Maria Sandelin

Notu ke mi movis mian blogon!

2008-10-05T17:24:12Z

Chi tiu blogo ne estas plu aktiva, vizitu mian novan blogon che http://mariasandelin.wordpress.com/

Mi movis mian blogon

2008-08-30T16:40:50Z

Mi movis mian blogon al jena spaco http://mariasandelin.wordpress.com/ kaj samtempe publikigis novan eron.

Nemaltrafinda muziko

2008-07-30T21:31:33Z

Dum Universalaj kongresoj oni ne dormu. Se �?i tiun admonon oni obeas, povas aliflanke esti ke oni endormi�?as, simple pro dormmanko, precipe se por atingi la kongreson necesis la antaŭan tagon subi�?i al tro frua matena elliti�?o. �?i tiu estas la embarasa fono al mia maltrafo de unu el la plej nemaltrafindaj programeroj de la ĵusa UK en Roterdamo: la koncerto de Ĵomart kaj Nata�?a. Mi atingis la finon tamen, kaj estis unu el tiuj kelkdek personoj kiuj en�?teli�?is kaj staris malantaŭe en la salono, �?is aperis terurigita reprezentanto de LKK kaj anoncis ke se ne la troaj personoj tuj eliros, esti�?os incendio... Nu, eble �?uste tion �?i ne diris, sed mi �?iukaze notis ke oni en lando kiu - malkiel mia lando - permesas kaj ha�?i�?on kaj prostitucion, estas same rigoraj pri la reguloj de la fajrbrigado kiel en Svedio. Ver�?ajne tio nur bonas.

Do, se la cirkonstancoj estus aliaj mi povus verki recenzon de la koncerto, sed nun mi ne povas. Mi povas tamen diri ke...

La kantoj de Ĵomart kaj Nata�?a estis mia unua sperto pri muziko kaj beletraj tekstoj samnivela kun eksteresperantujaj, neesperantlingvaj. Tio estis en la komenco de la 90aj, kaj daure Ĵomart kaj Nata�?a sur mia esperantuja �?ielo brilas per aparte forta lumo. Inter kantoj kiuj akompanis min tra la jaroj estas "�?io venas de nenio" kaj "Rivero de l´nia vivo". La molaj, minoraj melodioj, la ofte melankoliaj sed foje humuraj tekstoj peras universalajn spertojn kaj inteligente prilumas esencaĵojn de la vivo kaj la mondo kaj estas simple literaturaj.

Antaŭ kelkaj jaroj al la kantduopo aldoni�?is la filino, la nun 12-jara Karina, kiu kantas per vo�?o de an�?elo - nekutime pure, kun klaraj vokaloj kaj tre muzikece. Kaj �?iaj propraj kantoj - ja verkitaj de Ĵomart, kiel la plej multaj - estas vere infanaj en la senco ke ili (per plenkreskula okulo) kaptas la esencon de infana�?o, ekzemple la gravecon de naski�?tago:

Hodiaŭ estas mia naski�?tago
Amikoj venos
Balonoj kaj koloraj flagoj
Kaj la festeno
Kaj granda torto kun kandeloj
Sur tablo staras
Hodiau brilas mia stelo
Bele kaj klare

(el Naski�?tago)

rilata ligo:

Ĵomart kaj Nata�?a

Specife vira temo

2008-05-30T22:46:37Z

Permesu al mi proponi divenludon. Rigardu �?i tiun foton, volonte alklaku �?in por vidi pli bone. Kion oni vidas? Multajn virojn, �?u ne? Laŭ mia okulo fakte nur virojn - en kompletoj aŭ simplaj jakoj kaj pantalonoj, dikajn kaj maldikajn, solajn, unuopajn, duopajn kaj triopajn, fotantajn, babilantajn, gestantajn virojn. Pri kio do temas? �?u pri renkonti�?o pri iu specife vira temo? Eble pri "la virrolo en la moderna socio" aŭ �?u kiel en mia lando antaŭ kelkaj jaroj, grupo de viroj formi�?is por solidare kontraŭstari la viran perforton kontraŭ virinoj? Eble la komuna afero de la viroj en la foto estas simple iu kutima vira temo - eble futbalo aŭ profesia boksado?

Sed ne, ne, ne - la foto estas farita en la en Vilno nun okazanta Tutmonda Kongreso de Esperantistoj-Ĵurnalistoj. Ĵurnalistoj tie relative malmultas, sed multas... viroj. Oni povus kompreneble elekti alian foton en kiu aperus e�? pluraj inaj kongresanoj. Tiaj aperas ankaŭ kelknombre en la listo de prelegantoj, sed ili neniel sukcesas rompi la fortikan viran dominon.

Kompreneble nek la foto nek la kongreso estas iel unikaj en esperantujo, unika estas la koncentri�?o de gravaj esperantistoj, fakte temas en �?i tiu kongreso pri ia destilaĵo de la esperantuja elito, la kremo de la kremo. �?i estas tre vira. Kaj Esperanto �?ajnas same specife vira temo kia futbalo kaj boksado.

Legu pli �?e

Libera Folio

Litova Esperanto-Asocio

Beletro en la man�?aĵvendejo

2008-05-25T18:16:41Z

Al la beletro de la �?iutago apartenas la malgrandformataj mesa�?oj. Unu el miaj �?atokupoj estas studi ilin. Mi celas �?i-kaze nereklamajn anoncojn, ekzemple nask- kaj mortanoncojn sed ankaŭ slipetojn skribitajn kutime mane kaj kun la celo informi aŭ admoni.

La laste menciitaj mesa�?oj trovi�?as ekzemple en komunaj lavejoj, en �?tuparejoj aŭ en man�?aĵvendejoj. Krom la afereca enhavo tiaj anoncoj povas peri tutan spektron de homaj sentoj aŭ doni komprenon pri cirkonstancoj ekster la mesa�?o mem: kiu estas aŭ estis la verkinto kaj la priskribato aŭ kiujn valorojn peras ekzemple kolera admono al uzantoj de komuna lavejo en la kelo de ludomo? Kia i�?as la rezulto kiam homo penas formuli ion skribe, �?ar ja skriba teksto estas �?iam rezulto de iagrada peno kaj pripenso?

La plej neforgesebla mortanonco kiun mi vidis estis publikigita en finna tagĵurnalo antaŭ pli ol dek jaroj: Juna viro perdis siajn edzinon kaj bebon en aŭtakcidento. La filo naski�?is kaj mortis en la loko de la akcidento kaj la plej esenca frazo de la anonco estis danko al la edzino �?ar li, la edzo, rajtis por momento teni en siaj brakoj ilian filon.

Pli ofte ol tragikaj, malgrandformataj mesa�?oj tamen estas senintence amuzaj. Kontaktanoncoj estas speciala �?enro �?i-kuntekste, sed amuzi�?o povas ankaŭ esti�?i pro lingvaj eraroj, �?u gramatikaj aŭ literumaj.

Kelkfoje slipetoj povas esti plene beletraj, kiel tiu kiun mi vidis antaŭ mallonge en mia man�?aĵvendejo:

"Kie estas la viro kiu igis mian koron bati pli rapide inter la brosoj por lavado de ujoj? Vi helpis al mi elekti la plej bonan kvaliton kvankam �?i estis tro kosta."

Se la viro celata vidos la slipon, sendube ankau lia koro ekbatos pli rapide, kaj kiel �?iam kiam oni legas bonan historion, oni ja volas scii kio poste okazos, �?u ne? Mi esperas ke la daŭrigo estos anoncata...

Por tiuj kiuj komprenas la svedan mi rekomendas la retejon Arga lappen (La kolera slipeto), kiu kolektas aparte interesajn sliptekstojn. Mi ne esploris la aferon, sed supozas ke ekzistas ankaŭ alilingvaj retejoj pri la sama temo.

Esti surda

2008-04-20T20:32:45Z

Okazas nemalofte ke mi sentas min surda. Mi komprenas ke la aserto povas �?ajni paradoksa, �?ar la situacio aperas �?uste kiam mi aŭskultas muzikon - per mia mp3-aparato. Mi do elfermas la eksteran mondon kaj vidas la parolon de la homoj nur kiel movojn de la lipoj.

En tia situacio mi antaŭ kelkaj tagoj sidis en la loka trajno survoje al mia laborejo. Antaŭ mi sidis du inoj, apenaŭ videblaj al mi. Mi ja ne aŭdis, sed mi vidis ke ili tiom gestas, ke mi komencis pensi ke temas pri surduloj parolantaj la signolingvon. Tamen post iom da tempo mi opiniis ke la signoj ne �?ajnas sufi�?e specifaj. Kaj jen - kiam mi forprenis la aŭskultilojn mi aŭdis ke la virinoj parolas la hispanan. Mi iom ridetis pro mia propra maltrafo - kial mi ne divenis ke temas simple pri alikultura komunikado?

Mi komprenas ke gesti aŭ ne gesti estas simple lernitaj alternativoj, sed tamen estas interese pensi kion tiaj aldonaj esprimoj celas aŭ / kaj malka�?as: emfazon (�?u oni daŭre emfazas aŭ nur foje?), mankon de fido al la pure lingva esprimo kaj al la vo�?o? El la vidpunkto de negestema kulturo tiel aŭ alimaniere eblas (mis)kompreni konstantan gestadon. Same kompreneble povas esti�?i miskomprenoj en la inversa direkto, do kiam la esprimoj estas malgrandaj, ofte pli malgrandaj ol tio kion ili celas.

En la sveda oni ekzemple ofte maltroige diras ke oni "provos ion fari", oni "ver�?ajne sukcesos" kaj simile, kvankam vere oni estas certa pri la rezulto kaj neniel tiom modesta kiom povas �?ajni. Vera anekdoto rilata al �?i tiu fenomeno temas pri usona pasa�?ero en aviadilo de la skandinava flugkompanio, kiu reagis kun granda timo kiam la piloto informis ke pro la neatenditaj veterkondi�?oj li nun "provos surteri�?i". Tamen �?iuj travivis. En interkultura komunikado okazas ke oni sentas sin surda.

Mal�?usta donaco

2008-02-16T18:18:05Z

Esperantujo plenas je postenoj, kaj ankaŭ iagrade de homoj pretaj plenumi ilin. Mia �?isnuna sperto tamen indikas ke tiuj homoj ne tute sufi�?as. Do al tiu kiu revas pri kariero en Esperantujo, la celo �?ajnas sufi�?e facile atingebla.

Jam la unuan fojon mi miris. Nun tamen atingis min la tria propono dum proksimume same multe da jaroj, tamen �?i-lasta vaste superas la antaŭajn. La unua telefonvoko, antaŭ tri-kvar jaroj, venis de iu sinjoro X el Skövde, kiu alparolis min svede kaj demandis �?u mi konas lin. Kiom ajn mi ser�?is en la memoro mi ne povis trovi lin tie kaj mi do devis konfesi tion. "Sed eble vi konas Skövde", li diris (aŭ �?u temis pri Skara, Skene aŭ iu simile malgranda urbo en okcidenta Svedio). "Nu, fakte, jes, mi traveturis �?in per trajno", mi diris. Jen do, post la komenca enkonduka prezentado li alvenis al la demando: �?u mi volas havi postenon en ILEI.

Finfine mi komprenis ke temas pri Esperanto. "Sed", diris mi kun miro, "�?u ne ILEI estas por instruistoj, kaj mi ne estas instruisto". �?i tiun detalon �?ajne ne necesis atenti, sed mi �?iukaze tuj informis ke mi ne interesi�?as. "Ha, �?u", diras la alvokinto. "Sed kion pri via edzo, �?u li interesi�?us?" Mi fakte ne plu memoras kiel mia kundiskutanto reagis al la informo ke ankaŭ mia edzo ne estas instruisto, sed mi komprenis lian senesperon.

La dua fojo temis pri invito esti proponanto por la konkurso de La Ondo de Esperanto "La Esperantisto de la Jaro". �?ar la tuta ideo de tia konkurso estas al mi nekomprenebla, mi afable rifuzis. La reago al mia respondo estis miro. �?ajne mi miskomprenis la gradon de honoro kiun la tasko signifus.

Sed kiam mi hieraŭ ricevis telefonvokon de reprezentanto de la elektokomisiono por nova estraro de SEF - Sveda Esperanto-Federacio - mi devis unue enkape certi�?i ke ne estas la unua de aprilo, la tradicia �?ercotago �?e ni. Sed ne, oni tute serioze proponis min kiel prezidanton de la Sveda Esperanto-Federacio. Tre bona penso certe, afabla, tre honoriga, sed tre mal�?usta. Mi do senpalpebrume respondis "ne dankon". "�?u pri alia posteno en la estraro vi interesi�?us" oni poste demandis kaj ankaŭ por tiu respondo mi ne bezonis pripensotempon.

Por preventi vanan penon estontan mi anticipe avertas ke mia respondo al �?i tiaj petoj estos �?iam afabla "ne": mi ne estas organizaĵa homo, ne movada - mi movi�?as per mi mem.

Sincere dirite, post pripenso e�? la tikli�?o de la vanto fadas kaj aperas la sento kiun oni povas ekhavi kiam oni ricevas kvazaŭ mal�?ustan donacon: �?i estis celita por iu alia, iu kiun oni min erare imagis.

En la Babela turo

2008-02-08T13:40:05Z

Mi �?atas vortojn. Jes, mi fakte kolektas ilin. De �?iam mi konsideras vortojn konsoliloj, helpiloj, kompreniloj, klarigiloj, ludiloj kaj mi �?atas trovi�?i en ilia proksimeco. Mian gepatran lingvon mi regas tre bone, jes, mi aŭdacus diri ke preskaŭ �?is perfekteco. Aliajn lingvojn mi regas en diversa grado kontentige aŭ malkontentige.

La someron antaŭ ol mi fari�?is tri-jara, mi kun mia patro vizitis la geavojn, kie siavice ankaŭ vizitis rusa esperantisto. La plenkreskuloj parolis Esperanton, kaj mi memoras la senton de �?eesto de fremdaj vortoj, sed ankaŭ tion ke oni instruis al mi la esperantan vorton �??glaciaĵo�??, ja tre gravan en infana leksiko. 14 jarojn poste mi proprainiciate ekstudis Esperanton.

En la tria klaso de la lernejo mi ekstudis la anglan, en la sepa la germanan, en la gimnazio la francan, poste latinon kaj klasikan grekan. En plenkreska a�?o mi ankoraŭ studis la finnan kaj la rusan. Plej ofte mi ricevis la plej altan noton. �?i tion mi mencias ne kiel blagon, sed kiel fonan informon por la plua rezonado.

En svedaj lernejoj la sola deviga fremda lingvo estas la angla, sed la plej multaj studas ankoraŭ du, inter kiuj la germana, la franca kaj la hispana estas la plej oftaj. La motivoj por lingvostudoj estas evidentaj en lando kies �?efan lingvon parolas nur 9 milionoj da homoj, el kiuj preskaŭ �?iuj (krom la finnlandsvedoj) ene de la propraj landlimoj. �?i tiun lingve periferian pozicion ni kompreneble dividas kun la plej multaj homoj de la mondo, same kiel ni kun aliaj eŭropanoj dividas la fakton trovi�?i meze de granda lingva diverseco.

Do kiu estas la problemo? �?u problemo ekzistas? �?u lerni kaj praktiki fremdajn lingvojn ne estas ri�?ige? Jes, kompreneble. Tamen estas ripetinda fakto ke nur tre malmultaj lernas regi fremdan lingvon same aŭ preskaŭ same bone kiel la gepatran. Mi scias, e�? konas, plurajn ekzemplojn pri enmigrintoj kiuj atingis tian nivelon de la sveda ke ilia lingvaĵo estas preskaŭ ne distingebla de tiu de la plej bonaj denaskaj uzantoj. Ili kun interesi�?o kaj amo alproksimi�?is al la fremda lingvo, tamen �?iam estas tiu eta, e�? se tre eta, diferenco. Krome ili estas tre malmultaj. Spite miajn bonajn notojn mi en neniu fremda lingvo atingis nivelon e�? proksiman al tio.

Foje oni povas kun miro konstati ke homoj �?? ja aliaj ol esperantistoj - en grandaj landoj de grandaj lingvoj, �?u Usono, �?u Rusio, tute ne scias fremdan lingvon, ne opinias tion bezonata kaj se oni tamen scias, do tio estas simple pro propra interesi�?o aŭ scivolemo. Dume aliaj studas ilian lingvon, precipe la anglan.

Tamen - lingva malegaleco temas ne nur pri tio ke iuj devas studi fremdajn lingvojn dum aliaj ne, �?ar la alia flanko de la malegaleco estas en la komunikado mem: kiu posedas la senton pri nuancoj kaj kiu ne, kiu esprimas sin libere kaj kiu sentas sian kutiman lingvan liberecon reduktita kaj limigita.

Certe ne trovi�?as perfekta solvo por la Babela turo, kaj certe e�? Esperanto ne estus tia solvo. Tamen �?? kun �?iuj mankoj �?? Esperanto proponas pli egalecan alternativon ol iu alia lingvo.

Mia amiko la krimulo

2008-02-06T13:57:42Z

Jam de kelkaj jaroj mi renkontadas krimulojn, pli precize enprizonigitojn, kiam mi anstataŭas kolegojn kiel bibliotekisto en la policarestejo. La provizore malliberigitaj homoj (kiel konate preskaŭ senescepte viroj) kompreneble ne estas ankoraŭ ju�?itaj, tamen mi sendube inter ili renkontis verajn krimulojn. Kelkaj estas veraj famuloj, konataj de amaskomunikiloj kiuj publikigis ne nur iliajn nomon, foton kaj akuzon, sed ankaŭ biografion kun detaloj konfirmitaj de parencoj, antaŭaj najbaroj aŭ partneroj.

Mi povas honeste diri ke mi neniam renkontis malagrablajn prizonulojn. Foje ja apatiajn, deprimitajn, sed multe pli ofte rekte agrablajn. La plej elstara, menciinda, neforgesebla, plej inteligenta kaj �?arma, kun librodeziroj raraj, estas plastikkirurgo kun propra televidprogramo, kiu seksperfortis junan virinon dum narkozo. Pro tio li ricevis 4-jaran malliberejan punon. Fine ne helpis liaj �?iam pli fantaziaj klarigoj al la fakto ke oni trovis lian spermon en la profundo de la virino.

En la propraj okuloj oni estas tre ofte senkulpa, e�? se socie ju�?ita. Ver�?ajne temas pri io tre baza: oni simple ne povas vivi sen povi rigardi sin mem en la spegulo, kaj individuoj aŭ homgrupoj ene de la socio ne �?iam dividas la socie validajn valorojn.

Sed kiu el �??la aliaj�?? povas esti krimulo? �?u iu kiun mi konas kaj estimas? La najbaro en la presti�?a lo�?regiono? �?u tiu �?arma plastikkirurgo kun propra televidprogramo, en kiu li montras kiel multe pli belaj homoj fari�?as kiam li rajtas operacii iliajn nazon aŭ mamojn? �?u esperantisto povas esti krimulo? �?u konata, agrabla esperantisto e�? povus esti seksperfortulo?

Ne estante cinika aŭ seniluzia tamen memklare eblas respondi al �?iu el la supraj demandoj �??jes�??. Tio ke multaj esperantistoj �?ajne kun reflekso de la spino al la lasta demando respondas �??ne�??, estas, �?u miriga? Aŭ �?u simple esprimo de la de tempo al tempo aperanta sekteco de Esperantujo?

La blogo de Petro Desmet'

Noticoj pri la kazo de Desmet' en Libera Folio
http://www.liberafolio.org/2008/akuzo
http://www.liberafolio.org/2008/akuzo2

Kiam mi estos granda

2008-01-01T17:57:44Z

�??Kiam mi estis eta�?��?? diras 6-jarulo kaj celas per tio epokon antaŭ la oceano de tempo de tri jaroj. Kiom malmulte oni tiam komprenis, kiom mallerta oni estis kaj kiom aliajn proporciojn ja havis la mondo. �??Kiam mi estos granda�??, aliflanke, diras la sama infano kaj celas estontan tempon en kiu revoj plenumi�?os: �??mi savos la mondon de klimatproblemoj, ricevos nobelpremion; mi havos du grandajn domojn �?? unu por homoj kaj alian por �?iuj miaj bestoj; mi fari�?os inventisto; voja�?os �?irkaŭ la mondo�?��??

En kiu momento homo �?esas diri �??kiam mi estos granda�?��??? Kiuj estas �?iaj cirkonstancoj kaj kondi�?oj? �?u temas pri a�?o? �?u pri grado kaj speco de ambicioj? Kiam entute oni fari�?as granda? Kiam mi estis 28-jara kaj fari�?is patrino mi komencis suspekti ke mi estas jam plenkreska, sed kion mi ne komprenis estis ke nur tiam la plenkreski�?o - eventuale - komenci�?is.

Unu kriterio por plenkreskeco kiun mi en iu fazo konstatis estas la kompreno ke ne �?iuj plenkreskuloj estas plenkreskaj, kaj ne meritas la aŭtoritaton kiun la a�?o donas. Vere la mondo plenplenas je neplenkreskintaj infanoj, precipe grandaj knaboj, do tiaj homoj kies donitaj taskoj (�?u prezidenteco, �?u gepatreco) aŭ / kaj memfido vaste superas la faktan kapablon.

Kiam mi estis 36-jara mi komencis suspekti ke 40-jaruloj estas plenkreskaj. La restantajn jarojn �?is tiam mi tamen zorge flegis la identecon esti �??ankoraŭ ne 40�??, sed nur por poste konstati ke �?uste tiu a�?o estas tre agrabla, donanta la privilegion esti �?uste meze, kun vidaĵo kaj malantaŭen kaj antaŭen.

En mondo kie la plej multaj �?ajnas voli esti adoleskuloj, meza�?i�?o kaj precipe maljuni�?o povas aspekti kiel ofendo. Laŭ tio ankaŭ formi�?as komplimentoj kiel ekzemple �??vi tute ne aspektas kiel 40-jara�??, aŭ - kiel diris blindulo kun kiu mi parolis �?? �??laŭ via vo�?o mi NENIEL divenus ke vi estas pli ol 40-jara�?? (Jes, ja la diferenco inter 39 kaj 40 estas enorma...). Mia avino estas jam iom pli ol tiom, nome 95-jara, kaj en �?ia �?eesto �?uste la komerce ekspluatata revo pri eternaj juneco kaj beleco aspektas kiel ofendo. Kiom finfine valoras homo?

�??Kiam mi estos granda�?? oni eble post certa a�?o ne plu diras, konfesinde estas ankaŭ ke la vivo nekontesteble �?rumpos iom post iom. Eble ia vivolerto temas pri la kapablo ne �?esi revi, e�? se la lasta revo temas nur pri taso da forta kafo aŭ bela vintra tago ekster la fenestro.

Post kiam mi finverkis tiun �?i tekston, mia avino, jam tre malforta, mortis. �?ia a�?o je la forpaso estis 95 jaroj, 8 monatoj kaj 10 tagoj.

Mi kantas Härlig är jorden, Slottskapellet, Jönköping 25 jan 2008.

La specifa vidpunkto

2007-10-23T19:12:28Z

Unu el la plej evidente pozitivaj flankoj de legado de beletro estas la okazo por �?an�?o de perspektivo kiun �?i donas. Mi dirus e�? ke la �?eesto de �?uste tiu trajto diras ion pri la kvalito de specifa verko: �?u la verkisto kura�?is aŭ ne kura�?is montri la kompleksecon de la mondo, �?u �?i aŭ li donis aŭ ne donis vo�?on al �?iuj lo�?antoj de la verko.

Konante �?i tiun fenomenon de beletro, spegulanta ja la mondon, oni ne povas nei ke ekzistas specifaj vidpunktoj, do vidpunktoj kiuj originas el specifaj spertoj dependaj de la pozicio el kiu oni rigardas la mondon. La afero povas �?ajni memevidenta, sed �?ar �?i klare ne al �?iuj estas, mi kura�?as levi la temon. �?u ne ekzemple, pli ol unu fojon, oni aŭdis la opinion ke ne gravas la deveno aŭ la sekso de personoj en diversaj Esperanto-instancoj, se nur la koncernaj personoj estas fervoraj laborantoj por �??nia afero�??, do �?? notu - en singularo.

Kiam antaŭ kelkaj semajnoj la Sveda Akademio anoncis la britan verkiston Doris Lessing la �?i-jara Nobelpremiito pri literaturo, la motivigo vortumis jen:

"epikisto de la virina sperto, kiu malnaive, kun ardo kaj per la forto
de viziulo entreprenis esploron de fragmenta civilizo"

Tio pri "la virina sperto" i�?is tuj problemo al iuj debatantoj, kiuj demandis kial oni specife elstarigu la virinan sperton, dum la viran sperton neniam. "Kial ne �?iuj verkistoj rajtu simple reprezenti homan sperton" estis la demando.

Kompreneble la demando estas senhistoria kaj �?enerale sen la specife plurperspektiva vidmaniero kiun la literaturo proponas. �?u vere necesas rimarkigi ke virinoj, sufi�?e proksime �?? kaj en tempo kaj geografio �?? vivis kaj vivas sub konsiderinde malsamaj kondi�?oj ol viroj? Necesas nur iom levi la rigardon super la propra horizonto en Svedio de la 21a jarcento. �?ar evidente la virina sperto estas parto de la verkaro de Lessing, samkiel estas respektive la sperto de la neniigo de la judoj por Kertesz kaj la sperto de la apartisma Sudafriko por Coetzee. Oni povas kompreneble argumenti ke �?iu homa sperto estas tradukebla al io alia, ke finfine �?io temas pri eternaj temoj, �?u pri morto kaj amo, �?u pri ekskluziveco kaj aparteno. Tia alirmaniero tamen havas la malavanta�?on kiun �?iam enhavas abstrakteco: �?i estas nekonkreta kaj riskas ka�?i tion pri kio temas.

Mi kredas ke la protestoj fontas el tio ke oni kunmiksas aferojn. �?ar la risko, kaj tio kion fakte indas timi, estas ke la specifa vidpunkto ombrumas �?iujn aliajn vidpunktojn kiujn la homo (�?u verkisto aŭ alia) alportas, e�? en tiaj kazoj kiam la specifa vidpunkto ne ekzistas aŭ estas negrava. Alivorte: ne �?iuj virinaj verkistoj skribas pri specife virinaj spertoj, nek �?iuj kiuj apartenas al alia mar�?ena grupo verkas el perspektivo deekstere. Krome la plej bonaj verkistoj iugrade verkas kun pluraj perspektivoj �?emane, do e�? se ne �?efteme, viraj verkistoj memklare povas vidi la mondon ankaŭ el virina vidpunkto, ekzemple. Estas espero por la mondo.

�?u cetere ekzistas specife vira vidpunkto? Do ne en la senco "la domina rigardo kaj �?ies centro kaj mezurilo", sed tia vidpunkto kiu problemigas virecon kaj la difinitan virrolon? Jes, sendube ekzistas, kvankam mi ne kredas ke �?i oftas en la literaturo. Aŭ kiel pri la viroj, la homoj kaj la musoj en la fama romaneto de John Steinbeck (Of mice and men, 1937)? La redaktinto de la vikipedia artikolo en Esperanto opiniis ke �?i temas specife pri musoj kaj viroj (kaj titoligis �?in tiel), do ne musoj kaj homoj (kiel en aliaj tradukoj), sed mi ne konsentas.

Funde virinoj, viroj kaj musoj kundividas la plej bazajn kondi�?ojn por la vivo. Mi kredas ke tiel pensis John Steinbeck.

Konstrui harmonion

2007-08-26T20:13:49Z

La nova prezidanto de UEA Probal Dasgupta ne rekte uzas la esprimon �??lingvo de paco kaj amikeco�??, sed �?i ne trovi�?as tre for kiam li parolas pri �??konstrui harmonion�?? kaj �??ke ni fakte ne parolas Esperanton, se ni ne parolas interkomprene�??.

Nu, konstrui harmonion estas sendube bona intenco. Sed krom ke la plej multaj konfliktoj tra la mondhistorio ver�?ajne esti�?is inter samlingvuloj, mi neniam komprenis kiel paco kaj amikeco povus esti enkonstruita en lingvo aŭ kun kiu rajto esperantoparolantoj alproprigas al si apartan strebon aŭ / kaj sukceson al paca komunikado. �?u ne �?iuj bonaj fortoj strebas al harmonio, mar�?ante foje du pa�?ojn antaŭen kaj unu malantaŭen kaj foje male? Kaj la problemo pri paco �?enerale ne estas la volo, sed la metodoj kaj la preteco kompromisi. Krome certa estas almenaŭ tio, ke ne sufi�?as diri ke �??ni estu �?iuj afablaj�?? , �?ar homa interrilatado estas pli kompleksa ol tio.

Ofte afableco ja estas rekoninda, tamen ne �?iam eblas certi ke afabla intenco havos bonan rezulton al �?iuj tu�?ataj momente kaj estonte. Krome, kiel konate, ne eblas �?iam interkonsenti. E�? komprenante la motivojn de aliulo ne eblas �?iam akcepti ilin. Kiel do fari? En bonaj kazoj eblas spite �?ion amiki, sed ne �?iam, e�? en Esperanto. Aldonindas kompreneble ke �??neamiki�?? ne egalas al �??malamiki�??.

Mi ne intencas doni al Probal Dasgupta konsilojn, nek al iu alia, sed mi volonte kundividas kelkajn observojn rilate harmonion / neharmonion en homgrupoj, faritajn precipe en mia laborvivo. Rolis tie plej diversaj �?efoj el kiuj la ekstremuloj povus esti respektive potenciala militestro kaj kandidato por la Nobela Pacpremio.

*En la fino bona estrado temas pri homa matureco, interalie kono de la propraj fortoj kaj mankoj, pri la propraj reagoj kaj pri la kapablo ne agi impulse.

*Nepra kapablo por tiu kiu trovi�?as sur la pinto estas sento pri proporcioj, kapablo superrigardi kaj �?uste prioritati.

*Bona �?efo distingas inter persono kaj afero kaj sintenas senantaŭju�?e kaj malferme.

*Bonajn cirklojn eblas krei same kiel malbonajn: bona etoso igas homojn utiligi siajn kapablojn samkiel malbona medio efikas sufoke.

*Bona �?efo vidas specifajn talentojn �?e homoj.

*Gravas kombino de aŭskultemo kaj kura�?o subteni la propran starpunkton. Bona estro devas foje kura�?i fari malkomfortajn decidojn.

Genia reklamo kiun mia okulo lastatempe renkontadas en la urboj kie mi vivas kaj laboras temas pri la fundo de miaj mantelaj po�?oj. Nu, kompreneble ne nur pri miaj po�?oj, sed pri �?ies po�?oj, monujoj kaj sakoj. La reklamo nome implicas ke tiuj �?enetaj moneretoj kiuj bruas en niaj po�?oj povus alporti trarompon por la kanceresplorado, kiu do estas la celo al kiu oni donacu monon. Hm. Imagu se UEA scius sin reklami tiel, do ne en mia urbo, sed en Esperanto-medioj. Male mia impreso estas ke UEA ne reklamas sin entute pro ia �?enerale valida ideo ke �?iuj esperantoparolantoj estas la movado �?? ni estas �?i kaj �?i estas ni. Al la afero apartenas morala devo disvastigi Esperanton ne nur ali�?ante al la �?efa Esperanto-organizaĵo, sed ankaŭ ekzemple instruante la lingvon al oniaj infanoj.

Mi konfesu tamen, ke �?? donacinte monon al la mialanda Fonduso por Kanceresplorado �?? mi ankaŭ pagis la �?i-jaran membrokotizon al UEA, pro fido al la nova estraro kaj pro ver�?ajna malapero de laŭdoj al diktaturaj re�?imoj, kiuj tre �?enis min dum la lastaj jaroj. Ni vidu kiuj ricevos miajn po�?fundajn monerojn venontjare.

Rilata ligo: En la cirklo de brilo

La skarabo flugas en la krepusko

2007-07-11T17:18:00Z

Foje mi havas la impreson ke en �?iuj lingvoj al mi konataj "infan-" estas pejorativa prefikso. Krome "infaneca" estas inter la plej insultaj vortoj kiuj eblas, spite ke infanoj en multaj kazoj agas pli morale ol la plenkreskuloj kiuj ne volas esti nomataj "infanecaj". Iuj diras ke plej feli�?aj estas tiuj homoj kiuj kapablas teni en si la infanon dum la cetero de la vivo. Artistoj de diversaj fakoj ofte diras ke ili �?uste ne perdis la miremon, ludemon kaj scivolemon de infano, kaj ke �?iuj sentoj estas same proksimaj kaj nevualataj al ili kiel tiam, en la infana�?o.

Profesioj kiuj rilatas al infanoj kutime havas malaltan statuson kaj estas konsiderataj malpli postulaj ol tiaj en kiuj oni traktas kun plenkreskuloj. Tiel oni krom la infanojn malalte taksas ankaŭ la infana�?on. La sveda verkisto de infan- kaj junulliteraturo Maria Gripe (1923-2007) iun fojon ricevis la demandon de bazlerneja instruisto �?u �?i skribas por infanoj �?ar �?i ne kapablas skribi por plenkreskuloj. �?ia respondo estis reĵeto de la demando: "�?u vi instruas infanojn �?ar vi ne kapablas instrui plenkreskulojn?" Mi konfesu ke mi mem de �?iam admiras profesiulojn kiuj traktas miajn infanojn: unue aku�?istinojn kaj flegistinojn kaj poste vartejajn kaj bazlernejajn instruistojn. Por �?iam ili gajnis mian sinceran respekton al siaj respektivaj profesioj.

�?ar vere estas tiel, ke tre malmultaj kampoj estas pli gravaj kaj pli decidaj por individuaj kaj komunaj estontecoj ol tiuj kiuj rilatas al infanoj, kaj porinfana literaturo estas unu el ili. Samtempe la studo de la historio de literaturo direktita al infanoj interesas pro tio ke �?i estas ia prismo, tra kiu oni povas percepti la konceptojn de koncernaj tempo kaj kultursfero: �?u la infana�?o havas propran valoron aŭ �?u �?i rolu nur kiel ia lernofazo antaŭ "la vera vivo" - la plenkreskula? �?u la homo estas baze bona aŭ malbona? �?u literaturo unuavice eduku, precipe infanojn, aŭ �?u �?i havu aliajn celojn? Kaj �?u pere de prudento aŭ de fantazio oni povas akiri sciojn pri la mondo kaj la vivo?

Mi kredas ke frua kontakto kun literaturo estas decida por pluraj aferoj, inter kiuj la unua povus esti demokratio, tio estas socia interligiteco. Kaj kiel cetere pri demokratio, estu la respondeco de sociaj instancoj - lernejoj kaj bibliotekoj - okazigi tiun interligitecon ankaŭ al tiuj infanoj kiuj ne ricevas �?in hejme. Koni la komunan kulturan heredaĵon estas rajto por �?iuj, ne privilegio por malmultaj.

Spertoj, kutimoj, homoj rekontitaj en la infana�?o en unu aŭ alia maniero ofte akompanas onin por la resto de la vivo. Same pri libroj, kaj multaj homoj povas nomi iun aŭ iujn librojn kiuj en la infana�?o ion malfermis, montris, direktis aŭ kiuj poste ion klarigas. "Kiu mi estus sen Pipi �?trumpolonga" aŭ "Pere de tiu bunta rakonto mi ekkomprenis ke ekzistas io ekster la griza lo�?ejo en kiu mi pasigis mian infana�?on", mi aŭdis homojn diri. Sincere dirite mi fakte ne scias kiu mi estus sen la eduko de Pipi �?trumpolonga, sed ankaŭ aliaj libroj lasis signifajn �?purojn, inter ili la fantasta kaj poezia "La skarabo flugas en la krepusko" (Tordyveln flyger i skymningen) de Maria Gripe. La libro estas tradukita al multaj lingvoj kaj la celgrupo estas pli a�?aj infanoj aŭ adoleskantoj. Leginte �?in oni neniam plu dubos ke skaraboj povas turni la terglobon.

Foje la enhavo de libro fadas en la memoro, sed restas la etoso de la legado. Tiel mi ekzemple tre bone memoras kia sento estis, tiun someron en la fino de la 70-aj, legi "La fantom�?ipo"-n (The Phantom Ship) de Frederick Marryat, kvankam mi ne plu memoras la detalojn de la intrigo.

Libroj vastigas la mondon: ekzistas io ekster mia pordo, sur la alia flanko de la terglobo kaj ekster la limoj de mia �?isnuna imago. Antaŭ ol realigi revojn kaj �?an�?ojn necesas vidi ilin kiel alternativojn en la fantazio, kaj tiu kiu jam frue lernas tion havas avanta�?on por la resto de la vivo.

Kiuj estas la kriterioj por bona porinfana literaturo? Nu, la respondo nature estas dependa de la tempo kaj geografio de la respondanto, sed propono mia, celanta librojn �?uste por infanoj, ne junuloj, povus esti jena:

La rakonto devas esti solidareca kun la infano kaj esti verkita empatie kun �?i.
La rakonto devas esti esperiga, ĥaoso devas fini�?i per harmonio. Por junullibroj, kaj precipe plenkreskula literaturo, tiu postulo kompreneble ne validas. Por kompreni, kaj pritrakti, la fakton ke "ne �?iuj fabeloj fini�?as feli�?e" necesas vivosperto.
La protagonisto devas esti pozitiva en la senco ke facile eblas pozitiva identi�?o; malherooj apartenas al plenkreskula literaturo.
Kvalitaj, ne amase produktitaj, bildoj, en kazoj de bildlibroj
Ceteraj kriterioj por kvalita literaturo

"Ne estas malfacile esti kura�?a se oni ne timas". (Tove Jansson en unu el la libroj pri Muminvalo) Bonaj infanlibroj ofte enhavas apartajn palpebrumojn al la plenkreskuloj kiuj ilin vo�?legas: pli kompleksajn pensojn aŭ humuraĵojn kiuj - almenaŭ sur lingva nivelo - eble preteriras la komprenon de la infano. Kaj beletro direktita al junuloj ofte havas la kompleksecon de porplenkreskula libro kaj estas tiel �?uebla por kiu ajn kiu forlasis la infana�?on, sed kiu daŭre kura�?as kredi je skaraboj kiuj flugas en la krepusko.

Pliaj ligoj

The International Board on Books for Young People (IBBY)

Svenska Barnboksakademien (La Sveda Infanlibra Akademio, kun 17 argumentoj por infanliteraturo, diverslingven tradukitaj)

Hazarda esperantisto

2007-06-06T09:19:29Z

Por preventi ke iu post lego de �?i tiu blogaĵo devu demandi la, sufi�?e kompreneblan, demandon "kial vi do ne forlasas Esperantujon?" mi komencu respondante �?uste tiun demandon. Esperanto donis al mi homojn, specifajn individuojn, kiujn mi cetere neniel estus renkontinta aŭ kun kies pensoj mi alikaze ne estus konati�?inta. Pro tio mi estas danka. Mi tamen asertas ke mi apartenas al sufi�?e nekutima kategorio de esperantistoj, nome "la hazarda". Ne nur �?ar Esperanto �?iam �?eestis en mia vivo - en mia familio mi estas jam la tria generacio de esperantoparolantoj - sed ankaŭ �?ar mi nur pro la homoj restas en Esperantujo. Cetere mi ver�?ajne antaŭlonge estus forlasinta la ujon, penso kiu �?iel ajn de tempo al tempo ravas min. Do kial? Nu, tiu kiu legis miajn �?isnunajn artikolojn ricevis pri tio indikojn, sed jen konkludo kaj kompletigo. Se iu leganto interesi�?as pri disvastigo de Esperanto, do volonte akceptu miajn vortojn kiel observojn de eksterulo.

Esperantujo estas forte vireca. Mi havas nenion kontraŭ viroj, e�? male. Mi ankaŭ ne opinias ke viroj �?iam alportas specife viran vidpunkton al aferoj, samkiel virinoj ne �?iam havas virinan vidpunkton, sed en medio tiom forte vire dominata kiom Esperantujo, la �?anco de unuseksa vidmaniero tamen plii�?as. Povas temi pri sufi�?e subtilaj aferoj kiel diskuttemoj, sed ankaŭ tute konkrete pri kovrilpa�?oj de revuoj, kiel ekzemple tute lastatempe en Monato. Multaj (viraj) esperantistoj vigle enga�?i�?as en diskutojn pri seksismo de la lingvo, sed diskutoj pri pli efektiva seksismo mankas. Kial do la viroj tiom dominas? Nu, mi havas plurajn ideojn, sed lastatempe �?iam pli inklinas al tio kion vira esperantisto iam diris: "la virinoj havas pli gravajn aferojn por fari."

La memkontento. "�?iuj neesperantistoj estas afaziuloj", titoli�?is la prelego de Claude Piron en la lastatempa Malferma tago de la Centra Oficejo kaj la sinteno estas tipa: esperantistoj scias ion kion la resto de la mondo ne scias kaj ni devas informi �?in ke �?i havas problemon. Ni estas ni kaj ili estas ili.

Mezuma esperantisto estas pli ol avera�?e naiva. Mi mal�?atas naivecon, �?ar �?i nemalofte rezultas en la malo, nome ciniko.

Esperantujo estas, pro sufi�?e naturaj kialoj, neprofesieca. Ekzistas ekzemple nur unusola profesieca esperantlingva gazeto, farata de profesia ĵurnalisto, ne nur senpage, sed tute donace. Fari ajnan gazeton, precipe profesinivele, nome postulas tempon. Min tre interesus scii �?u tiu gazeto kies redaktoro vivtenas sin per mono de la membroj de la �?efa Esperanto-organizaĵo ricevas same multe da kritiko pri tio kiel �?i devus esti farata / nefarata kiel tiu senpage donacata?

Le�?era sinteno al demokratio. Lastatempa ekzemplo estas la persona opinio de la prezidanto de TEJO David-Emil Wickström, kiu opinias ke pridemandi la demokration en Vjetnamio montras "tro eŭropecan rigardon al la mondo". Estas ja facile diri ke la propra (eŭropa) lando eble ne estas pli demokratia ol alikontinenta diktaturo, se la propra lando tamen estas tia ke ne nur diri tiel estas permesite, sed ankaŭ estas permesite elekti �?u lo�?i tie aŭ ne. La rezulto de tia �?ajna toleremo kompreneble estas ke oni en la praktiko akceptas subpremadon kaj diskriminacion.

Esperantujo estas plena de homoj kiuj volas realigi sin pere de Esperanto, �?u havante gravajn poziciojn en la organizo aŭ en la literaturo aŭ �?u pli malpli despere �?asante por si kongresan edzinon en UK-oj. Dirante �?i tion, mi volas tamen aldoni ke kompreneble trovi�?as ankaŭ kaj sincero kaj idealismo, kaj ne malofte la motivoj sendube estas kombinitaj. Krome mi fakte mem subtenas la bazan ideon pri Esperanto kiel dua lingvo por �?iuj, sed tiu detalo el mia vidpunkto kvazaŭ malaperas en la tuto.

Kaj cetere: kial mi mem blogas en Esperanto kaj ne en mia gepatra lingvo? Ser�?ante respondon mi fojfoje venas al la konkludo ke mi tuj �?esu...

La �?usta opinio

2007-05-14T07:34:18Z

Unu el miaj alergioj estas politika korekteco. Komprenu �?uste: mi ne aŭtomate mal�?atas opiniojn reprezentantajn la politikan korektecon, ofte mia propra opinio ja koincidas kun ili. La alergio estas kontraŭ tiu kvazaŭ refleksa, senpripensa reago �?e multaj homoj �?iam ali�?i al tio kio en iu difinita momento, loko kaj kunteksto, elstaras kiel la sola vero. Ofte tia reago �?ajnas fonti el timo esti stampita kiel reprezentanto de la mala starpunkto, laŭ ia mirinda nigra-blanka vidmaniero.

�?u en Esperantujo ekzistas "�?ustaj opinioj"? Mi opinias ke jes. "Esperanto estas la plej taŭga internacia komunikilo", "lingvo de paco kaj amikeco", "la plej facila lingvo" aŭ "Esperantistoj estas aparte malfermaj kaj toleremaj homoj" povus esti ekzemploj de tiaj "veroj". En mia nuntempa sveda socio, tre politike korekta opinio estas ekzemple tio ke �?iuj diferencoj inter virinoj kaj viroj, krom la tute evidentaj korpaj, estas socie konstruitaj kaj lernitaj, kaj tre polemike estas prezenti pli nuancan vidpunkton. La biologio kvazaŭ ne ekzistas. Nu, neniu ja volas esti nomata "seksisto", �?u ne? Tia estas lastatempe, laŭ iuj, konsiderata certa virina medicinprofesoro, kiu asertas ke la cerboj de viroj kaj virinoj iomete malsamas. Aŭ - aŭ, nigre aŭ blanke, �?ajnas esti la plej ofta pensmaniero en la mondo.

Kaj mi kredas ke la alia dan�?ero estas en tio - reagi al la politika korekteco kvazaŭ �?i �?IAM estus esprimo de nesubteninda sinteno. Ekzemplo pri tia reago estas nefakuloj kiuj decidas kredi je tiuj malmultaj esploristoj, laŭ kiuj la forceja sindromo ne estus home kreita. �?u signo pri sendependa pensado? Prefere pri nekutime efikaj vid�?irmiloj, mi dirus.

�?u sintenojn oni povas influi �?an�?ante vortojn? Kreante eŭfemismojn? Mia kredo estas ke tiaj ofte havas malan efikon, �?uste �?ar ili - male ol estas la celo - akcentas la malpresti�?on. Se oni travidas tion, oni povas anstataŭe mem rekapti la originan nomon kaj igi �?in sia, kun fiero, kaj la sama ruzo kompreneble eblas ankaŭ por originaj skoldvortoj. En la sveda tiel okazis ekzemple pri vortoj kun origine pejorativa signifo por "gejo" kaj "enmigrinto". En Esperanto eble ne ekzistas - almenaŭ ne same - eŭfemismoj, sed alia fenomeno kiun mi opinias iom interesa. Aŭ �?u iu povas klarigi al mi kial estas konsiderate malbone diri "Hindio" anstataŭ "Barato", sed tute en ordo diri "Finnlando" kaj ne "Suomio" kaj "Hungario" anstataŭ "Madjario"? Sur alia nivelo, tamen laŭ la sama principo, oni nomas ankaŭ mian landon ne "Sverjo", sed pli internacie rekoneble "Svedio" aŭ "Svedujo". Kiu decidas kio estu akceptata kaj kio ne, kaj kio estas politike korekta, kio ne estas kaj kial?

En la sveda gazetaro hieraŭ, la tagon post la Eŭrovido-Kantokonkurso, la politika korekteco videblis kiel levita fingro. Tio kio kaŭzis la alarmon estis plendoj pro la orient-eŭropa vo�?donado por najbaraj landoj. La sveda espero ja trafis nur la 18an lokon. �?u la plendoj estas signo pri rasismo? Nu, mi konsentas ke estas mirinde ke tiu najbarlanda vo�?donado subite i�?as problemo kiam orienteŭropa lando gajnas, tamen �?i estas statistike pruvebla fakto, samkiel tio ke ekzemple la nordiaj landoj vo�?donas unu por la alia. Ni nur ne estas tre multaj. Finfine eble rasisma estas la vo�?donado mem?

Kiu ajn estas "la �?usta opinio", la �?usta kanto kaj la �?usta kantisto gajnis. Neniu kantis same belan kanton, nek same senteme kaj certe kiel Marija Šerifovic´ el Serbio.

Cinike

2007-04-14T16:54:47Z

Kvankam mi riskas soni cinika, mi volas konfesi: unu el miaj �?atokupoj estas kolekti �?uste cinikajn diraĵojn. Aŭ nu, vere mi ne kolektas ilin, sed ili simple venadas, fiksi�?as en la memoro kaj... espereble almenaŭ rolas kiel avertoj. Mi ne scias. Sendube ni �?iuj foje agas aŭ parolas cinike, sed la plej interesaj cinikaĵoj estas tiuj vere senhonte seniluziaj, �?oke fridaj, de homoj �?enerale konsiderataj decaj, normalaj, jes, respektataj.

La origino de la vorto "ciniko" estas greka filozofia skolo, �?uste "la cinika", kiu tamen ne instigis cinikon en moderna senco, sed memdisciplinon kaj sendependon. Laŭ NPIV "cinika" signifas "Senhonte maldeca; senhontega; montranta indiferenton k mal�?aton por �?ia noblaĵo: ~a parolo , konduto; afekti ~econ." �?u tiel? Nu, mi eble aldonus ion �?uste pri frido, pri seniluzieco, kaj �?ar "noblaĵo" estas afero de difino, mi krome dirus ke ciniko temas pri indiferento rilate aliajn homojn.

�?ajnas ke cinikan sintenon eblas pli facile subteni se estas signifa distanco en tempo kaj geografio: ju pli abstrakta alia homo estas, ju pli senviza�?a, des pli indiferenta eblas ja esti, �?u ne? Foje estas kialo demandi �?u oni rajtas �?erci pri kio ajn. Ekzemple la forceja sindromo povas ja �?ajni agrabla kaj e�? amuza al tiu, kiu vivas en malvarma klimato kaj deziras ekkultivi maizon, sed malpli agrabla aŭ pri�?ercinda al tiu jam malri�?a, kiu riskas la bazon de sia vivo. Oni ne �?ercu pri viktimoj, se oni mem ne estas tia, tio �?ajnas sekvinda konsilo por �?ercemuloj. Aliflanke mi malfacile retenis la ridon antaŭ kelkaj semajnoj, kiam en la biblioteko kie mi laboras ni invitis blindulojn al informkunsido. La kunsido okazis en ejo, en kiu tre maltaŭgloke staras pilastro, kaj vere aspektis treege amuze kiam jam la tria blindulo suriris la pilastron. �?u mia ridemo estis cinika? Eble. Aŭ �?u foje la viktimojn kreas ni ceteraj, ekzemple NE ridante? Mi ne scias. La dia puno venis �?iukaze jam la sekvan tagon, kiam mi akcidente faligis tutan �?aron da sonlibroj, kaj la blinda virino kun kiu mi samtempe telefonparolis ekridegis pro la bruo.

En esperanta kunteksto mi iam, rilate la prosperon de Esperanto en �?inio, legis eŭropan esperantiston pozitive komenti la fakton ke "la registaroj en pluraj landoj konsideras la internacian opinion pli ol la proprajn civitanojn". Mi nebule havas la senton ke la komentinto ne konas ege multajn �?inojn ege proksime. Same mi kredas ke konsiderinda abstrakta pensado estas postulata por proponi ke ni ĵetu la nukleajn rubaĵojn en la estontecon kaj lasu venontajn generaciojn prizorgi ilin, per metodoj kiujn ili mem inventu. Nemalmultaj politikistoj �?irkaŭ la mondo argumentas tiel cinike.

Memorinda cinikaĵo de la tempo de la balkanaj militoj komence de la 90-aj estas psikologo en debatprogramo de la sveda radio. �?i nome tute serioze, sen e�? la plej eta tremo de la vo�?o, asertis ke militoj estas esprimo de profunda bezono �?e la homa psiko, grava, ne malhelpinda ero de la homa historio, kaj ke oni simple lasu la testosteronplenajn militemulojn militi. Kiu povus superi tiun cinikaĵon? Eble la rusia prezidento Vladimir Putin? El lia bu�?o nome lastatempe elvenis kelkaj mirindaj �?ercoj, kiuj en pluraj aliaj landoj la sekvan tagon igus la prezidenton eksprezidento. Kiu el la sekvaj diraĵoj estas la plej cinika?

Rilate la forcejan sindromon: "Ne estus malbone se rusoj povus uzi malpli da mono por �?apoj kaj manteloj."
"La morto de Anna Politkovskaja (murdita ĵurnalisto, mia rimarkigo) pli malutilas al Rusio ol faris �?iaj artikoloj."
Al la �?efministro de Israelo rilate la akuzon kontraŭ la israela prezidento pri seksperforto kontraŭ pluraj virinoj: "Salutu al Kacav. Ni ne pensis ke li estus tiom vireca."

Nu, la du lastaj el la tri estas ver�?ajne egale cinikegaj, �?u ne?

Mi devas tamen mencii ankoraŭ unu malbonfartigan ekzemplon, prenitan el orienteŭropa tagĵurnalo de antaŭ kelkaj jaroj. La artikolo traktis seriozan temon, nome mamkanceron, sed la enpa�?igisto elektis ilustri per bildo montranta belegan paron de nudaj mamoj, kvazaŭ prenitaj el vira revo aŭ porngazeto. Ajnakaze mi povas veti ke en tiuj mamoj ne estis kancero. Kaj ili donis - kiel diri - neadekvatajn signalojn. Cinike.

Lordi, Ola Salo kaj la virina rigardo

2007-03-11T11:17:22Z

Foto de Martin Olson

Kiam pasintjare la finna durroka grupo Lordi gajnis la tuteŭropan konkurson de Eurovision, la konkurso denove kaptis mian interesi�?on - vere la unuan fojon post la adoleskaj jaroj. Kaj tio ne nur pro mia propra proksima ligo al Finnlando, nek - fakte, pro tio ke unu el la bandanoj iam ludis en Esperanto-bando kaj e�? sciis kelkajn vortojn en la lingvo (kvankam mi konfesu ke mi kelkfoje �?uis, simple preterpase, mencii �?i tiun fakton al neesperantistaj konatoj kiuj volis diskuti la monstrojn.) Ne, la interesa afero estis kompreneble la rompo kontraŭ la dramaturgio de la Eŭrovido-Kantokonkurso - la kura�?o esti io tute alia, la rifuzo kompromisi. Kaj la agrabla surprizo estis ke per tia sinteno eblis gajni la tutan Eŭrovido-Kantokonkurson, konkure kun kantoj kiom eble plej platigitaj por pla�?i al kiom eble plej multaj kaj prezentitaj de artistoj kiom eble plej nudaj por fortiri la atenton de la kantoj kaj prezentadoj mem.

Kiam hieraŭ vespere la sveda parto de la Eŭrovido-Kantokonkurso estis decidita, mi komprenis ke la sama koncepto gajnis ankaŭ �?i-jare, almenaŭ nialande. Mi sentis min fakte hereza kiam mi unue, sed nur iom post iom, rezignis pri povi subteni svedlingvan kanton. Poste mi sentis min kulpa pri la - en iuj esperantlingvaj cirkloj ver�?jane - sakrilegio pensi ke eble tamen estas pli bone prezenti kantojn en lingvo komprenebla al kiom eble plej multaj. Kaj nu, Esperanto ja finfine ne estas ankoraŭ alternativo �?i-rilate. Gajnis la grupo The Ark kun la kanto "The Worrying kind", skribita kaj kantata de la frontulo Ola Salo. La grupo, jam delonge ekzistanta kaj konata ankaŭ ekster la landlimoj, estis fondita de Salo en 1991, kiam li - filo de pastro - en la a�?o de 14, laŭ siaj propraj vortoj timis la alvenon de la apokalipso kaj volis savi kiom eble plej multajn homojn en sian arkon. Samkiel Lordi, The Ark ne kompromisas pri sia arto, sed prezentas kantojn kun inteligento kaj mesa�?o.

Lige al la Internacia Tago de virinoj antaŭ kelkaj tagoj, esperantlingva bloganto skribis pri la manko de virinoj en Esperantujo. Mi komprenas lian plendon tiel ke la manko estus io aparte bedaŭrinda por viraj esperantistoj, sed eble mi miskomprenas. Se virinoj estas bezonataj por allogi virojn al la movado, �?u ne tiam virinoj devus esti abunde logataj, pro la vira domino? Sed eble la logiko estas ne tia? Kaj cetere mi ne certas �?u mankas virinoj �?enerale aŭ �?u virinoj kiel kutime simple estas malpli videblaj. En mia lando la ĵurnaloj en la 8-a de marto �?atas skribi pri si mem, tion mi rimarkas jam de multaj jaroj. Oni faras aŭ farigas esplorojn pri virinoj kaj viroj en la amaskomunikiloj: kiu skribas kiom pri kiu kiel, kiaj bildoj pri kiuj videblas kiel k t p. La rezulto kutime estas deprima, sed tiuj rezultoj ja kompreneble ne estas komparataj kun nia Esperantujo, kie simila esploro montrus simple absurdan situacion.

Kiam oni diskutas internacie, oni ofte devas unue simple difini konceptojn, kaj krome klarigi ne nur kion oni celas, sed ankaŭ kion oni ne celas. Unu el miaj �?atataj komentoj pri mi en Esperantujo estas "Hodiaŭ mi vidis la mondon per la okuloj de Maria Sandelin, kaj tio estis tre malagrabla sperto". Kiam mi sentas bezonon de memdistanco, mi permesas al mi pensi pri tiu frazo kaj ka�?e rideti. Al la afero kompreneble apartenas ke la skribinto tute ne komprenis kion mi volis diri, sed faris proprajn konkludojn kaj indigni�?is pro aferoj neniam diritaj aŭ celitaj de mi. �?iel ajn, mi momente diras nur jenon: egaleco inter la seksoj laŭ mia vido ne signifas unuavice virinojn sur traktoroj, nek virinojn vestitajn en tendoj, nek tion ke oni forigu la diferencojn aŭ la erotikan tension inter la seksoj. Komence de mia kariero en la esperanta reto, mi pensis naive ke tiuj elirpunktoj estas por �?iuj memklaraj, sed ili ne estas. En Esperantujo mi e�? komencis eviti la vorton "feminismo" pro la senrilataj konotacioj, kiujn �?i evidente donas al iuj.

Nu, necesas ne nur difini kion oni ne celas, sed ankaŭ kion oni celas, kio povas esti pli pena tasko. (Cetere - se iu komencis miri, �?i tio daŭre estas blogaĵo pri la Eŭrovizio kaj Ola Salo.) En Esperantujo, precipe en la reto, ne nur la viroj forte dominas, sed ankaŭ foje pure viraj vidpunktoj kaj viraj rigardoj. Mi komprenas ke la fakto ke mi jen skribas pri la karisma Ola Salo estas sufi�?a motivo por publikigi lian foton. Tamen - �?ar ekzistas en la esperanta reto sufi�?e da viraj gazetoj kaj viraj blogoj, mi per la foto de Salo turnas min unuavice al la eventualaj virinaj legantoj de mia blogo.

Al viroj kiuj atingis �?i tiun lokon de mia skribaĵo: eble ankaŭ vi nun komprenas kial Svedio �?i-jare gajnos la tuteŭropan kantkonkurson? La eŭropaj virinoj havas vo�?donrajton.

[spektu la kanton en nova fenestro]

Kaj la vetero

2007-02-22T21:06:55Z

Mi iam aŭdis enmigrinton en Svedio miri kial la indi�?enoj tiom babilas pri la vetero. Kio estas tiel interesa pri �?i? Al la rakonto apartenas, ke la miranto devenis el regiono de la mondo kie la vetero estas pli mapli �?iam antaŭvidebla, kun malmulte da vario. Li miru do.

Sendube la vetero estas kara paroltemo �?e ni, kaj ne nur �?ar �?i estas taŭge neŭtrala kaj neniam konfliktiga, sed ankaŭ �?ar �?i fakte gravas al homoj, e�? en epoko kiam tro aŭ maltro da pluvo aŭ varmo ne plu estas afero de sukcesa aŭ malsukcesa rikolto, ne afero de vivo aŭ morto. �?e ni oni �?iam havas certajn atendojn pri la vetero, atendojn kiuj kompreneble estas ligitaj al la sezonoj, kaj mirinde �?iam al la ideo pri la optimumo de la sezonoj, neniel do al statistiko kaj spertoj. La somero devas �?iam esti kiom eble plej suna kaj varma, la vintro - kaj precipe kristnasko - brile blanke ne�?a. "Kiel bedaŭrinde ke la kristnasko estis verda �?i-jare" oni diras kaj komparas ne kun la plej multaj kristnaskoj, kiuj ja estis verdaj, sed kun "la ideo de kristnasko", kiu estas blanka. En aprilo la printempo devas esti alveninta, sed kiam la pluvo insistas pluvi kaj la suno insistas foresti, oni malfermas la pluvombrelon kaj malfaldas la mantelan kolumon kvazaŭ ofendita de iu pli alta potenco.

Aliflanke homoj plendemas ankaŭ kiam la vetero plenumas la atendojn, almenaŭ kiam �?i tro longe plenumis ilin. En tre varma somero oni eksopiras al pluvo kaj en tre ne�?a vintro al la pli verdaj. Lastatempe i�?is populare �?erci pri la forceja sindromo. Ne nur la rusia prezidento Putin (kiu opinias ke ne estus malbone se la rusoj povus uzi malpli da mono por �?apoj kaj manteloj) faras tion, sed ankaŭ ekzemple lastatempe iu sveda famulo en malvarma nordsveda urbo cinike deziris bonvenon al la tutmonda varmi�?o. �?u oni rajtas �?erci pri kio ajn?

Mia plej �?atata sezono estas la somero, kaj precipe mi �?atas tiujn somerojn kiuj koincidas kun la sveda ideo pri somero. Tiel la plej bona somera tago el vetera vidpunkto estas tiel varma ke la aero vibras, kio aliflanke neniam signifas pli ol 30 gradojn. El �?iuj sportoj mi plej multe mal�?atas la vintrajn, precipe glitkuradon. Pro infana�?a traŭmato, ver�?ajne, kiam lerneje oni devigis nin frostigi la fingrojn dum ni ligis la la�?ojn de la sketiloj �?e la ekstera glitkurejo. Sed e�? vintrajn sportojn mi eltenas, almenaŭ kiel spektanto, pro la �?ojo de la infanoj. Kaj la belecon de ne�?o mi �?iam rimarkas en la unuaj tagoj, sed poste mi rimarkas nur �?iajn malagrablajn efikojn: ne�?flokojn en la okuloj frumatene survoje al la aŭtobuso, trafikajn malfacilaĵojn kaj la malpuron kaj la malsekon kiujn la ne�?o postlasas. Sed aliflanke - kiu povas rezisti tute aŭtentikan ne�?viron?

La rakonto de la rakonto

2007-02-11T20:44:04Z

�?iu rakonto havas sian rakonton. Alivorte: la rakonton pri la rakonto mem, tiujn neeldiritajn referencojn, pensmanierojn kaj valorojn kiuj trovi�?as tuj sub la surfaco kaj esprimas sintenojn flanke de la verkinto, la �?irkaŭa socio, la celgrupo.

La plej bonaj speguloj de kulturoj kaj epokoj estas eble amaskomunikiloj. Kaj ver�?ajne estas signo pri neplujuneco, kiam oni diras ke �??kiam mi estis infano, la amaskomunikiloj estis tiom malsamaj�?��??. Jes, �?ar ja ne nur ekzistis sole du televidaj kanaloj kaj neniu interreto, la temoj kaj iliaj limoj estis malsamaj, la homoj priskribataj aliaj. Mi kredas ke tiu priskribo validas ne nur por mia lando. Sed kion diri pri la universaleco de jena raportaĵo de antaŭ nelonge el mia loka ĵurnalo:

Juna virino estis murdita de sia eksamiko post kiam �?i anoncis ke �?i finas la rilaton. La najbaro lo�?anta en la apuda lo�?ejo aŭdis teruran kriadon, kaj ja intencis alvoki la policon, sed unue li devis finskribi kelkajn leterojn por povi sendi ilin antaŭ la malplenigo de la po�?tkesto. Intertempe la virino estis mortigita.

Krom ke estus tre interese scii �?u la ĵurnalisto vidis la ironion, min ankaŭ tre interesus scii kiuj estis tiuj gravaj leteroj. Kaj kion - se ion - la rakonto diras pri la socio.

Kompreneble estas tiel, ke en �?iu socio fluas paralelaj tendencoj de valoroj kaj sintenoj, neniam nur unu. En la trediversa Esperantujo tiuj paralelaj fluoj estas ver�?ajne e�? pli multaj. Aŭ kiel? La estrarano de UEA Amri Wandel, en intervjuo por israela ĵurnalo (sed povus same bone estis por esperanta tia) lastatempe diris ke

�??En la mondo estas �?. miliono da Esperanto-parolantoj, sed en la interreto ili havas proporcie pli grandan �?eeston, �?efe pro ilia motivi�?o pruvi ke la lingvo estas la plej taŭga por internacia komunikado�??.

Mi ne scias kies rakonton li per tio rakontas, sed �?iukaze ne la mian.

Pri Bellman kaj mi

2007-02-04T10:06:45Z

�??If Kafka hadn´t written in German he wouldn´t exist.�?? (Se Kafka ne estus verkinta en la germana li ne ekzistus) diris la �?eĥa verkisto Milan Kundera (lastatempe en The New Yorker) kaj celis per tio ke Kafka ne estus Kafka en la konscio de homoj, ne en la monda literatura kanono, se li skribus en pli malgranda lingvo. Nu, eblus ja aldoni ankoraŭ kelkajn kriteriojn kiuj malfaciligas eniri la saman kanonon, unu el ili estas sekso. Tiu eraras, kiu imagas ke en la mondo de arto regas ia principo de travivo de la plej taŭga, alivorte ke originaleco, brilo kaj profundo �?iam venkus la denton de la tempo kaj �?iujn sociajn kaj lingvajn barojn.

Ateston laŭ la sama pensmaniero, sed malan ol tiu pri Kafka, mi plurfoje aŭdis pri la sveda poeto kaj komponisto de kantoj Carl Michael Bellman (1740-1795): �??Se li verkus en pli granda eŭropa lingvo, li sendube apartenus al la tutmonda literatura kanono.�?? E�? se li eksterlande estas ne ege konata, tamen liaj verkoj estas tradukitaj al nemalmultaj lingvoj, el kiuj speciale oni laŭdas la tradukojn al la angla de Paul Britten Austin.

De iom da tempo mi interrilatas kun Bellman pli malpli �?iun tagon, aŭskultante per mia mp3-ludilo liajn kantojn survoje al kaj el mia laboro. Kaj se vere eblus veturi en la tempo, li estas unu el la unuaj historiaj personoj kiujn mi volus renkonti. Ne pro tio ke li nepre estus tre simpatia, nur treege interesa, profunda konanto de la kondi�?oj de la vivo kaj posedanto de rara poezia genio.

La temoj, profundo kaj beleco de liaj kantoj varias, kaj ofte li estis maljuste traktita kiel surfaca verkanto de alkohol- kaj amorrilataj kantoj. Nu, fakte li dum sia vivo estis ia �??popstelulo�??, kiu interalie amuzis la re�?on kaj kortumon per prezentadoj. Surfaca li tamen kiel tuto nepre ne estas. Bellman vivigas en siaj kantoj la Stokholmon de la 18a jarcento - malpuran, odora�?antan urbon, kie malsanoj kiel tuberkulozo kaj variolo kiam ajn povis for�?teli la vivon de kiu ajn. La roluloj de la kantoj �?? ofte putinoj kaj alkoholuloj - trovi�?as sur la fundo de la socio kaj iliaj vivoj cirkulas �?irkaŭ la du polusoj de la vivo: erotiko kaj morto. Kaj jes �?? por forpeli la mortangoron ili krom erotikon utiligas abunde ankaŭ alkoholon. La kantoj estas ofte tre belaj, ri�?aj je metaforoj, ofte kun bibliaj kaj mitologiaj aludoj. Tiuj aludoj, samkiel la beleco, aliflanke ne malofte rolas kiel kontrasto kaj parodio.

Spite la perdon de iuj nuancoj, aludoj kaj tavoloj, mi jen ligas al nemalbona, kantebla traduko far Franko Luin de poemo de Bellman: �?armbrila nimfo (Glimmande nymf)

La muzikon por la sama kanto ankaŭ eblas aŭskulti (kantas Thord Lindhé)

Plia legado en la angla vikipedio (ekzistas ankaŭ iom mankohava esperanta artikolo)

Krome en la sveda en Bellman.net

La arto de legado (la ligo funkcias!)

2007-01-20T22:35:36Z

Jen estas aŭskultebla apenaŭ redaktita versio de mia hieraŭa prelego en la Kopenhaga Esperanto-Kulturgrupo (KEKG). Dankon al Torben pro invito kaj instigo kaj al Kalle pro teknika asisto.

La arto de legado (mp3-dosiero, 14 Mb)

PS. Oni atentigis ke la unua ligo ne funkciis, sed mi nun metis la dosieron en alian lokon kaj �?io �?ajnas en ordo.

Pri an�?eloj kaj homoj

2007-01-02T21:14:44Z

Kiam homo mortas �?i fari�?as an�?elo. Se ne en laŭlitera senco, do almenaŭ metafore. La fenomenon eblas observi legante nekrologojn - unu el miaj �?atokupoj. Mi povas imagi ke nekrologoj povas aspekti diverse en diversaj landoj, sed �?e ni ili plej ofte estas verkitaj tiel ke fine de la artikolo, al la mortinto vere ekkreskas flugiloj, do en la imago de la leganto. Se oni emas kontraŭstari tian an�?eligon de la koncernito, oni povas anstataŭe klopodi legi kio estas skribita inter la linioj. Io tie nome devas esti, �?ar la nekrologoj kutime priskribas homojn de speco kiun mi neniam renkontis.

�?u la fenomeno idealigi mortintojn estas internacia? Mi kredas ke �?i estas simple homa, kaj - plej ofte - ne vere ripro�?inda. Sed esceptoj ekzistas, kompreneble, �?ar estas ekzemple ripro�?inde lasi flugilojn elkreski al mortintaj diktatoroj. Tamen - en la menso de la plej multaj homoj diktatoroj post la morto ne fari�?as an�?eloj. Persone mi kredas ke ekzistas propra cirklo de diktatoroj en internacia, tute translima kaj transreligia infero. Dum la pasinta jaro la lo�?antaro de tiu loko ja plii�?is per pluraj personoj, inter ili Slobodan Miloševi�?, Augusto Pinochet kaj Saddam Hussein. La du unuaj trafis tien pro atako de malsano, dum la lasta ricevis helpon de homaj manoj. Homoj ja nome - de tempo al tempo - emas ne nur estigi an�?elojn, sed ankaŭ meti sin mem en la rolon de Dio.

Citaĵo de Richard Dicker �?e Human Rights Watch: "La enga�?i�?o de registaro en homaj rajtoj estu mezurita laŭ tio kiel �?i pritraktas sian plej malbonan krimulon".

Kio estas la esenco de ven�?o, kio �?in instigas? Eble tio: deziro vidi la plenan homan malforton de la malamiko.

En la okuloj de Saddam, en la momentoj antaŭ la ekzekuto, videblis timo.

Dank' al Dio

2006-12-21T22:19:21Z

Dank' al Dio ekzistas la kristnasko. Aŭ kiel?

Almenaŭ en mia kulturo spuroj de pagana kredo videblas ne nur en la kristnaska tradicio, sed ankaŭ en aliaj - laŭdire kristanaj - jarfestoj. Plej evidente pagana estas �?e ni ver�?ajne la somermeza festo, kiu estas malnova fekundfesto, kies kristana preteksto - nome de Johano la baptisto - al multaj estas nekonata. �?ia �?efa ero estas cetere dancado �?irkaŭ falusa simbolo. Laŭdire tia aktiva transformado de jam ekzistantaj jarfestoj siatempe estis parto de la kristanigo. Mi opinias tion iel fascina - ke la eklezio uzis psikologian ruzon alfronte al malnovaj kredoj.

Nu jen. Nun ni vivas en la 21a jarcento kaj en mia parto de la mondo la kono pri la tradicia kristana religio de la propra lando ne estas memklara. Mi povas konfesi ke miaj infanoj ne estas baptitaj, ekzemple, sed ke tio malofte kaŭzis problemon. �?efe tio estis problemo kiam mia filineto kun la eklezia infanĥoro devis kanti en baptaj diservoj kaj �?i poste - tiam 6-jara - ripro�?is min pro tio ke �?i mem ne estas baptita. (En nia sveda, luteranisma eklezio oni estas baptita kiel kelkmonata bebo.) Kun la sereno kaj sincero de 6-jarulo �?i klarigis ke �?i ja kredas je Dio - kial alikaze �?i kantus en la pre�?ejo? Tre konscienca sinteno, ja, dum la mia estis multe pli pragmata: infanĥoroj en nia urbo por tiel malgrandaj infanoj estas nur en la eklezio. Krome la eklezio laŭ mia sperto proponas varman kaj amikan medion, bonan por kiu ajn.

La vorto "komunio" preterflugis �?e la man�?otablo iun vesperon kaj postulis klarigon por sekularuloj, paganoj kaj nebaptitoj. En la sveda la vorto estas simple malnova por "noktoman�?o" ("nattvard"). Mi komencis klarigi ke oni tiam man�?as iun kvazaŭpanon kaj trinkas vinon memore al la lasta nokto de Jesuo kun siaj dis�?iploj. Mi aldonis ke ankaŭ mi ja foje partoprenis komuniojn. "Sed �?u vi �?eestis la noktoman�?on kun Jesuo kaj memoras �?in?" demandis la filino en infane konkreta maniero. �?iuj povas kredi je Dio, sed religioj �?ajnas esti por plenkreskuloj. La "nokta" parto de la vorto por komunio kaptis la atenton de la granda frato kiu trovis okazon timigi la fratineton: "Ne, ne, komunio estas kiam oni estas en la pre�?ejo nokte kaj revivi�?as la mortintoj, ekzemple tiu ulo kiu pendas sur la kruco. Li havas najlojn tra la manoj kaj sangon."

�?iel ajn - mi admiras Jesuon, kvankam mi ne kredas ke li estis la filo de Dio. Krome mi �?ategas pre�?ejojn kaj la eblecon por trankvilo kaj meditado kiujn ili proponas al kiu ajn. Kaj ankaŭ kristnasko estas por kiu ajn, se nur oni trovas la �?ustajn ekvilibron kaj sintenon: ne tro da stre�?o, ne tro da devoj, ne tro da donacoj aŭ da man�?o. Antaŭ kristanismo oni en Nordio festis la plej malluman tempon de la jaro, �?uste nun. Kaj vere estas ankoraŭ tiel �?e ni ke kristnaska festado rilatas al mallumo. Sen kristnasko la aŭtuno estus neelteneble longa, kaj post �?i oni komencas kalkuli la minutojn je kiuj la tago iom post iom longi�?as.

Mesa�?o survoje

2006-12-13T20:57:06Z

Unu el miaj �?atokupoj estas subaŭskulti homojn. Okazis ke mi tiom fascini�?is de tiu okupi�?o ke akompananto demandis �?u mi ne povas almenaŭ KLOPODI �?ajnigi ke mi ne subaŭskultas. Ekzemple aŭtobusoj estas eminentaj lokoj por aŭskulti aliies interparolojn aŭ nu, fakte ja ofte temas nur pri la duono de la interparolo, nome kiam �?i okazas pere de po�?telefono. Tiaj situacioj donas al subaŭskultantoj belan okazon por krea interpretado: Kion la homo en la alia fino fakte diras? Kiu �?i aŭ li estas kaj kian rilaton la du havas? �?io �?i tio kompreneble antaŭsupozas scion de la lingvo parolata. En alia kazo la interpretado povas i�?i tiom krea ke �?i ne nepre estas interesa.

Notinde estas ke multaj homoj �?ajnas konsideri sin tute duope kun la homo kun kiu ili telefonparolas, e�? se ili trovi�?as meze de publika loko. Tiel la publikan spacon invadis temoj kutime rezervitaj por la privata sfero. Kiel subaŭskultanto oni simple devas lerni ne �?eni�?i kiam oni nepetite aŭdas klarigojn pri ekonomiaj, amrilataj aŭ aliaj problemoj. Nu, mi konscias ke ankaŭ �?i-kampe �?? do rilate al tio pri kio oni povas paroli en publika loko sen veki miron �?? povas regi kulturdiferencoj. �?iukaze: la temo, la kampo, la specifaĵo de nia tempo estas komunikado (kaj telekomunikado la industrio de la epoko).

La eterna problemo de komunikado tamen restas, jes ver�?ajne �?i e�? plii�?is: la mesa�?o ne �?iam atingas la celon. Io okazas pri �?i survoje de la sendinto al la ricevonto �?? �?i tordi�?as, io aldoni�?as, nu Dio scias, sed kiu ne spertis tion, ree kaj ree? Subite mi aŭdas iun diri ke lingvo estas esprimilo, ne komunikilo, kaj en solecaj momentoj sendube mi konsentus. Feli�?e ni homoj tamen komunikas ne sole per lingvo. Kaj feli�?e la lingvo povas ankaŭ funkcii kiel riparilo, ree kaj ree. Ne �?io estas senespera.

Ankoraŭ multajn jarojn post �?ia apero, unu el la plej multe pruntataj libroj en svedaj bibliotekoj estas la traduko de Viroj venas el Marso, virinoj el Venuso de la usona psikologo John Gray. Notinde: pruntata �?efe de virinoj, ne de viroj. Mi neniam legis la libron, sed �?iam aŭdace pensis ke mi tamen komprenas �?ian enhavon. Antaŭ kelkaj jaroj mi agadis amatora psikologo helpe al amikino kiun post divorco preterpasadis vico de viroj - do ili venis kaj iris dum �?i, kiel Penelopo de La Odiseo aŭ Solveig de Peer Gynt kaj mil kaj unu aliaj virinoj de la literaturo kaj la vera vivo, restis fidele atendanta en unu loko. La interparoloj tiam temis pri senfina interpretado: �??Kion li vere celis kiam li diris tiel?�?? kaj �??Kiel oni komprenu tion ke li tiam telefonis aŭ ne telefonis, retmesa�?is aŭ ne retmesa�?is?�?? Mi ne dubas ke virinoj estas pli interpretemaj ol viroj, sed �?u ni tial pli bone perceptas la mondon? Mi ne certas.

Krom rilata al genro, komunikado kompreneble estas dependa ankau de kulturaj, generaciaj kaj �?? ne malplej �?? personaj cirkonstancoj. Fenomeno pri kiu �?iam necesas atenti, kaj kiun oni lernas sufi�?e frue �?? estas ke homoj ne �?iam celas tion kion ili diras. Ofte ja oni �?oju pro tio, �?ar homoj kiuj neniam cenzuras sin apartenas al malfacila speco. Multaj homoj maltroigas, precipe parolante pri si mem, dum aliaj (plej ofte virinoj) �?irkaŭiras aferojn kaj volas igi aliajn esprimi ilian opinion. Tro zorge elektitajn erojn de la vero oni povas nomi �??mensogoj�??, kaj kutime estas postulata konsiderinda vivosperto por kompreni kiam homo celas la malon de tio kion li aŭ �?i �?ajnas diri: �??Mi fartas ege bone kun mia edzino kaj volas maljuni�?i apud �?i�?? povas �?? male ol oni povus kredi �?? esti invito.

Kiel do pri Esperantujo? Nu, la supre menciitaj fenomenoj kompreneble validas ankaŭ �?i tie, sed cetere? Se ne konsideri uzantojn kiuj ne regas la gramatikon (kaj eble opinias transitivecon / netransitivecon aŭ akuzativon neglektindaj detaloj) aŭ kies lingvouzo postulas scion de lia aŭ �?ia gepatra lingvo por entute esti komprenata, �?u la komunikado funkcias glate? Nu, mi diru tiel: mi pli ol unu fojon en esperanta komunikado havis okazon pensi: "la homo estas eksterlandano". Simile mi kompreneble konscias ke mi mem estas eksterlandano, do el la vidpunkto de la plej multaj esperantistoj. Alivorte: Esperantujo estas plena de eksterlandanoj, kio donas kialon esti atenta kaj fojon post fojo pensi ke aŭ oni mem, la alia aŭ ambaŭ ion miskomprenis. Eblus doni amason da ekzemploj, sed jen nur kelkaj, �?iuj rilataj al lingvouzo. Notindas ke komunikado okazas ankaŭ per aliaj rimedoj, ne �?iam universalaj.

En mia propra lingvo - la sveda �?? oni tre �?pareme uzas diversajn titolojn, kaj de profesioj kaj gradoj kaj de la speco sinjor �?? ino / - o. En Esperantujo aliflanke �?iaspecaj titoloj abundas. Mi povas sincere diri ke mi ne �?atas esti alparolata per "Estimata Sinjorino", sed se mi pensas ke "la homo estas eksterlandano" mi povas eviti amuzi�?i au senti min ripro�?ata. Same se iu en nerilata kunteksto prezentas homon per �??Sinjoro Doktoro Profesoro�??, mi ne devas embarasi�?i se mi unue pensas ke kaj la prezentanto kaj la prezentato ja estas eksterlandanoj. Simile necesas alkutimi�?i al �??kara�?? kiel alparolo ankaŭ en tiaj kazoj kiam la indigno �?e la alparolanto vibras sub la surfaco. Nu, foje �??kara�?? kompreneble signifas "kara�??, sed plej ofte �?i estas simple neŭtrale uzata, same kiel �??kisojn�?? fine de mesa�?o. Kiel esperantisto oni havas amason da okazoj diveni kaj interpreti kion homoj vere celas, okupi�?o kiu ravas almenaŭ min.

Sukcesa komunikado do - se iel resumi - ne temas nur pri rego de vortprovizo kaj gramatiko aŭ e�? konsiderinda homkono, sed ankaŭ de mil kaj unu konvencioj rilataj al komunikado. Kaj tiaj konvencioj en Esperantujo malofte memklaras.

Malfrue en novembro - pensoj pri tempo

2006-11-25T22:09:56Z

En mia angulo de la mondo novembro estas la plej fifama monato, nur foje konkuranta kun februaro. Novembro estas �?? laŭdire - nenienhava, griza, nebula, simila al avena ka�?o aŭ malnova �?ifono. En novembro la folioj forfalis de la arboj, koloroj malaperis, jes, kaj oni nur atendas. Atendas kion? La ne�?on? Kristnaskon? Ver�?ajne, jes, sed poste? Sendube estas �?iam faciligo kiam la kristnasko estas pasinta kaj oni rajtas elĵeti la kristnaskan arbon (kies pingloj tiel �?ene forfaladas) kaj anstataŭe a�?eti tulipojn kaj �?an�?i la kristnaskajn ru�?an kaj verdan kolorojn al io pli hela kaj printempeca, eble flava kaj blanka? �?ar tiam �?? en januaro, kiam la lumo komencas reveni �?? oni kompreneble eksopiras al la printempo kaj ties floroj kaj varmiga suno. En aprilo oni aliflanke havas kialon ekplani la someron kaj la libertempon, post kiuj... �?io komenci�?as denove.

La granda privilegio de la juna�?o estas la estonteco. Neniam la estonteco situas tiom centre de la vivo kiel kiam oni estas juna, jes tute nature, �?ar neniam �?i kiel tiam okupas tiom grandan parton de onia atendata vivodaŭro. Ju pli la jaroj pasas, des pli da kialo oni havas lerni vivi en la nuno. Tamen �?uste tio estas tiel malfacila kaj tiel facile estas anstataŭe �?iam trovi�?i unu pa�?on antaŭe.

Unu el la privilegioj de la infana�?o estas aliflanke ke oni ne �?ion komprenas. Daŭras antaŭ ol la cerbo kaptas �?iujn gravajn konceptojn, ekzemple la koncepton pri tempo. Ambaŭ miaj infanoj kiel malgrandaj diris al mi: �??Poste, kiam mi estos granda kaj vi malgranda�?��?? Malfacile estas ankaŭ kompreni tempomarkilojn kiel �??antaŭ unu semajno�??, �??pasintmonate�?? aŭ �??pasintsomere�?? kiam la propraj tempreferencoj estas limigitaj. Unu el miaj infanoj siatempe decidis uzi la vorton �??hieraŭ�?? pri �?iu pasinta tempo. Kiel patrino aŭ patro de malgrandaj infanoj oni tamen emas trudi al siaj etuloj konceptojn kiel �??tuj�?? (venu! man�?u la karotojn!) aŭ �??baldaŭ�??, kutime sensukcese.

La plej multaj pli aŭ malpli frue lernas kion signifas, ke oni tuj faru tion kion oni faris ankaŭ hieraŭ kaj antaŭhieraŭ, kaj ke la tempo estas la akso laŭ kiu niaj vivoj okazas. Kiom ajn oni volas, ne eblas �?an�?i la ordon de la okazaĵoj (kvankam iuj provas) �?? la efiko �?iam sekvas post la kaŭzo kaj la rigidi�?intajn momentojn de la pasinteco ne eblas plu influi. Sed �?u eblas rekoni la momenton kiu antaŭas ekakceli�?antan proceson? Difini �?ian fiksitecon en la tempo? Kelkfoje poste, malofte antaŭ ol estas tro malfrue. Kiel feli�?e, tamen, ke la vivon ne eblas redakti malanticipe.

Laŭ iu fabelo ni vivas en la larmo de giganto, kaj la vivo daŭras �?is la guto falos sur la teron. �?u longe? �?u mallonge? �?iam tro mallonge. Tamen - la ligojn malantaŭen kaj antaŭen oni povas vidi se oni volas. Tiu sola el miaj praavinoj kiun mi renkontis, estis naskita en 1886. Mi ne scias, sed estas tute eble ke �?i dum sia infana�?o renkontis homon naskitan en la 18a jarcento. Simile estas tute eble ke mi jam renkontis iun kiu siavice vivos �?is la 22a jarcento. La penso svenigas, sed donas signifon kaj perspektivon: en unu homo �?? mi �?? kvin jarcentoj.

Cetere - mi scias ke novembro, e�? en mia angulo de la mondo, ne nepre estas monato de nura atendado, neglektinda kaj forgesinda, sed valora. La lumon kaj varmon, kiuj mankas ekstere, oni devas simple mem aran�?i. Novembro povas esti indulge nemalka�?a, invita fajrigi kandelojn kaj legi librojn en la sofoangulo. Novembro estas milda kaj havas �?? se oni tiel elektas vidi la aferon �?? molajn angulojn. Kaj se oni hazarde ne scias kion legi en la sofangulo, oni povas ja elekti Malfrue en novembro (1970, Sent i november, ne en Esperanto sed jes en multaj aliaj lingvoj) de la finnlandsveda verkisto Tove Jansson.

En la �?ardeno de la Mumintroloj de la libro estas blua vitra globo, kiu reflektas la mondon dum tiu fari�?as �?iam pli malluma. Sed unu tagon �?? subite - videblas en la globo lumo�?�