktarda hafnium elementi de bulunur. Zirkonyanın saf hali oda ısısında monolitik kristal yapısındadır ve artan ısılarda tetragonal yapıdan kübik yapıya kadar değişimler gösterir. Kübik kristalin formu olan “kübik zirkonya” (CZ) elmas görünümündedir ve mücevheratlarda kullanılır (bu sektörde yanlış bir şekilde “zirkon” olarak adlandırılmaktadır, oysa kimyada zirkon, zirkonyum silikatları- ZrSiO4 betimleyen terimdir). Tetragonal ve kübik fazlarının stabilizasyonu (kararlılığı) için magnezyum oksit (MgO), itrium oksit (Y2O3), kalsiyum oksit (CaO) gibi oksitlerin katılması gereklidir. Tetragonal zirkonya polikristali (TZP) itrium ile muamele edildiğinde Y-TZP (Yttrium Stabilized Tetragonal Pollycristalline Zirconia) elde edilir. Üretim sırasında ısı artışı ile kararlılık hali (stabilizasyon) elde edilir. Bu sırada monokristal fazdan yani ham zirkonya (green zirconia)’dan (NB:birçok firma prospektüsünde ham zirkonya yanlış olarak yeşil zirkonya şeklinde tercüme edilmiştir) tetragonal faza geçiş gerçekleşir. Sinterizasyon teknikleri HIP (Hot Isostatik Pressing) ve non-HIP olarak ayrılırlar. Tam olarak sinterlenmiş zirkonyanın frezelenmesi sertliğinden ötürü güç ve bir ünit restorasyon için 3 saat gibi uzun süreleri gerektirdiğinden, tam sinterleme yerine önsinterleme veya kısmi sinterleme (PSZ, Partially Stabilized Zirconia) işlemi uygulanan bloklar kullanılmaktadır. Isının düşmesi ile tekrar monolitik konfigürasyona dönüş eğilimi başlar ve dolayısı ile kararlılık halinin azalmasına, fiziksel dayanıklılık özelliklerinin kaybedilerek daha kırılgan bir yapıya dönüşmesine ve tekrar genleşmesine (hacim artışı) yol açar ki bu da dişhekimliğinde kullanımındaki zorluklardan birisidir. Ayrıca, okluzal kuvvetler altında tetragonal fazdan monolitik faza kayış %3-4 oranlarında genleşmeye ve kırıklara neden olur. Ancak oluşan gerilmeler aynı zamanda kırıkların daha fazla ilerlemesine de engel olurlar. Bu fenomene “akıllı değişim” denir ve bu nedenle ZrO2 seramikleri “akıllı seramik” olarak adlandırılır.
CAD/CAM sistemleri sinterlenmiş alumina veya zirkonya seramik blokları kullanırlar. Bu amaçla üretilmiş çok çeşitli seramik ürünleri dental pazarda yer almaktadırlar. Başlangıçta CAD/CAM restorasyonlar için Dicor (Dentsply Caulk) ve Vita Mark II (VITA Zahnfabrik) gibi tornalanabilen/frezelenebilen cam-seramikleri kullanılmıştır. Bu malzemeler monokromatik olma dezavantajına rağmen yüksek estetik, dokudostluğu, renk kararlılığı, düşük ısı iletkenliği ve aşınmaya karşı dirençleri sebebi ile inlay, onlay, laminat, ve kuronlarda başarı ile kullanılmışlardır. Ancak Dicor ve Vita Mark II posterior restorasyonlarda okluzal kuvvetlere karşı yeterli dirençte olmadıklarından Al2O3 ve ZrO2 seramikleri geliştirilmiştir.
ZrO2 çekirdekleri felspatik düşük-ısı porseleni ile kaplanırlar. Bu porselenlerin termal genleşme katsayılarının (coefficient of thermal expansion, CTE) zirkonya ile uyumlu olması gereklidir. Diş preparasyonu yeterli derinlikte yapılmaz ise opak görüntü verebilir. Klinikte ağıziçi adaptasyon için aşındırma gerektiğinde mutlaka irrigasyon ile soğutma yapılmalıdır. Aksi halde ısı artışı monokristalin faza dönüş eğilimi ve yapısal dirençte azalmaya yol açar. Al2O3 veya ZrO2 seramikleri konvansiyonel ya da resin simanlar ile simante edilebilirler. Resin simanlarda zirkonyanın kimyasal ve yapısal yüzey karakterinden ötürü lösit seramiklerde olduğu gibi asitleme yapılamaz. Al2O3 kumlama ile iç yüzeylerin retansiyonunda artış olduğu bildirilmiştir. Silan uygulamalarının da Procera Alumina ve Zirconia sistemlerinde başarılı sonuçları bildirilmiştir.
CAD/CAM sistemleri titanium gibi metallerin ve alaşımlarının da frezelenmesinde kullanılabilmektedir. Bu teknikle ağız-dışı maksillofasiyal protez komponentleri de üretilebilmektedir.

2010-10-20T07:29:00.000-07:00

AUTOCAD

• CAD, AutoCAD ve AutoCAD 2000
• Programın ara yüzünün tanıtılması
• Drawing limits (Çizim sınırlarının değiştirilmesi)

Draw(Çizim) Menüsü
• Line (Başlangıç ve bitiş noktası belli olan doğru çizer.)
• Rectangle (Çapraz iki köşesi bilinen dikdörtgen çizer.)
• Arc (Üç parametresi bilinen yay çizer.)
• Circle (En az iki parametresi bilinen daire çizer.)
• Ellipse (Merkezi ve uç noktaları bilinen elips çizer.)
• Polygon (Kenar sayısı 3-1024 değişen düzgün çokgenler çizer.)
• Donut (Halka ya da içi dolu çember çizer.)
• Ray (Bir yönde sonsuza giden ışınlar çizer.)
• Construction line (Her iki yönde sonsuza giden inşa çizgileri çizer.)
• Multiline (Çoklu paralel çizgiler çizer.)
• Polyline (Birbiri ardına birçok doğru ve yay çizer.)
• Point (Değişik stillerde ve büyüklerde noktalar yerleştirir.)
• Spline (Belirlenen noktalardan eğri geçirmemizi sağlar.)

Çizim Modları
• Grid (Çizim sınırları içinde belirleyeceğimiz aralıklarla ekrana ızgara adını verdiğimiz noktalar yerleştirir.)
• Snap (Mouse’un belli aralıklarla kilitler. F9)
• Ortho (Doğruları dik olmaya zorlar. F8)
• Polar (Belli açılardaki doğrululara gelindiğinde eksen çizgileri çıkmasını sağlar. F10)
• Otrack (Birden fazla arasında hizalama yapmak için kullanılır. F11)
• Lwt (Çizgilerin ağırlıkları ile görüntülenmesini sağlar.)
• Osnap (İşaretlenmiş olan nokta türlerini ekranda otomatik olarak gösterir, istenirse yakalar.F3)

Özel Noktaların Yakalanması
• Endpoint (Bir doğru ya da yayın uç noktasından yakalar.)
• Midpoint (Bir doğru ya da yayın orta noktasından yakalar.)
• Intersection (Doğru, yay ve dairelerin kesişme noktasından yakalar.)
• Apperent intersection (Birbirine paralel olmayan iki doğrunun izafi kesişme noktasından yakalar.)
• Center (Daire ya da yayların merkez noktasından yakalar.)
• Quadrant (Daire ya da yayların çeyrek noktasından yakalar.)
• Tangent (Bir daire ya da yay üzerinde teğet oluşturucak noktayı bulur ve yakalar.
• Perpendicular (Bulunulan noktadan gösterilen nesneye dikme çizer.)
• Extension (Bir noktadan belli bir uzaklıktaki dik mesafeden yakalar.)
• Parellel (Varolan bir doğruya paralel yeni bir doğru çizer.)
• Node (Point komutu ile çizilen noktaların merkezinden yakalar.)
• Nearesent (Bir çizginin, dairenin, yayın işaretleyiciye en yakın noktasından yakalar.)
• None (Bir nokta yakalama yöntemini iptal eder.)
• From (Bir noktadan izafi bir koordinat kadar uzaktaki noktadan yakalar.)

Modify (Düzenleme) Menüsü
• Erase (Seçilen nesneleri siler.), Nesne seçme yöntemleri
• Undo (Yapılan işlemleri geri alır.)
• Redo (Geri alınarak iptal edilen işlemleri ileri alarak yeniler.)
• Trim (Seçilmiş nesneleri, kesişme noktalarından itibaren budar.)
• Extend (Bir ya da daha fazla nesneyi bir diğer nesneye kadar uzatır.)
• Break (Bir nesne üzerindeki iki noktanın arasını koparmak veya nesneyi bir noktadan itibaren bölmek için kullanılır.)
• Rotate (Seçilen nesneleri, bir noktanın etrafında döndürür.)
• Scale (Seçilen nesneleri, bir noktanın etrafında büyütüp-küçültür.)
• Move (Seçilen nesneleri, bulundukları yerden, başka bir yere taşır.)
• Copy (Seçilen nesnelerin, belli bir mesafe öteye kopyalarını alır.)
• Offset (Bir nesneyi, kendisinden belli bir mesafe öteye paralelini alarak kopyalar.)
• Chamfer (Kesişen ve kesişme ihtimali olan doğruların kesişen uçlarından istenilen miktarda pahkırar.)
• Fillet (Kesişen ve kesişme ihtimali olan doğrular arasında yuvarlatma yapar.)
• Array (Seçilen nesneleri istenilen sayıda, istenilen aralıkla dikdörtgen veya daieresel bir yörünge etrafında çoğaltır.)
• Mirror (Seçilen nesneleri, bir eksene göre simetriğini alır.)
• Stretch (Seçilen nesneleri, bir noktadan tutup sündürerek uzatıp-kısaltır.)
• Explode (Bir polyline ya da bloğu patlatarak doğrular, yaylar ve çemberlere ayırır.)
• Divide (Bir doğru ya da yayı belli aralıkla eşit parçalara böler.)
• Measure (Bir doğru ya da yayı belli aralıkla eşit sayıda parçalara böler.)
• Lengthen (Doğru ya da yayların uzunluklarını değiştirir.)
• Properties (Çizilmiş olan nesnelerin özelliklerini bir diyalog kutusu yardımıyla değiştirir.)
View (Görünüm) Menüsü
• Zoom (Ekrandaki çizimleri gerçek boyutlarını değiştirmeden istenilen oranda görünüş olarak büyütüp-küçültür.)
• Pan (Ekranımızı ve çizimlerimizi istenilen yönde istenilen miktarda kaydırır.)
• Aerial View (Ekranın sağ alt köşesinde bir kuşbakışı penceresi çıkartarak, Zoom ve pan komutlarının daha kontrollü kullanılmasını sağlar.)
• Viewres (Çember, elips gibi eğrisel şekiller büyütüldükleri zaman yuvarlak değil de çok kenarlı poligonlar gibi gözükür. Bu şekillerin gerçeğe yakın gözükmesi için çözünürlüğünü değiştirmemizi sağlar.)
Layers (Katmanlar)
• Yeni bir layer oluşturmak, renk ve çizgi atamak
• Layer’i güncelleştirmek, yeniden isimlendirmek ve silmek
• Layer’i açma/kapama (On/Off)
• Layer’i dondurmak/çözmek (Freeze/Thaw)
• Layer’i kilitlemek/açmak (Lock/Unlock)
• Layer çizdirilebilir/çizdirilemez (Plottable/Non-Plottable)
• Linetype ölçeğinin değiştirilmesi
Tarama işlemleri (Draw Hatch...)
Yazı işlemleri (Draw Text)
Dimension (Ölçülendirme)
• Linear (Doğrusal ölçülendirme)
• Align (Hizalı ölçülendirme)
• Ordinate (Koordinant ölçülendirme)
• Radius (Yarıçap ölçülendirme)
• Daimeter (Çap ölçülendirme)
• Angular (Açısal ölçülendirme)
• Baseline (Referansa göre ölçülendirme)
• Continue (Sürekli ölçülendirme)
• Leader (Çizimimizin bazı noktalarına küçük hatırlatıcı bilgiler ekler.)
• Center Mark (Çember ve yayların merkez noktalarını bir simge ile gösterir.)
• Style... (Yeni bir ölçülendirme stili oluşturur ve varolan ölçülendirme stillerinin ayarlarını değiştirir.)
CAL (Hesap işlmeleri yapar: Dört işlem, üst alma, log, sin, cos ... vb..)
INQUARY ( Sorgulama komutudur. Tools menüsünden)
• ID point (Gösterilen noktanın koordinantlarını verir.)
• Distance (Gösterilen iki nokta arasındaki mesafeyi verir.)
• Area (Gösterilen noktalar arasındaki ya da gösterilen şekillerin alanını ve çevresini verir.)
• List (Gösterilen şeklin tüm geometrik özelliklerini listeler.)
BLOKLAR (Draw)
• Make block (Blok oluşturur.)
• Insert block (Oluşturulan bloğu çizime ekler.)
• Define attributes (Bloklara nitelik ekler.)
VİEWPOİNT(View) (3 boyutlu şekillere değişik noktalardan bakmamızı sağlar.)
YÜZEY MODELLEME (DrawSurfaces)
• Hazır yüzeyleri kullanarak (3D Surfaces...)
1. Box (Prizma)
2. Pyramid (Piramit)
3. Wedge (Takoz)
4. Dome (Kubbe)
5. Sphere (Küre)
6. Cone (Koni)
7. Torus (Simit)
8. Dish (Tabak)
• İki boyutlu nesneleri kullanarak yüzey oluşturma
1. Bir kesiti bir eksen etrafında döndürerek yüzey oluşturmak (Revolved Surface)
2. Bir kesiti bir eksen boyunca sürükleyerek yüzey oluşturma(Tabulated Surfaces)
3. Farklı yükseklikteki iki kesit arasında sürükleyerek yüzey oluşturur.(Ruled surfaces)
KATI MODELLEME (Draw Solids)
Katı model oluşturma yöntemleri
• Hazır Katılar
1. Box: Prizma
2. Sphere: Küre
3. Cylinder: Silindir
4. Cone:Koni
5. Wedge:Takoz
6. Torus: Simit
7.
• Extrude : (İki boyutlu bir nesneye, yükseklik vererek katı model oluşturur.)
• Revolved: (Bir kesiti, bir eksen etrafında döndürerek katı oluşturur.)
Katı modeller üzerinde uygulanan düzenleme işlemleri (ModifySolids Editing)
• Union (İki ya da daha fazla katı modeli birleştirir.)
• Subtract (Bir katı modelden başka katı modelleri çıkarır.)
• Intersect (İki katı modelin kesişim bölgesinden ayrı bir katı model oluşturur.)
• Slice (Bir katı bir eksen boyunca keserek ikiye ayırır.)

3 BOYUTLU DÜZENLEME İŞLEMLERİ (Modify  3D Operation)
• Rotate 3D : 3 boyutlu nesneleri döndürür.
• Mirror 3D : 3 boyutlu nesnelerin simetriğini alır.
• 3D Array: 3 boyutlu nesneleri dikdörtgensel veya dairesel bir yörünge çoğaltır.
GÖLGELENDİRME VE KAPLAMA İŞLEMLERİ (View menüsü)
• Shade: 3 boyutlu modellerin gölgelendirilmesini sağlar.
• Render : Modelleri farklı renk ve desenlerle kaplar.
• Materials : Bir modelin farklı malzemelerle kaplanmasını sağlar.

ÇİZDİRME İŞLEMLERİ (File)
Plot: Oluşturduğumuz çizimleri plotter ya da printer’den çıkartır.
Plot Device:
Name: Çıktı alınacak printer ya da plotter bu listeden seçilir.
Number of copies :Çizimimizin kaç adet kopya çıktısı alınacaksa buraya girilir.
Plot Settings:
Paper size: Çıktı alınacak kağıdın boyutu bu listeden seçilir.
Plot Area: Çizimimizin çıktısı alınacak kısmı bu seçeneklerden birisi ile belirlenir.
1. Limits: Sadece çizim limitleri içinde kalan kısımlar yazıcıya gönderilir.
2. Extents: Dosyamızdaki tüm çizimleri optimum bir şekilde yazıcıya gönderir.
3. Display: Dosyamızdaki çizimlerden sadece ekranda görünen kısımlar yazıcıya gönderilir.
4. Window: Yazıcıya gönderilecek bölüm, bir pencere açılarak belirlenir.

Drawing orietation: Kağıdımızın yönünü değiştirir.
Plot Scale: Çizimimizin ölçeğini ayarlamak için kullanılır.

 Scaled to fit: Bu seçenek seçilirse program, çizimimizin ölçeğini kağıda sığacak şekilde kendi belirler.
 Custom: Çizimimizin ölçeğini kendimizin belirlemsini sağlar.
Ölçek için Plotted MM=Drawing units altındaki kutucuklar kullanılır. Burada Plotted MM;
mm cinsinden kağıttan çıkacak uzunluğu, Drawing ınits ise bu uzunluğun gerçekte ne kadarlık bir uzunluğa karşılık geleceğini gösteriyor.
Plot offset: (Center the offset) Çizimimizi kağıdın merkezine yerleştirir, çizimimizi kağıtta ortalar.
Full Preview: Çizimimizin kağıt üzerinde nasıl çıkacağını gösterir.
Partial Preview: Çizimimizin kağıda göre konumunu gösterir.
Bütün ayarlamalardan sonra, çizimimizi pirinter ya da plotter’a göndermek için OK butonuna basılır.

2010-10-20T07:23:00.001-07:00

VBScript'e Giriş
Bu kitapçıktaki örneklerimizi VBScript diliyle yazacağımıza göre, önce hızlı bir VBScript kursu görsek iyi olur. Visual Basic dilini biliyorsanız, VBScript biliyorsunuz sayılır. VBScript, güçlü bir dildir; ancak Netscape firmasının hiç bir zaman Browser'ında istemci tarafında çalıştırılabilecek diller arasında kabul etmemesi sebebiyle VBScript, Web'in istemci tarafında kendisinden bekleneni yapamadı. MS'un Browser'ı Internet Explorer ise VBScript ile yazacağınız İstemci-Tarafı kodları okuyabilir ve icra edebilir.
Ne var ki ASP kodlarımız hiç bir zaman ziyaretçinin Browser'ının yüzünü göremeyeceği ve sadece Server'da çalışacağı için Server'da VBScript desteği bulunduğu sürece, ASP sayfalarınızı VBScript ile yazabilirsiniz. Bir Server'da ASP desteği varsa, VBScript desteği de var demektir.
VBScript'in hemen hemen bütün komutlarını ve yöntemlerini ASP'de kullanabilirsiniz. Ancak bunun bir kaç kısıtlaması vardır. VB veya VBScript'e ASP dışında aşina iseniz, mesaj kutusu (MsgBox) ve girdi kutusu (InputBox) aracılığı ile programlarınıza kullanıcının bilgi girmesini sağlayabileceğinizi biliyorsunuz demektir. Bu iki komutu ASP içindeki VBScript kodunda kullanamayız. Ayrıca ASP teknolojisi zaten VBScript'in bütün komutlarını ve deyimlerini kullanmanızı da gerekli kılmayacaktır. Göreceksiniz ki, mükemmel ASP sayfaları oluşturmak için bile bir avuç VBScript komutu kullanacağız.
ASP sayfalarımızdaki HTML kodları ile VBScript (veya diğer Script dillerinin) kodlarını birbirinden ayırmamız gerekir. Bu ASP.DLL'ye, HTML'in nerede bittiğini, Script diliyle yazılmış kodun nerede başladığını gösterebilmemiz için gerekli. Bunu sağlamak için Script diliyle yazılmış herşeyi "<%" ve "%> " işaretleri arasına alırız. ASP.DLL bu işaretleri görünce, içindekileri "yazmak" yerine "yapar." Bir ASP sayfanızda HTML'in klasik "<" ve ">" işaretleri arasındaki unsurlar, ASP.DLL tarafından ziyaretçiye gönderilecek olan sayfaya aynen aktarılır; ancak "<%" ve "%> " arasındaki herşey, başta belirttiğiniz LANGUAGE etiketinde yazılı Script dilinin yorumlayıcısına verilir; yorumlatılarak, gereği yerine getirilir.
"<%" ve "%>" işaretlerine "sınırlayıcı" denir. Sınırlayıcının içinde bir veya daha çok satır kod bulunabilir. Sınırlayıcılar ve içindeki Script, HTML etiketlerinin içinde veya dışında yer alabilir. Sınırlayıcının içindeki kodlarımızı açıklamak için koyacağımız yorum satırlarının başına tek tırnak işareti (') koyarız. İşte bu kuralları uyguladığımız bir ASP sayfası örneği:
<% @LANGUAGE=VBscript %>

Hoşgeldiniz!

<% ' Yazı tipi boyutunu tutacağımız bir değişken tanımlayalım Dim fontBoyut %>
<% ' yazı tipi boyutunu 1'den 7'ye kadar değiştirelim For fontBoyut = 1 To 7 %>
>
Hoşgeldiniz!

<% Next %>

Bugün <% =WeekdayName(Weekday(Date)) %>, <% = Date %>.
Şu anda Server'da saat: <% = Time %>.

Burada sınırlayıcı arasında tek veya çok satırlı VBScript kodları ile başında tek tırnak olan icra edilmeyen, yorum satırlarını görüyorsunuz. HTML etiketinin içine gömülmüş VBScript kodu ise HTML'in etiketinde yer alıyor: >. Burada karşılaştığımız "<%=" ifadesi, ASP'ye, "Bu değişkenin değerini bul ve tam buraya yaz!" dememizi sağlıyor. Bu ifade daha sonra yakından ele alacağımız Response.Write metodunun kısaltılmış halidir. HTML etiketinin içine yazdığımız VBScript bölümünün kendi sınırlayıcı işaretlerinin yine de kullanıldığına dikkat edin. Bir iki yazım kuralı VBScript komutları, anahtar kelimeleri ve değişken adlarının büyük harf-küçük harf olması önemli değildir. Yani yukarıdaki ifadelerden birini şu biçimlerden birinde yazabilirdik; kodumuz yine de çalışırdı: For fontBoyut = 1 To 7 FOR FONTBOYUT = 1 TO 7 for fontboyut = 1 to 7 Fakat... Bu demek değildir ki, VBScript ile kodlamanın kendi gelenekleri yok! VBScript'çiler genellikle komutların birinci harfini büyük yaparlar: For gibi. Değişken adlarında ise kendinize anlamlı gelen bir biçim tutturabilir ve öyle devam edebilirsiniz. Eğer bir kod satırı çok uzun geliyor ve daha sonra anlaşılması imkansız derecede uzuyorsa, bu satırı alt çizgi (_) ile aşağı satırda devam ettirebilirsiniz. Örnek: <% If degisken1 > 1 And _
değisken1 < 10 Then %>
Değişkenler
Programcılıkta işlemlerimizi değişkenlerle yaparız. değişkeni bir kap gibi düşünebilirsiniz. Sözgelimi "Gün," değişkenin adı ise bu değişkenin değeri Pazar, Pazartesi, Salı, vd., olabilir. Her değişken, türüne göre, ya bir ya da daha fazla değer tutar. Adından da anlaşılacağı gibi değişkenin değeri değişir! Bu değişikliği biz yapabiliriz; programın kendisi yapabilir.
VBScript'te, bir çok başka bilgisayar programlama dilinden farklı olarak değişkenlerin tanımlanması veya "beyan edilmesi," "boyutlandırılması" gerekmez. Belirtilmemiş, önceden tanımlanmamış bir değişkene değer atamaya kalkarsanız, VBScript bunu mükemmel şekilde kabul eder. Fakat bu kötü bir programcılıktır. İyi programcılık değişkenlerin önceden beyan edilmesini gerektirir. Bunu DIM komutuyla yaparız. DIM, Dimension (boyutlandır) kelimesinden kısaltılmıştır. Pek akıllıca görünmese de bu komut, bilgisayarın değişken yeri olarak bir bellek alanının boyutunu belirtmesini sağlar. Örnekler:
<% DIM Gun, Ay, Ogrenci, Not Gun = "Pazartesi" Ay = "Ocak" Ogrenci = "Necip" Not = 5 %>
Şimdi burada Gun, Ay, Ogrenci, Not adıyla dört değişken oluşturduğumuzu ve bunlara sırasıyla "Pazartesi," "Ocak," "Necip" ve "5" değerlerini atadığımızı görüyorsunuz. Bu noktada VBScript yorumlayıcısına sorsanız, "Peki, söyle bakalım, Gun değişkeninin değeri nedir?" diye, yorumlayıcı size "Bunu bilmeyecek ne var? Elbette Pazartesi'dir!" derdi. Belki bu noktada siz de kendi kendinize "Pazartesi, Ocak ve Necip kelimeleri tırnak içinde iken, acaba 5 rakamı neden tırnak içinde değil?" diye soruyorsunuz. Güzel soru. Ama cevabı için biraz bekleyeceksiniz.
Değişken isimleri, mutlaka harfle başlamalıdır; içinde noktalama işaretleri bulunamaz ve uzunluğu 255 karakteri geçemez.

Kötü programcılığı önlemek için!
Değişkenleri tanımlamadan kullanmak "kötü programcılıktır" demek, ilerde kendi başınıza elinizle program hatası getirirsiniz demektir. Daha sonra örneklerini göreceğiz; ASP, sitemize giren bir ziyaretçiye bir oturum (Session) açar ve bazı değişkenleri oturum boyunca aklında tutar. Bir sayfada kullandığınız bir değişkeni, daha sonraki sayfada kullanabilmek için, bu değişkenin değerinin yeni sayfada değişmemesi gerekir. ASP programı yazarken, bazen gelişi-güzel değişkenlere değer atayabilirsiniz. Neden? O anda aklınıza değişken adı olacak kelime gelmediği için! Bu değişken adını daha önce kullanmışsanız ve içinde biraz sonra kullanacağınız bir değer varsa, değer değiştirilmiş olacaktır. VBScript, savurgan ve dağınık programcılığı önlemek için OPTION EXPLICIT imkanını verir. Bir ASP sayfasının birinci satırı olarak
<% OPTION EXPLICIT %>
yazarsanız VBScript DIM komutuyla belirlenmemiş değişken kullanmanıza izin vermez; kullanırsanız hata verir ve durur. Bu ifadenin işinize çok yarayacağı bir diğer nokta, kodda değişken adını yazarken hata yapmanızı önlemektir. VBScript sizin hata yaptığınızı bilemeyeceği için yanlış kelimeyi yeni bir değişken sayacaktır. Değer atamadığınız bu yeni değişkeni kullandığınız yerlerde ya programınız hata verir, ya da kendisine doğru görünen işlemler yapar, fakat beklediğiniz sonucu elde edemezsiniz. OPTION EXPLICIT, yanlış yazdığınız değişkeni yeni değişken sayarak önceden tanımlanmamış değişken kullandığınızı düşünerek, duracaktır.

Peki, şöyle bir değişken tanımlama acaba ortaya nasıl bir değişken çıkartır:
<% DIM Gunler(31), Aylar(12), Ogrenciler(210), Notlar(10) %>
Bu yöntemle oluşturduğumuz kodlarla elde edilecek "kaplar," birden fazla değer tutabilir. Yani:
<% DIM Gunler(7), Aylar(12), Ogrenciler(21), Notlar(10) Gunler(1) = "Pazartesi" Aylar(3) = "Mart" Ogrenciler(12) = "Necip" Notlar(5) = 5 %>
Bu durumda içinde 7 ayrı değişken tutabilecek olan Günler değişkeninin 1 numaralı olanının değeri "Pazartesi," 12 değer tutabilecek olan Aylar değişkeninin 3 numaralı olanının değeri "Mart," 21 ayrı değer tutabilecek olan Ogrenciler değişkeninin 12 numaralı olanının değeri "Necip" ve nihayet 10 ayrı değer tutabilecek olan Notlar değişkeninin 5 numaralı olanının değeri ise 5 olacaktır. Böyle, birden fazla değer tutabilen değişkenlere Dizi Değişken veya Array denir.
________________________________________
Array Fonksiyonu
VBScript'in kullanılmaya hazır bir çok fonksiyonu vardır; bunlardan biri olan Array ile, kolayca dizi değişken oluşturabiliriz. Diyelim ki, Gunler(7) dizi-değişkenini gün adları ile doldurarak oluşturmak istiyoruz:
<% Dim Gunler = Array ("Pazartesi" , "Salı" , "Çarşamba" , "Perşembe" , "Cuma" , "Cumartesi", "Pazar") %>
ile hem dizi-değişkeni oluşturabiliriz; hem de değerlerini atayabiliriz. Bu suretle oluşturduğumuz dizi değişkenin üyelerine daha sonra sıra numaraları ile atıfta bulunabilirsiniz. Örneğin:
<%=Gunler(6)%>
bize Pazar'ı verir. Neden? Çünkü hayatlarının büyük bölümünü penceresiz ortamlarda geçiren kişiler olan dil tasarımcıları, sayı saymaya biz normal insanlar gibi 1'den değil 0'dan başlarlar; dolayısıyla Gunler dizi-değişkeni Gunler(0)'dan başlar!
Şimdi, aklınıza şu soru gelebilir: Dizi değişken oluşturacağımıza, neden "ogrenci1," "ogrenci2," "ogrenci3" diye değişkenler oluşturmuyoruz ve bunlara değerler atamıyoruz? Kötü soru! Dolayısıyla cevabını hemen verelim. Dizi değişkenlerde bir değişkene numarasıyla atıfta bulunabilirsiniz. Ve numara yerine bir başka değişkeni kullanabilirsiniz. Örneğin, OgrenciNo değişkeninizin değeri 12 ise
<% .... If Ogrenciler(OgrenciNo) = "Necip" ... %>
şeklinde bir döngü ile aradığınız öğrencinin Necip olup olmadığını sınayabiliriz. (Döngülere birazdan geliyoruz!)
Başka programlama dillerine özellikle Visual Basic'e aşina olanların aklına şöyle bir soru gelebilir: VBScript'te değişkenin metin mi, sayı mı olduğunu ayırt etmiyor muyuz? Başka programlama dillerinde bir değişkenin değeri harf ve rakamlardan oluşuyorsa, yani matematik işlem yapmaya elverişli değilse bunlara String (Alfanümerik, karakter değerler) denir. Programlama dillerinde bir de matematik işlem yapmaya elverişli değişken türü vardır: Sayı (Number). VBScript, bir değişkene alfanümerik (karakter, metin) olarak atadığınız değeri çift tırnak içine almanızı ister. Sözgelimi Ogrenci(12) değişkeni için Necip değerini atamak istiyorsunuz: Necip kelimesini çift tırnak içine almak zorundasınız. Sayı olarak kullanacağınız değerleri ise tırnak içine almazsınız. (Sayı olarak kullanacağınız değerlerin sadece rakam olabileceğini söylemek gerekmez!) Fakat, işleri karıştıran nokta, VBScript açısından değişken türü diye bir şey olmamasıdır. Visual Basic, küçültülüp Script dili haline getirilirken, değişken türü özelliği alınmayınca, ortaya işleri karıştıran (veya kolaylaştıran) böyle bir durum çıkmış bulunuyor. Karışıklık, çift tırnak içinde verdiğiniz bir değeri matematik işlemde kullanmaya kalktığınızda karşınıza çıkabilir. Rakam olmayan bir karakter-dizisini bir değişkene tırnaksız olarak atadığınızda VBScript "tanımsız değişken" vermeye kalktığınızı söyleyerek, duracaktır.
VBScript'in bu eksikliğini gidermek için bazı ASP programcıları değişken adlarının önüne karakter-dizileri için "str" harflerini koyarlar: strAy, strOgrenciler, gibi.
İsterseniz, VBScript'in karakter-dizisi ve sayı değişkenleri nasıl ayırt ettiğini veya etmediğini bir kaç örnekle görelim. Şu kodu yazarak, çalıştırın:
<% Option Explicit %>

<% Dim Degisken(2), Toplam Degisken(1) = "Necip" Degisken(2) = "Dayanır" Toplam = degisken(1) + Degisken(2) %>
<% =Toplam %>

Sonuç: "NecipDayanır" değil mi? (Arada boşluk olmamasına aldırmayın şimdilik!) Peki; şimdi Degisken(1) değeri olarak tırnak içine alarak 5, Degisken(2) değeri olarak yine tırnak içinde 10 yazın. Programı tekrar çalıştırın. Sonuç? 510!? Peki; tırnakları kaldırın 5 ve 10'un çevresinden. Sonuç? 15. Oh, neyse! Bir an için VBScript matematik bilmiyor sandık! Bu durum VBScript'in matematik bilgisinin kıtlığından değil, tırnak içindeki değerlerin, VBScript ayrım yapmıyor bile olsa, karakter-dizisi (String) iken toplama işleminde ard arda eklenmesinden (concatenate) kaynaklanıyor. Tırnakları kaldırdığınızda, VBScript bu değerlerin sayı olduğunu anladı ve doğru işlemi, yani toplama işlemini yaptı. Şimdi VBScript'in değişkenleri ele alış tarzını daha iyi kavramak için Degisken(1) değeri olarak tırnak işareti koymadan kendi adınızı, Degisken(2) değeri olarak da soyadınızı yazın ve programı çalıştırın. Ne sonuç aldınız?
VBScript'in kullandığı tek tür değişkene variant denir. Variant, karakter-dizini (String) de olabilir, sayı (Number) da. Fakat bir variant'ın içindeki değer, veri olarak nitelendiğinde şu türlerden birine girer:
Boolean Değişkenin değeri ya True (doğru) ya da False (yanlış) olur; True'nun değeri -1, False'un değeri ise 0'dır.
Byte 0 ile 255 arasında bir sayısal değer olabilir.
Double Yüzen noktalı değer denilen veri türüdür. Pozitif sayılar için 4.9E-324 ile 1.8E308 arasında, negatif sayılarda -4.9E-324 ile -1.8E308 arasında bir değer alabilir.
Date/Time Önceden belirlenmiş biçimlerde tarih ve zaman bilgisi içerir.
Empty Tanımlanmış ancak henüz değer atanmamış (boş) değişken türüdür.
Error Programın hata mesajlarını ve hata değerlerini tutar.
Integer Noktalık bölüm içermeyen tamsayı verilerdir; değeri -32.768 ile +32.767 arasında olabilir.
Long Noktalık bölüm içermeyen tamsayı verilerdir; değeri -2.147.483.648 ile 2.147.483.648 arasında olabilir.
Null İçinde veri bulunmamak üzere tanımlanmış değişkenlerdir.
Object Windows OLE Nesnelerini tutmak üzere tanımlanmış değişkenlerdir.
Single Yüzen noktalı değer denilen veri türüdür. Pozitif sayılar için 1.4E-45 ile 3.4E38 arasında, negatif sayılarda -1.4E-45 ile -3.4E38 arasında bir değer alabilir.
String Alfanumerik veri tutan değişkenlerin değeridir
Sabit Değerler
VBScript'te bir kere verdiğiniz değeri hiç değişmeyen unsurlar (değişken diyemezdik, değil mi?) vardır. Sabit değer, bütün ASP sayfası boyunca (hatta isterseniz, bütün site, yani Uygulama boyunca) değişmeden kalır. Bu değerleri Const (constant, sabit kelimesinden türetilme) komutuyla belirtiriz:
Const DolarDeger = 560780 Const SirketinAdi = "Web Tasarım ve Site Onarım A.Ş."
Const Slogan = "Siteler ve Kırık Kalpler Onarılır"
VBScript'te İşlemciler (Operatörler)
Bilgisayar Operatörü ile program Operatörü arasında fazla bir fark yoktur. Her ikisi de verdiğiniz değerleri ya karşılaştırır bir sonuç bulurlar; ya da bu değerlerle aritmetik işler yapar ve bir sonuç ortaya çıkartırlar. Bilgisayar Operatörü daha sonra bu iş için sizden para ister; program operatörü istemez! VBScript'in operatörleri ve yaptıkları işler şöyle sıralanır:
Operatör İşlev Sınıfı
+ Toplama Aritmetik
- Çıkartma
* Çarpma
/ Bölme
^ Üssünü alma
\ Tamsayı bölme
Mod Modüler aritmetik
= Bir değişkenin diğerine eşit olduğunu sınar Karşılaştırma
<> Bir değişkenin diğerine eşit olmadığını sınar
>and< Bir değişkenin diğerinden büyük veya küçük olduğunu sınar (and kelimesi var) >= and <= Bir değişkenin diğerinden büyük veya eşit, veya küçük veya eşit olduğunu sınar (and kelimesi var) Is Bir ifadedeki iki referansın aynı Nesne'ye yapılıp yapılmadığını sınar And Bir veya daha fazla değişkeni test olarak karşılaştırır Mantıksal Or Bir işlemin devamı için hangi koşulun oluşması gerektiğini sınar Not Bir ifadeyi negatif hale getirir XoR Sadece bir koşulun doğru olup olmadığını sınar Eqv İki değişkenin eşitliğini sınar Imp İki ifadede mantıksal implikasyon işlemi yapar. VBScript ile yazacağımız ASP sayfalarında bu işlemcileri beklediğimiz sonucu verebilmesi için kullanım sıraları önemlidir. Bunu bir örnekle açıklayalım. 100'den 6'yı çıkarmak ve sonucu 2'ye bölmek istiyorsunuz; sonuç 47 olacaktır. Yani: 100-6/2. Değil mi? Bu işlemin VBScript'teki sonucu 97 olacaktır. Çünkü, VBScript önce 6'yı 2'ye bölecek ve elde ettiği sonucu 100'den çıkartacaktır. VBScript'te, aritmetik işlemlerin yapılma sırası şöyledir: Operatör İşlev Öncelik + Toplama 3 - Çıkartma 3 * Çarpma 2 / Bölme 2 ^ Üssünü alma 1 VBScript ile hesap işlemi yaparken, aritmetik işlem sırasını karıştırarak hatalı sonuç almamak için sık sık parantez kullanmak yerinde olur. Yukarıdaki örnek şöyle yazılabilirdi: (100-6)/2. Tabii amacınız 100'ü 6/2'ye bölmek ise bu işlemi şöyle yazmalısınız: 100-(6/2). VBScript'de Program Kontrolü İster Script diliyle, ister gerçek programlama diliyle yazılsın, bir bilgisayar programının varlık sebebi, çeşitli durumları değerlendirerek, belirli durumlarda belirli kararlar verebilmesidir. Bunu programın kontrol öğelerini kullanarak yaparız. Programlar, bu öğeler sayesinde karşılaştırma yaparlar; belirli durumların oluşup oluşmadığını sınarlar; veya belirli bir durumun oluşmasına veya sona ermesine bağlı olarak bir iş yaparlar veya yapmazlar. Bunu sınamalarla (koşullu ifadelerle) veya döngülerle sağlarız. Kimi zaman da, programa (programın mantığı çerçevesinde) istediğimiz anda yapmakta olduğu işi durdurarak, başka bir işi yapmasını bildirebiliriz. Bunlara da Süreçler (veya Prosedürler) denir. (Adındaki Basic'e bakarak, VBScript'i basit bir dil sanmıyordunuz, umarım!) Mantıksal Sınamalar VBScript'te programın karar vermesini sağlayan ilk kontrol ögesini "eğer ... ise... yap!" şeklinde özetleyebiliriz. VBScript bu işlemi iki ayrı ifadeyle yaparız: If.. Else VBScript'in vereceğiniz bir durumun bulunup bulunmadığını sınamasını sağlar. Genel yazım kuralı şöyledir: If şart Then [şart doğru ise yapılacak işler] Else [şart doğru değilse yapılacak işler] End If Bunu bir örnekle ifade edelim: Eğer saat 12'den önce ise sayfaya "Günaydın" yazdır; saat 12'den sonra ise "Tünaydın" yazdır. Fakat burada bir eksiklik var: Saat 18'den sonra ise sayfaya "İyi akşamlar!" yazdırmamız daha doğru olmaz mı? If döngüsü kendi içinde sınırsız Elseif (ikinci şartlı döngü) imkanı vererek bize bunu sağlar. Her Elseif'i yeni bir If gibi düşünebilirsiniz. İşte şu senaryoyu gerçekleştirecek kod örneği ( hosgeldiniz01.asp):

ASP ILE SAATE GORE SELAM

<% If Hour(Now) <12 Then Response.Write "Günaydın! " ElseIf Hour(Now) >= 18 Then
Response.Write "İyi akşamlar! "
Else
Response.Write "Tünaydın! "
End If
Response.Write "
"
Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz"
%>

Bu programı çalıştırdığınız zaman, çalıştırdığınız saate göre sayfadaki selamın değiştiğini göreceksiniz. (Bu örnekte, sadece şartlı döngü işlemi yapmıyoruz; fakat aynı zamanda Hour(Now) fonksiyonu ile tanışıyoruz ve sayfadaki bütün unsurları ASP yöntemiyle yazdırıyoruz! Fakat şimdilik bu iki unsurun üzerinde de durmayın.) Programımız nasıl çalışıyor? Yukarıda başka vesile ile VBScript'in kullanılmaya hazır fonksiyonları vardır, demiştik. Bunlardan biri de o andaki saati ve tarihi bildiren Now() fonksiyonudur. Bu fonksiyondan dönen değerle bu andaki saati öğreniyoruz; ve bunu önce 12 ile karşılaştırıyoruz. Fonksiyondan dönen değer, eğer 12'den küçükse, programımız Response (Karşılık) Nesnesi'nin .Write Metodu'nu kullanarak (Nesneler ve Metodlar meselesi üzerinde de durmayın!) ziyaretçinin Browser penceresine "Günaydın" yazdırıyor.
________________________________________
Dönen Değer
Fonksiyonlar, kendilerini göreve çağıran VBScript komutlarına ve işlemlerine bir değer sunarak karşılık verirler. Buna fonksiyondan dönen değer denir. Yani diyelim ki Now() fonksiyonunu göreve çağırdınız. Bu fonksiyon derhal işletim sisteminden saati ve tarihi öğrenerek kendisini göreve çağıran işleme bildirir. Daha sonra VBScript'in kullanılmaya hazır diğer bir çok fonksiyonunu kullanacağız ve kendi fonksiyonlarımızı yazacağız. Ne zaman bir fonksiyona bir noktada atıf yaparsak, o noktaya fonksiyon tarafından bir değer getirileceğini bimemiz gerekir.
________________________________________
Eğer bu ilk sınamanın sonucu doğru değilse, VBScript If satırından sonraki birinci deyimi atlayacak ve ikinci deyimi icra edecektir. Yani eğer saat 12'den küçük değilse, ElseIf satırı icra edilecektir. ElseIf de tıpkı If gibi işlediği için bu kez yeni bir sınav yapılacak ve saatin 18'e eşit veya büyük olup olmadığı sınanacaktır. Eğer saat 18'e eşit veya büyükse, (sınav sonucu doğru ise) ilk satır icra edilecek ve ziyaretçinin Browser penceresine "İyi akşamlar!" yazdırılacaktır. Eğer bu sınavın sonucu da doğru değilse, ElseIf'in ikinci satırı icra edilecektir. Bu satırda ise Else bulunuyor. Else, If ve ElseIf gibi sınav yapmaz; ne olursa olsun, kendisinden sonra gelen deyimi yerine getirir. Yani saat 12'den küçük değilse, 18'den küçük veya 18'e eşit değilse, yani 12 ile 17 arasında ise, ekrana "Tünaydın" yazılacaktır.
Select Case
VBScript'in bir diğer duruma bakarak karar verme ifadesi, Select Case (Durum Seç) yapısıdır. Bu kontrol öğesinin nasıl çalıştığını şöyle özetleyebiliriz:
Durum Seç (Durumların listesi veya durumları belirten bir değişken)
Durum 1 : Yapılacak işler
Durum 2: Yapılacak işler
Durum 3: Yapılacak işler
Durum n: Yapılacak işler
Seçmeyi Bitir
VBScript, verdiğiniz durum listesine veya içinde çeşitli değerler bulunan değişkene bakarak, bu değişkenin her bir değerini bir "durum" sayacak ve verdiğiniz durumlardan hangisini tutuyorsa, ona ait komut dizisini icra edecektir. Yukarıdaki sayfamızı bu kez bu yapıyı kullanarak yazalım
( hosgeldiniz02.asp)

ASP ILE SAATE GÖRE SELAM

<% Select Case Hour(Now) Case 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 Response.Write "Günaydın!" Case 12,13,14,15,16,17 Response.Write "Tünaydın" Case Else Response.Write "İyi Akşamlar!" End Select Response.Write "
"
Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz"
%>

Select Case komutuna, içindeki değerleri "durum" sayacağı dizi veya değişken olarak VBScript'in kullanılmaya hazır fonksiyonlarından Hour(Now)'ı veriyoruz. Bu fonksiyondan, 0 ile 24 arasında bir değer dönecektir. Bu değer Select Case için bir durum demektir. Select Case, bu değer ile altta sıralanan Case'leri karşılaştıracak ve elindeki değer hangi Case'i tutuyorsa ona ait komutları icra edecektir. Sonuncu Case'e lütfen dikkat edin: Burada Case olarak Else (başka) veriliyor. Bu bizi, 17'den 23'e kadar olan saatleri sıralamaktan kurtarır. 0'dan 11'e kadar olan saatlerle 12'den 17'ye kadar olan saatleri sıraladığımıza göre başka hangi saat olursa olsun, ziyaretçimize "İyi akşamlar!" dileyebiliriz. Eğer 24'den sonra ve 04'den önce ziyaretçinize "İyi geceler!" dilemek isterseniz, bu programı nasıl değiştirirdiniz?
Döngüler
Sınama bir programın akışını kontrol için kullanacağımız birinci en önemli unsur ise, döngü de ikinci en önemli unsur sayılır. Hatta programcının tembellik katsayısına göre, belki de birinci en önemli unsuru bile sayılabilir! Çünkü Döngü (Loop) programa, bir işi biteviye yaptırmaya yarar. Tabiî bu iş sonsuza kadar sürecek olursa, buna Endless Loop (Sonsuz Döngü) denir; en iyi program ve Windows dondurma yöntemidir! VBScript'te kullanabileceğimiz döngü yöntemleri şunlardır:
For..Next döngüsü
Programın bir işi belirli kere yapmasını istiyorsak, ona yapacağı işi bir sayaç değişkeniyle birlikte, For döngüsüyle bildiririz:
For sayaç = başlangıç To son Step adım
...yapılacak işler...
Next
Burada, "sayaç" yerine istediğiniz bir değişken adını, "başlangıç" yerine sayacın başlamasını istediğiniz sayıyı, "son" yerine sayacın durmasını istediğiniz sayıyı, ve "adım" yerine, sayacın kaçar-kaçar artmasını istediğinizi yazabilirsiniz. En sondaki Next deyimi ise döngünün bir sonraki adıma geçmesini sağlar. Bu adımda sayaç, Step kelimesi varsa, karşısındaki değer kadar arttırılır ve yapılacak işler yeniden yapılır. Bir örnek yapalım
( gunler.asp):

ASP ILE GÜNLERI SAYMA

<% Dim Gunler Gunler = Array("Pazartesi", "Salı", "Çarşamba", "Perşembe", "Cuma", "Cumartesi", "Pazar") For sayac = 0 to 6 Response.Write Gunler(sayac) Response.Write "
"
Next
%>

Bu ASP kodunda, Gunler adıyla bir dizi-değişken oluşturuyoruz ve bu değişkenin yedi hanesine, günlerin adlarını atıyoruz. Sonra, sayac adlı sayacı 0'dan 6'ya kadar arttırıyoruz (Bir sayaç birer birer artsın istersek, Step bölümüne adım sayısı yazmayız). Şimdi kendimizi bir an için VBScript'in yerine koyalım ve birinci adımda yapacağımız işi düşünelim: "Hmm.. Programcı bey, benim sayac'ı önce 0 yapmamı istiyor; peki sayac 0 olsun. Sonra, Gunler dizi-değişkeninden sayaç değeri ile aynı sayıyı taşıyan değişkeni alıp, bunu ziyaretçinin Browser'ına yazmamı istiyor. Peki, Gunler(0) ne imiş, bakalım. Hmm Gunler(0) Pazartesi imiş. o halde ziyaretçinin ekranına bir Pazartesi kelimesi yazalım. Sonra bir de
kodu yazmamı istiyor. Onu da yazalım.. Şimdi, sırada Next var. Yani bir sonraki adıma devam edeceğiz. Step değeri olmadığına göre sayacı bir arttırayım. Sayaç böylece 1 oldu. ..."
Ve böylece VBScript, sayacın son değeri olan 6'ya ulaşıncaya kadar, biteviye Gunler dizi-değişkeninden sayacın değerine göre değer seçerek ve bunu ekrana yazdırarak, işini yapacaktır. Bu bakımdan VBScript, güvenilir ve çalışkan bir arkadaştır!
While...Wend
Ne var ki, program mantığı bazen bize böyle açık ve seçik bir sayaç kurma imkanı vermez. Sayaç olarak kullanacağımız değer, programın başka bir bölümü tarafından üretiliyor olabilir. Veya bu değer ziyaretçi tarafından belirlenmiş olabilir. Özetle yapılmasını arzu ettiğimiz işin ancak sayaç bir değerden azsa, çoksa veya eşitse yapılmasını, bu durum değişirse durmasını isteyebiliriz. Bunu While (..iken) komutuyla yapabiliriz. While döngüsünü kullandığımız zaman sayacı bizim arttırmamız gerekir. Sözgelimi, yukarıdaki programın 7 günün tümünü ekrana yazmasını değil de, mesela gün sayısı 5'den küçük ise yazmasını istiyor olabiliriz. Bu durumda kodumuzda For.. Next arasında kalan bölümde şu değişikliği yapabiliriz:
While sayac <= 5 Response.Write Gunler(sayac) Response.Write "
"
sayac = sayac + 1
wend
Wend
Burada While döngüsünün Wend kelimesiyle sonlandırıldığına dikkat edin. While satırındaki sayacı değiştirdik, programın sayaç 5'den küçük veya 5'e eşit iken işlemesini sağladık. For'dan farklı bir diğer ifade ise sayacı arttıran "sayac = sayac + 1" ifadesidir. Bu ifade, ilk bakışta garip görünebilir. Fakat bilgisayar açısından bu "sayac'ın o andaki değerini al, 1 ile topla ve bulduğun yeni değeri sayacın mevcut değerinin yerine yaz!" demektir. VBScript sayacı bir arttırdıktan sonra önce While satırındaki şartın gerçekleşip gerçekleşmediğine bakar; gerçekleşmiş ise Wend'i izleyen ilk satıra gider; gerçekleşmemişse While döngüsünün içindeki işi yapmaya devam eder. Kendinizi VBScript'in yerine koyup, birinci ve ikinci adımda nasıl düşündüğünüzü ve ne iş yaptığınızı söyleyebilir misiniz?
Do..Loop
Do (Yap) komutu ile kuracağımız döngüler iki ayrı türde olabilir: bu döngü ile bir dizi komutu, bir koşul doğru iken veya doğru oluncaya kadar yaptırabiliriz. Bu yöntemlerden her biri iki ayrı şekilde yazılabilir. Bir koşul doğru iken bazı işlerin biteviye yapılmasını istiyorsak, Do While yöntemini kullanırız:
Do While koşul
koşul doğru iken yapılacak işler
Loop
Bu ifade ile VBScript koşul doğru olduğu sürece istediğimiz işi yapacaktır. Buradaki Loop kelimesi, döngünün başa dönmesini sağlar. Bu yöntemden şu şekilde de yararlanabiliriz:
Do
koşul doğru iken yapılacak işler
Loop While koşul
Burada, Loop komutu şartın hâlâ doğru olup olmadığını sınar ve doğru ise verilen işleri yapar; artık değilse bir sonraki satıra geçer. Döngünün bir şart gerçekleşinceye kadar bir işi yapmasını ise Do Until yöntemiyle sağlarız. Bu durumda döngü şöyle yazılır:
Do Until koşul
koşul gerçekleşinceye kadar yapılacak işler
Loop
Bu ifade ile VBScript koşul doğru oluncaya kadar istediğimiz işi yapacaktır. Buradaki Loop kelimesi, döngünün başa dönmesini sağlar. Bu yöntemden şu şekilde de yararlanabiliriz:
Do
koşul gerçekleşinceye kadar yapılacak işler
Loop Until koşul
Burada, Loop komutu şartın henüz gerçekleşip gerçekleşmediğini sınar ve henüz gerçekleşmemişse verilen işleri yapar; gerçekleşmişse bir sonraki satıra geçer. Visual Basic metinlerinde bu döngüye verilen klasik örnek, bilgisayara yazı-tura attırmaktır! Biz de ASP sayfamıza yazı-tura attırabiliriz. Bunun için şu kodu yazın ve
yazi-tura.asp adıyla kaydedin:
<% Option Explicit %>

ASP ILE YAZI-TURA

<% Dim ParaAt, Yazi, Tura, Atis Randomize Yazi = 0 Tura = 0 Atis = 0 Do While Tura < 3 atis = Atis + 1 ParaAt = Int(Rnd * 2) + 1 If ParaAt = 1 Then %>
Yazı!
<% Yazi = Yazi + 1 Else %>
Tura!
<% Tura = Tura + 1 End If Loop %>
3 Tura getirebilmek için parayı <%=Atis%> kere atmak gerekti!

Bu kodda şu ana kadar karşımıza çıkmamış olan Randomize (Tesadüfî sayı bulma) Fonksiyonu'nun kullanıldığını görüyoruz.

Tesadüfî Sayı
Bilgisayarın matematik işlemlerde, özellikle istatistik hesaplamalarla kullanılması tesadüfî (rastlantısal) sayı üretmeyi gerekli kılmıştı. Fakat daha sonra bilgisayar oyunları bu işlemi adeta zorunla hale getirdi. Rastlantısal sayı, bir dizide tekrar etmesi belirli bir düzene tabi olmayan sayı demektir. Bilgisayar yokken, tesadüfî sayı tabloları matematikçiler tarafından uzun uğraşlarla üretilirdi.
VBScript, bu amaçla Visual Basic'in Randomize ve Rnd komutlarını almıştır. Randomize, tesadüfî sayı üretme sürecini başlatır; Rnd da bu sayıyı size verir. Kodunuzda bir yerde Rnd kullanacaksınız, ondan önce bir yerlerde mutlaka Randomize komutunun yer alması gerekir. Bunun bir uygulaması şu olabilir:
<% OPTION EXPLICIT %>

<% Dim TesadufiSayi Randomize TesadufiSayi = Rnd %>
<%=TesadufiSayi%>

Bu dosyayı tesadufi.asp adıyla kaydedip çalıştırın; Browser'ın Yenile düğmesini her tıkladığınızda ekranda yeni bir sayı göreceksiniz. Bu sayıların rastlantısal olması, bir kere daha gelmeleri için hiç bir kural (örneğin her rakamın 123 kerede bir gelmesi veya 1 milyon 245 bin kerede bir gelmesi gibi) bulunmamasıdır. İşin tekniğini bilmek isterseniz, VBScript, her Rnd komutu icra edildiğinde bilgisayarın saatini öğrenir; içinden seçeceği bir rakamı son derece karmaşık bir formülden geçirerek size bir rakam verir. bu rakam daima 0 ile 1 arasında olur. "(Rnd6)+1" formülü bize 1 ile 6 arasında (yani bir zarın değerlerinden her hangi biri), "(Rnd13)+1" formülü ise 1 ile 13 arasında (yani bir iskambil destesindeki kağıt değerlerinden herhangi biri) bir değer verir. Fakat dikkat: bu değerler tam sayı değildir!

Programımızın bütün işlemi Do döngüsü bölümünde yapılıyor ve bilgisayarın bir tesadüfî sayı üretmesi esasına dayanıyor. Bunu Randomize ve Rnd fonksiyonları ile yapıyoruz. Rnd'un verdiği tesadüfî rakamı, iki ile çarpıyor ve çıkan sayıyı 1 ile topluyoruz; böylece ortaya 1'den büyük 3'den küçük bir kesirli rakam çıkmış oluyor (Neden?). Bu rakamı Int() fonksiyonundan geçirerek, kesirinden kurtarıyoruz.

Tam Sayı Elde Etmek için: Int ve Round
Rnd fonksiyonu ile ilgili yukarıdaki örneği yaptıysanız, dönen sayının 0 ile 1 arasında, yani daima kesirli olduğunu görmüş olmalısınız. Bazen bizim sayfalarımızdaki hesaplamalar veya veritabanından alınan değerler de kesirli olabilir. Örneğin öğrencilerin not ortalamalarını hesaplattırırken VBScript size sonu gelmez kesirler verecektir. Oysa çoğu zaman bu rakamların ya yukarı "yuvarlanması", ya da sadece tam sayı bölümü gerekir. VBScript'te Int() fonksiyonu, bize bir sayının tam sayı bölümünü verir. Diyelim ki elimizdeki KesirliSayi değişkeninin değeri 123,234567 olsun.
Tamsayi = Int(KesirliSayi)
işleminden sonra Tamsayi değişkenin değeri 123 olur. Fakat kimi zaman bir sayının kesirli bölümünü böyle bıçakla kesip atmak işimize gelmeyebilir. Round() fonksiyonu, kesirli bir sayıyı yukarı veya aşağı "yuvarlayarak" tam sayı haline getirir. Bu kez ki elimizdeki KesirliSayi değişkeninin değeri 5,6 olsun.
Tamsayi = Int(KesirliSayi)
işleminden sonra Tamsayi değişkenin değeri 6 olur. Kesirli sayı 56,2 ise, Round() fonksiyonu bize 56 değerini verir.

Programımız, elde ettiği ve Paraat değişkenine kaydettiği bu sayı 1 ise, Yazı gelmiş sayıyor; ve Browser Penceresine "Yazı!" yazıyor. Bu arada yapılan atış sayısını kaydettiğimiz Atis ve gelen tura sayısını tuttuğumuz Tura değişkenlerinin değeri bir arttırılıyor. ParaAt değişkeninin değeri başka bir şeyse (ne olabilir?), programımız bu kez tura geldiğine hükmediyor ve Browser penceresine "Tura!" yazıyor. Do döngüsü, Tura gelen atışların sayısı 3 oluncaya kadar devam ediyor. Çünkü Do döngüsünü While Tura < 3 (Tura 3'den az iken) deyimi ile çalıştırıyoruz. Ve program sonunda 3 tura gelinceye kadar kaç atış yaptığını yazıyor. Bu ASP sayfası görüntülenirken Browser'ın Yenile düğmesini tıklarsanız, her seferinde Tura getirmek için farklı sayıda atış yapmak gerektiğini; aynı sayıda atış yapılsa bile turalarla yazıların yerinin değiştiğini göreceksiniz. Dizi değişkenler için döngü: For Each..Next For..Next gibi çalışan bu özel döngü, sayaç değeri kullanmaz, fakat bir dizi değişkenin bütün değerleri için bir kere icra edilir. Dizi-değişkenler, VBScript ile yapacağımız işlemlerde önemli bir yer tutar. Örneğin bir sınıftaki öğrencilerin veya müşterilerimizin listesi bir dizi değişkenin elemanları olabilirler. Yapmak istediğimiz işlem, dizi-değişkenin bütün elemanları için tekrar edilecekse, For Each..Next döngüsü daha elverişli olabilir. Bir dizi-değişkenin eleman sayısı ilerde değişirse ve siz döngüyü For..Next ile kurmuşsanız döngünün sayacı için verdiğiniz için alt ve üst sınırı değiştirmek zorunda kalırsınız. Oysa For Each, kaç kere tekrar edeceğine ilişkin değeri her zaman dizi-değişkenin elemanların sayısından alır. Örneğin, bütün öğrencilerin listesini tutan Ögrenciler dizi-değişkeninin bütün elemanlarının değerini ekrana yazdıralım: For Each Ogrenci In Ogrenciler Response.Write Ogrenci Next Burada "Ogrenci" Ogrenciler dizi-değişkeninde döngünün her adımında okunan bir elemanın değerini tutar. For Each döngüsü tarafından "okunmakta olan" dizi-değişkenin her bir değeri sırayla bu değişkene yazılacaktır. Bunu bir tür endeks değişken olarak düşünebilirsiniz. Döngüyü durdurmak isterseniz Bir döngüden belirlediğiniz koşul gerçekleşsin-gerçekleşmesin çıkmanız gerekebilir. Bunu bir başka değişkendeki değişiklik zorunlu kılabilir. Bir döngüden çıkmak için Exit (çık) ifadesini kullanabilirsiniz. Bu ifade, döngünün yaptığı işler arasında, genellikle bir If deyimi ile birlikte yer alır. Örneğin: For sayac = 1 to 10 [..bir takım işler yap..] If Degisken1 > Degisken 2 Then Exit For
[..bir takım işlere devam et..]
Next
Bu durumda For..Next döngüsü, Degisken1'in değerinin Degisken2'den yüksek olduğunu belirlerse, derhal döngüyü durdurarak, Next'ten sonraki satıra gidecektir. Do döngüsünden ise Exit Do ile çıkabiliriz. Bu ifadenin kullanımı da Exit For gibi olur.
Süreçler (Prosedürler)
VBScript'te programın akış kontrolünde kullanacağınız bir diğer grup araç ise örneğin Javascript veya Perl'de fonksiyon dediğimiz gruplandırılmış ve isimlendirilmiş işlem kümeleridir. Bu kümeler programın bir yerinde topluca dururlar ve programın başka bir yerinden isimleriyle çağrılırlar; veya bu kümelere isimleriyle referans yapılır.
VBScript'te bu kümelenmiş kod gruplarına Prosedür (Süreç) denir. iki türlü olur: fonksiyon (Function) ve Subroutine (sab-rutin okunur; kısaca Sub diye yazılır ve sab diye okunur). Bu iki süreç arasındaki başlıca fark, fonksiyondan kendisini çağıran komuta daima bir değer döner; Sub'dan dönmeyebilir. Sub, yapacağı işi yapar ve programın kontrolünü kendine atıf yapılan noktaya devreder. VBScript'de bir programa farklı yerlerde sık sık aynı işi yaptırıyorsak, bunu bir Sub ile yaptırırız; fakat programımıza bir değer gerekiyorsa, bu değeri bir fonksiyona hesaplattırırız. Her ikisi de kendilerine atıfta bulunan veya kendilerini göreve çağıran satırdan (komuttan, deyimden) verilebilecek değerleri kabul edebilirler.
Biraz karışık oldu; ama bunu ilerde gerçek ASP uygulamaları yazarken daha iyi anlayacağız. Şimdilik bir iki noktayı öylece öğrenmeye bakalım. Bir fonksiyonun adı, tıpkı bir değişken adı gibi, fonksiyonun ürettiği değeri tutar; ve bu değer kendisini çağıran komuta verilir. Diyelim ki, programımızın çeşitli noktalarında yazı-tura atıp, elde edilecek sonuca göre bir iş yapmak zorundayız. Bu ihtiyacın doğduğu yerde, yazı-tura komutlarını yazabiliriz. Ancak bu ortaya çok uzun bir programın çıkmasına sebep olur. Oysa yazı-tura işlemlerini bir fonksiyonda toplar ve ihtiyaç halinde sadece bu fonksiyonu çağırırsak ve fonksiyon bize o anda yazı mı geldiğini, yoksa tura mı geldiğini bildirirse, işimiz çok kolaylaşmış olur.
Böyle bir fonksiyon, yukarıdaki örnekten hareketle, şöyle olabilir:
<% Function YaziTura Dim ParaAt Randomize ParaAt = Int(Rnd * 2) + 1 If ParaAt = 1 Then YaziTura = "Yazı" Else YaziTura = "Tura" End If End Function %>
Bu fonksiyonu, ASP programının herhangi bir yerinden, şöyle bir yöntemle çağırabilir; ve vereceği sonucu programın akışına uygun şekilde kullanabilirsiniz:
<% NeGeldi = YaziTura Response.Write NeGeldi %>
Fonksiyonun sonunda End Function ifadesinin bulunduğuna ve fonksiyonun elde ettiği sonucu kendi adına atadığımıza dikkat edin. DIM ifadesiyle böyle bir değişken tanımlamadığımız halde VBScript, fonksiyonu çağırdığınız anda bunu kendiliğinden yapacaktır.
Aynı işlemi Subroutine (Sub) olarak yazabiliriz. Fakat bu kez Sub, elde edeceği değeri kendisi kullanacak ve bittiği anda kontrol programa geri dönecektir:
<% Sub YaziTura() Dim ParaAt Randomize ParaAt = Int(Rnd * 2) + 1 If ParaAt = 1 Then Response.Write "Yazı" Else Response.Write "Tura" End If End Sub %>
Fonksiyon adlarının sonuna, bizden beklediği değer varsa onları belirleyen değişken adlarını parantez içinde yazarız. Fonksiyon bizden bir değer beklemiyorsa açılan kapanan (boş) parantezlere ihtiyaç yoktur. ancak bir çok VBScript programcısı bunu adet edinmiştir. Sub'ların çağrılması, fonksiyondan farklıdır. Sub'ın icra edilmesini istediğiniz noktaya sadece adını yazarız. Sub'lar işleyebilmek için bizden değer bekliyorsa, bu değerleri Sub adının yanına, parantez içine almadan ve virgülle ayırarak, yazarız. Örneğin, Hesapla isimli ve bizden iki değer bekleyen bir Sub şöyle çağrılır:
Hesapla 10, 20
Bu Sub işini bitirdiği anda programın akışı, Sub'a atıf yaptığımız noktada devam eder.
Sık Kullanacağımız Hazır Fonksiyonlar
VBScript'te kullanabileceğimiz bir iki hazır-fonksiyona yukarıda değindik. Tesadüfî sayı üreten Rnd() fonksiyonu bunlardan biriydi; ayrıca Int() fonksiyonu ile kesirli bir sayının tam bölümünü alabildiğimizi gördük. VBScript'in kullanılmaya hazır daha bir çok fonksiyonu vardır; ancak ASP uygulamalarında sık kullanacağımız ve özellikle metin düzenlemeye ait olan bir kaçını burada sıralayalım.
Tarih ve saat
Belki de Web'in zamana çok bağlı oluşu dolayısıyla, Visual Basic'in hemen hemen bütün zaman-tarih fonksiyonları VBScript'te de kullanılır.
Date: Bugün tarihini verir. (25.03.2000 gibi)
Time: O andaki saati verir. (22:24:40 gibi)
Now: O andaki tarih ve saati birlikte verir. (25.03.2000 22:24:40 gibi)
VBScript'in buna ek olarak Weekday (haftanın günü), WeekdayName (günün adı) ve Monthname (ayın adı) fonksiyonları da vardır. Bu fonksiyonlar değerlerini Date fonksiyonuna göre alırlar. Örneğin,
<%= WeekdayName(Weekday(Date))%>
komutu bize bugün Cumartesi ise "Cumartesi" değerini verir.
<%= MonthName(Month(Date))%>
komutu bize bu ay Mart ise "Mart" değerini verir. VBScript'in bunlara ek olarak Day (gün), Month (ay) ve Year (yıl) fonksiyonları da değerlerini Date fonksiyonundan alarak, size bir rakam verirler. Eğer tarih 25 Mart 2000 ise:
<%= Day(Date)%>... 25
<%= Month(Date)%>... 3
<%= Year(Date)%>... 2000
değerini verir. VBScript, bu değerleri doğruca işletim sisteminden alır. Dolayısıyla işletim sisteminin bölgesel ayarları Türkiye için yapılmışsa, gün adları Türkçe olarak dönecektir. Ayrıca, tarih ve saat biçimleri de bölgesel ayarlara bağlı olarak, ay önde, gün arkada veya tersi, saat de 12 saat veya 24 saat esasına göre döner. ASP programlarınızı kişisel Web Server'da denerken kendi bilgisayarınızın tarih ve saatini; gerçek Internet'te çalıştırırken Server'ın tarih ve saatini alırsınız. Sayfalarınızda ay ve gün adlarını Türkçe görüntülemek için, önce Server'ın bölgesel ayarlarını sınamanız ve eğer isimler Türkçe gelmiyorsa, bunları çeviren Sub'lar veya fonksiyonlar yazmanız gerekebilir.
Karakter-dizisi Düzenleme
Karakter-dizisi veya String, VBScript için herşey olabilir. "Sana Sevdanın Yolları Bana Kurşunlar" bir String'dir. "Bugün 7 Ağustos 2000" bir String'dir. "Doğum Günün Kutlu Olsun!" bir String'dir. Web sitemizi ziyaret eden kişinin formlarımıza yazacağı ve Gönder tuşunu tıklayarak Server'a göndereceği bilgiler String'dir. Fakat bunların hepsi olduğu şekliyle işimize yaramaz. Bunları yeniden düzenlemek, içinden seçmeler yapmak veya biçimlerini değiştirmek gerekebilir. VBScript bu amaçla kullanılmaya hazır bir dizi fonksiyon verir:

InStr Uzun bir String'in içinde vereceğiniz daha kısa bir String'in bulunup bulunmadığını arar; bulursa bu kısa String'in başlama noktasının değerini verir. Diyelim ki, "Sana Sevdanın Yolları Bana Kurşunlar" String'ini Kayahan değişkenine, "Sevda" kelimesini de Ara değişkenine atadınız. InStr fonksiyonu ile Ara'nın değerinin yerini Kayahan'ın değerinin içinde bulabilirsiniz:
Yer = InStr(Kayahan, Ara)
Yer'in değeri 6 olacaktır; çünkü "Sevda" kelimesi, uzun String'de 6'ncı karakterden başlamaktatır.
Len Bir String'in uzunluğunu belirler. Yukarıdaki örnekte yer alan Kayahan değişkenin uzunluğunu şöyle belirleyebiliriz:
Uzunluk = Len(Kayahan)
Uzunluk değişkeninin değeri 36 olacaktır.
UCase Vereceğiniz bir String'in tüm karakterlerini büyük harfe çevirir.
YeniString = UCase(Kayahan)
Yeni String'in değeri: "SANA SEVDANIN YOLLARI BANA KURŞUNLAR" olacaktır.
LCase Vereceğiniz bir String'in tüm karakterlerini küçük harfe çevirir.
YeniString = LCase(Kayahan)
Yeni String'in değeri: "sana sevdanın yolları bana kurşunlar" olacaktır.
LTrim, RTrim, Trim Verdiğiniz String'in (sırasıyla) solunda yani baş tarafında; sağında yani sonunda ve hem başında ve hem de sonundaki boşlukları temizler.
Space İçinde, vereceğiniz sayı kadar boşluk olan boş bir String oluşturur. Örneğin
Bosluk = Space(20)
Bosluk değişkenin değeri " " (20 boşluk) olacaktır.
String İstediğiniz sayıda ve istediğiniz bir karakterle bir String oluşturur.
YeniString = String(3, "*")
YeniString değişkeninin değeri "***" olacaktır.
Left, Right Bir String'in içinde soldan (baştan) veya sağdan (sondan) verdiğiniz sayıya kadar olan karakterleri verir. Örneğin, yine yukarıdaki Kayahan değişkenini kullanırsak:
Solda = Left(Kayahan, 4)
Solda değişkeninin değeri "Sana" olacaktır; çünkü Kayahan değişkeninin soldan itibaren dört harfi "Sana" kelimesine denk geliyor.
Mid Bir String'in içinde başlangıç noktasını ve karakter olarak boyunu verdiğiniz alanda yer alan String'i verir.
Ortada = Mid(Kayahan, 5, 8)
Ortada değişkeninin değeri "Sevdanı" olacaktır; çünkü Kayahan değişkeninin soldan 5'nci değişkeninden itibaren 8 karakterlik alanda "Sevdanı" karakterleri yer alıyor.

Dizi-Değişken (Array) Fonksiyonu
VBScript'in dizi-değişken oluşturmada Array() fonksiyonu ile sağladığı kolaylıklara kısaca değindik. Fakat Array ile daha bir çok iş yapabiliriz; ve dizi değişken oluşturmakta VBScript'in diğer bazı kolaylıklarından yararlanabiliriz. Dizi-değişkenler, özellikle Web ziyaretçilerimizden gelecek bilgilerin kaydedilmesinde; veritabanından çekeceğimiz verilerin kullanılır hale getirilmesinde yararlı bir araçtır. Dolayısıyla ASP sayfalarınızda sık sık çok-boyutlu dizi değişkenlerden yararlanacaksınız. Bunun için gerekli araçları kısaca ve topluca ele almamız yerinde olur.
Bir dizi değişken oluştururken, değişkenin eleman sayısını belirtmezsek, VBScript, kendi kendine "Anlaşılan bu diziyi dinamik yapmamı istiyorlar!" der; ve daha sonra elemanlarının değerleri sonradan belirtilebilecek ve eleman sayısı sonradan arttırılabilecek bir dinamik dizi-değişken oluşturur. ("VBScript iyi huyludur," demiş miydim?) Örnek:
Dim Ogrenciler()
Bu komutla, Ogrenciler dizi-değişkeni oluşturulur; ancak eleman sayısı belirtilmediği için dizi dinamiktir; yani daha sonra bu dizinin eleman sayını belirleyebilirsiniz. Bunu:
ReDim Ogrenciler(15)
gibi bir komutla yapabiliriz. Şimdi aklınıza şu soru gelebilir: Peki neden Ogrenciler dizisini baştan eleman sayısını belirterek tanımlamıyoruz? Güzel soru! Cevabı şu olabilir mi? Dizi-değişkenimizin eleman sayısını henüz bilmiyoruz; ve programın akışı içinde bu sayı, başka bir fonksiyonun, Sub'ın veya kullanıcı girdisinin sonucu olarak belirlenebilir. Fakat hemen belirtmek gereken bir nokta var: ReDim komutu, mevcut bir dizi-değişkenin içindeki herşeyi siler! Mevcut dizinin elemanlarını ve onların değerlerini korumak istiyorsak:
ReDim Preserve Ogrenciler(20)
yazmamız gerekir. Buradaki Preserve (koru) komutu, VBScript'e mevcut dizi içindeki elemanları korumasını, ve eleman sayısını 20'ye çıkartmasını bildirir. Buna neden gerek olabilir? Ziyaretçinin tercihleri değişebilir; örneğin bir elektronik alışveriş sitesinde ziyaretçiniz yeni şeyler alabilir; daha önceki alışverişlerine ilişkin verileri tuttuğunuz dizi-değişkenin eleman sayısını, daha önceki bilgileri silmeden arttırmanız gerekir. VBScript'in dizi-değişkenlerini tümü aynı adı taşıyan bir liste olarak düşünebilirsiniz; sadece değişken adının yanında dizinin kaçıncı elemanı olduğunu belirten sayı bulunur:
Ogrenciler(1): Necip
Ogrenciler(2): Serap
Ogrenciler(3): Neslihan
Fakat VBScript çok boyutlu dizi değişken de oluşturabilir. İki boyutlu dizi-değişkeni tablo gibi düşünün; dizinin elemanları aynı adı taşıyan değişkenler fakat bu kez sadece tek sayı değil sıra ve sütun numaraları ile belirleniyorlar:
Ogrenciler(1,1): Necip
Ogrenciler(1,2): Serap
Ogrenciler(1,3): Neslihan
Ogrenciler(2,1): Selim
Ogrenciler(2,2): Murat
Ogrenciler(2,3): Merve
Ogrenciler(3,1): Elif
Ogrenciler(3,2); Hande
Ogrenciler(3,3): Leyla
Şimdi, burada üç sıralı, üç sütunlu bir tablo getirebilirsiniz gözünüzün önüne. Bu dizi-değişkeni şu komutla oluşturabiliriz:
Dim Ogrenciler(3,3)
Böyle bir değişkende sözgelimi birinci sıra (numarası 1,x olanlar) çalışkanları, ikinci sıradakiler (2,x'ler) daha az çalışkanları vs., belirtebilir. VBScript, üç, dört ve hatta beş boyutlu dizi-değişken oluşturur. Ama bunu nerede kullanacağınızı siz kararlaştırabilirsiniz. Bir dizi-değişkenin herhangi bir elemanın değerini, programın herhangi bir aşamasında değiştirebilirsiniz:
Ogrenciler(3,2) = "Caner"
komutu, Hande'nin adını siler ve yerine Caner'in adını yazar. Dizi-değişkenlerimizin eleman sayısını bilmek isteyebiliriz. Kimi zaman dizi-değişkenlerimizin eleman sayısı biz belirlemeyiz; bu bilgi bir formdan gelebilir; bir veritabanından alınabilir; fakat mesela bir döngü için bu değişkenin kaç elemanı olduğunu bilmek gerekir. Örneğin elimizde 35 elemanı olan Ogrenciler dizi-değişkeni varsa, bu sayıyı
ElemanSayisi = UBound(Ogrenciler)
komutu ile ElemanSayisi değişkenine yazdırırız. ElemanSayisi'nin değeri bu durumda 35 olacaktır.

Test Fonksiyonları
VBScript'te kullandığımız bazı değişkenlerin o andaki durumu, programımızın akışını kontrolde kullanacağımız bilgiyi sağlayabilir. Sözgelimi bir değişkenin değeri boş ise, ziyaretçimizin formu tam olarak doldurmadığını düşünebiliriz. VBScript, bize değişkenlerin durumunu sınamamız için bazı özel fonksiyonlar sağlar. Bu özel fonksiyonlardan dönen değer True (doğru) veya False (yanlış) olur; doğru sonucun değeri -1, yanlış sonucun değeri ise 0'dır:

IsArray Bir değişkenin dizi-değişken (Array) olup olmadığını sınar.
IsDate Bir değişkenin değerinin tarihe (Date) çevrilip çevrilemeyeceğini sınar.
IsEmpty Bir değişkenin tanımlanıp değer atanmış olup olmadığını sınar.
IsNull Bir değişkenin geçerli bir değer tutup tutmadığını sınar.
IsNumeric Bir değişkenin sayı olarak işleme tabi tutup tutulamayacağını sınar
IsObject Bir ifadenin geçerli bir ActiveX veya OLE nesnesine referansta bulunup bulunmadığını sınar.
TypeName Bir değişkenin türünü belirtir.
VarType Bir değişkenin türünü belirten sayıyı verir.

Şimdi ASP için gerekli VBScript bilgisi bu kadar değil tabiî. Ama bu, işe başlamamız için yeter. İlerde yeni VBScript komutları, veya fonksiyonları ile karşılaşırsak (ki size garanti ederim, karşılaşacağınızı!) onları orada kısaca ele alırız. Ama yukarıdaki VBScript bilgisi, her zaman lazım!
ASP'nin Nesneleri
Masa, nesnedir. Notebook bilgisayarınız da nesnedir! Arkadaşınız da bir nesnedir. Tabiî bunu onun yüzüne karşı söylemeseniz, iyi olur. Her nesnenin özellikleri vardır. Masa serttir. Su, içine konulduğu nesnenin biçimi alır.
ASP tekniğinde de amacımız nesnelerin özelliklerini kullanarak, ya bu özellikleri belirlemek, ya da değiştirmektir. Nesne Yönelimli Programlama (Object Oriented Programming, OOP) kavramını daha önce çok duymuş olmalısınız. Bir önceki bölümde fonksiyonlarla, Sub'larla, değişkenlerle tanıştık. Diyelim ki öğretmensiniz (ah, nerede o günler!) ve ASP programınızda her öğrencinin notunu veritabanına işleyen, veritabanından notları alarak geçeni-kalanı belirleyen veya öğrencilerle ilgili daha yapılması gereken bir çok işi yapan fonksiyonlarınız ve Sub'larınız var; bunların kullandığı bir çok değişkeniniz var: demek ki sizin ASP programınızda "öğrenci" diye bir nesneniz var. Ve siz bu nesneye yönelimli program yapmışsınız!
Her "program nesnesi" iki unsura sahiptir:
Özellik (Property, Attribute): Bir nesnenin özellikleri, onun değişkenleridir. "Öğrenci" nesnesinin "Öğrencinin Adı," "Notları," "Adresi" gibi değişkenleri, yani özellikleri vardır.
Metod (Method): Bir nesnenin işlemesi, çalışması için, kısaca kendisinden bekleneni yerine getirebilmesi için çalışma yöntemlerine ihtiyacı vardır. Dolayısıyla bir ASP nesnesinin fonksiyonları, onun metodlarıdır.
Fakat ASP'de nesneler sadece sizin öbekler halinde toplayacağınız fonksiyonlar ve değişkenlerden ibaret değildir. Bir kere, ASP programında kullandığınız Script dilinin getirdiği nesneler vardır. ASP sayfasını Javascript ile yazarsanız başka, VBScript ile yazarsanız başka dil nesnelerine sahip olursunuz; ancak her ikisinde de ortak olan "Scripting" nesneleri vardır. Bunlara birazdan ayrıntılı ele alacağız. Sonra Web Server'ın size hazır sunduğu nesneler vardır. Bunları daha sonraki bölümde göreceğiz. Ve tabiî, Browser'ın bir HTML sayfasının bölümlerini nesne sayarak oluşturduğu nesneler vardır. Bunlara da diğer nesneleri ele alırken sırası geldikçe değineceğiz. (Tabiî bir de ASP programınızı Javascript ile yazarsanız, VBScript'ten farklı olarak kendisi nesne-yönelimli bir dil olan Javascript'in oluşturmanıza imkan vereceği nesneler vardır. Fakat bu nesneler, bu kitapçığın kapsamı dışında kalıyor.)
Nesneler nasıl oluşmuş olursa olsunlar, daima size bir değer verirler:
Nesne.Özellik = Değer
Bir nesnenin bir özelliğinin değeri, bizim için bir değişken değeri gibi önem taşır:
If Nesne.Özellik > Değer Then ...
Nesnelerin özelliklerinin değerlerini değişkenlere atayabiliriz; ancak bunu yaparken Nesne'nin bir metoduna (fonksiyonu) göndermede bulunmamız ve gerekiyorsa bu fonksiyona kullanması için veri göndermeliyiz (bir fonksiyona kullanması için gönderilen değere argüman/argument denir):
Degisken = Nesne.Metod(argüman1, argüman2...)
Daha sonra bu değişkeni istediğimiz yerde kullanırız. Bu kadar teoriden sonra bir örnek nesne oluşturursak, belki işin içinden daha kolay çıkabiliriz.
Nesneler, diğer yararlarının yanı sıra, birbiri ile ilgili Sub'larımızı, fonksiyonlarımızı ve değişkenlerimizi birarada tutmamızı sağlar. Şimdi VBScript ile bir nesne oluşturabiliriz:
<% Class Ogrenci Public Adi, Soyadi, No Function AdiSoyadi AdiSoyadi = Adi & " " & Soyadi End Function End Class %>
Bir dakika! Nesne (object) adını verdik fakat Class (sınıf) oluşturduk! Bu grubun Object..End Object olması gerekmiyor mu? Belki haklısınız; ama bir "sınıf" ancak VBScript tarafından kullanılmaya başlanırsa Nesne olur. Dolayısıyla biz "sınıf" yazarız; VBScript onu Nesne haline getirir. Peki, nesneyi oluşturduk; şimdi bunu nasıl kullanacağız. Çok kolay; önce bu nesneden yeni bir olgu (instance) oluşturacağız; sonra.. Ama önce bunu nasıl yapacağımızı yazalım:
<% Dim Ogr1 Set Ogr1 = New Ogrenci Ogr1.Adi = "Necip" Ogr1.Soyadi = "Fazıl" Ogr1.No = "181" Response.Write Ogr1.AdiSoyadi %>
Her nesne, New (yeni) komutu ile yeni bir değişkene bütün özelliklerini verir. Burada Ogr1 değişkeni, yukarıda oluşturduğumuz Ogrenci nesnesinin bütün özelliklerini kazanmış oluyor. Ogrenci nesnesinin ".Adi", ".Soyadi" ve ".No" özellikleri olması gerekir; nitekim Ogr1'e bu özelliklerini burada veriyoruz. Ogrenci nesnesinin bir de metodu (fonksiyonu) var; Ogr1 bunu da kazanabilir mi? Tabiî; hem kazanır, hem de bunu ziyaretçinin Browser penceresine yazdırabilir.
Nesne kavramını kavramak zordur. Fakat yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi, ASP sayfalarınızda nesne oluşturarak çalışmaya alıştığınız zaman bunun sağladığı kolaylıktan kolayca vazgeçmeyeceksiniz.

Hata (Err) Nesnesi
Hangi dille olursa olsun program yazarken hata yapmak kaçınılmaz bir kuraldır. Dolayısıyla kullandığınız programlama dili hatalarınızı kolayca yakalamanıza imkan vermelidir. ASP programlarınızda yazım yanlışlığı, olmayan değişkene gönderme gibi Script hatası olmaması gerekir. Bu tür hatalar, program Web'e gönderilmeden mutlaka ayıklanmalıdır. Fakat programcı olarak öngöremeyeceğiniz, ve çoğu Web ziyaretçisinden veya ziyaretçinin bilgisayarından kaynaklanan hata durumları olabilir. VBScript, şu standart komutla beklenmedik hata durumlarında programın yoluna devam etmesini sağlayabilir:
<% On Error Resume Next %>
Bu komutla VBScript'e, hata halinde bir sonraki satırdan yoluna devam edecektir. Fakat oluşan hata, programın daha sonra vermesi beklenen sonucu vermesini önleyebilir. VBScript, Err (Hata) Nesnesi'nin bir çok özelliğinden özellikle hata sayısı (Number), tanımı (Description) ve kaynak (Source) özellikleri ile size hatanın ne olduğunu ve nereden kaynaklandığını söyleyebilir. Bu özellikleri kullanarak, programlarınızda, en azından geliştirme aşamasında, örneğin,
If Err:Number = xx Then
şeklinde bir ifade ile hatanın türüne göre programın kazasız yürümesini sağlayabilirsiniz. Burada xx yerine 108 ayrı hata numarası yapabilirsiniz. Hata numaraları, Microsoft'un VBScript sitesinden edinilebilir.

Nesneler hakkında aşağı yukarı bir fikir edindiğimize göre, şimdi kullanılmaya hazır Nesne'lerden başlayarak, VBScript kullanırken, ASP sayfalarımızda yararlanabileceğimiz Nesne'leri ele alabiliriz.
Dosya Sistemi Nesnesi
Dosya Sistemi Nesnesi (FileSystemObject), ASP programının, Web Sunucusunun sabit disk sisteminde, sürücüleri, klasörleri ve dosyaları yönetmekte kullanacağımız temel araçtır. Burada, ne denli güçlü bir araçtan söz ettiğimizi hemen görebilmek için şu kodu yazalım ve dosya_yaz.asp adıyla kaydedelim:
<% Option Explicit %>

ASP ILE DOSYA YAZMA

<% Dim YaziFSO, yaz Set YaziFSO = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") Set yaz = YaziFSO.CreateTextFile("c:\yazi_deneme.txt",True) yaz.WriteLine("Bu bir denemedir.") yaz.Close %>

Bu Web sayfası sabit diske yazı yazdırır!!

Şimdi C: sürücüsünde yazi_deneme.txt adlı bir dosya olması gerekir!

Lütfen bakar mısınız?

Kodumuzun Dim satırında iki değişken belirlediğimizi görüyorsunuz. Fakat bu iki değişkeni sistem nesnesi olan Scripting'in yeni bir olgusu olarak kullanacağımız için daha önce standart değişkenlere değer atadığımız gibi değil, fakat Set komutundan yararlanıyoruz, ve YaziFSO değişkeninde bir "Scripting.FileSystemObject" nesnesi oluşturulmasını sağlıyoruz. (ASP uzmanları arasında gelenek, nesne değeri tutan değişkenlere, ilgili nesnenin baş harflerini eklemektir. Böylece bir değişkenin adına bakarak, işlevini anlamak mümkün olur.)
"yaz" değişkeni YaziFSO'da yeni bir olgusunu oluşturduğumuz FileSystemObject'in CreateTextFile (Düzyazı dosyası oluştur) metodunu kullanıyoruz; bu metod oluşturulacak dosyanın adını ve eğer bu dosya varsa üzerine yazılmasına izin veren True (doğru) veya buna izin vermeyen False (yanlış) kelimesini argüman olarak alır. "yaz" değişkeni şimdi kendisi bir metod kullanabilecek şekilde, FileSystemObject'in bir örneğidir; nitekim WriteLine metodu ile biraz önce oluşturulan dosyaya, argüman olarak verdiğimiz metni yazdırmaktadır. Bu kodu çalıştırdıktan sonra, sabit diskinize bakarsanız, düzyazı dosyasını göreceksiniz:

Bugüne kadar Web tekniği olarak Browser'da bir sayfayı görüntüleyebileceğimizi sanıyor idiysek, sistem nesneleri kullanarak çok daha farklı şeyler yapabileceğimizi görmüş olduk. Şimdi FileSystemObject'i daha yakından tanıyabiliriz. Bu nesne bize sabit diske erişme ve onun kaynaklarını kullanma imkanı verir. Bütün nesneler gibi kullanılabilmesi için önce bir değişkenin bünyesinde oluşturulması gerekir:
<% Dim DosyaSistemi Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") %>
Dosya Sistemi Nesnesi'nin 20'den fazla metodu vardır; fakat bunlardan önemlileri şöyle sıralanabilir:
CopyFile (dosya kopyala), MoveFile (Dosya taşı), CopyFolder (klasör kopyala), MoveFolder (klasör taşı), CreateFolder (klasör oluştur), DeleteFile (dosya sil), DeleteFolder (klasör sil).
Şimdi bunlardan birinin nasıl kullanılabileceğine bir örnek verelim:
<% Dim DosyaSistemi Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") DosyaSistemi.DeleteFile "c:\belgelerim\test." %>
Bu program ile "Belgelerim" klasöründeki "test" isimli bütün dosyaları silmiş olursunuz. (Bu programı çalıştırmadan önce bir kaç kez düşünmeniz, sanırım iyi olur; çünkü ASP yoluyla sildiğiniz dosyalar, Geri Dönüşüm Kutusu'na gitmez!) Daha az zararlı bir diğer örnek ise şöyle olabilir:
<% Dim DosyaSistemi Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") DosyaSistemi.CopyFile "c:\belgelerim\.", "c:\yedekler\" %>
Bu program "Belgelerim" dizinindeki bütün dosyaları "Yedekler" dizinine kopyalar.
FileSystemObject'in sadece bir özelliği (Property) vardır: Drives (sürücüler). Fakat bu özellik, bir değil bir çok elemandan oluşan bir dizi-değişken gibi Kolleksiyon (Collection) sayılır. Neden? Çünkü bir Web Server'da birden çok sürücü bulunur. Her sürücü, bu kolleksiyonun üyesidir (FileSystem.Drives) ve her birinin sürücü harfi (.DriveLetter), disk adı (.VolumeName), byte olarak boş alanı (.FreeSpace) özellikleri vardır. suruculer.asp adıyla kaydedeceğiniz şu program, denediğiniz sistemin disk-disket-CD-ROM durumunu size listeleyecektir.
<% Option Explicit %>

ASP ILE SÜRÜCÜ KOLLEKSİYONU

<% Dim DosyaSistemi, Surucu, Suruculer Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") Set Suruculer = DosyaSistemi.Drives For Each Surucu In Suruculer %>
Sürücü: <%=Surucu.DriveLetter%>

<% If Surucu.IsReady = True Then%>
Disk Adı: <%=Surucu.VolumeName%>

Boş alan: <%=Surucu.FreeSpace%>

<% Else %>
Sürücü hazır değil!

<% End If Next %>

Burada özelliklerini ve metodlarını DosyaSistemi adlı değişkene atadığımız Dosya suistemi Nesnesi'nin sürücüler kolleksiyonunun dizi-değişken gibi olduğunu söylemiştik. For..Next akış kontrolü ile bu kolleksiyonun bütün üyelerinin sırayla sürücü harfi, ve hazırsa disk adı ve boş alanı bilgilerini alıyoruz. Drives kolleksiyonunun diğer özellikleri arasında toplam yüzey genişliği (TotalSize), sürücü türü (DriveType; 0=bilinmiyor; 1=çıkartılabilir; 2=sabit; 3=ağ; 4=CD-ROM; 5= RAM-Drive), ve dosya sistemi (FileSystem; FAT, NTFS, CDFS), kök dizin (RootFolder) vardır. Bu program bir PWS'da çalıştığında, şu sonucu alıyoruz:

VBScript açısından, her sürücüde klasörler (Folders) ve onların içinde alt-klasör (Subfolders) ve dosya (Files) kolleksiyonları bulunur. (Her klasörün içinde içinde bir alt-klasör nesnesi bulunduğu için ASP ile sonsuza kadar bütün klasörlere gönderme yapabilirsiniz. Klasör nesnesinin bazı özellikleri şunlardır:
Adı (Name), oluşturulma (DateCreated), erişim (DateLastAccessed), değiştirme (DateLastModified) tarihleri, içindeki dosyalar ve alt-klasörlerdeki dosyalarla birlikte boyutu (Size), bulunduğu sürücü (Drive), içinde bulunduğu klasör (ParentFolder), alt-klasörler (SubFolders), kök dizin olup olmadığı (IsRoot).
Klasör nesnesinin kopyala (Copy), sil (Delete) ve Taşı (Move) metodları vardır.
Dosya (File) nesnesinin de ad, oluşturma, erişim, değiştirme, boyut, sürücü ve içinde bulunduğu sürücü özellikleri, ve kopyala, sil, taşı metodları vardır.
PWS'ınızın bulunduğu sistemde, söz gelisi C: sürücüsünün kök dizinindeki bütün dosyaların listesini size veren bir kod şöyle yazılabilir (dosyalar.asp):
<% Option Explicit %>

ASP ILE KLASOR - DOSYA KOLLEKSİYONU

<% Dim DosyaSistemi, Surucu, Dosya, KokDizin, KokDosyalar, DosyaNesnesi Dim SurucuHarfi SurucuHarfi = "C:" Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") Set Surucu = DosyaSistemi.GetDrive(SurucuHarfi) Set KokDizin = Surucu.RootFolder Set KokDosyalar = KokDizin.Files For Each DosyaNesnesi In KokDosyalar %>
<%=DosyaNesnesi.Name%>

<% Next %>

Burada SurucuHarfi değişkenin değerini değistirerek, arzu ettiğiniz disk/disket veya CD-ROMa ulaşabilirsiniz. GetDrive metodu dikkatinizi çekmiş olmalı; bu metodla, VBScript, fiilen disk/disket sistemine erişir.
Daha sonra yapacağımız ASP sayfalarında dosya sistemi nesnesinden ve disk sürücüleri kolleksiyonundan yararlanacağız.
Metin (TextStream) Nesnesi
Dosya sistemi nesnesi bize disk sistemine, klasörlere ve dosyalara erişme imkanı verir ama yeni dosyaları oluşturmak veya mevcutlara ek yapmak için yeterli özellik ve metoddan yoksundur. Bunu TextSream nesnesi sağlar.
Bilgisayar işletim sistemlerinin anası, Unix'e aşina iseniz, klavyeden sabit diske kadar bir bilgisayara girdi akımı bulunduğunu, bunlardan birinin de metinler olduğunu hatırlayacaksınız (Aşina değilseniz, şimdi oldunuz!). Bir işletim sistemi, metin dosyalarını okurken, yazarken bir metin akışı olur; TextStream nesnesinin adı da bunu anlatıyor: Metin Akımı. Web Server ve dolayısıyla ASP açısından sabit diske bir metin yazarken, veya sabit diskten bir metin okurken, bir metin akışı nesnesi oluşur. Bu nesnenin özellikleri ve metodlarını kullanarak, örneğin ziyaretçilerin sitemize bırakacakları form bilgilerini Web Server'ın sabit diskine yazdırabiliriz. Veya mevcut metinleri okuyabilir ve bunların içeriğini ziyaretçimize göndereceğimiz HTML sayfanın etiketlerinin içeriği olarak kullanabiliriz. Metin dosyası okumak ve yazmak disk sistemini ilgilendiren bir eylem olduğu için yine Scripting nesnelerinden FileSystemObject nesnesinden yararlanacağız; fakat bu kez değişik metodlar kullanacağız.
Metin Dosyası Oluşturma (CreateTextFile)
Aslında biraz önce, ASP nesnelerinin neler yapabileceğine örnek olarak yazıp dosya_yaz.asp adıyla kaydettiğimiz program, bir metin dosyasını yazdırma işlemiydi. Oradaki kodlara yeniden göz atarsanız, CreateTextFile (metin dosyası oluştur) metodunu yardıma çağırıyor ve bu metoda argüman olarak yeni metin dosyasının yolunu ve adını veriyorduk. Bu metod TextStream nesnesinindir; ve otomatik olarak bu nesnenin diğer metodlarını kullanmamızı sağlar. kullandığımız metodlar ise WriteLine (satır yaz: bir String'i sonuna yeni satır karakteri koyarak dosyaya yazar) ve Close (kapat: açılan metin dosyasını kapatır).
TextStream'in burada kullandığımız ikisinin dışında iki metodu daha vardır:
Write (yaz): Bir String'i dosyaya yazdırır; satır sonuna yeni batır karakteri (Return kodu) koymaz.
WriteBlankLines (boş satır yaz): Bir metin dosyasına argüman olarak vereceğiniz sayıda boş satır yazdırır.
Varolan Metin Dosyasına Ek Yapma (OpenTextFile)
Metin yazdırma işlerinde sık sık uygulayacağımız bir senaryo, mevcut bir metin dosyasına ek yapmak olacaktır. Örneğin bütün ziyaretçilerimizin sitemizdeki konuk defterine yazdıklarını, bir metin dosyasında toplamak isteyebiliriz.
Bunu OpenTextFile metodu ile yapacağız. Bu metod, tahmin edeceğiniz gibi, açılacak dosyanın yolunu ve adını isteyecektir. Örneğin, dosya_yaz.asp'nin ilgili satırı şöyle olacak:
Set yaz = YaziFSO.OpenTextFile("c:\yazi_deneme.txt",8,0)
Burada dosya yolunu ve adını veren birinci argümana ek olarak iki yeni argüman görüyorsunuz: "8,0" şeklinde. Bunlardan birinicisi girdi/çıktı durumu (I/O Mode), ikincisi ise biçim (Format) ile ilgilidir. I/O Mode parametreleri şunlardır:
1: okumak için aç
8: eklemek için aç
Açılacak dosyanın biçimini belirttiğimiz son argüman ise şu değerlerden birini alabilir:
0: ASCII dosyası olarak aç
-1: Unicode dosyası olarak aç (Örneğin içinde Türkçe karakterler varsa)
-2: Sistemin varsayılan dosya türü olarak aç
Buna göre, bir dosyayı salt okumak için açmak amacıyla "1,0" argümanlarını kullanmamız gerekir. Diyelim ki bir dosyayı açtık. İçindekileri nasıl okuyabiliriz? Bir döngüyle. İşte örneği:
<% Option Explicit %>

ASP ILE DOSYADAN METİN OKUMA

<% Dim DosyaSistemi, MetinDosyasi, Satir Set DosyaSistemi = CreateObject("Scripting.FileSystemObject") Set MetinDosyasi = DosyaSistemi.OpenTextFile("c:\yazi_deneme.txt",1, 0) Do Satir = MetinDosyasi.ReadLine %>
<%=Satir%>
<% Loop Until MetinDosyasi.AtEndOfStream MetinDosyasi.Close %>

Burada kullandığımız metod dikkatinizi çekmiş olmalı: ReadLine. Bu, açılan metin dosyasından bir satır okutmamızı sağlar. İkinci ve son satırları okutmamızı ise Do..Loop kontrolü sağlıyor. Bu döngü ne kadar sürüyor? MetinDosyası nesnesi, AtEndOfStream (akımın sonunda) oluncaya kadar. Bu, dosyanın sonuna geldiğimiz anda ortaya çıkan bir durum; bu durumla karşılaştığı anda Do..Loop, yaptığı işi durdurup, bir sonraki komuta geçecektir. Burada kullandığımız ReadLine metoduna ek olarak yararlanabileceğimiz diğer metodlar ise şunlardır:
Read (oku): Bir sayı örgümanı ile çalışır ve verdiğiniz sayı kadar karakter okur.
ReadLine (satır oku): Bir satır okur ve String olarak verir.
ReadAll (tümünü oku): Bütün satırları okur ve tek String olarak verir.
Skip (atla): Bir sayı argümanı ile çalışır ve verdiğiniz sayı kadar karakteri atlar.
SkipLine (satır atla): Bir sonraki satıra atlar.
Bu metodlarla sağladığımız okuma işinin kontrolü amacıyla şu özellikleri de kullanabiliriz:
AtEndOfStream (akımın sonunda): Okutulan dosyanın sonuna gelinmesi halinde True (doğru) olur.
AtEndOfLine (satırın sonunda): Okutulan satırın sonuna gelinmesi halinde True (doğru) olur.
Sunucu (Server) Nesneleri
Buraya kadar ele aldığımız nesneler bir anlamda bizim sadece tek tek sayfalarda yararlanacağımız araçları sağlıyor. Oysa ASP'yi diğer CGI teknolojilerinden ayıran başlıca özelliklerden biri tek tek Web sayfalarını sanki bir bilgisayar programının çeşitli pencereleri, diyalog kutuları, mesaj kutuları, girdi kutuları gibi, birarada bir "uygulama programı" olarak bağlayabilmesidir. Başka bir deyişle bize, ziyaretçinin sitemize bağlandığı ve ana sayfamızı açtığı andan itibaren sitemizin bir program bütünlüğünde çalışmasını sağlayacak araçlar gerekir. Bunu ancak Web Server'ın yardımıyla yapabiliriz.
ASP sayfalarımızda kullanacağımız ikinci grup nesne, Sunucu Nesneleri'dir. Bu grupta tabiî önce Sunucu'nun kendisi yer alır; sonra ziyaretçi ile kurduğumuz ilişki gelir. Ziyaretçi ile ilişkimizi iki yönlü trafiğe benzetebilirsiniz: ondan bize gelen talepler, bizim ona karşılıklarımız.
Ziyaretçiden bize gelen trafiğe neden "Talep" diyoruz? Ziyaretçi, Browser'ının URL hanesine yazdığı her adresle, veya formlardaki bir düğmeyi veya sayfalarımızdaki herhangi bir köprüyü tıklamakla, Server'a "Bana şunu göndersene!" demiş olur. Bu taleptir. Ziyaretçi taleplerinin tümü Talep Nesnesi (Request Object) olarak bir arada ele alınabilir. Server'ın bu taleplere verdiği karşılıklar, yani ziyaretçinin Browser'ına gönderdiği sayfalar, resimler, sesler, videolar ise karşılıktır ve ASP açısından Karşılık Nesnesi'ni (Response Object) oluşturur.
Bu bölümde bu nesneleri daha yakından tanıyacağız.
Server Nesnesi
Web Server, ASP için bir nesnedir, ASP'nin bir çok işini bu nesnenin özellikleri ve metodları halleder. Server nesnesinin bir özelliği (ScriptTimeout) ve dört metodu (CreateObject, HTMLEncode, URLEncode, MapPath) vardır. Web Server çalıştığı bilgisayarın sizin siteniz adına yönetiminden sorumludur; dolayısıyla bu kadar az özellik ve metodu var diye bu nesneden çok yararlanmayacağımızı sanmayın. ActiveX ve COM bileşenlerini çalıştırmak Server'ın görevidir.
ScriptTimeout Özelliği: Diyelim ki bir ASP Script'i ya bizim, ya ziyaretçinin, ya da Server'ın bir hatası üzünden sonsuz döngüye girdi! Döngünün durması için gerekli şart asla yerine gelmiyor ve Script bir türlü yapacağı işi yapıp, sonlandırmıyor. Bu durumlarda ziyaretçinin ve tabiî Server'ın sonsuza kadar beklemesi mümkün değil! Programın bir şekilde durdurulması gerekir. Bunu hemen hemen bütün Web server programlarının Script Timeout (Script süre sınırı) diyalog kutusuna bir değer girilerek yapılır. Öreğin MS-Internet Information Server için varsayılan Script Timeout süresi 90 saniyedir. Yani ISS, herhangi bir Script'in çalışıp-durmasını 90 saniye bekler; bu sürenin sonunda Script'in çalışması tamamlanmazsa ziyaretçiye arzu ettiği sayfanın veya unsurun bulunamadığını bildirir. Bu süreyi (Server'ın varsayılan değerinin altında) kısaltmak değilse bile uzatmak elimizdedir. Bunu ScriptTimeout özelliğini kullanarak yaparız. ASP sayfasının herhangi bir yerine örneğin şu kodu koymak yeter:
<% Server.ScriptTimeout = 100 %>
Bu örneğe göre Server'ın varsayılan Script Timeout süresi 90 saniye ise 100 saniyeye çıkmış olur.
Böyle bir şeyi neden yapmak isteyebiliriz? Script'iniz çok karmaşık veya başka bir Server'daki veritabanından veri çekiyor, olabilir. Gerçi bu anlamda 90 saniye bilgisayar milleti için bir asır anlamına gelir, ama yine de durdurulmasaydı işini başarıyla tamamlayacak bir Script, bu sürenin kısalığı yüzünden Server tarafından durdurulabilir. ASP sayfalarınız çok karmaşıksa ve sürekli Timeout hatası veriyorsa, hata aramadan önce bu süreyi uzatabilirsiniz.
CreateObject Metodu: İlk ASP kodunu yazdığımız andan beri bu metodu kullandığımızı görüyorsunuz. CreateObject (nesne oluştur) olmasa idi, dört mevsim birbirini izleyebilir, Dünya Güneş'in etrafında dönebilir miydi? Hiç sanmam. Fakat lütfen o CreateObject ile bu CreateObject'i birbirine karıştırmayın. Yukarıda kullandıklarımız Scripting nesnesinin bir metodu idi; bu Server nesnesine aittir. Diyelim ki sayfanızda reklam amaçlı banner grafiklerini belirli zaman aralığı ile veya ziyaretçiye gönderdiğiniz Cookie (çerez) bilgilerine göre değiştirmek istiyorsunuz. Bunun için diyelim ki MS-Web Server Programının AdRotator bileşininden yararlanacaksınız; şöyle bir kod işinizi görebilir:
<% Set Reklam = Server.CreateObject ("MSWS.AdRotator")%>
<%= Reklam.GetAdvertisement("/reklamlar/buyukbanka.txt")%>
Burada GetAdvertisement, Server'ın AdRotator bileşininin bir metodudur. Server'ın CreateObject metodundan, veritabanına ulaşırken de yararlanacağız.
MapPath (Yolu belirle) Metodu: Web Server açısından "kök dizin" (root directory) Server'ın bulunduğu bilgisayarın sabit diskinde, herhangi bir klasör olabilir. Örneğin IIS için bu varsayılan değer olarak "C:\inetbup\wwwroot" klasörüdür. Özellikle ASP ile "program niteliğinde siteler" yapmaya başladığımızda, sitenin ilgili bütün dosyalarının bulunduğu bir dizin için yol belirlemek isteyebiliriz. Bunu Server nesnesinin MapPath (Yolu belirle) metodu ile yapabiliriz:
WebDizini = Server.MapPath("/benim_site")
Bu komutla WebDizini değişkenin değeri muhtemelen şöyle olacaktır: "C:\inetbup\wwwroot\benim_site\" Fakat bu metodun sadece böyle duragan biçimde kullanılması gerekmez; bazen sayfalarımızda ziyaretçi ile etkileşmenin sonucu olarak varsayılan Web dizinimizi değiştirmek isteyebiliriz. Sözgelimi biri Türkçe, diğeri İngilizce iki sitemiz varsa, ve ana sayfamızda ziyaretçi Türkçe'yi seçtiyse, o noktadan itibaren Web uygulamamız için Web kök-dizini, "/turkish/" olacak ve mesela resimlerimiz için verdiğimiz "/resimler/" dizini kök dizinde değil, "/turkish/resimler/" klasöründe aranacaktır. Web yolunu dinamik olarak, yani ziyaretçinin tercihine bağlı şekilde değiştirebilmek için, önce ziyaretçiden gelecek bilgileri nasıl kullanacağımıza, yani Request (talep) nesnesine değinmemiz gerekir.
HTMLEncode, URLEncode: İçinde HTML açısından kod parçası veya özel işaret sayılan karakterler bulunan metinleri sayfamıza içerik olarak göndereceğimiz zaman Server'ın işaretleri aynen metin gibi göndermesini sağlamak için, örneğin:
Server.HTMLEncode("Değisken1 < Değisken2") yazarsak, ASP bu metni HTML kodu olarak yorumlamaz, metin olarak algılar. Internet'te bazen özellikle sayfa adresleri belirtilirken bazı değerlerin "URL Kodu" dediğimiz şekilde kodlanmış olarak gönderilmesi gerekir. Bu kodlama türünde boşlukların yerine + işareti konmuş olması şarttır. Bu tür bilgiler göndereceğimiz zaman: Server.URLEncode("kelime 1 kelime2 kelime3") şeklindeki bir kod Bunu hemen şu şekle sokacaktır: kelime1+kelime2+kelime3 Talep (Request) Nesnesi Web Server çok akıllı bir programdır; bir Web ziyaretçisi herhangi bir talepte bulunduğu, yani bir sayfanın gönderilmesini istediği anda, bu talebi, bir nesne halinde ele alır; kolleksiyonlar oluşturur. Bu kolleksiyonlar, HTTP protokolü ile iletişimin sonucu olarak ziyaretçinin Browser'ından ve Internet'e giriş noktası olan ISS'in bilgisayarından başlayan ve Web Server'dan derlenen bir dizi bilgidir. Bir anlamda, Request nesnesi, Web programımızın Girdi (Input) bölümünü oluşturur. Request nesnesi kendi içinde dört ana nesne barındırır: QueryString ve Form Web ziyaretçisinin bilgisayarından kalkıp Server'a gelen herşey, QueryString kolleksiyonunu oluşturur. Bu ziyaretçinin Browser'ın URL adresi hanesine yazdığı bir basit HTML sayfası yolu ve adı olabilir; bir Form'un Gönder düğmesini tıkladığında gelen bilgiler olabilir. Bu bilgilerin şu özelliklerini kullanabiliriz: Content_Length: Bir Form'dan gelen bilgilerin tümümün byte olarak boyutudur. Remote_Host: Ziyaretçinin IP adresini verir; ancak Internet'e çevirmeli ağ ile bağlanan ziyaretçilerimiz her seferinde farklı bir IP bildirebilirler. Bu yüzden bu bilgiyi ziyaretçinin kimliği sayamayız. Request_Method: Form'da kullandığımız GET veya POST metodunu bildirir. İki yöntemle gelen bilgi farklıdır. Form'un oluşturduğu bilgileri GET yöntemi ile alırsak bu, çevre değişkenlerinden QUERY_STRING değişkeninin içine yazılır. Başka bir ifade ile Form'daki bütün değişkenlerin adları ve bu değişkenin içerdiği değer yumak yapılır (bu yumağın niteliğine ve nasıl çözeceğimize geleceğiz!) ve Server'da QUERY_STRING değişkeninin değeri olarak yazılır. Form'un bilgilerini POST yoluyla alıyorsak bunlar Request nesnesinin Form kolleksiyonunun içinde Form'un değişken adları ve ziyaretçinin bu değişkenler için sağladığı değerler olarak ayrı ayrı yazılır. GET ile sınırlı, POST ile sınırsız bilgi alabiliriz. Script_Name: O anda çalıştırılmakta olan ASP sayfasının adını verir. ServerVariables (Server Değişkenleri) Request nesnesinin bir diğer kolleksiyonu, bizim kendi Web Server'ımızın o anda çalışmakta olan ASP sayfası için oluşturduğu ortamın değişkenleridir. Bunların arasındaziyaretçinin Browser'ına ilişkin bilgiler de vardır. Önce þu kısa ASP sayfasını çalıştırarak kendi Server'ımızın şu andaki değişkenlerini görelim; sonra bunları ayrıntılı ele alalım (SerDeg.asp):

HTTP ServerDegişkenleri Kolleksiyonu

HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonu

<% For Each key in Request.ServerVariables %> "%>

<% Next %>
Değişkenin adı Değeri
<% = key %>
<%If Request.ServerVariables(key) = "" Then Response.Write " " Else Response.Write Request.ServerVariables(key) End If Response.Write "

Sizin Host'unuzun adı: <%=Request.ServerVariables("HTTP_HOST")%>

Bu sayfayı çalıştırdığımız zaman görüntülenecek tabloda, Bir HTTP Server'ın SerDeg.asp sayfasını çalıştırdığı anda oluşturduğu ortama şekil veren bütün değişkenleri göreceksiniz. Bu değişkenleri programlama yoluyla değiştiremeyiz; sadece okuyup, yararlanabiliriz. HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonunun elemanları şöyle sıralanır:

Değişkenin adı Değeri
ALL_HTTP HTTP Header içinde yer alan bütün değişkenler ve değerleri. Header adlarının önünde "HTTP_" öneki vardır.
ALL_RAW HTTP Header içinde yer alan bütün değişkenler ve değerleri. Header adları ve değerleri istemci Browser'ın verdiği şekilde gösterilir.
APPL_MD_PATH Web Server'ın ISAPI.DLL dosyası için varsaydığı kök dizin
APPL_PHYSICAL_PATH Web Server'ın varsaydığı kök dizinin gerçek yolu
AUTH_PASSWORD Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanılan parola
AUTH_TYPE Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanılan yetkilendirme yöntemi
AUTH_USER Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanıcı adı
CERT_COOKIE Kullanıcı siteye bağlanmak için yetkilendirme sertifikası kullanıyorsa kendisine verilen kimlik (ID)
CERT_FLAGS Sertifikanın varlığını gösteren bit değeri
CERT_ISSUER Sertifika varsa veren kurum
CERT_KEYSIZE Secure Socket Layers kullanılıyorsa, bağlantı için anahtar değeri
CERT_SECRETKEYSIZE Özel anahtar değeri
CERT_SERIALNUMBER Sertifika seri no.
CERT_SERVER_ISSUER Sertifikayı veren merci
CERT_SERVER_SUBJECT Server Sertifikasının "konu" alanı değeri
CERT_SUBJECT İstemci Sertifikasının konu alanı değeri
CONTENT_LENGTH İstemcinin gönderdiği bilgi yumağının boyutu
CONTENT_TYPE Ziyaretçiden gelen bilgilerin GET veya POST metoduna göre edindiği tür
GATEWAY_INTERFACE Web Server'ın ziyaretçi ile etkileşim arayüzünün adı ve sürümü. Genellikle: CGI/1.1
HTTPS Ziyaretçi ile bağlantı güvenli ise ON, değilse OFF
HTTPS_KEYSIZE Secure Sockets Layer için bağlantı anahtar sayısı
HTTPS_SECRETKEYSIZE Özel Server sertifikasının gizli anahtar sayısı
HTTPS_SERVER_ISSUER Özel Server sertifikasının veren merci
HTTPS_SERVER_SUBJECT Özel Server sertifikasının konusu
INSTANCE_ID Web Server'ın aynı anda kaç kere çalışmakta olduğu
INSTANCE_META_PATH Şu anda çalışmakta olan Web Server'ın Meta yolu
LOCAL_ADDR İstemcinin IP numarası
LOGON_USER İstemci Windows NT sisteminde ise oturum açma adı
PATH_INFO Çalışmakta olan ASP'nin göreli yolu ve adı
PATH_TRANSLATED Çalışmakta olan ASP'nin gerçek yolu ve adı
QUERY_STRING İstemcinin gönderdiği bilgi kümesi
REMOTE_ADDR İstemcinin Host'unun (ISS'inin) IP'si
REMOTE_HOST İstemcinin Host'unun (ISS'inin) adı
REMOTE_USER İstemcinin gerçek adı
REQUEST_METHOD İstemciden bilgi isteme yöntemi (GET veya POST)
SCRIPT_NAME Çalışmakta olan ASP'nin adı
SERVER_NAME Sunucu'nun adı
SERVER_PORT Sunucuya bağlantının geldiği TCP kapı numarası
SERVER_PORT_SECURE TCP kapısı güvenli ise 1, değilse 0
SERVER_PROTOCOL Server'ın çalıştırdığı HTTP'nin sürümü
SERVER_SOFTWARE Server programının adı ve sürümü
URL Şu anda geçerli URL
Cookie (Çerez)
Daha önce ne kadar çok olursa olsun tek-tek Web sayfalarından oluşan siteler yaptıysanız bile, Cookie (Çerez) ile ilginiz olmamış olabilir. Ya da sadece Internet ziyaretçisi olarak başkalarının size gönderdiiği Cookie'lere sinirlenmekle yetinmiş olabilirsiniz. Fakat şimdi ASP ile Web Programı oluşturmaya hazırlanan kişi olarak Cookie'lerle daha yakından ilgilenmeniz gerekiyor. Çünkü artık siz de başkalarına çerez göndereceksiniz!
Tabiî bunun için önce "Cookie neden gereklidir?" sorusunu yanıtlamak gerekir. HTTP ile yapılan iletişim, belirgin olmayan durum bağlantısına dayanır: yani ne istemci sunucunun, ne de sunucu istemcinin o anda hatta (on-line) olduğunu bilmek zorunda değildir; birbirlerinden istedikleri ve gönderdikleri şeyleri karşı tarafından almaya hazır olduğunu bilmeden gönderirler. Oysa sözgelimi elektronik alışveriş gibi ziyaretçinin bir yerlere birşeyler kaydettiği, geçici değişkenler oluşturduğu durumlarda sitemizde kimin ne yaptığıını bilmek zorundayız. Ziyeretçinin bir sayfada yaptığı tercihler diğer sayfalarda ona sunacağımız içeriği etkileyebilir, belirleyebilir. Oysa aynı ziyaretçi bir sayfadan diğerine geçerken Server ile ilişkisini kaybedebilir. Bunun için ziyaretçinin Internet'ten kopması gerekmez; sadece TCP/IP protokolü gereği bizimle bağlantısı kesilebilir. Bunu ziyaretçi farketmeyebilir; ama Server etmek zorundadır. Heryeni ilişkiye yeni bir "application" (uygulama programı) başlatamayız; ziyaretçinin bir önceki sayfada yaptığı tercihlerin devam etmesi gerekir. Bu devamlılığı ziyaretçiyi işaretleyerek yaparız; bu işareti de Cookie sağlar.
ASP tekniğiyle tasarladığımız sitede, ziyaretçilerimize Cookie göndermek zorunluktur diyebiliriz. ASP açısından Cookie'ler bir nesne oluştururlar. Aslında, Cookie'ler ASP için iki ayrı grup Cookie nesnesi oluştururlar: verilenler, ve hakkında bilgi alınan varolan Cookie'ler. Birinci grup Request (talep) nesneleri, ikinci grup ise Response (karşılık) neslereni içinde ele alınabilir. Cookie konusunun devamını Response nesnelerine değindiğimiz yere bırakalım.
Sertifika Nesnesi
Sertifika, HTTP bağlantısında "Ben filancayım!" diyen istemcinin, gerçekten filanca olup olmadığını gösterir. Bir yazılımdan ibaret olan sertifikaları yetkili bir kurum veya şirket verir; bir seri numarası olur. Şifreleme teknikleri gelişmiş olduğu için taklit edilmesi zordur. Sertifika uygulaması için Web Server'ın Secure Socket Layers denen güvenli HTTP protokolünü kullanması gerekir. Bu durumda Server'ın URL'i, http:// diye değil https:// diye yazılır.
ASP açısından sertifika ile ilgili her türlü bilgi ClientCertificate kolleksiyonunda durur. Sözgelimi, bir ziyaretçinin gerçekten sitenize girmeye yetkili olup olmadığını anlamak için:
<%SertifikaNo = Request.ClientCertificate(SerialNumber) %>
gibi bir kodla istemcinin Sertifika seri numarasını SertifikaNo değişkenine atayabilir ve daha sonra bu değişkenin değerini elinizdeki bir liste ile karşılaştırabilirsiniz.
Karşılık (Response) Nesnesi
Ve geldik Web Server'in Çıktı (Output) sağladığı istemciye giden karşılıkların oluşturduğu nesneye. Server'dan Browser'a giden herşey karşılıktır. Bu bir ASP veya HTML sayfası olabilir, sayfanın içindeki GIF, JPG veya PNG grafiği, bir Flash, video veya ses dosyası olabilir. Böylesine zengin içeriği olmakla birlikte Response nesnesinin sadece bir kolleksiyonu vardır: Cookie'ler. Buna karşılık Response nesnesinin kullanabileceğimiz çok sayıda özelliği ve metodu bulunur. Önce Cookie kolleksiyonunu ele alalım; sonra önemli Response nesnesi özellikleri ve metodları üzerinde duralım.
Cookie'ler
Request nesnesinin Cookie kolleksiyonuna değinirken, ziyaretçilerimizi Browser'larına Cookie göndererek tabir yerinde ise işaretleriz, demiştik. Bu işaretleme, söz gelimi, ziyaretçinin bir Form'a yazdığı adı ve soyadı ile elektronik posta adresini Cookie olarak onun bilgisayarına kaydetmek şeklinde olur. Bir kişi sayfamızı talep ettiği anda, ASP programımız bu kişinin bilgisayarında daha önce koyduğumuz Cookie'yi arar ve bulur; Cookie'den bu kişinin adını öğrenir ve mesela sayfamız "Sayın Filanca, sitemize hoş geldiniz!" başlığını görüntüler.
Cookie'ler sadece böyle fiyaka amaçlı olarak kullanılmaz; ziyaretçinin daha önce sitemizde ziyaret ettiği sayfaları veya elektronik ticaret sitemizden satın aldığı kitap türlerini Cookie'ye kaydedebiliriz. Ziyaretçinin ikinci ziyaretinde ona önce bu sayfaların veya kitapların köprülerini sunabiliriz.
Bir Cookie'nin adı ve anahtarları (key) ile bu anahtarlara karşılık değerler olur. Örneğin:
<% Response.Cookie("Bizim_Cerez")("Adi_Soyadi")= "Necip Fazıl" %>
Bu, ziyaretçinin Browser'ına (yani sabit diskine) "Bizim_Cerez" isimli bir Cookie gönderir; bu Cookie'nin "Adi_Soyadi" adlı bir anahtarı vardır; bu anahtarın değeri ise "Necip Fazıl" olur.
Cookie kolleksiyonunun iki özelliği bulunur:
Expires (zaman aşamı süresi): Bir cookie'nin artık geçersiz olduğu tarihi gösterir.:
<% Response.Cookie("Bizim_Cerez").CookieExpires = "August 7, 2000" %>
Bu Cookie, 7 Ağustos 2000 tarihinden sonra kullanılmaz olacak demektir.
HasKeys: Cookie'nin String mi içerdiği yoksa anahtarları ve değerleri mi bulunduğunu belirtir, "HasKeys = False" birinci, "HasKeys = True" ise ikinci durumu belirtir. Bir Cookie'de birden fazla anahtar ve değer bulunuyorsa, tümünü bir ASP kodu içinde yazmak, Cookie'nin gönderilmesini kolaylaştırır
Metodlar
Response nesnesinin bir çok metodu vardır; bunlardan .Write'ı yukarıdaki örneklerde sık sık kulandık:
<% DIM Adi_Soyadi Adi_Soyadi = "Necip Fazıl Dayanır" Response.Write("Merhaba, benim adım, " & Adi_Soyadi) %>
örneği, ziyaretçinini Browser penceresine: "Merhaba, benim adım Necip Fazıl Dayanır" yazdırır. Fakat VBScript, size bir kolaylık sağlar; buna bazı ASP tasarımcıları "eşittir metodu" adını verir:
<% DIM Adi_Soyadi Adi_Soyadi = "Necip Fazıl Dayanır" %>
<%= "Merhaba, benim adım, " & Adi_Soyadi %>
Özellikler
Response nesnesinin bir çok özelliğini kullanarak ziyaretçimize göndereceğimiz sayfaları ve diğer unsurları yönetiriz:
Buffer (Tampon): True (doğru) olarak ayarlandığında ziyaretçiye gönderilecek sayfanın bütün unsurları bir tampon bölgede toplanır, Script'in çalışması bitinceye kadar beklenir ve HTML sayfa toptan gönderilir. Kimi zaman ASP kodumuz sonuna kadar çalıştığında ziyaretçiyi başka bir sayfaya ve siteye yönlendirebilir. Bu gibi sebeplerle, özellikle çok işlem gerektiren ASP sayfalarının baştarafına bunu sağlayan kodu koymakta yarar olabilir:
<% Option Explicit Response.Buffer = TRUE %>
Flush (hemen gönder): Buffer metodu sayfanın tümünün Script'in icrası bitmeden gönderilmesini önlerken, Flush bunun tam tersini yapar. ASP, Response nesnesinin Flush metodu kullandığımızı gördüğü anda, o ana kadar icra edilmiş kodun sonucu olan HTML'i Browser'a gönderir:
<% Option Explicit Response.Flush %>
Clear (Boşalt): Buffer metodu ile Script'in sonunu beklerken geçici bir alanda tutulmakta olan HTML, Clear metodu ile temizlenir, yok edilir. Flush metodunda tampondaki HTML Browser'a gönderilir; ancak Clear metodu tampon bölgedeki herşeyi yok eder. Böyle "tehlikeli" bir metod neden vardır, ve nerede kullanılabilir? Bir çok yerde: ziyaretçinin sözgelimi elektronik alışveriş sitemizde alışverişten vazgeçtiğini belirtmesi üzerine tampon bölgede tutmakta olduğumuz ve alınan mallar listesini içeren HTML'i bu yöntemle temizleriz:
<% Option Explicit Response.Clear %>
Expires (Süresi dolar): Kullanıcı tersine bir ayar yapmadıysa, Browser genellikle görüntülediği sayfaları Geçici Internet Dosyaları dizinine (cache) kaydeder ve tekrar aynı sayfayı görüntülemek istediğinizde sayfayı Internet'ten edinmek yerine kendi sabit diskinden alır. Oysa özellikle haber gibi süreli bilgilerin sunulduğu Web sitelerinde bu sitenin itibarını sarsar. ASP tekniğiyle bunu önleyebiliriz. ASP sayfamızda bu sayfanın gözgelimi 60 dakikadan fazla cache dizinde tutulmamasını sağlayacak Expires metodunu kullanabiliriz:
<% Option Explicit Response.Expires = 60 %>
Burada yazdığımız rakamı değiştirerek, sayfanın cache'de tutulacağı dakikayı değiştirebiliriz. "Expires = 0" sayfanın hiç saklanmamasını sağlar.
End (Son): Response nesnesinin o anda icra edilmekte olan Script'i durdurarak, o ana kadar ne elde edilmişse hepsini Browser'a göndermesini sağlayan metodu olan End, aynı zamanda Buffer metoduyla tutulan HTML'in de gönderilmesine yol açar. Bu metoddan sonraki HTML veya ASP kodları icra edilmez:
<% Option Explicit Response.End %>
Response nesnesinin ASP sayfasının çıktı kontrolünü sağlayan bu metodlarını aşağıdaki eğlenceli Script'le sınayabilirsiniz (ASP ile eğlence de bundan daha fazla olamaz!). Burada Browser'a gitmesi ümidiyle üç cümle var. Programı çalıştırın ve bakalım hangisi ekranda kalacak? Bu kadar eğlendiğinize göre şu soruyu da yanıtlayabilirsiniz: Neden?
<% @LANGUAGE = VBScript %>
<% Option Explicit Response.Buffer = True Response.Expires = 60 %>

Bu 1 Numaralı mesajı mı Browser'a gidecek?
<% Response.Clear Response.Expires = 0 %>

Bu 2 numaralı mesaj mı Browser'a gidecek)
<% Response.Flush %>

<% Response.End %>
Bu 3 numaralı mesaj mı Browser'a gidecek?

Uygulama (Application) ve Oturum (Session) Nesnesi
ASP'nin varlık sebebi, standart CGI'ın yetersiz kaldığı noktalardan biri olan Web Server'ın her bir Web ziyaretçiyi oturumunun başından sonuna izleyebilmesi içindir, dersek durumu abartmış olmayız. ASP açısından, bir site "uygulama programı" (Application) sayılır. Her ziyaretçi de bir "oturum" (Session) sayılır. Bir takım ASP ve HTML sayfalarından oluşan bildiğimiz Site'ye application, her hangi bir ziyarete de session denmesinin sebebi nedir? Bunu her iki nesnenin işlevleri ile açıklayabiliriz.
Application nesnesi, sitenin tümüyle ilgili bilgileri (değişkenleri, nesneleri ve metodları) tutar; Session nesnesi ziyaretçinin sitemize girmesinden itibaren izini sürer. Diyelim ki bir borsa sitesi yaptınız; ziyaretçileriniz gelerek, satışa sunulan hisse senetlerinin değerlendirmelerini okuyacak ve size "Şu, şu hisse senetleri al!" diye talimat bırakacak. Bütün ziyaretçilerinizin erişeceği sadece bir veritabanınız var; buna karşılık her bir ziyaretçinin yapacağı farklı tercihler, vereceği farklı kararlar olacaktır. Application nesnesi, sitenizle (artık site yerine Web Uygulama Programı desek de ağzımız alışmaya başlasa!) veritabanına erişmekten tutun, alışverişlerie kadar sitede yapılacak bütün işlerin bütün kurallarını bilecek ve uygulayacak; Session nesnesi ise sözgelimi benim alışverişlerimi, tercihlerimi bilecektir.
HTML ve Javascript ile biraz oynadıysanız, bilirsiniz ki bir sayfadan ötekine değişken değeri aktarmak, imkansıza yakın derecede zordur. Değişkenlerin ömrü, fonksiyonla sınırlıdır. Bir ASP sayfasında herhangi bir değişkeni fonksiyon dışında tanımlamakla ve değer atamakla onu bütün fonksiyonlar için geçerli hale getirebiliriz. Fakat kimi zaman isteriz ki, bir fonksiyonun değeri bütün sayfalarda aynı olsun; ziyaretçinin sayfa değiştirmesi ile değişkenin değeri değişmesin. Bunu ASP'de yapmak çok kolaydır. ASP'de bu zorluğu yenebilmek için değişkenlerimizi Session nesnesi için oluşturabiliriz; ve bu değer ziyaretçinin oturumu boyunca devam eder; bütün ASP sayfalarındaki bütün Fonksiyonlar tarafından bilinebilir. Örneğin:
Session ("Tupras") = 44500
bütün Session için geçerli bir Tupras değişkeni oluşturur ve ona "44500" değerini atar. Kimi zaman, değişkenin çok daha geniş kapsamlı olmasını, yani ömrünün Session ile değil bütün Application boyunca belirli olmasını isteyebiliriz. O zaman bu değişkeni Application düzeyinde tanımlayabiliriz:
Application ("Tupras") = 44500
Bu durumda Tupras değişkeni bütün ziyaretçiler için aynı değere sahip olacakatır.
Session nesnesinin oluşabilmesi için, ziyaretçiye mutlaka bir Cookie göndererek, sitemizde (hani "Uygulama Programı" diyecektik?) bir işaret vermemiz gerekir. Daha önce, HTTP ile kurduğumuz bağlantı, belirsiz durum bağlantısıdır demiştik. Bu, Server'ın bir ziyaretçiye arzu ettiği sayfayı gönderdikten sonra, onu alıp almadığını, o sayfada ne tercihler yaptığını bilmemesi demektir. Oysa, ziyaretçiye sitemize bağlandığı anda bir Session kimliği verirsek ve her yeni sayfa talebinde bu kimliği kontrol edersek, kimin hangi oturumunu sürdürdüğünü biliriz. ASP-uyumlu bir Web Server, ziyaretçi yeni bir tercih yapmadığı taktirde her Session nesnesini 20 dakika açık tutar; sonra siler. Bu süreyi Session nesnesinin Timeout özelliği yoluyla değiştirebilirsiniz. Session belirleyen Cookie ASP-uyumlu Web Server tarafından otomatik olarak gönderilir ve takip edilir; tasarımcı olarak bizim bu konuda bir şey yapmamız gerekmez.
Bir Web programınıza aynı anda kaç kişi ulaşırsa (yani sayfalarınızı kaç kişi talep ederse), o kadar Session nesnesi oluşur; fakat siteniz bir adet olduğuna göre bir adet Application nesnesi vardır. Bu nesnenin bütün Session'lar için sitemizin ihtiyaçlarına uygun ve aynı uygulama kurallarına sahip olmasını sağlayan bir dosya vardır: Global.asa. Bu dosya PWS veya IIS kurulurken oluşturulur. ASP ile Web programlarınızı, örneğin MS Visual Studio ile oluşturuyorsanız, program sizin için seçtiğiniz dizinde bir Global.asa dosyası oluşturacaktır. Bu dosyada, çoğu zaman, sitemize ilk ziyaretçinin gelmesiyle oluşan Application_OnStart ve son ziyaretçinin çıkmasıyla oluşan Application_OnEnd ile herhangi bir ziyaretçinin bir sayfaya erişmesiyle oluşan Session_OnStart ve ziyaretçinin sitemizden çıkması ile oluşan Session_OnEnd olayları halinde ne yapılacağı yazılıdır. Bu dosyanın içeriği standart bir ASP dosyasına benzemekle birlikte adındaki uzatmanın .asp değil de .asa olmasının sebebi, dosyanın Active Server Application dosyası olmasıdır. ASP-uyumlu bir Web Server programı sitemize ulaşan ilk ziyaretçiyi gördüğü anda Global.asa dosyasını çalıştırır.
Application ve Session nesnelerin kendi başlarına en çok kullanıldığı yer, sitemize gelen ziyaretçilerin sayısını (sitemizin aldığı Hit sayısını) tutmasını sağlamaktır. Bu genellikle Global.asa pogramına bir sayaç yerleştirilerek yapılır.
ActiveX Veri Erişim (ADO) Nesneleri
ASP'nin diğer CGI tekniklerine göre kolay olmasının (peki, kabul, "kolay görünmesi" diyelim!) belki de sadece veri erişimini adeta çocuk oyuncağı haline getirmesidir. ADO, gerçekte bir ASP nesnesi olmaktan çok Server Component'i (sunucu bileşeni) sayılır. Bu bileşene biz ASP içinden bir ActiveX nesnesi ile ulaşırız.
Veritabanı, günümüzde giderek Web Programlarının temelini oluşturuyor. Sayfaların unsurları veritabanı dosyasından alınıyor; ziyaretçilerin verdikleri bilgiler veritabanına yazılıyor. Bu gelişimin başlıca sebebi, veritabanının site güncelleştirme işlerini kolaylaştırmasıdır. Söz gelimi bir sayfadaki seçenekleriniz, bir veritabanından alınıyorsa, bu seçenekleri alan VBScript kodu hiç değişmeden kalacak ve siz sadece veritabanı dosyanızda ilgili verinin alındığı alana yeni değerler girerek, sayfanızı sürekli güncel tutmuş olacaksınız. Bir diğer sebep ise veritabanı dosyalarının idaresinin kolay olmasıdır. Sözgelimi ziyaretçilerinizden aldığınız bilgileri daha sonra muhasebe kayıtlarınıza veya adres defterinize, müşteri kütüğüne ya da başka suretle kayda geçirmek istiyorsunuz. Ziyaretçilerimizin form yoluyla bize ilettiği bilgileri düzyazı dosyasına işlemenin yollarını Dosya sistemi Nesnesi'ni (FileSystem) görürken, ele aldık. Bunu yapabiliriz kolayca. Ama daha sonra düz yazı dosyasının idaresi, veritabanının idaresi kadar kolay olamaz. ASP sayfalarınız Access, Excel, Paradox, FilePro, SQL Server ve Oracle veritabanlarına ve spreadsheet dosyalarına erişebilir; bu dosyalardan veri okur ve bu dosyalara veri yazabilir. Özetle, ASP programlarımızla, SQL-uyumlu veya Windows ve diğer sistemler için yazılmış ODBC (Open Database Connectivity/Açık Veritabanı Bağlantısı) ile uyumlu her türlü dosyaya, ADO nesnesi aracılığıyla ulaşabiliriz.

ODBC ve OLE-DB
Bu kitapçığın baştarafında, ASP dosyalarınızı geliştirmeye başlamadan önce bilgisayarınızda ODBC (Open Database Connectivity/Açık Veritabanı Bağlantısı) sürücülerinin kurulu olması gerektiğini belirtmiştik. ODBC, ADO'nun kullandığı tek sistem değildir; ve Microsoft firması, ODBC'nin yerine hızla OLE-DB adını verdiği yeni bir teknolojinin alması için yoğun çaba içinde. OLE-DB, ODBC'nin Web'de sağladığı başarının üzerine bina edilen yeni bir teknoloji. ODBC, ilişkilendirilmiş (relational) veritabanlarına erişmek üzere tasarlandığı halde OLE-DB her türlü veritabanına erişebilir. OLE-DB, ASP programlarımıza yeni nesneler kazandırabilir; kullanılmaya hazır elektronik ticaret bileşenlerini kullanmaya imkan verir. Bu konuda geniş bilgiyi, Microsoft'tan edirebilirsiniz. ASP sayfalarımızda kullanacağımız ADO nesneleri ilerde de ODBC sürücülerine erişme imkanını koruyacağı için, şimdilik sadece ODBC tekniği ile çalışmakta ve bu tekniği öğrenmekte sakınca yok. OLE-DB, ODBC'nin yerini almayacak; fakat içinde ODBC'yi de bulunduracak. Bu da şu anda oluşturacağımız ASP uygulamalarının ilerde OLE-DB tekniği ile çalışan sunucularda işleyeceği anlamına geliyor.

Şimdi ADO ile aşağıda yapacağımız küçük örnekler için bilgisayarınızda kurulu bir veritabanı programı varsa onu kullanarak bir veritabanı dosyasında uyeler adıyla şu tabloyu oluşturabilirsiniz:

Alan Adı: Veri türü
uyeNo AutoNumber (Birincil Anahtar/Primary Key)

uyeAdi metin

uyeSoyadi metin

email metin

mesaj memo

Daha sonra da renkler adıyla şu tabloyu yapın:

Alan Adı: Veri türü
renkID AutoNumber (Birincil Anahtar/Primary Key)

renk metin

Bu tablolardan birincisine bir kaç isim ve diğer bilgileri; ikincisine ise dört-beş renk adı girin. Bilgisayarınızda veritabanı oluşturma programı yoksa bu kitapçığın kodları arasında bulunan uyeler.mdb adlı MS-Access dosyasını kullanabilirsiniz. Bu dosyayı, kişisel Web Server'ınızın kök dizinine kopyalayın. Sonra, Denetim Masası'nı açın ve adı ODBC, ODBC 32 Bit, ya da ODBC Data Source olan simgeyi çalıştırın; ikinci sekme olan System DSN'i tıklayın.

Açılacak kutuda Add/Ekle düğmesini tıklayarak, yeni veri kaynağı oluşturmak için ilk adım olan veriyi okumakta kullanacağımız sürücüyü seçebileceğimiz kutunun açılmasını sağlayın. Burada, yukarıda oluşturduğunuz veri dosyasına uygun sürücüyü seçin. Örnek uyeler.mdb'yi kullanıyorsanız, birinci seçenek olan Microsoft Access Driver'ı seçmeniz gerekir. Son düğmesini tıklayın ve Access dosyasının kurulumunu yapmaya başlayalım. Buradaki Data Source Name (DSN, Veri Kaynak Adı), biraz sonra ADO nesnesiyle ilgili metodları ve deyimleri yazarken kullanacağımız veri adıdır; buraya "uyeler" yazın; çünkü örneklerde bu veriye "uyeler" adıyla gönderme yapacağız. İsterseniz, Description/Açıklama bölümüne veritabanının niteliğini belirten bir kaç kelime yazabilirsiniz. Sonra, Select/Seç düğmesini tıklayarak ve açılıcak diyalog kutusu yardımıyla veritabanı dosyasını kopyaladığınız yerde bulun; OK/Tamam'ı tıklayarak, veritabanı seçme işlemini tamamlayın.

DSN oluşturma kutularını sırasıyla OK/Tamam düğmelerini tıklayarak kapatın; "uyeler" verisi, şu andan itibaren bütün Web uygulamalarımızın hizmetine girmiş demektir. Internet sitenize koyacağınız ve veritabanına erişmesi gereken sayfalarınız için bu işlemi gerçek Internet ortamında da yapmak zorundasınız. Veritabanı dosyanızı Internet sitenizde kök dizinine veya bir diğer dizine kopyaladıktan sonra sistem yöneticisine ya elektronik mektupla, ya da evsahibi firmanın yönetim ve teknik destek yardımı sağlayan sayfasında veritabanınızın dosya adını, yolunu, ve DSN olarak kullanmak istedeğiniz ismi bildirerek, bizim burada yaptığımız işi Server yöneticisinin yapmasını sağlamamız gerekir. ADO'nun bize sağladığı imkanlardan yararlanabilmek için onun nesnelerini kullanılırız. Bu bölümde ADO'nun nesneleri ve metodlarını ele alacağız.
Connection (Veritabanına bağlantı)
ADO'dan yararlanabilmek için kullanacağımız ilk nesne Connection'dır. Bu nesne ile veritabanı ile bağlantı sağlarız, yol açarız:
<% Dim Veriyolu Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" %>
Burada, Server'ın CreateObject metodu ile ADOBD.Connection nesnesini oluşturuyoruz. Oluşturduğumuz bağlantıya istediğimiz değişken adını verebiliriz. Bu örnekte veriye kurduğumuz bu bağlantı Veriyolu adıyla biliyor. Bu yolla sağlayacağımız veriler, ASP programı boyunca bir isimle bilinmelidir. Veriyolunun açacağı veri kümesinin ismini buradaki "Veri_adi" kelimelerinin yerine yazarız. Bu isim, bağlantının .Open metodu ile açacağı verinin adıdır. Bu, kullanacağımız veritabanı dosyasının adı değildir. Bu isim ile söz konusu veritabanı dosyasını işletim sisteminin ODBC aracına tanıtırken kullandığınız isim aynı olmalıdır. Bir veritabanı dosyasını ODBC aracını kullanarak sisteme tanıtma (DSN-Data Source Name) ayarının nasıl yapıldığını daha önce ele aldık. Bu üç satırla, ASP programı, Server'dan ADO aracılığıyla, sistemin "Veri_adi" kelimelerinin yerine yazacağınız isimli veriye yol açacaktır. Örneğin yukarıdaki kutuda oluşturduğumuz ODBC veri kaynağını kullanacağımız zaman, buraya "uyeler" kelimesini yazacağız,
Recordset (Kayıt dizisi)
Veritabanına bağlantıyı oluşturduktan sonra, buradaki tabir yerindeyse ham verileri, kullanılır kayıtlar haline getirmemiz gerekir. Bunu ise ADO'nun Recordset nesnesi sağlar. Kurduğumuz veriyolundan programımıza bilgi gelmesi için .Execute (icra et) metodunu kullanırız; ancak bu komuta icra edeceği bir komut vermemiz gerekir.
Baştan beri ADO ile kullanabileceğimiz veritabanının SQL (sequyel okunur; Structured Query Language/Yapısal Sorgu Dili) uyumlu olması gerektiğini söylüyoruz. Bu dil, verilerin sabit diske yazılması ve okunmasını düzenleyen bir çok veritabanı dilinden sadece biri, fakat en yaygınıdır. Bir veritabanından veri okumak, veri değiştirmek veya eklemek için komutlarımızı bu dille vermek zorundayız.
ASP amacıyla SQL komutlarından çok az kısmını kullanırız; bu bakımdan ASP Tasarımcısı olmak için sınırlı da olsa SQL öğrenmek gerekir.

Hızlı SQL Kursu: Select
ASP amaçlı olarak kullanacağımız komut gerçekte sadece SELECT'tir. Fakat hatırlamamız gereken veritabanı ilkeleri var. Bir veritabanı kabaca alanlar (sütunlar) ve bunların içinde yazılı değerler (satırlar) halinde olur; her satır bir elemanın değerleridir; ve Kayıt adını alır.
SELECT Bir veritabanından veri seçmeye yarar. SQL Sorgusu da denir. Dört bölümü vardır. Tipik bir SELECT komutu şöyle yazılır:
SELECT alan1, alan2.. FROM tablo WHERE koşul = değer ORDER BY alan1
Seçilecek alanların adı SELECT komutunun ilk bölümünü oluşturur. Bir veritabanında birden fazla tablo bulunabilir; seçimin hangi tabloda yapılacağı FROM bölümünde gösterilir. Kimi zaman bir tablodaki alanda bulunan bütün kayıtları seçmek isteyebiliriz; fakat çoğu zaman seçimin sınırlarını daraltmak için sözgelimi bir alandaki değerlerin vereceğimiz bir koşula uymasını isteyebiliriz. Bu durumda "koşul = değer" testini WHERE bölümünde yaparız. Seçilen değerlerin hangi alandaki kayıtlara göre sıralanmasını istiyorsak, ORDER BY bölümünde bunu belirtelibiliriz. Örnek:
SELECT Adi, Soyadi, TelNo FROM Telefonlar WHERE Alankodu = 0535 ORDER BY Adi
Bu komutla veritabanının Telefonlar isimli tablosundan Adi, soyadi ve TelNo adlı sütunlarındaki kayıtlardan Alankodu sütunundaki değeri "0535" olanları seçmiş oluruz. Bir tablodaki bütün alanların bütün değerlerini seçmek için SELECT komutunu şöyle yazarız:
SELECT FROM Veri_adi
Buradaki "Veri_adi" kelimelerinin yerine DSN'e verdiğiniz adı (orneğin yukarıdaki örnekte olduğu gibi, "uyeler" kelimesini) yazacaksınız. SQL'in INSERT, UPDATE ve DELETE komutlarının nasıl kullanıldığını öğrenirseniz, ADO nesnesinin bunlara denk gelen ve aşağıda nasıl kullanıldıklarını göreceğimiz yeni kayıt ekleme, kayıtları güncelleme ve silme metodları yerine kendi SQL komutlarınızı yazabilirsiniz.

Sağladığımız veri bağlantısını kullanarak, yararlanabileceğimiz bir veri grubu oluşturmak için, yukarıda .Connection metodunu kullanırken yazdığımız kodu şöyle geliştirmemiz gerekir:
<% Dim Veriyolu, Kayitdizisi Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" Set Kayitdizisi = Veriyolu.Execute("SELECT * FROM Veri_adi") %>
Buradaki .Execute metodu, DSN'ini verdiğiniz kaynaktaki veritabanından verileri fiilen alıp getirmeye ve bir Recordset (Kayıt dizisi) oluşturmaya yarar. Kayıtları tek tek okuması için Kayitdizisi'ne bir sonraki kayda gitmesini bildirmemiz gerekir. Bunu .MoveNext (bir sonrakine git) metodu ile yaparız. Okunan her kayıt Kayitdizi adlı değişkenin içindedir. Bu nesnenin elemanlarını herhangi bir döngü yöntemiyle ziyaretçinin Browser penceresinde görüntüleyebiliriz; bir HTML etikenin içeriği yapabiliriz; veya başka bir şekilde kullanabiliriz. Aynı döngü, .MoveNext ile bir sonraki kaydın okunmasını da sağlayacaktır. Bunun bir örneğini daha sonra göreceğiz.
Recordset.Open
Veritabanına dayanan Web uygulamalarımızda sorun buradaki gibi sadece veriyi okumakla bitmeyebilir; veriyi güncelleştirmek veya silmek isteyebiliriz. Bunun için doğruca ADO'nun .Recordset metodundan yararlanmamız gerekir. .Recordset metodu ne yapar? Tıpkı ekranınızdaki bir yazının içinde duran imleç (cursor) gibi hayalî bir imleci götürür verilerinizin en başına koyar. Bu hayali imleci veritabanı üzerinde dolaştırmak ve gittiği yerdeki değeri okutmak bizim işimizdir.
.Recordset metodu, ile bir veritabanını okuyacak imleci üç şekilde ayarlayabilirsiniz:
Static (Duragan)SELECT komutu icra edilir ve okunan kayıt arzu ettiğiniz değişkene yazılır. (ADO Sabit Değerleri dosyasınıdan yararlanıyorsak, adOpenStatic)
Forward only (Sadece ilerle) İmleç veritabanı içinde sadece ileri doğru gider ve her seferinde bir kayıt okunur. (Varsayılan imleç türü budur.) (ADO Sabit Değerleri dosyasınıdan yararlanıyorsak, adOpenForwardonly)
Dynamic (Dinamik) Veritabanına ulaşan ve değişiklik yapan başka bir kullanıcı varsa, bu değişiklik size anında yansıtılır. (ADO Sabit Değerleri dosyasınıdan yararlanıyorsak, adOpenDynamic)
Bu yöntemlerden birini seçmekle veriyi belirli bir okuma tarzında açmış olursunuz. Bu yöntemlerden hangisini seçtiğinizi .Recordset metodunu kullanacak olan .Open komutunun argümanı olarak açıkça belirtmeniz gerekir. ADO, bunun için sizden sayılar halinde argümanlar ister.

ADO Sabit Değerleri
ADO+ODBC yoluyla kuracağımız veri bağlantıları, çoğu zaman adeta şifreli ifadeler içerebilir ve bir çok komutun argümanı öğrenmesi zor sayılar halinde verilir. Microsoft ve kullanılmaya hazır ASP Uygulamaları üreten firmalar, bu karmaşık ifadeleri düz metinler olarak ifade etmeye yarayan haricî dosyalar (include files) hazırlar ve sunarlar. Bunlar arasında en yaygın olanı (bu kitapçığın kodları arasında bulunan) Microsoft'un ADOVBS (adovbs.inc) dosyasıdır. (Aynı dosyanın JavaScript sürümü ise adojavs.inc ardını taşır). Bu dosyadan yararlanabilmek için, sitenize kopyalamanız ve daha sonra sayfalarınıza şu kodu eklemeniz gerekir:

Bu dosya, Server tarafından icra edilir ve ADO nesnesinin sayı halindeki bütün argümanlarını anlaşılabilir İngilizce kelimelere çevirir. Bu dosyanın içeriğinden nasıl yararlanacağımızı ele alacağız.

Bir veriye bağlantıyı kurduktan sonra kayit dizimizi .Recordset metodu ile sağlayacaksak, yukarıdaki örnek kodumuzu şöyle yazmak gerekir:

<% Dim Veriyolu, Kayitdizisi, Sorgu Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" Set Kayitdizisi = Server.CreateObject("ADODB.Recordset") Sorgu = "SELECT * FROM Veri_adi" Kayitdizisi.Open Sorgu, Veriyolu, aOpenStatic %>
Bu kod ile, .Recordset metodu son .Open komutu ile bizim için veri bağlantısını sağlar; verdiğimiz SQL Sorgusu icra edilir ve kayıt diziniz Kayitdizisi'ne kaydedilmeye hazır hale gelir. Şimdi imlecinizi ilerleterek, veriyi fiilen okutmanız gerekir; ki bunu yapmak için yukarıda kolayca .Execute metodu ile oluşturduğumuz kayıt dizisinde kullandığımız basit .MoveNext'ten daha çok imkana sahibiz: MoveFirst: Kayıt dizisinin (Recordset'in) birinci satına gider.
MoveLast: Kayıt dizisinin (Recordset'in) son satına gider.
MoveNext: Kayıt dizisinin (Recordset'in) bir sonraki satına gider.
MovePrevious: Kayıt dizisinin (Recordset'in) bir önceki satına gider.
Move: Kayıt dizisinin (Recordset'in) içinde vereceğiniz sayıya göre ilerler. Bunun için iki sayı vermeniz gerekir: başlangıç noktası ve ilerlenecek kayıt sayısı.
Recordset.Update
Veritabanından aldığımız değerleri, kimi zaman ziyaretçinin vereceği değerlerle veya ziyaretçinin bir takım tercihleri sonucu güncelleştirmemiz gerekir. Bu Recordset nesnesinin .Update metodu ile kolayca yapılır. Yalnız burada hassas bir nokta var: diyelim ki aynı anda iki veya daha fazla kullanıcı Web programımızın veritabanına ulaşır ve aynı anda değişiklik yaparlarsa ne olur?
Biraz önce Recordset'in .Open metodunun imleçlerinden söz ederken, okumanın yönünü veya imlecin hareket tarzını belirleyen argümanları sıralamıştık. Bu argüman dizisine bir yenisini ekleyerek, veritabanına erişimin niteliğini ve güncelleştirmenin nasıl yapılacağı ve yansıtılacağını da belirleyebiliriz. Bu işlemin temel ilkesi veritabanı kayıtlarının kilitlenmesi esasıdır. Bu kilitlemenin türünü belirleyerek, güncelleştirmenin de nasıl yapılacağını belirlemiş oluruz. Burada kullanacağımız argümanlar da ADO'nin şifreli sayıları olması gerekirken, adovbs.inc dosyası sayesinde İngilizce (ve dolayısıyla anlaşılabilir) kelimeler olur. advbs.inc dosyasını devreye soktuysanız, şu iki tür kiliti kullanabiliriz:
adLockReadOnly Kayıtların güncelleştirilmesini önler; ziyaretçimiz veritabanına kayıt yapmayacaksa, bu kilit türünü kullanmamız gerekir.
adLockOptimistic Veritabanına ek yapacaksak, mevcut kayıtmları düzelteceksek ve bazılarını sileceksek, bu kilit türünü kullanmamız gerekir.
Yukarıdaki kod örneğimizin sadece son satırını, bu metodu kullanmak amacıyla, şöyle yazabiliriz:
Kayitdizisi.Open Sorgu, Veriyolu, aOpenStatic, adLockOptimistic
Tabiî bir veritabanını güncelleştirmek için imleci veritabanında doğru kaydın üzerine götürmek ve bu arada Recordset'in bize sağladığı mevcut verilerin yerine yeni değerleri atamış olmak gerekir. Bunu sağladıktan sonra bütün yapacağımız şey .Update metodunu kullanmak ibarettir:
Kayitdizisi("Adi") = "Necip Fazıl"
Kayitdizisi("Soyadı") "Dayanır"
Kayitdizisi.Update
Bu komut, imleç o sırada hangi kaydın üzerinde ise o kaydın "Adi" ve "Soyadi" alanlarındaki veriyi "Necip Fazıl" ve "Dayanır" haline getirir. Bu metodu kullanırken bir kaydın bütün alanlarını güncelleştirmemiz veya güncelleştirilmeyen alanları eski değerleri ile tekrar etmemiz gerekmez.
Recordset.Delete
Bir veritabanındaki kaydı silmek de ADO ile oldukça kolaydır. İmleci, silinecek kaydın üzerine götürdükten sonra, Recordset'in , .Delete metodunu çağırarak o andaki kayıt silinir. Bu metod, bir kaydı bütün alanlarındaki değerlerle birlikte (yani veritabanının bir satırını tümüyle) siler:
Kayitdizisi.Update
Recordset.AddNew
Bir veritabanına yeni kayıt eklemek istediğimizde, Recordset'in .AddNew (yeni ekle) metodundan yararlanırız. Bu metodun özelliği bizim imleci veritabanı içinde bir yere götürme zorunluğumuz olmamasıdır. Bu metod kendiliğinden imleci dosyanın en son satırının altına götürür. .AddNew metodu bir veritabanı dosyasına kayıt eklerken, veritabanında mevcut bütün alanlar için değer vermenizi isteyecektir. Örneğin
<% Kayitdizisi.AddNew Kayitdizisi("Adi") = "Necip Fazıl" Kayitdizisi("Soyadı") "Dayanır" Kayitdizisi("TelNo") = "0342-3390000" Kayitdizisi.Update %>
Veritabanına yeni kaydı, .Update metodunun yaptığına dikkat edin.
DSN'siz Veri Bağlantısı
Bu kadar DSN oluşturmayı öğrendikten sonra, "Aslında DSN olmadan da veritabanlarınıza ulaşabilirsiniz!" derlerse, herhalde çok sevinmeyiz. Ama işin doğrusu DSN yoludur. Fakat yine de DSN oluşturmadan veritabanına ulaşabileceğimizi bilmemiz gerekir.
DSN, genellikle Web Server'ları yavaşlatır; Web Server, DSN'ini belirttiğiniz veriye ulaşmak için önce ODBC'nin yardımını ister; ODBC, bir takım sürücüleri devreye sokar ve sonunda veriye ulaşırız. Bir DSN-verisine 20-30'dan fazla kullanıcı aynı anda eriştiği zaman bu yavaşlama gözle görünür hale gelebilir. Bir süre öncesine kadar Microsoft firması, veriye dayanan Web sitelerinin veri-bağını DSN yoluyla kurmasını tavsiye ederken, şimdi MS yayınlarında sık sık DSN'siz veri bağlantısının da etkin şekilde kullanılacağı belirtiliyor.
Yukarıda verdiğimiz DSN örneği şöyle idi:
<% Dim Veriyolu, Kayitdizisi Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" Set Kayitdizisi = Veriyolu.Execute("SELECT * FROM Veri_adi") %>
Böyle bir DSN bağlantısını kullanabilmemiz için, kendi kişisel Web Server ortamımızda Denetim Masası'ndaki ODBC aracını kullanarak bir DSN oluşturmamız; Internet ortamında ise bu adı vereceğimiz veritabanı dosyasına DSN oluşturulması için Web Server yöneticisinin yardımını istememiz gerekiyor. Oysa aynı işlemi DSN'siz veri bağlantısı kurarak da yapabiliriz. Bunun için, DSN'e yukarıdaki gibi doğrudan göndermede bulunmak yerine; ya ODBC sürücüsüne ya da ODBC'nin kullandığı Microsoft Jet OLEDB sürücüsüne doğrudan atıfta bulunuruz. Örnek:
Veriyolu.Open "Veri=" & Server.MapPath("..../veriler/uyeler.mdb") &
"; Driver = {Microsoft Access Driver (*.mdb);"
Burada, DNS'siz bağlantı için veritabanı dosyasının Server'daki göreli yerini, adını ve hangi sürücünün kullanılacağını belirtiyoruz. Aynı bağlantıyı, doğruca Jet sürücüsü için de yazabilirdik:
Veriyolu.Open "Veri=" & Server.MapPath("..../veriler/uyeler.mdb")
& "; Provider=Microsoft.Jet.OLEDB4.0;"
Tabiî buradaki sorun kullandığınız veritabanı dosya türüne uygun Microsoft Jet sürücüsü seçebilmektir. Bu konuda geniş bilgi Microsoft'un Internet sitesinde bulunabilir.
Veri ile HTML Etiketlerini Doldurma
ADO nesnesini tanıdık; metodlarını gördük. ADO'nun veritabanı ile DSN ile ve DSN'siz nasıl bağlantı kuracağını ele aldık. Şimdi çok kısa olarak elde ettiğimiz verilerle, HTML etiketlerinin içini nasıl dolduracağımızı görelim. Burada "içini doldurmak" (veya bir çok İngilizce kaynakta göreceğiniz üzere populate etmek) bir etiketin değer (value) bölümünü yazmak anlamına geliyor). Burada küçük bir kaç örnekle, veri kaynağını kullanarak HTML etiketlerinin içini doldurma alıştırması yapalım. Buradaki bzı örneklerde ODBC konusunu ele alırken oluşturduğumuz uyeler.mdb'yi DSN olarak "uyeler" verisi şeklinde kullanacağız; fakat siz istediğiniz veriyi kullanabilirsiniz.
Seçme Kutuları: SELECT
SELECT, ziyaretçilerimize önceden belirlenmiş bir çok unsurdan birini veya daha fazlasını seçmelerine imkan veren bir etikettir. Ziyaretçi, seçimini SELECT'in OPTION'ları arasından yapar. Seçenekler (OPTION), sahip oldukları değeri Server'a gönderirler. Genel yazım kuralı şöyledir:

Bu Form'un gönder (Submit) düğmesi ile sağlanan hareket (ACTION), seçilen değeri veya değerleri, Form'u işleyecek ASP programına gönderir.
Ziyaretçimize sunacağımız seçenekler, iki-üç adet ise, bunu HTML dosyasını yazarken, OPTION'lar halinde kodlamak kolay olabilir. Ancak seçenek sayısı artıyorsa, veya seçeneklerimiz sık sık değişiyorsa, bunları bir veri tabanında toplamak ve OPTION değerlerini veritabanının bir alanından alarak ziyaretçiye sunmak çok daha kolay olur. Böylece ASP sayfası değişmeden kalır; biz sadece veritabanını güncelleştiririz. Çoğu zaman bu güncelleştirme ziyaretçilerin yapacakları eklerin veritabanına yazılmasıyla sağlandığı için, ortaya gerçekten dinamik bir Web Uygulaması çıkmış olur.
Diyelim ki, bizim grubumuzun üyelerini gösteren yukarıda oluşturduğumuz uyeler.mdb (DSN'i uyeler olan veritabanı) dosyasının adı-soyadı alanlarını birleştirerek, sayfamızdaki bir SELECT etiketinin OPTION'larına yazmak istiyoruz. Bunun için önce sayfamızda kullanacağımız değişkenleri tanımlayalım:
<% Dim connVeriyolu, rsVeri, SQL %>
Sonra, bu değişkenlerden veri ile ilgili olanlara .Connection ve .Recordset için gerekli ifadeleri yazalım. Veri ile çalışırken tasarımcının değişken adlarına bakarak hangisinin .Connection, hangisinin .Recordset değerlerini içerdiğini anlaması zorlaşabilir. Bu bakımdan değişken adlarının önüne .Connection için olanında conn, .Recordset için olanında rs harflerini kulllanmak yararlı olabilir. Veritabanından fiilen hangi verileri çekeceğimizi gösteren SQL deyimini de belirgin bir şekilde SQL değişkenine yazabiliriz:
<% Set connVeriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") SQL ="SELECT uyeAdi, uyeSoyadi FROM uyeler" %>
Şimdi bu değerlere dayanan ve adına uyeler diyeceğimiz veri kümesini oluşturalım:
<% connVeriyolu.open "uyeler" Set rsVeri=connVeriyolu.execute(SQL) %>
Artık elimizde içinde bütün üyelerin adı ve soyadını tutan bir dizi-değişken var. Şimdi biliyoruz ki veritabanından veri satır-satır okunur. Birinci satırın okunması sırasında bu değişkenin değerlerini yazacak olursak:
rsVeri (0) = üye
1'in adı rsVeri(1) = üye 1'in soyadı
olacaktır. Veritabanından ikinci satırın okunmasında ikinci üyenin adı ve soyadı, üçüncü satırın okunmasında üçüncü üyenin adı ve soyadı bu değişkenlerin değeri olacaktır. Demek ki, bu değerleri bir SELECT etiketinin OPTION değeri olarak kullancaksak, bu işlemi ikinci satır okunmadan yaptırmamız gerekir. O halde:

<% rsVeri.close %>

Do döngüsünün içinde iken veritabanından alınan değer, herhangi bir değişkenin değeri gibi kullanılabilir. Burada verilerin uyeler dizisinin dosya sonuna (eof, End Of File) okunduğuna dikkat edin. Şimdi yukarıdaki kodları bir Form içinde birleştirelim:
<%@ LANGUAGE="VBSCRIPT" %>
<% Option Explicit %>

ASP SELECT DOLDURMA

<% ' Değişkenleri tanımlayalım Dim connVeriyolu, rsVeri, SQL Set connVeriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") SQL ="SELECT uyeAdi, uyeSoyadi FROM uyeler" connVeriyolu.open "uyeler" Set rsVeri=connVeriyolu.execute(SQL) %>

Bu listeden bir üyenin adını seçiniz:

<% rsVeri.close %>

Bu sayfayı option.asp adıyla kaydederek sınayabiliriz. Alacağımız sonuç şuna benzemelidir:

Burada yapılan seçim sonucu elde edilen değer Server'a gönderilebilir; ve söz gelimi ziyaretçinin seçtiği kişiye ait bilgiler kendisine ulaştırılabilir.
İşaretleme Alanları: INPUT RADIO
INPUT etiketi türleri ziyaretçilerimizin önceden belirlenmiş bir çok unsurdan birini veya daha fazlasını seçmelerine veya kendilerinin girdi yapmalarına imkan veren bir etikettir. INPUT türlerinden Radio ve Checkbox (işaretleme kutusu) veritabanından çekilen değerlerle doldurularak ziyaretçiye sunulabilir. Ziyaretçi, seçimini radyo düğmelerinden veya işaret kutularından birini işaretleyerek yapar.
INPUT etiketinin radyo düğmesi türünün genel yazım kuralı şöyledir:

Bu Form'un gönder (Submit) düğmesi ile sağlanan hareket (ACTION), seçilen değeri Form'u işleyecek ASP programına gönderir. Bir Form'daki bir grup oluşturan bütün radyo düğmeleri aynı adı alırlar, ki böylece ASP programına bir değişken için değer gönderilmiş olur.
Diyelim ki ziyaretçimizden beğendiği rengi seçmesini isteyen bir grup radyo düğmesi sunan bir Form yapacağız. Şu kodu radyo.asp adıyla kaydedelim:
<%@ LANGUAGE="VBSCRIPT" %>

ASP OPTION-RADIO DOLDURMA

<% ' Değişkenleri tanımlayalım Dim connVeriyolu, rsVeri, SQL Set connVeriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") SQL ="SELECT renk FROM renkler" connVeriyolu.open "uyeler" Set rsVeri=connVeriyolu.execute(SQL) %>

<% Do While Not rsVeri.eof %> <%rsVeri.movenext loop%>

Renk

<%=rsVeri(0)%>

Burada "Radyo" isimli radyo düğmesine verdiğimiz değerleri, ODBC'nin "uyeler" adıyla tanıdığı veritabanından alıyoruz; bir önceki örnekten farklı olarak bu kez aynı veritabanındaki farklı tablodan, renkler tablosundan ve sadece bir alanın, renk alanının değerlerini çekiyoruz. Bu örnek programda da ziyaretçinin seçtiği değerleri Server'a gönderecek bir Gönder düğmesi yok. Ama içeriğini veritabanından aldığımız değerlerle doldurduktan sonra, ziyaretçinin radyo düğmeleriyle yapacağı tercihler, tıpkı klasik HTML'deki gibi kullanılabilir; Server'a değişken olarak gönderilebilir; veya ziyaretçinin bilgisayarında (client-side) herhangi bir Script tarafından kullanılabilir.
İşaretleme Alanları: INPUT CHECHBOX
INPUT etiketinin ziyaretçiye işaretleyerek tercih imkanı veren diğer aracı Checkbox (işaretleme kutusu) türüdür. Tıpkı radyo düğmesinde olduğu gibi veritabanından çekilen değerlerle doldurularak ziyaretçiye sunulabilir. Ziyaretçi, seçimini işaret kutularından birini işaretleyerek yapar.
INPUT etiketinin Checkbox türünün genel yazım kuralı şöyledir:

Bu Form'un gönder (Submit) düğmesi ile sağlanan hareket (ACTION) seçilen değeri Forma gönderecektir. Radyo düğmesi ile Checkbox'ın arasındaki fark, ziyaretçinin aynı ismi taşıyan radyo düğmelerinden birini işaretleyebilirken; istediği kadar Checkbox'a işaret koyabilmesidir. Birden fazla Checkbox işaretlendiği taktirde Server'a "metin1=deger1, deger2.." şeklinde bilgi gönderirler. (ASP programlama açısından, bu değişken Request.Form nesnesinde Checkbox'ın adını taşıyan kolleksiyonun içinde dizi-değişken olarak yazılır.)
Yukarıdaki radyo düğmesi örneğimizin sadece Do döngüsüne ait kısmını değiştirerek, Checkbox'a uyarlayalım, ve isaret.asp adıyla kaydedelim:
<% Do While Not rsVeri.eof %>

<%=rsVeri(0)%>

<%rsVeri.movenext loop%>
Ziyaretçi bu form ile birden fazla kutu işaretleyerek Gönder düğmesine basarsa, Server'a gelecek bilgi örneğin, "Isaret=Kırmızı, Mavi" şeklinde olacaktır.

ASP Kaynaklar

asp.superexpert.com aspwire.com www.15seconds.com www.asp101.com
www.devasp.com

2010-10-20T07:18:00.003-07:00

ASP NEDİR?

ASP, Server-Side Tabanlı bir dildir. Yani Sunucu tarafında yorumlanır. Ve bu sayede kimse kaynak kodlarınıza ulaşamaz...

Bu şöyle oluyor: Siz URL hanesine adresi girdiğinizde, bana falanca dosyayı bul, çağır ve yorumla diye bir istemde bulunuyorsunuz. (Bu durumda siz Client-Side yani istemci oluyorsunuz.) Server'da (Sunucu) kendisinden icra etmesini istediğiniz dosyayı arar bulur ve eğer bulursa, bu dosyayı hemen "asp.dll" adlı bir programa iletir. asp.dll'de aldığı bu dosyayı hemen yorumlamaz. Önce serverda bulunan, belki sizin de gözünüze çarpmıştır, "Global.asa" adlı dosyanın çalışıp çalışmadığına bakar.

Global.asa ne mi diyeceksiniz. Global.asa'da diğer asp dosyaları gibi aslında düz bir text dosyasıdır ama farkı şudur. ASP dosyalarının çalışma kurallarını belirler. Bu dosyayı sonra tekrar ele alacağız. Özellikle Counter ve Active User Konusunda...

Asp.dll önce gelen dosyada hangi script dilinin kullanıldığına bakar. Ve buna göre kendini hazırlar. Nereden mi anlar. Belki dikkatinizi çekmiştir. ASP veya Java dosyalarında. ScriptLanguage diye bir satır. İşte buradan anlar. Asp.dll sonra bu derlediği bilgileri, tamamen asp kodlarından ayrılmış, temiz bir halde browser'a gönderir. Bizde böylece sadece HTML kodlarını görürüz. ASP yazmak için iki dil kullanabiliriz.

Visual Basic ve Java Script... Fakat şu anda dünyada en geçerli olanı Visual Basic'tir. İşin bir ilginç yanı da şudur. Normalde Netscape ASP Scriptini yorumlayamaz. Ama bizim kodlarımızda böyle bir korkumuz yoktur. Çünkü niye. Hatırlayın bakalım niye? Umarım çoğunuz püf noktasını anlamıştır. Çünkü "asp.dll" Browser'a VB kodlarından tamamen arındırılmış, yorumlanmış, tertemiz bir HTML sayfası gönderir. Ve böylece bizim de acaba netscape'i olanda çalışacak mı diye bir korkumuz kalmaz.

STATİK SAYFA NEDİR?
Statik sayfa onu oluşturan kişinin ( webmaster ) bu sayfanın içeriğini bitirdiği tamamladığı ve kullanıcıların bu sayfaya her uğradıklarında aynı içeriği gördüğü sayfalardır. İçeriklerinin değişmesi için yeniden tasarlanılmaları gereklidir. Bu zaman ve iş gücü kaybına yol açan bir etkendir.
DİNAMİK SAYFA NEDİR?
İçeriği tamamı ile önceden belirlenmiş bazı kriterlere bağlı olarak değişen sayfaları dinamik sayfalar olarak adlandırabiliriz. Bu değişiklik sayfanın aldığı bazı girdilere göre olabilir.

ASP SAYFALARININ ÇALIŞMA İLKESİ

Şimdi, ilk ASP'mizi çalıştırdığımıza göre, biraz teknikten söz edebiliriz. HTML'in ziyaretçinin bilgisayarında çalıştığını biliyorsunuz; istemci Browser, sizin URL hanesine adını yazdığınız HTML dosyasını yine adresteki sunucu Web Server'dan ister. Web Server da bu dosyayı bulur ve içinde kayıtlı resim ve diğer unsurlarla birlikte istek sahibine gönderir. Fakat kimi zaman Server'a bize sadece bir dosyayı göndermesini değil, fakat bu dosyanın içinde kayıtlı komutlar varsa onları icra etmesini de bildirebiliriz. Bunu yapmanın bir yolu CGI programlarıdır. Bir diğer yolu ise ASP'dir. Web Server, kendisinden bir ASP belgesi talep edildiğinde, kendi kendine "Dur bakalım! ASP istendiği zaman hemen alıp göndermek yok, önce bunu ASP.DLL programına gönderelim.. Ondan sonra işimize devam ederiz!" der.

ASP.DLL, kendisine bir .asp dosyasının geldiğini görünce, hemen ASP'lerin Anayasası olan global.asa'nin çalışıp çalışmadığına bakar. global.asa, tıpkı diğer ASP dosyaları gibi bir düz yazı dosyasıdır ve ASP programlarının çalışma koşullarını düzenleyen kuralları içerir. (Bu dosyayı sırası gelince ele alacağız.) Yukarıdaki örnekte gördüğümüz gibi ASP dosyası hem HTML kodları içerir, hem de içinde bir Script diliyle yazılmış kodlar vardır. ASP'ye "program" özelliği kazandıran bu Script dili ile yazılmış kodlardır. ASP.DLL, önce gelen .asp dosyasında hangi Script dilinin kullanıldığına bakar ve bunun için gerekli ortamı oluşturur; yani bu Script dilini yorumlayacak programı çalıştırır; bu program Script'i yorumlar ve icra edilecek komutları icra eder; ASP.DLL, icra edilen komutlar, işletim sisteminin yardımını istiyorsa (örneğin bir veritabanından veri çekmek gibi, veya dosya sistemine bir dosya açtırmak, yazdırmak, sildirmek gibi) bu yardımın edinilmesini de sağlar. Bütün bu işlerin sonunda sizin yazdığınız HTML kodlarına ek yapmak (örneğin bir tablonun içini, çekilen verilerle doldurmak veya dosya sisteminden edinilen bir dosyanın içeriğini sayfaya aktarmak gibi) gerekiyorsa bu ekleri ASP.DLL yapar.
ASP.DLL, kendisine sevk edilen dosyayı satır satır okur ve önce dosyadaki ASP kodlarının gerektirdiği HTML değerlerini bulur; yani önce ASP icra edilir, gereği yerine getirilir. Sonra HTML bölümleri ile birleştirilip sonuçta sunucuya saf ve temiz bir HTML sayfası gönderilir. Bu sayfanın içinde bir satır bile ASP kodu bulunmaz. Eğer sayfanıza ziyaretçinin Browser'ında çalışması amacıyla Javascript veya VBScript kodları koydu iseniz, elbette bu kodlar HTML'in parçası olarak ziyaretçiye gidecektir. Fakat giden sayfada artık ASP'ye ilişkin hiç bir şey kalmamış olacaktır.
KİŞİSEL WEB SERVER KURULUMU (PWS , IIS)

ASP'nin Dili

ASP, bir teknolojidir. Kendi başına bir yazım kuralı yoktur. ASP tekniğini kullanabilmek için, ASP sayfasının talep edilmesi halinde ziyaretçiye gönderilmeden önce ASP.DLL'ye teslim edilmesi bu teknolojinin kullanılabilmesi için hemen hemen tek şarttır. Bunu, dosya uzantısını .asp yaparak sağlarız.
ASP.DLL ise, dünyada mevcut bütün Script dilleri ile verilecek komutları kabul edebilir. Sadece ASP.DLL'e sayfadaki kodların hangi dilde olduğunu söylemeniz gerekir. Bunu, ASP sayfasının birinci satırında yaparız. Örneğin ASP'ye VBScript dilini kullanmasını belirtmek için bu satırı şöyle yazarız:
<% @Language=VBScript %>
ASP sayfalarında genellikle VBScript, JavaScript ve JScript kullanılır. Ancak örneğin Perl dilinden türetilen PerlScript, PHP'den türetilen PHPScript de giderek ilgi çeken ASP dilleri arasına giriyor.
Bir ASP sayfası içinde farklı Script dilleri kullanılabilir.
Biz bu kitapçıkta örneklerimizi VBScript diliyle yazacağız.

YAZILIM KURALLARI

VBScript komutları, anahtar kelimeleri ve değişken adlarının büyük harf-küçük harf olması önemli değildir. Yani yukarıdaki ifadelerden birini şu biçimlerden birinde yazabilirdik; kodumuz yine de çalışırdı:
For fontBoyut = 1 To 7
FOR FONTBOYUT = 1 TO 7
for fontboyut = 1 to 7
Fakat... Bu demek değildir ki, VBScript ile kodlamanın kendi gelenekleri yok! VBScript'çiler genellikle komutların birinci harfini büyük yaparlar: For gibi. Değişken adlarında ise kendinize anlamlı gelen bir biçim tutturabilir ve öyle devam edebilirsiniz.
Eğer bir kod satırı çok uzun geliyor ve daha sonra anlaşılması imkansız derecede uzuyorsa, bu satırı alt çizgi (_) ile aşağı satırda devam ettirebilirsiniz. Örnek:
<% If degisken1 > 1 And _
değisken1 < 10 Then %>

DEĞİŞKENLER

İyi programcılık değişkenlerin önceden beyan edilmesini gerektirir. Bunu DIM komutuyla yaparız. DIM, Dimension (boyutlandır) kelimesinden kısaltılmıştır. Pek akıllıca görünmese de bu komut, bilgisayarın değişken yeri olarak bir bellek alanının boyutunu belirtmesini sağlar.
Değişkenlere verilecek ismimlerin anlaşılır olması programın okunulurluğunu kolaylaştırır. Ayrıca değişken tanımlamaları ile ilgili bazı kurallar mevcuttur. Bu kurallar aşağıda verilmiştir:
1- Değişken ismi bir harf ile başlamalıdır
Ad1,Ad2 şeklinde değişken tanımı yapılabilir fakat 1Ad veya 2Ad kullanımı yanlıştır.

2-Değişken isminde boşluk bulunamaz. Bunun yerine alt çizgi karakteri kullanılabilir.
Adi_Soyadi doğru bir kullanım fakat Adi Soyadi gibi arasında boşluk içeren değişken tanımı yapılamaz.

3-Değişkene verilecek isim Vbscript komutlarını içeremez
Dim bir değişken ismi olamaz.

4-Değişken ismi 255 karakterden fazlada olamaz.
<% DIM Gun, Ay, Ogrenci, Not Gun = "Pazartesi" Ay = "Ocak" Ogrenci = "Necip" Not = 5 %>
Bir ASP sayfasının birinci satırı olarak
<% OPTION EXPLICIT %>
yazarsanız VBScript DIM komutuyla belirlenmemiş değişken kullanmanıza izin vermez; kullanırsanız hata verir ve durur. Bu ifadenin işinize çok yarayacağı bir diğer nokta, kodda değişken adını yazarken hata yapmanızı önlemektir. VBScript sizin hata yaptığınızı bilemeyeceği için yanlış kelimeyi yeni bir değişken sayacaktır. Değer atamadığınız bu yeni değişkeni kullandığınız yerlerde ya programınız hata verir, ya da kendisine doğru görünen işlemler yapar, fakat beklediğiniz sonucu elde edemezsiniz. OPTION EXPLICIT, yanlış yazdığınız değişkeni yeni değişken sayarak önceden tanımlanmamış değişken kullandığınızı düşünerek, duracaktır.

DİZİ DEĞİŞKENLERİ
VBScript'in kullanılmaya hazır bir çok fonksiyonu vardır; bunlardan biri olan Array ile, kolayca dizi değişken oluşturabiliriz. Diyelim ki, Gunler(7) dizi-değişkenini gün adları ile doldurarak oluşturmak istiyoruz:
<% Dim Gunler = Array ("Pazartesi" , "Salı" , "Çarşamba" , "Perşembe" , "Cuma" , "Cumartesi", "Pazar") %>
ile hem dizi-değişkeni oluşturabiliriz; hem de değerlerini atayabiliriz. Bu suretle oluşturduğumuz dizi değişkenin üyelerine daha sonra sıra numaraları ile atıfta bulunabilirsiniz. Örneğin:
<%=Gunler(6)%>
bize Pazar'ı verir. Neden? Çünkü hayatlarının büyük bölümünü penceresiz ortamlarda geçiren kişiler olan dil asarımcıları, sayı saymaya biz normal insanlar gibi 1'den değil 0'dan başlarlar; dolayısıyla Gunler dizi-değişkeni Gunler(0)'dan başlar!
REDİM :

Bazen elinizde eleman sayısı değişen bir data girdisi olabilir bu gibi durumlarda kullanılacak dizinin boyutuda değişken olabilir. Programınızın herhangi bir yerinde kullanılan bir diziyi yeniden boyutlandırma ihtiyacı duyulursa Redim keyword ü kullanılabilir böylece programımızın çalışması esnasında dizimizi yeniden boyutlandırabiliriz. Ancak unutulamaması gereken bir nokta bir dizi yeniden boyutlandırıldığında içerdiği eski datalar dizi içerisinden atılıır. Bir dizi içerisinde bulunan eski veriler kullanılmak isteniyorsa prereserve keywordu kullanılabilir.
ÇOK BOYUTLU DİZİLER
Bazı uygulamalarda matris yapısında dizi tanımlamalarına ihtiyaç duyulabilir. Böyle durumlarda çok boyutlu dizi tanımları kullanılabilir. Çok boyutlu dizi tanımı kullanılacak dizinin boyutları verilmek süreti ile gerçekleştirilebilir.
Dim myarray(3,3)
Şeklinde bir tanımlama 3 X 3 boyutlarında bir dizi oluşturur bu diziye atama yapılmak istenildiğinde ise:
myarary(0,0)="test"
myarary(0,1)="deneme"
myarary(0,2)="test2"
myarary(1,0)="deneme2"
myarary(1,1)="111-23-4"
myarary(1,2)="Mustafa"
şeklinde atama yapılabilir

SABİT DEĞERLER

VBScript'te bir kere verdiğiniz değeri hiç değişmeyen unsurlar (değişken diyemezdik, değil mi?) vardır. Sabit değer, bütün ASP sayfası boyunca (hatta isterseniz, bütün site, yani Uygulama boyunca) değişmeden kalır. Bu değerleri Const (constant, sabit kelimesinden türetilme) komutuyla belirtiriz:
Const DolarDeger = 560780
Const SirketinAdi = "Web Tasarım ve Site Onarım A.Ş."
Const Slogan = "Siteler ve Kırık Kalpler Onarılır"

VERİ TİPLERİ

1- Byte
1 Baytlık işaretsiz tamsayı tipidir. 0 ile 255 arasında değer alabilir.
2-Integer
2 Baytlık işaretli tamsayı tipidir. -32.768 ile 32.767 arasında değer alabilir.
3-Long
4 Baytlık işaretli tamsayı tipidir. -2.147.483.648 ile 2.147.483.647 arasında değer alabilir.
4-Long
4 Baytlık ondalık sayı tipidir. +- 3.402923 X 10 38 ile +- 1.401298 X 10-45 arasında değer alabilir.
5-Double
8 Byte lık ondalık sayı tipidir. +- 1.79769313486232 X 10308 ile +-4.94065645841247 X 10-324 arasında değer alabilir.
6-String
Karakter sınırı verilmezse 2 milyar karaktere kadar atama yapılabilen sayısal olmayan veri tipidir. Bu tip karakter sayısı +10 byte yer kaplar. String bir veri tipi oluşturmak için değişkene atanacak değer " " işaretleri içerisinde yer almalıdır.
Adi="Mehmet"
7-Date
8 byte yer kaplayan bu değişkene 1/1/100 ile 31/12/9999 arasındaki tarih ve 0:00:00 ile 23:59:59 arasındaki saat atmaları yapılabilir. Bu tipteki değişkenlere atama string veri tipinde olduğu gibi veya # # karakterleri arasında yapılabilir.
Dogum_tarihi=#19/08/1978#
8-Boolean
2 byte lık bir veri tipi olmasına rağmen sadece True veya False değerleri alabilir. Yani daha çok iki durumlu değişkenlerde kullanılır. Bu tipten tanımlanan değişkenlere direkt True veya False atanabileceği gibi sayısal değerlerde atanabilir.. Atanan sayı 0 ise False, değilse True kabul edilir.
Evli=True
Evli=1
VERİ TİPİ DEĞİŞTİRME İŞLEMLERİ
Bazen program içerisinde atnımlanmış veya içeriğine bir değer atanmış bir tipdeki değeri başka bir tipe değiştirme ihtiyacı duyulabilir. Bir veri itpini bir değerden diğerine çevirmek için kullanılabilecek veri dönüşüm fonksiyonları aşağıda verilmiştir.
Ccur (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Currency veri tipine dönüştürür.

Cdbl (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Double veri tipine dönüştürür.

Cint (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Integer veri tipine dönüştürür.

Clng (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Long veri tipine dönüştürür.

CVar (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Variant veri tipine dönüştürür.

CBool (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Booolean veri tipine dönüştürür.

CByte (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Byte veri tipine dönüştürür.

CDate (ifade) :Parantez içinde verilen ifadeyi Date veri tipine dönüştürür.
CInt

Ne iş yapar: Herhangi tipteki geçerli bir ifadeyi integer alt tipine dönüştürür.
Söz dizimi: CInt(ifade)

Örnek:
mystr = "12"
myint = CInt(mystr)/3 'myint değişkeninin değeri : 4
CStr

Ne iş yapar: Herhangi tipteki geçerli bir ifadeyi integer alt tipine dönüştürür.
Söz dizimi: CStr(ifade)

Örnek:
myint = 41
mystr = CStr(myint) + " kere maşallah" 'mystr değeri : "41 kere maşallah"
CDate

Ne iş yapar: Herhangi tipteki geçerli bir ifadeyi integer alt tipine dönüştürür.
Söz dizimi: CDate(ifade)

Örnek:
mystr = "Ekim 12, 1998" ' sunucu sistemin saat/tarihi İngilizce ise değişir.
mydate = CStr(mystr) 'mydate değeri : 12.10.1998
VarType

<% degisken_1 = 12 degisken_2 = "Ben sendeyim sen bendesin Rüveyda..." degisken_3 = #08-12-2000# response.write vartype(degisken_1) 'sayfaya 2 yazar response.write vartype(degisken_2) 'sayfaya 8 yazar response.write vartype(degisken_3) 'sayfaya 7 yazar %>

TypeName
Pi=3
Tarih=#10/10/1998#
Test="Selam Millet"
Response.write TypeName (pi) ‘Sayfaya byte yazar
Response.write TypeName (tarih) ‘Sayfaya date yazar
Response.write TypeName (text) ‘Sayfaya text yazar
TEST FONKSİYONLARI
VBScript'te kullandığımız bazı değişkenlerin o andaki durumu, programımızın akışını kontrolde kullanacağımız bilgiyi sağlayabilir. Sözgelimi bir değişkenin değeri boş ise, ziyaretçimizin formu tam olarak doldurmadığını düşünebiliriz. VBScript, bize değişkenlerin durumunu sınamamız için bazı özel fonksiyonlar sağlar. Bu özel fonksiyonlardan dönen değer True (doğru) veya False (yanlış) olur; doğru sonucun değeri -1, yanlış sonucun değeri ise 0'dır:

IsArray Bir değişkenin dizi-değişken (Array) olup olmadığını sınar.
IsDate Bir değişkenin değerinin tarihe (Date) çevrilip çevrilemeyeceğini sınar.
IsEmpty Bir değişkenin tanımlanıp değer atanmış olup olmadığını sınar.
IsNull Bir değişkenin geçerli bir değer tutup tutmadığını sınar.
IsNumeric Bir değişkenin sayı olarak işleme tabi tutup tutulamayacağını sınar
IsObject Bir ifadenin geçerli bir ActiveX veya OLE nesnesine referansta bulunup bulunmadığını sınar.
TypeName Bir değişkenin türünü belirtir.
VarType Bir değişkenin türünü belirten sayıyı verir.

Şimdi ASP için gerekli VBScript bilgisi bu kadar değil tabiî. Ama bu, işe başlamamız için yeter. İlerde yeni VBScript komutları, veya fonksiyonları ile karşılaşırsak (ki size garanti ederim, karşılaşacağınızı!) onları orada kısaca ele alırız. Ama yukarıdaki VBScript bilgisi, her zaman lazım!

OPERATÖRLER:

Bir programlama dilinde veya scriptini kullanarak artimetik ve lojik işlemleri yapmak için gerekli operatörler bulunur. Vbscripte de bazı işlemler operatörlerle yapılırken bazıları ise fonksiyonlarla yapılır.
= Atama X = 5
+ Toplama Print 20+5 '25
- Çıkarma Print 10-5 '5
* Çarpma Print 3*5 '15
/ Bölme Print 9/2 '4.5
\ Tam Bölme Print 9\2 '4
& String Toplama Print "Bayram" & "paşa" 'Bayrampaşa
Ù Üst Print 4Ù2 '16
Mod Bölmede Kalan Print 5 Mod 2 '1
And Ve Print 5 And 17 21
Or Veya Print 7 Or 17 '23
Not Değil Print Not &H1 '&HFFFE

Tesadüfî Sayı
Bilgisayarın matematik işlemlerde, özellikle istatistik hesaplamalarla kullanılması tesadüfî (rastlantısal) sayı üretmeyi gerekli kılmıştı. Fakat daha sonra bilgisayar oyunları bu işlemi adeta zorunla hale getirdi. Rastlantısal sayı, bir dizide tekrar etmesi belirli bir düzene tabi olmayan sayı demektir. Bilgisayar yokken, tesadüfî sayı tabloları matematikçiler tarafından uzun uğraşlarla üretilirdi.
VBScript, bu amaçla Visual Basic'in Randomize ve Rnd komutlarını almıştır. Randomize, tesadüfî sayı üretme sürecini başlatır; Rnd da bu sayıyı size verir. Kodunuzda bir yerde Rnd kullanacaksınız, ondan önce bir yerlerde mutlaka Randomize komutunun yer alması gerekir. Bunun bir uygulaması şu olabilir:
<% OPTION EXPLICIT %>

<% Dim TesadufiSayi Randomize TesadufiSayi = Rnd %>
<%=TesadufiSayi%>

Tam Sayı Elde Etmek için: Int ve Round
Tamsayi = Int(KesirliSayi)

INCLUDE FILE

Bu seçeneğimiz asıl olarak, herhangi bir ASP dosyamızı başka bir ASP dosyamıza dahil etmeye yarar.

STRİNG İŞLEMLERİ

UCASE AND LCASE
Ucase bir string içerisnde yer alan tüm karakterleri büyük karakterlere çevirmek için kullanılan bir fonksiyondur. Bu işlemin tam tersini yani bir string içinde yer alan karakterlerin tamamını küçük harflere çevirmeye yarayan fonksiyon ise Lcase fonksiyonudur. Örnek vermek gerekirse "Selam Millet" string verisini içeren değişken Ucase fonksiyonuna sokulduğunda yani :

yazi="Selam Millet"
Ucase(yazi) gibi bir işlemin sonucunda yazi değişkeni "SELAM MILLET" şekline dönüşür. Aynı değişken Lcase fonksiyonuna sokulduğunda ise sonuç "selam millet" olacaktır.
<% // Asp script bloğunun başladığını belirtir. yazi="Selam Millet" // yazi değişkenine atama yapılıyor response.write Ucase(yazi) // değişkenin içeriği büyük harfe dönüştürdü ve ekrana yazıldı. response.write Lcase(yazi) // değişkenin içeriği küçük harfe dönüştürdü ve ekrana yazıldı. %> // Script Bloğunun bitişi.

LEN
Bir stringin içeirsinde bulunan karakter sayısının bulunmasına ihtiyaç duyulduğunda Len fonksiyonu kullanılır. Kullanım şekli:
Len (string) şeklindedir.
Örnek vermek gerekirse:
<% text="bunun içinde kaç karakter var" sonuc=Len(text) response.write sonuc %>
Yukarıda ki örneği açıklayacak olursak text değişkenine içeriği "bunun içinde kaç karakter var" şeklinde bir değer atanıyor daha sonra len fonksiyonu kullanılarak bulunan değer yani stringin içerisnde yer alan karakter sayısı ki buna boşluklar (space ) de dahil sonuc adlı bir başka değişkene atanıyor en son satırda ise sonuc değişkenin içeriği ekrana yazılıyor.

LEFT AND RIGHT
Left ve Right fonksiyonları bir string içerisinden sağ veya soldan istenilen karakterin kopyalanmasını sağlamak amacı ile kullanılır. Bu string içerisinden seçilmiş bir parçanın kopyalanması gibidir. Aşağıda Left ve Right kullanımlarına ilişkin örnekler verilmiştir.
<% test="Buradanekadarçokinsanvarmış" soldan=Left(test,6) sagdan=Right(test,6) response.wrirte soldan response.wrirte sagdan %>
örneği açıklayalım ilk satırda test adlı değişkene test="Buradanekadarçokinsanvarmış" satıı ile bir atama gerçekleştiriliyor ikinci satırda kullanılan left(test,6) komutu ile test stringi içerisinde soldan başlanarak 6 adet karakter kopyalanıyor ve kopyalanan karakter soldan adlı değişkene atanıyor. Bu işlemin sonucunda soldan değişkeninin değeri soldan="burada" oluyor çünkü tüm yazı içerisinde soldan itibaren 6 karakter kopyalayacağımız left(test,6) ile belirtmiş oluyoruz. Aynı işelm right fonksiyonu içinde geçerki burada test verisi içinden gene 6 karakter kopyalıyoruz fakat bu işlem string içerisinde sağdan sola doğru yapılan bir haraket ile gerçekleşiyor. Bu işelmin sonucundada elde edilen değer sagdan değişkenine atanıyor. Sonuç itibarı ile sagdan değişkeninin içeriğide sagdan="varmış" oluyor. Son 2 satırda ise elde edilen bu değerler ekrana yazılıyor. (response.write kullanılarak)

MID
Bir string içerisinde belirli bir aralığı kopyalamak istediğimizde kullanabileceğimiz fonksiyon Mid fonksiyonudur. Genel kullanımı:
Mid(String , nereden_baslanacak , kaç_karakter_kopyalanacak) şeklindedir.
Bir örnek vererek daha iyi açıklamaya çalışalım.
test="Buradanekadarçokinsanvarmış"
sonuc=Mid(test,7,10)
response.write sonuc
test içersinde yer alan test="Buradanekadarçokinsanvarmış" text içerisinde 7. ci karakterden başlamak üzere toplam 10 karakter kopyalanarak sonuc adlı değişkene atanıyor sonuc değişkenin değeri ise "nekadarçok" şeklinde oluyor ve response.write kullanılarak sonuc ekrana (html data stream içerisine ekleniyor) yazdırılıyor.

INSTR
Instr fonksiyonu kullanılarak bir string dizisi içerisinde yer alan bir karakterin nerede yer aldığını (kaçıncı karakter olduğunu) bulmak mümkündür. Aşağıdaki örnek incelenirse Instrt fonksiyonunun kullanımı daha iyi anlaşılabilir.
strtext="HowLong"
karakter_nerede=Instr(strtext,"Long")
strtext değişkenine "HowLong" değeri atanmış ve instr fonksiyonu kullanılarak bu text içerisinde yer aldı düşünülen "Long" un nerede başladığı bilgisi karakter_nerede adlı değişkene atanmıştır. Burada karakter_nerede değişkeninin değer 4 olacaktır çünkü "Long" strtext içerisinde 4. cü karakterden itibaren başlamaktadır. Eğer aranılan text veya karakter bulunamaz ise Instr fonksiyoınu 0 değerini geri döndürür.

LTRIM, TRIM VE TRIM
Bu üç fonksiyon verilen bir textin sağında, solunda veya hem sağında hem de solunda kalan boşlukların atılmasını sağlamak için kullanılan fonksiyonlardır. Her üç fonksiyonda sadece tek bir parametre alırlar ki buda boşlukların kaldırılmak istenildiği text in tam kendisidir.
Ltrim textin solunda bulunan tüm boşlukları, Rtrim textin sağında bulunan boşlukları Trim ise textin hem sağında hemde solunda bulunan boşlukları çıkarmak için kullanılan bir fonksiyondur.

REPLACE
Gayet faydalı bir fonksiyondur. Uzun bir metin içerisindeki belirlediğiniz ifadeyi başka ifadeyle değiştirmenizi sağlar.

Söz dizimi: REPLACE(string, değişecek_olan, yerine_konulacak, başlangıç_indexi, değişiklik_sayısı, karşılaştırmakodu)

Parametreler:

String: İçinde değişiklik yapacağımız metindir.

Değişecek_olan: Metin içinde değiştirmek istediğimiz alt-dizgi (sub-string) dir.

Yerine_konulacak: Belirtilen alt-dizginin yerine konulacak ifadedir.

Başlangıç_indexi: Değiştirme işleminin, stringin kaçıncı karakterinden başlayacağıdır.

Varsayılan: 1

Değişiklik_sayısı: Çok açık. -1 yazılırsa bulunan tüm alt-dizgiler değiştirilir.

karşılaştırmakodu: VBTextCompare için 1, VBBinaryCompare için 0 yazılabilir.

Varsayılan 0.

Replace fonksiyonu şu şekilde de işlev yapar. REPLACE(string, değişecek, yerinekonulacak). Ancak fonksiyonun daha verimli kullanılabilmesi için tüm parametlerinin belirtilmesi gerekir. Örnekleri inceleyin, anlayacaksınız.

Örnek:

Dim mystr
mystr = "Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden"
Response.write replace(mystr, "Ağır", "Hızlı", 1, -1, 0)
' sayfaya "Hızlı ağır çıkacaksın bu merdivenlerden" yazar.
Response.write replace(mystr, "Ağır", "Hızlı", 1, -1, 1)
' sayfaya "Hızlı Hızlı çıkacaksın bu merdivenlerden" yazar.
Response.write replace(mystr, "a", "A", 1, -1, 1)
' sayfaya "Ağır Ağır çıkAcAksın bu merdivenlerden" yazar.
Response.write replace(mystr, "a", "A", 1, 2, 1)
' sayfaya "Ağır Ağır çıkacaksın bu merdivenlerden" yazar.
Replace fonksiyonu bir çok yerde yardımımıza yetişir. Örneğin bir formdan alınan içerikte yer alması muhtelemel istenmeyen ifadelerin ayıklanması sağlanabilir. HTML taglerinin kullanılması önlenebilir. Ve daha bir çok yerde REPLACE size büyük fayda sağlayacaktır.

STRING FONKSİYONU
VBScript ten yine evlere şenlik bir fonksiyon. Belirtilen sayıda karakterin tekrarını içeren string oluşturuyor.

Örnek:
Response.write STRING(5, "*") ' sayfaya "*****" yazar

SPLIT FONKSİYONU

Bir metinden belirlenmiş ayraçlar (delimiter) vasıtasıyla belirtilen sayıda alt-dizgi içeren 0 tabanlı, tek boyutlu dizi üretir.

Sözdizimi: SPLIT(ifade, ayraç, sayi, karşılaştırmakodu).
(Sayi yerine -1 yazılırsa tüm belirlenen tüm alt-dizgiler işleme tabi tutulur.)
Ne iş yaptığını anlamak için örnek yapalım.

Örnek:
Dim mystr, dizi(3)
mystr = "EvcilASP|Türkiye nin|ASP Bostanı"
dizi = SPLIT(mystr, "|", -1, 1)
Reponse.Write dizi(0) ' sayfaya "EvcilASP" yazar
Reponse.Write dizi(1) ' sayfaya "Türkiye nin" yazar
Reponse.Write dizi(2) ' sayfaya "ASP Bostanı" yazar

JOIN FONKSİYONU
Split fonksiyonuna göre zır işlemi yapar. Bir dizinin elemanlarını belirtilen ayraç ile birleştirip bir string üretir.

Sözdizimi: JOIN(ifade, ayraç)

Örnek:
Dim dizi(3), str, str2
dizi(0) = "Ben"
dizi(1) = "Sekizinci"
dizi(2) = "Henri"
str = JOIN(mystr, "|")
str2 = JOIN(mystr, " ")
Reponse.Write str ' sayfaya "Ben|Sekizinci|Henri" yazar
Reponse.Write str2 ' sayfaya "Ben Sekizinci Henri" yazar

MANTIKSAL İFADELER

İf - Then
VBScript'in vereceğiniz bir durumun bulunup bulunmadığını sınamasını sağlar. Genel yazım kuralı şöyledir:
If şart Then
[şart doğru ise yapılacak işler]
Else
[şart doğru değilse yapılacak işler]
End If

İf...then yapısının en son ve geniş kullanımı ise Elseif yapısı ile birden fazla şart içeren durumlardır.
<% if method= "Faks" then Response.Write "Lütfen Faks numaranızı giriniz " Elseif method= "Email" then Response.Write "Lütfen E-mail adresinizi giriniz" Elseif method= "Telefon" then Response.Write "Lütfen telefon numaranızı giriniz" Else Response.Write "Herhangi bir bilgi iletilmeyecektir" End if %>

Select Case

Olasılık sayısı artan daha karmaşık bir yapıda if...then yapısı karmaşık bir çözüm olacaktır. Böyle durumlarda Select...Case yapısı daha uygun bir çözüm olarak kullanılır . Aşağıda verilen örneğe göz atalım:
<% Select Case Secim Case "Faks" Response.Write "Lütfen Faks numaranızı giriniz" Case "Telefon" Response.Write "Lütfen telefon numaranızı giriniz" Case "E-mail" Response.Write "Lütfen e-mail adresinizi giriniz" End Select %>

DÖNGÜLER

For..Next döngüsü
Programın bir işi belirli kere yapmasını istiyorsak, ona yapacağı işi bir sayaç değişkeniyle birlikte, For döngüsüyle bildiririz:
For sayaç = başlangıç To son Step adım
...yapılacak işler...
Next

While...Wend
Ne var ki, program mantığı bazen bize böyle açık ve seçik bir sayaç kurma imkanı vermez. Sayaç olarak kullanacağımız değer, programın başka bir bölümü tarafından üretiliyor olabilir. Veya bu değer ziyaretçi tarafından belirlenmiş olabilir. Özetle yapılmasını arzu ettiğimiz işin ancak sayaç bir değerden azsa, çoksa veya eşitse yapılmasını, bu durum değişirse durmasını isteyebiliriz. Bunu While (..iken) komutuyla yapabiliriz. While döngüsünü kullandığımız zaman sayacı bizim arttırmamız gerekir. Sözgelimi, yukarıdaki programın 7 günün tümünü ekrana yazmasını değil de, mesela gün sayısı 5'den küçük ise yazmasını istiyor olabiliriz. Bu durumda kodumuzda For.. Next arasında kalan bölümde şu değişikliği yapabiliriz:
While sayac <= 5 Response.Write Gunler(sayac) Response.Write "
"
sayac = sayac + 1
wend

Do..Loop
Do (Yap) komutu ile kuracağımız döngüler iki ayrı türde olabilir: bu döngü ile bir dizi komutu, bir koşul doğru iken veya doğru oluncaya kadar yaptırabiliriz. Bu yöntemlerden her biri iki ayrı şekilde yazılabilir. Bir koşul doğru iken bazı işlerin biteviye yapılmasını istiyorsak, Do While yöntemini kullanırız:
Do While koşul
koşul doğru iken yapılacak işler
Loop
Bu ifade ile VBScript koşul doğru olduğu sürece istediğimiz işi yapacaktır. Buradaki Loop kelimesi, döngünün başa dönmesini sağlar. Bu yöntemden şu şekilde de yararlanabiliriz:
Do
koşul doğru iken yapılacak işler
Loop While koşul
Burada, Loop komutu şartın hâlâ doğru olup olmadığını sınar ve doğru ise verilen işleri yapar; artık değilse bir sonraki satıra geçer. Döngünün bir şart gerçekleşinceye kadar bir işi yapmasını ise Do Until yöntemiyle sağlarız. Bu durumda döngü şöyle yazılır:
Do Until koşul
koşul gerçekleşinceye kadar yapılacak işler
Loop
Bu ifade ile VBScript koşul doğru oluncaya kadar istediğimiz işi yapacaktır. Buradaki Loop kelimesi, döngünün başa dönmesini sağlar. Bu yöntemden şu şekilde de yararlanabiliriz:
Do
koşul gerçekleşinceye kadar yapılacak işler
Loop Until koşul

For Each... Next
For...Next kullanımının özel bir türüdür. Bir dizi veya koleksiyon içerisinde kullanılır. (Koleksiyon nedir ? Daha detaylı olarak anlatılacaktır. ) For döngüsü dizi veya koleksiyon içerisinde kalan eleman sayısı kadar gerçekleştirilir. Aşağıda ki örneği inceleyebilirsiniz.
<% Dim eleman Dim sehirler(2) sehirler(0)="Ankara" sehirler(1)="İstanbul" sehirler(2)="Ordu" For Each eleman In sehirler Response.Write eleman & "
"
Next
%>

Kod Nasıl Çalışır ?
Döngü şehirler dizisi içerisinde yer alan her eleman ( Şehir için, her dizi elemanı ) için tekrarlanır. Eleman (şehir ) sayısı 3 olduğuna göre döngü 3 defa tekrarlanacak ve ekrana dizinin içerisinde yer alan elemanlar yazılacaktır

Döngüyü durdurmak isterseniz
Bir döngüden belirlediğiniz koşul gerçekleşsin-gerçekleşmesin çıkmanız gerekebilir. Bunu bir başka değişkendeki değişiklik zorunlu kılabilir. Bir döngüden çıkmak için Exit (çık) ifadesini kullanabilirsiniz. Bu ifade, döngünün yaptığı işler arasında, genellikle bir If deyimi ile birlikte yer alır. Örneğin:
For sayac = 1 to 10
[..bir takım işler yap..]
If Degisken1 > Degisken 2 Then Exit For
[..bir takım işlere devam et..]
Next

SÜREÇLER (PROSEDÜRLER)
VBScript'te programın akış kontrolünde kullanacağınız bir diğer grup araç ise örneğin Javascript veya Perl'de fonksiyon dediğimiz gruplandırılmış ve isimlendirilmiş işlem kümeleridir. Bu kümeler programın bir yerinde topluca dururlar ve programın başka bir yerinden isimleriyle çağrılırlar; veya bu kümelere isimleriyle referans yapılır.
VBScript'te bu kümelenmiş kod gruplarına Prosedür (Süreç) denir. iki türlü olur: fonksiyon (Function) ve Subroutine (sab-rutin okunur; kısaca Sub diye yazılır ve sab diye okunur). Bu iki süreç arasındaki başlıca fark, fonksiyondan kendisini çağıran komuta daima bir değer döner; Sub'dan dönmeyebilir. Sub, yapacağı işi yapar ve programın kontrolünü kendine atıf yapılan noktaya devreder. VBScript'de bir programa farklı yerlerde sık sık aynı işi yaptırıyorsak, bunu bir Sub ile yaptırırız; fakat programımıza bir değer gerekiyorsa, bu değeri bir fonksiyona hesaplattırırız. Her ikisi de kendilerine atıfta bulunan veya kendilerini göreve çağıran satırdan (komuttan, deyimden) verilebilecek değerleri kabul edebilirler.
Biraz karışık oldu; ama bunu ilerde gerçek ASP uygulamaları yazarken daha iyi anlayacağız. Şimdilik bir iki noktayı öylece öğrenmeye bakalım. Bir fonksiyonun adı, tıpkı bir değişken adı gibi, fonksiyonun ürettiği değeri tutar; ve bu değer kendisini çağıran komuta verilir. Diyelim ki, programımızın çeşitli noktalarında yazı-tura atıp, elde edilecek sonuca göre bir iş yapmak zorundayız. Bu ihtiyacın doğduğu yerde, yazı-tura komutlarını yazabiliriz. Ancak bu ortaya çok uzun bir programın çıkmasına sebep olur. Oysa yazı-tura işlemlerini bir fonksiyonda toplar ve ihtiyaç halinde sadece bu fonksiyonu çağırırsak ve fonksiyon bize o anda yazı mı geldiğini, yoksa tura mı geldiğini bildirirse, işimiz çok kolaylaşmış olur.
Böyle bir fonksiyon, yukarıdaki örnekten hareketle, şöyle olabilir:

<% Function YaziTura Dim ParaAt Randomize ParaAt = Int(Rnd * 2) + 1 If ParaAt = 1 Then YaziTura = "Yazı" Else YaziTura = "Tura" End If End Function %>
Bu fonksiyonu, ASP programının herhangi bir yerinden, şöyle bir yöntemle çağırabilir; ve vereceği sonucu programın akışına uygun şekilde kullanabilirsiniz:
<% NeGeldi = YaziTura Response.Write NeGeldi %>
Fonksiyonun sonunda End Function ifadesinin bulunduğuna ve fonksiyonun elde ettiği sonucu kendi adına atadığımıza dikkat edin. DIM ifadesiyle böyle bir değişken tanımlamadığımız halde VBScript, fonksiyonu çağırdığınız anda bunu kendiliğinden yapacaktır.
Aynı işlemi Subroutine (Sub) olarak yazabiliriz. Fakat bu kez Sub, elde edeceği değeri kendisi kullanacak ve bittiği anda kontrol programa geri dönecektir:
Argümanli;
<% Sub prosedürün_ismi (arguman1, arguman2, .. , argumanN) ' kodlar, kodlar, kodlar... End Sub %>

argümansız;

<% Sub yildirim_gursesin_anisina() Response.write "leylaklar dökülür, güller ağlasın" End Sub %>
Fonksiyon adlarının sonuna, bizden beklediği değer varsa onları belirleyen değişken adlarını parantez içinde yazarız. Fonksiyon bizden bir değer beklemiyorsa açılan kapanan (boş) parantezlere ihtiyaç yoktur. ancak bir çok VBScript programcısı bunu adet edinmiştir. Sub'ların çağrılması, fonksiyondan farklıdır. Sub'ın icra edilmesini istediğiniz noktaya sadece adını yazarız. Sub'lar işleyebilmek için bizden değer bekliyorsa, bu değerleri Sub adının yanına, parantez içine almadan ve virgülle ayırarak, yazarız. Örneğin, Hesapla isimli ve bizden iki değer bekleyen bir Sub şöyle çağrılır:
Argümanlı sub işletimi
<% ' tercih 1 Call prosedur_ismi ( arguman1, arguman2, .. , argumanN ) ' tercih 2 prosedur_ismi arguman1, arguman2, .. , argumanN %>

Argümansız sub işletimi

<% ' başka işler... Call yildirim_gursesin_anisina() ' veya yildirim_gursesin_anisina %>
Bu Sub işini bitirdiği anda programın akışı, Sub'a atıf yaptığımız noktada devam eder.

EXIT SUB

Son olarak <% exit sub %> deyimini yad ederek bitirelim. Bu deyimi bir sub bloğu içinde kullanırsanız program akışı, bu deyimi görür görmez o sub bloğundan çıkar ve bu sub hangi satırdan çağrılmışsa o satırdan sonraki kodları icra etmeye koyulur. Buna ihtiyacmız olur mu? Evet, olur. Zaten bu deyim, bir şartlı sınama bloğu içinde kullanılır genellikle. Belli bir koşul gerçekleştiğinde veya gerçekleşmediğinde sub içerisinde, diğer deyimlerin işlenmeden çıkılmasını sağlar. Aşağıdaki banal örneğe bakalım:
<% pay = 5 payda = 2 Call bol ( pay, payda ) pay = 16 payda = 0 Call bol ( pay, payda ) Sub bol ( x , y ) If y=0 Then Response.Write x & " \ " & y & ": müjde! divijın bay ziro.. bumm.." exit Sub End If bolum = x \ y ' tam bölme kalan = x mod y Response.Write x & " \ " & y & " bölümü : " Response.Write "bölüm: " & bolum & " : kalan: " & kalan & "
"
End Sub
%>

TARİH VE SAAT
Belki de Web'in zamana çok bağlı oluşu dolayısıyla, Visual Basic'in hemen hemen bütün zaman-tarih fonksiyonları VBScript'te de kullanılır.
Date: Bugün tarihini verir. (25.03.2000 gibi)
Time: O andaki saati verir. (22:24:40 gibi)
Now: O andaki tarih ve saati birlikte verir. (25.03.2000 22:24:40 gibi)
VBScript'in buna ek olarak Weekday (haftanın günü), WeekdayName (günün adı) ve Monthname (ayın adı) fonksiyonları da vardır. Bu fonksiyonlar değerlerini Date fonksiyonuna göre alırlar. Örneğin,
<%= WeekdayName(Weekday(Date))%>
komutu bize bugün Cumartesi ise "Cumartesi" değerini verir.
<%= MonthName(Month(Date))%>
komutu bize bu ay Mart ise "Mart" değerini verir. VBScript'in bunlara ek olarak Day (gün), Month (ay) ve Year (yıl) fonksiyonları da değerlerini Date fonksiyonundan alarak, size bir rakam verirler. Eğer tarih 25 Mart 2000 ise:
<%= Day(Date)%>... 25
<%= Month(Date)%>... 3
<%= Year(Date)%>... 2000
değerini verir. VBScript, bu değerleri doğruca işletim sisteminden alır. Dolayısıyla işletim sisteminin bölgesel ayarları Türkiye için yapılmışsa, gün adları Türkçe olarak dönecektir. Ayrıca, tarih ve saat biçimleri de bölgesel ayarlara bağlı olarak, ay önde, gün arkada veya tersi, saat de 12 saat veya 24 saat esasına göre döner. ASP programlarınızı kişisel Web Server'da denerken kendi bilgisayarınızın tarih ve saatini; gerçek Internet'te çalıştırırken Server'ın tarih ve saatini alırsınız. Sayfalarınızda ay ve gün adlarını Türkçe görüntülemek için, önce Server'ın bölgesel ayarlarını sınamanız ve eğer isimler Türkçe gelmiyorsa, bunları çeviren Sub'lar veya fonksiyonlar yazmanız gerekebilir.

SERVER NESNESİ
Web Server, ASP için bir nesnedir, ASP'nin bir çok işini bu nesnenin özellikleri ve metodları halleder. Server nesnesinin bir özelliği (ScriptTimeout) ve dört metodu (CreateObject, HTMLEncode, URLEncode, MapPath) vardır. Web Server çalıştığı bilgisayarın sizin siteniz adına yönetiminden sorumludur; dolayısıyla bu kadar az özellik ve metodu var diye bu nesneden çok yararlanmayacağımızı sanmayın. ActiveX ve COM bileşenlerini çalıştırmak Server'ın görevidir.
ScriptTimeout Özelliği: Diyelim ki bir ASP Script'i ya bizim, ya ziyaretçinin, ya da Server'ın bir hatası yüzünden sonsuz döngüye girdi! Döngünün durması için gerekli şart asla yerine gelmiyor ve Script bir türlü yapacağı işi yapıp, sonlandırmıyor. Bu durumlarda ziyaretçinin ve tabiî Server'ın sonsuza kadar beklemesi mümkün değil! Programın bir şekilde durdurulması gerekir. Bunu hemen hemen bütün Web server programlarının Script Timeout (Script süre sınırı) diyalog kutusuna bir değer girilerek yapılır. Öreğin MS-Internet Information Server için varsayılan Script Timeout süresi 90 saniyedir. Yani ISS, herhangi bir Script'in çalışıp-durmasını 90 saniye bekler; bu sürenin sonunda Script'in çalışması tamamlanmazsa ziyaretçiye arzu ettiği sayfanın veya unsurun bulunamadığını bildirir. Bu süreyi (Server'ın varsayılan değerinin altında) kısaltmak değilse bile uzatmak elimizdedir. Bunu ScriptTimeout özelliğini kullanarak yaparız. ASP sayfasının herhangi bir yerine örneğin şu kodu koymak yeter:
<% Server.ScriptTimeout = 100 %>
Bu örneğe göre Server'ın varsayılan Script Timeout süresi 90 saniye ise 100 saniyeye çıkmış olur.
Böyle bir şeyi neden yapmak isteyebiliriz? Script'iniz çok karmaşık veya başka bir Server'daki veritabanından veri çekiyor, olabilir. Gerçi bu anlamda 90 saniye bilgisayar milleti için bir asır anlamına gelir, ama yine de durdurulmasaydı işini başarıyla tamamlayacak bir Script, bu sürenin kısalığı yüzünden Server tarafından durdurulabilir. ASP sayfalarınız çok karmaşıksa ve sürekli Timeout hatası veriyorsa, hata aramadan önce bu süreyi uzatabilirsiniz.
CreateObject Metodu: İlk ASP kodunu yazdığımız andan beri bu metodu kullandığımızı görüyorsunuz. CreateObject (nesne oluştur) olmasa idi, dört mevsim birbirini izleyebilir, Dünya Güneş'in etrafında dönebilir miydi? Hiç sanmam. Fakat lütfen o CreateObject ile bu CreateObject'i birbirine karıştırmayın. Yukarıda kullandıklarımız Scripting nesnesinin bir metodu idi; bu Server nesnesine aittir. Diyelim ki sayfanızda reklam amaçlı banner grafiklerini belirli zaman aralığı ile veya ziyaretçiye gönderdiğiniz Cookie (çerez) bilgilerine göre değiştirmek istiyorsunuz. Bunun için diyelim ki MS-Web Server Programının AdRotator bileşininden yararlanacaksınız; şöyle bir kod işinizi görebilir:
<% Set Reklam = Server.CreateObject ("MSWS.AdRotator")%>
<%= Reklam.GetAdvertisement("/reklamlar/buyukbanka.txt")%>
Burada GetAdvertisement, Server'ın AdRotator bileşininin bir metodudur. Server'ın CreateObject metodundan, veritabanına ulaşırken de yararlanacağız.
MapPath (Yolu belirle) Metodu: Web Server açısından "kök dizin" (root directory) Server'ın bulunduğu bilgisayarın sabit diskinde, herhangi bir klasör olabilir. Örneğin IIS için bu varsayılan değer olarak "C:\inetbup\wwwroot" klasörüdür. Özellikle ASP ile "program niteliğinde siteler" yapmaya başladığımızda, sitenin ilgili bütün dosyalarının bulunduğu bir dizin için yol belirlemek isteyebiliriz. Bunu Server nesnesinin MapPath (Yolu belirle) metodu ile yapabiliriz:
WebDizini = Server.MapPath("/benim_site")
Bu komutla WebDizini değişkenin değeri muhtemelen şöyle olacaktır: "C:\inetbup\wwwroot\benim_site\" Fakat bu metodun sadece böyle duragan biçimde kullanılması gerekmez; bazen sayfalarımızda ziyaretçi ile etkileşmenin sonucu olarak varsayılan Web dizinimizi değiştirmek isteyebiliriz. Sözgelimi biri Türkçe, diğeri İngilizce iki sitemiz varsa, ve ana sayfamızda ziyaretçi Türkçe'yi seçtiyse, o noktadan itibaren Web uygulamamız için Web kök-dizini, "/turkish/" olacak ve mesela resimlerimiz için verdiğimiz "/resimler/" dizini kök dizinde değil, "/turkish/resimler/" klasöründe aranacaktır. Web yolunu dinamik olarak, yani ziyaretçinin tercihine bağlı şekilde değiştirebilmek için, önce ziyaretçiden gelecek bilgileri nasıl kullanacağımıza, yani Request (talep) nesnesine değinmemiz gerekir.
HTMLEncode, URLEncode: İçinde HTML açısından kod parçası veya özel işaret sayılan karakterler bulunan metinleri sayfamıza içerik olarak göndereceğimiz zaman Server'ın işaretleri aynen metin gibi göndermesini sağlamak için, örneğin:
Server.HTMLEncode("Değisken1 < Değisken2") yazarsak, ASP bu metni HTML kodu olarak yorumlamaz, metin olarak algılar. Internet'te bazen özellikle sayfa adresleri belirtilirken bazı değerlerin "URL Kodu" dediğimiz şekilde kodlanmış olarak gönderilmesi gerekir. Bu kodlama türünde boşlukların yerine + işareti konmuş olması şarttır. Bu tür bilgiler göndereceğimiz zaman: Server.URLEncode("kelime 1 kelime2 kelime3") şeklindeki bir kod Bunu hemen şu şekle sokacaktır: kelime1+kelime2+kelime3 ADROTATOR (Değişen Reklam Banner'ları): Bu Componentimiz sayesinde, sayfamızda her girişimizde veya sayfayı her Refresh edişimizde değişen bannerlar koyabileceğiz. Ayrıca her banner'a ayrı ayrı link verebilecek, ve hatta hangi banner'ın kaç defa gösterileceğini ayarlayabileceğiz... Hemen nasıl yapıldığını inceleyelim... <%@ Language=VBScript Codepage="1254"%>

<% Set Reklam=Server.CreateObject("MSWC.AdRotator") banner=Reklam.GetAdvertisement ("Banner.txt") Response.Write Banner %>

Banner.txt isimli txt dosyamız da aşağıdaki gibi olacaktır...

Redirect http:Rating.asp
width 423
height 53
border 0
*
Banner1.gif
http://www.massCars.com
MassCars
5

Banner2.gif
http://www.YemekTarifim.Com
Türkiye'nin En Büyük Sanal Mutfağı
6

Banner3.jpg
http://www.EgitimCenter.Com
Türkiye'nin En Büyük Sanal Dersanesi
1

Şimdi bu textimizde kullandığımız terimleri tanımlayalım.

WIDTH: Bu alana Bannerlarınızın Genişliğini gireceksiniz.
HEIGHT: Bu alana da Bannerlarınızın Yüksekliğini gireceksiniz.
BORDER: Bu alana o girerseniz Bannerlarınız çerçeve kullanmaz. Gireceğiniz 1 ve daha yüksek değerler, Banner'ınıza çerçeve vermenizi sağlar.

İlk Satırda imajın adını ve yolunu yazıyorsunuz.

İkinci Satırda, Linkini
Üçüncü satırda ise imajın üzerine gelince çıkacak ALT yazısını.

Dördüncü satırdaki rakamlarımızın toplamı 10'u verir. Bu rakamlar seçili banner'ımızın 10 defada kaç kere gösterileceğini belirler...

Ama işin doğrusunu söylemek gerekirse ben bu yöntemi pek sağlıklı bulmuyorum. Çünkü bu banner'ların üzerine geldiğimiz zaman, link olarak bize bir QueryString değeri verir.

Bu da bize yeniden bir sayfa yazmamızı ve txt dosyamızın başına Redirect adresi olarak bu sayfaya yönlendirme yapmamızı gerektirir. Ama ben Select Case yöntemiyle daha güzel bir ASP Scripti yazdım ve onu kullanıyorum.
Onun Koduda aşağıdadır. Tek şartı döngüsü 10 olduğu için 10 imajıda yerleştirmeniz gerkiyor. Yani diyelim ki elinizde 4 tane banner var.

Biri 3, biri 3, biri 2, ve diğer geri kalan da 2 kere gösterilecek. O zaman biz de bu bannerları sayısına göre yerleştiriyoruz...B en de 4 tane var. Ben de aynen anlattığım gibi yapacağım.

Atrıca bu scriptimiz text dosya kullanmıyor... Yani başka hiçbir dosyaya gerek duymuyor ve ayrıca AdRotator Nesnesi kullanmadığı için de Windows98'de yani 98 PWS'de de çalışıyor.

CONTENTROTATOR

Bu dersimizde de içerik çevirici özelliğini göreceğiz ASP'nin. Bir sayfaya girdiniz ve sayfada bilgisayar reklamları var. Düşünsenşize her sayfaya girişinizde Bilgisayar dünyasıyla ilgili başka bir haber buluyorsunuz. Ne kadar ilginç değil mi?

İşte ben ASP'nin bu özeeliğini bilmediğim zamanlar, vay be adamlar habire güncelliyor derdim. Ama işin aslı böyle değilmiş. Meğerse ASP'de ContentRotator diye bir özellik varmış. İsterseniz hemen örneğini yaparak çalıştırarak öğrenelim...

<% Set Tip = Server.CreateObject("MSWC.ContentRotator") Response.Write Tip.ChooseContent("Content.txt") %>

Evet yazacağımız kod bu kadar. Önemli olan Content.txt adlı dosyamızda ne yazacağımız ve ne yapacağımız. Şimdi isterseniz Content.txt adlı dosyamızı inceleyelim...

%% #2// Fikra1
> LORD
> Bir ingiliz lordu karisini yatakta bir genc adamla basmis...onlari oyle
> gorunce kadina : -"sayin leydim bu yaptiginiz genel ahlaka sigmaz ben size guvenmistim,
> guvenimin sonsuza kadar surecegini tahmin ediyordum... bana bunu
> yapamamliydiniz....", diye yarim saat nutuk ceker. Ama sonunda dayanamaz
> ve yataktaki gence doner:
> - "Ve siz sevgili genc, en azindan ben konusurken durmak nezaketini
> gosterebilirdiniz.

%% #3// Fikra2
> GENÇ KIZ
>
> Genc kız genc asıgına telefon acmıs : * -Jean, demis, seni çok
> arzuluyorum, geceleri uyku uyuyamyyorum.Ne olur bu hafta sonu bize yemege
> gel.Seni annem babamla tanıstırayım.Sonra benim odamda ders calısıyor
> gibi yapar doya doya sevisiriz...
> * Jean ömründe hicbir kızla sevismemis, toy bir delikanli. Bir eczaneye
> gitmis.Babacan eczaciya :
> -Bu hafta sonu önce bir aile yemegi , pesinden atesli bir ask
> yaşayacagım, demis, o yuzden iyisinden iki kutu prezervatif istiyorum...
> Babacan eczacı kutuları vermiş, oglanın sırtını sıvazlayıp yolcu etmiş. *
> Jean hafta sonunda bir büyük buket çiçekle Françoise'nın kapısını çalmış
> * Genç kız kapıyı açmış.Jean'y dogrudan yemege almış. Delikanlı çok mahçup
> biçimde masaya oturmuş.Kızın ana babasının yüzüne şöyle bir baktıktan
> sonra başını önüne egmiş.Başlamış dua etmeye.Ancak dua bir türlü
> bitmiyor.Françoise sonunda dayanamamış, fısıltıyla :
> *-Ben senin bu kadar dindar oldugunu hiç bilmiyordum Jean, demiş...
> Jean adeta inlemiş : * -Ben de babanın eczacı oldugunu bilmiyordum..

%% #5// Fikra3
> LÜTFEN
> Diskoda bir güzel eğlendikten sonra delikanlı sevgilisini evine
> götürmüş. Kapıda tam ayrılacakları vakit oğlan bir elini duvara dayayarak
> kızcağızı kapı ile kendi arasına sıkıştırmış...
> - Bir kere öpücem!...
> - Olmaz, komşular görür...
> Derken tartışma uzamış. O sırada kapı açılmış, küçük kızkardeş gözlerini
> oğuşturarak kapıda belirmiş. Ablasına dönüp:
> - Babam diyor ki, demiş, öptürecekse öptürsün yoksa ben aşağı inip o
> herifi öyle bir öperim ki bir daha unutamaz...
> Hem söyle şuna abla, elini diafonun düğmesinden çeksin...

Gördüğünüz gibi text dosyamız oldukça basit bir yapıya sahip. Hemen incelemeye alalım... Sanırım size tek farklı görünen karakterler %% #2// Fikra1 karakterleridir sanırım. Hemen bunların ne olduğunu açıklayalım.
%% işaretleri her bir bölümü birbirinden ayırmak için kullanılıyor.

Hemen arkasından gelen #2// işareti ise sayfanın toplamda kaç kere gösterileceğini belirliyor. Örnekte sayfanın yüklenme oranı sayıların toplamıyla bulunur. Örneğimizde yüklenme toplamı 10'ur. Mesela bu Fıkra #2// olduğu için sayfa 10 kere yüklenirse veya Refresh edilirse 2 kere gösterilecektir...

PAGE.COUNTER

<% Set MyPageCounter = Server.CreateObject("MSWC.PageCounter") MyPageCounter.PageHit %>

Bu Web sayfası <%= MyPageCounter.Hits %> kez görüntülenmiştir.

REQUEST NESNELERİ
Request Objesi:
Request objesi bilgi toplamak amaçlı kullanılan bir objedir. Detaylı olarak anlatılacak olmasına rağmen bu obje içersinde (koleksiyon) yer alan metotlara kısaca bakalım.
1-Querystring: Eğer gönderilen bilgi url içersinde bulunan dosya ismi ile birlikte taşınıyorsa başka bir ifadeyle bilgi formu metodundan "GET" ile gönderiliyor ise Querystring metodu bu bilginin elde edilmesi için kullanılır.

2-Form: Eğer bilgi Form içerisinde "POST" metodu ile gönderiliyor ise bilginin elde edilmesi için kullanılan bir metodudur.

3-Servervariables: Web server request ile ilgili bilgileri ( Http ServerVariables ) tutar. Bu bilgilere bu koleksiyon içerisinde ulaşmayı sağlayan bir metoddur.

4-Cookies: Eğer client browser server dan gelen cookileri ( çerez:text dosyaları ) kabul ediyor ise bu bilgi web server a cookie koleksiyonu içerisinde ulaşır.

5-ClientCertificate: Client Certificate dijital bir sertifikadır ve client ve web server arasında ulaşılan server ve client' ın birbirini tanımlaması için kullanılır. Detaylı olarak ele alınacaktır.

QueryString Koleksiyonu
Querystring server a iletilen bilgi kümeciği metotlarından biridir. Bu iletişim browser ın adres hanesinde yer alan dosya adına "?" ve "&" işaretleri vasıtası ile bilgilerin eklenmesi suretiyle gerçekleşir. Genel kullanımı :filename.asp?kullanici=Mehmet şeklindedir.
Eğer daha fazla bilgi bir anda gönderilmek isteniyor ise bu "&" işareti kullanılarak;
filename.asp?kullanici=Mehmet &email=mehmet@dogus.edu.tr şeklinde gerçekleştirilir.
"&" işareti bilgilerin birbirinden ayrılmasını sağlar. Kullanıcı adı ve soyadını alan ve bunları Querystring metodu ile ilgili forma gönderecek bir form dizayn edelim. İlgili Html formu aşağıdaki gibi olmalıdır;
< form name=login Action=Querystring.asp metod="GET">
Lütfen Adınızı Giriniz: < input type="text" name"adi" >

Lütfen SoyadınızıGiriniz:< input type="text" name="soyadi" >

< input type="submit" value="login" >
< /Form >
Yukarıdaki kod adı soyadı alanları bulunan bir form elde etmemizi sağlar.
Bu Html kodu içerisinde yer alan input submit butonu < form action="Querystring.asp" metod= "GET" > bu kutucuklara girilen bilgileri action kısmında belirtilen Querystring.asp'ye "GET"metodu kullanılarak gönderilir. (Yani bilgiler browser' ın adres hanesi kullanılarak iletilir.) Bu bilgilere ulaşmak içinse Request' in Querystring metodu aşağıdaki şekilde kullanılır.
Request. Querystring ("istek gönderen formdaki Html elemanının adı") bu genel kullanıma göre eğer biz "..." içerisine o formda yer alan bir kontrolün adını koyar, istek o input alanına girilmiş veriye ulaşırız, yani Request. Querystring ("adi") şeklinde bir kullanım "adi" adlı text box'a girilen veriye;
Request. Querystring ("soyadi")şeklinde bir kullanım ise "soyadi" adı verilen textbox' a girilen veriye ulaşmamızı sağlar. Eğer Response nesnesinin Write metodunu kullanırsak login formuna girilen verileri;
<% Response.write Request. Querystring ("adi") & "
"
Response.Write Request. Querystring ("soyadi")
%>

şeklinde ekrana yazabiliriz. Dikkat edecek olursanız "&" işareti "
" Html etiketini formdan gelen adi verisine eklemek için kullanılmıştır. Bu da bize 1 satır aşağıya geçmemizi sağlar (satır beslemesi) sağlar. Koleksiyon birden fazla değer ve değişkeni içerisinde bulunduran bir grup olarak tanımlanabilir. Eğer Querystring metodu kullanılarak gönderilen değişken (kontrol sayısı) birden fazla ise bu bir koleksiyon oluşturuyor anlamı taşır. Eğer daha önceki notlarımızı hatırlayacak olursak koleksiyon oluşturan bilgi grupları veya dizin elemanları için kullandığımız özel bir döngümüz vardı. (FOR EACH....NEXT) bu döngüyü Querystring için uygulanacak olursak ;
<% For Each eleman in Request. Querystring Response.Write eleman & "......" & Request. Querystring(eleman) Next %>
şeklinde bir döngü ile bize Querystring ie gönderilen tüm elemanları ve bu elemanların değerlerini ekrana basabiliriz. Yukarıdaki döngü Request. Querystring ile oluşturulan her eleman için döngüyü tekrarlar.
Request. Querystring ("kontrol").count özelliği gönderilen elemanları saymak için kullanılır. Eğer bu sayı"o" 'a eşit ise herhangi bir bilgi gönderilmemiş demektir.
Şimdi değişik konularda başlıkların yer aldığı ve bu başlıklar arasından kullanıcının yaptığı seçimlere bağlı olarak bu konularda kendisine bilgi göndereceği mesajını ekrana basan bir ASP uygulaması oluşturalım. Kullanıcının seçim yapabileceği selectbox'ın yer aldığı Html formunu dizayn edelim:
< HTML >
< HEAD >
< TITLE > kitap başlıkları < /TITLE >
< /HEAD >
< BODV >
Aşağıdaki konu başlıklarından ilgilendiklerinizi seçiniz.
< FORM ACTION="responseQuerystring.asp" METHOD="GET" >
< Select size=3 name="Konular" MULTIPLE >
< OPTION > Bilgisayar < /OPTION >
< OPTION > Hikaye < /OPTION >
< OPTION > Şiir < /OPTION >
< OPTION > Roman < /OPTION >
< /select >
< input type= "submit" value= "Gönder >
< /FORM >
< /BODY >
< /HTML >
Şimdi bu formdan gönderilen verileri işleyen ASP kodunu oluşturalım:
Kitap istek formu : < BR >

<% if Request. Querystring("Konular").count= 0 then Response.write "Herhangi bir konu seçmediniz." ELSE Response.write size seçmiş olduğunuz "&"< BR >
Response.Write Request. Querystring ("konular")
Response.write "hakkında broşür yollayacağız. Teşekkürler"
END IF
%>
Kod Nasıl Çalışır:
İlk form basit bir html formudur. Selectbox butonun oluşturulması için kullanılmıştır. yer alan multiple seçeneği CTRL tuşuna basılarak birden fazla seçim yapılmasına olanak tanır. ASP içersinde yer alan Request.Querystring("konular").count=0 şartı eğer hiçbir konu başlığı seçilmemiş ise devreye girer. Eğer kullanıcı formda seçim yapmış ise ELSE şartı devreye girer ve seçilen konu başlıkları ekrana yazılır.

FORM KOLEKSİYONU
Eğer form içerisinde gönderilen bilgiler POST metodu kullanılarak gönderilmiş ise bu bilgiler FORM koleksiyonu içerisinde yer alır. Bu bilgiler request .FORM kullanarak kontrol edilebilirler. Genel kullanımı:
Request. Form ("kontrol_adi") şeklindedir.
Form nesnesi içerisinde textbox dışında aşağıda ki elemanlarda bulunabilir. Bunlar:
• Textbox
• Checkbox
• Option Buttons
• Listbox ve türevleri
• Hidden Fields
• Text Areas
Tüm bu elemanların oluşturulması ile ilgili bilgileri herhangi bir HTMl öğreten siteden öğrenebilirsiniz. Formun POST metodu ile gönderilen bilgiler HTML veri akışı içerisinde kullanıcıya gönderilir, bilginin iletilmesi için browser ın adres hanesi kullanılmaz. Bir önceki örneği form koleksiyonu ile oluşturmak isteseydik ;
Request.Form ("Konular") şeklinde bir değişiklik yapmamız yeterli olacaktı.

CLIENTCERTIFICATE KOLEKSİYONU
Web browser, web server ile Secure (SSL) bağlantısı üzerinden bağlantı kurmak istediğinde bu işlem dijital sertifikalar üzerinden sağlar. Bu dijital sertifika bağlantı yapılan web server ve organizasyon hakkında gerekli bilgileri taşır bu CA Certificate Authority olarak bilinir. Bu işlem bilgilerin güvenli bir bağlantı üzerinden aktarılmasını sağlar bilgi aktarımı SSL, Secure Sockets Layer protokolü üzerinden gerçekleştirilir. SSL, Http protokolünün daha güvenli hale getirilmiş bir varyasyonudur. En son versiyonu SSL 3.0/PCT 1 dir. (PCT: Private Communication Technology) Clientcertificate de bir koleksiyon meydana getirir ve bu koleksiyona:
<% For Each Key in Request. ClientCertificate Response.Write ( Key & " : " & Request.ClientCertificate (key) & "
")
Next
%>

şeklinde ulaşabilirsiniz.
Bu koleksiyonda yer elemana ise ; Request. ClientCertificate (Key) şeklinde ulaşabilirsiniz. İlerleyen bölümlerde ClientCertificate ile ilgili daha ayrıntılı bilgilere ve örneklere yer verilecektir.
Request Nesnesinin Özellikleri ve Metotları
Request nesnesi koleksiyonun dışında da bazı özel özellik ve metotlara sahiptir. Bu özelliklere ve metotlara göz atalım .
TotalBytes Özelliği
Bu özellik browser tarafından gönderilen bilginin toplam olarak kaç byte olduğunu bulmak için kullanılır. Aşağıda ki kod gönderilen bilginin kaç byte olduğunu ekrana yazar
<% Response.Write "Göndermiş olduğunuz Bilgi:" Response.Write Request.TotalBytes & "dır" %>

BinaryRead Metodu

BinaryRead metodu POST ile server a gönderilen bilgilerin alınması için kullanılır. Form ve querystring metodlarında farklı olarak text dışında veri gönderildiğinde bu metod bu verilerin okunması için kullanılır. Daha önce anlatılan TotalBytes özelliği bu metoda parametre olarak sunulur. Aşağıda verilen kodu inceleyelim
<% Dim Dosya_boyutu, Oku Dosya_boyutu=Request.Totalbytes Oku=Request.BinaryRead(Dosya_boyutu) For i= 1 to Dosya_boyutu Response.Write MidB (oku, i, 1) Next %>

MidB , Mid fonksiyonuna benzeyen fakat düzensiz oluşturulmuş bilgileri oluşturulmuş bilgileri okumak için kullanılan bir text fonksiyonudur. (Aslında N boyutlu dizi haline getirilmiş veriler demek daha doğru olur. ) Bu fonksiyon döngü içerisinde her defasında bir karakter okunur ve bu karakter ekrana yazılır.
ServerVariables (Server Değişkenleri)
Request nesnesinin bir diğer kolleksiyonu, bizim kendi Web Server'ımızın o anda çalışmakta olan ASP sayfası için oluşturduğu ortamın değişkenleridir. Bunların arasındaziyaretçinin Browser'ına ilişkin bilgiler de vardır. Önce þu kısa ASP sayfasını çalıştırarak kendi Server'ımızın şu andaki değişkenlerini görelim; sonra bunları ayrıntılı ele alalım

HTTP ServerDegişkenleri Kolleksiyonu

HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonu

<% For Each key in Request.ServerVariables %> "%>

<% Next %>

Değişkenin adı	Değeri
<% = key %>	<%If Request.ServerVariables(key) = "" Then Response.Write " " Else Response.Write Request.ServerVariables(key) End If Response.Write "

Sizin Host'unuzun adı: <%=Request.ServerVariables("HTTP_HOST")%>

Bu sayfayı çalıştırdığımız zaman görüntülenecek tabloda, Bir HTTP Server'ın sayfasını çalıştırdığı anda oluşturduğu ortama şekil veren bütün değişkenleri göreceksiniz. Bu değişkenleri programlama yoluyla değiştiremeyiz; sadece okuyup, yararlanabiliriz. HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonunun elemanları şöyle sıralanır:

Değişkenin adı Değeri
ALL_http HTTP Header içinde yer alan bütün değişkenler ve değerleri. Header adlarının önünde "HTTP_" öneki vardır.
ALL_RAW http Header içinde yer alan bütün değişkenler ve değerleri. Header adları ve değerleri istemci Browser'ın verdiği şekilde gösterilir.
APPL_MD_PATH Web Server'ın ISAPI.DLL dosyası için varsaydığı kök dizin
APPL_PHYSICAL_PATH Web Server'ın varsaydığı kök dizinin gerçek yolu
AUTH_PASSWORD Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanılan parola
AUTH_TYPE Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanılan yetkilendirme yöntemi
AUTH_USER Kullanıcı Web Server'a kullanıcı adı/parola yöntemiyle bağlanabiliyorsa, kullanıcı adı
CERT_COOKIE Kullanıcı siteye bağlanmak için yetkilendirme sertifikası kullanıyorsa kendisine verilen kimlik (ID)
CERT_FLAGS Sertifikanın varlığını gösteren bit değeri
CERT_ISSUER Sertifika varsa veren kurum
CERT_KEYSIZE Secure Socket Layers kullanılıyorsa, bağlantı için anahtar değeri
CERT_SECRETKEYSIZE Özel anahtar değeri
CERT_SERIALNUMBER Sertifika seri no.
CERT_SERVER_ISSUER Sertifikayı veren merci
CERT_SERVER_SUBJECT Server Sertifikasının "konu" alanı değeri
CERT_SUBJECT İstemci Sertifikasının konu alanı değeri
CONTENT_LENGTH İstemcinin gönderdiği bilgi yumağının boyutu
CONTENT_TYPE Ziyaretçiden gelen bilgilerin GET veya POST metoduna göre edindiği tür
GATEWAY_INTERFACE Web Server'ın ziyaretçi ile etkileşim arayüzünün adı ve sürümü. Genellikle: CGI/1.1
HTTPS Ziyaretçi ile bağlantı güvenli ise ON, değilse OFF
HTTPS_KEYSIZE Secure Sockets Layer için bağlantı anahtar sayısı
HTTPS_SECRETKEYSIZE Özel Server sertifikasının gizli anahtar sayısı
HTTPS_SERVER_ISSUER Özel Server sertifikasının veren merci
HTTPS_SERVER_SUBJECT Özel Server sertifikasının konusu
INSTANCE_ID Web Server'ın aynı anda kaç kere çalışmakta olduğu
INSTANCE_META_PATH Şu anda çalışmakta olan Web Server'ın Meta yolu
LOCAL_ADDR İstemcinin IP numarası
LOGON_USER İstemci Windows NT sisteminde ise oturum açma adı
PATH_INFO Çalışmakta olan ASP'nin göreli yolu ve adı
PATH_TRANSLATED Çalışmakta olan ASP'nin gerçek yolu ve adı
QUERY_STRING İstemcinin gönderdiği bilgi kümesi
REMOTE_ADDR İstemcinin Host'unun (ISS'inin) IP'si
REMOTE_HOST İstemcinin Host'unun (ISS'inin) adı
REMOTE_USER İstemcinin gerçek adı
REQUEST_METHOD İstemciden bilgi isteme yöntemi (GET veya POST)
SCRIPT_NAME Çalışmakta olan ASP'nin adı
SERVER_NAME Sunucu'nun adı
SERVER_PORT Sunucuya bağlantının geldiği TCP kapı numarası
SERVER_PORT_SECURE TCP kapısı güvenli ise 1, değilse 0
SERVER_PROTOCOL Server'ın çalıştırdığı HTTP'nin sürümü
SERVER_SOFTWARE Server programının adı ve sürümü
URL Şu anda geçerli URL

RESPONSE NESNELERİ

Bu başlık altında her iki objeyi daha detaylı olarak inceleyeceğiz. Bu objeler browser ve web server arasındaki iletişiminin sağlanması için kullanılırlar. Şimdi bu detaylara ayrıntılı olarak bakalım.
Write Metodu:
Response objesinin en sık kullanılan metodudur. Write metodu ASP sayfamızda bilgileri görüntülemek için kullanılır. Genel kullanımı;
Response.Write [değer] şeklindedir.
<% Yazılacak_text="Bugün günlerden ne?" Response.Write yazılacak_text %>
Şeklinde bir kullanım browser ekranına "Bugün günlerden ne?" diye bir mesaj yazar. Asp script bildiğiniz gibi <%........%> script sınırlayıcıları arasına yazılır. Bu kullanımın iki farklı şekli vardır. Eğer html tagları içerisinde herhangi bir değişkenin taşıdığı bir değeri görüntülemek istiyorsak <%=değer%> daha uygun bir kullanım olacaktır. Fakat bu kullanımın dezavantajı sadece 1 satırlık bir kodlamaya izin vermesidir. Yani;
<%=değer Response.Write "Bu kullanım hata verir." %>
Şeklinde bir kullanım yanlıştır. Dolayısıyla birden fazla satır ASP kodlaması gereken durumlarda ASP kodunu <%.......%> satırları arasına yazmak daha uygun olacaktır. Aşağıdaki örneği inceleyelim:
<% text1= "Merhaba" text2= "Yeni ASP programcıları" Response.write text1 & text2 %>
Response.write text1 & text2 kullanımı iki farklı değişken içerisinde tutulan stringleri birleştirerek tek satırda yazmak için kullanılmıştır. "&" işareti iki değişkeni birleştirmek için kullanılır. Response.write bir işlemin sonucu ekrana yazmak içinde kullanılabilir. Aşağıdaki örneği inceleyelim;
<% sayı1= 24 sayı2= 8 Response.write sayı1/sayı2 %>
Şeklinde bir kullanım ekrana 3 yazılmasına neden olur. Çünkü sayı1 /sayı2 yani 24/8=3 dür, ve response.write 3 şeklinde bir kullanıma eşdeğerdir. Bir formdan bize iletilen bilgileri Request objesini kullanarak alabilir ve gene bu bilgiyi Response objesinin write metodunu kullanarak ekrana yazabiliriz.

<% Response.Write (Request.QveryString("text1")) %>

şeklinde bir kullanım bize istek gönderen formdaki text1 adlı değişkeninin değerini ekrana yazar.
Buffer:
Buffer özelliği response ile oluşturulan Html Data akışının html dosya oluşturulması tamamlandıktan sonra veya her satır iletildiğinde gösterilmesi ile ilgili bir özelliktir. Default değeri "on" dur bu değere false u set edecek olursak ;
Response.Buffer=False şeklinde bu işlem yapılabilir.
Clear:
Response.Clear metodu buffer (tampon) edilmiş tüm html bilgisinin silinmesi için kullanılır. Kullanımı: Response.clear şeklindedir. Fakat unutulmaması gereken nokta eğer Response.Buffer= false olarak set edilmiş ise Run-time (çalışma zamanı ) hataya neden olur.
End:
End metodu web server işlemi durdurmasını ve Response.End noktasına kadar oluşturulmuş Html datanın gönderilmesini sağlar. Kullanımı :
Response.End şeklindedir
Expires:
Expires özelliği dakika cinsinden sayfanın browser tarafından hafızada ne kadar tutulacağı ile ilgili bilgiyi set etmek için kuyllanılır. Eğer kullanıcı aynı sayfaya Response.Expires ile belirlenen zamandan daha önce geri dönerse sayfanın hafızadaki versiyonu kullanıcıya gösterilir. Kullanımı : <% Response.Expires=dakika %> şeklindedir. Eğer bu değere "0" set edilirse ( Response.Expires=0 ) sayfaya her geri dönüldüğünde sayfa yeniden yüklenir.

ExpiresAbsolute:
ExpiresAbsolute tıpkı Expire özelliğibne benzer olarak fakat belirtilen sürenin dakika değil tarih veya saat olacak şekilde set edilmesi suretiyle sayfanın geçerlilik süresinin belirlenmesi için kullanılır. Kullanımı :
<% Response.ExpiresAbsolute=#tarih# %> şeklindedir.
Redirection:
Kullanıcıyı bir Asp sayfasından diğerine yönlendirmek için kullanılan bir metoddur. Bu metodun yerini alan 2 yeni metod olan server.transfer ve server.Execute metodlarına daha sonra ayrıntılı olarak göz atacağız. Redirection iel ilgili olarak bilmemiz gereken bazı önemli noktalar vardır. Eğer http header client a gönderilmil ise Response.redirection hataya neden oluyur . bu hatanın önüne geçmek için response.Buffer özelliğini true ya set etmek sureiyle ve herhangi bir noktada response.clear ı kullanarak response.Redirection in hata vermesini engelleyebiliriz. Response.Redirectionun genek kullanımı:
Response.Redirection("yönlendirilecek_sayfa") şeklindir.

Server. Execute ve Server.Transfer
Server. Execute ve Server.Transfer bir ASP sayfası içersinden başka bir sayfanın çalıştırılması veya o sayfanın içeriğinin aynı sayfa içerisinde gösterilmesi için kullanılır. Aralarında ki tek fark ise Server. Execute kullanıldığında hedef sayfa çalıştırıldıktan sonra orijinal sayfa nın işletilmesine devam edilmesine rağmen Server.Transfer kullanıldığında orijinal sayfaya geri dönülmez. Page1 , Page2 veMainpage adı altında 3 sayfamın olduğunu düşünün

ÇEREZLER

Siteye giriyordunuz. Adam size "sayfayı kişiselleştir" diye bir link koymuş. Tıklayıp içinizi döküyorsunuz. Siteyi bir sonraki ziyaretinizde site size adınıza hitaben "merhaba koçum, seni tanıyorum, bana kendini anlatma, çok iyi bilirim ben seni ... ismin şu, sevdiğin kalem markası Rotring, başın ağrıyınca önceden Novalgin alırdın şimdi modaya uyup Aspirin Forte.. monitörün philips marka ve sen simit şeklindeki power düğmesine gıcık oluyorsun ... haa bir de bu siteyi 2. ziyaretin ... nerden bildim ama... hahaha" türünden şaklabanlıklar yapıyor. Peki bunu nasıl beceriyor? Hepiniz çerezlerle olduğunu biliyorsunuz.

ASP ile istemci bilgisayarlara çerez yollamak çok basit bir iştir. Gerçekten çok basit. ASP nin yerleşik delikanlılarından RESPONSE nin bu iş için özel bir metodu var: COOKIES . İstemciye çerez yollamak için bu metodla birlikte anahtar değerler (bir veya iki) gönderiyoruz. (bir ayrıntı: ASP de iki anahtar sadece cookies kolleksiyonunda kullanılıyor). Şimdi örnek kodu inceleyelim:

Response.cookies("kabuk")= "Evet, kabuk"
Response.cookies("kabuklarim")("adi") = "Mucit"
Response.cookies("kabuklarim")("sevdigi_icecek") = "Kızılcahamam Maden Suyu ve Sodası"
Response.cookies("kabuklarim")("medeni_durumu") = "Bekar!"
Response.Cookies("kabuklarim").Expires = Now() + 90
Peki çerezi yolladık tarayıcıya. Yani kabukları. Peki bu kabukları görmek istediğimiz zaman ne yapmamız gerekiyor. İşte o zaman ASP nin diğer delikanlı nesnesi REQUEST talip oluyor göreve. Çünkü bir şeyleri talep etmek onu görevi. Biz de ona bir emir vereceğiz. "Çerezler arasından şu anahtardaki değeri bana bir getiriver bakayım" denildiği anda size o değeri getirecektir. Bu metodu kullanmak, response ile çerez yollamaya çok benzer. Ancak bir fark vardır. Response de ilgili anahtara atama yapılır, burada ise request zaten bize bir değer getirir, biz de bu değeri işimize geldiği gibi kullanırız. Aşağıda REQUEST ile çerezden bilgi almayı görüyorsunuz.
Adim = Request.cookies("kabuklarim")("adi")
ne_icerim = Request.cookies("kabuklarim")("sevdigi_icecek")
medeni_halim = Request.cookies("kabuklarim")("medeni_durumu")
Response.Write Adim & " / " & ne_icerim & " / " & medeni_halim
' sayfadaki çıktı: Mucit / Kızılcahamam Maden Suyu ve Sodası / Bekar!
İşte bu örneklerde çerezle bilgi yollama ve de çerezden bilgi alma tekniğinin ne kadar kolay olduğunu görüyorsunuz.

KİŞİSEL ZİYARET SAYACI

<% ziyaret = Request.cookies("sitem")("ziyaret") If ziyaret = "" Or Not Isnumeric(ziyaret) Then Response.cookies("sitem")("ziyaret") = "0" Response.Cookies("kabuklarim").Expires = Now() + 365 Response.Write "Siteye ilk defa geldiniz. Saolun. Bir daha gelin haaa.." Else ziyaret = ziyaret + 1 Response.cookies("sitem")("ziyaret") = ziyaret Response.Cookies("kabuklarim").Expires = Now() + 365 Response.Write "Siteye " & ziyaret & ". gelişiniz, aferin hep gelin haa.. " End If %>

APPLİCATION

Belirtilen uygulamadaki tanımlı bütün kullanıcıların bilgiyi paylaşmaları için Application nesnesini kullanabiliriz. Bir ASP-uzantılı uygulama, sanal dizin ve onların altdizinlerindeki tüm .asp dosyaları gibi tanımlanır.

Application nesnesi birden fazla kullanıcı tarafından paylaşılabildiği için, kullanıcıların bir özelliği aynı anda değiştirme girişimlerini önlemek için Lock ve Unlock yöntemleri kullanılır. Bir örnek yaparak çalışmasını inceleyelim. Bu örneğimizle kullanışlı sayfa sayaçları yapabilirsiniz. Örneği inceleyince daha iyi anlayacağınıza eminim...

Aşağıdaki örneğimizi ne olur manuel yazalım ve Sayac.asp adıyla kaydedelim. İsterseniz kopyala-Yapıştır yapabilirsiniz ama elle yazmanız sizin açınızdan çok faydalı olacaktır.

Düşünsenize belki hata yapacaksınız ve bu hatayı aramak zorunda kalacaksınız ve böylece bir kaç kere tekrar etmiş olacaksınız...

<% Response.Expires = 0 'Expires sayesinde sayfanın içeriğinin bilgilerinin cache bellekte saklanmasını engelleriz. %>

<% If (Application("Sayac") = "") Then 'Bu ziyaretçi için Application başlatılmadıysa başlatılsın. Application("Sayac") = 0 End If Application.Lock 'Application'ı Kilitliyoruz. Ve kullanıcı giriş yaptıktan sonra 1 değer 'arttırıyoruz. Application("Sayac") = Application("Sayac") + 1 Application.UnLock 'Ve tekrar serbest bırakıyoruz. Diğer kullanıcılarla bu Application 'kullanılabilsin diye... %>
Bu Sayfaya <%= Application("Sayac") %> Kere Giriş Yapıldı.

Yenilemek İçin Tıklayın.

Bu kodu yazıp çalıştırdığımız zaman, sayfayı her yenilediğimizde sayaç bir değeri kadar arttırılacaktır. Eğer Sayaç+1 yerine 5 yazarsanız sayacınız 5'er 5'er artacaktır... İsterseniz başka bir örnekle bu nesnemize ait bilgilerimizi pekiştirelim...

Diyelim ki bir chat scripti yazıyorsunuz ya da bir Active Users Scripti yazıyorsunuz, o zaman da bu nesnemizden faydalanmamız gerekecektir. Şimdi hemen diğer bir örneğe geçelim. İlk Olarak bir Chat'e Giriş sayfası yapalım. Tabii bu sanal bir chat. Yani sadece sayıyı kontrol etmeyi yazacağız... NotePad'i açalım ve aşağıdaki kodları chat.asp diye kaydedelim...

<%@ Language=VBScript Codepage="1254"%>

Chat Odamıza Gitmek İçin Tıklayın
<% Response.Write "Şu anda Chat Odamızda "&application("chat")&" kullanıcı bulunmaktadır..." %>

Aşağıda göreceğiniz scripti de ChateKatil.asp diye kaydedelim. Ve bir önceki sayfada yazdığımız scriptten bu sayfaya link verdiğimizi hatırlayarak, o sayfada
Chat Odamızdan ayrılmak İçin Tıklayın<% Application.Lock 'Hatırladığınız gibi, önce Application'ımızı kilitliyoruz ve sayacı bir 'arttırdıktan sonra kilidini kaldırıyoruz... Application("chat")=Application("chat")+1 'Sayacı bir arttırıyoruz. Application.Unlock 'Ve tekrar Application'ımızı serbest bırakıyoruz ki, diğer kullanıcılar 'giriş yaptığı zaman kilitli kalmasın.... Response.Write "Şu anda Chat Odamızda "&application("chat")&" Kişi Bulunmaktadır..." 'Daha sonra Application'ımızın tuttuğu sayısal değeri, Response 'metoduyla sayfaya basıyoruz. Ve böylece kaç kişinin 'Application'ımızı açtığını görebiliyoruz. Bir ilerki sayfada ise 'Ziyaretçimizin Application'ımızı terkettiği zaman diğer kullanıcıların 'sayacı doğru görüntüleyebilmesi için 1 değer azaltmayı göreceğiz... %>

Aşağıda göreceğiniz scripti de Ayril.asp diye kaydedelim.

<%@ Language=VBScript Codepage="1254"%>
Chat Odamıza Tekrar Bağlanmak İçin Tıklayın
<% Application.Lock 'Hatırladığınız gibi, önce Application'ımızı kilitliyoruz ve sayacı bir 'arttırdıktan sonra kilidini kaldırıyoruz... Application("chat")=Application("chat") -1 'Sayacı bir azaltıyoruz. If Application ("chat")<0 then Application("chat")=0 'Eğer Application'ımızın değeri 0'dan küçükse Application'ımızı 'durduruyoruz. End If Application.Unlock 'Değilse kilidi kaldırıyoruz. Response.Write "Şu anda Chat Odamızda "&application("chat")&" Kişi Kalmıştır..." 'Ve kalan sayıyı sayfaya Response ediyoruz... %>

SESSİON

HTML ve Javascript ile biraz oynadıysanız, bilirsiniz ki bir sayfadan ötekine değişken değeri aktarmak, imkansıza yakın derecede zordur. Değişkenlerin ömrü, fonksiyonla sınırlıdır. Bir ASP sayfasında herhangi bir değişkeni fonksiyon dışında tanımlamakla ve değer atamakla onu bütün fonksiyonlar için geçerli hale getirebiliriz. Fakat kimi zaman isteriz ki, bir fonksiyonun değeri bütün sayfalarda aynı olsun; ziyaretçinin sayfa değiştirmesi ile değişkenin değeri değişmesin. Bunu ASP'de yapmak çok kolaydır. ASP'de bu zorluğu yenebilmek için değişkenlerimizi Session nesnesi için oluşturabiliriz; ve bu değer ziyaretçinin oturumu boyunca devam eder; bütün ASP sayfalarındaki bütün Fonksiyonlar tarafından bilinebilir. Örneğin:
Session ("Tupras") = 44500

Session Türkçe oturum demektir. ASP'nin özelliği artık bildiğinizi varsayıyorum. ASP Sunucusu Server'a bağlanan, yani bir talepte (Request'de( bulunan her bir ziyaretçiye ayrı bir oturum ayrı bir session açar. Tabii Cookie denetimi yoksa... Ve her Session'a bir ID verir...

Session'ın en büyük özelliği dinamik olmasıdır. Yani ziyaretçinin sitede bulunduğu her saniye Session nesnesi tarafından takibe alınır... Bu sayede eğer gerçekten profesyonel planlamalar yaparken Session nesnesinin metotlarından bir çok şekilde faydalanacağız...

Session nesnemizin en büyük özelliği tanımladığımız değişkenleri diğer geçiş sayfalarında da kullanabilmemiz için tutmasıdır... Hemen bir örnek yaparak Session nesnemize giriş yapalım... Önce Bir Form Hazırlayalım ve bu formu Session.asp diye kaydedelim.

Lütfen Adınızı Giriniz:

Soyadınız:

Aşağıdaki Kodları da SessionDevam.asp adıyla kaydedelim.

<%@ Language=VBScript Codepage="1254"%>

<% Session.Timeout=15 'Oturum süresi, eğer sayfaya hiç bir müdahalede bulunulmazsa 15 'dakikadır. Session ("Isim")=Request.Form("Isim") Session ("Soyad")=Request.Form("Soyad") 'Bir önceki sayfadan 'taşıdığımız değeri Request metoduyla Oturumda tutuyoruz. Dim Icerik Dim IcerikSonu %>

<% IcerikSonu=Session.Contents.Count For Icerik=1 To IcerikSonu 'Session nesnemizde tuttuğumuz değerleri 'Session.Contents yardımıyla saydırıyoruz. Response.Write (Session.Contents(Icerik) &"
")
'Sonucu sayfaya Response ederek yazdırıyoruz. Ve bir
yani
'Break Line koyarak (Alt satıra Geçmemizi sağlar.) Next yordamıyla
'sıradaki Kayıtları ekrana yazdırmasını sağlıyoruz...
Next
%>

Bir ASP sayfasını oturum açmadan yapılandırmak için alttaki kodu ekleyebilirsiniz.. Değerini True yaparak başka bir sayfada oturumu başlatabilirsiniz...
<%@ EnableSessionState=False %>

Session Timeout:

Kullanıcı bir uygulamadaki bir sayfayı belirli bir süre istemez ya da yenilemezse, oturum otomatik olarak sona erer. Bu süre için varsayılan değer 20 dakikadır. Bir uygulama için varsayılan değeri, Internet Information Service çalışma ekindeki Uygulama Seçenekleri özellik sayfasında değiştirebilirsiniz.

<% Session.Timeout = 16 %>

Session Abandon:

Abandon yöntemi, bir Session nesnesinde saklı olan tüm nesneleri yok eder ve kaynaklarını bırakır.

Abandon yöntemini çağırmak istemiyorsanız, sunucu bu nesneleri oturumun süresi bittiğinde yok eder.

Kullanımı:

Session.Abandon

Abandon yöntemi çağrıldığında, geçerli Session nesnesi silinme için havuza alınır, ancak geçerli sayfadaki komut dosyası komutlarının tümü işlenmeden tam olarak silinmez.

Böylece, sonraki Web sayfaları dışında, yalnızca Abandon yönteminin çağrıldığı sayfadaki Session nesnesinde saklı olan değişkenlere erişebilirsiniz.

Örneğin, aşağıdaki komut dosyasında üçüncü satır Oğuz değerini yazar. Bu, sunucu komut dosyasının işlenmesini bitirene kadar Session nesnesinin yok edilmemesinden dolayıdır.

<% Session.Abandon Session("Isim") = "Oğuz" Reponse.Write(Session("Isim")) %>

Sonraki Web sayfalarında Isim değişkenine erişirseniz, değerinin boş olduğunu göreceksiniz.
Bunun nedeni, Isim değişkeninin, yukarıdaki işlemi bitirdiğinde önceki Session.Abandon nesnesiyle yok edilmesidir.

Server, bir oturumu kapattıktan sonra başka bir Web sayfasını açtığınızda, yeni bir Session nesnesi oluşturur. Değişkenleri ve nesneleri, bu yeni Session nesnesinde saklayabilirsiniz.
Aşağıdaki örnek, sunucu geçerli sayfayı çalıştırmayı bitirdiğinde oturumun son durumunu verir.

<% Session.Abandon %>

FORM ELEMANLARINDA DEĞER ALMA

ActiveX Veri Erişim (ADO) Nesneleri
ASP'nin diğer CGI tekniklerine göre kolay olmasının (peki, kabul, "kolay görünmesi" diyelim!) belki de sadece veri erişimini adeta çocuk oyuncağı haline getirmesidir. ADO, gerçekte bir ASP nesnesi olmaktan çok Server Component'i (sunucu bileşeni) sayılır. Bu bileşene biz ASP içinden bir ActiveX nesnesi ile ulaşırız.
Veritabanı, günümüzde giderek Web Programlarının temelini oluşturuyor. Sayfaların unsurları veritabanı dosyasından alınıyor; ziyaretçilerin verdikleri bilgiler veritabanına yazılıyor. Bu gelişimin başlıca sebebi, veritabanının site güncelleştirme işlerini kolaylaştırmasıdır. Söz gelimi bir sayfadaki seçenekleriniz, bir veritabanından alınıyorsa, bu seçenekleri alan VBScript kodu hiç değişmeden kalacak ve siz sadece veritabanı dosyanızda ilgili verinin alındığı alana yeni değerler girerek, sayfanızı sürekli güncel tutmuş olacaksınız. Bir diğer sebep ise veritabanı dosyalarının idaresinin kolay olmasıdır. Sözgelimi ziyaretçilerinizden aldığınız bilgileri daha sonra muhasebe kayıtlarınıza veya adres defterinize, müşteri kütüğüne ya da başka suretle kayda geçirmek istiyorsunuz. Ziyaretçilerimizin form yoluyla bize ilettiği bilgileri düzyazı dosyasına işlemenin yollarını Dosya sistemi Nesnesi'ni (FileSystem) görürken, ele aldık. Bunu yapabiliriz kolayca. Ama daha sonra düz yazı dosyasının idaresi, veritabanının idaresi kadar kolay olamaz. ASP sayfalarınız Access, Excel, Paradox, FilePro, SQL Server ve Oracle veritabanlarına ve spreadsheet dosyalarına erişebilir; bu dosyalardan veri okur ve bu dosyalara veri yazabilir. Özetle, ASP programlarımızla, SQL-uyumlu veya Windows ve diğer sistemler için yazılmış ODBC (Open Database Connectivity/Açık Veritabanı Bağlantısı) ile uyumlu her türlü dosyaya, ADO nesnesi aracılığıyla ulaşabiliriz.

ODBC ve OLE-DB
Bu kitapçığın baştarafında, ASP dosyalarınızı geliştirmeye başlamadan önce bilgisayarınızda ODBC (Open Database Connectivity/Açık Veritabanı Bağlantısı) sürücülerinin kurulu olması gerektiğini belirtmiştik. ODBC, ADO'nun kullandığı tek sistem değildir; ve Microsoft firması, ODBC'nin yerine hızla OLE-DB adını verdiği yeni bir teknolojinin alması için yoğun çaba içinde. OLE-DB, ODBC'nin Web'de sağladığı başarının üzerine bina edilen yeni bir teknoloji. ODBC, ilişkilendirilmiş (relational) veritabanlarına erişmek üzere tasarlandığı halde OLE-DB her türlü veritabanına erişebilir. OLE-DB, ASP programlarımıza yeni nesneler kazandırabilir; kullanılmaya hazır elektronik ticaret bileşenlerini kullanmaya imkan verir. Bu konuda geniş bilgiyi, Microsoft'tan edirebilirsiniz. ASP sayfalarımızda kullanacağımız ADO nesneleri ilerde de ODBC sürücülerine erişme imkanını koruyacağı için, şimdilik sadece ODBC tekniği ile çalışmakta ve bu tekniği öğrenmekte sakınca yok. OLE-DB, ODBC'nin yerini almayacak; fakat içinde ODBC'yi de bulunduracak. Bu da şu anda oluşturacağımız ASP uygulamalarının ilerde OLE-DB tekniği ile çalışan sunucularda işleyeceği anlamına geliyor.

Şimdi ADO ile aşağıda yapacağımız küçük örnekler için bilgisayarınızda kurulu bir veritabanı programı varsa onu kullanarak bir veritabanı dosyasında uyeler adıyla şu tabloyu oluşturabilirsiniz:

Alan Adı: Veri türü
uyeNo AutoNumber (Birincil Anahtar/Primary Key)

uyeAdi metin

uyeSoyadi metin

email metin

mesaj memo

Daha sonra da renkler adıyla şu tabloyu yapın:

Alan Adı: Veri türü
renkID AutoNumber (Birincil Anahtar/Primary Key)

renk metin

Bu tablolardan birincisine bir kaç isim ve diğer bilgileri; ikincisine ise dört-beş renk adı girin. Bilgisayarınızda veritabanı oluşturma programı yoksa bu kitapçığın kodları arasında bulunan uyeler.mdb adlı MS-Access dosyasını kullanabilirsiniz. Bu dosyayı, kişisel Web Server'ınızın kök dizinine kopyalayın. Sonra, Denetim Masası'nı açın ve adı ODBC, ODBC 32 Bit, ya da ODBC Data Source olan simgeyi çalıştırın; ikinci sekme olan System DSN'i tıklayın.

Açılacak kutuda Add/Ekle düğmesini tıklayarak, yeni veri kaynağı oluşturmak için ilk adım olan veriyi okumakta kullanacağımız sürücüyü seçebileceğimiz kutunun açılmasını sağlayın. Burada, yukarıda oluşturduğunuz veri dosyasına uygun sürücüyü seçin. Örnek uyeler.mdb'yi kullanıyorsanız, birinci seçenek olan Microsoft Access Driver'ı seçmeniz gerekir. Son düğmesini tıklayın ve Access dosyasının kurulumunu yapmaya başlayalım. Buradaki Data Source Name (DSN, Veri Kaynak Adı), biraz sonra ADO nesnesiyle ilgili metodları ve deyimleri yazarken kullanacağımız veri adıdır; buraya "uyeler" yazın; çünkü örneklerde bu veriye "uyeler" adıyla gönderme yapacağız. İsterseniz, Description/Açıklama bölümüne veritabanının niteliğini belirten bir kaç kelime yazabilirsiniz. Sonra, Select/Seç düğmesini tıklayarak ve açılıcak diyalog kutusu yardımıyla veritabanı dosyasını kopyaladığınız yerde bulun; OK/Tamam'ı tıklayarak, veritabanı seçme işlemini tamamlayın.

DSN oluşturma kutularını sırasıyla OK/Tamam düğmelerini tıklayarak kapatın; "uyeler" verisi, şu andan itibaren bütün Web uygulamalarımızın hizmetine girmiş demektir. Internet sitenize koyacağınız ve veritabanına erişmesi gereken sayfalarınız için bu işlemi gerçek Internet ortamında da yapmak zorundasınız. Veritabanı dosyanızı Internet sitenizde kök dizinine veya bir diğer dizine kopyaladıktan sonra sistem yöneticisine ya elektronik mektupla, ya da evsahibi firmanın yönetim ve teknik destek yardımı sağlayan sayfasında veritabanınızın dosya adını, yolunu, ve DSN olarak kullanmak istedeğiniz ismi bildirerek, bizim burada yaptığımız işi Server yöneticisinin yapmasını sağlamamız gerekir. ADO'nun bize sağladığı imkanlardan yararlanabilmek için onun nesnelerini kullanılırız. Bu bölümde ADO'nun nesneleri ve metodlarını ele alacağız.

Connection (Veritabanına bağlantı)
ADO'dan yararlanabilmek için kullanacağımız ilk nesne Connection'dır. Bu nesne ile veritabanı ile bağlantı sağlarız, yol açarız:
<% Dim Veriyolu Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" %>

Recordset (Kayıt dizisi)

<% Dim Veriyolu, Kayitdizisi Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" Set Kayitdizisi = Veriyolu.Execute("SELECT * FROM Veri_adi") %>

Recordset.Open
Veritabanına dayanan Web uygulamalarımızda sorun buradaki gibi sadece veriyi okumakla bitmeyebilir; veriyi güncelleştirmek veya silmek isteyebiliriz. Bunun için doğruca ADO'nun .Recordset metodundan yararlanmamız gerekir. .Recordset metodu ne yapar? Tıpkı ekranınızdaki bir yazının içinde duran imleç (cursor) gibi hayalî bir imleci götürür verilerinizin en başına koyar. Bu hayali imleci veritabanı üzerinde dolaştırmak ve gittiği yerdeki değeri okutmak bizim işimizdir.
Bir veriye bağlantıyı kurduktan sonra kayit dizimizi .Recordset metodu ile sağlayacaksak, yukarıdaki örnek kodumuzu şöyle yazmak gerekir:

<% Dim Veriyolu, Kayitdizisi, Sorgu Set Veriyolu = Server.CreateObject("ADODB.Connection") Veriyolu.Open "Veri_adi" Set Kayitdizisi = Server.CreateObject("ADODB.Recordset") Sorgu = "SELECT * FROM Veri_adi" Kayitdizisi.Open Sorgu, Veriyolu, aOpenStatic %>
Bu kod ile, .Recordset metodu son .Open komutu ile bizim için veri bağlantısını sağlar; verdiğimiz SQL Sorgusu icra edilir ve kayıt diziniz Kayitdizisi'ne kaydedilmeye hazır hale gelir. Şimdi imlecinizi ilerleterek, veriyi fiilen okutmanız gerekir; ki bunu yapmak için yukarıda kolayca .Execute metodu ile oluşturduğumuz kayıt dizisinde kullandığımız basit .MoveNext'ten daha çok imkana sahibiz: MoveFirst: Kayıt dizisinin (Recordset'in) birinci satına gider.
MoveLast: Kayıt dizisinin (Recordset'in) son satına gider.
MoveNext: Kayıt dizisinin (Recordset'in) bir sonraki satına gider.
MovePrevious: Kayıt dizisinin (Recordset'in) bir önceki satına gider.
Move: Kayıt dizisinin (Recordset'in) içinde vereceğiniz sayıya göre ilerler. Bunun için iki sayı vermeniz gerekir: başlangıç noktası ve ilerlenecek kayıt sayısı.

Şimdi gelelim RecordSet nesnemize. RecordSet.Open dediğimiz zaman bu nesnemiz ne yapar?

RecordSet, ekranımızda bir yazının içinde yanıp sönen bir imleç gibi çalışır. Yani bir nevi Hayalet Cursor. Recordset'in amacı bu imleci verilerinizin en başına koymaktır.

Artık bundan sonrası bize kalan bir iştir. Bu imleci, kayıtlar arasında çalıştırmak bizim işimizdir.
Bu imleci 4 şekilde ayarlayabiliriz...

Forward Only: Bu imlecimizle, veritabanındaki kayıtlar arasında sadece ileri doğru ilerleyebiliriz. Geri yani yukarı gitme imkanımız yoktur. Ayrıca yeni kayıt ekleyemeyiz. Ve eğer biz açtıktan sonra, o anda başkaları tarafından değiştirilen veriler varsa, veritabanını yeniden kapatıp açana kadar göremeyiz. Eğer Adovbs.inc'le birlikte kullanıcaksak kod içindeki kullanımı adOpenForwardOnly'dir.

Static: Durağan anlamına gelir. ForwardOnly'e ek olarak, yukarı doğru ilerleyebilir ve yeni kayıtlar ekleyebiliriz... Adovbs.inc'le birlikte kullanıldığında kod kullanımı, adOpenStatic'tir... Eğer biz açtıktan sonra, o anda başkaları tarafından değiştirilen veriler varsa, veritabanını yeniden kapatıp açana kadar göremeyiz.

Dynamic: Adından da anlaşılabileceği gibi, bu cursor tipi, tam özelliklere sahip cursor tipidir. Yukarı ve aşağıya ilerleyebilir, yeni kayıt ekleyebilir ve değiştirebiliriz. Eğer biz açtıktan sonra, o anda başkaları tarafından değiştirilen veriler varsa, veritabanını yeniden kapatıp açmadan anında görebiliriz...Kod sayfasında, Adovbs.inc'le birlikte kullanıcaksak, kod içinde kullanımı adOpenDynamic'tir...

Keyset: Bu metodumuzla, başkaları tarafından değiştirilen kayıtları görebiliriz... Cursor'umuz yukarı ve aşağı ilerleyebilir. Adovbs.inc'le birlikte kod içinde kullanımı, adOpenKeyset'tir...
Kod içinde kullandığımız, adOpenStatic'in hemen yanındaki ise RecordSet nesnemizin kilit özelliğidir. Farklı çeşitlerde kilitler vardır. Bir kaç tanesini yazacağım.

AdLockReadOnly: Kayıtlı verilerimizin değiştirilmesini, üzerine yazılmasını engellememizi sağlar. Yeni kayıt girişini engeller. Sadece Listelemeye izin verir...

AdLockOptimistic: Bu metodumuz da kayıtlarımızın güncelleştirilmesini, yeni kayıtlar eklememizi, ve istersek silmemizi sağlar.

AdLockPessimistic: Bu metodumuz da eğer bir veritabanı üzerinde işlem yapıyorsak, işlemlerimiz bitene kadar, diğer işlem yapabilecek kişileri engellemk için RecordSet'e kilit koyar.

DSN'siz Veri Bağlantısı

Veriyolu.Open "Veri=" & Server.MapPath("..../veriler/uyeler.mdb") &
"; Driver = {Microsoft Access Driver (*.mdb);"
Burada, DNS'siz bağlantı için veritabanı dosyasının Server'daki göreli yerini, adını ve hangi sürücünün kullanılacağını belirtiyoruz. Aynı bağlantıyı, doğruca Jet sürücüsü için de yazabilirdik:
Veriyolu.Open "Veri=" & Server.MapPath("..../veriler/uyeler.mdb")
& "; Provider=Microsoft.Jet.OLEDB4.0;"
Tabiî buradaki sorun kullandığınız veritabanı dosya türüne uygun Microsoft Jet sürücüsü seçebilmektir. Bu konuda geniş bilgi Microsoft'un Internet sitesinde bulunabilir.

SQL

SQL lafları çeşitli temel komutlardan oluşur. Bunlar SELECT, FROM, WHERE, ORDER BY, GROUP BY, HAVING, UPDATE, DELETE, INSERT dir. Gördüğünüz gibi ne kadar da fakir bir dil. Biz bunlardan işimize yarayacak olanları inceleyeceğiz.
POPÜLER SQL LAFLARI
TABLODAN TÜM KAYITLARI TÜM ALANLARIYLA SEÇMEK
Yani tablonun tamamını seçmek için kullanacağımız SQL lafı şudur:
sözdizimi:
"SELECT * FROM "
TABLODAN KAYITLARI İSTEDİĞİMİZ ALANLARI SEÇMEK
söz dizimi:
"SELECT , , .. , FROM "
TABLODAN BELİRLİ KAYITLARI SEÇMEK (SÜZGEÇLEME)
Örneğin tablomuzda kent diye bir alanımız var. Ve mevcut kayıtlar arasından kenti "ankara" olanları seçmek istiyoruz.
SQL lafımız:
"SELECT * FROM tablomuz WHERE kent = 'ankara' "
Birden fazla koşul da süzgeç de koyabiliriz. Tablomuzda yas diye bir alan olsun. Kenti ankara olan ve yaşı 30 dan büyük olanları seçmek için SQL lafı:
"SELECT * FROM tablomuz WHERE kent='ankara' AND yas < 37" Gördüğünüz gibi WHERE ifadesi bize kayıtları süzgeçleme imkanı veriyor. Burada = , > , < , <> gibi mukayese operatörleri kullanılıyor.
TABLODAN KAYITLARI SIRALI HALDE SEÇMEK
Örneğin tablomuz da kenti 'ankara' olanları yaş sırasında seçmek istiyoruz. Bunun için ORDER BY alan_adi yazımını kullanırız. Şunun gibi :
"SELECT * FROM tablomuz WHERE kent = 'ankara' ORDER BY yas"
Eğer azalan sırada seçeceksek ORDER BY alan_adi DESC yazımını kullanacağız.
SQL hakkında bilgiler sonraki sayfada devam ediyor.
TABLODAN KAYIT SİLMEK
Örneğin tablomuzdan yaşı 18 den küçük olanları silmek için SQL lafı:
"DELETE FROM tablomuz WHERE yas < 18" TABLOYA KAYIT EKLEMEK SQL="INSERT INTO tblVeri (Adi,Soyadi,Telefon,Dogum_Tarihi,Mail) values ('"&txtAdi&"','"&txtSoyadi&"','"&txtTelefon&"','"&txtDogum_Tarihi&"','"&txtMail&"')" LIKE KULLANARAK KAYIT SEÇİMİ YAPMAK LIKE kullanarak tam karşılaştırma yapamadığımız alanlarla kayıt seçme imkanı elde ederiz. WHERE ifadesinde alan adından sonra kullanılan karşılaştırma operatörü yerine LIKE yazılır. Bu ifadeyle veritabanımızda arama motoru gibi bir şey bile yapabileceğiz ileride. Şimdi örnek kullanımlar görelim. Tablomuzdan adı "A" ile başlayan müşterileri seçeceğiz. "SELECT * FROM tablomuz WHERE musteri_adi LIKE 'A%' " Tablomuzdan yazı alanında "asp" içeren kayıtları seçeceğiz. (bir arama motoru misali) "SELECT * FROM tablomuz WHERE yazi LIKE '%asp%' " Evet bu temel komutlar ile yolumuza devam edeceğiz. Artık bu laflar ile veritabanımızdan istediğimiz rafinelikte kayıt seçebiliriz, silebiliriz, arayabiliriz. VERİTABANI İŞLEMLERİ Veritabanı muhabbetimiz tam gaz devam ediyor. Bu yazıda bir çok veritabanı operasyonunu birlikte göreceğiz. Kayıt ekleme, silme, güncelleme gibi. Kullanacağımız veritabanı dosyası burada(8,15 kb). Bu dosya C:\inetpub\wwwroot\db konumunda olsun. Sıra geldi script dosyalarımıza. KAYITLAR.ASP Öncelikle kayıtları listeleyeceğimiz bir arabirim inşa ettik. kayitlar.asp ye göz atalım. Bu ve diğer ASP dosyaları C:\inetpub\wwwroot\ konumunda olsun. Kod1. kayitlar.asp <% Veri_yolu = Server.MapPath("db/kisiler.mdb") Bcumle = "DRIVER={Microsoft Access Driver (*.mdb)};DBQ=" & Veri_yolu Set bag = Server.Createobject("ADODB.Connection") bag.Open (Bcumle) Set kset = bag.execute("SELECT * FROM kisiler") %>
<% i=1 %>

Yeni Kayıt

<% Do While Not kset.eof %> <% kset.movenext %> <% i = i + 1 %> <% Loop %>

#	Ad	Eylemler
<%= i %>	<%= kset("ad") %>	">düzenle	">sil

<% kset.Close Set kset = Nothing bag.Close Set bag = Nothing %>
Bu script, basit bir şekilde /db alt dizinindeki kisiler.mdb ile bağlantı kuruyor. kisiler tablosundan aldığı tüm kayıtların "ad" alanındaki değerlerini yazdırıyor. Ve de her bir kayıt için düzenleme ve silme linkleri oluşturuyor. Linkler oluşturulurken sorgu stringi içinde eylemi gerçekleştirecek script dosyasına "id" anahtarıyla kaydın "id" alanındaki değeri gönderiliyor. Tabi bunlar kayıtseti sonunda duracak bir döngü içerisinde yapılıyor. Veriler tablo hücrelerine döngüyle döküldüğüne de dikkat ediniz.

KAYIT_DUZENLE.ASP ve KAYIT_GUNCELLE.ASP
Kayıtların listelendiği kayitlar.asp de her kaydın yanında bir düzenle bağlantısı var. Bu bağlantı ile duzenle.asp dosyasına işaret ediliyor. Bir de sorgu cümlesi konuluyor yanına: "duzenle.asp?id=XX" Buradaki XX yerine geçerli kaydın id alanındaki değeri yazılıyor. Şimdi kayıt_duzenle.asp ye bakalım.
Kod2. kayit_duzenle.asp
<% id = Request.Querystring("id") If Not Isnumeric(id) Or Len(id)=0 Then mesaj "Yanlış Sorgu Cümlesi" End If '----------------------------------------------------------------------------------- Veri_yolu = Server.MapPath("db/kisiler.mdb") Bcumle = "DRIVER={Microsoft Access Driver (*.mdb)};DBQ=" & Veri_yolu Set bag = Server.Createobject("ADODB.Connection") bag.Open (Bcumle) Set kset = bag.execute("SELECT * FROM kisiler where id =" & id) If kset.eof Then mesaj "Olmayan Kayıt İstendi" End If %>
Kayıtlar
<% kset.Close Set kset = Nothing bag.Close Set bag = Nothing %>
<%'--------------------------%>
<% Sub mesaj(msg) %>

<%= msg %>

<% response.end %>
<% End Sub %>
<%'--------------------------%>
Aslında bu scriptin de öncekinden pek farkı yok. sadece sorgu cümlesinden "id" anahtarındaki değeri alıyor. Ve bu id değerini kullanarak tablodan tek kayıt seçiyor. ("SELECT * FROM kisiler where id =" & id). Seçtiği kayda ait değerleri ise form input alanlarına döküyor. Formun action özelliğine ise kayit_guncelle.asp yazılmış. Güncelleme işini bu dosyaya havale ediyoruz.
Kod3. kayit_guncelle.asp
<% ad = Request.Form("ad") id = Request.Form("id") telefon = Request.Form("telefon") dgunu = Request.Form("dgunu") icq = Request.Form("icq") email = Request.Form("email") adres= Request.Form("adres") '----------------------------------------------------------------------------------- Veri_yolu = Server.MapPath("db/kisiler.mdb") Bcumle = "DRIVER={Microsoft Access Driver (*.mdb)};DBQ=" & Veri_yolu Set bag = Server.Createobject("ADODB.Connection") bag.Open (Bcumle) Set kset = Server.Createobject("ADODB.Recordset") sql = "SELECT * FROM kisiler WHERE id = " & id kset.open sql, bag, 1, 3 kset("ad") = ad kset("telefon") = telefon kset("email") = email kset("adres") = adres kset("icq") = icq kset("dogum_gunu") = dgunu kset.update kset.Close Set kset = Nothing bag.Close Set bag = Nothing Response.Write "

Kayıt Yapıldı.. Başka bir arzunuz? "
Response.Write "

Kayıtlar"
%>

KAYIT_YENI.ASP
kayitlar.asp de Yeni Kayıt linkinde işaret edilen kayit_yeni.asp... Yaptığı iş şu. Veritabanına bağlanıp ilgili tablodan oluşturduğu kayıt seti içine yeni bir kayıt ekliyor. Kayıtsetini güncelliyor, "id" alanındaki değeri bir değişkende saklıyor. nesneleri kapatıyor. Ve de kayit_duzenle.asp dosyasına "id" anahtarıyla yeni eklenen kaydın "id" alanındaki değeri gönderiyor. Yani bu sayfa sadece işlem yapıyor. Kullanıcıya gözükmeden işlemi tamamlayıp düzenleme sayfasına yöneliyor.
Kod4. kayit_yeni.asp
<% response.buffer=true Veri_yolu = Server.MapPath("db/kisiler.mdb") Bcumle = "DRIVER={Microsoft Access Driver (*.mdb)};DBQ=" & Veri_yolu Set bag = Server.Createobject("ADODB.Connection") bag.Open (Bcumle) Set kset = Server.Createobject("ADODB.Recordset") sql = "SELECT * FROM kisiler" kset.open sql, bag, 1, 3 kset.addnew kset.update id = kset("id") kset.Close Set kset = Nothing bag.Close Set bag = Nothing Response.Redirect "kayit_duzenle.asp?id=" & id %>

KAYIT_SIL.ASP
Sorgu cümlesindeki "id" anahtarından alınan id değeri kullanılarak şu SQL ifadesi oluşturuluyor.
DELETE FROM kisiler WHERE id = " & id . Ve bu ifade bağlantı tarafından yürütülüyor (execute). Sonuçta id si alınan kayıt tablodan silinmiş oluyor. Kullanıcı da geldiği sayafaya yönleniyor.
Kod5. kayit_sil.asp
<% response.buffer = True id = Request.Querystring("id") '----------------------------------------------------------------------------------- Veri_yolu = Server.MapPath("db/kisiler.mdb") Bcumle = "DRIVER={Microsoft Access Driver (*.mdb)};DBQ=" & Veri_yolu Set bag = Server.Createobject("ADODB.Connection") bag.Open (Bcumle) sql = "DELETE FROM kisiler WHERE id = " & id Set kset = bag.execute(sql) Set kset = Nothing bag.Close Set bag = Nothing Response.Redirect (Request.ServerVariables("HTTP_REFERER")) %>

2010-10-20T04:59:00.000-07:00

 GİRİŞ

 İŞ GÜVENLİĞİ KAVRAMI

 İŞ GÜVENLİĞİ ÇALIŞMALARININ AMACI

 İŞ GÜVENLİĞİ ÇALIŞMALARINDA PLANLAMA

 İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞ GÜVENLİĞİ

 İŞ GÜVENLİĞİ MÜHENDİSLİĞİ

 TÜRKİYE’DE İŞ GÜVENLİĞİ MÜHENDİSLİĞİ VE İŞ GÜVENLİĞİ İLE İLGİLİ İŞ GÜCÜ

 SONUÇ

 KAYNAKLAR

GİRİŞ

İnşaat sektörü gerek toplam yatırımlar ve ulusal gelir içindeki sayısal payı gerekse yatırılan işgücü olanaklarının boyutu itibarıyla ekonomimizin en canlı ve en önemli sektörlerinden biridir. Her yıl inşaat sektöründe çalışanların bir kısmı, iş kazaları sonucunda ölüm ya da daimi iş görmezlikle işini sürdürememektedir. Özellikle ölümle sonuçlanan kaza sayısının çokluğu ve her iş gününde 3-4 kişinin iş kazasının sonucu kaybedilmesi bu alanda iş güvenliği çalışmasının yapılmasını zorunlu kılmaktadır. İnşaat sektöründe meydana gelen iş kazalarının bir önemli özelliği de ölümle sonuçlanan kaza sayısının çokluğudur. Türkiye'de tüm iş kazalarının %17.2 'si sürekli işgöremezlikle sonuçlanmıştır. İnşaat sektöründe sürekli iş görmezlikle sonuçlanan kazalar %18.3 iken ölümle sonuçlanan iş kazalarında bu oran %38.7'ye çıkmıştır. Türkiyedeki tüm iş kazalarının %0.7'si ölümle sonuçlanırken, inşaat sektöründeki iş kazalarının %1.5'i ölümle sonuçlanmaktadır .İş kazası ve meslek hastalığının işyerine ve ulusal ekonomiye yüklediği işgücü kaybı, üretim kaybı gibi maliyetlerinin yanında ayrıca bir çok yan maliyetten söz edilebilir. Bu yüzden işçi sağlığı ve iş güvenliği konusuna özelikle önem verilmeli, diğer lkelerdeki standartların yakalanabilmesi için kanun ve tüzüklerde gerekli revizyonların biran önce yapılması gerekir.

İŞ GÜVENLİĞİ KAVRAMI
Dünyada ve ülkemizde sanayileşme ve teknolojik gelişmelere paralel olarak özellikle işyerlerinde çalışan kişilerin güvenliği ile ilgili birtakım ortak sorunlar gündeme getirilmiştir. Gelişen teknolojiyle çalışanlar yeni risk ve tehlikelerle karşı karşıya kalmışlardır. Başlangıçta fazla önemsenmeyen bu sorunlar; işletmelerin çalışmasını tehlikeye sokup, iş verimini etkilemesi sonucu sağlık ve güvenlikle ilgili tedbirlerin alınmasını gündeme getirmiştir. Her geçen gün iş kazalarıyla maddi ve manevi kayıpların büyük boyutlara ulaşması konunun önemini daha da arttırmaktadır. Bu bağlamda amaç, yalnız çalışanları tehlikeden korumak degil, daha iyi bir iş ortamında uzun süre çalışmalarını sürdürmelerini sağlamaktır.İş kazalarını ve bunların neden olduğu kayıpları, en aza indirmek amacıyla bilimsel araştırmalara dayalı, güvenlik önlmelerinin saptanması ve uygulanması doğrultusundaki çalışmalar yıllardan beri süre gelmektedir. Genel anlamda iş güvenliği kavramı, çalışanların, işletmenin ve üretimin, her türlü tehlike ve zararlardan korunmasını içermekle birlikte literatürde birçok kez, sadece çalışanların korunmasına yöneliktir. Bu konuda alınması gereken önelmelerden önce iş güvenliği terimini incelemek gerekir.
“İş yerinde çalışma koşullarının meydana getirdiği, çalışanlara, makina ve tesislere veya üretime yönelik tehlike, zarar ve aksaklıkların araştırılması ve önelenmesi bakımından yapılan planlı ve metodlu çalışmaların tümüne “İş Güvenliği ” denir.
“ İş yerinde, çalışma koşullarının meydana getirdiği, çalışanlara yönelik tehlikelerin araştırılması ve önlenmesi amacı ile yapılan yöntemli çalışmaların tümüne iş güvenliği denir. İş güvenliği, gelişi güzel alınmış önlemler dizisi olmayıp, bilimsel esaslara dayalı, planları ve programları içerir.”
Bu konuyla ilgili bir başka tanımsa şu şekildedir:
“ İş yerlerinde işin yürütülmesi ile ilgili olarak oluşan tehlikelerden, sağlığa zarar verebilecek koşullardan korunmak amacıyla e daha iyi bir iş ortamı yaratmak için yapılan sistemli ve bilimsel çalışmalara “İş Güvenliği” denir.”
Buna göre iş güvenliği; teknik bir bilim olup temel amacı insanı korumaktır. Bunun yanında iş yerinde mevcut bina, makina, hammadde ve tesisatın korunması zarar görmesininin önlenmesi de iş güvenliğinin kapsamındadır.İş güvenliğinin temel unsuru insan olduğundan, her işyerinde ve her sanayi kolunda farklı farklı önlemler almak suretiyle uygulanmalıdır..Bu nedenle iş güvenliği çok yönlü bir çalışmayı gerektirir.Çalışmalar sırasında Tıp, Hukuk, Ekonomi, Psikoloji, Sosyal Bilim Dalları, Ergonomi ve Mühendisliğin birçok koluyla İstatistik, Fizik, Kimya ve Matematik gibi bilim dallarından yararlanılır.
İş güvenliği kapsamındaki iş kazası ise olaylar zincirinde beklenmedik ve hatalı bir davranış veya teknik bir arıza nedeniyle meydana gelen, sonucunda her zaman bir sakatlanma, ölüm veya tahrip görülmese bile belirli bir faaliyetin tamamlanmasını engelleyen bir olaydır. .İş kazaları, kazaya uğrayan kişinin sosyal, psikolojik ve ekonomik özellikleri ile birlikte değerlendirilmeli ve aile yaşamının insan ilişkilerinin ve geleneklerin de bu kazaları etkilediği gerçeği gözönünde bulundurulmalıdır.Bu da iş kazalarını neden olduğu maddi ve manevi problemleri oldukça önemli bir boyuta taşımıştır. Dünyada her üç dakikada bir çalışan iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda ölmektedir.Ülkemizde ise SSK verilerine göre 1999 yılı istatistiklerinde toplam 77995, 2000 yılı istatistiklerindeyse 74847 kaza meydana gelmiştir. 1999 yılında 1165 kişi iş kazasından, 168 kişi ise meslek hastalığından ölmüştür.2000 yılında ise bu sayı iş kazalarında 731’e meslek hastalıklarında da 6 ya gerilemiştir fakat konuyla bağlantılı bilnmeyen nedenlerle ölen kişi sayısı da 436’dır. İş kazaları ve meslek hastalıkları vakalarında bir önceki yıla göre % 15 azalma görülürken, ölüm vakalarında % 6 artma olduğu görülmektedir. 1997 ILO “iş kazası insidans hızı” verilerine göre Türkiye (0.29), Kore (0.33) ve Hindistan (0.34) gibi ülkelerle benzerlik göstermekte, özellikle Avrupa Birliği ülkelerine göre olumsuz bir tablo sergilemektedir.
Ülkemizde iş güvenliği kavramı çoğu zaman sosyal güvenlik kavramıyla karıştırılmaktadır, halbuki iş güvenliği tanımı genel anlamda, yalnızca çalışanların değil tüm işletmenin ve üretimin de güvenliği düşünülerek üç ayrı alandaki çalışmaların birşemi olarak kabul edilmektedir. Bu üç unsur henüz yeteri kadar uygulanmasa da, çalışana yönelik iş güvenliğinin temelini oluşturur.
1. İş Güvenliği (Arbeitssicherheit) : İşin devamlı ve çalışanlara zararlı olmamasıdır.
2. İşletme Güvenliği (Betriebssicherheit) : İşyerinin çalışma şartlarına uygun şekilde düzenlenmiş, yapılan işe göre gerekli güvenlik önlemlerinin alınmış olması halidir.
3. Üretim Güvenliği (Produktionsichherheit) : İş yerinde üretilen maddelerin satışının devamlı olması, ürünün de çalışana ve topluma zarar vermeyecek şekilde muhafaza edilmesidir.
Yukarıdakilerden anlaşılacağı gibi bir işletme, ancak bu üç çeşit güvenliğin birlikte mevcut olması halinde başarılı olabilir ve çalışanların güvenliği deancak o zaman tam olarak sağlanır.Çalışma alanı ise fabrikalar, atölyeler, madenler, inşaatlar yani üretim faaliyeti bulunan tüm iş kollarını kapsar, her iş kolunda bazı farklılıklar gösterir.

İŞ GÜVENLİĞİ ÇALIŞMALARININ AMACI
İş güvenliğinin ilk amacı yaşamımızı tehdit eden kaza ve hastalık gibi tehlikelerden tüm insanları korumak, zarar verici olayları en alt düzeye indirmek ve insanların yaşamlarında daha güvenli ve mutlu olmalarını gerçekleştirmektir. Her insanın çalışma koşulları, rahat ve tehlikesiz bir iş düzeni tüm hayatını bedensel ve ruhsal sağlığını etkiler. Bu durumda iş güvenliğinin sağlanması mutlu bir toplum için temel koşullardan biridir. Bu sosyal amacın yanı sıra, iş güvenliğinin sağlanması maddi kayıpları azaltacağından da hiç küçümsenmemesi gerekir. Manevi kayıpların yanında milli servet kaybının da bilincine varılmıştır. Daha önceki sayfalarda bahsedildiği gibi iş güvenliği konusunda yapılması gereken çalışmalar üç yaklaşımla ele alınmaldır.Bunlar:
1. İş Güvenliği : İşin devamlı ve çalışanlara zararlı olmamasıdır. İş güvenliğinin ana amacı çalışanları işyerinin olumsuz etkilerinden korumak, rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarını sağlamak, başka bir ifadeyle çalışanları iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı koruyarak ruh ve beden bütünlüklerini sağlamaktır.Avrupa Birliği iş sağlığı (OSHA) departmanı tarafından üye ülkelerdeki çalışma sağlığı profilini yansıtmayı amaçlayan pilot bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada örneklem grubu üzerinde çalışma ortamından kaynaklanan maruziyetler konusunda görüşmeler yapılmış ve örnek bir profil çıkarılmıştır. Buna göre çalışanların maruziyet ifade ettikleri indikatörler şunlardır:Gürültü % 28, Vibrasyon % 24, yüksek sıcaklık % 20, % 23 düşük sıcaklık, % 34 ağır kaldırma, % 58 tekrarlayan hareketler, % 45 postür bozuklukları, % 14 kimyasallar, % 54 yüksek hızlı - stresli çalışma, % 67 zorlayıcı – buyruğa dayalı iş ortamı, % 4 fiziksel şiddet, % 45 monoton iş ortamı.
2. Üretim Güvenliğini Sağlamak : Bir iş yerinde üretim güvenliğinin sağlanması, veriminde artmasını sağlayacağından özellikle ekonomik açıdan önemlidir. İş yerinde çalışan işçilerin korunmasıyla meslek hastalıkları ve iş kazaları sonucu ortaya çıkan iş gücü ve iş günü kayıpları azalacak, üretim korunacak dolaysıyla da şi veriminde artma olacaktır.
3. İşletme Güvenliğini Sağlamak : İş yerinde alınacak tedbirlerle, iş kazalarından veya güvensiz çalışma ortamından dolayı ortaya çıkabilecek makina arızaları , patlama, yangın gibi olaylar ortadan kaldıralacağından işletme güvenliği sağlanmış olur. Herhangi bir iş yerinde çeşitli amaçlarla kullanılan bir makinanın bakımı, testleri zamanında ve gerektiği gibi yapılmayıp işyerinde güvenli bir şekilde muhafaza edilmediği takdirde, bu makinanın yol açabileceği kaza öncelikle o işyerinde çalışanların hayatını tehlikeye sokacaktır. İşyerinde patlama ile meydana gelecek hasar ve yangın da işletmeyi büyük bir zarara sokacaktır. İşyerinin tekrar çalışabilecek duruma gelmesi için geçen süre içinde ise üretim kısmen veya tamamen duracaktır. Bu durum ise iş verimliliği büyük oranda olumsuz bir şekilde etkileyecektir.
İŞ GÜVENLİĞİ ÇALIŞMALARINDA PLANLAMA

İnşaat şirketlerinin ortak politikası, tüm şirket faaliyetlerininde , personelin ve diğer çalışanların sağlık ve emniyetlerini korumak, maddi varlıkların zarar görmesini önlemek, şirketin mal ve bilgilerini korumak gibi etkinlikler faaliyet alanı içerisindedir. İnşaat şirketleri emniyetli bir ortamı yaratmak için iş sırasında meydana gelebilecek yaralanmaları önlemek ve çevreyi korumak konusunda aktif çaba harcamalıdır. Doğrudan denetimleri altında çalışan taşeronlardan, inşaat şirketleri sağlık- emniyet-çevre koruması konularındaki standartlarına tam anlamıyla uyan standartları benimsemelerini ve uygulamalarını istemelidirler. Donanım, hizmet, v.b satın aldıkları kuruluşların da aynı tutumu uygulamaları gerekir.Personelin, taşeronların ve inşaat şirketi grubuna bağlı şirketlerin, gerek kendilerine, gerekse halka ya da çevreye gelebilecek zararların bilincinde olmaları sağlanmalıdır. Çalışma sırasında çevrede emniyet ve sağlığı koruyucu pratik ve ekonomik önlemlerin geliştirilimesi amacıyla devlet kuruluşları, iş ve çalışma örgütleri, akademik ve mesleki kuruluşlarla işbirliğine gidilmelidir.
 İş Güvenliği Programının Hazırlanması:Planlama; inşaat işlerinde çok önemlidir.İşletme açısından planlama istenilen sonuca ulaşmak için önceden yapılması gereken işlerin kararlaştırılması sürecidir.İnşaatta plansız çalışmalar sürekli tesadüfi değişmelere bağlı kalma sorununu yaratır.Belli bir plan olmadan inşaat sürecinin denetlemesi yapılamaz. İş güvenliği ile ilgili yapılan çalışmalar aşağıdaki gibidir:
İnşaat yerinin düzenlenmesi, özellikle şantiye binalarının, kule vinçlerinin ve ağır makinaların yerleştirme durumları, elektrik, su tesisatları, giriş ve çıkış noktaları ve yol düzenlemeleri, park yerleri, malzeme depoları ve işçilerin yatma ve kafeterya binalarına ilişkin konularda iş güvenliği göz önüne alınarak en uygun düzenlemeler yapılır.Güvenlik kontrolleri için bütün ışıkları, çitleri, koruyucuları, uyarı işaretlerini ve gözetimin özel ve kamunun güvenliği ve rahatı için sağlamak ve bakımını yapmasını öngörülür. Şantiye içinde güvenlik sınırları çok iyi işaretli olmalıdır.bariyerlerin, konilerin ve uyarı işaretlerinin kullanılması her ne kadar gerekliyse de yeterli değildir, fiziksel bariyerler de oluşturulmalıdır.Şantiyelerde kullanılan mekanik araç ve gereçlerin yeterli şekilde kontrol edilmemesi, araç ve gereçlerin olması gereken koşullarda olmaması yani bozuk veya kırık olması ya da olmaması gereken yerde bırakılmış bir alet kazaya sebep olmaktadır. Güvenli olmayan bir bina planı ve yapı basınçlı hava borularının çok zayıf olması, zararlı atmosfer, havada toksik maddelerin oldukça yoğun olması, havalandırmanın yeterli derecede çalışmaması, elemanları koruyucu alet ve araçların olmaması veya çok yetersiz durumda bulunması kaza risklerini arttırır. Ayrıca çalışan kişilerin giriş muayenelerinin ve periyodik tıbbi kontrollerinin yapılası da son derece önemlidir.
 Makina, araç ve gereçlerin planlanması: İnşaatta en uygun makinaların seçimi ve bunların uyum içinde olması önemlidir. Makinaların nerede, ne zaman ve ne kadar süreyle gerektiği ayrıntılı olarak belirtilmeli ve kesin iş programları hazırlanmalıdır.Ayrıca bu makinalar, donatım ile diğer araçlar alınan önlemlerle korunmalıdır.İnşaat sektöründe makine araç ve gereçlerin planlanmasında pazar durumu, fiyat eğilimleri, satıcı ve üreticilerle ilişkiler, teslim alma koşulları, stok politikası gibi konular önemli olmaktadır.Malzeme planlamasında özellikle stok planlaması önemldir.Planlarda, gerekecek malzemelerin cinsi, toplam miktarları, parti teslim alma tarihleri, minimum olarak elde tutulacak olan miktarlar özellikle belirlenmiş olmalıdır.
 Koruyucu malzemenin planlanması: Her işveren, işçisine yaptığı işe uygun kişsel koruyucu malzeme vermekle yükümlüdür.Ancak bu koruyucular amaca hizmet edecek, yani yapılan işe uygun özellikte olmalıdır. Kişisel koruyucu malzemenin işçiler tarafından kullanılıp kullanılmadığı, kullanılanlarınise işin niteliğine uygun olup olmadığı devlet tarafından denetlenmekte, dolaysıyla devlet adına iş güvenliği müfettişlerince hangi işte hani nitelikte ve özellikte koruyucuların kullanılması gerektiği konusunda öneride de bulunmamaktadır. Çünkü ilgili tüzüklerde kişisel koruyucu malzemelerin ayrıntılı olarak nitelikleri ve özellikleri bulunmadığından sadece uygun koruyucular verilecektir denmektedir.İşveren işgördürdüğü kişilere zamanında yeterli ve uygun malzemem sağlamak zorundadır.İşveren maksada uygun koruyucuyu temin etmek ve eskidiğinde yenilemek zorundaır.Kişisel koruyucunun kullanılmasının cezai hükümleri uygulanmakta olup bunun belgelendirilmesi ve kullanılmasıyla yükümlüdür.
 İşgücü planlaması: İşgücü planlaması yapılmadan önce kesin olarak iş akışının bilinmesi gerekir. Bu akışa göre sırasıyla gerekli usta, yardımcı işçi sayısı ve çalışma süreleri belirlenir.İşçiler işçilik sınırlarına göre ayrılır ve ekip çalışmaları düzenlenir. Mevcut işçi sayısı ve gereken işçi sayısı belirlendikten sonra eğer gerekiyorsa yeni işçi sağlama yoluna gidilir. Her işle ilgili olarak ustabaşı ve nezaretçiler belirlenir. İş güvenliği planlaması için özet olarak iş çeşitleri, işlerin başlama ve bitiş tarihleri, her iş için gereken nitelikli ve niteliksiz işgören sayısı, her gün işlerin gerektirdiği toplm işçilik değerlerine (sayısal ve niteliklerine göre) gereksinim duyulur. Kayıtlar işçiler tarafından tutulmalı ustabaşı ya da şantiye şefleri tarafından kontrol edilmelidir. Ayrıca yapılan işler ustabaşı ya da mühendisler atarafından ölçülmeli, prim uygulaması varsa işçi performansları hesaplanmalıdır.

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞ GÜVENLİĞİ
Dünyada ve ülkemizde sanayileşme ve teknolojik gelişmelere paralel olarak özellikle iş yerlerinde çalışan kişilerin güvenliği ile ilgili bir takım ortak sorunlar gündeme gelmiştir. Gelişen teknolojiyle çalışanlar yeni risk ve tehlikelerle karşı karşıya kalmışlardır. Her geçen gün iş kazalarıyla maddi ve manevi kayıpların büyük boyutlara ulaşması konunun önemini daha da arttırmaktadır.
İnşaat sektörü yarattığı iş hacmi ve toplumsal yaşam bakımından büyük önem taşımaktadır. Nüfus ve sosyal yaşamdaki hızlı değişim inşaat sektörüne olan ihtiyacı arttırmaktadır. Günümüzde özellikle inşaat sektrünün dış ülkelere açılımı, buralardan büyük ihaleler alınması bu sektörde çalışanların verimliliğinin arttırılmasını ve dolaysıyle de iş güvenliği çalışmalarını ön plana çıkarmıştır. Büyük yatırımların yapıldığı inşaat sektöründe, gereksinim duyulan nitelikli işgücü için gelişmiş teknolojiyi sunma yanında iş yerinde işini yaparken kaza, hastalık gibi çalışanın sağlığını bozucu, zarar verici olumsuz şartları düzenlemek için tedbirler almak zorundadır. Her yıl inşaat sektöründe çalışanların önemli bir kısmı iş kazaları sonunda ölüm ya da daimi iş göremezlikle işini sürdürememektedir.Özellikle ölümle sonuçlanan kaza sayısının çokluğu ve her iş gününde 3-4 işçinn iş kazası sonucu kaybedilmesi iş güvenliği çalışmasının yapılmasını zorunlu kılar.
İnşaat sektöründe iş güvenliği ile ilgili sorumluluk alanlarının kesin olarak belirtilmemeis ve görevlerin tam bir tanımının yapılmamış olması, iş güvenliği mühendisliği ile ilgili sorumlu birimlerin organizasyonun kurulmayışı iş yerlerinde ve şantiyelerde kargaşalara yol açmaktadır.Çoğu zamanda inşaat mühendisleri, şantiye şefleri ve yetkililerde çok büyük sorumluluklar almak zorunda kalmaktadırlar. Bu da ülkemizin gelişmiş iş yerlerinde verimliliği büyük ölçüde etkilemekte, iş güvenliği bilim dalının daha etkin bir şekilde hizmet vermesini engellemektedir.

İŞ GÜVENLİĞİ MÜHENDİSLİĞİ
Türkiye’de iş güvenliği mühendisliği kavramı henüz yeterince gelimemiştir. Bu nedenle iş güvenliği mühendisliği kavramının tanımı yapılırken yurt dışı kaynaklar esas alınmaktadır. İş güvenliği mühendisleri iş güvenliği ile ilgili ekibin bir bölümünü oluşturur. Bu ekibin önemli görevleri:
 İş kazalarından korunmak ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli çalışmaları yapmak
 Etkin bir ilk yardım sağlamak
 Kazaya uğrayanların tedavilerini yapmak, iş ve meslek edinmeleri için gerekli olanakları sağlamak
 Yaralanların kendilerine, ölenlerin geride kalanlara gerekli parasal yardımın yapılmasını sağlamaktır.
İşveren yazılı sözleşme yapmak suretiyle güvenlik mühendisleri veya iş güvenliği ile ilgili diğer işgücünü görevlendirmelidir.
İş güvenliği mühendisi olabilmek için bazı artların sağlanması gerekmektedir. Bunlar:
• Mühendis ünvanını almaya hak kazanmış olmak
• Bunun üzerine mühendis olarak en az iki yıl pratik olarak görevde bulunmak
• Bu konuda yeterliliği kabul edilen bir kuruluşun eğitim programını başarıyla tamamlamak gerekmektedir.
İşveren;
a) İşletme cinsi ve dolaysıyle çalışanlara bağlı olan kaza ve sağlık tehlikeleri
b) Aktif ve toplam çalışanlar
c) İşletme organizasyonundaki iş korumaları ve kazaların önlenmesinden sorumlu personelin söz konusu olduğu durumlarda
yazılı sözleşme yapmak suretiyle iş güvenliği mühendislerini görevlendirmeli ve bu görevlerini yerine getirmelerini sağlamalıdır. Gerekli ise, yardımcı personel, odalar,aletler ve ihtiyaç duyacakları diğer maddeler sağlanmalıdır.İşveren görevlerini yerine getirebilmeleri için o işletmenin gerektirdiği şekilde yetiştirilmelerini sağlamalıdır.
İş güvenliği mühendisi, işverene,iş güvenliği ve kazaların önlenmesi ile ilgili bütün konularda ve işin insancıl koşullaraltında yapılmasında yardımcı olmalıdır.Ayrıca,
1. İşveren ve iş güvenliği ve kazaların önlenmesinden sorumlu personele her türlü tavsiyede bulunmalıdır.Özellikle:
a) İşletme tesisleri ve sosyal ve sııhi yapıların planlanması, kurulması ve bakımında
b) Teknik malzemenin tedarik edilmesinde, iş metodları ve ham maddelerin dağıtımında
c) Vücut temizlemem maddelerinin seçilmesi ve denenmesinde
d) İşyerinin, iş sürecinin ve işyeri çevresinin kurulması ve diğer ergonomi konularında
2. Üretim yerlerinin, teknik malzemenin( işletmeye alınmadan) ve iş metodlarının (uygulanmadan önce) teknik güvenirliğini kontrol etmelidir
3. İş güvenliği ve kazaları önleme metodlarının uygulanışını ncelemek ve bununla bağlantılı olarak,
a) Çalışma yerlerini düzgün aralıklarla muayene maksadıyla dolaşmalı, saptadığı eksiklikleri işveren ya da sorumlu personele bildirmeli, eksikliklerin giderilmesi için çözümler üretmeli ve bu çözümlerin uygulanmasında etkili olmalıdır.
b) Vücut temizleme maddelerinin kullanımında dikkat edilmesini sağlamalıdır.
c) İşten kaynaklanan hastalıkların, sebeplerini incelemeli, inceleme sonuçlarını derlemeli ve değerlendirmeli , işverene bunlardan korunmanın yollarını göstermelidir.
4. İşletmede çalışan herkesi, iş güvenliği ve kazaların önlenmesi ile ilgili yaptırımlar hakkında bilgilendirmeli, özellikle çalışırken maruz kaldıkları kaza ve sıhhi tehlikleri ve bunlardan nasıl korunacaklarını göstermeli, ilk yardım yapacakları ve yardımcı tıbbi personeli oluşturmalıdır.
İş Güvenliği Mühendis Yetki Belgesi almak için mühendisler kayıtlı oldukları odalara başvurabilirler. Mühendis yetki belgelerinin geçerlilik süresi her yıl onaylanmak kaydıyla alındığı tarihten itibaren 5 yıldır. Belgelerin yıllık onaylarında, belgenin geçerliliğini sürdürebilmesi için belge sahibi İş Güvenliği Belgelendirme Kurulu tarafından belirlenen meslek içi eğitimleri tamamlamak zorundadır. Gerekli meslek içi eğitimi tamamlayamayan belge sahibinin belgesi yukarıda tanımlanan koşulu sağlayıncaya kadar geçerliliğini yitirir. İş Güvenliği Mühendis Yetki Belgesi almak için mühendisler şu konularda eğitim almalıdırlar: İş Güvenliği Tanımı, Temel Kavramlar Ve Önemi,İş Güvenliğinde Yasal Mevzuat, Uluslararası Sözleşmeler,İş Kazaları, Meslek Hastalıkları ve İlk Yardım, İş Hijyeni, Koruyucular ve Kullanımı, Güvenlikli bir işyeri ortamı,İş Güvenliği Yönetim Sistemi

TÜRKİYE’DE İŞ GÜVENLİĞİ MÜHENDİSLİĞİ VE İŞ GÜVENLİĞİ İLE İLGİLİ İŞ GÜCÜ
Ülkemizde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın öncülüğünde, Bakanlar Kurulunca hazırlanan tüzüklerde , iş güvenliğini doğrudan ve dlaylı olarak ilgilendiren maddeler bulunmaktadır.İş güvenliği konusunda, işverenin sorumluluğunu belirten önemli yasa ve tüzük maddeleri şunlardır:
İş Kanunu madde73: Her işveren, işyerinde işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli olanı yapmak ve bu hususta şartları, araçları noksansız bulundurmakla yükümlüdür.İşçiler de, bu yoldaki usullere ve şartlara uymak zorundadır.
İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü madde 2: İşverenler, işyerinde, işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli olanı yapmak zorundadırlar.
Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü
Madde 3: her işveren, yapı işlerinde, işçilerin sağlığını sağlamak için bu tüzükte belirtilen koşulları yerine getirmekle ve gerekli araç gereçleri eksiksiz bulundurmakla yükümlüdür.İşçiler de bu yoldaki usul ve koşullara uymak zorundadırlar.
Madde 4: Her işveren, yapı işlerini fenni yeterliliği bulunan kişilerin, teknik gözetimi ve sorumluluğuu altınbda yürütecektir.
Ayrıca işveren işyerinde iş güvenliğini sağlamak amayla “İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları” oluşturmakla yükümlüdür.Bu kurullar işveren veya vekili, işyeri güvenlik şefi, sosyal işler danışmanı, varsa sivil savunma uzmanı, işyerinde görevli formen, ustabaı veya usta, sendika temsilcilerinden oluşur. Bu kurulun görevi:
• O işyerinde, işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin tedbirleri tespit etmek ve buna ilişkin iç yönetmelik hazırlayarak, işvereneimzalatmak
• İş yerlerinde, işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda her türlü önlemi alabilmek için işverene teklifte bulunmak
• İş kazası ve meslek hastalığı ile ilgili bir tehlikede, gerekli araştırma, inceleme ve soruşturmayı yapmak, alınması gereken tedbirleri rapor etmek,
• İş yerinde, işçi sağlığı ve iş güvenliği eğitimi ve öğretimi sağlamak
• İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yayınlar yapmak, konferanslar verdirmek
• İş yerlerinin periyodik sağlık, muayene ve kontrollerinin yapılıp yapılmadığını denetlemek
• İş yerlerinde yangın ile ilgili tedbirlerin yeterliliğini, ekiiplerin çalışmalarını izlemek ve buna ilişkin işverene teklifte bulunmak
• Sağlık ve güvenlik konusu ile ilgili rapor hazırlamak ve bunu baz alarak sonraki yılın programını yapmaktır.
İnşaat sektöründeki uygulamalarda şantiye şefi olarak tanımlanan eleman, işveren tarafından görevlendirilen, işverenin şantiyedeki temsilcisi ve bazen yasal vekili olan, şantiye yönetiminden, yapılan uygulamalardan ve buarada iş güvenliğinin sağlanmasından birinci derecede sorumlu ve yetkili kişi konumundadır. Ancak, yasalar ve iş güvenliği mevzuatında “şantie şefi” kavramıyla ilgili açıklamalara, şantiye şeflerinin görev, sorumluluk ve yetkileriyle ilgili herhangi bir düzenlemeye rastlanmamaktadır.
Fenni mesuulerin görev ve sorumlulukları İmar Kanunu’nun 28. Maddesinde açıklanmıştır.Bu maddede, yapının fenni mesuliyetini üzerine alan meslek mensuplarının, yapıyı ruhsat ve eklerine uygun olarak yaptırmaya, ruhsat ve eklerine aykırı yapılması halinde durumu üç iş günü içinde ruhsatı veren belediyeye veya valiliklere bildirmek zorundadır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konusu ise fenni mesuliyet kavramı dışında bir konudur.Sonuçta teknik uygulama sorumlusu projeyi, iş güvenliği kurallarına uygun yönetmelidi.Fakat, işçi sağlığı ve iş güvenliği ayrı bir uzmanlık konusu olduğundan teknik uygulama sorumlusunu kapsamaz.
İşyerinde çalışan ustabaşı, teknisyen, formen ve mühendisler, iş güvenliği ile ilgili sorumlu tutulmadan önce, işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili eğitim programları uygulanmalı ve işçi sağlığı ve iş güvenliği kurallarına uymanın gerekliliği ve yararları konusunda ikna edilmelidirler. İş güvenliğinde eğitim son derece önemlidir. Ancak tarife dönük ve sadece anlatım şeklindeki eğitimden kaçınılarak, göze ve kulağa hitap eden uygulamalı bir eğitim sistemi tatbik edilmelidir.Önlemler yerine getirilmediği zaman doğabilecek sonuçların ekonomik, hukuki ve cezai yönleri bu kişilere yeterince vurgulanmalıdır.

SONUÇ
Ülkemizde “İş Güvenliği Mühendisliği” kavramı henüz uygulamaya geçirilmemiş durumdadır. İş güvenliği mühendisliği uygulamasında, iş yerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimlerin verilmesi yer almaktadır. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram, gelişmiş ülkelerde iş kazalarının en aza indirilmesinde büyük bir rol oynamaktadır. Ayrıca işletmelerde uygulamaların tarafsız kamu kurumu niteliğindeki kuruluşların denetiminde uzman mühendislerince yapılmasının sağlanması için ivedilikle önlem alınmalı ve konuyla ilgili gerekli yasal düzenlemeler yapılmalı, kontrollerin uzman olmayan teknik elemanlarca yapılması engellenmelidir.
İş güvenliğinin temel amacı, işyerlerinde ve çevresinde toplumun sağlığını tehdit eden/edecek olan tüm zararlı etkilerin ortadan kaldırılması ve güvenli bir işyeri ortamının sağlanmasıdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği konusu çok yönlü bir çalışmayı gerektirmektedir. Bu çalışmalar sırasında tıp, fizik, kimya, mühendislik, matematik, iktisat, istatistik, sosyoloji, psikoloji, ergonomi gibi bilimlerden yararlanılır. İş güvenliği, çalışma alanlarındaki tüm işkollarında zorunlu olduğundan farklılıklar gösteren işkollarında kapsamlı bilgi birikimini gerektirir.

KAYNAKLAR:

İnternet siteleri:

http://www.ssk.gov.tr/

http://www.hse.gov.uk

http://www.geocities.com/psikolojiveaydinlanma/isbilim.htm

http://www.bagkur.gov.tr/bakan/13.01.02.html

http://www.nik.com.tr/new/yayinlar/yayin/birkonu.htm

http://www.nik.com.tr/new/yayinlar/yayin/insaatsektordeguvenligi.htm

http://www.yapirehberi.net/faydali.htm

http://isguvenligi.8m.com/

Kitaplar, tezler,sürekli yayınlar, makaleler:

İnşaat sektöründe iş güvenliği çalışmalarının iş gücü verimliliğine etkisi- Nuri Özer Erbay

İnşaat Sektöründe Ergonomi -Yrd.Doç.Dr Derya Sürekli

İş Sağlığı ve İş Güvenliği Mevzuatı-Prof.Dr. Tankut Centel

İş Güvenliği Mühendisliği, İşyeri Hekimliği ve Tehlike Tarifeleri Açısından Federal Almanya ve Türkiye’deki Düzenlenmelerin değerlendirilmesi- Genco Perçinel

2010-10-20T04:53:00.003-07:00

10 DERSTE FRONTPAGE SİTESİ
ÖNSÖZ 3
DERS 1: SİTENİZİ PLANLAYIN 7
WEB SİTESİ’NİN AMACI 7
SİTENİN TÜRÜNÜ DOĞRU BELİRLEYİN 11
EŞ-DOST SINIRINI AŞACAK MISINIZ? 12
SİTENİN İSKELETİ 13
Site Planını FrontPage’e Geçirmeden Önce 15
Kağıttan Web’e 24
DERS 2: SAYFALARI YAPMAYA BAŞLAYALIM 29
WEB SAYFASINA YAZI DOSYASI YERLEŞTİRME 30
WEB SİTESİNE YENİ SAYFA EKLEYELİM 37
WEB SAYFASINA GRAFİK DOSYASI YERLEŞTİRME 41
Telif Hakkı Meselesi 42
Grafiklerin Çözünürlüğü 43
DERS 3: SAYFALARI BAĞLAYIN 47
SİTE İÇİ BAĞLANTILAR 48
SİTE DIŞI BAĞLANTILAR 51
ELEKTRONİK POSTA BAĞLANTISI 55
BAĞLANTILARI KALDIRMAK İSTİYORSANIZ 58
DERS 4: SAYFALARI İŞLEYELİM 62
YAZILARI BİÇİMLENDİRME 64
Stiller 66
Yerel Biçimlendirme 68
SAYFA BİÇİMLENDİRME UNSURLARI 69
Yatay Çizgi: 70
Tablo: 70
Bir Sayfanın Teması Değiştirmek: 76
DERS 5: SAYFALARIMIZI HAREKETLENDİRELİM 79
WEB’DE GRAFİK 80
Sayfaya Grafik Koymak 83
Şeffaf (Transparan) Grafik 83
Anime (Hareketli) Grafik 84
Alternatif Metin 85
GRAFİKLERDE BAĞLANTI 86
GRAFİKLERDE HOTSPOT 89
SES VE VİDEO 91
Sayfalara ses yerleştirmek 91
Sayfalara video yerleştirmek 94
Hover Düğmesi ile Video ve Ses 96
DERS 6: FORMLAR 98
FORMUN UNSURLARI 99
ALANLAR VE DEĞERLER 103
FORM BİLGİLERİNİ İŞLEME 105
ARAMA FORMU 108
DERS 7: SİTENİZİ SINAYIN VE YAYINLAYIN 111
BAĞLANTILARI DOĞRULATMA 111
SİTEYİ INTERNET’E YERLEŞTİRME 112
HEAD1 114
Head2 114
DERS 9: SİTENİZİ YAYINLAYIN 115
HEAD1 115
Head2 115
DERS 10: INTRANET 116
HEAD1 116
Head2 116

Önsöz
Herşeyi olabildiği kadar basit hale getirin.
Albert Einstein
Byte Eğitim Dizisi’nde yeralan Internet Tasarım Rehberi ve Bir Web Sitesi Kuralım kitapçıkları, kaç okuru site sahibi olmaya teşvik etti, bilemem. Ama o kitapçıkları okuyanlardan o kadar çok elektronik mektup aldım ki, anlatamam. Bu mektupların çoğunun ortak noktası, bilgisayar kullanımıyla ilgili ortak sorundan farklı değildi: Bilgisayar mühendisi ve programcı olmadan nasıl site kurarım; sayfalarımı en kolay şekilde nasıl oluştururum?
Gerçekten, bilgisayar mühendislerinin, programcıların (ve özellikle bilgisayar yüksek öğrenimi yapan bazı kişilerin) gözden kaçırdıkları veya kabul etmekten kaçındıkları nokta, PC’nin aracı olmaksızın, beyin cerrahı veya roket tasarımcısı eğitimi görmeden kullanılmak üzere geliştirilmiş bulunduğu gerçeğidir. Web de öyle. Eğer bugün bilgisayar ağları-arası ağ, gerçekten bütün dünyayı kapladı ve herkes her türlü bilgiye kolayca ulaşabiliyorsa, Web gerçekten en büyük eşitleyici ve en etkin demokratikleştirme aracı olabildi ise, bunu Web’de alan açma (site kurma) işleminin kolaylığına borçluyuz.
Bilgişlem ne kadar kolaylaşırsa, kişilerin bilgilenmesi o kadar kolaylaşır; Web sitesi sayısı ne kadar artarsa, kişilerin ulaştığı bilgi miktarı o kadar artar. Nasıl artık bilgisayarı etkin biçimde kullanmaya başlamak için, 20 sayfalık bir Windows el kitabı yeterli ise Web sitesi kurmak da o kadar kolay olmalı. Evet HTML, Web’in ortak dilidir ve HTML sayesinde, PC’mizle veya Macintosh’umuzla, farklı işletim sistemlerine, farklı dosya sistemlerine, farklı ağ protokollerine sahip bilgisayar-ağları arasında adeta cirit atıyoruz! Fakat Web sitesi oluşturmak ve bu siteyi meydana getiren HTML belgelerini, yani sayfalarımızı, bir Internet Site Hizmeti Sunucusu’nun ücretsiz verdiği alana yerleştirmek için bile HTML uzmanı olmak zorunluk olmamalı!
Piyasada bir çok HTML Editörü var. Basit bir kelime-işlem yazılımına benzeyen bu programların bir kısmı kullanıcının bir ölçüde HTML bilmesini gerektiriyor. Bir kısmı, masaüstü yayıncılık programı gibi, kullanıcının ekranda “sayfa” haline birleşecek yazı ve grafik unsurları arzu ettiği bir tasarımla bir araya getirmesini sağlıyor; sonra bu tasarıma dayanan HTML kodunu kendisi yazıyor. Yine bu programların bir kısmı sadece sitenin kullanıcının kendi sabit diskinde oluşmasını sağlamakla kalmıyor; bu dosyaların siteye Web’de ev sahipliği yapacak firmanın bilgisayarına aktarılmasına da yardımcı oluyor.
Fakat bu programların büyük bir bölümü, sitenin ziyaretçilerle etkileşmesi için gerekli unsurları belirlemeyi ve bu unsurları Web’e yerleştirmeyi site sahibine bırakıyor. Diyelim ki sitenizde bir form bulunsun ve ziyaretçileriniz bu formu doldurarak, sizden bir şeyler istesinler, bir ziyaretçi defterine kayıtlarını yaptırsınlar, veya sitenizle ilgili görüşlerini bize iletsinler istiyorsunuz. Bu tür bir etkileşme sağlayabilmek için, formunuzun derleyeceği bilgileri sunacağı bir program yazmanız gerektirir. İşte yukarıdan beri söylemek istediğim bu: öyle bir program, öyle bir araç olmalı ki, “programcı” olmadan istediğim gibi Web sitesi sahibi olmamı sağlasın!
Bu tür programlar da var. Bu kitapçığın konusu olan Microsoft FrontPage, bu tür programlardan sadece biri. Başka firmaların da FrontPage’in sağladığı imkanları sağlayan, kullanımı FrontPage kadar kolay programları bulunuyor. Sizin yerinize “program yazan” Web sitesi hazırlama programlarının sırrı, bu tür kolaylıkları, sizin değil, sitenize ev sahipliği yapacak firmanın bilgisayarında, daha doğru ifadesiyle Web Server’da yapmalarıdır. Sözünü ettiğimiz programlar bunu Server Extensions denen ek programlarla yaparlar. Başkalarının sitelerine ev sahipliği yapan şirketlerin “Şu, şu imkanı da veririz!” diyerek müşteri çekmeye çalıştıkları ilanları incelersiniz, çoğunun sitelerinin “FrontPage uyumlu olduğunu” belirttiklerini göreceksiniz. Bir bakıma FrontPage, amatör Webcilerin ücretsiz edindikleri sitelerine, profesyonel Webcilerin milyonlar ödeyerek yazdırdıkları programları kolayca koymalarını sağlayan ortak araç haline geldi.
FrontPage’in bu denli ortak araç haline gelmesinin tek nedeni, etkileşme sağlayan Server Extension’larının site evsahibi firmalar tarafından kabul görmesi değil. FrontPage, aynı zamanda, tek kelime HTML bilmeden son derece profesyonel görünümlü sayfalar hazırlamaya imkan veren programlardan biri.
Internet’te çok sayıda ücretsiz HTML editörü bulabilirsiniz. FrontPage ise ancak satın alarak edinebileceğiniz bir program. FrontPage’e ödeyeceğiniz ücret, herhalde HTML ve programlama dilleri bilmeden Internet’te, veya şirketinizin dahili İnternet’i diyebileceğimiz Intranet’te, profesyonel görünümlü ve etkileşmeli Web sitesi sahibi olmanın bedeli olsa gerek!
Not:
Bu kitapçıkta, Internet kullanımı, Web sitesi, bir sitenin yapı taşları olan HTML sayfaları hakkında temel bilgilerin bilindiğini varsayıyorum. Örneğin Web sayfalarının uzatması “.htm” veya “.html” şeklinde bir düz yazı dosyası olduğunu ve içinde “<” ve “>” şeklindeki işaretlmer içine alınmış kodlar, kodların arasında da Internet ziyaretçinizin Web Browser programında görüntülenecek metinler olduğunu bilmeniz gerekir. Bu alanda yardıma ihtiyacınız varsa, en azından genel bir bilgi edinmek zorunda iseniz, amacıyla Byte Eğitim Dizisi’nde Ekim 1998’de yayınlanan Internet Tasarım Rehberi ile Kasım 1998’de yayınlanan Bir Web Sitesi Kuralım adlı kitapçıklara başvurabilirsiniz. Hiç değilse bu kitapçıkların Internet’i tanıtan ve Internet Sitesi hakkında bilgi veren bölümlerini okumanız yeterli. Bu kitapçıkta iddiamız, bir kelime bile HTML bilmeden Web sitesi yapmak olduğuna göre, en azından Web sitesinin ne olduğu hakkında bilginiz bulunması yerinde olur.
Bu kitapçıkta, FrontPage’in Windows ortamındaki kullanım özelliklerinden söz edeceğiz; ancak FrontPage’in Macintosh sürümü de bulunmaktadır.
Bu kitapçıkta alıştırma amacıyla birlikte oluşturacağımız sitenin dosyalarını http://www.pcworld.com.tr adresinde bulabilirsiniz. Bu dosyaları kendi bilgisayarınızda geçici bir dizine koyun. Daha sonra dersler sırasında yeri geldiğinde kopyalayacağınız yeri belirteceğiz.
Teşekkür:
Murat Cankurtaran (mucan@atlas.net.tr), özellikle genç Internet meraklılarının, site oluşturma konusunda duygu, düşünce ve tutumlarını aktararak, bu kitapçığa ışık tutttu. Murat’a teşekkür ederim.
Bu kitapçıkta birlikte bir site oluşturacağız. Fakat sizden önce bu siteyi Bircan Hancı (bircan_h@yahoo.com) birlikte oluşturduk. Bircan, özellikle bedava site alanı bulma işini sanat haline getirmiş bir arkadaş; yarım saatte 10 site açabilir. Ona ait sitelerden birinde örnek sayfaların nasıl işlediğini birlikte sınadık. Değerli katkılarından dolayı Bircan’a teşekkürü borç bilirim.
Hataları bana ait olmakla birlikte, bu kitapçığın ve örnek sitenin yayına hazırlanmasında asıl yük PC World ekibine aittir. Onlara olmasa zaten hiç bir şey olmazdı. Hepsine şükran borçluyum.
Ders 1: Sitenizi Planlayın
Internet’e veya Intranet’te Web sitesi sahibi olmadan önce yapılacak bir çok iş var. Bir kere siteniz Internet’te yeralacak ve World Wide Web (WWW) yoluyla herkese açık olacaksa, bu imkanı size sağlayacak bir evsahibi bulmanız gerekir. Siteniz, şirketinizin Yerel Alan Ağı’nda (LAN) Server görevi yapan bir bilgisayarda duracak ve sadece LAN’a erişimi olanların hizmetine sunulacaksa, sistem operatörü ile uzun uzun görüşmeler yapmak zorundasınız! Bir Web sitesinin, Internet’te mi, Intranet’te mi yer aldığı sitenin tasarımcısı açısından hemen hemen hiç bir farka sahip değildir. Yeter ki sitenize bir ev sahibi bulun: ister Internet’te ister Intranet’te. Biri dünya, diğeri şirket çapında, ama sonuç itibariyle her ikisinin de adı Web Sitesi! Ve her ikisi de aynı şekilde tasarlanır ve oluşturulur.
İşte size iki altın kelime: Tasarlama ve Oluşturma.
Bilgisayarın başına oturmadan önce, babadan kalma yönteme başvurarak, elinize kağıdı kalemi alıp, iyi bir planlama yapmak zorundasınız. Dolayısıyla bu bölümde önce Web Sitesi nasıl planlanır sorusuna cevap arayacağız. Bunu yapmadan site oluşturmaya kalkmak, nereye gideceğini planlamadan otomobile binip motoru çalıştırmaya benzer.
Web Sitesi’nin Amacı
Site planlaması, bütün iletişim araçlarında olduğu gibi, amacın belirlenmesiyle başlar. Sitenizin amacını belirlemek için şu sorulara cevap bulmalısınız:
 Bu siteyi neden oluşturuyorum? Sitemi ziyaret edip, sayfalarımı görecek olanlar ne öğrenecekler? Ne elde etmiş olacaklar?
Bu soruya vereceğiniz cevap, sitenizin birinci amacını belirleyecektir. Sitenizi gerçekten kişisel bir kararla, yani bir ticaret kuruluşu, bir dernek veya benzeri bir kuruluş için değil de sadece kendi zevkiniz için yapıyorsanız, bu sorunun cevabını siz vereceksiniz. Siteniz bir gruba, bir şirkete, bir kuruma ait olacak ise, bu sorunun cevabı muhtemelen grubu, şirketi veya kurumu yöneten kişi veya kişiler tarafından verilecektir. Siz sitenin sadece mimarı iseniz, bu sorunun cevabını sitenin sahibinden mutlaka almalısınız. Bu sorunun cevabı sitenin içeriğinin ana hatlarını belirler.
 Hedef kitle nedir? Bu siteyi ziyaret etmesini istediğimiz kişileri nasıl tanımlayabilirim.
Bu sorunun cevabı sitenizin içeriğinin özelliklerini ve sunuluş tarzını, başka bir deyişle uslubuna belirler. Yine, siteniz tamamen kişisel ise, sorunun cevabını siz vereceksiniz; site grupsal, örgütsel veya kurumsal ise, yetkililerden alacaksınız. Bir müzik sitesi, gençlere yönelik olabilir; herkese yöneli olabilir; türkü sevenlere yönelik olabilir; pop müzik sevenlere yönelik olabilir. Hedef olarak seçtiğiniz kitle, içerik olarak sunacağınız müziğin türünü de belirler; hedef kitleyi çekecek unsurlara yer vermeniz mümkün olur. Bu kitlenin zevkleri, ihtiyaçları nelerdir? Bunlara sitenizde nasıl hitabedebilirsiniz?
 Sitenizde ne tür bilgiler bulunacak? Ne tür bilgiler bulunmayacak?
Özellikle kurumsal nitelikteki sitelerde, yer alacak bilgiler kadar yer almayacak bilgilerin de belirlenmesi şarttır. Sitenizde yer alacak bilgilerin türü belirlendikten sonra, bu bilgilerin derlenmesi sorunu vardır. Yine, kurumsal nitelikteki sitelerde yer alacak bilgilerin birara getirilmesi ve tasarımcı olarak size toplu halde verilmesi gerekir. İster siz derleyin, isterse başka bir birim versin, tasarımcı olarak elinize gelen bilgilerin doğruluğunu tayin etmeniz gerekir. Siteniz tamamen size ait ise, yervereceğiniz bilgileri en az iki kaynaktan kontrol edin. Buna gazetecilikte iki kaynak kuralı denir. Bir örgüt veya kurumun sitesine girecek bilgilerin doğruluğunu tayin eden ayrı bir birim bulunabilir.
 Ziyaretçilerden ne tür bilgiler isteyeceksiniz ve bu bilgiler ne olacak?
Web, iki yönlü bir trafik gibidir; bir Web sitesi hem bilgi verir, hem de bilgi alır. Alınacak bilgiler bir form yoluyla derlenebileceği gibi, ziyaretçinin bilgisayarına Çerez (Cookie) göndermek ve bu kişinin sitenizi yeniden ziyareti halinde Çerez’deki bilgileri almak suretiyle de olabilir. Form veya Çerez yoluna başvurmasanız bile, bir ziyaretçinin sitenize bağlanması halinde, Web sitenize ev sahipliği yapan Web Server, isterseniz size bu ziyaretçi hakkında bir çok bilgiler sunabilir. Ziyaretçileriniz hakkında neleri bilmek istiyorsunuz? Bu bilgileri nasıl işlemek, ya da bu bilgilerden nasıl yararlanmak istiyorsunuz? Bu soruların cevabı, sitenizin oluşumunda ve gelişmesinde önemli rol oynayabilir.
 Sitenize ne kadar kaynak ayırabilirsiniz?
Bir site ne kadar büyükse, o kadar çok zaman ve hatta para harcamak gerekir. Sayfalarınızın durduğu ve Internet’e açıldığı Web Server’daki alan için para ödüyor olabilirsiniz; ödemiyor olabilirsiniz. Ücretsiz ev sahipliği yapan firmalar genellikle sınırlı bir alan sağlarlar ve sınırlı ziyaretçiye izin verirler. Ücret alan ev sahipleri ise bu ücreti alanın, sundukları hizmetin ve ziyaretçilerin sayısıyla belirlerler. Siteniz, ücretsiz bir Server’da bile bulunsa, içeriğin hazırlanması için gerekli programları (grafik veya multimedya işleme programları) satın almanız gerekir. İçerik olarak kullanacağınız malzemenin tümü yayın hakları bakımından ücretsiz edinilebilecek unsurlar olsa bile, aralarında yazılı izin gerektirenler olabilir. Bu yazıların yazılması, gönderilmesi ve takibi zaman ve dikkat ister. Şarkı sözlerinin şiir gibi yayınlanması bile “önceden yazılı izin alınmasına” tabi olabilir. Bu bakımdan sitenizin içerik bakımından genişliğini, içerik derleme ve bazılarının kamuoyuna sunulması için gerekli izinlerin alınması işine ne kadar zaman, enerji ve para ayıracağınız tayin edecektir. Siteniz kişisel değil de, bir şirkete veya kuruma ait ise içeriğin yayınında şirket veya kurum açısından sakınca olmadığını belirlemek için malî danışman, hukukçu ve diğer uzmanların onayı gerekebilir.
Şimdi bu soruları burada birlikte yapacağımız site açısından cevaplayalım:
Amatör fotoğrafçılık konusunda bir site yapacağız ve sitemizin amacı, fotoğrafçılık konusundaki merakımızı diğer amatör fotoğrafçılarla paylaşmak, bildiklerimizi onlara aktarmak ve ziyaretçilerimize fotoğrafçılık sevgisi aşılamak olacak. Hedef ziyaretçi kitlemiz, konuya ilgi gösteren yaşlı-genç herkes olacak. Ziyaretçilere herşeyden önce kendi fotoğraflarımızdan örnekler sunacağız. Ziyaretçilerimiz, sitemizde fotoğrafçılık konusunda genel ve uzmanlık konusu bilgiler bulacaklar; onlara İstanbul merkez olmak üzere, bütün yurttan fotoğraf sergileri, yarışmalar, uyarılar, açıklamalar konusunda bilgi sunacağız. Ayrıca sitemizde, resmî-özel, fotoğrafçılıkla ilgili diğer sitelere bağlantılar bulunacak; edinebilirsek, fotoğrafçılık eğitimi konusunda hizmet veren kişi, dernek ve kuruluşların listelerini de vermek istiyoruz. Bununla birlikte sitemizin amacı kendi fotoğraflarımızı pazarlamak olmayacak ve başka firmalara ilişkin ticarî bilgiler bulunmayacak. Yeni ürünler hakkında bilgi verirken, satın alınabilecek yerleri ve edinebilmişsek fiyatlarını ziyaretçilerimize duyurabiliriz. Ama sitemizde kimsenin reklamını yapmak istemiyoruz! Sitemizi ilerde paralı bir Server’a aktarabilir ve genişletebilirsek, belki bazı toptancı ve perakendecilerle anlaşarak, reklam alabiliriz. Sitemize ek olarak bir de ayda bir elektronik posta yoluyla bir bülten yayınlamayı düşünüyoruz. Bu bültenin amacı bizim gibi amatör fotoğrafçılara aylık olayların bir takvimini sunmak ve bu arada sitemizin varlığını bir kere daha duyurmak olacak. Bu bülteni gönderebileceğimiz kişilerin bir listesini oluşturmak için sitemize bir form koyarak, ziyaretçilerimizden isim ve elektronik posta adreslerini isteyeceğiz. Formda, ziyaretçilerimizin sitemiz hakkındaki görüşlerini ve önerilerini yazabilecekleri bir kutu bulunursa, buradan elde edeceğimiz bilgilerle sitemizin içeriğinde düzeltmeler yapabiliriz. Yani anlayacağınız, şimdilik bu siteye verebileceğimiz tek şey, zaman! O da çok değil.
Sitenin Türünü Doğru Belirleyin
Intenet’i dolaşmayı adet edinmiş iseniz, ziyaret ettiğiniz yerlerin ana çizgilerle ikiye ayrıldığını görmüş olmalısınız: kişisel ve kurumsal. Kişisel siteler, adının da belirttiği gibi kişilerin kendi zevklerine, kendi ilgi alanlarına göre oluşturdukları, sonuç itibariyle resmî hiç bir niteliği olmayan, dolayısıyla içindeki bilgilerin seçimi, derlenmesi veya sunuluşunda sorumluluk taşımayan sitelerdir. Fakat siz de bilirsiniz ki, öyle kişisel siteler vardır ki, bir çok kurumsal siteye değişmezsiniz. Gerek tasarımı, gerekse içerdiği bilgilerin doğruluğu bakımından bu sitelerin garantisi, sahibinin adıdır. Bu kişiyi tanıyor ve güveniyorsanız, sitesindeki bilgilere de güvenirsiniz. İkinci grupta ise daha çok profesyonel nitelikte, örgütsel veya kurumsal siteler bulunur. Bu tür sitelerdeki bilgilerin seçimi, sunuluşu ve doğruluğu, site sahibi kurum veya kuruluşun sorumluluğundadır.
Sitelerin kişisel veya profesyonel oluşu, tasarımını da etkiler. Ziyaretçiler, profesyonel bir sitede, konunun uzmanı kişilerle ilgili haberler, bu kişilerin görüşleri, tavsiyeleri, ve benzeri bilgiler bulmak isterler. Kurum veya kuruluşların siteleri, hukukî açıdan da sorumluluğa sahip olabilir. Bu tür sitelerde verilen bilgilerin, yapılan duyuruların, ziyaretçilerin (genel anlamda kamuoyunun) hayatı üzerinde etkileri olabilir.
Bizim fotoğrafçılık sanatı ve tekniği ile ilişkimiz, amatör bir ilişkiden öteye gitmediğine göre, yapacağımız sitenin bu konuda faaliyet gösteren bir derneğin sitesinden farklı olacağı açıktır. Böyle bir derneğin sitesinde, bu konunun uzmanı, mesleği bu alana giren kişiler bilgi verir, soru cevaplar, tartışma yaparken, bizim sitemizde böyle uzmanlık konuları ve sayfaları bulunamaz. Vereceğimiz bilgilerin ve aktaracağımız duyuruların yetkili kaynağı olmadığımızı belirtmemiz yerinde olur. Bu hem bizi sorumluluktan kurtarır; hem de ziyaretçilerimiz üzerinde yanlış bir etki yapmamış (açıkça söylemek gerekirse, yalan söylememiş) oluruz.
O halde, planlama işinin ikinci bölümü olan sitenin niteliğini belirleme kararını verirken, sitemizin kişisel olacağını ifade ediyoruz.
Eş-dost sınırını aşacak mısınız?
Ulaşmak istediğimiz kitleyi iyi belirlemek zorundayız. Kişisel bir site, site sahibinin ilgilendiği konularda bilgisini, deneyimlerinden elde ettiği sonuçları, görüşlerini, hayatını “eş-dost” ile paylaşmasına yöneliktir. Gerçi bir site, Internet’te dünyaya açıldığı zaman, bu siteye erişebilecek kişileri belirlemek (siteye girmeyi parola ile sınırlamazsanız) mümkün değildir, ama bu tür sitelerin erişmek istediği kişiler sınırlıdır. Böyle bir siteye hergün yüzlerce yabancının bağlanıp, çocuğumuzun yaşgünü fotoğraflarını seyretmesini de beklemeyiz. Kişisel sitemizin varlığını duyurmak için göstereceğimiz çaba da sınırlı olur.
Buna karşılık profesyonel bir site, bir grubun, örgütün, firmanın ve kamu kurumunun bilgi paylaşma aracıdır; dolayısıyla sitenin hedefi, grubun, örgütün, firmanın veya kamu kurumunun faaliyet alanına giren kişilerdir. Hedef kitlenin doğru belirlenmesi demek, bu kitleye giren kişilerin beğenileri, tercihleri, Internet’te bulmak istedikleri gibi sorulara doğruya yakın cevaplar vermek demektir. Hedef olarak seçtiğimiz kitlenin bizim sitemizden beklediklerini doğru belirleyemezsek, büyük bir ihtimalle bu kişilere ulaşmamız veya bu kişilerin sitemizi sık sık ziyaret etmeleri mümkün olmayacaktır. Oysa profesyonel veya kurumsal bir sitenin başlıca amaçlarından biri de ziyaretçi listesinin sürekli genişlemesini sağlamaktır.
Eş-dost çevresini aşmak istiyorsak, kime ulaşmak istediğimizi ve bu kişilerin sitemizden ne beklediğini düşünmek ve tartışmak zorundayız. Aslında bu o kadar da zor değil. Herşeyden önce, Internet’te bizim sitemize benzer bir çok site bulabiliriz; onların sitelerini inceleyerek, neler yaptıklarını ve neyi, nasıl sunduklarını görebiliriz.
Sitenin İskeleti
Site planlama işinin kağıt üzerindeki birinci ve ikinci bölümü bitince sıra, yine kağıt üzerinde sitenin iskeleti dediğimiz, sayfalar ve bunların hangisinin hangisine bağlanacağını belirlemeye gelir. Birinci ve ikinci bölümdeki belirlemelerimiz, örneğin sitemizin ne kadar geniş, bilgilerin ne kadar kapsamlı olacağına ilişkin kararımız, bu noktada kağıda dökülecektir.
Internet sitelerini incelediğimiz zaman, genellikle tümünün Home Page, Endeks Sayfası, Splash Screen, Varsayılan Sayfa gibi adlarla anılan bir ana sayfası olduğunu görüyoruz. Bu, sitemizin vitrinidir. Ziyaretçilerimiz bu vitrine bakarak, beğendikleri bir şey görürlerse, bu sayfadaki bir bağlantıyı tıklayarak, içeri girerler.
Biz, ana sayfamıza gelen her ziyaretçinin, sitemizi geziş senaryosunu belirlemek zorundayız. “Şunu yapan sonra şunu yapsın. Bunu yapan daha sonra buraya gitsin!” şeklinde düşünerek, ziyaretçilerin atması muhtemel her adımı düşünerek, sayfalarımıza gereken bağlantıları koyarız.
Sitemizin çatısını, herşeyden önce, içerik belirler. Bir bilgisayar firmasının sitesinde, donanım ve yazılımlara ayrılan iki ana bölüm olabilir. Bir turizm şirketinin sitesinde, gezi planları, yer ayırtma formları, tur düzenlenen beldelerin tanıtımına ilişkin sayfalar bulunabilir. Bizim kişisel amatör fotoğrafçılık sitemizde şuna benzer bir akış planı izleyebiliriz:

Bu planda, ziyaretçilerimizin karşısına çıkacak ana sayfayı, dört sayfa halinde iki bölümün izlemesi öngörülüyor: bizim sağlayacağımız içerik (kendi fotoğraflarımızdan örnekler, fotoğraf teçhizatımız hakkında bilgiler), işimize yarayan ve başkalarıyla paylaşmakta yarar gördüğümüz bağlantılar (sergiler, yarışmalar ve ziyaretçilerimizin görmesini istediğimiz başka sitelerin adreslerini içeren bölüm) ve ziyaretçilerle ilişkiler sayfası (ziyaretçilerin sitemiz hakkında görüşlerini belirtmelerini ve elektronik mektup adreslerini bırakmalarını sağlayacağımız bir ziyaretçi defteri ve ziyaretçiler arasında karşılıklı haberleşmeye imkan veren bir Bülten Tahtası sayfası).
Bu aşamada sitede yer alacak her bir sayfanın içeriğini belirlememize gerek yok. Örneğin, Fotoğraf Örnekleri “sayfası” gerçekten kaç sayfa olacak, bilmiyoruz. Belki fotoğraf örneklerimizi, coğrafî bölgelere göre sayfalara bölsek daha iyi! Fotoğrafları konusuna göre (insan, doğa) veya türüne göre de (siyah/beyaz, renkli) bölümlere ayırabiliriz. Fakat buna karar vermek için henüz erken. Daha sitemize koyacağımız fotoğraf örneklerini bile seçmedik! Sitede yer alacak yazılar ortada yok.. Ne gibi yerlere bağlantılar vereceğimizi bilmiyoruz. Herşeyin bir sırası var!
Site Planını FrontPage’e Geçirmeden Önce
Microsoft FrontPage 98, iki ana programdan oluşur: FrontPage Editör (FrontPage Editor) ve FrontPage Gezgini (FrontPage Explorer). Editör, tek tek sayfalarınızı yapmakta kullanacağınız programdır; Explorer ise daha sonra Internet’e aktarılacak olan siteyi kendi sabit diskinizde oluşturmanızı sağlar.
FrontPage kurulurken, sabit diskinizde bir Kişisel Web Server (Personal Web Server) oluşturmuş olmalı. Sabit diskinizde Kişisel Web Server oluşturmak için aslında FrontPage gerekmiyor; isterseniz Windows 98 veya NT Workstation da sizin için bir kişisel Web Server kurabilir. FrontPage, isterseniz, bu Server’ı da kullanabilir.
“Kullanmak” ne demek? Biliyorsunuz, Web’de iki tür bilgisayar bulunur: Web ziyaretçilerinin bilgisayarları, ki buna teknik adıyla Client (müşteri, istemci) denir; ve ziyaretçilere Web sayfalarını sunan bilgisayarlar, ki bunlar da teknik adlarıyla Web Server diye anılırlar. FrontPage, Internet’e Server olarak açılmayacak da olsa, sizin sabit diskinizde bir kişisel Server kurarak, sayfalarınızı ve sayfalarınız arasındaki bağlantılarını, sanki Web’de imiş gibi, oluşturmanıza ve denetlemenize imkan sağlıyor. Bir siteyi bilgisayarınıza Kişisel Web Server kurmadan da oluşturabilirsiniz. FrontPage’in sadece Editör bölümünü kullanarak, sayfalarınızı yapar, içlerine metinlerinizi, grafiklerinizi, multimedya unsurlarınızı ve bağlantılarınızı koyarsınız. Bunları sabit disk üzerinde sınayabilirsiniz.
FrontPage’in Kişisel Web Server’ının, ilerde göreceğiz, sağlayacağı bir kolaylık, kendi sabit diskinizde, kendi kişisel Web Server’ınızda oluşturduğunuz siteyi, gerçek Web’e (sitenize evsahipliği yapacak firmanın Server’ına) aktarırken ortaya çıkar. Özellikle evsahibi firmanın gerçek Web Server programı FrontPage uyumlu ise, sabit diskinizdeki “site” gerçek Internet’e FrontPage tarafından aktarılır ve sitenizin güncelleştirme ve diğer işlerini FrontPage’i kullanarak yapabilirsiniz. Kendinize bir evsahibi seçerken buna dikkat etmiş ve evsahibiniz olacak firması sizin gibi müşterilerinin sitelerine FrontPage kolaylıkları sağlayan firmalardan arasından seçmiş olmalısınız!
Bununla birlikte evsahibi firmanın Web Server’ı FrontPage uyumlu değilse, yine de FrontPage Editör ile yapacağınız sayfaları, evsahibi firmanın arzu ettiği bir yöntemle (mesela CuteFTP veya benzeri bir dosya aktarma programı kullanarak) firmanın Server’ına gönderebilirsiniz.
Biz burada FrontPage’e sabit diskimizde bir Kişisel Web Server kurdurarak, sitemizi bu Server içinde oluşturacağız. FrontPage’i açtığınızda size mevcut bir siteyi mi açmak istediğinizi, yoksa yeni bir site mi oluşturmak istediğinizi soracaktır. Şimdi, FrontPage’i ilk kez çalıştırırken, yeni bir site oluşturmak istediğimizi belirtmemiz gerekir.

FrontPage, ilk kuruluşu sırasında varsayılan siteyi oluştururken veya daha sonra yeni bir Kişisel Web oluşturduğunuz zaman, sizden bir kullanıcı adı ve parolası isteyecektir. FrontPage, bu konuda son derece ciddîdir: ilk verdiğiniz isim ve parolayı vermedikçe, kendi bilgisayarınızda kendi oluşturduğunuz siteyi açamazsınız! (FrontPage, sizin siz olduğunu başka nasıl bilebilir!)
FrontPage’in kurulurken Varsayılan Web olarak kendiliğinden oluşturduğu site, bir ana sayfa ile üç bağlı sayfadan oluşur. FrontPage, site kurmayı kolaylaştırmak amacıyla, bilgisayarınıza, bir sitenin bütün sayfaları arasında görsel birlik sağlamak amacıyla “tema” adını verdiği bir dizi grafik dosyası ve stil oluşturur. Kullanıcı, sitesine bir “tema” seçtiği zaman, bütün sayfalarına bu temanın gerektirdiği görsel tarz veya tasarım ögeleri otomatik olarak uygulanır. Bunlara da sonra ayrıntılı olarak döneceğiz.
Bizim tasarlayacağımız sitenin planı, FrontPage’in varsayılan sitesine pek uymadığına göre, ilk diyalog kutusunda yeni Web oluşturulmasını istemeliydik; varsayılan Kişisel Web açık iken, File (Dosya) menüsünden New (Yeni) maddesini, onun açacağı listeden de FrontPage Web maddesini seçebiliriz.
Fakat bunu yapmadan önce, FrontPage Explorer’ın bölümlerini tanıyalım ve adlandıralım. Böylece ilerde birbirimizin ne dediğini daha iyi anlarız.

FrontPage Explorer, size sitenizi (ya da FrontPage’in terimi ile Kişisel Web’inizi) çeşitli farklı biçimlerde görme imkanı veriyor. Bunu Görünüm Seçme (View) çubuğunda arzu ettiğiniz görünüm türünü tıklayarak yapabilirsiniz. Burada Navigation (Keşif) görünümün seçilmiş olduğunu görüyorsunuz. Bu görünümde sitenin tümünü kuşbakışı görebilir; hangi sayfanın hangi sayfaya bağlantılı olduğunu (veya olmadığını) anlayabilirsiniz. FrontPage ilk açıldığında Folders (Klasör) görünümü seçer: sitenizdeki bütün klasörleri ve dosyaları burada Windows Gezgisi’nde olduğu gibi görebilirsiniz. All Files (Bütün Dosyalar) görünümünde ise seçili klasörün içindeki dosyaları görebilirsiniz. Hyperlinks (Bağlantılar) görünümünde, ana sayfanızdan aşağıya doğru bütün sayfalarınız ve sayfalardaki grafikler ve multimedia unsurları arasında kurduğunuz bağlantılar görüntülenir. Bu görünümü kullanarak daha sonra sitemizdeki bağlantıları kontrol edeceğiz ve kopuk bağlantıları arayacağız. Hyperlink Status (Bağlantıların Durumu) görünümünde ise sayfalarımıza koyduğumuz bütün bağlantıları toplu olarak görebilir ve hangisinin kopuk, hangisinin geçerli olduğunu inceleyebiliriz. Themes (Temalar) görünümünde ise FrontPage bize kurulurken sabit diskimizde oluşturduğu 54 ayrı “Site Teması”nı gösterecektir. Sitemize FrontPage’in hazır temalarından birini seçebiliriz; veya herşeye sıfırdan başlayıp, sayfalarımızın kişiliğini kendimiz belirleyebiliriz. “Site kişiliği” konusuna ikinci bölümde ayrıntılı değineceğiz. Tasks (Görevler) görünümü ise, özellikle bir ekip tarafından işbölümü ile geliştirilen sitelerde, yapılması gereken, yarım bırakılan işlerin bir listesini içerir. Grup halinde inşa edilen sitelerde, bu görünümden yararlanarak, kişiler veya ekipler nelerin tamamlanmasını istediklerini, nelerin tamamlandığını birbirlerine bildirebilirler ve işbirliğinin gelişmesini buradan takip edebilirler. Bu görünümden yararlanarak, kendi kendinize hatırlatma notları da oluşturabilirsiniz.
Kağıt üzerinde yaptığımız site iskeletini FrontPage’e geçirmeden önce bir soru soralım: “Site” veya “Web” dediğimiz ve örneğin Folders görünümünde gördüğümüz klasörler ve dosyalar sabit diskimizde nerede duruyor? Klasörlerin bulunduğu yer olarak FrontPage, Windows sisteminin kuruluş tarzına bağlı olarak, “http://........” şeklinde bir “adres” gösterecektir. Ben FrontPage’i, adı Server olan bir bilgisayara kurduğum için, (Bilgisayarınıza özellikle bir ağ ortamında ise isim vermek zorundasınız!) FrontPage, benim kişisel Web’imi Server adlı bir Server’da duruyormuş gibi göstermektedir: “http://server”. Bir Kişisel Web’in Web server ile ilişkisine, sitemizi gerçek Internet’e açmak üzere evsahibinin bilgisayarına aktarırken döneceğiz. Şimdilik sadece FrontPage’nin “http://server” diye adlandırdığı yerin sabit diskte, “FrontPage Webs” adlı bir klasörde “Contents” (İçerik) adlı bir alt-dizin olduğunu belirtelim:

FrontPage’in yanı sıra, örneğin Windows 98’e Kişisel Web Server, Web Tabanlı Kuruluş Yönetimi ve Web Yayım Sihirbazı bileşenlerini kurdurdu iseniz, sabit diskinizde “InetPub” adlı bir klasör ve içinde “wwwwroot” adlı bir alt-klasör bulunur.

Microsoft Kişisel Web Server’a aslında hiç ihtiyacınız yok. FrontPage’nin kendi Web’i, Microsoft Kişisel Web Server kadar kabiliyetli olmasa da sitemizi oluşturmak ve gerçek Web7e aktarmak için yeterli. Ama bu kitapçığı iyice hatmedip, Webcilik mesleğinde daha ileri aşamalara doğru harekete geçtiğinizde, örneğin ASP diye teknik tanışır ve bunu kendi Windows 98 sisteminizde nasıl uygulayabileceğiniz sorusunu kendi kendinize sormaya başlarsanız, cevabının Microsoft Kişisel Web Server programında yattığını ve Windows 98 CD’siyle ücretsiz edindiğiniz bu programın, eğitim amacıyla, 7 bin-8 bin Dolarlık Web Server programları ile boy ölçüşebilecek imkanları size sunduğunu hatırlayın. Microsoft Kişisel Web Server programını kurmak için, Windows 98 CD'nizi sürücüye yerleştirin; Başlat'ı ve Çalıştır'ı tıklayın. Çalıştır iletişim kutusunda x:\add-ons\pws\kur.exe yazın. x yerine CD sürücünüzün harfini yazın ve Tamam'ı tıklayın. Personal Web Server Kur'daki ayarları değiştirmenize gerek yok. Sabit diskinizde tam teşekküllü bir Web Server oluşacaktır.

FrontPage Web ile (c:\FrontPage Webs\Contents) Microsoft Kişisel Web Server Web’ini karıştırmamanız gerekir. FrontPage’i Microsoft Kişisel Web Server ile birlikte kullanmanız da mümkündür. Bu durumda Microsoft Kişisel Web Server’a, FrontPage Extensions eklemelerini yüklemeniz gerekir.
Biz bu kitapçıkta sayfalarımızı Microsoft Kişisel Web Server’ın Web’inde değil, FrontPage’in Web’inde oluşturacağız. Öylese, başlayalım şimdi bu sayfaları oluşturmaya: kağıt üzerinde tasarladığımız Web’i FrontPage aktaralım ve içini doldurmaya başlayalım.
İlk işimiz tabiî, FrontPage’in bizim için oluşturduğu Personal Web adlı site yerine kendi sitemizi açmak olacak. File menüsünden “Close FrontPage Web” (FrontPage Web’i Kapat) maddesini seçerseniz, FrontPage, yeni Web oluşturma ekranını açacaktır. Aynı işi, File menüsünden, New/FrontPage Web maddesini seçerek de yapabilirsiniz:

Yeni Web diyalog kutusunda kocaman 1 ve 2 rakamlarıyla işaretlenmiş iki bölüm göreceksiniz. Birinci bölümde, radyo düğmesi şekline sıralanan tercihleriniz şunlar:
1. Tek sayfalık bir Web oluşturabileceğiniz One Page Web;
2. FrontPage Editör (veya başka bir program) ile Site kapsamı dışında bağımsız (fakat bağlantılı) sayfalar haline oluşturduğunuz bir siteyi FrontPage Web’i olarak ithal edebileceğiniz Import an Existing Web;
3. FrontPage’in Sihirbaz veya Şablon yoluyla yardım edeceği tamamen yeni bir Web oluşturmanızı sağlayacağı From Wizard or Template seçeneği. Bu maddeyi seçerseniz, hemen altındaki kutuda bulanan Sihirbaz veya Şablonlardan birini seçebilirsiniz. (Corporate Presence/Kurumsal Varlık ve Discussion Web/Tartışma Web’i sihirbazları, yeni diyalog kutuları açacak ve sitenizin temelini hazırlamak için ek bilgiler isteyecektir. Customer Support Web/Müşteri İlişkileri Web’i, Personal Web/Kişisel Web ve Project Web/Proje Web’i, FrontPage’i tasarlayan uzmanların bu konulara uygun görükleri temalara dayanan site şablonlarına göre, gerekli tekmel sayfaları ve bağlantıları olan sayfalar oluşturacaktır.
Bir başka site oluşturma programını değil de FrontPage’i kullanmamazın sebeplerinden biri ile bu noktada karşı karşıya bulunuyoruz: Hazır Web sitesi. FrontPage bize sihirbazlar marifetiyle oluşturabileceğimiz iki tür Web sitesinin yanı sıra, 56 ayrı tema uygulanabilecek, beş temel site türü sunuyor:
Kurumsal Varlık Sitesi: FrontPage, bir kurumun ınternet sitesinde bulunması gereken Yenilikler, Mamüller ve Hizmetler gibi sayfalar, arama motoru, bilgi veya görüş bildirme formu, ve sitenin içindekileri belirten haritasını içeren sayfalardan hangisini istediğinizi, ana sayfada firmanızın görev anlayışı, profili, temas bilgileri gibi bilgilerin bulunup bulunmayacağını, sitenizde basın açıklamalarınıza, makale ve değerlendirme yazılarına yer verip vermeyeceğinizi, kaç mal ve kaç hizmet tanıtacağınıza, bunların fotoğraflarını verip vermeyeceğinize, formlarınızdan ele edeceğiniz bilgileri ne yapacağınıza, nasıl işleyeceğinize kadar sorarak, ve bize 56 tema arasından birini seçtirerek ortaya en az 13 sayfalık (en çok kaç sayfa olacağı kaç mamül ve hizmet tanıtmak istediğinize bağlı) bir site ve bu sayfaların yapıması için gerekli işbölümünün adımlarını gösteren bir görev listesi çıkartıyor. Bu sihirbaz kadar etkili Webmaster ve İdare Müdürü zor bulunur!
Tartışma Sitesi: Sihirbaz’ın sorduğu sorulara vereceğiniz cevaplarla, herkesin görüşünü ileteceği bir Sunuş formu, sitede lyer alan tartışma konuları ve her bir tartışma bağının içinde yer alan mesajların listesini veren İçindekiler sayfası, Cevap Bağları (Treads), Doğrulama Sayfası oluşturuyor; bu sayfaları, sizden alacağı cevaplara göre tartışma konularına göre bölümlüyor, tartışmaya kimlerin katılabileceği (varsayılan herkesin katılması), cevapların yeniden eskiye doğru veya eskiden yeniye doğru dizilmesi tercihlerinize göre sayfaların izinlerini tayin ediyor, biçimlendirmelerini yapıyor; tartışmaya katılmak istemeyen fakat başkalarının tartışmalarınnda arama yapmak isteyenler için bir arama sayfası oluşturuyor; yine 56 temadan birini seçmenizi sağlıyor. Sayfalarınız çerçeveli mi olacak? Çerçevelerde neler bulunacak? (Çerçeveli sayfa isterseniz, Browser’ı çerçeve teknolojisine uyumlu olmayanlar için bütün sayfalarınızın bir çerçevesiz türünü isteyin istemediğiniz de bu arada soruluyor.) Ortaya, İngilizce yazılmış bir sunuş ve davet yazısı, altında isteyenin tartışmaya katılma formunu seçeceği, isteyenin bütün sitenizde arama yapabileceği forma gitmesini sağlayan bağlantılar bulunan, (bu, sitenize ev sahipliği yapacak Web Server’da FrontPage Extensions ve Index Server varsa, işleyebilir) bir ana sayfa çıkıyor. Arama sonuçlarını ziyaretçinize ulaştıracak sayfa bile hazır! Tartışma uzadıkça, içindekiler listesi otomatik güncelleştiriliyor.
Müşteri İlişkileri Sitesi: Bu site bir şirketin müşterilerine yeni mal ve hizmetleri ile ilgili bilgiler sunması ve müşterilerinin taleplerini ve şikayetlerini iletmesi için gerekli temel sayfaları ve bağlantıları veriyor. Modern bir firmanın, müşterileri ile batılı anlamda ilişki kurması için gerekli bütün sayfalar ve bağlantılar düşünülerek hazırlanmış bu sayfalarda bütün yapacağınız neredeyse sadece kendi firmanızın adını, adresini, telefon ve faks numaralarını vermekten ibaret.
Kişisel Site: Internet’te sık gördüğünüz site sahibinin tamamen kendisiyle ilgili bilgiler sunduğu bir site. Ana sayfaya ek olarak site sahibinin ilgi konuları ve özel fotoğrafları ile ilgili iki sayfadan oluşuyor.
Boş Web: Adından da anlaşılacağı üzere, size içi boş bir site oluşturuyor. “İçi boş site” nasıl oluşturulur diye merak ediyorsanız; hemen belirtelim, içi boş bile olsa bir Web sitesinin içlerinde 20’ye yakın dosya bulunan (6’sı gizli) 13 klasörü ve gerçek Web Server programına kurulmuş FrontPage Extensions programlarının ilerde kullanmak isteyebilecekleri bilgi dosyaları vardır. İçi boş bir sitede, ana sayfa ile ana sayfanın bağlantı vereceği grafik ve multimedya dosyaları ve diğer sayfalar yoktur; ama bu unsurlar eklendiği anda çalışabilecek ve gerçek Web’e gönderilebilecek tam teşekküllü bir Web vardır.
Proje Sitesi: Firmaların kendi yerel alan ağlarında (LAN) kendi özel Internet’lerini (Intranet) oluşturmalarının giderek yayıldığı günümüzde, firma için projelerin gelişimine ilişkin işbirliği neden Web yoluyla yapılmasın? Bu site, bir firmaya veya örgüte, personelin veya mensuplarının süregiden projelerine ilişkin işbirliğini Internet’te veya Intranet’te yapmalarını sağlayan sayfaları hazırlıyor.
Microsoft, FrontPage’in kayıtlı kullanıcıları için sık sık yeni şablon ve temalar sunuyor. Bunların arasında öğrencilerin okulları için ortaklaşa hazırlayacakları bir Web sitesini, özellikle sivil toplum örgütleri düşünülerek hazırlanmış Grup Sitesi’ni, düğün, mezuniyet veya benzeri bir kişisel olayı konu alan Kişisel Olay Sitesi’ni, ve belirli bir proje çerçevesinde çalışan veya bir grubun üyesi olan ekibin kendilerini ve projelerini tanıtmak için kullanabilecekleri Takım Sitesi’ni sayabiliriz.
FrontPage, bu kutuda yapacağınız tercihlere göre sitenizin temelini oluşturacak klasörleri ve dosyaları oluşturacak, size sadece sayfaların içeriğini değiştirmek kalacaktır. Değiştirmek diyorum, çünkü FrontPage, ana sayfanızı ve temel bir kaç bağlantı sayfasını, varsayılan temaya uygun biçimde oluşturacak ve bağlantılarını kuracaktır. Birazdan göreceğiz, bize kalan sadece başlıkları ve metinleri değiştirmekten ibaret.
Asıl işimize başlamadan önce size bu seçeneklerin herbirini sırayla seçerek, FrontPage ile dört beş site oluşturmanızı tavsiye ederim. Bu siteler sabit diskinizde epey bir yer kaplayacaktır. Fakat her bir sitenin oluşumunu çeşitli görünümleri seçerek iyice incelemek, farklı site anlayışları hakkında size iyi bir fikir verecektir. Ayrıca FrontPage’in kendiliğinden oluşturduğu sayfaları da, herhangi bir görünümde sayfa simgesini iki kere tıklayarak Editör’de açabilir, FrontPage’in sayfa tasarım ilkelerini inceleyebilir; bağlantıların nasıl verildiğini, sayfa alanlarının nasıl kullanıldığını görebilirsiniz.
İncelemek amacıyla oluşturacağınız bir site açık iken, Tema görünümüne giderek, bu siteye farklı temalar kazandırın. Bu alıştırma, ikinci bölümde kendi sitemizi yaparken ele alacağımız Site Kişiliği konusuna hazırlık olacaktır.
Alıştırma amacıyla oluşturduğunuz siteleri silmek için, site açıkken, File menüsünden Delete FrontPage Web (Frontpage Web’i Sil) maddesini seçerek ve açılacak teyid kutusunda Evet’i tıklayarak siteyi tümüyle orntadan kaldırabilirsiniz. Fakat bence şu yol daha kazançlı sonuçlar verebilir:
1. Açık Web’i kapatın (File/Close FrontPage Web)
2. FrontPage, kendiliğinden yeni site diyalog kutusunu açacaktır. Burada sınama maksadıyla oluşturduğunuz ve başka bir isim vermediyseniz My New Web adını taşıyan Web’i sağ-tıklayın; açılacak Remove From List (Listeden Çıkart) maddesini seçin. FrontPage Explorer bundan emin olup olmadığınızı sorduğunda EVet’i seçin. Bu Web’e ilişkin klasör (c:\FrontPage Webs\Contents\myweb) artık silinebilir. Bir Web’i FrontPage’in Web listesinden çıkartmadan klasörünü silerseniz, FrontPage açılırken hata mesajı verecektir. Fakat deneme amacıyla oluşturacağınız bu örnek siteleri, ilerde açıp bakmak ve size çözümü zor gelen bir konuda Microsoft uzmanlarının nasıl bir yol izlediğini görmek istiyorsanız, My New Web’i, listeden çıkarttıktan sonra, bu Web’e ait klasörü (örneğin c:\FrontPage Webs\Contents\myweb’i yeniden adlandırın; ve isterseniz sabit diskinizde başka bir klasöre aktarın. İnsanın başı sıkıştığı zaman Microsoft’un Web ustalarını yardıma çağırması kadar zevkli bir şey olamaz.
Kağıttan Web’e
Şimdi artık Front Page’in Web Sitesi hakkında iyi bir fikir sahibi sayılırız. Bundan sonraki aşama oldukça kolay. Edindiğimiz bilgilere göre, bizim amatör fotoğrafçılık sitesi, bir Kişisel Web olacak. Fakat bu kadar övdükten sonra, FrontPage’nin kişisel Web şablonunun bizim planladığımız Amatör Fotoğrafçının Sitesi için yeterli olmadığını söylersem, şaşırır mısınız?
Bir kere kişisel site şablonunda ziyaretçilerimizden bilgi toplayacağımız bir form yok; oysa bizim planımıza göre bir ziyaretçi defteri ve bu deftere ziyaretçilerin gireceği bilgileri işlememize imkan verecek bir CGI programı gerekiyor.
///////////////////////KUTU/////////////////////////
AÇIL CGI, AÇIL
CGI, Web Server’ın Susam Kapısı’dır; ve açılması için büyülü sözler değilse bile, ona yakın güçte programlar gerekir. Common Gateway Interface, Browser’ı ile Internet’te bir siteye bağlanan kişinin talep ettiği sayfa adından başka bir bilgi vermesine imkan tanımayan ve daima dışarı bilgi akıtan Web Server’ın, Browser yoluyla ziyaretçiden mesaj ve hatta komut aldığı tek kapıdır. Ziyaretçiler sitemizdeki bir formu doldurup Gönder düğmesini tıkladıklarında, Browser’ları bu bilgileri paketleyip, Server’a gönderir. Bu bilgiler, CGI kapısından geçerek Server’a girerler; fakat Server, CGI’nın önünde bu formun gönderdiği bilgileri bekleyen bir program yoksa, kendisine ulaşan bu bilgileri yaklaşık 20 dakika sonra siler! Sayfasında forma yer veren kişi olarak, site sahibinin (yani bizim) formun vereceği bilgileri alacak ve işleyecek bir CGI programı yazmamız (Program yazmak mı? Daha neler!) ve bunu Server’da CGI dizine koymamız gerekir. Korkacak bir şey yok; boşuna FrontPage kullanmıyoru, herhalde. Bizim yerimize bir program da yazmayacak ise, neden bedava NotePad yerine şu kadar Dolar’a FrontPage aldık? İlerde, formlarımıza program veya “işlem” bağlamayı ayrıntılı ele alacağız.
//////////////////////////KUTU BİTTİ///////////////////////
Biraz önce sizin yaptığınız gibi ben de FrontPage’in diğer şablonlarını incelerken, dikkatimi, Müşteri İlişkileri Sitesi çekti. Bu sitede, biraz değiştirmek şartıyla, kullanabileceğimiz herşey var. Hatta o kadar güzel şeyler var ki, bunları da sitemize katabilmek için kağıt üzerinde oluşturduğumuz site planında biraz değişiklik bile yapabiliriz.
O halde ne duruyoruz: File... New... FrontPage Webs... Karşımıza gelen diyalog kutusunda Customer Support Web’i tıklıyoruz; 2 numaralı bölümde sitemize bir ad veriyoruz: Amatör Fotoğrafçının Sitesi:

Tabiî hemen dikkat ettiniz, sitemizin adı Amatör Fotoğrafçının Sitesi değil, Amatör Fotografçinin Sitesi. Bu taktiği biraz sonra sayfa başlığında da uygulayacağız. Bunu neden yaptık? Şimdi bu kutuya, daha sonra da sayfa başlığı kutusuna yazdığınız ve yazacağınız ad, daha sonra sitemizi göndereceğimiz Web Server’da bilgisayarın sistem fontu denen yazı türü kullanılarak görüntülenecektir. Gerçi bunu o Web Server’ın operatöründen başkası görmeyecektir, ama Server sahibinden alacağınız bütün mesajlarda ve raporlarda sizin sitenize bu isimle atıf yapılacaktır. Sayfa başlığı olarak kullanacağınız isim ise, ziyaretçilerinizin Browser programlarının başlık bölümünde görüntülenecektir.
Bildiğiniz gibi ve ne yazık ki, ı, İ, ğ, Ğ, ş ve Ş harfleri, Macintosh ve Windows sistemlerinde, (Türkiye’de satılan Türkçe sürümü değilse) sistem yazı türü tarafından desteklenen harfler değillerdir. Yaptığınız sitenin adının, Türkçe desteği bulunmayan bilgisayarlarda da Türkçe’ye en yakın şekilde görüntülenmesini istiyorsak, biraz cambazlık yapmaya razı olmak zorundayız. İ harfi yerine üzerinde aksan olan Y harfinin görünmesinden I harfinin görünmesi (bence) daha tercih edilebilir durumdur. Şimdi bizim sitenin adı Türkçe desteği olsun olmasın bütün bilgisayarlarda, aslına uygun olmasa bile, aslına en yakın tarzda görüntülenmiş olacak.
İsim meselesi de hallettikten sonra, OK düğmesini tıklıyoruz ve FrontPage, Welcome (Hoşgeldiniz) adlı ana sayfanın altında sekiz sayfalı hazır bir site. Bu “hazır site,” ucuz konfeksiyon gibi planımıza pek uymamış görünüyorsa da, FrontPage’in yeteneği böyle durumlarda ortaya çıkar. Görelim bakalım.

Önce, bu plandaki bazı sayfaları, sağ-tıklayarak ve açılan menüden Rename (Yeniden adlandır) maddesini seçerek, hem FrontPage’in sayfalara kazandırdığı fonksiyona aykırı düşmeyecek, hem de bizim plana uygunluğu sağlayacak bizimde yeniden adlandıralım. (Search/Ara sayfasına planımıza uysun diye “Başkalarının Sayfaları” adını veremeyiz, değil mi?) Planımızda olmayanlara da Türkçe isimler verelim.

HTML’e biraz aşina olanların ve plandaki çizgilerin sayfalar arasında mevcut bağlantıların (Hyperlink) işareti olduğunu bilenlerin, “Dur!.. Ne yapıyorsun? Sayfa adlarını değiştirirsen, sayfalar arası bağlantılar kopmaz mı!” dediğini duyar gibi oluyorum. Peki ama biz neden FrontPage kullanıyoruz, eğer sayfa adlarındaki değişikliğe göre kendi linklerini güncelleştiremeyecekse? Siz değiştirin sayfa adları, korkmayın! Sonra Tools (Araçlar) menüsünden Recalculate Hyperlinks (Bağlantıları yeniden hesapla) maddesini seçin. Biraz önce örneğin What Is New sayfasını işaret eden link komutu şimdi Yenilikler sayfasına dönmüş olmalı. İnanmazsanız, ispatı çok kolay! Önce Welcome sayfasını açıyoruz; sol kenardaki Navigation bağlantılarına bakın:

Sonra, aynı sayfanın, sadece Site Planındaki sayfa adlarını değiştirdikten sonra içindeki değişikliklere bakın:

FrontPage, sadece sayfanın görünen Hyperlink kelimelerini değil, fakat aynı zamanda HTML kodundaki bağlantı etiketleri ( ve ) ile belirtilen linkleri de değiştirmiş bulunuyor.
Fakat bu sayfaların Browser programlarının pencere başlığındaki adı halâ FrontPage’in verdiği başlığı taşıyor. Şimdi örneğin Yenilikler sayfasını iki kere tıklayın. Editör programının başlığında hangi adı görüyorsunuz? Sayfanın eski adı olan “Support” kelimesini! Şimdi sayfanın boş bir yerini sağ-tıklayın ve açılan menüden Page Properties maddesini seçin. Açılacak Page Properties kutusunda General sekmesinde Title hanesine, “Yenilikler” yazın. Şimdi sayfamızın hem adı, hem de başlığı Yenilikler oldu.
İsteseydik, yeni Web oluşturma aşamasında, Empty Web/Boş Web şablonunu seçerek sitemizi sıfırdan başlatır ve sayfaları kağıt üzerimizdeki plama uygun olarak yapardık. FrontPage Editör, size tek kelime HTML programlama bilmeden bunu yapma imkanı verirdi. Fakat yine de formları oluşturmak ve formların karşılığı olan programın yapacağı işleri seçmek bize kalırdı. FrontPage’nin hazırladığı sitenin sayfalarında değişiklik yapmak böylesine kolay olduğu için, siteyi, amacımıza en uygun olan şablonu seçerek FrontPage’ye hazırlattırdık. Şimdi, sadece sayfaların adlarını değiştirmekle kalmayacağız, fakat bağlantılarını ve yerlerini de değiştireceğiz. Fakat yine de öyle sayfalarımız olacak ki (örneğin, fotoğraflarımızı ve başka sitelere linkler vereceğimiz sayfalar), bunları sıfırdan biz yapacağız.
Ama bu iş, ikinci dersin konusuna giriyor. Şimdi FrontPage’i kapatıp, bilgisayarın dışında da bir dünya olduğunu keşfedebilirsiniz! Bunu yaparken FrontPage’i kapatmayı unutmayın; çünkü yeniden açılırken bize bir sürprizi olacak!
Ders 2: Sayfaları Yapmaya Başlayalım
Birinci derste, neden bir Web sitesi sahibi olmamız gerektiğine ilişkin bazı soruları yanıtladık; ve daha sonra bu sorulara verdiğimiz cevaplara göre, sitemizi kağıt üzerinde planladık. Sonra, FrontPage’in hazır şablon sitelerinden birini, bir şirketin müşteri ilişkileri sitesi için tasarlanmış şablonunu seçtik ve bu sitenin içi doldurulmaya hazır sayfalarını, kendi planımıza uygun bir tarzda adlandırdık. FrontPage’in hazır sitesi, bize planımızda değişiklik yapma fikri de verdi. Örneğin planda sadece bir ziyaretçi defteri öngörmüştük; FrontPage’in kolayca bize tartışma sayfası açabileceğini farkedince, sitemize bir de tartışma sayfası koymaya karar verdik. Ayrıca FrontPage’nin oluşturduğu sitede “Arama” adlı bir sayfa vardı; ki ona da dokunmadık ve sitemize onu da dahil ettik. Bu arada, Microsoft tasarımcılarının aklına firma deyince bilgisayar programı üreten bir firma geldiği için olmalı, sitemizde bir de ziyaretçilerin yazılım arızalarını bildirmeleri için Bugs sayfası oluştu; onun adına bile dokunmadık. Daha sonra ne yapacağımıza karar veririz, dedik.
FrontPage, birbirine bağlantılı bu sayfalardaki bağlantıları, bizim verdiğimiz adlarla güncelleştirdi. Fakat geriye bir iki ciddî sorun kalıyor: Bizim planımızda ana sayfadan üç (tabir yerinde ise) bölüme bağlantı olması diğer sayfalara bu bölümlerin kendi ana sayfalarından gidilmesi öngörülüyordu. Oysa FrontPage’nin planı, bir ana sayfa ile ona bağlı 7 sayfa oluşturdu. Yani çarşıdaki hesap pek bizim evdeki hesabımızı tutmadı. Ayrıca, hiç bir işimize yaramayacağı belli olan Bugs sayfası da öylece duruyor.
Peki.. Şimdi çalıştırın yeniden FrontPage’i. Parolanızı verdiniz; size FrontPage yeniden açılırken bir sürpriz var demiştim, değil mi? Şimdi FrontPage, sitenizde (daha doğrusu, sizin safya adlarını değiştirdiğiniz sitede bir değişiklik olduğunu farketti ve sizden “Bu sitedeki hatalı Endeks girdilerini güncelleştirmemi ister misiniz?” diye izin istiyor. Buna Evet düğmesini tıklayarak karşılık verin.
Hani, içeriğini pek anlamamakla birlikte, adını Arama yaptığımız sayfa vardı ya, işte bu “Endeks” o sayfaya ziyaretçilerinizin gireceği kelimelerle tüm sitenizde aramaya yapmalarını sağlayacak “site endeksi.” Site endeksi, bir Web’i oluşturan bütün sayfalardaki bütün anlamlı kelimelerin hangi HTML sayfalarında geçtiğini belirleyen (şimdilik FrontPage Web Server’ının; ama ilerde sitenizi Internet’e koyduğunuz zaman—evsahibi firmanın Web Server’i, Microsoft Internet Information Server adlı Web işletim sistemi ise—o Web Server’ın) arama motorunun kullanacağı kelime ve kelimelerin geçtiği sayfaların bağlantı listesi demektir. Özetle, Web sitemizi ziyaret edenler, bir forma herhangi bir kelimeyi yazarak, sitemizde bu kelimeyi içeren bütün sayfaların bir listesini görebilecekler.
Web Sayfasına Yazı Dosyası Yerleştirme
Yeni sitemizin ne kadar marifetli olacağına sevinmekle birlikte, önümüzde daha yapılacak çok iş var. FrontPage’in Navigation görünümünde, “Hos Geldiniz” adlı sayfayı iki kere tıklayın; FrontPage Sayfa Editörü açılacaktır:

FrontPage’in HTML editörünün, üç ayrı görünüm tarzı vardır. Editör penceresinin sol alt kenarında üç sekme göreceksiniz: Normal, HTML ve Preview (Önizleme). FrontPage Explorer’da herhangi bir görünümde bir sayfayı iki kere tıkladığınızda açılan Editör, sayfayı “Normal” diye adlandırdığı biçimde görüntüler. Bu, kelime-işlem programınızın yazı yazdığınız veya yazının paragraf aralarına grafikler koyduğunuz penceresinden hiç farklı değil. İkince sekmeyi tıkladığınızda, sayfanın Internet’te alışverişini ve Browser’lar tarafından yorumlanarak, ekranda görüntülenmesini sağlayan HTML kodları karşınıza gelecektir. Üçüncü sekme olan Preview ise sayfanızın bir ziyaretçinin Browser’ında nasıl görüneceğini görüntüler.
FrontPage’in hazır şablon sayfalarında, bir çok otomasyona yer verilmiş bulunuyor. Açtığınız “Hos Geldiniz” sayfasının başlığındaki “ş” harfi bulunmayan başlık da bu otomasyonun bir parçasıdır. FrontPage, buraya konan grafiklere, Internet’teki yaygın adıyla Banner (Afiş) diyor; ve sayfaya verdiğiniz adı alıp, Banner grafiği haline getiriyor:

Bu grafiği sonra değiştireceğiz. FrontPage Editör’de Preview sekmesini tıklayın: gördğünüz sayfa hoşunuza gitti mi? Gitmedi. Peki. Bu, FrontPage’in bir firmanın müşteri ilişkileri sitesine uygun gördüğü “tema” idi. Amatör fotoğrafçılık sitesinde daha başka bir tema belki daha uygun olur. Editörü kapatın. FrontPage Explorer ve başka bir görünüm seçmedi iseniz, Folders (Klasörler) görünümü karşınıza gelmiş olmalı. Sol kenardaki görünüm menü maddelerinden Themes’i tıklayın; iki kutulu bir pencere açılacak ve solda tema listesi, sağda da seçilen temanın temel görünüm örneği yer alacaktır. Bütün temaları sırayla inceleyin. Ben, atatör fotoğrafçı için, ressam tuvali temasını içeren “Canvas” temasını seçiyorum. Siz istediğinizi seçebilirsiniz. Fakat bu kitapçığı uygulayarak okuyorsanız, grafiklerimizin uyumlu olabilmesi için, beğenmesiniz de aynı temayı seçmeniz yararlı olur. Temanın adını seçtikten sonra alttaki Apply/Uygula düğmesini tıklayın. Navigation görünümünü seçin ve Hoş Geldiniz sayfasını iki kere tıklayarak, Editör’e sayfanızı açtırın.
FrontPage, sayfa adını alır ve grafik yapar, demiştik. Fakat aynı isim ziyaretçinin Browser’ında “Hoş geldiniz” şeklinde görünmesin diye, sayfamıza “Hos Geldiniz” adını vermiştik. Şimdi sayfanın Banner grafiği de “ş” harfi olmadan yapıldı. Bu hoş değil.
///////////////////////////QUARK İÇİN NOT/////////////////////////
“....ziyaretçinin Browser’ında “Hoş geldiniz” şeklinde görünmesin diye,...” cümleciğindeki “Hoş” kelimesinin son harfi buna karşılık ASCII karakteri olacak. Sanıyorum, bu “Hoþ” şeklinde. Ama buraya yazdığım örnek, benim bilgisayardan PCW bilgisayarlarına kadar nasıl korunabilir, bilmiyorum. Fakat ş’e denk gelen ASCII’yi bulmak kolay: üstte de kolu olan p parfi, veya altta da kolu olan b harfi, ya da b ve p üst-üste!!
//////////////////////////////NOT BİTTİ///////////////////////////
FrontPage, bu grafiği “Header” adını verdiği özel bir “Component” (Bileşke) içine koyacak ve daha bir çok sayfada tekrar edecektir. Bu grafiği—FrontPage’in temasını bozmadan—değiştirmek istiyoruz.
Şimdi “Hos Geldiniz” yazısını tıklayın; Yazı ve çevresindeki grafik unsurları içeren bir kutu seçilecektir: klavyeden Ctrl+C tuşlarına basın. FrontPage Explorer ve Editör’e dokunmayın; sevdiğiniz grafik programını açın; yeni grafik yapmak istediğinizi bildirin ve boş sayfanın üzerinde Ctrl+V tuşlarına basın. Böylece FrontPage’in Banner grafiğini, grafik editing programınıza aktarmış oldunuz. Bu grafikteki “Hos Geldiniz” kelimelerini silerek yerine “Amatör Fotoğrafıçının Sitesi” yazmak, grafik programınızı kullanmadaki maharetinize bağlı! Sonuçta ortaya 630x60 piksel ebadında ve 72 dpi çözünürlükte bir GIF dosyası çıkartmanız ve bunu “Baslikban.gif adıyla sabit diske kaydetmeniz gerekiyor. Baştan beri site ve diğer isimlendirmelerde buradaki örnekleri izliyorsanız, grafik dosyalarınızı C:\FrontPage Webs\Content\amatrfotorafnn\images klasöründe bulundurmanız, daha sonra işinizi kolaylaştırır. Bu kitapçığın örnek dosyalarını PC World sitesinden indirdi ve geçici bir dizinde tutuyorsanız, şimdi bunları C:\FrontPage Webs\Content\amatrfotorafnn\images klasörüne kopyalayabilirsiniz. Burada bu dosyalardan BaslıkBan.gif adlı dosyayı da kullanabilirsiniz. Örnek sitenize bizim verdiğimiz adı vermediyseniz veya FrontPage’e sitenize ait dosyalar için varsayılan dizinden başka bir dizin gösterdiyseniz, Images klasörünü o dizinde arayın ve grafiklerinizi de o dizindeki Images klasörüne koyun.
Şimdi FrontPage’in bütün sayfalarda tekrar ettiği bu başlıkta grafiği silip, yerine kendi grafiğimizi koyacağız. Bunun için şu işlemleri yapın:
1. “Hos Geldiniz” yazısını sağ-tıklayın; açılacak menüden Delete/Sil’i seçin.
2. Başka bir yeri tıklamadan (yani Mouse işaretçisinin yerini değiştirmeden) Insert/ekle menüsünden Image/görüntü maddesini seçin ve açılacak diyalog kutusunda buraya koyacağınız başlık grafiğinin durduğu klasörü ve dosyayı işaret edin. OK’i tıklayarak yeni grafiğin sayfada yerini almısını sağlayın.
3. FrontPage Editör’ü kapatın; kapanışta sorulacak “Değişiklikler Included Page Header Dosyasına Kaydedilsin mi?” sdorusuna Evet düğmesini tıklayarak karşılık verin. Böylece sitedeki bütün sayfalarda, yeni başlık grafiğiniz kullanılmış olacaktır. Navigation görüntüsüne göre döndüğünüzde, bir başka sayfayı iki kere tıklayarak, başlağın gerçekten bütün sayfalarda değişip değişmesini deneyebilirsiniz:

Çok güzel! Hepsi değişmiş, değil mi? Fakat sayfalardaki yazılar İngilizce! Bu arada başlık grafiğinin hemen altında site içinde sayfadan-sayfaya hareket etmeye imkan veren navigation düğmelerini görüyoruz; içlerinde “Button” yazısı var.
Peki, şimdi bunları değiştirelim. Önce şu düğmelere Türkçe etiketler bulalım. Bunun için şu işlemleri yapabilirsiniz:
1. Navigation görünümünde, boş bir yeri sağ tıklayın, açılacak menüden Web Settings (Web Ayarları) maddesini seçin.
2. Açılacak kutuda, Navigation sekmesini tıklayın. Burada Home Page kutusuna Ana Sayfa, Parent Page kutusuna Yukarı, Previous Page kutusuna Geri, Next Page kutusuna İleri yazın.
3. Hazır, Web ayarları’nı açmışken, Language (Dil) sekmesini tıklayın, Default HTML Coding kutusunun seçme okuna basarak, açılacak listeden Turkish (Türkçe) maddesini seçin.
4. Web ayarları kutusunu Tamam’ı tıklayarak kapatın.

Yaptığınız değişikliğin, mesela Ara sayfasına işlenip işlenmediğini anlamak için, Önerileriniz sayfasını iki kere tıklayın. Bu sayfadaki düğmeler Türkçeleşmiş olmalı.
Yapacağımız ikinci iş, sayfadaki yazıları değiştirmekti. Şimdi onu yapabiliriz. Buna geçmeden önce, FrontPage’in Rich Text Format (Zengin Yazı Biçimi) biçimindeki dosyaları kabul edebildiğini hatırlatalım. Kelime-işlem programınızla yazdığınız bir yazıda arzu ettiğiniz kelimeleri koyu veya renkli harflere çeviriyor, paragraflarınıza içerden yazılma veya başlarına nokta koyma gibi biçimler veriyorsanız; bu dosyaları bu şekliyle FrontPage’e ithal edebilirsiniz. Tabiî, FrontPage, bir Windows programı olarak, başka programlarda kopyaladığınız metinleri de Yapıştır yoluyla kendi sayfalarına kabul edebilir. Bu iki yöntemi de şimdi ayrıntılı olarak ele alalım.
Önce kopyala-yapıştır yolunu deneyelim. NotePad’i açarak, şu paragrafı (tırnak işaretli olmadan) yazın:
“Amatör fotoğrafçının sitesine hoş geldiniz. Bu sitenin amacı, sadece kendi fotoğraflarımı sergilemek değil. Burada küçük çapta da olsa, amatör fotoğrafçılar arasında bir fikir alış-verişi başlatmak istiyorum. Tartışma sayfası, amatör fotoğrafçılar arasında sadece fotoğrafçılığı ilgilendiren konularda karşılıklı görüş bildirmeniz amacıyla tasarlanmış bulunuyor. Siteyle ilgili sorunları Öneriler sayfasındaki formu kullanarak bana iletebilirsiniz.
Siteme gösterdiğiniz ilgiden dolayı teşekkür ederim.”
Bu iki paragrafın tümünü seçin ve Düzen menüsünden Kopyala’ı tıklayarak Windows’un panosuna alın.
Sonra, FrontPage’de Navigation görünümünde Ana Sayfa’yı iki kere tıklayın; açılan sayfada, “Welcome” kelimesinden “CompanyEmail” kelimesine kadar olan İngilizce yazıların tümünü seçin ve Edit menüsünden Paste (Yapıştır) maddesini tıklayın. (Seçili yazıların üstünü sağ-tıklayarak açılacak menüden de Paste’i seçebilirsiniz.)
NotePad’in biçimlendirilmemiş yazısı, FrontPage’in biçimlendirilmiş yazısının yerini aldı. Aynı işlemi, sayfanın altındaki koyu harfli bölüm için de yapın, hukuksal ağırlığı olan bir kaç cümle yazın! Ve ortaya şu sayfa çıksın:

Yukarıda, FrontPage’in biçimlendirilmiş yazı da kabul ettiğini belirttik. Bunun için kelime-işlem programınızda oluşturduğunuz bir metni biçimlendirdikten sonra, RTF siçiminde kaydetme imkanınız olması gerekir. Belli başlı bütün kelime-işlem programları, örneğin Microsoft Word ve Corel WordPerfect, bunu yapabilirler. Kelime-işlem programınızda şu metni yazın:
“Bu sayfada amatör fotoğrafçılar için bilgisayar programları ve benzeri bilgisayar-destekli uygulamalara ulaşmanızı sağlayacak bağlantılar yer alıyor. Bu programların çoğu paylaşmalı programlardır. Bu tür programları sürekli kullanmak istiyorsanız, programın yazarına, talep ettiği ücreti ödemeniz gerekir. Dia-pozitiflere etiket yazma programları
Slide Label Saydamlarınızın çerçevelerine istediğiniz ebadda etiket basıyor.
Dia Labels Saydam etiketleri ile birlikte veritabanı oluşturuyor.
Fotoğraf Arşivi
Photo archive Sabit diskinizdeki bütün fotoğraflarınızın kolay ulaşılır arşivini yapmakta kullanabilirsiniz.”
Kelime-işlem programınız, bu imkanı tanıyorsa, Slide label, Dia Labels ve Photo Archive kelimelerine, gerçek olmayan bir Internet link’i bağlayın. Bu kelimelerle başlayan üç paragrafı noktalı liste biçimine sokun. Özetle, bu metni kelime işlem programınızda şu şekli alsın:

Sonra, bu metni Destek.rtf adıyla ve Rich Text Format (RTF) biçiminde sabit diskinizde herhangi bir klasöre kaydedin. RTF biçiminde kaydedilen dosyalar, kelime-işlem programının bütün biçimlendirme özelliklerini korumazlar. Fakat burada yaptığımız, yazı türünü Times New Roman yapma, link verme, paragrafları noktalı liste haline getirme ve bazı paragrafları koyu harfe çevirme gibi sabit biçimlendirmeler RTF dosyasında aynen saklanır.
Şimdi, kelime-işlem programını kapatın; FrontPage’in Navigation görünümünde Yenilikler sayfasını açın. Bizim biçimlediğimiz metne benzeyen yazıyı, (“This page” kelimelerinden “published” kelimesine kadar tarayın ve silin.
Mouse işaretçisini başka yere oynatmadan, Insert menüsünden File (Dosya) maddesini seçin ve açılacak diyalog kutusunda biraz önce kaydettiğiniz Destek.rtf dosyasını bulun, Aç düğmesini tıklayın. RTF dosyasını göremiyorsanız, Dosya Türü kutusunda RTF biçimli dosyaların seçilmiş olup-olmadığına bakın.
Destek.rtf dosyasındaki yazı, kelime-işlem programında verdiğiniz biçimi ve bağlantıları koruyarak, sayfadaki yerini almış oldu:

Böylece bu dersin birinci bölümü olan Web sayfasına yazı yerleştirme konusunu bitirmiş olduk. Bu bölümde öğrendiklerini uygulamak için diğer sayfalarda da yapılmasını gerekli gördüğünüz değişiklikleri yapabilirsiniz. Dersin bundan sonraki bölümünde sayfalarımıza fotoğraf ve resim yerleştirmeye çalışacağız. Ama önce yeni sayfa açmamız gerekiyor.
Web Sitesine Yeni Sayfa Ekleyelim
Sitemizde ana sayfa dışında yedi sayfamız var; ama bunlardan hiç biri, kendi fotoğraflarımızı ziyaretçilerimize sunabileceğimiz nitelikte değil. Fotoğraflarımızı görmek isteyenlerin gidebileceği yeni bir sayfaya ihtiyacımız var.
FrontPage’in bizim için oluşturduğu sayfaları inceledikçe görüyoruz ki, hepsinde ortak bir başlık bölümü, hepsinde ortak bir zemin var. Ayrıca başlık bölümündeki Navigation düğmeleri, ziyaretçiyi bir sayfadan ötekine, istediği bir sayfaya veya ana sayfaya götürüyor. Bizim yapmamız gereken yeni sayfada da bu unsurların olması gerekiyor. Fakat yeni sayfaya—diğer sayfalarda bulunan bu ortak özellikleri nasıl kazandıracağız?
Bu bir HTML kılavuzu olsaydı, şimdi “Açın NotePad’i ve yazın...” diye söze girmiştik bile. Fakat FrontPage kullanmamızın bir sebebi de tek kelime HTML kodu yazmamak değil miydi? O halde, diğer sayfaların ortak özelliklerine sahip, başlık bölümü ve site içindeki diğer sayfalara bağlantıları sağlanmış, fakat içi boş bir sayfa oluşturma işini de FrontPage’e yaptırabilir miyiz?
Elbette! Navigation görünümünde, Mouse işaretçisini pencerenin alt tarafında dosyalarınızın ve klasörlerinizin göründüğü bölümü, site şemasının bulunduğu bölümden ayıran çizginin üzerine götürün; imleç aşağı-yukarı iki okun arasında iki çizgi halini alacaktır; şimdi mouse’un sağ düğmesini tutarak, iki bölümü ayıran çizgiyi aşağı doğru çekin; dosya ve klasör bölümü kaybolsun. Merak etmeyin; aynı çizgiyi yukarı çekerek bu bölümü yeniden açabilirsiniz.
Site şemanız şimdi bütün Navigation penceresini kaplıyor. En üstteki ana sayfanız olan Hoş Geldiniz sayfasını bir kere tıklayın; Araç Çubuğu’nda New Page/Yeni Sayfa simgesini tıklayın. En sondaki sayfanın sağında “New Page 1” adlı bir sayfa belirdi. Bu sayfayı bir kere sağ tıklayın; açılan menüden Rename/Yeniden Adlandır maddesini seçin ve sayfanın adını “Fotoğraflarım” olarak değiştirin.

Sayfayı oluşturduk; adını değiştirdik. Fakat acaba içinde gerçek arzu ettiğimiz şeyler, sitemizin ortak temasının gerektirdiği arka plan, başlık, her sayfada bulunan ortak unsurlar bu sayfada da var mı? Sayfayı iki kere tıklayın; istediğiniz herşeyin (içerik hariç, ki onu biraz sonra biz belirleyeceğiz) sayfada bulunduğunu göreceksiniz. Özellikle, bu sayfa sitenin son sayfası olduğu için “İleri” düğmesinin olmadığına dikkat edin. Bu sayfayı kapatın; Ana Sayfa’yı açın. “Fotoğraflarım” sayfasının soldaki listenin altına eklendiğini göreceksiniz. Ana Sayfa’yı kapatın.
Bence, fotoğraflarımı ziyaretçilere sunduğum sayfanın sitenin son sayfası olması hiç de doğru bir şey değil. Biz bu siteyi neden kuruyoruz? Fotoğraflarımızı sergilemek için! Navigation görünümünde, Fotoğraflarım sayfasını Mouse’un sağ düğmesiyle tutun ve en başa, Yenilikler’in soluna götürüp bırakın. Dikkat edin; Yenilikler sayfasının altına değil, tam soluna bırakın! Sayfayı açın; seyir düğmeleri değişmiş oldu. Ana Sayfa’yı açın; Fotoğraflarım sayfasının bağlantısı ve yerini değişmiş bulacaksınız. Sayfaları kapatın.
Navigation görünümünde Fotoğraflarım sayfasını bir kere tıklayarak seçin ve Araç Çubuğu’nda yeni sayfa simgesini tıklayın. Fotoğraflarım sayfasına bağlanmış yeni bir sayfa oluştu. İçini açıp bakmanıza lüzum yok: bu sayfanın da temel bütün unsurları yerinde! Fotoğraflarım sayfasını tekrar seçin; yeni sayfa simgesini yeniden tıklayın. Fotoğraflarım sayfasına bağlı yeni bir sayfa daha! Eliniz alışmışken, Fotoğraflarım’a bağlı yeni sayfaların sayısını dörde çıkartın ve bu sayfaları sırasıyla Gezi, Doğa, Portreler ve Diğerleri olarak adlandırın.

Fotoğraflarım sayfasını iki kere tıklayın; biraz önce sağda içinde sadece “Button” yazılı ama bağlantılı olmadığı anlaşılan Link satırlarının yerinde yeni sayfalarınızın adlarını göreceksiniz. Ctrl tuşunu tutarak, bu bağlantıları tıklayın; Gezi, Doğa, Portlere ve Diğerleri sayfalarınızın da sitenin bütün özelliklerine ve temel unsurlarına sahip olduğunu görüyor musunuz? Gezi, Doğa, Portlere ve Diğerleri sayfalarında, diğer sayfalarda bulunmayan bir seyir düğmesinin varlığına dikkat edin. Bu “Yukarı” düğmesidir. Bu bağlantı diğer sayfalarda yok, çünkü o sayfalara sadece Ana sayfa’dan ulaşılıyor. Oysa Fotoğraflarım sayfasının altındaki Gezi ve diğer “alt” sayfalara gelinebilen bir “üst” sayfa (Fotoğraflarım sayfası) var.
Bu sayfalardan birinde iken klavyede Ctrl tuşunu tutarak, Yukarı düğmesini tıklayın, Fotoğraflarım sayfasına geri döneceksiniz. Fotoğraflarım sayfasında, metin imlecinin yanıp-söndüğü yere ziyaretçilerimize bu bağlantıları tıkladıkları zaman ne gibi şaheserlerle karşılaşacaklarını belirten bir metin koyabilirsiniz.
Bunu biraz önce öğrendiğimiz gibi biçimlendirilmemiş bir metni kopyala-yapıştır yöntemiyle veya bir kelime-işlem programı ile RTF biçiminde metin dosyası oluşturarak ve bu dosyayı Web sayfasına eklerek yapabilirsiniz. Fakat yazacağınız metin kısa bir kaç cümle ise bunu doğruca FrontPage Editör’de de yapabilirsiniz. İmlecin bulunduğu yere, “Çeşitli vesilelerle çektiğim fotoğrafları burada beğenilerinize ve eleştirilerinize sunuyorum. Sağdaki dört bağlantıyı tıklayarak, fotoğraflarımın bulunduğu dört sayfayı görebilirsiniz. Fotoğraflarımı gördükten sonra, izenimlerinizi ve eleştirilerinizi bildirmek isterseniz, Önerileriniz sayfasındaki formu kullanabilirsiniz. İsterseniz bana elektronik mektup da gönderebilirsiniz,” yazın. Sonra bu yazının tümünü seçin ve içinde Default Font yazan yazı türü kutusunun seçme okunu tıklayarak arzu ettiğiniz bir harf türünü seçin. Bu kutunun sağındaki üzerinde yukarı ok bulunan A harfini tıklarak harflerin ölçüsünü büyütün. Seçiminiz çok büyük göründü ise, üzerine aşağı ok bulunan A harfini tıklayarak harfleri küçültün.

İsterseniz “elektronik mektup” kelimelerine kendi eleknonik posta adresinize mektup göndermek üzere kullanıcının elektronik posta programını açtıracak bir bağlantı da koyabilirsiniz. Fakat bu konuya daha sonra geleceğiz!
Şimdi bu sayfa sitemizin fotoğraflar bölümünün ana sayfası oldu. Sıra geldi, fotoğrafları içeren dört sayfaya, uygun fotoğrafları yerleştirmeye!
Fakat sitemizin planı halâ bizim kağıt üzerindeki planımıza benzemiyor. Bunu sağlamak amacıyla ana sayfayı vce Yeni Sayfa simgesini tıklayın. Sayfaların en sonunda New Page adıyla yeni bir sayfanız olacaktır. Artık biliyoruz ki, bu sayfanın aslî bütün unsurları yerindedir. Bu sayfanın simgesini sağ-tıklayın; açılan menüden Rename/Yeniden Adlandır’ı seçin ve sayfanın adını “Oneriler Tartisma Sorular ve Cevaplar” yapın. Sonra, Sorular Cevaplar, Öneriler ve Tartisma sayfalarının simgelerini Mouse işaretçisiyle tutarak, bu yeni sayfanın altına getirip bırakın. Yine eminiz ki, “Oneriler Tartisma Sorular ve Cevaplar” sayfası, bu üç sayfaya da gereken linkleri veriyor. Bu arada işimize pek yaramayacak olan Bugs ve Yazılım sayfalarını da silebilirsiniz: örneğin Bugs sayfasını sağ-tıklayın, açılacak menüden Delete/Sil maddesini seçin.
Açılacak bir soru kutusu, sizden sayfası sadece bağlantılar listesinden mi çıkartmak istediğinizi, yoksa tümüyle yok etmek mi istediğiniz soracaktır. Birinci madde olan “From this page from all navigation bars” (Bu sayfayı tüm seyir çubuklarından çıkart) maddesini seçerseniz, sayfa ve içeriği HTML dosyası olarak sabit diskte kalır, fakat sitedeki bağlantıları silinir. İkinci madde olan “Delete this page from the FrontPage Web” (Bu sayfası FrontPege Web’inden sil) maddesini seçerseniz, sadece sayfa silinmekle kalmaz, ana sayfadaki bağlantısı da silinir. Bu sayfanın HTML kodundan ilerde yararlanabileceğinizi düşünüyorsanız, birinci maddeyi seçin. Yoksa ikinci maddeyi seçin ve OK’i tıklayın. Aynı şeyi Yazılım sayfasına da yapabilirsiniz.
Şimdi yeni sayfaların içeriklerini verebilir, eski sayfaların mevcut içerikleri kendi ihtiyacımıza uygun hale getirebiliriz.
Web Sayfasına Grafik Dosyası Yerleştirme
FrontPage’e, tek kelime HTML kodu yazmadan, aşağı yukarı, sağ ve sol sayfalarla her türlü bağlantısı olan ve temel unsurları bulunan dört yeni sayfa yaptırdık. Şimdi bu sayfalara fotoğraflarımızı koyalım. Fakat önce hukuk ve DPI açısından bazı noktaları belirtelim.
Telif Hakkı Meselesi
Alıştırma amacıyla bu sayfalara istediğiniz fotoğrafları koyabilirsiniz. Burada “Alıştırma maksadıyla” kelimelerine dikkatinizi çekerim. Internet, gerek Türk yasalarına, gerekse uluslararası hukuka göre, bir yayın aracıdır. Yani Internet’te gerçek bir site edinir ve gerçek sayfaları kamuoyuna açarsanız, yasaya göre “ticarî yayın” yapmış ve dolayısıyla basın-yayınla ilgili her türlü ulusal ve uluslararası yasanın kapsamına girmiş olursunuz. Gazete, dergi, radyo ve televizyonlar hangi yasa, tüzük ve yönetmelik ile düzenleniyor ise, Internet’teki siteniz de o hükümlere uymak zorundadır.
Bu yasaların başında gelenlerden biri, Fikir ve Sanat Eserlerini Koruma Kanunu, diğeri ise Ceza Yasası’sıdır. Fikir ve Sanat Eserlerini Koruma Kanunu, veya yaygın adıyla Telif Hakları yasası’nın hükümlerini tek bir cümleye indirgeyebilirsek, şunu söyleyebiliriz: Size ve kamuya ait olmayan bir fikir veya sanat eserini, sahibinin yazılı izni olmadan yayınlamak yasaktır! Ceza Yasası ise çeşitli hükümleriyle, kişilerin özel hayatını izinsiz yayınlara karşı korur; hayatı, yaptıkları, düşünceleri ve sözleri kamu açısından önem taşımayan kişilerin (yani seçilmiş veya yüksek bir görevde bulunan ve kamu hizmeti yapanların, ulusal önemdeki bir haberin konusu olanların, kamuya açık bir gösteri veya sanat eserini icra edenlerin ve benzeri durumdaki kişilerin dışındaki herkesin) fotoğrafının ticaret amacıyla yayınlanmasını yasaklar. Sokakta gördüğünüz bir kişinin, bir sebeple, fotoğrafını çekerseniz, ticaret maksadıyla kullanabilmek için bu kişiden imzalı “Muvaffakat Belgesi” almanız gerekir. Bir çok batı ülkesinde başkasına ait binanın, evcil hayvanın veya bitkinin fotoğrafını bile ticarî maksatla yayınlamanın yasak olduğunu hatırlatırsak, Türkiye’de bu açıdan hayatın çok kolay olduğunu görürsünüz! Başkalarının çektiği fotoğrafları veya yaptığı resimleri sitenizde kullanacağınız zaman, fotoğrafı çeken veya resmi yapan kişiden, sanat eserinin yayın hakkını aldığınızı gösteren bir bir belge imzalamasını istemelisiniz.
Demek ki, Internet’te hoşunuza giden bir fotoğrafı veya bir başka tür grafiği bir sağ tıklamayla sabit diskimize alıp, sonra da kendi sayfamıza koymamız, bize en azından çok ağır bir malî sorumluluk getirebilir. Ayrıca, sokakta gördüğünüz bir kişinin fotoğrafını çekip, şirketinizin ambalaj kağıdına bastırmanız mümkün olamaz. CD-ROM halinde satılan fotoğraf ve grafiklerin kutusunda bulunan broşür ve diğer yazıları dikkatle okuyarak, bu malzemeyi nerede ve hangi şartlar altında kullanabileceğinizi öğrenin. Bu tür CD-ROM’ların kiminde ticaret amacıyla kullanım yasaklanmıştır, kiminde ise her türlü kullanıma izin verilir.
Alıştırma maksadıyla, yani kendi sabit diskimizden başka bir yere gitmemek ve bizden başkası tarafından görülmemek şartıyla, herhangi bir fotoğrafı kullanabiliriz.
Bu hukukî uyarılardan sonra, öğrendiğimiz kurallara uygun fotoğraflarla, son yaptığımız dört sayfayı tamamlayalım. Tabiatıyla bir fotoğrafçının sitesindeki fotoğrafların kendisine ait ve konu itibariyle Internet’te yayınlanabilir olmması gerekir!
Grafiklerin Çözünürlüğü
Internet’te sitenizi oluşturan sayfalar, evsahibi Web Server’dan, ziyaretçinin bilgisayarına sür’atle ulaştırılması gerekir. Bu ulaşımın sür’atini, Web Server’ın ve ziyaretçinin bilgisayarının Internet’e bağlantılarının genişliği belirler. Web Server’lar Internet’in omurgası denilen ana kablolara genellikle çok hızlı bilgi alış-verişine imkan veren kablolarla bağlıdır; fakat ziyaretçiler bağlantıyı telefonla sağlarlar. Telefon tellerinin saniyede aktarabileceği bilgi büyüklüğü ise sınırlıdır. Sayfalarınızdaki grafik unsurlar çok büyük dosyalar oluşturuyorsa, sayfalarınızın ziyaretçinizin bilgisayarında görüntülenmesi çok uzun zaman alacaktır.
Sayfalarınıza koyacağınız grafik unsurların (başlık resimleri veya fotoğraflar gibi) bilgisayar dosyası olarak büyüklüğünü sadece yüzölçümü tayin etmez; çözünürlüğü tayin eder. Bir grafik unsur, çözünürlüğü çok olursa, yüzölçümü daha büyük bir grafikten daha büyük bilgisayar dosyası oluşturabilir. Bilgisayar grafiklerinin çözünürlüğü (yani ekranda veya basıldığı zaman kağıt ya da film üzerinde) kaç nokta oluşturularak gösterileceği demektir. Bunun standart ölçüsü, inç-kare’ye nokta olarak (dot per inch, DPI) gösterilir. Bilgisayar ekranları genellikle 72 dpi çözünürlüktedir, dolayısıyla sadece ekranda gösterilecek bir grafik unsurun 72 dpi çözünürlükte olması yeter. Buna karşılık kağıda veya matbaacılıkta kullanılmak üzere filme alınacak grafiklerin çözünürlüğü en az 300 dpi olur. Fotoğraf veya diğer grafik unsurları tarayıcı (scanner) ile tarayarak, kağıttan bilgisayara aktırırız. Bunu yaparken tarayıcı programa çözünürlük olarak istediğiniz ölçüyü verebilirsiniz.
Şimdi diyelim ki elimizde, geçen derste yaptığımız dört sayfaya koyacağımız dört fotoğrafın bilgisayar dosyaları bulunuyor. Şimdi FrontPage’e bunları sayfalarımıza koymasını bildirelim. FrontPage Explorer’da Navigation görünümünde, Gezi sayfasını iki kere tıklayın; sabit ve ortak unsurları olan fakat içeriği bulunmayan sayfamız Editör’de açılsın. İmlecin yanıp söndüğü noktaya, “Gezi Fotoğraflarım” yazın ve her imleç bu satırda iken (içinde Normal yazan) stil değiştirme kutusunun seçme okuna basın. Açılacak listeden “Heading 2” stilini seçin. FrontPage size 15 hazır stil sunuyor. Bunlardan Heading (Başlık) diye adlandırılmış olanlar 1’den (en büyük) 6’ya (en küçük) kadar numaralanmıştır. Hazır sırası gelmişken, bütün stilleri sırasıyla seçin ve “Gezi Fotoğraflarım” başlığının nasıl biçimlendirildiğini inceleyin. Denemenin sonunda Heading2’de karar kılın. İmleç henüz bu satırda iken, Araç Çubuğu’nda Center (Ortala) simgesini tıklayın. “Gezi Fotoğraflarım” başlığı büyümüş ve ortalanmış olacaktır.
Klaveyede Enter tuşuna basarak, metin imlecini alttaki satıra indirin ve “Foto 1: Antalya-Kemer Olimpos Dağı” yazın. İmleç, henüz bu satırda iken, stil seçme kutusundan Menu List stilini seçin. FrontPage, tüm sitenize uyguladığı tema çerçevesinde bütün menü listelerinin başına aynı nokta grafiğini koyacaktır. Tekrar klavyede Enter tuşuna basın. İmleç alt satıra indiğinde, Araç Çubuğu’nda Insert Image (Grafik Yerleştir) simgesini tıklayın. (Bu kitapçığın örnek dosyalarını PC World sitesinden indirdiyseniz ve örnek dosyaları C:\FrontPage Webs\Content\amatrfotorafnn\images klasörüne kopyalamış olymanız gerekir. Kendi seçtiğiniz bir fotoğrafı kullanacaksanız, bu fotoğrafın dosyasını sitenizin varsayılan Images klasörüne kopyalamayı unutmayın.)
Açılacak diyalog kutusunda, sol taraftaki listede Gezi72dpi.jpg (veya kendi seçtiğiniz herhangi bir dosyayı) tıklayın; sağdaki önizleme kutusunda dosyanın içeriğini göreceksiniz. OK’i tıklayın; fotoğraf sayfada sola bloklanmış olarak yerini alacaktır. Fakat gördüğünüz gibi fotoğrafın orijinal ebadı, sayfamızın diğer unsurlarına göre biraz büyükçe. Fotoğrafın içinde bir yeri tıklayın; dört kenarında küçük kutular halinde tutacak yerler belirecektir. Mouse işaretçisini sağ alt köşedeki küçük kutunun üzerine götürdüğünüzde çapraz iki uçlu ok olduğunu göreceksiniz. Sağ düğmesini tutarak, Mouse’u, sol üst köşeye doğru sürükleyin. Fotoğraf gözünüze yeterince küçülmüş görününce, bırakın. Fotoğraf seçili iken, Araç Çubuğu’ndan Center/Ortala simgesini tıklayın. Sayfanız şu şekli almış olacaktır:

Şimdi diğer fotoğraf sayfalarına da başlıkları ve fotoğrafları yerleştirelim. Böylece sitemizin “sıfırdan” yapılan sayfaları tamamlanmış oluyor.
Bu derste, FrontPage’e yaptırdığımız sayfalarla sitemizin planı, kağıt üzerindeki plana biraz daha yaklaştı. Fakat halâ bazı eksiklerimiz var; ve sitemizin planı, kağıt üzerindeki plana benzemiyor.
Ders 3: Sayfaları Bağlayın
Internet’i Internet yapan, ya da Internet’in bugüne kadar bilgisayarlar arasında kurulan bağlantıların en kolayı olmasını sağlayan, herhalde, bağlandığımız bir bilgisayarda duran dosyaları kendi bilgisayarımıza aktarma ve o bilgisayarda işimiz bittiğinde başka bir bilgisayara geçmenin olağanüstü kolay olmasıdır. Internet’te siteden siteye gezenler arasında, yaptıkları işin gerçekte başka bilgisayarlarla kendi bilgisayarları arasında bağlantı kurmak ve o bilgisayardan kendi bilgisayarına dosya aktarmak olduğunu bile bilmeyenler vardır.
Bu noktaya kadar daha tek satır HTML kodu yazmamışsak da, FrontPage’e yaptırdığımız sayfalarda, sayfalarmız arasında gidip-gelmeyi sağlayan bağlantı kelimelerinin arkasında bu tür Hyperlink’ler bulunduğunu biliyoruz. FrontPage, yeni bir sayfa yaptığımız veya mevcut sayfaların site planındaki yerini değiştirdiğimiz zaman sayfalardaki bağlantıların gerektirdiği HTML komutlarını kendisi yazıp-düzeltiyor. Fakat FrontPage’nin kullanmaya hazır sitesini kendi planımıza uydururken, kendi sitemiz dışındaki sitelere veya bu sitelerin belirli sayfalarına bağlantı vermek gerekiyor ve bağlantıların hedeflerini biz belirtmek zorundayız.
Inrternet’teki sitelerin ve bu sitelerdeki sayfaların adreslerinin teknik adı “URL Adresi” veya kısaca URL’dir. URL, Universal Resource Locator kelimelerinin kısaltılmışıdır ve Evrensel Kaynak Yeri Belirleyici gibi bir anlamı vardır. Internet’in küresel aleminde, her site bir kaynak sayılıyor; bu kaynak aleminde belirli bir sitenin veya sayfanın bulunması için geliştirilen sistem ise belirli bir iletişim protokolü ile aradığınızda size aradığınız yerin hangi ülkede, hangi ağda, hangi bilgiyarda olduğunu belirliyor.
Internet’te kaynakları (siteleri, sayfaları) ya Hyper Text Transfer Protocol (HTTP) kuralları ile, ya File Trasfer Protocol (FTP) kuralları ile, ya da Simple Mail Transfer Protocol (Basit Posta Aktarma Protokolü) ile arayabilirsiniz. Gerçi kullanabileceğiniz başka protokoller de vardır; ama bunlar giderek daha az kullanılır hale geliyor. Web sitelerini oluşturan HTML sayfaları, Internet’te HTTP protokolü ile alınıp-verilirler. İçeriğini görmeden bir bilgisayardan diğerine dosya aktarmak için FTP kullanılır. Elektronik Posta programınız ise SMTP ile mektup alır-verir.
Bu kadar teknik bilgi yeter; şimdi FrontPage’yi yeniden çalıştırıp, hem mevcut planı kendi kağıt üzerindeki planımıza uydurmaya devam edelim; hem de başkalarının sitelerine bağlantılar verelim.
Site İçi Bağlantılar
Kağıt üzerindeki planımıza göre, başkalarının sitelerine bağlantılar vereceğimiz, yarışma ve sergileri duyuracağımız bir sayfamız olacaktı. O halde, önce ana sayfayı, sonra da Yeni Sayfa simgesini tıklayın. Sayfaların en sonunda New Page adıyla yeni bir sayfanız olacaktır.
Biliyoruz ki, bu sayfanın aslî bütün unsurları yerindedir. Bu sayfanın simgesini sağ-tıklayın; açılan menüden Rename/Yeniden Adlandır’ı seçin ve sayfanın adını “Baglantilar” yapın. Sonra, sayfanın simgesini mouse işaretçisi ile tutup, “Öneriler Tartisma Sorular ve Cevaplar” sayfası ile “Ara” sayfasının arasına bırakın.
Sonra, bu sayfa seçili iken üç kere Yeni Sayfa simgesini tıklayın; yeni sayfalarınızı “Baska Siteler,” “Sergiler” ve “Yarismalar” olarak yeniden adlandırın.
Şimdi sitelerimizin son şeklini bir karşılaştıralım:

Şimdi Baglantilar sayfasını iki kere tıklayın ve Editör’de açılmasını sağlayın. Metin imlecinin bulunduğu yere şu paragrafları yazın:
“Soldaki bağlantıları tıklayarak, benim çok yararlı bulduğum Başka Siteler'in listesine ve derleyebildiğim bazı Sergiler ve Yarışmalar ile ilgili duyuruların bulunduğu sayfalara ulaşabilirsiniz.
Bu listeler Internet'te bulabileceğiniz sitelerin tümünü içermemektir. Burada bağlantı vermemi arzu ettiğiniz bir siteniz varsa veya böyle bir sitenin adresini biliyorsanız, bana Elektronik Mektup gönderebilirsiniz veya Öneriler sayfasındaki formdan yararlanabilirsiniz.”
İki paragrafı da girdikten sonra, “Başka Siteler” kelimelerini seçin, Araç Çubuğu’nda harfleri koyu renkli hale getirmekte kullandığınız Bold simgesini (B harfi biçiminde) tıklayın. Aynı şekilde Sergiler ve Yarışmalar kelimelerini de koyu harfe çevirin. Bunu da tamamladıktan sonra sıra geldi, sitemizin içindeki bir sayfaya, bu paragraftan bağlantı vermeye.
Ziyaretçilerimiz ana sayfadan Öneriler sayfasını seçerek, Öneriler sayfasına gidebilirler. Bu sayfa, yatay olarak sağındaki ve solundaki sayfalara da bağlantılı olduğu için, Yenilikler sayfasının İlerle Bağlantılar sayfasının Geri düğmeleri (kelimeleri) ziyaretçilerimizi Öneriler sayfasına götürecektir. Fakat biz, Bağlantılar sayfasındaki metinde, “Öneriler sayfasındaki” kelimelerini tıklayanların da bu sayfaya ulaşmasını istiyoruz.
O halde, metinde bu iki kelimeyi seçin ve Araç Çubuğu’ndaki Create or Edit Hyperlink (Bir bağlantı oluşturun ve düzenleyin) simgesini (çevresinde zincir halkaları bulunan dünya simgesi) tıklayın. Açılacak kutuyu biraz inceleyelim:

//////////////////////////////KUTU/////////////////////
Dosya adlarınız farklı mı?
Sizin ekranınızdaki Edit veya Create Hyperlink kutusu ile burada gördüğünüz kutudaki dosya adları farklı mı? Elbette farklı. Çünkü ben FrontPage’in oluşturduğu dosyaların adlarını Navigation görüntüsünün alt bölümünden yararlanarak değiştirdim. Navigation görünümünde, üst tarafta sitenizin simgeli planını, alt tarafında ise dosya ve klasör adlarını görüyorsunuz. Bu kitapçıktaki örnekleri aynen yapıyorsanız, bu bölümde Newpage1.htm...Newpage5.htm adıyla bir takım dosyalar göreceksiniz. Bunlardan birini tam dosya adından sağ tıklayın, açılacak menüden Rename/Yeniden Adlandır maddesini seçin. Yeni dosya adı olarak, sayfanın başlığına uygun bir ad verin: mesela Fotograflarim sayfasına Foto.htm adını verebilirsiniz. Bir dosyanın adını değiştirdiğiniz zaman FrontPage o dosyaya yapılan bütün otomatik atıfları düzeltecek, bütün otomatik Link’leri güncelleştirecektir. Bu dosyaya otomatik olmadan bir link vermişseniz, FrontPage, bu link’i güncelleştirmek için izin isteyecektir.
/////////////////////KUTU BİTTİ//////////////////////////////
Sitenizde bir unsura (bir veya bir kaç kelimeye, ya da bir grafik unsura) yine sitenizde bir başka sayfaya veya başka bir siteye (ya da bu sitede belirli bir sayfaya) bağlantı sağlamak için aynı kutuyu, Create Hyperlink (Hiperlink oluştur) kutusunu kullanırız. Fakat kendi sitemizdeki bir dosyanın bağlantısı ile başka bir sitenin bağlantısı için farklı işlem yapmamız gerekir. Açılan kutuda dört bölüm olduğunu görüyorsunuz. En üstteki “Look in” (İçinde ara) kutusu, sizin bilgisayarınızda (veya bilgisayarınzın bağlı olduğu yerel alan ağında) kurulu birden fazla fazla kişisel Web varsa, bağlantı kurulacak unsuru bu farklı Web’lerde aramanızı sağlar. İşiniz gerçek Internet’te Web işletmeciliği değilse, büyük bir ihtimalle sabit diskinizde bir adet FrontPage Web veya Microsoft Kişisel Web Server Web’i kurulu olmalı! Dolayısıyla, sitenizde bir başka sayfaya bağlantı vereceğiniz zaman, aradığınız sayfanın bulunduğu site, Varsayılan Web olarak zaten seçilmiş olacaktır; Look In kutusunda bir tercih yapmanız gerekmeyecektir. Create Hyperlink diyalog kutusunun ikinci bölümünde, Look In kutusunda adı yazılı olan sitenin içerdiği bütün klasörleri ve dosyaların listesini göreceksiniz. Kurmak istediğiniz bağlantı kendi sitenizin içinde bulunduğuna göre, bağlantının hedefi olan dosya da şu anda bu listenin içinde bulunuyor. Nitekim, bu kitapçıktaki örnekleri aynen yapıyorsanız, karşısınızdaki listede adı “oneriler.htm” başlığı “Oneriler TartıSma Sorular ve Cevaplar” olan dosyayı görebilirsiniz. Kurmak istediğimiz bağlantının hedefi bu dosya olacak. Dolayısıyla adını bir kere tıklayın; diyalog kutusunun üçüncü bölümü olan “URL:” kısmına bu dosyanın adının yazıldığını göreceksiniz. Bağlantı sağlama işimiz tamamlandı; OK düğmesini tıklayarak, Editör’e geri dönebiliriz. Ama bu diyalog kutusunu tanıma işimiz bitmedi. Daha sonra bu kutunun üçüncü ve dördüncü bölümlerini ele alacağız.
Editör’e geri döndüğünüzde, “Öneriler sayfasına” kelimelerinin renginin ve stilinin değiştiğini, hyperlink stiline dönüştüğünü göreceksiniz. Bağlantının işe yarayıp yaramadığını sınamak için Ctrl tuşunu tutarak bu kelimelerden birini tıklayın; karşınıza Öneriler sayfasının gelmesi gerekir.
Site Dışı Bağlantılar
Create Hyperlink kutusunu incelemeye geri dönebiliriz. Ama bunun için önce site dışı bağlantı vereceğimiz sayfanın içeriğini oluşturalım.
Microsoft Word, Corel WordPerfect veya yazayacağınız yazıyı RTF formatinde saklayabilecek bir kelime-işlem programı açın ve başlayın yazmaya:
Faydalı Siteler ve Sayfalar:
Internet’te amatör fotoğrafçıların yararlanabileceği bir çok site var. Bunların bir kısmını inceledim ve Sık Kullanılanlar listeme aldım. Sizin için de yararlı olacağına inandığım bu sitelere aşağıda sıraladığım adlarını tıklayarak ulaşabilirsiniz.
Bir uyarı: Amatör fotoğrafçılar bütün paralarını fotoğrafçılığa harcadıkları için, çoğu zaman Internet sitelerini devam ettiremiyorlar. Bağlantıları kopuk bulursanız, bana elektronik mektupla bildirebilir veya Öneriler sayfasındaki formu doldurabilirsiniz.
Bir uyarı daha: Sitelerin sadece fotoğrafçılığa ait olmasına dikkat ettim. Ama, hiç belli olmaz! Bir sebeple beğenmezseniz, Tartışma sayfamızda yeni bir tartışma başlatabilirsiniz.
Siteler:
Bu beş paragrafı, RTF biçiminde ve mesela “Baska Siteler.rtf” adıyla saklayın. Üsteki ve alttaki iki başlığın koyu renkli ve ortalanmış olduğuna dikkat edin. Ayrıca, “Bir Uyarı” ve “Bir uyarı daha” kelimeleri de koyu renkli olacak.
Sonra, ziyaretçilerimize sunacağımız başka sitelerin adlarını ve adreslerini içeren şu listeyi aynen yazın ve düz yazı dosyası olarak (ve mesela “Foto siteleri linkleri.txt” adıyla) saklayın, fakat düz yazı programını kapatmadan önce bu listenin tümünü seçerek ve düz yazı programınızın kullarına uygun şekilde (büyük bir ihtimalle Ctrl+C tuşuna basarak) Windows’un panosuna alın. (Yerinizde olsam, diğer metinleri alıştırma amacıyla yazardım, ama bu metni PCWorld’ün Internet sitesinden indirirdim! Eğer bu listeyi yazmıyorsanız dikkatle inceleyin. ve kodu HTML’de bir link belirtmekte kullandığımız Anchor komutunun kodlarıdır ve Hotlink Reference/href ile birlikte yazılır. Bu bağlantının bizim sitemizin dışında bir yere işaret ettiğini URL adresinden anlıyorsunuz. Örneğin İFSAK için adres "http://www.geocities.com/SoHo/Museum/9404/homepage.htm" olarak veriliyor.
ise HTML dilinde “Satır başı yap, ama iki paragraf arasında olması varsayılan aralık olmasın” anlamına gelir!)

IFSAK

Rushden & District Photographic Society

Jason's Amateur Photography Page

Poole Productions Photography

Tripping Long Haul

Japan Photo Studies

Yosemite National Park Photo Gallery

Scottish Photographic Federation

History of Kodak

Ryan's Web Site

Russian Amateur Photography

Bill Strong's Photo Tour

The Amateur Photography Ring

Boyd Harris Travel Photography

JW's Place - Photography, Image Galleries

Welcome to Chase Photography

Jon Hall's Photographic Galley

Şimdi biri RTF biçiminde sadece sabit diskte, diğeri düz yazı biçiminde hem sabit diskte, hem de Windows’un hafızasında iki dosyanız oldu. FrontPage’in Navigation görünümünde Baska Siteler sayfasını iki kere tıklayarak, açın. Metin imlecini yanıp-söndüğü yerden oynatmadan, Insert menüsünden File maddesini seçin ve RTF biçiminde sakladığınız beş paragraflık yazıyı (başka isim vermedinizse Baska Siteler.rtf adlı dosyayı) bulup, OK’i tıklayın. Koyu renk ve ortalama gibi biçimlendirmeleriniz aynen HTML’e çerilmiş olmalı. Şimdi, “Siteler:” kelimesinin sonunu tıklayın ve Enter’a basın.
Tek kelime bilmeden Web sitesi yapacağız, dedik ama HTML’in hiç de yüzünü görmeyeceğiz, demedik. Editör penceresinin sol alt kenarında Normal, HTML ve Preview sekmelerine daha önce işaret etmiştik. Şimdi HTML sekmesini tıklayın. Herşeyi birlikte yapıyorsak, karşınıza aynen şu görünüm gelmiş olmalı:

Normal görünümde metin imleciniz, “Siteler:” kelimesinin altında boş bir yerde idi. Son kelime ortalanmış ve koyu renkliydi; tam o noktada Enter tuşuna bastığımız için yeni paragraf da tek kelimelik son paragrafın özelliklerini aldı, ve imlecinizi

kodlarının ortasında buldunuz. HTML öğrenmeye bu noktada başlamayacağız, tabiî. Ama buradaki kodlar bu paragrafın (

) ortalanacağını (ALIGN=”CENTER”) ve koyu renkli (bold) olacağını () gösteriyor. “ ” ise satırı bölmeyen boşluk (non-breaking space) anlamına geliyor. Şimdi buradaki kodları şu şekle getirin:

. (HTML öğrenmeye burada başlamayacağız dedik, amahiç olmazsa ne yaptığımızı bilmemiz bakımından; ortalamayı ve koyu harf özelliklerini kaldırıyoruz, paragrafın bittiğini belirtiyoruz. Bu değişikliği yaptıktan sonra metin imlecinizi “>” ve “<” işaretlerinin tam ortasına getirin; (biraz önce düz yazı programında listeyi panoya almıştığınız değil mi?) ve klavyede Ctrl+V tuşlarına basın. Biraz önce panoya aldığınız link adresleri ve sitelerin adlarını içeren HTML kodlarını sayfanızın HTML kodlarının arasına kopyalayın. Kim demiş HTML yazmıyoruz, diye! Sonra, Normal sekmesini tıklayın; sayfamıza geri döndüğümüzde, tavsiye ettiğimiz siteler ve bağlantılar olması gerektiği gibi gösterilmiş bulunuyor:
Çok güzel. Fakat Rushden Bölgesi Fotoğrafçılık Derneği’nin bağlantısını tıklarsanız, Browser’ınızın hata mesajı verdiğini göreceksiniz; çünkü bağlantıda bir hata yapmış bulunuyoruz. Adresin doğrusu "http://www.rdps.freeserve.co.uk/" şeklinde olacak.
Yukarıda, FrontPage’in HTML koduna, HTML kodu “ithal” ettik. Fakat şimdi düzeltmeyi “elle” yapacağız, böylece FrontPage’in Edit “Hyperlink” kontrol kutusunu tanımış olacağız. Şimdi, metin imlecini, linklerinizden ikincisi olan Rushden Derneği’nin satırısına getirin ve daha önce site içi bağlantılar için yaptığımız gibi, Hyperlink simgesini tıklayın:

Biraz önce, yeni bir bağlantı oluşturmak için bu simgeyi tıkladığımızda açılan kutunun başlığı “Create Hyperlink” (Hyperlink oluştur) iken şimdi kutunun adının “Edit Hyperlink” (Hyperlink düzelt) olduğunu görüyorsunuz. Yine önceki kutudan farklı olarak bu kez URL hanesinde biraz önce HTML dosyası olarak kopyalayıp-yapıştırdığımız listedeki adresin yer aldığına dikkat edin. Mouse işaretçisini URL kutusunun içine tıklayın ve adresin sonundaki “com” harflerini “co.uk” yapın, OK’i tıklayın.
Bu kutunun URL hanesinin sağındaki simgeleri aşağıda, “Target Frame” bölümünü daha sonra ele alacağız.
Elektronik Posta Bağlantısı
Bu arada, RTF dosyası olarak getirdiğimiz beş paragraflık metinde, en az iki yere “link” vermemiz gerektiğini farkettiniz mi? Birincisi, “Bana elektronik mektup gönderebilsiniz” dediğimiz yer; diğeri aynı cümlede Tartışma sayfasına yapılan atıf.
Bu dersin başında, site içi bağlantı konusunu ele alırken, Baglantilar sayfasından Oneriler sayfasına bağlantı yapmıştık. Aynı şeyi siz burada da Tartışma sayfası için yapabilirsiniz. Birlikte elektronik posta bağlantısını ele alalım.
Hatırlıyorsanız, Internet’de bilgisayarlararası alış veriş protokollerinden birinin Posta Ulaşım Protokolü (SMTP) olduğundan söz etmiştik. Elektronik postanın hangi protokolle gelip-gittiği bir süre öncesine kadar kullanıcı açısından önem taşıyordu. Fakat günümüzde elektronik mektup alış verişini de artık Browser programları yapıyor. Browser programları ise elektronik posta bağlantısı ile HTTP ve diğer bağlantı türleri arasındaki farkı, sayfa tasarımcısının bu bağlantıya verdiği kod sayesinde anlayabilirler. Elektronik posta adresi ile bağlantılı bir link kelimesini (veya grafiğini) tıklayan ziyaretçinin Browser programı elektronik posta bölümünü çalıştıracak ve alıcı hanesine bizim adresimiz yazılmış bir yeni mektup formu açacaktır.
Yine teoriyi fazla uzatmadan, uygulamaya geçelim; biraz önce kendi sitemiz içinde ve kendi sitemiz dışında verdiğimiz bağlantılarla elektronik mektup adresi bağlantısı arasındaki farkı görelim. Bu bağlantıyı sağlamak için, Başka Siteler sayfasında “elektronik mektupla” kelimelerini tarayarak seçin ve Araç Çubuğu’nda “Create or Edit Hyperlink” simgesini tıklayın.
Kutu, bu iki lekimede bir bağlantı mevcut olmadığı için “Create Hyperlink” (Bağlantı oluştur) başlığıyla açıldı. URL hanesinin sağında dört simge görüyorsunuz. Bunlardan üzerinde büyüteç olan dünya şeklindeki simgeyi tıklayarak Web Browser’ınızı çalıştırabilir ve Internet’te kısa bir turla arzu ettiğiniz site veya sayfaları bulup, bu site veya sayfanın adresini URL hanesine yazdırabilirsiniz.
Üzerinde büyüteç olan klasör şeklindeki ikinci simge ise bilgisayarınızdaki bir dosyaya bağlantı vermenizi sağlar. Fakat hemen belirtelim: bu dosya sizin bilgisayarınızda durduğu sürece, sitenizi Internet’e “koysanız” bile, bu dosyaya verdiğiniz bağlantı, ziyaretçiler açısından bir işe yaramayacaktır. (Tabiî Web Server sizin bilgisayarınızda çalışıyor ve bilgisayarınız da bir kablo ile Internet’e bağlı ise, mesele yok. Ama sitenizi bir evsahibinin Web Server’ına “gönderecekseniz,” bağlantıların sizin bilgisayarınızdaki dosyalara değil Web Server’da bulunan dosyalara işaret etmesi gerekir. Bunu, bu dosyaları FrontPage’in sabit diskinize kurduğu FrontPage Web’e aktararak ve bağlantıları sabit diskte bir klasöre değil, FrontPage Web’e işaret ederek sağlamanız gerekir.
Bu simgelerden zarf şeklindeki üçüncüsü, şu anda aradığıımız elektronik adres linki verme aracıdır. Dördüncü simge ise boş bir sayfa oluşturup, bu sayfaya link vermekte kullanılır. Eğer “elektronik mektupla” kelimeleri halâ işaretli ise şimdi, elektronik adres linkini tıklayalım.

Ve açılan kutuda Type an E-mail address (Bir elektronik posta adresi yazınız) denilen yere adresimizi yazalım; OK’ye tıklayalım. Bağlantı oluşturma diyalog kutusuna geri döndüğünüzde URL hanesine “mailto:hocal@pcworld.com.tr” (veya siz nasıl bir adres yazdı iseniz, o adresin) yazıldığını görüyor musunuz? Belirttiğimiz gibi Internet’de URL adresi, HTTP, FTP veya elektronik posta adresi olabilir. Nitekim, kutunun da OK düğmesini tıklayarak, Baska Siteler sayfasına döndüğünüzde, “elektronik mektupla” kelimelerinin de diğer bağlantı kelimeleriniz gibi özel biçime girdiğini göreceksiniz.
/////////////KUTU///////////////////
FrontPage Editör’de, yaptığınız bağlantıları izlemek istiyorsanız, bağlantı kelimesinin veya resminin üzerini, klavyede Ctrl tuşunu tutarken tıklayın. Sanki sayfanız gerçekten Internet’te imiş gibi, sayfa bağlantılarını izleyebilirsiz.
FrontPage Editör’de Mouse işaretçisini herhangi bir bağlantı kelimesi veya grafiğinin üzerine getirdiğinizde, pencerenin sol alt kenarında bağlantının URL’i gösterilecektir.
////////////////////////KUTU BİTTİ/////////////////
Bağlantıları Kaldırmak İstiyorsanız
FrontPage’de, sitenizdeki bir sayfayı kaldırmanız halihde site içi bağlantıları, dışarıya verdiğiniz bir bağlantıdan bağlantıdan vaz geçmeniz halinde de site dışı bağlantıları kaldırmanız gerekir.
FrontPage, otomatik olarak kurduğu site içi bağlantıları, bağlantılı sayfa silindiği taktirde kendiliğinden kaldıracaktır. Kimi zaman bir sayfayı silmeden, site dışında bırakmak isteyebilirsiniz. FrontPage, bu durumda da bağlantıları yok edecektir.
FrontPage Explorer’da Navigation görünümünde iken, kaldırmak veya site dışı bırakmak istediğiniz bir sayfayı sağ-tıklayın ve açılacak kutuda ne yapmak istediğinizi belirtin:

Açılacak kutudaki birinci tercih, (Remove this page from all navigation bars) sadece bu sayfayı site dışı bırakır. İkinci tercih (Delete this page from the FrontPage Web) sayfayı hem tümüyle yok eder, hem de bağlantılarını kaldırır. Site dışı bağlantıları kaldırmak ise otomatik olarak yapılamaz; bu tür düzeltmeleri sizin yapmanız gerekir.
Sayfalarınızdaki Navigation çubuklarında farkettiğini gibi, FrontPage, sitenizdeki sayfaların birbirine göre konumunu, hangi sayfadan hangisine geçilebileceğini ve bütün sayfalardan ana sayfaya bağlantıyı kendisi otomatik olarak veriyor. Fakat bazen sitenin bir sayfasının içindeki bir kelimeden bir başka sayfaya bağlantı kurulabilir. Bu bağlantı FrontPage için otomatik Navigation bağlantısı sayılamaz. Bu bağlantıların düzeltilmesi yarı-otomatik olarak yapılır.
FrontPage site içi ve dışı, Navgation çubuklarında veya metinlerde ve grafiklerde, kendi kurduğu veya sizin kurduğunuz bütün sayfaların bütün bağlantılarının bir envanterini tutar. Bu envantere göre durumu bilinmeyen veya koput bağlantıları, FrontPage Explorer’da Hyperlink Status (Bağlantıların Durumu) görünümünde inceleyebilirsiniz:

Buradaki örnekte, Bugs.htm sayfasını sildikten hemen sonra sitenin bağlantı statüsünü görüyoruz. Bugs.htm sayfasına verilen bağlantının koptuğu (Broken/Kopuk) kelimesiyle belirtiliyor. Diğer bağlantılarımızın önündeki “Unknown/Bilinmiyor” kelimesi ise, FrontPage’in bu bağlantıyı sınamadığını gösteriyor. FrontPage, bir Web Browser gibi, bağlantı verdiğiniz bütün siteleri arayıp, verdiğiniz adresin işe yarayıp, yaramadığını sınayabilir. FrontPage’in bunu yapabilmesi için, kurulu olduğu bilgisayarın Internet bağlantısı olması şarttır. Linklerinizi sınamak istiyorsanız, Tools/Araçlar menüsünden, Verify Hyperlinks/Bağlantıları Doğrula maddesini seçmeniz yeter:

FrontPage, bütün bağlantılarınızı tek tek arayarak, temas kurulup kurulamadığını araştıracaktır. FrontPage’in yukarıdaki envanteri verdikten sonra yaptığı doğrulama araştırması, benim bilgisayarda şu sonucu veriyor:

Biri dışında durumu bilinmeyen bütün bağlantıların doğrulandığını, yanlarındaki OK/Tamam yazısından anlıyoruz. FrontPage, “Fotosite.com” adresinin kopuk olduğunu bildiriyor. (Tabii bildirir; çünkü böyle bir site yok. Örnek olarak, biz uydurmuştuk!) FrontPage’nin sitemizi ilk oluşturduğu sırada yaptığı Bugs sayfasını işimize yaramayacağı düşüncesiyle biz sildik; sayfanın bütün bağlantıları otomatik olarak kaldırıldı; fakat bu sayfaya bir bağlantı halâ durduğu için, FrontPage tarafından kopuk olarak işaretleniyor.
Şimdi bu bağlantıyı kaldırarak, bir bağlantı kaldırma alıştırması yapabiliriz. Kopuk bağlantının bulunduğu sayfanın adını sağ-tıklarsanız, açılacak menüde, Edit Hyperlink/Bağlantıyı Düzelt ve Edit Page/Sayfayı Düzelt şeklinde iki tercihiniz olduğunu görürsünüz. Bu maddelerden birincisi size, mevcut HREF komutunun karşısındaki URL adresini yenileme imkanı verir. Bu maddeyi seçerseniz, karşınıza şu kutu gelecektir:

Bu kutunun yardımıyla, olmayan sayfaya (bu örnekte, sildiğimiz Bugs.htm sayfasına) verilen bütün bağlantıları başka bir sayfaya aktarabiliriz. Olmayan sayfaya bağlantı Tavsiye.htm sayfasından geliyor. Kutunun birinci bölümündeki “Replace hyperlink with/Bağlantıyı ... ile değiştir” kutusuna olmayan sayfanın yerini alacak bir bağlantımız varsa, o sayfanın adını yazabiliriz. Böyle bir sayfa olduğunu biliyor, ama dosya adını tam bilmiyorsanız, Browse/Gözat düğmesini tıklayarak, bu dosyayı arayabilirsiniz. Kimi zaman, bu bağlantının yerini başka bir sayfanın almasını istemeyebilirsiniz. O zaman ya kopuk bağlantılı sayfanın adını sağ tıkladığınız zaman çıkan menüde ikinci maddeyi ya da burada sağda gördüğünüz Edit Page/Sayfayı Değiştir düğmesini tıklayarak, kopuk bağlantının bulunduğu sayfayı Editör’de açıp, bağlantıyı elle kaldırmanız gerekir.
Biz şimdi bu ikinci yolu izleyerek, Tavsiyeler sayfasındaki bağlantıyı yok edelim. Burada Edit Page düğmesini tıkladığımızda, Editör, tavsiyeler.htm dosyasını (başka bir deyişle, Tavsiyeler sayfasını) açacak ve kopuk bağlantının bulunduğu kelime veya kelimeleri (veya grafiği) seçecektir:

Bu sayfa, FrontPage tarafından otomatik yapılmış İngilizce bir sayfa olduğu ve henüz kendi içeriğimizi koyarak düzeltmediğimiz için, içeriği ile fazla ilgilenmeden, sadece bağlantısına bakalım. Aynı işlemleri yapıyorsanız, karşınızdaki sayfada Bug Report Form kelimelerinin seçildiğini göreceksiniz. Sayfada başka bir yeri tıklamadan, Edit/Düzen menüsünde Unlink/Bağlantıyı kaldır maddesini tıklayın. Bağlantının bulunduğu üç kelime, bağlantı biçiminden çıkacaktır. FrontPage’de herşey kolay demiyor muydum?
FrontPage’de bağlantı verme ve bağlantı kaldırma konusunu ele aldığımız bu dersin sonuna geldik. Bu derste bir kaç yerde “bağlantı verilmiş kelime veya kelimeler ya da grafikler..” dediğimizi farketmiş olmalısınız. Şu ana kadar, bir kaç sayfaya fotoğraf koyarak, sayfamızı güzelleştirdiğimiz halde, grafiklere nasıl bağlantı verilebileceğine değinmedik. Gelecek derste, sayfa biçimleme konusuna biraz daha yakından bakarken, grafiklerimize de bağlantı verme alıştırması yapacağız.
Ders 4: Sayfaları İşleyelim
Bu derste FrontPage’nin hazır sayfalarının görünümlerini değiştirmeyi, sayfadaki yazıları düzenlemeyi ve sayfanın temasını değiştirmeyi ele alacağız.
Web sayfaları “bilgi vermek” amacıyla vardır. Internet ziyaretçileri yeni oyunlar hakkında bilgi edinmek istiyor da olsalar, sonuç itibariyle bilgi edinmek istedikleri için sitenize geleceklerdir. FrontPage’nin hazır sayfalarında yapacağınız en önemli değişiklik, içi boş sayfalara vermek istediğiniz bilgileri koymak ve sırf yer tutması için konulmuş metinleri kendi metinlerinizle değiştirmek olacaktır. Sonra sıra her yayın organının sayfası gibi, Web sitenizin sayfalarında görsel etki bakımından arzu ettiğiniz düzenlemeyi yapmaya gelecektir.
Internet siteleri, gazete, dergi gibi bilgi vermekle birlikte, yazılı yayın aracı ile televizyon arasında bir noktada bulunuyorlar. Yani bir Web sitesi, gazete veya dergi gibi metne dayalı unsurlara yer verebildiği gibi, bunlardan farklı (ve üstün) olarak, televizyon unsurlarına da yer verebilir; bir Web sayfasında hareketli görüntü ve ses unsurları bulunabilir.
Bu web sitesi sahibi ve sitenin tasarımcısı olarak karşısına ciddi bir durum çıkartıyor demektir. Gazetecilik okullarında, yazılı yayın araçları ile televizyonda görsel tasarım birbirinden çok farklı dersler olarak okutulur. Bunun sebebi iki aracın, yazılı ve görüntülü yayın organlarının okuyucu veya izleyici üzerindeki etkilerinin birbirinden farklı olmasıdır. Bu ikisi başlı başına uzmanlık alanlarıdır. Şimdi siz Web tasarımcısı olarak, bir kaç saat içinde bu iki alanda da uzmanlaşmak zorundasınız!
İşte bu işi FrontPage ile yaptığınız için mutlu olmanız gereken bir an daha! FrontPage’i tasarlayanlar, hemen her türlü ihtimale ve zevk türüne göre farklı temalar ve multimedya dediğimiz hareketli veya sabit imajlara (fotoğraf, resim veya video gibi) ve sese dayanan malzemenin sayfalarda kolay ve etkili kullanımını sağlamış bulunuyorlar. Bize kalan, kendi zevkimize uygun bir tema ve Internet’te yayınlamamızda hukukî sakıncası olmayan malzemeyi bulmaktan ibaret.
“FrontPage uzmanları her zevki dikkate almışlar,” dedik, ama Internet’in ortak dili olan HTML ve Internet ziyaretçilerinin bu amaçla kullandıkları Browser programların bu dili yorumlama yetenekleri, bize görsel etki amacıyla sayfalarımızda istediğimiz herşeyi yapma imkanı da vermiyor, veremiyor. Bir kere, sayfalarımızın PC ve Mac gibi farklı bilgisayar cihazları ve bu cihazlarda bulunan farklı işletim sistemleri yüzünden asgarî ortak bir noktada tasarlanması gerek. HTML dili, bu sebeple, oldukça sınırlı imkanlara sahiptir.
Oluşturduğu sayfaları HTML dosyası olarak kaydetmek zorunda olan FrontPage, bir masaüstü yayıncılık veya grafik tasarım programı gibi, sayfalarınızı çok fazla işlemenize izin veremez. Bununla birlikte şu anda 4’ncü sürümüne ulaşmış bulunan HTML dilini de pek yabana atmamak gerekir. Dikkatli ve becerikli bir kullanımla FrontPage Editör’de masaüstü yayıncılık programlarına yakın güzellikle sayfalar yapabilirsiniz. Üstelik bu sayfalarda masaüstü yayıncılık programlarının ürünlerinde hiç bir zaman bulunamayacak video ve ses unsurları bulunabilir.
Yazıları Biçimlendirme
Web, yayın aracı olarak gazete ile televizyon ortasında bir konuma sahiptir. Şimdi Web sayfasının gazete-dergi niteliği ile ilgili görsel araçlara bakalım.
Şimdi, FrontPage’de Navigation görünümünde, daha önce üzerinde çalıştığımız Fotoğraflarım sayfasını iki kere tıklayın; sayfa Editör’de açılsın.

Dikkatlice incelerseniz, bu sayfanın hiç de albenisi olmadığını göreceksiniz. Evet, tema bakımından, ortak başlıklar, site içinde sayfadan sayfaya hareket bağlantıları gibi teknik özellikleri açısından sayfamız kusursuz görünüyor; hele sayfanın gerisindeki 250 satırlık HTML kodunun tek kelimesini bile biz yazmamış olduğumuza göre, bundan iyisi can sağlığı sayılabilir.
Fakat yine de bu sayfada bir başlık yok ve metin yazıları çok “normal” görünüyor. Normal görünmesinin sebebi, bu yazıların stilinin “Normal” olmasından geliyor!
//////////////////KUTU///////////////////////
Sitenizi arada bir yayınlıyor musunuz?
Fotoğraflarım sayfasının buradaki görünümünün FP Editör’deki görünümü olmadığını farketmiş olmalısınız. Bir kere bu görüntünün FP Editör veya MS Internet Explorer değil, Netscape Communicator programına ait olduğunu görüyorsunuz. FP ile oluşturduğunuz sayfalarınıza, projenin çeşitli aşamalarında FP Web’i IE ve Netscape ile gerçek bir Internet sayfası zilaret ediyormuş gibi bakmanızda yarar var. Bir kere sayfalarınızın farklı browserlerda nasıl görüntülendiğini görmek, işin başında iken hoşunuza gitmeyen şeyleri düzeltmeniz için size zaman kazandırır. Bunu sağlayabilmek için, henüz bitmemiş de olsa, sitenizi arada bir, sanki gerçek Web’e gönderiyormuş gibi, sabit diskinizde geçici bir klasöre “yayınlamanız” gerekir. FP, bir sitenin FP Web’den gerçek Internet’e gönderilmesine “yayınlamak” (Publish) diyor. Sitenizi gerçek Internet’e ulaştırmanız için yapmanız gereken işleri ilerde ele alacağız. Fakat burada sitemizi bütün sayfalarıyla ve sayfalardaki unsurları ile birlikte Internet’e değil, sabit diskte başka bir klasöre göndermek istiyoruz. FP Web’de iken sayfalarımızda belirgin olan otomatik unsurların komutları, sayfalar başka bir klasöre kaydedildiğinde yerini ya gerçek düğmelere bırakacaktır, ya da kullanılmayan düğmeler ve bağlantı yerleri silinecektir. Bu, sayfaların “bitmiş şeklini” görme imkanı verir.
FP Explorer’da, Araç Çubuğu’ndaki Publish düğmesini tıkladığınızda açılacak diyalog kutusunda FP’in kendi Web’i (çoğunlukla “Root Web” adıyla gösterilir) ve yanında More Webs (Başka Web’ler) düğmesi bulunur. “Başka Webler,” sabit diskinizde bir klasör olabileceği gibi, Internet’te siteize evsahipliği yapacak firmanın Web Server’ı da olabilir. Şimdilik sitenizi sadece sabit diskte başka bir dizine kopyalamak istiyoruz. More Web düğmesini tıkladığınızda açılan kutuya sitenizin şu andaki haliyle tamamlanmış şeklinin kopya edilmesini istediğiniz klasörü yazın ve OK’i tıklayın.

Şimdi, bu yeni dizindeki sayfalarınızı gerçek bir Internet sitesi gibi, sayfadan sayfaya geçerek, istediğiniz Browser ile denetleyebilirsiniz.
/////////////////////////KUTU BİTTİ/////////////////////////
Stiller
HTML, en sabit şekliyle, Web tasarımcısına 15 adet önceden tanımlanmış stil kullanma imkanı veriyor. Normal de bu stillerden biri ve en temel olanı. Stil, bir yazının harf türü, harfin koyu, normal, italik veya altı çizgili oluşu, harfin büyüklüğü, harfin rengi, yazının Browser penceresine veya bir çerçeve içinde ise çerçevenin iki kenarına göre sağ mı, sola mı hizalanacağı veya ortalanacağı, gibi özelliklerine topluca verilen addır. HTML, ilk günlerinde sadece alıp-vermeye yaradığı (grafik unsurlar bile şifrelenmiş düz yazıya çevrilerek verilebildiği) için, Web Browser programlarının temel metin stilleri çok sınırlıdır. Oysa günümüzde Web Browser’lar (Cascading Stil Sayfaları denen yöntem sayesinde) bu temel 15 stilden daha fazla metin görüntüleme imkanına sahiptir. (FrontPage, Format/Biçimle menüsünden Steylesheet maddesini seçerseniz, size kendi stillerinizi oluşturma imkanı verir. Fakat bunu yapabilmek için, burada yerimiz yok.)
Yine teoriye fazla zaman ayırmadan, uygulamaya geçelim. Mevcut 15 stilin genel hatları ile metinlerimize nasıl biçimler kazandırdığına değinelim. Bunu yapabilmek için, biraz önce açtığımız Fotoğraflarım sayfasındaki yazının birinci kelimesinden önce, “Eleştirilerinizi Bekliyorum” yazın ve Enter tuşuna basın. Bu iki kelime şimdi bağımsız bir paragraf oluşturdu.
Metin imleci bu paragrafın içinde iken (yani iki kelimeden birini tıkladıktan sonra) Change Style/Stil Değiştir penceresinin seçme okunu tıklayın; açılacak listeden, Heading1 (Başlık 1) stilini seçin. İki kelimebüyük bir şekilde neredeyse sayfanın sağından soluna tümünü kaplayacak büyüklüğe ulaştı. Aşağıda, FP’in altı başlık büyüklüğünü bir arada görüyorsunuz:

Sayfalarımızda dikkat çekmek istediğimiz başlıklara, ara başlıklara, alt başlıklara, bu listeden uygun bir başlık stili seçerek, metin yazılarının stili olan Normal’den farklı bir nitelik kazandırabiliriz. Başlık stili seçmede gözetilecek ilke, başlığın sayfanın bilgi düzenlemesi açısından sadece bölüm değiştiği mesajını verebilmektir. Başlıklar dikkati tümüyle kendisinde toplarsa, sitenizi ziyaret edenin gözü, başlığın belirttiği asıl metin yazısına kaymaz. Sayfadaki tüm başlıkların birbirini dengelemesi, başlıkların büyükten küçüğü doğru gitmesi gerekir. Küçük bir başlıktan sonra büyük bir başlığın gelmesi, gazete-dergi okuyucularının bunca yıldır göregeldikleri sayfa düzenlemelerinden alıştıkları şekilde, konunun değiştiği izlenimine kapılmalarına yol açabilir.
FP’in stil listesinde daha başka stillerin adlarını da gördünüz. Bunları uygulayabilmek için, bir alıştırma daha yapalım. Fotoğraflarım sayfasındaki birinci paragrafın sonuna “Bu sayfalarda” kelimelerini yazın ve klavyede Enter tuşuna basın. Yeni paragrafa “Gezi” yazın, Enter’a basın. Sonra “Doğa,” “Portre” ve “ve Diğer” kelimelerinin bulunduğu üç paragraf daha yapın. Ve nihayet eski ikinci paragrafın başına “fotoğraflarımdan örnekler var.” yazın. Şimdi, Mouse işaretçisiyle Gezi kelimesinin başınhdan “Diğer” kelimesinin sonuna kadar tarayın; ve stil listesinden “Bulleted list” (Noktalı liste) maddesini seçin. Dört kelimenin de başına sitemize uyguladığımız temanın ortak nokta grafiği geldi ve kelimeler Normal paragrafa göre, bir santimetre içeri kaydı:

Bu kelimeleri seçerek ve listeden diğer liste türlerini tıklayarak, aralarındaki stil farklarını inceleyebilirsiniz.
Yerel Biçimlendirme
Yukarıda FP’in temel ve bütün Web Browser programları tarafından anlaşılan stilleri ile yaptığımız biçimlerdirmeye genel biçimlendirme denir; çünkü bu yolla bütün paragrafın genel stilini değiştirmiş oluyorsunuz. İster tek kelime, ister 200 satır olsun, paragrafın bütün üyeleri seçtiğiniz stilin bütün özelliklerini topluca kazanmış oluyorlar. Kimi zaman böyle genel biçimlerdirmeye değil, paragraf stili ne olursa olsun, sadece bir veya bir kaç kelimeyi, bir ya da bir kaç harfi biçimlendirmek isteyebilirsiniz. Buna yerel biçimlendirme denir.
Yerel biçimlerdirme, özellikle Normal stildeki metin yazılarında bir ya da bir kaç kelimeye dikkat çekmek için uygulanabilir. Mesela, buradaki örnek sayfamızda ziyaretçilerimize, fotoğraf sayfamızın amacını vurgulamak için, dikkatlerini özellikle “beğenilerinize ve eleştirilerinize” kelimelerine çekmek isteyebiliriz. Bu iki kelimeyi tarayarak seçin ve Stil seçme kutusunun bulunduğu Araç Çubuğu’ndaki B harfiyle gösterilen simgeyi tıklayalım. Seçili iki kelimenin türü koyu harf oldu. Bu simgenin yanındaki öne eğit I harfi şeklindeki italik, ve altı çizili U harfi şeklindeki Underline/Altını Çiz simgelerini tıklayın; değişiklikleri inceleyin. Aynı sırada ressam paletine benzeyen renk seçme simgesini tıklayarak, bu iki kelimeye bir de renk verin:

Yerel biçimlendirme, teknik anlamda yerel sayılsa bile, bütün bir sayfaya, uzun bir yazının tümüne uygulanabilir. Buradaki değişiklikleri yapmak için yararlandığınız simgelerin yanında içinde muhtemelen Arial yazılı harf seçme kutusunu farketmiş olmalısınız. Bu kutunun yanındaki seçme okunu tıklayarak, seçili metinlerinize (veya yeni yazmaya başladığınız bir yazıya) arzu ettiğiniz fontu verebilirsiniz. Fakat bunun bir sınırı var: FrontPage, burada sizin bilgisayarınızda bulunan harf türlerini sıralamaktadır. Bu listeden seçeceğiniz harfler, ziyaretçilerinizin hepsinin bilgisayarında bulunmayabilir. Özellikle şimdi bir çok bilgisayarın Windows kurulu olarak satıldığını ve bu bilgisayarlarda Microsoft’un temel Web harfleri dediği farklı harflerin yüklenmiş olduğunu düşünürseniz, sayfalarınızda bütün bir yazıyı seçerek, listeden hoşunuza giden ve Windows 95/98 kurulu bilgisayarların çoğunda bulunabilecek bir harf türünü seçerek, yerel imkanları kullanmak suretiyle genel biçimlendirme yapabilirsiniz. Ama tekrar edelim; sizin bilgisayarınızda bulunan her harf ziyaretçilerinizin bilgisayarında bulunmayacaktır; ziyaretçinin Browser programı ziyaretçinin bilgisayarında bulunmayan bir harf talep edildiği zaman kendi varsayılan harfine dönecektir. Bu harf, sizin sayfanızda oluşturmak istediğiniz görsel etkiye uygun olmayabilir.
Yaptığınız bir genel (stil değiştirerek), veya yerel biçimlendirmeyi beğenmezseniz, Edit/Düzen menüsünden Undo/Geri Al maddesini seçerek, eski biçime geri dönebilirsiniz.
Sayfa Biçimlendirme Unsurları
HTML dili, bütün basitliğine rağmen, sayfalarınızda bir çok görsel etkiye imkan verecek araçlara sahiptir. Yatay çizgi, tablo ve çerçeve bu unsurların başında gelir. Burada yatay çizgi ve tabloyui ele alalım; çerçevelere kapsamı geniş olduğu için ayrı bir derste değinelim. Ayrıca FP, sitemizin tümüne uygulamayı öğrendiğimiz temaları, sayfalara tek tek de uygulayabilir ve sayfalarımıza birbirden farklı temalar seçebiliriz. Bu dersin sonunda tüm sitenin değil sadece bir sayfanın temasını değiştirme konusunu ele alacağız.
Yatay Çizgi:
Sayfanızda yer alan bilgileri gruplandırarak birbirinden ayırmak ve ziyaretçinizin dikkatini yeni bir grup bilginin başladığına çekmek istiyorsanız, yatay çizgiden yararlanabilirsiniz.
Örnek sayfamızda, iki paragrafı birbirinde bir yatay çizgiyle ayırarak, alıştırma yapabiliriz. Birinci paragrafın son kelimesinden sonra klavyede Enter tuşuna basın; metin imleci yeni paragrafın başında iken, Insert/Ekle menüsünden Horizontal Line (Yatay çizgi) maddesini seçin. İki paragrafın arasına, yazının paragraf eni kadar uzunlukta bir yatay çizgi belirecektir. Bu çizgi, FP’e sayfalarınıza uygulattığınız ortak temanın gerektirdiği görsel nitelikte olacaktır.
Burada bir parantez açalım; HTML’de dikey çizgi olmadığını belirtelim. Bunun sebebi, HTML’in Browser tarafından “satır satır” icra edilmesidir. Dikey çizgi, yanındaki metnin birden fazla satırının kapladığı alanı kaplayacağı için, Browser önce çok-satırlı bir unsuru, ardından da tek satırlı bir başka unsuru görüntüleyemez. Sayfalarınıza dikey çizgi koymak için tablodan yararlanabilirsiniz.
Tablo:
Bir Web sayfasında bilginin sunuluşunu düzenleyen iki araç vardır: liste ve tablo. FP’de bir metnin nasıl liste haline getirileceğini yukarıda ele aldık. Tablo, HTML’de hem bilginin sunuluşuna tertip-düzen getiren ve anlamayı kolaylaştıran bir araçtır; hem de HTML sayfalara yapısal iskelet kazandırır. Burada kısaca tablonun bu iki kullanım alanına değinelim.
Sayfalar dolusu tanımlama yazısı yerine bu yazıda yer alan bilginin sütun ve sıralar halinde dizilen kutulara bölünerek sunulması, kavramayı arttıran bir araçtır. Sayfalarınızda bir çok bilgiyi tablolar halinde sunarak, yer kazanabilirsiniz.
Şimdi bir örnek yapalım. Önce, FP Explorer’da Navigation görünümünde iken Yenilikler sayfasını bir kere tıklayarak seçin ve Araç Çubuğu’nda New Page (Yeni Sayfa) simgesini tıklayın. Yenilikler sayfasının altına bir yeni sayfa eklenecektir. Şiemdi bu yeni sayfayı sağ-tıklayın ve menüden Rename/Yeniden Adlandır maddesini seçin. Yeni sayfanın adını, “Yeni filmler” yapın. Bu sayfada ziyaretçilerimize yeni çıkan filmler hakkında bilgi vereceğiz. Navigation görünümünde, altta dosya adlarının bulunduğu bölümde bu sayfaya Yeni.html adının verildiğini göreceksiniz; bu adı da film.htm yapın.
İster kelime-işlem programınızda yazarak ve RTF biçiminde kaydederek ve daha sonra sayfanıza Insert menüsü yoluyla ithal ederek, ister doğruca sayfanın içinde yazarak, (isterseniz, PC World sitesinden indirerek) şu metni sayfanıza girin:
“Burada piyasaya yeni sürülen filmlerle ilgili bilgiler veriyoruz. Bu bilgiler, denediğim ve aldığım sonuçları yansıtmaktadır. İmalatçı firmaların tavsiyeleri ve sizin alacağınız sonuçlar farklı olabilir.”
Şimdi, “olabilir” kelimesinden sonra klavyede Enter tuşuna basın ve yeni bir paragraf açın. Metin imleci yeni paragrafta iken Araç Çubuğu’nda Insert Table/Tablo Ekle simgesini tıklayın; fakat Mouse’un düğmesini bırakmayın. Simgenin hemen altında boş bir tablo görüntüsü oluşacaktır; şimdi Mouse’u, üç kutu aşağı, üç kutu sağa yürütün. Tablo görüntüsünün altında “3 by 3 table” (3’e 3 tablo) kelimelerini görüyor musunuz? Bu şu anda oluşturmak üzere bulunduğunuz tablonun kaç sütunu, kaç sırası olduğunu gösteriyor. Şimdi Mouse’un düğmesini bırakın; yeni paragrafınızın olduğu yerde üç sütunlu, üç sıralı ve kutuları boş bir tablo oluşacaktır. (Kendinizi kutlayın; şu anda tam 16 satırlık bir HTML kodu yazmış bulunuyorsunuz!)

Sonra bu tablonun birinci sütundaki kutularına film adlarını, ikinci sütundaki kutulara türünü ve üçüncü sütuna bu film hakkındaki izlenimlerinizi yazın. Tabii amatör fotoğrafçı değilseniz, bu kutulara “nmnmnmnmn” veya “ababababa” yazmanız da mümkün! Sonuçta ortaya şöyle bir tablo çıkacaktır:

Tablunuzun kutularındaki metinlere, stil yoluyla veya yerel biçimlendirme yöntemiyle istediğiniz şekli verebileceğinizi; isterseniz yazıları renklendirebileceğinizi, hizalarını değiştirebileceğini söylemek bile gereksiz. Fakat belirtememiz gereken bir iki nokta var:
Tablonun özellikleri: Mouse işaretçisini tablonun yazı bulunmayan bir yerine getirdiğiniz zaman, simgenin metin imleci değil ok halini aldığını farkettiniz mi? Bu durumda iken Mouse’u sağ tıklayın; açılacak menüden Table Properties (Tablo Özellikleri) maddesini seçin. Açılacak kutuda, tablonun kendisini biçimlendirmekte kullanacağımız bir çok kontrolle karşılaşacaksınız:

Bu kutuda önce tablonun kendisinin sayfada hiza durumu ve konumu, ve çerçeve çizgisinin piksel olarak kalınlığı (0, çerçeve çizgisi olmasın demektir), tablonun kutularında çerçeve ile içerik arasında bırakılacak boşluk ve kutuların arasındaki tamponun genişliği gibi özelliklerini ayarlama imkanı veren Layout (Yerleşim) bölümü vardır. Alignment (Hizalanma) kutusunun yanındaki oku tıklarsanız, tablonun tümünün bulunduğu yerde sola (left), sağa (right) ve ortaya (center) hizalanmasını sağlayan veya bunu browser’ın varsayılan ayarlara bırakan 8default) seçenekleri göreceksiniz. Aynı bölümdeki Float (Yüzme) kutusu ise tablonun çevresindeki unsurlar tarafından sağa mı, sola mı itileceğini tayin eder.
Layout bölümünün yanında Minimum Size (Asgarî büyüklük) bölümü bulunur. Tabloların ölçüsü, varsayılan ölçü olan yüzde ile, içinde bulunduğu sayfanın veya çerçevenin (tablo, tablo içinde ise içinde bulunduğu kutunun) yüzde 100’ünü kaplayacak şekilde oluşturulur. Fakat çoğu zaman tablonuzun eninin bulunduğu yerde asgari ne ölçüde olmasını istediğinizi belirtebilirsiniz. Bunu yüzde olarak da yapabilirsiniz; piksel olarak da.
/////////////KUTU////////////////////////
YENİ ÖLÇÜ BİRİMİNİZ PİKSEL
Bugüne kadar santimetre ile düşünmeye alışıktınız. Önce televizyon sonra da bilgisayar ekranları sizi inç ölçüsüne alıştırdı. Ama bir Web tasarımcısı olarak bundan sonra Piksel diye birimle düşünmek zorundasınız. İşin kötüsü, mesela 10 piksel bazen 1 milimetre olabilir, bazen yarım! Bu ne biçim ölçü demeyin. Piksel, ekran kartınızın ekranda (monitör), bir “ekran dolusu” bilgiyi (yazıyı, resmi, çizgiyi ve ekranda gördüğünüz herşeyi) yatay ve dikey olarak kaç nokta ile canlandırdığını belirten bir ölçüdür. Başka bir deyişle, ekranınızdaki en küçük birim, piksel’dir. Ekran kartı, standart VGA ölçüleriyle çalışıyorsa, “bir ekran dolusu” görüntüyü yatay 640, dikey 480 nokta ile oluşturur. Yok eğer yeni ve marifetli bir ekran kartınız varsa, aynı fikizî ekrana, yatay 1600, dikey 1200 nokta da koyabilir. Buna ekranın çözünürlüğü denir. Çözünürlük ne kadar büyük olursa, ekrandaki “cisimler” o kadar büyük olur, dolayısıyla ekrana o kadar “az şey” sığar. Çözünürlüğü 640x480 olan bir ekran kartı, diyelim ki çaprazlama ölçüsü 14 inç olan bir ekranda, bir fotoğrafı sağdan sola, yukarıdan aşağıya ekranı dolduracak ölçüde görüntülüyor. Aynı ekranı, 1280x860 piksel olan bir grafik kartına bağlar ve aynı fotoğrafı görüntülerseniz, bu kez fotoğraf ekranın sadece dörtte birini dolduracaktır. Web tasarımcısı olarak ölçülerinizi piksel olarak vermekle, tablolarınızın, çerçevelerinizin veya grafiklerinizin, izleyicinin grafik kartına ve ekranının büyüklüğüne göre kaçta kaçında oluşturulmasını istediğinizi nisbî (rölatif) olarak belirtmiş oluyorsunuz. Bu aslında size tasarladığınız sayfanın ziyaretçinin bilgisayarında nasıl görünmesini istiyorsanız öyle görünmesini sağlama imkanı veriyor.
Bu arada Web sayfalarında “Bu sayfa en iyi şu çözünürlükte, şu renk derinliğinde görünür,” veya “Şu browser’ı kullanırsanız daha iyi olur!” gibi uyarılar, Internet ahlâkına aykırıdır; ziyaretçiyi sitenizden soğutmak istemiyorsanız, bu tür “uyarılardan” kaçının.
//////////////////////////KUTU BİTTİ///////////////////
Tabloların yüksekliği de ölçü olarak belirtilebilir. Ancak tablo yüksekliğini genellikle içeriği belirler. Tablodan iskelet unsuru olarak yararlanmak istiyorsanız, yükseklik ölçüsü verebilirsiniz.
Tablo özellikleri kutusunun Custom Background (Özel zemin) bölümünde Use Background Image (Arka-plan resmi kullan) kutusuna işaret koyar ve yanındaki Browse (Gözat) düğmesini tıklayarak bir grafik dosyası seçerseniz, seçtiğiniz grafik (fotoğraf veya resim) tablonun tümüne arka-plan olarak yerleştirilir. İsterseniz tablonun tümüne, Bacground Color (Zemin rengi) kutusunun seçme okunu tıklayarak açılacak tablodan zemin rengi de seçebilirsiniz.
Bir tablonun unsurlarının ayarlanması için imkanlarınız bununla sınırlı değil. Bir tablonun hücrelerinin özellikleri de ayrı ayrı belirlenebilir. Tablonun herhangi bir hücresini tıkladığınızda açılacak menüden Cell Properties (Hücre Özellikleri) maddesini seçerek, sadece içini tıkladığınız hücrenin özelliklerini belirleyebilirsiniz. Tablonun tümünün özelliklerini belirlemeye yarayan kutudan farklı olarak bu kez Layout bölümünde Header Cell (Başlık hücresi) ve No Wrap (Kelimeleri Kaydırma) kutularını göreceksiniz. Bir hücreyi başlık hücresi olarak tayin ederseniz, içeriği yazı ise harf türü olarak koyu harf seçilir ve yazı ortalanır.
Tabloların her sırada ve sütunda eşit sayıda hücresi olması gerekmez. Başka bir deyişle, komşu iki veya daha fazla hücreyi birleştirebilirsiniz. Bunun için birleştireceğiniz iki veya daha fazla hücreyi birlikte tarayın; herhangi birini sağ-tıklayın. Açılacak menüden Merge Cells (Hücreleri birleştir) maddesini seçin. İçinde ayrı ayrı yazılar bulunan hücreleri birleştirirseniz, sağdaki yazı soldakinin, alttaki yazı üsttekinin altına eklenir.
Herhangi bir hücreyi iki veya daha fazla hücreye bölebilirsiniz. Bunu yapabilmek için herhangi bir hücreyi sağ-tıklayın; açılacak menüden Split Cells (Hücreleri böl) maddesini seçin. Açılacak diyalog kutusunda hücrenin sütun (column) olarak mı, sıra (row) olarak mı bölüneceği ve kaça bölüneceğini (Number of...) belirtebileceğiniz kontrolleri göreceksiniz. Bir hücrenin içeriği bölündükten sonra solda veya üstteki hücrede kalır.
Tablo hücrelerine, bir HTML sayfasına giren herşey girebilir. Başka bir ifadeyle, bir hücre kutusuna yazı, resim, multimedya unsuru ve başka bir tablo koyabilirsiniz. Hücrelerin içerdiği yazılarda bağlantı olabilir.
Özellikleri böylesine inceden inceye kontrol edilebilen ve hücrelerine bir Web sayfasında bulunabilen her türlü malzeme konulabilen bir araç olarak hücre, sayfalarınıza, HTML’de olmayan bir özellik kazandırabilir; sayfanın iskeletini sağlayabilir. FP’in bizim için hazırladığı bütün “boş” sayfalarda, başlık grafiği, Navigation düğmeleri veya kelimeleri gibi unsurların aynı yere denk gelmesini sağlayan yapısal iskelet de aslında bir tablodan ibarettir. Yukarıdaki örnekte sayfamıza tablo yerleştirdiğimiz “yer” de gerçekte sayfanın çatısını oluşturan tablonun bir hücresinden ibaret! FP’in sayfanın tümünde yaptığını, biz de, sayfamızın içeriğini koymamız için bize sağlanan yerde yapabiliriz.
Hatırlıyorsanız, yukarıda, HTML’de dikey çizgi unsuru olmadığını belirtirken, HTML komutlarının yukarıdan aşağıya doğru satır-satır icra edildiğini söylemiştik. Yani, Browser, sizin sayfanızı oluştururken, HTML kodunuzu satır-satır okuyacak ve emrettiğiniz işi yukarıdan aşağıya doğru yapacaktır. Buna göre, Browser’a, mesela, ekranın sol kenarına üstten 3 santim aşağıya bir resim koymasını, sonra üst kenara soldan 3 santimetre içeri bir başka resim koymasını emredemezsiniz. Browser, üstten 23 santimetre aşağıda görüntü oluşturacak bir emir icra ettikten sonra, tekrar yukarı çıkarak başka bir görüntü oluşturamaz. Buna, yani ekranı bir gazete veya dergi sayfası gibi kutu-kutu işlemenize imkan veren, tablodur. Örneğin, üç sütunlu üç sıralı bir tablonun, birinci sütun-ikinci sırasındaki hücresine, ikinci sütun-birinci sırasındaki hücresine, ve üçüncü sütun- üçüncü sırasındaki kutusuna resim veya diğer mültimedya unsurlarını koyabilirsiniz; diğer hücrelere de yazılarınızı ve başlıklarını yerleştirirseniz, sayfanız bir dergi sayfası gibi, sütunlar halinde işlenmiş olur.
Bir Sayfanın Teması Değiştirmek:
FP’de sitemizi oluşturan sayfaların tümüne ortak bir tema vermeyi ilk derste öğrendik. Bu sayede, içi boş sayfalarımız bile, sitemizin ortak bütün özelliklerine sahip olarak oluşturuluyor. Fakat öyle bir an olabilir ki, sitenin tümü için seçtiğiniz tema, bir sayfaya uygun görünmeyebilir; bazı sayfalarda farklı bir tema ugyulamak isteyebilirsiniz.
Bizim sitemiz için seçtiğimiz tema, gerek zemininde yağlı boya tuvaline benzeyen grafiği, gerekse başlığında ve yatay çizgilerindeki “resim” havası ile amatör fotoğrafçılık konusuna uygun göründü. Fakat mesela fotoğraf örneklerimizi verdiğimiz sayfalarda daha sade bir tema belki dikkatin fotoğraflarda toplanması açısından daha uygun olabilir. Hatta belki bu sayfalarda hiç tema uygulamasak ziyaretçinin dikkatini daha çok fotoğraflara çekme imkanı bulabiliriz.
Bir sayfanın temasını değiştirmek veya temayı tümüyle kaldırmak için sayfayı Editör’de açın. FP Editör’ün Format/Biçimle menüsünden Themes/Temalar maddesini seçin. Karşınıza, FP Explorer’da tema görünümünü seçtiğiniz zaman gelen tema diyalog kutusu gelecektir. Sol taraftaki listede adını seçtiğiniz temanın, uygulandığı sayfanın ana unsurlarını nasıl biçimlendireceğini sağdaki büyük panoda görebilirsiniz. Tema diyalog kutusunun sol üst tarafında en üstteki seçeneğe dikkatinizi çekerim: “This Page Does Not Use Themes” (Bu sayfada tema kullanılmaz) maddesini işaretlerseniz, tema önizleme penceresindeki görüntü kaybolacaktır. Bu, sayfadan da tema unsurlarının kaldırılacağı anlamına gelir. Bu durumda iken tema kutusunun OK düğmesini tıklarsanız, açık sayfadan tema unsurları kaldırılacaktır. Şimdi ya farklı bir tema seçin, ya da tema uygulanmamasına karar verin; ve OK’i tıklayın. Sayfanız, seçeneğinize göre ya yeni temaya uygun hale getirilecektir; ya da tema tümüyle kaldırılacaktır.
Bir sayfadan tema unsurlarını kaldırma yolunu seçerseniz, temanın gerektirdiği zemin grafiği kaldırılacak, Navigation düğmeleri düz yazıya çevrilecek, çizgilerin grafik değil, gerçekten HTML’in düz çizgisi şeklini alması sağlanacaktır; fakat sayfanızda FrontPage’in sağladığı otomasyona ait unsurlar aynen korunacaktır. Sayfanızın diğer sayfalara ve ana sayfaya bağlantısı ile ortak başlık grafiği yerinde kalacak; sayfalardaki ortak metinler aynen korunacaktır.

Ders 5: Sayfalarımızı Hareketlendirelim
Web’i Web yapan unsurların başında bilgisayarlar arası iletişimi kolaylaştırmak gelirse, iki sırada Web sitelerinin içeriğini sayarsak, hata etmemiş oluruz. Web, hem yazılı iletişim araçlarının durgun fakat derinlemesine içerik bulunabilen sayfalarına, hem de televizyonun sesli ve hareketli, buna karşılık sathî içeriğine sahip olabilir. Kısaca bir Web sitesi, hem dergi, hem televizyondur. Buraya kadar bir Web sitesinin inşaatına başlamayı ve yaptığımız sayfalara duragan içeriği koymayı ele aldık. Şimdi sitemizi biraz televizyona benzetebiliriz!
Bu amaçla sayfalarımıza grafik bağlantı unsurları, ziyaretçinin Mouse işaretçisini üzerine getirdiği zaman bazı özellikleri değişen bağlantılar ile ses ve video unsurlar koyacağız. FP’de bu işin tekniğini görmeden önce işin zevkle ilgili unsurları üzerine bir iki uyarıda bulunalım.
Mimarlar, “İyi tasarım, göze görünmeyen tasarımdır,” derler. Gerçekten de iyi bir gazete veya dergi sayfası mizanpajı da dikkati kendisine çekmeyen, tersine okuyucunun içeriğin vermeyi amaçladığı mesajı kolay ve en az hata ile almasını sağlayan mizanpajdır. Yazılı basın-yayın araçlarında sayfa tasarımcısının sayfasını görsel olarak daha zengin hale getirmek ve sözgelimi ofset baskı tekniğinin inceliklerine ne kadar hakim, usta bir mizanpör olduğunu göstermek için, sayfasını içeriğin gerekli kılmadığı çizgiler, kutular, renkler ve grafiklerle doldurur veya olur-olmaz yerlere boşluklar koymaya kalkması halinde ortaya nasıl hatalı sayfalar çıkarsa, aynı tuzağa Web sayfasında da düşebilirsiniz.
Renk verme imkanınız var diye hiç de ihtiyaç olmayan metinlere veya çizgilere renk vererek, resim koyma imkanınız var diye içeriğin gerektirmediği yerlere—sırf süs olsun diye—grafik unsurlar koyarak, Web sayfalarınızı “ne dediği belirsiz” hale getirmeniz çok kolaydır. Başka bir deyişle bu teknikleri dikkatle, itidalle ve vermek istediğiniz mesajın gerektirdiği ölçüde kullanmazsanız, sayfalarınız gerçekten televizyona dönebilir! (Ve bu siteniz için bence hiç de olumlu bir puan sayılmaz!)
Web’de Grafik
FrontPage programını kurduğunuz CD-ROM’da çok sayıda sabit ve hareketli grafik unsur bulacaksınız. Ayrıca Internet’te de istemediğiniz kadar çok grafik (resim, fotoğraf, animasyon), video ve ses dosyalı bulabilir ve sabit diskinize kaydedebilirsiniz. Ancak bir kere daha hatırlatmak gerekir ki, sanat eserlerinin kullanımı, daima izne tabidir.
Grafik dosyaları bayt ölçüsüyle çok büyük dosyalardır. Web’de grafik kullanacağınız zaman grafiğin ziyaretçinin bilgisayarına aktarılma zamanını hesaba katmalısınız. Hiç kimsenin saatlerce sizin grafiklerinizin kendi bilgisayarına indirilmesini beklemeye tahammülü yok. Sayfalarınıza ekleyeceğiniz her grafik ögenin, ses ve video dosyasının sayfalarınızın ziyaretçilerin bilgisayarına aktarılmasını biraz daha zorlaştıracağını unutmamalısınız. Sitenizi, özel nitelik ve özel amaçlarla inşa ediyorsanız, mesele yok; istediğinizi doldurun, sayfalarınızın ziyaretçilerinizin bilgisayar ekrarında görüntülenmesi isterse 20 dakika alsın! Fakat özel bir firmaya ait bile olsa, bir Web sitesi halka hizmet amacıyla kurulmuş ise, sayfaların sür’atli aktarılması gerekir. İyi bir Web tasarımcısı, sayfalarında sadece sitenin mesajının gerektirmediği görsel unsurlara yer vermemekle kalmaz, fakat aynı zamanda sayfalarını yavaş bir modem bağlantısı olan bilgisayarla, ülkenin farklı köşelerinden sınar veya sınattırır.
Dolayısıyla Web’de kullanılan grafiklerin sıkıştırılması gerekir. Bir grafik, video veya ses dosyasının sıkıştırılması ebadının veya süresinin değişmesi anlamına gelmez. Sadece bayt olarak dosya büyüklüğü azaltılır.
Grafik alanında Web’de yaygın olarak kullanılan üç sıkıştırma tekniği kullanılınır: Grafics Interchange Format (GIF), Joint Photographic Expert Group (JPG) ve Portable Network Graphic (PGN). Bunlardan JPG en kaliteli ve kalitesine göre oldukça dosya halindedir. GIF, hem kalite bakımından zayıf, hem de dosya ölçüsü bakımından büyük olduğu halde, PNG’ye göre daha sık kullanılır. Hangi sıkıştırma tekniğini kullanacağınıza geçmeden, grafiklerle ilgili bir kaç teknik bilgiyi tekrarlayalım:
Bir grafiğin bilgisayar ekranında görüntülenmesinde kullanılan iki ölçü vardır: grafiğin ekranda bir inçkarede kaç nokta yoğunluğu olacak; grafiğin oluşturulmasında bilgisayarın ekran kartı kaç adet renk bulunan bir model kullanacak? Ekran kartının ve fizikî ekranın çözünürlüğü konusunu ele alırken, grafik unsurların çözünürlüğü ile ilgili temel bilgileri gözden geçirmiştik. Şimdi bu bilgiler ışığında, bir fotoğrafın bir inçkarede 72 adet nokta kullanılarak oluşturulması ile bir inçkarede 300 nokta kullanılarak oluşturulması arasında fark olduğunu görebiliyorsunuz. Bir grafik bir inçkarede ne kadar çok nokta ile tanımlanırsa, grafik dosyası o kadar büyük olur. Web sayfalarında yer alan unsurların çoğu sadece ekranda izlenmek üzere hazırlandığına göre, grafiklerinizi 72 dpi olarak üretmeniz veya taramanız yeterli olacaktır.
Renk modeli ise, kabaca tanımlarsak, bir grafiği ekranda oluşturabilmek için ekran kartının, fizikî ekranda kaç renk meydana getirmesi gerektiğini gösterir. Televizyon ekranı gibi bilgisayar ekranı da katot ışınları ile çalışır ve bütün renkler üç temel rengin (kırmızı, mavi ve yeşil) birbirine belirli oranlarda karıştırılması ile elde edilir. Teknik ayrıntıya girmeden ifade etmek gerekirse, standart ekran kartları, teknik özelliklerine göre ekranda 256, 65 bin 536 veya 16 milyon renk oluşturabilirler. Gelişmiş ekran kartları, gerçek renk diye adlandırılan modelle, daha çok renk sağlayabilir. Her grafik dosyasının içinde bu grafiğin görüntülenebilmesi için ekran kartının ekranda asgari kaç renk oluşturması gerektiği belirtilir. Grafiğinizde 256’dan fazla renk varsa, JGP olarak kaydetmeniz gerekir; çünkü GIF sıkıştırma tekniğinde 256’dan fazla renge yer verilemez. Ayrıca GIF modelinde, zemini saydam (yani arkasındaki unsuru gösterebilen) grafikler oluşturulabilir.
Çok ayrıntılı bir fotoğrafın bile aslına yakın biçimde ekranda görüntülenebilmesi için 256 renk yeter! Burada, aynı fotoğrafın değişik renk modelleri ve değişik kayıt biçimlerinde iken ekranda nasıl görüntülendiğini görüyorsunuz:

Bu sayfayı, gördüğünüz fotoğraflardan sadece birini kullanarak yaptığımız zaman, 28.8 K’lık bir modemle sayfanın ziyaretçinin bilgisayarına aktarılması için gerekli süreler ise şöyle:
16 Renk GIF: 3 saniye
216 Renk GIF: 9 saniye
256 Renk GIF: 11 saniye
16 Milyon Renk JFP: 32 saniye
Web’de birinci sayfanın aktarılması süresinin 20 saniyeyi geçmemesi geleneğini hatırlatırsak, tasarımcı olarak grafik konusunda ne denli sınırlamalar altında olduğunuz, çok daha iyi anlaşılabilir.
Sayfaya Grafik Koymak
FP Editör’de sayfanıza grafik koymak için, imleç, grafiğin görünmesini istediğiniz yerde iken, ya Insert/Ekle menüsünden Image (Grafik) maddesini seçerek, ya da doğruca araç çubuğunda Insert Image (Grafik ekle) simgesini tıklayarak grafik dosyasını seçmenizi sağlayacak diyalog kutusunu açabilirsiniz. Bu kutuda seçtiğiniz grafiğin gerçekten istediğiniz grafik olup olmadığını önizleme penceresinde görebilirsiniz.
HTML sayfada bir grafik, diğer bir grafiğin veya metnin ya yanında, ya da altında yer alabilir. Yani, bu grafiğin yeri, yanındaki unsurun ebadına veya uzunluğuna göre değişir. Grafiklerin sayfada sabit bir yerde durmasını istiyorsanız, sayfaya tablo ile bir iskelet kazandırmanız gerekir. Tablonun herhangi bir hücresine grafik koyabilirsiniz. Böylece yandaki hücrenin içeriği ne kadar geniş veya uzun olursa olsun, grafiğinizin bulunduğu hücrenin ebadı ve yeri, sizin tabloya verdiğiniz biçim değişmedikçe, aynı kalacaktır.
Şeffaf (Transparan) Grafik
Grafikleriniz, bilgisayarınızda sıkıştırılmamış grafik biçimleri olan BMP, TIFF, TGA, RAS, EPS, PCX ve WMF biçimlerinde kaydedilmiş olabilir. FrontPage’de bu biçimlerdeki bir grafiği sayfanıza koymak istediğiniz zaman, FP, grafikte 256’dan fazla renk varsa JPG’e, 256’dan az renk varsa GIF’e çevirecektir. Bu kitapçıkta grafik oluşturma konusuna giremeyiz; ama bir noktayı belirtmemiz gerekir. Başka bir programda yaptığınız ve GIF olarak kaydettiğiniz bir grafiği, FP’de şeffaflaştırabilirsiniz. FP Editör’de sayfanızda bulunan herhangi bir GIF grafiği bir kere tıklayın; Editör penceresinin alt kenarında Grafik editing araç çubuğu belirecektir. Bunlardan Make Transparent (Şeffaflaştır) aracını seçin; ve grafiğinizin şeffaf olmasını, yani arkasındaki unsurların görünür hale gelmesini istediğiniz yerini tıklayın. Burada, aynı grafiğin üstte saydamlaştırılmamış, altta saydamlaştırılmış örneğini görüyorsunuz:

Sitenizde kullanmak istediğiniz grafikleri bir klasörde biriktirdiyseniz, bu klasörü tümüyle FP Web’e ithal edebilirsiniz. FP, sitemizi oluştururken, kendi grafiklerini, IMAGES adlı bir klasöre koymuştu; biz de fotoğraf örneklerimizi bu klasöre kopyalamıştık. Ancak siteniz çok sayıda grafik kullanacaksanız, bulunduğu klasörü, Web’e aktarmak daha kolay olabilir. (FP, sitenizi gerçek Internet’e aktarırken, bu klasörleri de aktaracaktır.)
Anime (Hareketli) Grafik
GIF biçiminde grafiklerin diğer biçimlerde olmayan bir özelliği, aynı dosya içinde birden fazla sabit grafiğin kaydedilmesi ve bunların tayin edilen sırayla gösterilmesidir. Tıpkı sinema tekniğinde olduğu gibi, gözümüz, kısa aralıklarla birbiri ardına gördüğü sabit resimleri hareketli imiş gibi algılar.
Anime (Hareketli) GIF dosyası üretebilmek için önce bir grafik programı yardımıyla hareketi yansıtacak GIF dosyaları üretmeniz gerekir. FP’i kurduğunuz CD-ROM’da bir Anime (hareketli) GIF yapma programı bulacaksınız. Bu program, bir çok GIF dosyasını belirli bir sırayla ve her biri arzu ettiğiniz bir süre ile gösterilecek şekilde tek GIF dosyası haline getirecektir.
Sayfalarınıza anime grafik koymakla, düz grafik koymak arasında işlem bakımından hiç bir fark yoktur.
Alternatif Metin
Dosya büyüklüğünü ne kadar sınırlı da tutsanız, grafiklerin sizin sitenizden ziyaretçinin bilgisiyarına aktarılması metne göre çok zaman alır. Kimi zaman da bu aktarma, ne sizin, ne de ziyaretçinin kusuru olmaksızın, kesilir. Aktarma sırasında ziyaretçinin Browser’ı, grafiğe ayırdığınız kutuyu çizecek ve içini boş bırakacaktır. Grafik bir sebeple aktarılamadığı zaman, bu kutunun içinde kırmızı bir çarpı işareti veya kopuk grafik bağlantısı simgesi görülecektir. Aktarma sırasında ve aktarma kesildiği hallerde bu kutuda bir yazı görünmesini sağlayabilirsiniz. Bazı Internet meraklıları ise Browser programlarının grafik gösterme özelliğini iptal ederler ve ziyaret ettikleri sitelerdeki grafiklerin kendi bilgisayarlarına aktarılmasını durdururlar. Bu durumda da grafiğin yerine bir yazı görüntülenebilir.
FP’de sayfanıza koyduğunuz bir grafiği sağ-tıklayın; açılan menüden Image Properties (Grafik özellikleri) maddesini seçin:

Açılacak kutuda, resmin kaynağını, dosya adını ve diğer özelliklerini sıralayan birinci bölümün altında “Alternative Representations” (Alternatif gösterimler) bölümünü göreceksiniz.
Bu bölümde önce, sitenizin yapısı gereği, sayfalarınıza yüksek çözünürlükte, çok renkli modellerde, ziyaretçiye aktarılması uzun sürecek grafikler koymak zorunda iseniz, bu grafik aktarılıncaya kadar, ziyaretçinin boş ekranı seyretmesi yerine resmin düşük çözünürlükte az renkli bir örneğini çabucak görmesini sağlayan “Low Res” (Düşük çözünürlük) alternatifi bulunur. Bu kutunun yanındaki Browse düğmesini tıklayarak, gerçek grafik aktarılıncaya kadar çabucak görüntülenmesini istediğiniz düşük çözünürlükteki grafik dosyasını seçebilirsiniz. Aynı bölümde “Text” (Metin) kutusunun içine yazacağınız yazı ise grafik ziyaretçinin bilgisayarında görüntüleninceye kadar veya grafik bir sebeple aktarılamazsa (veya ziyaretkçinin Browser’ında grafik gösterme imkanı kapatılmışsa) grafiğin yerine gösterilir. FP, otomatik olarak grafik dosyasının adını ve büyüklüğünü metin olarak seçer; isterseniz bu metni silerek yerine arzu ettiğiniz herhangi bir yazılı yazabilirsiniz. (Bu yazı, ziyaretçinin bilgisayarının sistem harfleriyle görüntüleneceği için, mesela sizin bilgisayarınızda mevcut Türkçe harfleri içeren bir yazı yazarsanız ve ziyaretçinin bilgisayarında bu harfler yoksa, yazınız çok çirkin bir görünüm alabilir!)
Image Properties (Grafik özellikleri) kutusunun üçüncü bölümü olan Default Hyperlink (Varsayılan Bağlantı) bölümü dikkatinizi çekmiş olmalı. Bu bölümü kullanarak neler yapabileceğimizi aşağıda göreceğiz.
Grafiklerde Bağlantı
Web sayfasında nasıl bir veya birden fazla kelimeyi tıklandığı zaman ziyaretçiyi başka bir sayfaya veya başka bir siteye götüren bağlantı kazandırabiliyorsak, aynı işlemi grafiklerle de yapabiliriz. Başka bir deyişle, sayfamızdaki grafiklere, tıklandıkları zaman ziyaretçiyi, sayfamızda başka bir bölüme, başka bir sayfaya veya başka bir URL adresine götürme imkanı kazandırabiliriz.
Bunu, Image Properties (Grafik özellikleri) kutusunun üçüncü bölümü olan Default Hyperlink (Varsayılan Bağlantı) bölümüne bir URL yazarak yapabileceğimiz gibi, FP Editör’ün ana penceresinde de yapabiliriz. Her iki yönteme de kısaca değinelim.
Önce bir film, bir de fotoğraf makinası grafiği (veya onların yerini tutacak iki örnek grafik) bulun. Tabii yine bunun en kestirme yolu, PC World sitesinden örnek dosyaları indirmektir. Sonra, FP Explorer’da Navigation görünümünde iken Yenilikler sayfasını ve Araç Çubuğu’nda New Page (Yeni Sayfa) simgesini birer kere tıklayın. Yenilikler sayfasına yeni bir sayfa eklenmiş oldu. Bu sayfanın Navigation görünümündeki simgesinin adını “Yeni Techizat” olarak değiştirin. (Dosyalar bölümünde bu sayfanın Yeni1.htm olarak adlandırıldığını göreceksiniz; bu adı da techizat.htm yapın) Yenilikler sayfasını iki kere tıklayarak FP Editör’de açtığınız zaman, sol taraftaki Navigation bölümüne Yeni Filmler satırının altına Yeni Techizat sayfasının da eklendiğini göreceksiniz. Fakat sitemiz amatör fotoğrafçılıkla ilgili olduğuna göre, düz metin bağlantılara ek olarak, biz sayfamıza biraz daha görsel bağlantı düğmeleri de koymak istiyoruz.
Şu ana kadar örnekleri birlikte yaptı isek, bu sayfadaki metin, “...arşvini yapmakta kullanabilirsiniz.” Şeklinde bitiyor olmalı. Mouse işaretçisini son kelimenin sonunda tıklayın ve klavyeden Enter tuşuna basın. İmleç şimdi yeni bir paragrafın başında duruyor ve son paragraf noktalı liste olduğu için, yeni paragrafın da başında nokta var. Klavyede’de Backspaçce (Geri) tuşuna basarak, bu paragrafı Normal hale getirin. Insert menüsünden Clipart maddesini seçerseniz, FP’in kendi grafik arşivi açılacaktır. FP kurulurken bazı örnek fotoğraflarla size bir grafik arşivi kurmuş olmalı. Fakat siz şimdi kendi sağladığınız grafiği kullanacağınız için bu listeden Image (Grafik) maddesini seçin ve açılacak kutuda altta URL hanesinin sağındaki üstü büyüteçli klasör simgesini (sabit diskte dosya seçme aracı) tıklayın. Hazırladığınız vepa PC World sitesinden indirdiğiniz dosyayı (film.gif) sabit diskinizde bulun; OK’i tıklayın. Grafik yerine göre biraz büyükse, bir kere tıklayarak dört tarafında belirecek tutamaklardan köşelerde bulunanlardan birini Mouse işaretçisiyle tutarak, çaprazlama sürükleyin; resim oranları değişmeden küçülecektir. Gözünüze uygun büyüklüğe inince, Mouse’un düğmesini bırakın. Resim hala seçili iken, Editör pencerisinin alt kenarındaki Grafik Editing Araç Çubuğu’ndan resmi şeffaf (transparan) hale getirme aracını seçin ve grafiğin boş bir yerini bu araçla tıklayın. (Resmin çevresindeki beyaz boşluk kayboldu ve sayfanın zemin grafiği görünür hale geldi.) Şimdi resmin sağındaki boşluğu tıklayın ve klavyeden aralık çubuğuna iki üç kere basın. Şimdi ikinci resmi (kamera.gif) koymak üzere harekete geçin. Gerekiyorsa bu resmi de küçültün; şeffaf hale getirin. Grafikleri sayfamıza koymuş olduk. Sıra, bu iki grafiğe bağlantı kazandırmaya geldi. Fakat bu arada bir şeyi not etmemiz gerekiyor. Mouse işaretçisini sayfada soldaki seyir metinlerinden “Yeni Filmler” satırına götürün ve bu sırada Editör penceresinin alt kenarında belirtilen bağlantıyı bir kenara yazın (film.html); sonra aynı işlemi “Yeni Teçhizat” bağlantısı için de yapın (techizat.html).
Tekrar birinci grafiği (film resmini) tıklayın; Araç Çubuğu’ndan “Create or Edit Hyperlink” (Bir bağlantı oluşturun ve düzenleyin) simgesini (çevresinde zincir halkaları bulunan dünya simgesi) tıklayın. Filk resmi tıklandığında ziyaretçimiz Yeni Filmler sayfasına (film.htm) gitsin istediğimize göre, açılan diyalog kutusunda üstteki listede film.htm dosyasını iki kere tıklamanız yeterli. Aynı işlemi diğer grafik için de yapın ve bu kez techizat.html dosyasını seçin.
Grafiklerin bağlantılı olduğunu göstermek üzerde çevrelerinde ince bir mavi çerçeve oluştuğunu göreceksiniz. Bu çerçeve bazı tasarımcıların hoşuna gitmez ve ziyaretçilerin grafiklerde bağlantı olduğunu Mouse işaretçisini bu grafiğin üzerine getirdiğine imlecin el görünümü almasından anlamasını isterler. Eğer siz de bu çerçevenin grafiğinizin görünümünü kötü etkilediğini düşünüyorsanız; resmi sağ-tıklayın; açılacak menüden Image Properties (Grafik özellikleri) maddesini seçin; açılacak kutuda Appearance (Görünüm) sekmesine gidin ve Border Tickness (Çerçeve kalınlığı) kutusuna 0 rakamını yazın.
İşte bu kadar. Sayfanızda artık grafikli bağlantı veya bağlantılı grafik var!

Grafiklerde Hotspot
Diyelim ki ziyaretçiniz grafiğin tümünü tıklayınca belirli bir yede değil de, grafiğin belirli bir yerini tıkmayınca bir sayfaya, başka bir yerini tıklayınca başka bir sayfaya gitsin istiyorsunuz. Teknik deyimiyle bir grafiğin üzerinde Hotspot’lar (kelime anlamı “sıcak noktalar” olan bağlantılı bölgeler) oluşturmak istiyorsunuz. FrontPage, grafiklerinize dikdörtgen, daire, veya çok kenarlı bağlantılı bölgeler oluşturabilir; veya grafiğiniz GIF biçiminde ise üzerine bir yazı yazmanıza ve bu yazıya bağlantı kazandırmanıza imkan verebilir. Bu işleme bir grafik üzerinde bağlantı haritası yapmak denir.
Bunu sağlamak için tabii biraz büyükçe ve üzerinde bölge oluşturmak için anlamlı bir grafiğe ihtiyacımız var. Bağlantı haritası için iyi örnek bir harita grafiği olabilir. Elinizde güzel bir Türkiye haritası dosyası varsa, sabit diskinizdeki Web’de grafiklerinizin durduğu yere kopyalayın; veya PC World sitesindeki örnekler dosyasından Türkiye.gif’i indirin.
Şimdi, diyelim ki, Sergiler sayfamızda yer alacak fotoğraf sergileri ve gösterileri bölgeler itibariyle (Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Ege ve Marmara bölgeleri birleştirmek suretiyle) beş sayfa halinde vereceğiz; sergi ve gösterilerin listesini yapıldığı illere göre bu beş sayfaya ayıracağız. O halde, Sergiler sayfasını bir kere, New Page simgesini de beş kere tıklayın; sonra yeni sayfaların adlarını Doğu, Batı, Kuzey, Güney ve Orta diye değiştirin. Bu noktada klavyeden F5 tuşuna basarsanız, yeni yaptığınız sayfaların dosya adları sayfa başlıkları ile uyumlu şekilde düzeltilecektir (doğu.htm’i dogu.htm ve batı.htm’i bati.htm yapmayı unutmayın). Şimdi, Sergiler sayfasını iki kere tıklayarak FP Editör’de açın.
Ortak unsurları bulunan buna karşılık içeriği henüz olmayan bu sayfaya, “Sergi listesini görmek istediğiniz bölgeyi aşağıdaki haritada tıklayın” yazın, klavyede Enter tuşuna iki kere basın ve “Eklemek istediğiniz sergiler için lütfen Öneriler sayfasındaki formu doldurun” yazın. Sonra, imleci iki paragrafın ortasındaki boş paragrafa götürüp, Insert/Ekle menüsünden Image/Grafik maddesini seçin, ve harita dosyanız nerede ise bulup, OK’i tıklayın. Harita, ebad olarak sayfanız için çok büyükse, köşelerinden tutarak küçültebilirsiniz.
İki paragrafın ortasında belirince haritayı bir kere tıklayın ve Editör penceresinin alt kenarında beliren Grafik Editing Araç Çubuğu’na bakın. Çubuğun ilk simgesi olan okdan sonra, sırasıyla dikdörtgen, daire ve çok kenarlı (poligon) simgelerini görüyor musunuz? Bunlar, grafik üzerinde tıklanabilir bağlantılı bölge çizmek için kullanacağımız araçlar. Aynı yerde, çizdiğiniz bölgeleri topluca görmenizi sağlayan “Highlight Hotspots” (Bağlantı bölgelerini göster) ve grafik üzerine metin yazma ve bu metne bağlantı vermeye yarayan A harfi şeklindeki Text (metin) aracı da yer alıyor.
Bağlantı bölgeleri haritasını harita üzerine çizeceğimize ve illerimizin sınırları düz çizgi şeklinde olmadığına göre, bize çok kenarlı (poligon) aracı gerekiyor. Bu aracı tıkladığınızda Mouse işaretçisinin kalem şeklini aldığını göreceksiniz. Başlayın dikkatli bir şekilde ekrandaki harita üzerinde tayin ettiğimiz beş bölgenin sınırlarını denk geldikleri coğrafî bölgelere uygun şekilde çizmeye! (Maalesef, FP’de sayfayı ve grafiği büyütme imkanı yok! Ve küçük bir harita üzerinde il sınırlarını doğru şekilde çizebilmek zor olsa gerek!)
Çok kenarlı bir bağlantı bölgesi çizebilmek için, önce kalem şeklindeki imleci bölgenin başlayacağı bir noktaya getirerek, Mouse’un sol düğmesini tıklatın; Mouse işaretçisini yürüttüğünüzde tıkladığınız noktadan itibaren düz bir çizgi çizildiğini göreceksiniz; çizginin köşe yapmasını istediğiniz noktada Mouse düğmesini tıklayın ve Mouse’u sürüklemeye devam edin. Bölgeyi çizmeye başladığınız roktaya gelip de ilk noktanın üzerini tıkladığınızda, Create Hyperlink (Bağlantı Oluştur) kutusu açılacaktır. Çizdiğiniz bölge örneğin Ege ve Marmara’nın bileşimi idiyse, açılacak listeden bati.htm’i seçin. Diğer bölgeleri de harita üzerinde çizerek bu bölgeye ait bağlantının HTML dosyasını seçin. Bu işlem bittiği zaman ortaya şöyle bir görünüm çıkacaktır:

Mouse işaretçisini çizdiğiniz bölgelerin üzarine sürüklediğiniz zaman FP Editörün alt çerçevesinde bağlantı kurulmuş sayfanın adını görebilirsiniz. İsterseniz, klavyede CTRL tuşunu tutarak bölgelerinizi tıklarsanız, bağlantıyı sayfaya gidebilirsiniz.
Sitemizin giderek “usta işi” halini aldığını görüyorsunuz, değil mi?
Ses ve Video
Web sayfalarımızı zenginleştiren unsurlar arasında sayabileceğimiz ses ve videonun sitenin ve sayfanın genel içeriğine uygun olmaması halinde, ziyaretçileri en şaşırtan unsur olması da mümkündür. Ayrıca müzik ve video eserlerinin de telif hakkı bulunduğunu unutmamak gerekir.
Sayfalara ses yerleştirmek
FrontPage, en sık kullanılan MIDI, AU, WAV biçimleri dahil bir çok farklı ses dosyası türünü tanır ve kullanabilir. Ancak ziyaretçilerinizin Internet programları, sizin kullanacağınız bütün dosya biçimlerini tanımayabilir. Bu sebeple, bu üç ortak biçimdeki dosyaları kullanmalısınız. Ses dosyaları da grafik dosyaları gibi sıkıştırılabilir. Microsoft Active Media teknolojisi ile üretilecek projeler ve Real Audio (RA) bunlar arasında sayılabilir.
Web sayfasında ses dosyası, bir bağlantı olarak konulabilir; ziyaretçi bu bağlantıyı tıkladığı zaman Browser’ı bağlantılı ses dosyasını indirerek, çalacaktır. Amatör fotoğrafçılık sitemize fotoğrafçılık dersleri ile ilgili bir bölüm koyar ve bölüme “Ders 1,” “Ders 2” şeklinde ses dosyaları bağlantıları yaparsak, ziyaretçinin bu bağlantılardan birini tıklaması halinde, Browser programının bağlantılı ses icra programı devreye sokarak, ziyaretçinin ses dosyalarını dinlemesini sağlayacaktır.
Bunun dışında ses unsurundan arka-plan unsuru olarak da yararlanabiliriz. Bu durumda ses dosyası, içinde bulunduğu sayfa ile birlikte ziyaretçiye aktarılar ve sizin vereceğiniz ölçülere göre ya bir kere ya da sayfa açık olduğu sürece biteviye çalınır. Ziyaretçi, Netscape browser kullanıyorsa ve gerekli plug-in denilen ek programları kurmamışsa, arka-plan seslerini duyması mümkün olmayabilir.
Sitemiz, amatör de olsa fotoğrafçılıkla ilgili olduğuna göre, sayfalarımız açıldığı zaman bir fotoğraf makinasının deklanşör sesi duyulması, fena olmayabilir. Ana sayfamıza söyle bir ses ekleyerek, alıştırma yapabiliriz. Bunun için bize bir fotoğraf makinası deklanşör sesi içeren ses dosyası gerekiyor. Bilgisayarınızda ses kartı varsa (aslında ses kartı olmayan bilgisayar kalmı mı, diye sormak gerekir!) ve ses kartına bir mikrofon bağlı ise, istediğimiz sesi kaydedebiliriz. Filanca şarkıcının şarkısını müzik setinde çalıp, bu sesi kaydedersek, telif hakkı bize ait bir ses elde etmiş olmayız, ama kendi fotoğraf makinamızın çıkarttığı sesi kaydedersek, bunun telif hakkı bize ait olur. Bu sesi diyelim ki sabit diskimize “deklansor.wav” adıyla kaydettik. (Bu dosyayı PC World sitesinde bulabilirsiniz, veya alıştırma maksadıyla Windows’un kendi ses dosyalarından herhangi birini kullanabilirsiniz.)
FP Explorer’da Navigation görünümünde, Ana Sayfa’yı iki kere tıklayalım. Sayfamız FP Editör’de açıldığında herhangi bir boş yeri sağ tıklayarak, açılacak menüden Page Properties (Sayfa Özellikleri) maddesini seçelim. Açılacak kutunun birinci sekmesinde (General), “Background Sound” (Arka-plan sesi) başlıklı bölüme dikkat edin. Location (Mahal) kutusu boş, ve yanında Browse (Gözat) düğmesi var. Bu düğmeyi tıklayarak, ses dosyasının bulunduğu klasöre gidin ve dosyayı seçin. OK düğmesini tıklayarak Sayfa Özellikleri kutusuna geri döndüğünüzde, Location hanesinde seçtiğiniz dosyanın adının yazılı olduğunu göreceksiniz. Merak etmeyin, sayfayı ilk kaydettiğinde ve siteyi güncelleştirdiğinde FP bu dosyayı Web klasörüne koplayalayacaktır:

Bu kutuda Loop (döngü) hanesini görüyorsunuz. Buraya yazacağınız sayı, sayfa ziyaretçinin bilgisayarında görüntülendiğinde arka-plan ses dosyasının kaç kere çalınacağını gösterir. Bu kutuya 9999’a kadar bir rakam yapabilirsiniz; veya yandaki Forever (Sonsuz) kutusuna bir işaret koyarak sürekli çalınmasını sağlayabilirsiniz.
Sayfanıza arka-plan sesi yerleştirdikten sonra FP Editör’de Preview (Önizleme) sekmesine giderek, sesi dinleyebilirsiniz. Eğer ses sizin bile sinirinize dokunuyorsa, Normal sekmesinde sesi koyarken izlediğiniz yolu izleyip, Location hanesindeki dosya adını silmeniz, sesi kaldırmanız için yeter.
Sayfalara video yerleştirmek
Sayfanıza ses dosyası koymak, sayfanızı yeterince televizyona çevirmedi ise, bir de video koymaya ne dersiniz? Buna geçmeden dijital video konusuna kısaca değinelim.
Televizyonda izlediğiniz, televizyondan ya da kameradan kasete kaydettiğiniz, kasette kayıtlı olup da VCR/VTR aracılığıyla oynattığınız video, analog şekilde kaydedilmiştir. Analog video kaydının özel bir aygıt yardımıyla bilgisayarın sabit diskine aktarılmasına videonun dijitale çevrilmesi veya dijitalize edilmesi denir. Günümüzde doğrudan bilgisayara (veya bilgisayarın okuyabildiği bir ara ortama) kayıt yapabilen dijital video kameralar vardır. Dijital video da grafik ve ses gibi bir çok biçimde kaydedilebilir. Microsoft’un Windows için geliştirdiği dijital video biçimine AVI (Audio/Visual Interleaved) denir. Daha başka dijital video kayıt ve sıkıştırma biçimi de vardır. FP, AVI dosyalarını okuyabilir. Ayrıca AVI, Web Browserlar arasında da en yaygın tanınanıdır. Intel Firmasının Indeo Video, Apple Firmasının QuickTime ve Microsoft Firmasının Active Media video teknolojileri, RealAudio-Video firmasının RA sıkıştırma yöntemi,
Internet’te ücretsiz ve telif hakkından vazgeçilmiş video dosyalar bulunabilir. Fakat herhangi bir sinema filminin bir bölümünü bile dijitale çevirip, sitenize koyamazsınız. Film yapımcıları telif haklarını koruma işini çok ciddiye alırlar! Yeni ve giderek ucuzlayan dijital video kameraları ile kendi filminizi kendiniz çekip, sitenize koyarsanız, buna kimse bir şey diyemez! Fakat alıştırma maksadıyla PC World’ün CD Magazin’indeki herhangi bir AVI dosyasını kullanabilirsiniz. PC World sitesinde bu kitapçıkla ilgili dosyalar arasında Test.avi adlı bir örnek dosya bulacaksınız.
Web sitesinde video ile ilgili son uyarımız, video dosyalarının çok büyük yer tutması ve dolayısıyla ziyaretçinizin bilgisayarına indirilmesinin çok uzun zaman almasıdır. 800 KB’dan büyük video dosyalarına sitenizde yer vermemeniz gerekir.
Şimdi bir örnek uygulama yapalım. Web sitemizin Navigation görünümünde Yeni Teçhizat sayfasını iki kere tıklayın; açılan sayfada metin imlecinin bulunduğu yeri değiştirmeden, Insert/Ekle menüsünden Active Elements (Hareketli Unsurlar) maddesini, onun alt menüsünden de Video maddesini seçin. Sabit diskte dosya bulma düğmesini tıklayarak, video dosyasının bulunduğu yere gidin. Aradığınız videoyu bularak, ve OK’i tıklayarak, sayfaya geri dönün. FP, seçtiğini videonun birinci karesini görüntüleyecektir. Preview sekmesini tıklarsanız, videoyu izleyebilirsiniz.
Sayfanıza koyduğunuz videonun nasıl gösterileceğini denetlemeniz mümkündür. Halâ Preview sekmesinde iseniz Normal’i tıklayın ve video kutusunu sağ-tıklayarak açılacak menüden Image Properties maddesini seçin. Açılacak kutuda ikinci sekme olan Video’da sayfanızdaki videonun nasıl görüntüleneceğine ilişkin kontrolleri göreceksiniz:

Video Source (Video kaynağı) olarak dosyanızın adı yazılı olacaktır. Hemen altında, ziyaretçinizin Browser ekranında bu videonun oynatılması ve durdurulmasına ilişkin kontrol düğmelerinin görüntülenip görüntülenmemesini sağlayan “Show Controls in Browser” (Browser’da Kontrolleri Göster) kutusunu görüyorsunuz. Bu kutuya işaret koyarsanız, ziyaretçi videoyu istediği zaman oynatabilir, istediği zaman durdurabilir. Çok uzun ve özellikle eğitim-öğretim amacıyla verdiğini videolarda ziyaretçiye kontrol imkanı vermek gerekir. Videonun ne zaman gösterileceğini belirleyen iki kontrol göreceksiniz. “On File Open” (Dosya açılınca) maddesini işaretlerseniz, sayfanız ziyaretçinin bilgisayarına indirildiği anda video oynayacaktır. “On Mouse Over” (Mouse üstüneyken) maddesi ise ziyaretçinin Mouse işaretçisini videonun üzerine sürüklediği zaman videonun gösterilmesi sağlar. Bu maddeyi seçerseniz, ziyaretçi Mouse işaretçisini uzaklaştırdığı anda video durur; işaretçiyi videonun üzerine getirdiği anda video baştan başlar. Eğitim-öğretim amaçlı videoda bunu yapmak doğru olmaz.
Hover Düğmesi ile Video ve Ses
Sayfalarınıza video (veya ses) dosyalarını Hover düğmesi olarak da yerleştirebilirsiniz. İngilizce “üzerinden geçmek, üzerinden uzmak, üzerinde dolaşmak” gibi bir anlama sahip olan bu kelimele nitelenen düğme, FP tarafından Java programcığı vasıtasıyla çalıştırılan bir dinamik HTML (DHTML) uygulamasıdır. Java programını ve bu programın gerektirdiği parametreleri FP kendisi oluşturacaktır.
Web sitemizin Navigation görünümünde Yeni Teçhizat sayfasını tekrar iki kere tıklayın; açılan sayfa biraz önce koyduğunuz videoyu tıklayın ve klavyede Delete tuşuna basın. İmlecinin bulunduğu yere örneğin “Bu video ile netlik ayarı yapmak için gerekli bilgiler verilmektedir.” Yazın ve iki kere Erter’a basın. Sonra, “Netlik ayarları fotoğraf makinalarında ve objektiflerde farklı konumlarda bulunabilir” yazın. İmleci iki paragraf arasındaki boşluğa getirin ve Insert/Ekle menüsünden Active Elements (Hareketli Unsurlar) maddesini, onun alt menüsünden de Hover Button maddesini seçin. “Button Text” (Düğme metni) kutusundaki “Button text” kelimelerini silip yerine Video yazın. “Link to” kutusunun sağındaki Browse düğmesini tıklayarak, düğmenin kontrol edeceği video dosyasını bulun (Bizim örneğimizde Test.avi dosyası). Hover Button kutusunda ziyaretçinin tıklayarak videoyu açacağı ve içinde “Video” kelimesinin bulunacağı dinamik düğmnin diğre bazı özelliklerini de göreceksiniz. Düğmenin asıl rengi, ziyaretçi Mouse işaretçisini düğmenin üzerine getirdiği zaman düğmede ulaşacak etki (Effect) ve bu sırada düğmenin alacağı farklı renk gibi özellikleri buradan ayarlayabilirsiniz. FP, etki olarak düğmenin ortasında bir alanın parlaması şeklindeki Glow (Parla) etkisini seçecektir. İsterseniz bu etkiyi ve renkleri değiştirebilirsiniz. Bu kutuda işiniz bittiği zaman OK’i tıklayın. Bu suretle oluşturduğunuz düğme, ziyaretçinin Browser’ında üzerine Mouse işaretçisi geldiği zaman tıklandığında bir başka eylem olacağı veya bir başka bağlantının sağlanacağı belirtisi olarak şekil değiştirerek ziyaretçinin dikkatini çekecektir. Mouse işaretçisi bu düğmenin üzerinde olduğu sırada, Browser perceresinin alt çerçevesinde, “test.avi” dosya adı okunacaktır.

Bir videoyu sayfanıza bir Hover düğmesi yardımıyla koyarsanız, bu düğme tıklandığında video ziyaretçinin bilgisayarına sayfadan ayrı olarak indirilir ve Browser programının bağlı olduğu aracı program (Real Player, MS Media Player, vs.) aracılığıyla gösterilir. Bu aracı programın penceresi, Browser’dan bağımsız ve sizin videonuz yüklenmiş olarak, ziyaretçi tarafından kapatılıncaya kadar açık kalır. Eğitim-öğretim veya gösteri amacıyla ziyaretçilerinize göstermek istediğiniz videoları sayfanıza Hover düğmesi yardımıyla koymanın daha uygun olduğu bir çok durum düşünebilirsiniz.
Ders 6: Formlar
Internet’te herşey, siteden ziyaretçinin bilgisayarına doğrudur. Ya da öyle görünür. Gerçekte bir Browser, bir site ile bağlantı kurduğu anda, siteden aldığı kadar olmasa bile belirli bir miktarda, o da siteye, ya da sitenin bulunduğu Web Server’a bilgi verir. Form, Browser’dan Server’a, daha doğru ifadesiyle ziyaretçiden site sahibine bilgi akışını bir şekle bağlar; bu bilgileri kullanılır hale getirir.
Site sahibi olarak ziyaretçilerinizden bazen bir konuk defterini doldurmasını, sitenizle ilgili görüşlerini ve düşüncelerini size bildirmesini istersiniz; bazen sitenize girebilmek için ziyaretçi adını ve şifresi yazmak zorundadır. Bütün bu ziyaretçiden site sahibi olarak size doğru akacak bilgiler, form arıcılığıyla siteye ulaşır.
Form ile siteye (siteye evsahipliği yapan Web Server’a) gelen bilgilerin bir program tarafından karşılanıp, işlenmesi gerekir. FrontPage piyasaya sürülünceye kadar Web Server programları CGI işlemleri için Perl ve benzeri dillerle yazılmış, ek programları yardıma çağırırlardı. CGI ve işlevlerine daha önce değinmiştik. Şimdi bir form yapacağız ve bu formla ilgili bilgileri nasıl işlemesini istediğimizi FP’e bildireceğiz. FrontPage, sitemizi daha sonra kendisiyle uyumlu bir Server’a ev sahipliği yapması için verirken, bu talimatlarımızı Server’a aynen aktaracaktır.
Örnek sitemizde FP bizim için bir değil, bir kaç form oluşturdu. Fakat bu önemli konuyu daha iyi kavrayabilmek için, biz kendi formumuzu tamamen sıfırdan inşa edelim. Önce FP Explorer’da Navigation görünümünde, “Öneriler Tartisma Sorular ve Cevaplar” sayfasının adını kısaltıp Öneriler yapın; bu sayfanın dosya adını da Oneriler.htm olarak düzeltin. Bu sayfaya bağlı üç sayfadan Öneriler sayfasının adını Görüşleriniz; HTML dosyasının adını Gorusform.htm olarak değiştirin. Yeni Görüşler sayfasını iki kere tıklayın ve Editör’de açıldığında sayfanın içinde göreceğiniz “Use the form..” diye başlayan metni ve altındaki form unsurlarının tümünü tarayıp, klavyede Delete tuşuna basarak silin. Silemediğiniz unsur kalırsa, sayfanın altındaki HTML sekmesini tıklayarak, açılacak sayfada
...
etiketlerinin arasında kalan herşeyi, etiketler dahil, silin. Normal sekmesini tıklayarak sayfaya geri döndüğünüzde eski formdan hiç bir iz kalmayacaktır. Şimdi, sıfırdan bir form inşa edebiliriz.
Formun Unsurları
Internet’te bir çok sitede gördüğünüz gibi, formlarda genellikle metin girmeye mahsus kutular, seçme yapmaya yarayan, adına radyo düğmesi denen ve içine bir nokta konan seçenek maddeleri, yine tercih belirtmekte kullandığınız fakat içine çarpı işareti konan kutular, yanındaki seçme okunu tıkladığınızda açılan ve içinde tercih etmeniz için çeşitli seçenekler bulunan listeler, ve nihayet bu formu göndermeye veya içindeki silmeye yarayan düğmeler bulunur. Şimdi örnek formumuzda “Form Field” (Form alanı) denen bu unsurların hepsini kullanalım.
Metin imlecinin durduğu yere şu kısa sunuş paragrafını yazabilirsiniz:
“Görüşleriniz benim için çok önemli
Sitemi ziyaret ettiğiniz ve görüşlerinizi benimle paylaşmak istediğiniz için teşekkür ederim. Bu formu doldurarak eleştirilerinizi veya arzularınızı bana iletebilirsiniz. Sitemde yayınlanmasını arzu ettikleriniz dışında, vereceğiniz bilgileri hiç bir kişi veya kuruluşla paylaşmayacağımı bildirir, saygılar sunarım.”
“..sunarım.” kelimesinden sonra klavyede Enter’a basın ve imleç yeni paragrafın başında iken Insert/Ekle menüsünden Form Field’i, onun açacağı menüden de “One-line Text Box” (Tak satırlık metin kutusu) maddesini seçin. Bu maddeyi tıkladığınız anda, boş paragrafın altında, kesik çizgili bir kutu içinde boş bir metin kutusu ile iki düğme belirecektir. Kesik çizlgili kutu, sayfanızdaki formun tümünü kapsayan alandır; bunun içinde de şimdilik üç form alanı bulunuyor. Her form, en az bir (Gönder), genellikle iki (Gönder ve Sil) komutu içermelidir. Formun içine komut düğmesi koymayabilirsiniz; ama o zaman ziyaretçi bu forma yazacağı şeyleri veya yapacağı tercihleri size (sitenize, sitenizin ev sahibi Web Server’a) ulaştıramaz. Gönder düğmesi (üzerinde ne yazarsa yazsın) formdaki bilgileri göndermeye yarar; yine üzerinde ne yazarsa yazsın Sil düğmesi ise ziyaretçinize formu yeniden doldurması için bir kolaylık sağlar. Formunuza Sil düğmesi koymazsanız, ziyaretçi yanlış yazdığı şeyler tek tek düzeltmek zorunda kalacaktır. FP, bir form alanı açtığınız ve içine bir metin kutusu koyduğunuz anda, bu formun size ulaştırılması için bir Gönder (Submit) ve bir de Sil (Reset) düğmesi koyarak, formunuza işlevsellik kazandırmış oldu.
Form alanının içini tıklar ve klavyede sağ-sol, aşağı-yukarı tuşlarına basarsanız, imlecin form alanı içinde hareket ettiğini göreceksiniz. Bu suretle imleci, metin kutusunun soluna getirin ve (tırnak işaretlerini yazmadan) “Adınız:” yazın ve bir boşluk verin. Sonra, sağ ok tuşuna basarak, imleci metin kutusunun sağına geçirin ve klavyede Shift tuşunu tutarak Enter’a basın. Böylece imleci tam bir paragraf boşluğu vermeden aşağı satıra değil, sadece bir satır aşağı geçirmiş olursunuz. Şimdi “Soyadınız:” yazın ve bir boşluk verdikten sonra, Insert menüsü yoluyla bir tek satırlık metin kutusu daha girin. Bu kutunun da sağında Shift+Enter’a basın. Fakat iki metin kutusu tam alt alta gelmedi! “Adınız:” kelimesinden sonra bir kaç boşluk vermeyi deneyin. Form tasarımının en güç tarafı kutuların etiketlerini (Adınız, Soyadınız gibi kelimeleri) ve bunların metin kutularını hizalamaktır. Siz kendi ekranınızda bu hizalamayı başarsanız bile, ziyaretçinizin Browser programının kullandığı varsayılan harflere göre, form unsurlarınızın hizası yine bozulabilir. Yol yakınken, böyle boşluklarla hiza tutturma yerine, tablodan iskelet unsuru olarak yararlanma yoluna gidelim.
Metin imlecini, “Adınız:” kelimesinin tam soluna getirin ve Table (Tablo) menüsünden Insert Table (Tablo ekle) maddesini seçin ve açılan kutuda Rows (Sıralar) hanesine 15, Columns (Sütunlar) hanesine de 2 yazın. Layout (Konum) ayarlarını değiştirmeden, Width (Genişlik) hanesindeki 100 rakamını 95 olarak değiştirin. OK’i tıkladığınızda Form’un içinde bir tablo belirecektir. Tablonun altındaki metin kutuları ile “Adınız:” ve “Soyadınız:” kelimelerini silin. Düğmeler kalsın. Şimdi sırasıyla şu işleri yapabilirsiniz (tırnak içinde gösterilen yazıları yazarken tırnak işaretini yazmayacaksınız):
1. Birinci sıra-birinci sütuna “Adınız:” yazın;
2. İkinci sıra-birinci sütuna “Soyadınız:” yazın;
3. Üçüncü sıra-birinci sütuna “E-Adresiniz:” yazın;
4. Dördüncü sıradaki iki kutuyu birleştirin (iki kutuyu birden tarayın; herhangi birini sağ-tıklayın, açılacak menüden Merge Cells (Hücreleri birleştir) maddesini seçin. Sonra bu ku ktunun içine “Amatör fotoğrafçı mısınız?” yazın;
5. Altıncı sıradaki iki kutuyu birleştirin ve bu kutuya “Sitemden yararlandınız mı?” yazın;
6. Sekizinci sıradaki iki kutuyu birleştirin ve bu kutuya “Beğendiğiniz fotoğraflar:” yazın;
7. 10’ncu sıradaki iki kutuyu birleştirin ve kutuya “Duyurmak istediğiniz bir sergi ve gösteri varsa, aşağıdaki kutuya yazabilirsiniz:” yazın;
8. 12’nci sıradaki iki kutuyu birleştirin ve bu kutuya “Fotoğraflarımla ilgili eleştirilerinizi belirtmek isterseniz, aşağadaki kutuya yazabilirsiniz:” yazın;
9. Üzerinde “Submit” yazılı düğmeyi tıklayın ve Mouse işaretçisiyle tutarak, 15’nci sırada birinci sütundaki kutunun içine bırakın. Aynı şekilde üzerinde “Reset” yazılı düğmeyi, aynı sırada ikinci sütuna taşıyın;
10. Birinci sırada ikinci sütunu tıklayın; Insert/Form Field/One-line Text Field’i seçin; aynı şekilde ikinci sırada, ikinci sütuna ve üçüncü sırada ikinci sütuna tek satırlık metin kutusu koyun;
11. Beşinci sırada ikinci sütunu tıklayın; Insert/Form Field/Check Box (İşaret kutusu) maddesini seçin. Hücrede kare şeklinde kutu belirince, bir aralık verin ve “Evet” yazın; aynı yolla ikinci bir İşaret Kutusu ekleyin ve onun yanına “Hayır” yazın.
12. Yedinci sırada ikinci sütunu tıklayın; Insert/Form Field/Radio Button (Radyo düğmesi) maddesini seçin. Hücrede içi boş küçük daire belirince, bir aralık verin ve “Evet” yazın; aynı yolla ikinci bir Radyo Düğmesi ekleyin, yanına “Hayır”; üçüncü bir radyo düğmesi ekleyin ve yarına “Kısmen” yazın;
13. Dokuzuncu sırada ikinci sütunu tıklayın; Insert/Form Field/DropDown Menu (Açılan menü) maddesini seçin. Hücrede solunda seçme oku olan bir kutu belirince, bu kutuyu sağ-tıklayın ve açılacak menüden Form Field Properties (Form Alanı Özellikleri) maddesini seçin. DropDown Menu Properties kutusunda, sağdaki Add (ekle) düğmesini tıklayın; açılacak kutuda Choice (Tercih) hanesine “Bir tercih yapın” yazın; Specify Value: (Bir değer belirt) kutusuna işaret koyun ve bu satırın altındaki haneye “Tercih yok” yazın; OK’i tıklayın. Tekrar Add’i tıklayın, Choice olarak “Hiçbirini,” yazın; Value kutusuna işaret koyduğunuzda Value hanesinde “Hiçbirini” kelimesi belirecektir. OK’i tıklayın. Aynı yöntemle Doğa, Gezi, Portre ve Diğer seçeneklerini ve değerlerini girin. Properties kutusunun Height (Yükseklik) hanesine 1 yazın. “Allow multiple selections” (Çok tercihe izin ver) sorunun karşısında No (Hayır) seçeneğinin işaretli olmasına dikkat edin; ve kutunun OK düğmesini tıklayın.
14. Önce 11’nci, sonra 13’ncü sıradaki iki hücreyi birleştirin ve bu hücrelere Insert/Form Field/Scrolling Text Box (Kaydırılan metin kutusu) ekleyin. Kutu belirince, sağ ve altındaki tutamakları kaydırarak, ebadını genişletin.
Formunuzun oluşturulması bitti; fakat görünümle ilgili bir kaç iş daha yapılabilir. Örneğin, önce tablonuzun çerçevelerini kaldırın (Herhangi bir hücreyi sağ tıklayın ve açılacak menüden Table Properties’i seçin; Border Size’ı sıfır yapın), sonra tablonun hücreleri sağ tıklayarak ve açılacak menüden Cell Properties (Hücre Özellikleri) maddesini seçerek hücrenin içindeki unsurun zevkinize göre ortada, solda veya sağda olmasını sağlayın.

Alanlar ve Değerler
Sıra geldi, ziyaretçilerin bu formla sitenize (sitenize ev sahipliği yapan Server’a) göndereceği bilgilerin kullanışlı hale getirilmesine. Forma koyduğunuz bütün alanların (işaret kutuları, radyo düğmeleri, seçmeli liste unsurları ve metin kutuları) bir değeri vardır, ve bu değer Server’a bir ad altında gönderilecektir. Bu ad ve değer çifti size ya bir metin dosyasına eklenerek ya da bir elektronik mektup ulaştırılacaktır; bu bilgiler elinize geldiği zaman anlamlı olması gerekir. T1=Ali veya T2=Veli pek anlamlı sayılmaz; Adı=Ali, Soyadı=Veli ise çok daha kullanışlı bilgidir. Aynı şekilde R1=V2 yerine “Yararlı=Hayır” çok daha anlamlı olur. Bunu, beğenilen fotoğraf türleri sorusunun cevabı olan seçenek listesinde kısmen yaptık; seçeneklere uygun değerler verdik, Şimdi Insert yoluyla formunuza eklediğiniz alanları sırasında sağ tıklayarak ve Form Field Properties maddesini seçerek yapalım.
1. Adınız’ın karşısındaki metin kutusunun Name/Adı hanesine “Ad” yazın. Bu kutudaki Tab Order hanesine 1 yazın. (Tab Order/Sekme sırası, ziyaretçinin formun haneleri arasında klavyesindeki sekme tuşuna basarak ilerlemesi halinde hangi kutudan hangi kutuya gideceğini belirler.) Sonra OK’i tıklayın.
2. Soyadınız’ın karşısındaki metin kutusunun Name/Adı hanesine “Soyad” yazın. Tab Order, 2 olacak.
3. E-adresiniz’in karşısındaki metin kutusunun Name/Adı hanesine “Eadres” yazın. Tab Order, 3 olacak.
4. “Amatör Fotoğrafçı mısınız?” “Sitemden yararlandınız mı?” ve “Beğendiğiniz fotoğraflar?” sorularına istediğimiz cevaplarda olduğu gibi, ziyaretçinin tercih yapacağı durumlarda bize ulaşacak bilginin adı ile tercih edilen seçeneğin değeri birleştirilecektir. Bu sebeple, bu soruların cevapları olacak seçeneklerin hepsini adı aynı olmalıdır. Buna göre, Amatör fotoğrafçı mısınız?” sorusunun cevap şıklarından olan Evet’in önündeki kutuyu sağ tıklayın; açılacak menüden Form Field Properties’i seçin ve Name/Adı hanesine “Amator” yazın. (Bu kelimeyi ne tür bir Browser’ın Server’a yollayacağını ve Server’ın ne tür bir sistemde çalışacağını bilmiyoruz. Browser ve Server’ın Türkçe’yi desteklemeyeceği ihtimalini dikkate alarak, sistem değişkeni olacak bu kelimeyi Türkçe yazmaktan kaçındık!) Value/Değer hanesine “evet” yazın. Tab Order, 4 olacak. Hayır kutusu sağ-tıklayın; açılacak menüden Form Field Properties’i seçin ve Name/Adı hanesine yine “Amator”; Value/Değer hanesine “hayir” yazın (yine Türkçe harften kaçındık); Tab Order’ı 5 yapın. Şimdi, ziyaretçi Evet’i de işaretlese, Hayır’ı da işaretlese, Browser, Server’a aynı bu kutuların değerlerini aynı ad’la gönderecektir. (Dikkat: “Amator” kelimesini her iki kutuda da aynı şekilde yazın!)
5. Bu işlemin benzerini, “Sitemden yararlandınız mı?” sorusunun karşılıklarına da yapacağız. Burada Name/Adı hanesine “Yarar” ve Value/Değer hanesine her üçü için sırasıyla “evet,” “hayir” ve “kismen” yazacağız. (Dikkat: “Yarar” kelimesini bazı kutularda büyük harfle, bazılarında küçük harfle yazmayın!) Evet’in sekme sırası 6, Hayır’ın 7 ve Kısmen’in 8 olacak.
6. “Beğendiğiniz fotoğraflar” sorusunun cevap seçenekleri kutusunu sağ tıklayın; açılacak menüden Form Field Properties’i seçin ve Name/Adı hanesine “Begeni” yazın. Bu kutunun Valu/Değer bölümünü daha önce doldurmuştuk. Tab Order, 9 olacak.
7. Duyurulmak istenen olaylarla ilgili metin kutusunun adını “Duyuru,” sekme sırasını 10 yapın.
8. Eleştiri metin kutusunun adını “Elestiri,” sekme sırasını 11 yapın,
9. Submit düğmesinin adını “Gonder,” Value/Label (Değer/Etiket) hanesini “Gönder” ve sekme sırasını 12 yapın.
10. Reset düğmesinin adını “Sil,” Value/Label hanesini “Sil” (kelimenin önüne ve arkasına üç boşluk koyun!) ve sekme sırasını 13 yapın.
Form Bilgilerini İşleme
Formun bilgi alıp-verme işinin teknik bölümünü artık sonuçlandırabiliriz. Bunun için formun bir yerini sağ tıklayın; açılacak menüden Form Properties (Form Özellikleri) maddesini seçin:

FrontPage, sitenizi FrontPage Extensions yüklenmiş bir Server’da ziyaretçilerinize açacağınızı varsayarak, formla elde edeceğiniz bilgilerin tabi tutulacağı işlemleri FP Extensions’a göre belirliyor. Ancak arzu ederseniz, FP, formunuzun sağlayacağı bilgileri, özel bir programa, CGI programına, Active Server Pages teknolojisi ile çalışan bir programa veya Netscape Server API denen bilgi işlem araçlarına da gönderebilir. Burada FP Extensions üzerinde duralım.
FrontPage Extensions (FPE) adı verilen ve Server’da çalışan programcıklar, bir ziyaretçinin Browser’ın Server’a bilgi akışı olduğu zaman (ziyaretçi formdaki Gönder düğmesini tıkladığı zaman) bir kaç iş yapabilirler. Kısaca bu işlemlere değinelim:
1. FPE, önce, ziyaretçinin formu doğru doldurup doldurmadığını denetler. Form Field Properties kutularında gördüğümüz Validation düğmesi ile açabileceğini denetleme ve doğrulama kutularında bu alana örneğin sadece harf veya sadece rakam yazılmasını, yazılacak metnin belirli bir harf toplamını, yazılacak rakamın belirli bir büyüklüğü geçmemesini sağlayabilirsiniz. Formda boş bırakılmasını arzu etmediğiniz alan varsa, bunu belirtebilirsiniz. FPE, formun Validation/Doğrulama şartlarını uygun olup olmadığını denetledikten sonra, uygunsuzluk bulursa, ziyaretçiyi sizin vereceğiniz bir metni Browser’ına göndererek uyarır. (Bu metnin HTML koduyla yazılmış olması gerekir.) Bu denetleme işlemini sitenizin güvenliğini arttırmak için kullanabilirsiniz. Örneğin bazı kötü niyetli kişilerin elektronik posta adresi olarak bazı işletme sistemlerinde çalışan Web Serverların anlayacağı dilden komut kelimeleri gönderdikleri bilinir. Mesela içinde boşluk olan elektronik adresi reddetmek adresin doğruluğunu sağlamak için de iyi olur.
2. FPE, form doğru doldurulmuşsa, ziyaretçinize sizin belirleyeceğiniz bir teşekkür mesajı gönderebilir. (Bu metnin de HTML koduyla yazılmış olması gerekir.)
3. FPE, doğru bir form bilgisinin kendisine ulaştığını farkedince formla Server’a gelen bilgileri, ya kendisi basit kayıt işlemine tabi tutar, ya yine kendisine ait Tartışma Grubu İşlemcisine aktarır, ya da bir başka programa devreder. Bu bilgilerin FPE tarafından basit kayıt işlemine tabi tutulacaksa, başlıca iki işlem yapılır: bu bilgiler bir veya iki metin dosyasına eklenir; ve/veya bir elektronik posta adresine gönderilir. Bu işlemlerden hangisinin yapılmasını istiyorsanız, bunu Form Properties kutusundaki ayarlarla belirtirsiniz. Bu işlemlerden hangisini seçeceğinizi bilmiyorsanız, kutudaki ayarlara dokunmayın.
Form bilgisi işlemleri göründüğü kadar karışık değildir. Bir kere FP, bu bilgileri ziyaretçilerin giremeyeceği, sadece Server’ı işletenlerle Site sahibi olarak sizin ulaşabileceğiniz “_private” adlı bir klasör oluşturacaktır. Bu klasöre, FP Editör’ü kullanarak, “Teşekkür ederim.. Formunuzu aldım.. Gerekeni yapacağız..” anlamında bir içeriği bulunan ve adı tesekkur.htm olan; “Formun doldurulmasında hata var. Lütfen tekrar doldurun” gibi bir cümle içeren, ziyaretçiye forma geri dönmesini sağlayan bir bağlantı veren ve adı hata.htm olan iki dosya kaydedin. Form Properties kutusunda Options/Seçenekler düğmesini tıklayarak açacağınız kutuda bu dosyalara bağlantı sağlayın:

Options kutusunda dört sekme göreceksiniz. Birinci sekmede formdan gelen bilgilerin kaydedileceği dosya ile ilgili ayrıntılar bulunur. Bu dosyanın düz yazı, Web sayfası veya herhangi bir veritabanı biçiminde olmasını buradan sağlayabilirsiniz. Ayrıca formdaki alan adlarının alan değerleri ile birlikte kaydedilip edilmeyeceği sonuçların dosyanın baş tarafına mı, sonuna mı ekleneceği gibi ayrıntıları da burada göreceksiniz. Form bilgilerini iki ayrı dosyaya kaydettirmek istiyorsanız, bunu da burada belirteceksiniz. Form sonuçlarının bir elektronik adrese elektronik posta olarak gönderilmesini de istiyorsanız, bunun ayrıntılarını ikinci sekmede belirtebilirsiniz. Alıcı elektronik posta adresi, formun oluşturacağı mesajlara verilecek ortak konu adı, mesaja nelerin dahil edileceği gibi unsurlar bu sekmededir. Üçüncü sekme olan Confirmation/Onaylama bölümünde ise hatalı ve doğru formlara gönderilecek karşılık sayfaların adlarını belirtebilirsiniz. Formunuzun herhangi bir alanında Validation kuralı yoksa, bu sekmedeki ikinci bölüm etkin olmaz. Ve nihayet dördüncü sekme olan “Saved Fields” (Kaydedilecek alanlar) bölümünde formun hangi alanlarının kayıtlara geçirilmesini istediğinizi belirtmeniz mümkündür. Bu son sekmede ikinci bölümde, formda olmayan ama her Browser’ın formla birlikte Server’a otomatik olarak gönderdiği saat, tarih, ziyaretçinin bilgisayarının adı, ziyaretçinin adı ve kullandığı Browser’ın türü gibi bilgileri de kaydettirme imkanınız vardır.
Arama Formu
FP, sadece ziyaretçilerinizin dolduracağı formlar oluşturmakla kalmaz, fakat bir de Arama Formu (Search Form) oluşturmanız için araç sağlar. Arama formu ile ziyaretçi formu arasındaki başlıca fark, arama formunun FrontPage Extensions’ın bir parçası, yani bir program arayüzü olmasıdır. Bu form ve ona bağlı program, elde edeceği sonuçları site sahibi olarak size ulaştırmaz, ziyaretçiye gönderir.
Sayfanıza koyacağınız Arama Formu’nun işleyebilmesi için sitenize evsahipliği yapan Server’da mutlaka FP Extensions’ın kurulu ve çalışır olması gerekir. FPE, arama formu ile ziyaretçinin sitenize göndereceği arama emrini icra eder ve sonuçları (hazır verilen fakat sizin istediğiniz gibi değiştirip yeniden biçimlendirebileceğiniz) bir şablona yazarak, ziyaretçiye gönderir.
Bu kitapçıktaki örnekleri birlikte yaptı isek, oluşturduğunuz sitede, Ara adlı bir sayfa ve içinde (henüz değiştirmediğimiz için) İngilizce bir metin ve arama formu var.
Sitenize, bugüne kadar çok yüksek ek ücretlerle kazanılabilen Arama Motoru imkanını iki tıklamayla kazandırmak istiyorsanız, ya bu sayfayı düzeltin, ya da yeni bir sayfa açıp, arama formu girin. Arama Formu, sayfanıza Insert menüsünde Active Elements maddesinden Search Form (Arama Fodrmu) maddesi seçilerek konulur. İster boş bir sayfaya yeni bir Arama Formu girin ve oluşacak kutuyu sağ tıklayın; isterseniz, mevcut Ara sayfasındaki arama formunu sağ tıklayın; açılacak menüden FrontPage Componet Properties (FrontPage Unsuru Özellikleri) maddesini seçin ve arama moturu bağlantınızın başlıklarını verin:

Bu kutunun ikinci sekmesinde değişiklik yapmak gerekmez. Tamam’ı tıkladığınızda verdiğiniz başlıkların yer aldığı Arama Moturu bağlantısını göreceksiniz. Arama moturunun üstüne, ziyaretçilerinize bu bağlantının nasıl kullanıldığını anlatan bir kaç cümlelik bir açıklama notu da yazabilirsiniz. Bu metinde anlatmak istediğiniz bilgiler, Microsoft Query Language ile aramanın nasıl yapıldığına ilişkin olmalıdır. Query Language denen arama dilinde, AND, girilen bütün kelimelerin birden bulunduğu metinlerin bulunmasını; OR, girilen kelimelerin herhangi birinin bulunmasını; NOT, kendisinden sonra gelen kelimenin bulunmamasını sağlar. “*” harfi ile baştarafı verilen karakterleri içeren bütün kelimelerin bulunmasına imkan verir:

Sayfanıza koyacağınız arama formunun sonuç elde edebilmesi ve bu sonuçları ziyaretçiye bildirebilmesi için sitenize ev sahipliği yapan Server’da FrontPage Extensions’ın yüklü ve çalışır durumda olması gerekir. Server’ı işleten firma veya kişi size FP Extensions’ın arama sonuçlarını yazacağı şablonu oluşturma veya düzeltme imkanı verecektir. Fakat genel olarak bu sayfada, sitenizde bulunan ve arama yapılan kelime veya kelimelerin içinde geçtiği ve ziyaretçilerden gizlenmemiş olan bütün belgelerin bir listesi bulunacak ve ziyaretçi bu listedeki bir belge adını tıkladığında belgenin içeriği ziyaretçinin bilgisayarında görüntülenecektir.
Ders 7: Sitenizi Sınayın ve Yayınlayın
İşte bu kadar.. Sitemizi, büyük ölçüde FrontPage’in yardımıyla ve oldukça kolay inşa ediverdik. Fakat Internet’te herşey her zaman planlandığı gibi yürümez. Bunun için sitemizi Internet’e koyarak, kamuoyuna açmadan önce kendi sabit diskimizde sınamamız gerekir. Sitemizin gerçek bir Server’da olması halinde işleyecek FrontPage Extensions programıyla yapılacak form bilgilerini işleme ve arama işi dışında, diğer unsurlarının işlediğini, bağlantıların gerçek hedeflerini bulduğu, ses ve video dosyalarının yerli yerinde olduğunu sınamak zorundayız.
Bu kitapçıktaki örnekleri birlikte yaptıysak, sizin siteniz de şu görünümü almış olmalı:

Navigation görünümünde sitenizin planını bu şekilde görebilmek için boş bir yeri sağ-tıklayın ve açılacak menüden Rotate/Döndür maddesini seçin. Sağdaki menülerle alttaki klasör ve dosya listesni çerçevelerini sağa ve alta iterek kapatabilirsiniz.
Sitenin sınanması ve yayınlanması, bir kaç aşamadan oluşur. Şimdi sırasıyla bu işleri yapabiliriz.
Bağlantıları Doğrulatma
Sitemizi oluşturan sayfaların kendi aralarında ve sayfaların içinde başka sitelere çeşitli bağlantılar bulunur. Önce bu bağlantıların geçerli ve şler vaziyette olduğunu denetmemiz gerekir. FP’in Hyperlinks görünümünü seçerseniz, sayfalarınızın kendi aralarında ve başka yerlerle bağlantılarını şema halinde görebilirsiniz:

Bu görünümde her sayfanın ana sayfaya göre konumu gösterilir. Sayfaların üzerindeki artı işaretini tıklarsanız, o sayfadan aşağı doğru veya başka yerlere bağlantıları da görebilirsiniz. Örneğin burada, Yeni Filmler sayfasının Yenilikler sayfasına iki bağlantısı, Yeni Teçhizat sayfasına ise bir bağlantısı bulunuyor.
Bağlantıları şema olarak görmek hangi sayfanın hangi sayfaya bağlantısı olduğunu gösterir; ama bu bağlantının kopuk olup olmadığını göstermez. Bunu sağlamak için, FP’in Tolls/Araçlan menüsünden Verify Hyperlinsk/Bağlantıları Doğrula maddesini seçmemiz gerekir. FP, site içi bağlantıları kolayca denetleyecektir; fakat site dışı bağlantıları, başkalarının sitelerine verdiğiniz linkleri sınayabilmesi için, bulunduğu bilgisayarın Internet bağlantısı olması gerekir. Bilgisayar Internet ile bağlantı kurabiliyorsa, FP, tıpkı bir Browser gibi telefonu çevirerek, link sağladığınız bir bütün URL adreslerini kontrol edecektir. FP içinde kopuk bağlantıları nasıl onardığımızı daha önce ele almıştık.
Siteyi Internet’e Yerleştirme
Ve beklediğiniz az geldi; bütün emeklerinizin karşılığını şimdi alacaksınız. Tabiî herşeyden önce, FP’in sizin kişisel Web Server’ınızı kurduğu bilgisayarın Internet bağlantısı olması ve ISS aracılığıyla Internet ile bağlantınız olması gerektiğini belirtmemiz gerekiyor. Bu bağlantı ile sitenize Internet’te ev sahipliği yapmak üzere bulduğunuz firma ile bağlantınızı karıştırmayın.
İlk derste ele aldığımız gibi, sitenin planlama aşamasında, bulduğunuz Web Server Evsahibi firma, FrontPage uyumlu bir Server işletiyorsa, bütün yapacağınız şey, yeni sitenizin HTTP adresini Frontpage’e vermekten ibarettir. Sitenizin büyüklüğüne ve bağlantınızın hızına göre, siteniz evsahibi Server’a bir kaç dakika içinde aktarılmış olacak,
Bu ana kadar bir evsahibi firma bulmadıysanız, FP’i kapatıp; ya bilgisayar dergilerindeki ilanları karıştırmaya başlamalısınız, ya da Internet Browser programınızı açıp, kendisine bir Web Server Hosting (Evsahibi) firma bulmalısınız.
Bu konuda çeşitli seçenekleriniz var: evsahibi firma ücretsiz Web sitesi alanı veren bir kurum olabilir; sitelere belirli bir ücret karşılığı evsahipliği yapıyor olabilir. Ücretsiz site alanı verenler, sizin sitenize koymanızı zorunlu tutacakları reklamlarla para kazanırlar. Hatta evsahibi firmasının Server’ı, kendi reklamlarını sizin sayfalarınıza otomatik olarak koyar; sayfanızın bütün tasarım incelikleri, bu otomasyona bir anda kurban gider. Eğer ücretsiz site edinmekten başka çareniz yoksa, sayfalarınızı bu reklamları dikkate alarak tasarlayabilirsiniz. Bu tür evsahibi firmalar, ne kadar çok kişiye ücretsiz alan sağlarlarsa, kendi sitelerinin de o kadar çok kişi tarafından ziyaret edileceğini düşünerek kendi sitelerini iyi bir reklam aracı olarak pazarlayabilirler. Yani bu işten herkes kazançlı çıkar!
Ne var ki, bedava site alanı veren evsahipleri, sayfalarınıza zorla reklam sokmanın yanı sıra, çoğu zaman sınırlı CGI programı imkanı tanırlar, ve genellikle FP Extensions, Index Server ve hele elektronik ticaret gibi gelişmiş türde hizmetleri sunmazlar. Bu tür hizmetlerden yararlanabilmek için, ayda 30 Dolar’dan başlayan bir kira ödemek gerekebilir.
FrontPage ile site oluşturduktan sonra, ev sahibi Web Server’da bazı imkanlar yok ve özellikle evsahibi firma sayfalarınıza koyduğunu otomatik form işleme ve arama motorunu çalıştıracak FrontPage Extensions imkanı sağlamıyor diye üzülmenize gerek yok. FP, yeni sitenizin adresini arayarak Server ile ilk teması kurduğunda, Server’ın uyumlu olmadığını anlayacak ve sitenizi otomatik yüklemekten vazgeçerek, klasik FTP (File Transfer Protocol) yöntemine başvuracaktır.
Siteniz Internet’e açılmaya hazır durumda ise şimdi, daha önce sitemizden sınama maksadıyla kopya aldığımız gibi File/Dosya menüsünden Publish FrontPage Web/FrontPage Web’i Yayınla maddesini seçelim ve açılacak kutuda More Webs (Başka Web’ler) düğmesini tıklayalım. Açılacak kutuda sitenize ev sahipliği yapacak firmanın size verdiği HTTP adresini yazalım:

Bu adres “benim_sitem.ev_sahibi.com” şeklinde bir URL olmalı; fakat bu adres firmadan firmaya değişebilir. OK’i tıkladığınızda, FP, evsahibi Server’da FP Extensions bulunup bulunmadığını sınayacak ve varsa sitenizi kendiliğinden Server’a kopyalayacaktır. FP, FP Extensions’ı bulamazsa, kendiliğinden Microsoft Web Yayınlama Sihirbazı’nı çalıştırarak, sizden ek bilgiler isteyecektir. Bu bilgiler arasında evsahibi Server firmasının size vermiş olması gereken FTP adresi, FTP için kullanıcı adı ve şifresi ve sitenizi oluşturacak dosyaları çıkartacağınız (upload) klasörün adı bulunur.
Bundan sonrası, sitenizi “hedef kitleye” duyurmaya kalıyor!
D

W/O: 166421
W/O: 145821
W: 167316

KUM KALIPLAMA VE DÖKÜMÜ DENEYİ

2010-08-04T07:16:00.000-07:00
TEORİK BİLGİ : Döküm yolu ile şekillendirmede malzemelerin fiziksel durumlarının değiştirilmesinden faydalanılır.Yapımı düşünülen parçanın döküm yoluyla imali için iç ve dış şeklini verecek bir kalıbın hazırlanması, malzemenin ergitilmesi ve hazırlanan kalıba dökülerek şekillendirilmesi gerekir.

KALIP : Parçanın biçimi veren ve sıvı malzemenin içinde katılaştığı kaba kalıp denir.Kalıbın hazırlanması dökülecek parçanın şekline ve döküm tekniğinin gerekli şartlarına bağlıdır.Parçanın dış biçimini veren kaba ‘’kalıp’’ parça içindeki boşlukların sağlanmasına yarayan dolgu parçasına ‘’maça’’ adı verilir.

MODEL : Kalıbın hazırlanması için gerekli olan, parçanın şeklini gösteren benzer parçaya model denir. Bu model parçalarının birleştiği yerlere ‘’bölme yüzeyi’’ denir. Karışık şekilli parçalarda modelin kolay işlenmesi, dökülecek parça sayısının fazla olduğu durumlarda modelin dayanıklı olması istenir ve bu doğrultuda model malzemesi seçimi yapılır. Yaygın olarak kullanılan model malzemesi ahşaptır, bunu yanında metal ve plastik modellerde kullanılmaktadır.

Model yapımında dikkate alınması gereken noktalar :
• Boyut durumu : Katılaşma metalin kendini çekmesi dikkate alınarak modellerin boyutları belirlenir.Kalıptan kolay sıyrılabilmeyi sağlamak için modellere belli bir sıyırma açısı verilir.
• Bölme yüzeyi : Modellerin kalıplama işleminden sonra kolayca çıkarılması için ve bu suretle sıvı metalin katışacağı boşluğun oluşturulması için parçaların bölünmesidir.
• Maça başları : Maçanın kalıp içine yerleştirilmesi için fazladan oturma yapılan başlıklardır.
• Yolluklama sistemi : Ergimiş malzemeyi kalıp boşluğuna gönderen özel kanala yolluk denir.Sıvı malzemenin akma esnasında katılaşmaması için yolluk kalıp boşluğunun en alt noktasına yerleştirilir.Parça yüzeylerinde kendini çekme hasarının oluşumunu önlemek için parça üzerine ilave edilen hazneye besleyici denir.Döküm öncesinde yolluk ağzı genişleterek bir döküm havuzu oluşturulur,bu havuz besleyici görevi görür ve havşa olarak adlandırılır.Sıvı metal düşey yolluktan önce topuğa ulaşır.Oradan yatay yolluktan geçerek ara yolluğa gelir ve parça dökümü oluşur.

KALIPLAMA : El ile kalıplama işlemi model ile derecede veya yerde model plakası yardımı ile derece içerisinde yapılabilir.Plaka modeller işlemde kolaylık sağladığı için yaygın olarak tercih edilir. Kalıpların sıkıştırma basıncından, çevrilmesinde ve taşınmasında dağılmaması için derece adı verilen çerçeveler kullanılır. Dereceler ahşapdan veya metalden yapılabilir.

KALIP MALZEMELERİ : Kalıp ve maça yapımında yaygın olarak silika kumu kullanılır. Silika kumları kolay elde edilen ucuz bir kumdur. Silika kumları %95-96 oranında SiO2 içermelidir.Bu oran arttıkça refrakterlik özelliği de artar. Diğer tip kumlar yüksek refrakterlik, yüksek ısıl iletkenlik ve düşük ısıl genleşme gerektiren uygulamalarda kullanılır.

Kumun tane boyutu dağılımı ürünün kalitesini etkileyebilir. İri boyutlu kumlar yüksek geçirgenlik sağlayarak gaz çıkışını kolaylaştırırken parçaların yüzey kalitesini düşürmektedir. İnce taneli kumda ise tam tersidir. Yani; ince taneli kum kullanımı yüzey kalitesini arttırırken geçirgenliği düşürür. Ayrıca ince taneli kumda daha fazla bağlayıcıya ihtiyaç duyulur. Tane şekli de çok önemlidir. Köşeli kum tanelerinin paketlenme yoğunluğu düşük, kalıplanabilirliği zayıf ve bağlayıcı gereksinimi yüksektir. Bu nedenle kalıp yapımında yuvarlak şekilli kumlar tercih edilir.

Dökümcülükte doğal kumlar nadiren kullanılmakta olup daha çok sentetik kumlar tercih edilmektedir. Kum tanelerini birbirine bağlamada en çok kil ve su kullanılır. Kil su ile birleşerek şişer ve kum tanelerini bir arada tutar. Kil bağlı kalıp kumları kaybolan suyun ve eksilen kilin yeniden katılmasıyla tekrar kullanılabilir. En iyi bağlayıcı killer bentonitlerdir. Na ve Ca bentonitler olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Kalıp ve maça yapımı için çeşitli kimyasal bağlayıcılar vardır.Bunlardan en çok kullanılanları organik reçine ve sodyum silikat esaslı olanlardır. Kimyasal bağlayıcılar iki şekilde kullanılır :

1. Kendiliğinden sertleşen karışımlarda kum, bağlayıcı ve sertleştirici kimyasal birlikte karıştırılır. Buradaki sertleşme ortama bırakılarak kendiliğinden sertleşme olayıdır. Bu yöntemde sertleşme hemen başlar fakat kumun kalıp veya maça olarak şekillendirilmesine izin verecek kadar yavaştır. Bu yöntem daha çok büyük kalıpların yapımında kullanılır ve seri üretime uygun bir yöntemdir.

2. İşlemle sertleşmede ise kum ve bağlayıcı karıştırılır ve şekillendirilir. Sertleşme ise ısı veya katalizör etkisiyle kısa sürede gerçekleşir. Bu yöntem genellikle maça yapımında veya küçük parçaların kalıplanmasında kullanılır.

Sodyum silikat, cam suyu olarak da bilinir ve su çözündürebilir camdır, silika ve soda içeriğine göre çok çeşitli türleri vardır. Sodyum silikat çok çeşitli yöntemlerle sertleştirilebilir, karbon dioksit gazı veya sıvı ester ilavesi ile yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Silikat tipi bağlayıcılar kokusuzdur ve sağlığa pek zararlı değildir, bunun yanında oluşturduğu bağ reçine bağlayıcılar kadar kuvvetli değildir. İnorganik bağlayıcılar olduğu için ısıdan etkilenmezler ve dökümden sonra bozulma problemlerine neden olabilir. Bu nedenle çeşitli organik ilaveler doğrudan sıvı silikata veya kum karıştırma esnasında yapılabilir.

KUM KALIBA DÖKÜM YÖNTEMİNİN ÜSTÜNLÜKLERİ
• Demir esaslı ve demir dışı metal alaşımlarının dökümüne elverişlidir.
• Kum kalıp hem küçük, hem çok büyük parçalar için uygun bir yöntemdir.
• Kalıp malzemesi ucuz ve bol miktarda bulunur.
• Az sayıdaki parça dökümüne uygundur
• Kalıp maliyeti en düşük olan döküm yöntemidir.

KUM KALIBA DÖKÜMÜN EKSİKLİKLERİ
• Seri üretime uygun değildir
• Yüzey ve boyut hassasiyeti iyi değildir.
• Çok ince detayların elde edilmesi zordur.
• Dökümden elde edilen parçalar mutlaka başka işlemlere tabi tutulur.
• Kalıplama büyük zaman kaybına neden olur.
• Malzeme sarfiyatı fazladır.

DENEYDE KULLANILAN CİHAZLAR : Büyük kum karıştırıcı, küçük kum karıştırıcı, havalı tokmak, dereceler ve plaka modeller, maça sandıkları, dökümcü el aletleri, karbondioksit tüpü, çeşitli beher ve kaplar, tartı, elektrik dirençli alüminyum ergitme fırını.

DENEYDE KULLANILAN MALZEMELER : Silika kalıp kumu, bentonit ve su, furan ve serter, sodyum silikat, grafit.

DENEYİN YAPILIŞI : Bu deneyde yaş kum kalıp, furan reçineli maça ve sodyum silikat bağlı yolluk ağzı döküm havuzu yapılacaktır, hazırlanan kalıba elektrik dirençli fırında ergitilmiş alüminyum dökülecektir.

Kalıp yapımı :
• Belirlenmiş miktarda kum, bentonit ve su büyük kum karıştırıcıya yüklenir ve kalıplanmaya uygun hale kadar karıştırılır.
• Alt ve üst derece kalıplama plakasının üstüne yerleştirilir.
• Plaka model iki derece arasına yerleştirilir.
• Alt derece üste gelecek şekilde çevrilir.
• Model üzerine grafit serpilir ve dereceye kum doldurulur.
• Kum sıkıştırılır ve fazla kum sıyırma cetveli ile derece üzerinden sıyrılır.
• Kalıp ters çevrilerek aynı işlem üst dereceye yapılır.
• Yolluğun ağzı genişletilerek havşa açılır
• 30-40 mm aralıklarla şiş çekilir.
• Dereceler birbirinden ayrılarak model çıkartılır.

Maça yapımı :
• Yeterli miktarda kum küçük kum karıştırıcıya yüklenir ve belli oran furan ilave edilerek karıştırılır.Daha sonra serter ilave edilir ve karıştırılır.
• Karışım karıştırıcıdan bir kaba boşaltılır ve maça sandığının içi grafitlenir.
• Kum karışımı maça sandığına doldurulur ve sertleşmesi için bir süre beklenir.
• Maça sandığı açılarak maça alınır.

Döküm havuzu yapımı :
• Bir kaba yeteri kadar kum alınır ve üzerine sodyum silikat ilave edilerek karıştırılır.
• Hazırlanan karışım plaka model üzerinde sıkıştırılır.
• Kalıp yanındaki deliklerden ve yukardan karbondioksit gazı verilerek sertleşir ve sertleşen parça yavaşça modelden ayrılır.

Döküm :
• Hazırlanan kalıp ergitme fırının önüne getirilir ve kalıbın etrafına kum dökülür ve üzerine ağırlıklar yerleştirilir.
• Pota fırından çıkartılır, curuf alınır.
• Sıvı metal kalıba doldurulur, artan kısım hazır bulunan kokile dökülür.
• Katılaşma ve kalıbın soğuması beklenir, kalıp bozularak döküm parçası çıkartılır.

OLİVİN KUMLARI

Olivin en fazla demir-çelik sanayinde eritici, curuf düzenleyici ve sinterleşme derecesini düşüren bir hammadde olarak kullanılmaktadır. Bu özelliği ile çelik üretimi sırasında kullanılan kok miktarında yaklaşık % 20 kadar tasarruf sağlamaktadır.

Olivinin, diğer bir kullanım alanı da refrakter sanayisidir. Forstrit tuğlası, ateş tuğlası, kimyasal bağlı tuğlalar ve çeşitli refrakter yapı ve malzemelerin imalinde de önemli miktarlarda olivin kullanılmaktadır.

Dünya'daki gelişmiş ülkeler sağlık ve çevre konusunda düzenledikleri yasalar ile serbest silis içeren mineral veya hammaddelerin kullanımını yasaklama cihetine gelmişlerdir. Bu nedenle döküm sanayi ve aşındırıcı (abrasiv) özelliğinden dolayı binaların, köprülerin ve benzeri çeşitli yapıların temizlenmesinde kullanılan kuvars kumları yerlerini olivine terketmeye başlamışlardır.

Yoğunluğunun fazla olması nedeni ile petrol platformlarını dengede tutma amacıyla yapılan sütunların çimentosunda ayrıca tren yollarının temelinde duyarlılığı sağlamak amacıyla da balast taşı olarak önemli miktarlarda olivin kullanılmaktadır.

Türk sanayicisi olivini hammadde olarak tanımamaktadır. Halbuki gelişmekte olan ülkemizde başta demir-çelik ve refrakter sanayii olmak üzere diğer alanlarda da olivinin kullanılması gerekmektedir. Bu alanlarda daha pahalı olan dolomit ve manyezit kullanılmaktadır.

Olivin genellikle yeşil ve koyu yeşil renkte olup oldukça sert bir mineraldir. Güneş ışınları ve atmosferik şartlar ile renk, açık yeşile dönüşür. Sertliği Mohs'un kriterine göre 6,5-7'dir. Yoğunluğu da içerdiği Fe miktarına göre 3,22 ile 4,40 gr/cm3 arasında değişmektedir

Saf forsterit bulamamanın yanında diğer bir problem de olivinlerin çeşitli etkenler sonucu kolayca bozuşmaya yüz tutarak çoğunlukla serpantin ve kısmen talk minerallerine dönüşmesidir. Serpantinleşen olivinler, serpantinleşmenin derecesine göre bünyelerine değişik oranlarda su alırlar. Şöyleki tamamen serpantinleşmiş olivinlerde bu oran % 14'e kadar çıkmaktadır.

Serpantinleşerek bünyelerine su alan olivinlerin sertlikleri ve yoğunlukları önemli ölçüde azalmakta, bu husus da refrakterlik ve aşındırıcı özelliklerini azaltmaktadır. Ayrıca yapıları sağlamlaştırmak için, özellikle demiryollarında temellerin sağlam olması için balast taşı şeklinde döşendiklerinde ve yine yoğunluklarının azalması dolayısıyla petrol platformlarında kullanıldığında denge sorunları ortaya çıkacaktır.

1970'li yıllarda Avrupa'da döküm sanayisinde çok miktarda kullanılmakta olan zirkon ve kromitteki yüksek fiyat artışları, olivinin bu sanayi dalında pazar bulmasına neden olmuştur. Esasen döküm sanayinde en fazla kuvars kumu kullanılmaktadır. Ancak döküm sırasında dökülen metalik malzemelerle kalıp arasında, problemli durumlarda olivinden yapılmış kalıplar tercih sebebidir. Kuvars kumları, döküm sırasında metal ile reaksiyona girmekte, olivin kalıp ise metalin bünyesine girmesine müseade etmemektedir. Özellikle manganez çelik dökümünde sadece olivinden yapılmış kalıplar kullanılmaktadır. Zira silis kumu döküm sırasında düşük ergime sıcaklığına sebep olmakta, bu da çeliğin kum üzerinde sinterleşmesine neden olmaktadır. Bu nedenle önce çelik üzerinde yanmalar olacak, sonrada çelik yüzeyinde delikler meydana gelecektir. Olivin ise manganez çelik ile düşük ergime fazı oluşturmaz. Döküm imalinde, olivin kumuna zaman zaman düşük oranlarda krom ve zirkon katılabilir.

Döküm sanayinde olivinin silis kumuna göre avantajlı yönleri aşağıdaki şekilde sıralanmıştır.

-Isı karşısında oldukça düşük ve yeknesak genleşme göstermektedir. Bu durumda genleşmeden dolayı meydana gelebilecek olan hatalarda azalma olur.
-Düşük ısı genleşmesine sahip olması nedeniyle bağlayıcı olarak sadece bentonit ve suyun % 3 miktarlarında olması yeterli olacaktır.
-Termal şoka karşı sürekli mukavemet göstermekte.
-Daha kolay şekillendirilebilmekte.
-Kısmen köşeli parçalardan oluşması daha fazla Kuru Kırılma Dayanımı (Green Strength) göstermesine neden olmakta.
-Silis kumları silikosis denen hastalığa neden olmakta, olivinle çalıştığında böyle bir sorun ortaya çıkmamakta.
-Olivin işlem sırasında oldukça iyi kalsine olduğundan, bünyelerine oldukça az miktarda su kabul etmekte ve bunun sonucu olarakta yeniden kullanımı da kolay olacaktır.

Genel olarak döküm kalıbı ve onun iç kısmında un halinde (200-300 mesh'lik yani 74-50 mikron arası) olivin kullanılmaktadır. Bu durumda refrakter özellikte olan kaplama, dökümün kalıptan kolayca çıkmasını sağlamış olacaktır.

Dünya'da en fazla olivin tüketimi Norveç'te yapılmakla beraber, yıllık olivin tüketimi 20 000 ton civarındadır. Kısacası 2,9 milyon ton/yıl üretimin hemen hemen hepsi ihraç edilmektedir. Avusturya'da prefabrik yapı, kimyasal bağlı tuğla ve refrakter üretiminde 38000 ton/yıl'dan fazla dünit kullanılmıştır. İtalya'da 200000 ton/yıl'dan fazla dünit tüketilmekte olup bunun % 25'i demir-çelik endüstrisinde, % 30'u döküm ve refrakter sanayisinde, % 30'u aşındırıcı olarak, % 10'u yer döşemesinde ve % 5'i de özel boya yapımında kullanılmıştır.

HER ALANDA MALZEME BİLİMİ (KOMPOZİT MALZEME)

2010-07-06T12:02:00.000-07:00

COMPOSİTE MATERIALS IMPROVE EFFICIENCY (ÜRETİM VE TESTLER)

2010-07-06T11:50:00.000-07:00

NANOTEKNOLOJİ

2010-07-05T09:04:00.000-07:00
NanoTeknoloji Nedir?

Sözlük Anlamı:

Nano kelimesi Yunanca nannos kelimesinden gelir ve �üçük yaşlı adam veya cüce�demektir. Günümüzde nano, teknik bir ölçü birimi olarak kullanılır ve herhangi bir birimin milyarda biri anlamını taşır. Genellikle metre ile birlikte kullanılır. Nanometre, 1 metrenin milyarda biri ölçüsünde bir uzunluğu temsil eder (yaklaşık olarak ard arda dizilmiş 5 ila 10 atom).

Teknoloji kelimesi ise yine Yunanca tekhné ve logia kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluşur. Tekhné el işi veya sanat, logia ise bir konunun çalışılması olarak tercüme edilebilir. Teknoloji genellikle çevre üzerinde kontrol sağlamak amacıyla araç yaratılması olarak tanımlanır. Başka bir anlamla ise teknolojiyi, bilimsel metodların ticari amaçlar için kullanılması olarak yorumlayabiliriz.

Genel Tanım:

Nanoteknoloji, çok genel tanımıyla, istisnai şekilde küçük (yaklaşık atom boyutlarında) yapıların ticari bir amaca hizmet edebilecek şekilde düzenlenmesidir. Başka şekilde tanımlamak gerekirse: Maddeler üzerinde 100 nanometre ölçeğinden küçük boyutlarda gerçekleştirilen işleme, ölçüm, modelleme ve düzenleme gibi çalışmalar nano-teknoloji çalışmaları olarak nitelenir.

MALZEME BİLİMİ VE MALZEME NEDİR

2010-07-05T03:46:00.000-07:00
MALZEME NEDİR?

Malzemeler, günlük yaşantımızda kullandığımız hemen hemen herşeyi meydana getiren temel bileşenlerdir. Doğal olarak oluşmuş veya yapay olarak elde edilmiş malzemeler akla gelebilecek her türlü sanayi, örneğin; otomotiv, havacılık, kimya, bilgisayar, elektronik, gıda üretimi, biyomedikal sektöründe kullanılmaktadır. Malzemeler dört temel gruba ayrılabilir.

· Seramikler

· Metaller

· Elektronik ve Fotonik Malzemeler

· Polimerler

MALZEME BİLİMİ & MÜHENDİSLİĞİ NEDİR?

Günlük yaşamın doğal parçası haline gelmiş gereçlerden yarı-iletken yongalara, ulaşım ve iletişim sektöründeki kullanımlarından protez ve yapay organ gibi tıbbi uygulamalara, zırh plakaları veya süper alaşımlar gibi savunma sanayi ağırlıklı ileri teknoloji uygulamalarına kadar her alanda değişik malzemeler, taşıdıkları özelliklerle uyumlu kullanım alanları bulur. Malzeme Bilimi ve Mühendisliği’nin uygulamaları da bu geniş yelpazede kullanılan metal, seramik, cam, polimer ve bunların kompozit yapılarından oluşan her türlü malzemenin tasarımı, geliştirilmesi, üretimi, ve özelliklerinin karakterizasyonunu kapsar. Malzeme Bilimi ve Mühendisliği, bilişim teknolojileri ve genetik-moleküler biyoloji ile birlikte 21. yüzyılı şekillendirecek mesleklerden biridir.

NEREDEN DOĞMUŞTUR?

Malzeme bilimi ve mühendisliği uygarlık tarihinin en eski mühendislik dalı olarak da bilinen Metalurjiden doğmuştur. İlkel çağlarda, doğa da saf halde bulunan metallerin ısı yardımıyla dövülerek veya ergitilerek şekillendirilmesiyle başlayan metalurji, demir-çelik sektörünün gelişimiyle sanayi devrimine soluk vermiş, cam ve seramiklerin endüstriyel çapta üretimi ve 20. yüzyılda polimer esaslı malzemelerin, yarıiletken malzemelerin ve biyomalzemelerin geliştirilmesiyle metal dışı malzemeleri de kapsayan, disiplinler arası bir karaktere sahip, malzeme bilimine dönüşmüştür. Bugün ulaşılan nokta; başta optik, manyetik, elektronik, tıp, biyoloji olmak üzere çeşitli bilim dallarında kullanılan malzemelerin ve buna bağlı teknolojilerin nano boyutlara inmesidir.

MALZEME MÜHENDİSLERİ NE İŞ YAPAR VE NEREDE ÇALIŞIR?

Malzeme mühendisleri yaşamı kolaylaştıracak ve insanlığın yaşam kalitesini yükseltecek yeni malzemelerin tasarlanması, geliştirilmesi ve üretilmesi, varolan malzemelere yeni kullanım alanları yaratılmasından sorumludur. Malzeme mühendisleri hammadde üretimini, malzemenin sentezlenmesi ve işlenmesi, ürün tasarımı, geliştirilmesi ve üretimi ve ömrünü tamamlamış malzemelerin geri kazanımını da içeren tüm aşamalarda yer alır. Malzeme mühendisleri aşağıda listesi verilen sektörlerde çalışmaktadır:

· Metal ve Metalurji

· Seramik

· Elektronik

· Uçak ve Uzay

· Plastik

· Otomotiv ve Beyaz Eşya

· Üniversite ve Araştırma Kuruluşları,

MALZEME BİLİMİ NEDİR

2010-07-05T03:43:00.001-07:00
Malzeme Bilimi

Malzeme bilimi, malzemelerin özelliklerini, yapılarını, ve davranışlarını inceleyen ve yeni malzeme türlerini araştıran bilim dalıdır. Malzemelerin genel yapısını mukavemetini atomik yapılarını üretim biçimlerini inceler.
Dünyanın en yaygın, en ileri teknolojileri, farklı özelliklere sahip malzemelerin geliştirilmesiyle mümkün olmaktadır. Hafif plastikler ve ince tabaka yarıiletken seramiklerden oluşan hafızalı malzemeler buna olanak sağladı. İster makro boyutta olsun, ister nano ölçekte, bütün etkin teknolojik gelişmelerin temelinde özgün malzemeler ve bu malzemelerin yeni yeni keşfedilen özellikleri yer alıyor.
Malzeme Bilimi sentetik ve biyolojik polimerler, seramikler ve metalleri inceleyen bir çalışma alanı. Özellikle yüksek mukavemetli polimerler bugün bir dizi endüstriyel ve teknolojik alanda çelik ve betonla ortak kullanılmakta. Kurşungeçirmez camlar, yanmayan plastikler, yüksek sıvı emme özelliği olan süperemiciler, optik aletler, elektrik iletkenleri, yapay deri, ilaç yükleme sistemleri ve polimer bazlı, çelikten daha güçlü tutkallar, kimyasal yolla “temiz” elektrik üreten yakıt pilleri yeni malzeme uygulamalarına sadece birkaç örnek. Elyaf takviyeli polimerik kompozitler uçakların temel aksamında dahi mukavemetleri ve hafiflikleri nedeniyle, metallere tercih ediliyor. Bazı bakteri türleri sayesinde elde edilen, doğada bozunabilir ve doğaya uyumlu nitelikteki polimerler, artık endüstriyel ölçeklerde imal edilip tüketiliyor. Seramik yakıt pilleri sayesinde hidrojen, doğal gaz gibi yakıtlardan kimyasal yolla sessiz ve temiz elektrik üretebiliyoruz. Seramik-polimer kompozitleri yakında pompalardan kalp kapaklarına kadar birçok alanda uygulama bulacak. Yapay kemik sayesinde sakatlıklar bertaraf edilebiliyor. İletken ve saydam seramik ince filmler dizüstü bilgisayarlarımızın ekranlarında bize yeni teknolojiler sunuyor. Malzeme bilimi ve teknolojisi de, fizik, kimya ve biyoloji ile elektronik, kimya, inşaat ve makine gibi geleneksel mühendislik dallarındaki uygulamalarla iç içe, disiplinlerarası bir alan olarak öne çıkıyor.

PASLANMAZ ÇELİK ÜRETİMİ

2010-03-09T14:29:00.003-08:00

İLGİNÇ SIVI

2010-03-09T14:26:00.001-08:00
.

LİKİT METAL

2010-03-09T14:21:00.001-08:00

ultrasonik test - kompozit malzeme

2010-03-08T12:41:00.001-08:00

MALZEME BİLİMİ VE MÜHENDİSLİĞİ

Toz Metalurjisi

Bölüm 1. GİRİŞ

İmalat

Tozlar

Tane şekilleri

Tane ölçüleri

Kullanma yerleri

Mn,Cr,Sb,Bi,Co

5.1 TEK BİLEŞENLİ SİSTEMLERİN SİNTERLENMESİ

Bölüm 7. MAYSAN A.Ş. tanıtımı

Malzeme bilimindeki aerogel ya da mavi duman , en hafif malzeme

Karbon nanotüp sentezi

Karbon nanotüp

zaman-sıcaklık-dönüşüm

Uçak malzemelerinin tahribatsız muayene yöntemleri

ZİRKONYA=ZİRKONYUM OKSİT=ZİRKONYUM DİOKSİT=BADDELEYİT

Bugün <% =WeekdayName(Weekday(Date)) %>, <% = Date %>. Şu anda Server'da saat: <% = Time %>.

<% If Hour(Now) <12 Then Response.Write "Günaydın! " ElseIf Hour(Now) >= 18 Then Response.Write "İyi akşamlar! " Else Response.Write "Tünaydın! " End If Response.Write "" Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz" %>

<% Select Case Hour(Now) Case 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 Response.Write "Günaydın!" Case 12,13,14,15,16,17 Response.Write "Tünaydın" Case Else Response.Write "İyi Akşamlar!" End Select Response.Write "" Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz" %>

<% Dim Gunler Gunler = Array("Pazartesi", "Salı", "Çarşamba", "Perşembe", "Cuma", "Cumartesi", "Pazar") For sayac = 0 to 6 Response.Write Gunler(sayac) Response.Write "" Next %>

Bu Web sayfası sabit diske yazı yazdırır!! Şimdi C: sürücüsünde yazi_deneme.txt adlı bir dosya olması gerekir! Lütfen bakar mısınız?

HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonu

Renk

HTTP Server Değişkenleri Kolleksiyonu

KUM KALIPLAMA VE DÖKÜMÜ DENEYİ

HER ALANDA MALZEME BİLİMİ (KOMPOZİT MALZEME)

COMPOSİTE MATERIALS IMPROVE EFFICIENCY (ÜRETİM VE TESTLER)

NANOTEKNOLOJİ

MALZEME BİLİMİ VE MALZEME NEDİR

MALZEME BİLİMİ NEDİR

PASLANMAZ ÇELİK ÜRETİMİ

İLGİNÇ SIVI

LİKİT METAL

ultrasonik test - kompozit malzeme

Bugün <% =WeekdayName(Weekday(Date)) %>, <% = Date %>.
Şu anda Server'da saat: <% = Time %>.

<% If Hour(Now) <12 Then Response.Write "Günaydın! " ElseIf Hour(Now) >= 18 Then
Response.Write "İyi akşamlar! "
Else
Response.Write "Tünaydın! "
End If
Response.Write "
"
Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz"
%>

<% Select Case Hour(Now) Case 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 Response.Write "Günaydın!" Case 12,13,14,15,16,17 Response.Write "Tünaydın" Case Else Response.Write "İyi Akşamlar!" End Select Response.Write "
"
Response.Write "Site Onarım Sitesine Hoşgeldiniz"
%>

<% Dim Gunler Gunler = Array("Pazartesi", "Salı", "Çarşamba", "Perşembe", "Cuma", "Cumartesi", "Pazar") For sayac = 0 to 6 Response.Write Gunler(sayac) Response.Write "
"
Next
%>

Bu Web sayfası sabit diske yazı yazdırır!!

Şimdi C: sürücüsünde yazi_deneme.txt adlı bir dosya olması gerekir!

Lütfen bakar mısınız?