matrapapupa, RAFINERI E FJALES

(De)formimi i perceptimit nën socializëm

2012-01-17T13:24:00.000-08:00

A. Cani

Gegnishtja është diellore, derdhje, spermë, përmbajtje; është një forcë e natyrës. Dhe është shqipja më e madhe, pasi dikur është folur në pjesën më të madhe të ilirikut e sot flitet në pjesën më të madhe të shqiptarisë. Toskërishtja është hënore, ajo e vjedh dritën; ajo është vezë, formë dhe është e shurdhuar¹. Por është shurdhim beethovenian, ajo duhet të jetë shurdhuar dikur nga ndjeshmëria e tepërt. Toskërishtja për mendimin tim është më metafizike, pikërisht sepse është një gegnishte e tëhuajtur, që të vetmen derdhje mund ta gjejë tek transhendenca. Ndryshim tjetër është se gegnishtja është si greqishtja e vjetër, kurse toskërishtja si greqishtja moderne.

Por nëse gegnishtja ^* e sotme përfton modelin e xhunglës, toskërishtja përfton sot modelin e serës.

Kopshti antropologjik i socializmit ishte një serë (e rrethuar me tela me gjemba), e kopshti i tranzicionit ishte xhungël.

Vitrina më përfaqësuese e serës është gjuha dhe mendësia standarte, e ndërtuar kryekëput mbi parimin e serës (dritë dhe ushqim i kontrolluar, rritje e shpejtë kundër cikleve organike natyrore, produkt konsumi super-merkatosh, afat skandence i afërt). Përfshirja e gegnishtes në këtë standart ka qenë pikërisht një për-fshirje.

Por pasi që standarti bëhet në '72-shin e tutje paradigma, pasqyrën më të shkëlqyer të kësaj sere e kemi tek kinematografia e asaj periudhe. Kjo kinematografi në mënyrë më të spikatur sesa zhanret e tjera të realizmit socialist, rikrijon në mungesë totale atmosfere, kushtet standarte të serës. Kushte këto që mbisundojnë për '40 vjet (nga fundi i viteve '60 deri në ditën tona – me një çlirim të shkurtër në në pesëvjetshin e parë të pluralizmit). Kësaj dialektike, i duhen shtuar edhe dy skaje, për gegnishten – sinergjia, e për standartin – sintetizmi fallco. Tipike për këtë punë është kinostudioja “Shqipëria e Re”. Ajo themelohet në vitin 1952, por në vitet ’80, që ishin dhe vitet e mjerimit maksimal, zë të prodhojë rreth 15 filma në vit, duke u bërë fabrika kryesore e “Njeriut të ri”.

Njerëzit e dalë nga sera, janë të vetmit që gjejnë punë në serë. Kjo shpjegon riciklimin e të gjithë burakratëve të vjetër, në të rinj të të njejtin soj. Të skaduarve të atëhershëm me të skaduarit e sotshëm. Kundërvënia pastaj e xhunglës së gegnishtes me serën, përfton kushtet e sotme perceptive, ku teksa patriotizmi është shkatërruar, lulëzon militantizmi. Teksa njerëzit vuajnë nga energjia e tepërt, shpërthen analiza ‘e ftohtë’.

Në të gjithë rastet, besoj se kemi e do kemi të bëjmë me radikalizim të të dyja modeleve. Forca e pamatë fizike e gegnishtes, dhe rrethimi që ajo i ka bërë kalave horizontale e bidimensionale të standartit, dëshmon radikalizimin e xhunglës. Kurse standarti nga ana e tij vuan erozionin e brendshëm prej parazitëve serialë, por i reziston duke e shumëfishuar artificialisht vetveten.

Nga ana e saj sera, pasqyrohet gjithandej, e shumëfishon imazhin e vet në të gjitha gazetat, në dhjetra televizione, e media të tjera, shumësia identike e të cilave, do dukej në çdo rast shpenzim i tepërt, sikur të mos i shërbente qëllimit të zmadhimit fiktiv të perceptimit të serës. Gjithsesi tek e fundit, politika standartizuese rezulton tek krijimi i boshllëkut industrial.

Por gegnishtja me leksikun e saj të pafundëm, ka forcën tektonike ta trandë mini-perandorinë teknike të standartit. Çdo fjale të saj i refuzohet hyrja në standart, ndërsa lejohet vërshimi i fjalëve të huaja, e kjo për arsye se gegnizma është spermatozoid, dhe mund ta mbarsë barkun e thatë të standartit. Ose mund të zbulojë faktin se ky bark është shterrë, pra nuk ngjiz.

Gegnishtja lulëzon me jetën e përditshme, duke qenë tekëndej xhameve të serës, ajo i ndjen e i pasqyron stinët në përjetim dhe nuk njeh 'efetin serë'.

Megjithatë në këtë luftë mes xhunglës e serës, mes gegnishtes e standartit, ajo që humbet është toskërishtja. Rast i rrallë kur humbet i treti që s'është palë në konflikt. Standarti e lë toskërishten pa metafizikë.

Është entuziazmi gegë ^**, kundër seriozitetit serial të serës. E natyrshmja kundër artificiales. Dhe kjo artificiale, në kulmin e realizmit socialist, e quante veten përmbajtje (krijonte kultin e përmbajtjes), ndërkohë që ishte thjesht formë boshe, dhe si përmbajtje kishte vetëm servilizmin ndaj përmbajtjes. A siç thoshte një kritik pragez dikur: realizmi socialist është letërsia e shkruar në atë mënyrë që ta kuptojë edhe partia.

***

Kemi arsye të besojmë se nga të gjitha pushtimet që kaluan mbi vendin tonë, ku për mijëravjeçarë ka banuar kjo etni e jona, e cila në fundin e shekullit të XIX u bë edhe komb, më i mbrapshti qe pushtimi komunist. Të paktën kështu rezultoi. Ky regjim krijoi në masë skllavin shqiptar, çka nuk e arriti as Roma, as serbi, as Turqia Osmane. Bazat e nëndheshme të kësaj trajte kaq të ulët të njeriut, na i dha pa dyshim Bizanti². Por shqiptarët nga komunizmi ‘dolën’ me një kompleks inferioriteti që nuk e kishin pasur ndonjëherë. Ky kompleks inferioriteti iu injektua deri diku edhe pjesëve të tjera të kombit tonë të copëzuar.

Pavarësisht kritikës që vetë aparati propagandistik komunist i bënte sistemit gjysmë-feudal nën Zogun, bujkrobi shqiptar i viteve '30 nuk qe kurrë aq skllav (pra aq bizantin) sa fshatari pa tokë i Partisë së punës. E përdor këtu bizantinin si antonomazë të njeriut pa liri të brendshme (pra njeriut të ligë), në kundërshtim me atë që sot quajmë 'perëndimor' si sinonim të njeriut të çliruar e pozitiv.

Skllavëria, sipas ekonomistëve modernë, qëndron në të disponuarët e fuqisë-punëtore të tjetrit³. Çka bënë edhe pronarët e proletariatit shqiptar, ose oligarkët e kuq. Nëse një copë pronë e lejonte njeriun të prodhonte pjesërisht jetën e vet, kur u mor edhe kjo, shqiptari i kësaj Shqipërie u gjend në kushtet e serës, dhe bijtë e tij, u rritën si bimë në serë, jetët e tyre u prefabrikuan 'nga lart'. Por liria është e drejta e njeriut për të prodhuar jetën e vet.

Ata që në emër të zhdukjes së pronës u bënë pronarët e këtij vendi e të mbarë këtij populli, qenë edhe pronarët më të këqinj që kemi pasur. Dhe bijtë e tyre, sot në epokën e shoqërisë së spektaklit të integruar, përpiqen të bëhen pronarët e perceptimit. Duke e çrrënjosur subjektin nga përpjekja e tij për të vërtetën. Badiou te Etika e tij, e përkufizon «subjektin» kështu:

“Quhet «subjekt» mbartësi i një besnikërie, pra mbartësi i një procesi të vërtete. Pra subjekti nuk para-ekziston aspak ndaj procesit. Ai është absolutisht inekzistent në situatën «para» ngjarjes. Duhet thënë se procesi i të vërtetës indukton një subjekt.”

Pra duke e zhveshur subjektin nga prirja e tij kah e vërteta, e ke kthyer atë në objekt. Ky përkufizim moral i subjektit, vlen edhe si përkufizim estetik i tij.

Ata që shpronësuan për të qenë pronarët e tokës shqiptare, sot kanë riblerë frekuencën e perceptimit, për tu bërë pronarët e tokës sonë kulturore. Por ata nuk e punojnë këtë tokë, thjesht importojnë dhe kopjojnë. Shtrohet pyetja, po ne si identitet shqiptar edhe sa mund të mbijetojmë me këtë kulturë fallco që kinse prodhohet (por vetëm shitet) prej tyre? Për sa kohë njeriu mund të jetojë nëse nuk arrin të prodhojë as edhe një pjesë të së vërtetës së vet?

***

Situata e gegnishtes është ajo e një kolonizimi kulturor, me të gjithë treguesit e një aparteidi. Shpronësimi kulturor i veriut klasik, ka çuar në atë që e shpjegon Pipa, me një shembull të përkryer tek vepra The Politics of Language in Socialist Albania^***. Ai konstaton se gjuha standarte paraqet tipare imperialiste e kolonizuese, pasi merr nocionet e pashmangshme të gegnishtes, i jep lustrin e vet dhe ia shet po të njëjtëve, siç bëjnë firmat shumëkombëshe me lëndët e para në Afrikë.

Në kohën kur perceptimi fabrikohet me pak fjalë ^**** nga mediat, ndër shqiptarë qarkullojnë ende absurditete si ky: gjuha standarte quhet letrare, ndërkohë që vetëm një pjesë e administratës e zotëron atë, pra i bie që këta burokratë janë letrarët tanë.

Duke e quajtur standartin gjuhë letrare, ose shkurt gjuhë shqipe, i bie që më letrarët ndër shkrimtarët shqiptarë, pra Koliqi e Pashku, të bëjnë letërsi dialektore, kurse gazetarët e standartit të bëjnë letërsi shqipe. Duke e quajtur standartin të vetmen shqipe, i bie të gjithë shqiptarët e para '72shit, që është viti i siglimit, të pranohen si shqiptarë vetëm me marrëveshje, duke u injoruar plotësisht kontributi i tyre, para të cilit ne jemi thjesht parazitarë.

Ky perceptim i gabuar, bijim i mendësisë së gjymtë të përftuar në gjysmëshekullin e dytë kulturor të shekullit XX, është radiografia më e saktë e qytetarisë kallpe që është krijuar ndër ne, e që është fabrika e aberracionit tonë.

1) Konica (duke i lexuar muzikalisht të dyja variantet) ka thënë se gegnishtja duhet mbajtur për poezinë kurse toskërishtja për prozën. Ky pohim ka diçka krejt të vërtetë, por vlera e tij aksiomatike është e disktueshme, sidomos kur lexojmë poezinë e Lasgushit dhe prozën e Anton Pashkut.

2) Shih Oriental apo Oksidental, Krist Maloki, botimet Plejad, 2006.

3) Cituar nga La concezione materialistica della storia, Marx-Engels, Editori Riunti, Roma 1971⁷, fq. 52.

*Them gegnishtja si filozofi praktike, pra si gjuhë e folur dhe e për-jetuar.

**Në greqisht: 'është Zoti brenda teje'. Por gegnishtja, si greqishtja e vjetër, është pagane.

***Ky libër është botuar më në fund në shqip, tek botimet Princi, i përkthyer nga P. Shllaku.

****Përdoren dikur rreth 300 fjalë gjithsej!! Kjo shifër është matësja e dritëshkurtësisë sonë.

Tė mendojmė nė gjuhėn e shtėpis

2012-01-12T05:45:00.001-08:00

Në intervistën e radhës, një përfaqësues nga më dogmatikët e doktrinës që në mësonte të hamë ideologji, thotë po ato gjëra që përsërit e majta e sëmurë shqiptare: ky lider i sotëm është ish-sekretar partie, nuk besoj se nuk kemi rini dhe se kjo rini nuk do bëjë revolucion... e quan '97 revolucion demokratik, e me radhë. Këta niktalopë flasin për rininë, por nuk janë të aftë ta dëgjojnë rininë. Bëjnë sikur shkreditojnë anën bukolike të kryeministrit aktual, por i qepin astarin ndryshkut të kësaj mënyre mendimi.

Personalisht nuk besoj se lideri ynë aktual është kripto-komunist. Ai është antikomunist I sinqertë, siç ka qenë komunist i sinqertë në rini. Do të thoni juve: të gjithë jemi komunistë në rini. Dhe antikomunistë në moshën e pjekur, kur e kemi fituar tashmë avantazhin dhe duam ta ruajmë. Mund të themi se në rini jemi të gjithë idealistë.

Atëherë mund të duket se evolucioni i këtij lideri është i natyrshëm dhe mund të jetë i pranueshëm, pavarësisht se niset nga një socializëm i tipit bizantin, dhe mbërrin tek një oksidentalizëm folklorik. Por duhet të pyesim veten, a është besimtar ky njeri? A ka spiritualitet?

Personalisht, më duket se nuk është ateist. Pavarësisht se legjenda thotë se ai nuk e lau dorën nji vit pasi ia shtrëngoi udhëheqjes. A thua përjetimi i tij më i thellë ka qenë takimi me pushtetin? Në këtë pikëvështrim shumë më njerëzor do na dukej Rama, i cili sipas gojëdhanës paska përjetuar artin, paska ngrënë bukë nga e bukura dhe mund të ketë qarë me lot para Guernikës. Rama ky ngrënës opiumi, ky dendi që u mundua ta kthente Tiranën në metropol të tipit bodlerjan.

Të parë në këto dy thjerrza të përkundërta hiperbolike, figura e parë do na dukej mishërimi i ambicies dhe i forcës, i dyti mishërimi i nevojës për me andrrue me çdo mjet.

Por unë kam dyshimin se janë të dy njerëz pa metafizikë. Ose do ta them ndryshe.

Kryeministri ka qenë ai që ka qenë dhe është ky që është, por këto dy pjesë të personalitetit të tij nuk kanë lidhje dialektike ndërmejt tyre. Sikundër dendizmi i Ramën nuk ka lidhje me diletantizmin e tij si politikan. Kemi të bëjmë me dy bipolarë. Mungon vetëm ariu polar me dajre dhe festa mund të fillojë.

Skizofrenia është sëmundja më e përhapur ndër ne shqiptarët, ajo kur njëra pjesë e personalitetit nuk i përgjigjet tjetrës. Dhe në rastin Rama, përdorimi i acidit lisargjik duhet pa' si kurë. Rama është shumë më i shëndetshëm në skizofreninë e tij.

Skizofrenia është sëmundja e vërtetë e elitës sonë. Kjo e bën të pamundur zbatimin e një programi mbarë-shqiptar. Pasi elita e Shqipërisë londineze, ngaqë vjen nga një histori pa prani okupatorësh të huaj, shihet akoma si lokomotiva e kombit edhe nga elita e re kosovare, e cila, pavarësisht patetizmit, duhet thënë se nuk vuan nga skizofrenia, dhe për arsye biologjike është e detyruar ta pranojë rininë në prodhimin e publikes. Çka në Tiranë nuk lejohet të ndodhë.

Shpesh kam pyetur nga iu vjen forca fizike këtyre ateistëve të pandalshëm që manovrojnë në hijen e shpirtit të tyre politikën e Tiranës. Besoj se nga skizofrenia do ishte një shpejgim i mirë. Çdo skizofren është i palodhshëm.

Jemi një shoqëri e sëmurë. Në komunizëm kishim një elitë të sëmurë dhe një pjesë të shoqërisë tërësisht të kriminalizuar, por tani jemi fund e krye një shoqëri e sëmurë. A do shërohet kjo elitë? Nuk e besoj. A do shërohemi ne njerëzit e thjeshtë thjesht duke ikur jashtë shtetit? A do kthehemi ndonjëherë, për ta investuar shëndetin tonë nëse do e kemi? Por ky moment dileme madhore për ne, është momenti kur të politikë po hyjnë pornet e reja, dhe politika do degradojë shpejt nga një politikë e bazuar mbi spektaklin bosh, në një pornokraci të dehur konsumiste.

Teksa Italia fqinje po fundoset prej pasojave të industrisë së imazhit që ia mbylli industritë e tjera, neve sapo i kemi hipur këtij Rozinanti.

Standarti përfaqëson kulturën fallco të kësaj pluto-elite, që tregun e vetëm e bazon mbi pornokracinë e imazhit. Por standarti do ta përqafësonte këtë marri edhe sikur të ishte i bazuar mbi gegnishten, mbi këtë nuk kam pikën e dyshimit. Standarti është universal siç është universale gjuha që flitet në filmat porno. Nuk duhet pritur pra që standarti të rrokë kuidin dhe të bëjë dritë. Pra nuk duhet pritur që standarti të prodhojë kulturë. Ata që kujtojnë se gjuha e njësuar e prodhon publiken, gabohen. Gjuha e njësuar e riprodhon publiken, nuk e prodhon atë. Standarti po mëton se po bën elektrifikimin e mendjeve. Është shenjtërimi i protokollit provincial.

Të gjithë ata që e duan identitetin shqiptar e duan gegnishten siç e duan dhe toskërishten. Nji ode liqenore e Lasgushit tingëllon shumë më e ëmbël buzë liqenit të Shkodrës, sikundër e di se 'Shiroka në dimër' e Rreshpjes duhet recituar pranë liqenit të Pogradecit. Ky mall vjen nga dashuria për mikun. Ç'nevojë kemi ta quajmë mysafir, ne e quajmë thjesht e pa formalitete: mik. Kur të vjen miku në shtëpi, i thonë.

Tani të shohim situatën e gegnishtes: edhe ajo po shtrembërohet nga mendjet e shtrembëra që me paratë e vjedhura ndërtojnë pallate të shtrembëra, por nuk është ky problemi i saj. Gegnishtja ka një filtër tjetër, të natyrshëm. I thonë Shkodër. Duke latuar koinenë urbane Shkodra ka filtruar njëherit edhe prurjet e maleve dhe ka qenë filtri natyror i etosit të veriut.

Një këso filtri nuk mund të rikrijohet në Tiranë as në përmasa të reduktuara, pa u krijuar tregu real gjuhësor, konkurenca e vlerave. Dhe këtë konkurencë për mua nuk e krijojnë gjuhëtarët, teknikët e gjuhës, por shkrimtarët dhe mbarë krijuesit në gjuhë të gjallë.

Duke u marrë shumë me përkthime, vë re një pezmatim të tepërt: për shumicën e fjalëve në gegnisht duhet të shënim në fund të faqes, ngaqë edhe ata 80% e shqiptarëve që e kanë amtare, mund të mos e kuptojnë, pasi nuk e kanë pa' të shkruar, dhe mund të mos dinë si lexohet. Me përfundue në fund të faqes: kjo ndodh vetëm me gjuhët e huaja!

Kemi gegnishten e katandisur në hirushe. Duke qenë më afër vatrës amà, ajo është edhe më afër zjarrit të së vërtetës, kur i thonë: përshfaq situatën reale të Shqipërisë: mjerimin e saj të detyruar. Prandaj një folës i 300 fjalëve të standartit më bën si profesor në Prishtinë, çdo folës i standartit pretendon dhe paguhet më tepër sesa një jofolës. Kemi një energji gjigande që është përjashtuar nga prodhimi i publikes, nga kultura. Kopshti antropologjik që bijon prej kësaj quhet xhungël.

Por në standart kemi dritë dhe ushqim të kontrolluar. Kemi serë. Ata që po rriten në mirëbesim në pallatet e shtrembëra me programacionin televiziv standart, do jenë lule serash, me afat skandence, me një qark kuptimor nga më të reduktuarit.

Po me toskërishten çfarë bëhet? Ajo duket sikur e ka braktisur polifoninë e vet dhe na ka lënë kakofoninë e këtyre brutëve që s'ndjejnë muzikë nëpër konaqet e tëvëve të metropolit. Duke i dhënë aksesin e vetëm tek pseudo-publikja, duke e bërë standarte, partia i bëri asaj dëmin më të madh. I hoqi muzikën. Dhe një gjë që ka humbur muzikën, ka humbur bash anën e saj shpirtërore. Kjo furje e toskërishtes është problemi më i mprehtë në rang publik.

Gegnishtja do ketë gjithmonë poetë, por toskërishtja duket se jo më. Furja e toskërishtes së sotme ka edhe arsyet e veta historike. Italishtja nuk ia hoqi muzikalitetin toskërishtes arbëreshe për shembull. Toskët e lavdishëm kanë humbur shumë qytete ose vatra ku farkëtohej mendësia e gjuha e tyre. Sa Toskëri ka mbetur jashtë prej Ohrit në Prevezë? A nuk janë aty jashtë edhe Konica e Noli, dy mjeshtrit?! Të dy të lindur jashtë këtyre kufinjve sakatues.

Imagjinoni çfarë do t'i kishte ndodhur gegnishtes, sikur Shkodra të ishte aneksuar nga sllavët para njëqind vjetësh.

Duke gjykuar fallsitetin e situatës kulturore të Tiranës, të gjithë ne kemi paragjykuar Jugun tonë. Por fakti se kryeshtetasit janë ushqyer me literaturën e diktatorit, që e kishin si 'provim shteti', nuk e bën të drunjtë dogmatike dhe të errët toskërisht e magjishme. Toskërishtja nuk ka lidhje me mendësinë bizantine. Ata që e paragjykojnë prej afërsisë gjeofizike me Bizantin grek, mos të harrojnë veriun dhe afërsinë e tij gjeofizike me Bizantin sllav.

Në kushtet e pushtimeve mijëravjeçare, heronjtë tanë kanë qenë banditët. Ata që arrinin me marrë diçka me forcë. Është koha me dhanë diçka me dëshirë.

Kemi qenë dy-gjuhësh, një në shtëpi, në një publik. Në kushtet golbale duhet të bëhemi shumë gjuhësh, por të mendojmë në gjuhën e shtëpisë para se të flasim dhe të veprojmë.

Dyfytyrësia është sedimentuar në kohë dhe është bërë strukturale. Jemi euro-aziatikë, lindoro-perëndimorë, piratë-papagaj. Është koha të mendojmë dhe të veprojmë në gjuhën që flasim në shtëpi. Të mendojmë me kokën tonë. Të punojmë kopshtin tonë. Të tregtojmë mallin tonë.

Do mbetemi për shumë kohë dygjuhësh. Me kusurin e skizofrenisë. Do mbetemi për shumë kohë shoqëri e bazuar mbi lidhjet e gjakut dhe mbi vampirizmin që rrjedh prej kësaj. Nëse e konsiderojmë standartin si gjuhë letrare, do mbetemi edhe pa letërsi. Nëse presim që ta zgjidhin gjuhëtarët, harrojeni, nuk iu del pensioni.

Gjuha letrare do vazhojë të bëhet prej shkrimtarëve, prej atyre që i japin dashuri falas, atyre që e kanë këtë instinkt burrnor.

Milano, tetuer 2011

IRLANDA

2011-11-21T06:25:00.001-08:00

Tepak pa zbardhë oqeani

nxori në breg të ramët...

me u falë tokë për vorr.

Vikamat ua kish përpi

mnershëm me kohë.

Kamat tok me krena

tok me fëmitë me lojna.

Kshu u përmbys Atlanti

e bota iu dha rastit

që e mban si zar.

Ishte nji pamje

që ta shkulte shpirtin

e gjithkujt e pá

shpirti iu shkul

e u ba shkulm dallge.

Se atë natë natyra

bani gosti. Hangri mish

e piu venë njeriu.

Por shpnetka e Atlantidës

notoi në gjakun e njelmë

prej lotësh e duel në diell

ngjat nji harku të blerë.

I thonë Irlanda - landa e irun

e asht parajsë delesh toke

e amë ujqish deti

streha pa terr e të keltëve naivë

e bija për shpirt e oqeanit

njatij

që e la pa prind.

A.C.

Elozh metafizikës

2011-05-27T02:39:00.000-07:00

Metafizika, na thoshte një mësues, u quajt nga lëçitësi latin, ajo pjesë e veprës së maqedonasit Aristotel, që vinte pas Fizikës. Por meqë physis domethënë natyrë, metafizikja është thjesht e mbinatyrshmja. E përtejshmja, infiniti, e pashmja simbas dritës...
Ajme jetojmë në epokën e anti-metafizikës, në konsumizëm, dhe të gjitha këto tingëllojnë patetike. Kjo epokë është veç tjerash edhe anti-fizike. Kaq na janë errësuar sytë nga mallrat, sa kemi humbur edhe lidhjen me natyrën, me fiziken. Dhe meqë e kemi humbur, kjo lidhje është bërë qëllim në vetvete. Priremi drejt fizikes, duke u nisur nga dëshpërimi ynë material, si dikur prireshim drejt metafizikes, duke u nisur nga pamjaftueshmëria jonë fizike.

Por shpirti ynë është aq i paushqyer, sa çdo kundërmim metafizike, na bën efektin e një helmi. Sa nga njerëzit e sotëm mund ta dëgjojnë Moxartin, pa iu dukur si "muzikë të vdekurish" fjala vjen?

Për të folur tani më në konkret për shpirtin shqiptar, e ndjejmë sa i kufizuar është bërë ai, nga reformat e historisë, sidomos atyre të shekullit të kaluar. Nuk po flasim për shpirtin Spirit (Spirito, Geist), por për shpirtin Soul (Anima, Seele). Për botën gjysmë-errcake të shqisave, që po errësohet gjithmonë e më shumë. Shpirti shqiptar po humbet instinktet, por pa fituar mendimin. Po humbet reflekset, pa fituar refleksionin. Mendimi është instinkt i ri, prandaj i dominon instinktet e vjetra fizike, dhe është i vetmi instinkt metafizik.

Në mungesën e programeve reale, atyre që i mundësojnë njeriut të vetëndërtohet, jemi sot para dy modeleve "sendërtuese". Sera e socializmit sovjetik është zëvendësuar me xhunglën e tranzicionit, dhe synohet që të shitet xhungla për të blerë serën. Në dyja këto modele zhvillimi të kopshtit antropologjik, shpirtit i merret fryma (për ta thënë filozofikisht më saktë, do më duhej italishtja, e do thosha: allo spirito vien tolta l'anima). Xhungla është model a-politik, pra antimodel, anarki. Sera prodhon në seri, por njerëz të skaduar amà, të konsumuar.

Nëse elita jonë ka modele kaq të skaduara për ne, kjo do të thotë se ajo nuk ka model për vete. Dhe ajo nuk ka lidhje organike me elitarizmin e viteve '30, sado që me fjalë mundohet ta bëjë. E madje pyetja shtrohet: a kemi elitë? Jo. Nuk kemi. Kjo elitë synon të na bëjë të besojmë se ne nuk kemi teknologjinë për ta kuptuar. Por meqë ajo e ka teknologjinë, si ka mundësi që nuk kupton vetveten?!
Thjesht se i mungon ai dimensioni...
Ç'është një elitë, përpos se një lëvizje që prodhon metafizikë?! Në kohën kur njerëzimi ishte më pak i robotizuar nga teknika, i donte lundërtarët e poetët e heronjtë e vet, pasi këta e pajisnin me metafizikë, i jepnin frymëmarrjen univerale, energjinë jetësore, largpamësinë profetike. Sot sistemit nuk i duhen më tërë këta figura të shpirtit, i duhen thjesht bateri.
Pa metafizikë, fjalët janë thjesht miza. Janë miza që kalojnë kokë më kokë, hyjnë në veshë e dalin nga goja, gjithnjë e më të azdisura, gjithnjë e më pickuese e verbanike. Shikojini se ç'ndodh me tërë komunikatorët - conquistadores të ekranit të vogël - gazetarët, politologët e politikanët, pedagogët e intelektualët, aktorët e regjisorët, këngëtarët dhe kompozitorët? A bëjnë gjë tjetër përpos së transmetuari mizat?! Mizat e njëri-tjetrit. Mizat e labirintit! Mizat e këtij realiteti të mbyllur, jo për shkak të vogëlsisë së vendit, por për shkak të mungesës së metafizikës!
Edhe Irlanda është e vogël, por shpirti irlandez merr frymë thellë. Sepse një shpirt nuk është një shpirt po nuk u derdh në një plan shpirtëror.
Diçka aktuale, tash. Kur themi se ne shqiptarët e kësaj Shqipërie duhet të dalim, nuk kemi parasysh se duhet të bëjmë pasaportat biometrike dhe të harxhojmë ato pak kursime që kemi. Të dalim, të dalim sa më parë, e jo të ikim, por të shkojmë. Për hir të atyre që vdiqën në kufi, të dalim, për të parë liri me sy, aty ku liria funksionon...

Por ata që vdiqën martirë, e kishin metafizikën e lirisë e ne mund të vdesim pa e pasur; shpirtrat e tyre e panë lirinë, e ajo qe shkëndija që i bëri të lëvizin edhe fizikisht. Sikundër, shumë shpirtra që kanë lindur në liri, nuk do e shohin atë, pasi nuk e kanë metafizikën e saj.
Kur flet për fiziken dhe metafiziken, s'mundesh dot ma ta vesh theksin tek e dyta. E don metafizika e tekstit. Ngase thjesht po shkruan pa folur. E në fakt në kohën tonë për shkak se po minohen të dyja, natyra dhe e mbinatyrshmja bëjnë lidhje të vetme (religjon t'unjishëm), për të krijuar njeriun me ndjeshmëri kozmike, si përgjigje ndaj robotit elektronik.
Pse e duam hebreun, të krishterin, muslimanin, siç duam poetin, muzikantin, e Ainshtajnin? Se kanë metafizikë, se kuptojnë gjuhën e krijimit, ia hapin dyert dritës, dhe janë jeta e kësaj bote, që pa ta s'ka jetë.
Metafizika ose skaji kah synohet. Pasi vetëm duke synuar të gjesh mbinjerëzoren, mund të arrish së paku njerëzoren.

Elozh lëvizjes së lirë

2011-04-14T05:13:00.001-07:00

Kur kemi hyrë në fundin e tremestrit të parë të lëvizjes së lirë në Schengen, në regjistrat e kthimeve mungojnë më shumë se gjysma e të nisurve. Kjo nuk tregon dhe aq se shqiptarët kanë përfituar nga heqja e vizave për t'ia mbathur, por, tregon se 90 ditë nuk mjaftojnë. Nuk mjaftojnë për të bërë diçka më të hajrit sesa thjesht vizita familjare apo turizëm. Nuk mjaftojnë për të plotësuar një cikël jetësor.

Kjo e dhënë na sinjalizon disa të tjera: pikësëpari, shqiptarët që mund të udhëtojnë për qejf, ose me dëshirën rinore për të parë botë me sy, nuk kanë ose nuk duan t'i prekin kursimet e tyre, të paktën nuk kanë ndonjë ngut në lidhje me këtë. Kjo edhe për faktin se fluturimet, pavarësisht uljes së çmimeve që kanë nisur vitet e fundit disa kompani, nuk janë akoma në fashën low-cost. Përpos kësaj, ata që udhëtojnë, kanë dëshirë të fitojnë hapësirë dhe jo të gjinden më ngushtë nga sa janë nisur.

Këtë herë duket se ata që kanë lëvizur janë ata që në njëfarë mënyre ishin në pritje të kësaj dite, por, kjo nisje është shoqëruar edhe me kthimin e atyre që rrinin jashtë duke mos e pasur një shans të tillë. Dhe ky shans erdhi. Por erdhi kaq vonë sa nuk prodhoi ato energji të reja, atë dinamizëm që përndryshe do pritej.

Kjo ikje nuk mund të quhet eksod, për arsye se është thjesht pjesë e mobilitetit normal europian. Ky kontingjent ikësish nuk e varfëron atdheun. Çka do të thotë: ata që gjejnë një atdhe tjetër, nuk mbesin apolidë, e ata që nuk gjejnë dot atdhe të dytë, kanë ku të kthehen. Ky kontingjent nuk është më një kontingjent ikësish, por udhëtuesish.

Heqja e vizave vjen në një moment kur ne shqiptarët, popull rinor e energjik, por që kemi trashëguar një varfëri të rëndë nga e shkuara, nuk mund ta shijojmë plotësisht, të paktën jo po ta marrim në mënyrë spontane, pa reflektuar.

Kostoja e jetesës në qendrat europiane, ka mbërritur rekorde historike. Qytetet si Parisi, Zyrihu, Amsterdami, Strasburgu, Milano kanë mbërritur në caqe të papërballueshme. Por a duhet të na stepë kjo? Fakti që Parisi nuk mund të presë më shpirtra bohemë me humanizmin e tyre on the road, por është bërë një qytet i politikave të djathta, i snobëve të feminizuar, i intelektualëve të tredhur, ku nuk vërshojnë më brezat e artistëve të rinj me vitalitet, nuk kompensohet mjaftueshëm me fenomenin Berlin.

Në fund të fundit në bashvendin gjerman, eksperimenti po bëhet me projektim nga lart, nga pushteti dhe artistët po shkojnë aty për turizëm artistik. Europa fle mbi një revolucion të dështuar. '68 ka lënë pas kulturën e konsumit.

Me një refleksion të thjeshtë, mund të kuptojmë se në kohën e lëvizjes së lirë, shqiptarët e thjeshtë, kanë pikësëpari shansin të zbulojnë Europën suburbane, provincat e lira dhe të ngeshme të mare nostrumit: ishujt e Greqisë, e Italisë së jugut dhe fshatrat e veriut të Mesdheut: duke rigjetur kështu frymëmarrjen e tyre mesdhetare. Ky integrim mesdhetar në radhë të parë, do i ndihte valorizimit të pasurive tona natyrore në vetë perceptimin tonë. Pa kërkuar akoma ultra-urbanizimin e hapësirave tona jetësore, mund të shijojmë një model bio të bashkëjetesës sonë me mjedisin ku evoluojmë.

Nga ana tjetër, nëse ka shqiptarë që duhet të udhëtojnë drejt destinacioneve më ambicioze, këta janë shqiptarët që kërkojnë kulturë. Jo thjesht që të shijojnë dhe të marrin pjesë nëpër veprimtaritë e pafundme kulturore, me të cilat Europa mundohet të rrijë zgjuar në pleqërinë e saj urtake. Por ata që, fjala vjen, e ndjejnë Pragën për arsye të Kafkës, Rilkes, Kunderës e Dublinin - që do jetë i hyshëm pas një viti - për Swiftin, Joyce-in dhe aradhën e poetëve e shkrimtarëve të mëdhenj që dha. Këto takime do mundësojnë një proces plotësimi, do jetë njësoj sikur pasiqë ke dëgjuar një muzikë shumë herë me radhë, të arrish me në fund me ia vendosë fjalët.

Kontakti i drejpërdrejtë me realitetin perëndimor, i hap rrugë në radhë të parë distancimit me folklorin lokal, emancipimit nga mendësia e vetëmjaftueshmërisë. Maturimi i një komunikimi mbi-kombëtar, zgjerimi i pakthyeshëm i tregut të punës, lidhjet dhe kurorëzimi i tyre në martesa mikse, do krijojnë një hibridizëm, çka do jetë fytyra me të cilën do të na buzëqeshë e ardhmja me risitë e saj, me gjenet e reja që mbart. Kjo rrugë ka qenë e komplikuar dhe e vranët për ne, por na çon tek thjeshtësia dhe kthjellësia.
Pasojat më komike do vijnë prej kontaktit të pjesës më të papërpunuar të bashkësisë sonë me këto kopshte antropologjike. Në banjat e stacioneve të trenit të Europës do shtohen mbishkrimet e tipit: "këtu e ka bërë sh...n një shqiptar".

Lëvizja e lirë, do vërtetojë mandej dyshimin që dikur përhapën antropologët sllavo-bizantinë: se jemi njerëz me bisht. Dhe njëherit do heqë çdo dyshim se ne bishtin e kemi përpara.

Një gjë është e sigurt, në tërë udhëtimet tona në zonën Schengen, vendi që do vizitojmë më pak, do jetë pikërisht qyteti Schengen i Luksemburgut, që i dha emrin kësaj zone mbarë-europiane.

Ditën kur u hoqën vizat, në Tiranë ndodhi një gjë e bukur. Xhami i zi i sportelit të ambasadës italiane u bë i tejdukshëm. Shqipëria në "Schengen" është pikërisht Shqipëria pa xhama të zi.

Elozh pakicave

2011-04-14T05:12:00.001-07:00

Për të shkruar një elozh për pakicat, duhet të dalësh pikërisht nga magjepsja që të shkaktojnë skemat e shumicës. Asaj që me të drejtë në shqip quhet shumica dërrmuese, dhe që siç e thotë fjala: të dërrmon.

Dhe këtë dalje e mundëson pikërisht pakica, njohja e saj e mundësisht përkatësia tek ajo. Kësaj shumice dërrmuese, mund t'i ndajvinim një pakicë këndellëse (rigjeneruese).

Pra shumicës dogmatike, pakicën kreative: atë që krijon vlera. Pakica ka rezerva shpirtërore që shumica nuk i ka. Për Nietzschen, vlerat janë krijuar nga pakica e më të mirëve (aristokratëve). Ai i quan vlerat fuqi përjetësuese.

Pakica jo medoemos është grup, mund të përbëhet edhe prej individësh pa lidhje me njëri-tjetrin. Por që paralelisht zhvillojnë të njëjtin kërkim, ose janë sintonizuar tek e njëjta frekuencë perceptimi.

Cilat janë pakicat e vlera?

Në radhë të parë ato pakica që sillen si të tilla. Sepse ka pakica që sillen si shumicë dhe janë pakicat në pushtet, ose ato që duan të vijnë një orë e më parë në pushtet.

Atyre që ndihen shumicë - i ligu para se të bëjë të ligën mendon se shumica e njerëzve do bënin të njëjtën gjë - iu duhet kujtuar se i gjithë njerëzimi është një pakicë inteligjente në hapësirë, madje edhe sikur të zbuloheshin komunitete të tjera në kozmos, prapë do mbeteshim pakicë. Kjo pakicë tokësorësh, e këtij planeti që është një pikë ujë në oqeanin e kozmosit, bart në vetvete diçka shumë poetike; E. Morin e pagëzon: diasporë kozmike.

Brenda breznive, duket sikur pakicë përbëjnë të porsalindurit dhe më të shtyrët në moshë. Por në Europën e sotme që plaket dita-ditës, të vjetrit janë bërë shumicë dhe po ndikojnë edhe në stilin e jetës dhe në energjinë e pjesës tjetër. Gjithçka po vjetrohet dita-ditës, dhe Europës plakë nuk i mbetet veçse t'i kthejë sytë nga popujt e rinj, nga ata popuj që për shkak të rinisë së tyre kanë atë energjinë e qashtër revolucionare, a së paku nuk e kanë prekur ende fundin e evolucionit të tyre.

Brenda Shqipërisë, më duken kreative disa pakica. E para është pakica e atyre që kanë studiuar në Perëndim dhe për shkaqe të ndryshme janë kthyer të punojnë a të jetojnë në vendin tonë. Kjo pakicë është shumica e së ardhmes, pavarësisht e pikërisht se në përfaqësuesit e saj më të mirë, nuk sillet si shumicë.

Është shumica e së ardhmes, pasi kur nesër Shqipëria të jetë kthyer në Europë, edhe dikush që vjen për të studiuar në Shqipëri do ketë studiuar në Perëndim.

Pakica më e madhe mandej, ajo e gegnisht-shkruesve, që është vlerëkrijuese, edhe pse në thelb i takon një shumice që janë gegët e shqiptarisë ose 80% e gjithë shqiptarëve, por që në standard përfaqësohen me 20%. Kjo pakicë shkruesish është shumë aktive në krahasim me shanset reale që i jepen.

Shembulli i pakicës si krijuese vlerash bëhet i përsosur në rastin e kombit hebre. Vlerat më të mëdha i krijoi në diasporë, anekënd botës, si pakicë. Të jemi të sigurt se asnjë nga vlerat që krijon tani në shtetin e vet, ku është shumicë, nuk krahasohet me ato të mërgatës historike. Pikërisht sepse duke instaluar një shumicë, ky komunitet i rehaton edhe pakicat brenda vetes, duke e zënë i ashtuquajturi "gjumi i ndërgjegjes".

Sikundër edhe pakica e arbëreshëve të Italisë e ka plotësuar misionin e vet, tani pas krijimit të dy shtettheve shqiptare.

Ka një pakicë tjetër që del tek ne në pah në ditët e sotme. Kjo është pakica e atyre që nuk kanë votuar në 2009. Këtyre dhe vetëm këtyre iu është vjedhur vota (e munguar). Ju është vjedhur vota, pasi nuk kishin për kë të votonin. Pasi palët në sfidë në sytë e kësaj pakice përfaqësojnë të shkuarën dhe jo të ardhmen. Dhe ju është vjedhur për herë të dytë, pasi vota e tyre e munguar është zëvendësuar me vota false për njërën apo tjetrën palë.

Një pakicë brenda e jashtë kësaj pakice, janë "mendimtarët e lirë". Këta mendimtarë të lirë, japë pakica e përjetshme e njerëzimit aktiv. Një grup i pakët qytetarësh e mendimtarësh të lirë. I lirë në thelb për të realizuar vetveten. Liria për ta realizuar vetveten, nuk të bën të lirë, por është kushti themelor drejt realizimit.

E gjithë prirja për të realizuar vetveten, quhet sot individualizëm. Por nuk ka konotacionin e lavdishëm që kishte dikur dhe që deri-diku ende ruan disa nga vendet e veriut. Sot individualizmi shënon thjesht atomizimin e tejskajshëm të shoqërisë. Është vulgarizuar aq shumë sa nuk është më vlerë.

Në këtë kuptim, çdo vlerë është e tillë, për sa kohë që i përket një pakice, që e qarkullon atë si "gjak" me ndihmën e zemrës së saj, që e bën të rritet bashkë me veten, derisa mbërrin madhësinë e saj natyrore.

Kur vlera certifikohet dhe institucionalizohet, ajo njëherësh likuidohet. Lufta për mbrojtjen e saj është lufta për ruajtjen e përmasave të saj natyrore, e vitalitetit të saj.
Nëse demokracia sot, është boshatisur nga përmbajtja dhe është mbushur me retorikë, ruajtja dhe rivitalizimi i frymës së saj mund të kërkojë që ne të ndryshojmë retorikën ose përdorimin e saj. Domethënë që retorikën t'ua rikthejmë filozofëve, pasi po ndodh e kundërta, po ndodh që: rektorët po na marrin edhe filozofinë.

Në kohën kur shumica bluan gjithçka dhe e ka bllokuar frekuencën e perceptimit tërësisht, e vetmja rrugë duket reagimi ekstrem. Por reagimi ekstrem ka një të keqe shumë të madhe, se i kthen mbrapsht proceset; e ngurtëson demokracinë, rikthen frikën. Ky reagim nuk ka lidhje me pakicën, por është sëmundje e vetë shumicës; pakicat nuk janë radikalët e një shoqërie (autentikë a të shtirë qofshin), por janë ndërgjegjja e saj.

Nëse Europa ka një ndërgjegje, (si formë e bashkimit shpirtëror të mbarë njerëzimit), e ka pikërisht nga pakicat. Marrëdhëniet e saj me pakicat, janë dhe do jenë shkëmbimet më ekuilibruese për vetë raportet e saj me veten.

Zgjedh një fragment prej ditarit të Brancatit ku ai reflekton mbi alternativat fashist-komuniste të Luftës së Dytë, dhe kupton se historikisht "lufta mes dogmës katolike dhe asaj protestante përfundoi me dobësimin e të dyjave dhe me fitoren e parimeve të tolerancës":

"Cilin qytetërim zgjidhni" pyeteshin, para katër shekujsh, të gjithë njerëzit e lirë: "Atë katolik apo atë protestant?"

"As njërin as tjetrin!" përgjigjeshin njerëzit e lirë.
"Naivët e gjorë" turreshin fanatikët. "Kush don të bëjë prokopi duhet të zgjedhë mes papistëve dhe antipapistëve."

"E pra, ne nuk zgjedhim!"
"Do mbeteni jashtë historisë!"
"Do hyjmë në histori kur ju të dilni prej saj."
"Dhe kur kështu?"

"Kur bota të mos jetë më as papiste as antipapiste."
"Tolerante dhe liberale."

"Çfarë domethënë tolerante dhe liberale? Ne nuk i kuptojmë këto fjalë."
"Kanë për t'i kuptuar nipat tuaj."

Një popull i mbetur jashtë historisë si romët, nuk shpëtoi nga tmerret e historicizmit: ra viktimë e gjenecodit nazist. Ata e kanë bazuar mbi të qenit pakicë (e kudogjendur) të gjithë poezinë e identitetit të tyre. Në njërin prej koncerteve të fundit, De André tha në lidhje me Romët: Ky popull do meritonte Nobelin për paqe për të vetmin fakt se bredh nëpër botë pa armë prej më se 2000 vjetësh.
Arma më e mirë e pakicave është të qenit vetvetja. Të jesh rom do të thotë mos të kesh tjetër shtëpi në këtë botë, përpos jetës. Të jesh rom do të thotë të jesh njeri.
Pakica, është një qendër e kulluar energjie dhe dritëza e parë që ndriçon në rast black-out-i. Sidhe e fundit ndërgjegje që bie gjumë. Gjatë ditës, ajo ka modestinë e qiriut, që duket gati ornamental. Identiteti i pakicës, i lejon një shoqërie ta vendosë veten përmbi politikën e saj. Përmbi dogmat. Është shtegu i ngushtë që na nxjerr në bregun e gjerë të së ardhmes.

Elozh pellazgologjisë

2011-04-14T05:10:00.001-07:00

Pellazgologji (me konotacion folklorik) quajmë atë fenomen që elektrizoi në masë, në dhjetëvjetshin që lamë pas, jetën sedentare të mendjeve të klubosura që fluturuan mbi librat e dashamirëve të shqipes, ndër të cilët më i bujshmi qe Robert D'Angely. Kjo prirje lidhi shumë klientela, e bindshëm, duke i dhënë shumë lokaleve pa identitet, karakterin unitar të clubs.

Pavarësisht sa çabeistë jemi (e në shumë kuptime nuk jemi fare), prapë ndër këto libra, të paktën tek më të spikaturit si fancezi i lartpërmendur, apo arvanitasi A. Kola, italiani Catapano, a matjani Arif, njihet qartazi një përpjekje për shkencë, e shpesh herë një punë shkencore.

Veç tjerash, faktin se hyjnitë e Olimpit kishin emra shqip na e thonë edhe Rilindasit, shkurt e shqip. Por edhe ndonjë zyshë e pasionuar e filloreve tona na fliste për lashtësinë e shqipes, duke u munduar të na shpjegonte shumë fjalë që ne na tingëllonin të huaja, si fjalë me prejardhje shqipe. Thua se fjalët vijnë nga gjuha, e jo gjuha nga fjalët.

Por pellazgologjia që u bë modë tavolinash në vitet 2000, nuk ka thelbësisht lidhje me mtesat nacionaliste të rilindasve apo programeve shkollore të derisotshme. Në nivelin më parësor të saj (prandaj dhe i shkon ky lavd), ajo ka të bëjë me rizgjimin e sensit religjioz tek njeriu shqiptar i kësaj Shqipërie.

Jo më kot në trevat e tjera shqiptare (ku feja s'u ndalua ndonjëherë) nuk ka shpërthyer aq bindshëm, megjithëse, si rregull ato duhet të ishin terren më i përshtatshëm për këtë lloj folklori.

E pra, gjasat janë të plota, që duke kërkuar gjuhën para-babelike, njeriu shqiptar i kësaj Shqipërie, kërkonte tekstin e vet themelor, thurimën e vet identitare, librin e vet i cili nuk ishte i lidhur si një bibël a kitab, por gjendej i përhapur gjithandej në fragmente apokrife e mbishkrime varresh, ku po zbulohej një energji e re jetësore.

Këto gene, ose më mirë me thënë filo-gene, qenkëshin të shpërndarë nga Skotlanda në Iberik, e nga Egjipti në Kaukaz, e tutje deri në malet Tora-Bora. Pellazgologjia ishte (dhe është) një tapet fluturues fantastik.

Nëpërmjet kësaj odiseje ne kërkonim religjionin tonë, shqiptarinë, duke ia re-ligjuar të gjitha gjërat e mundshme shì këtij botëkuptimi, me thjeshtësinë e instinktit, si provë se deviza-parullë e P. Vasës qenkej thjesht konstatim.

Në ato tryeza me qofte e meze, u mishëruan tezat e filozofëve se jetojmë brenda gjuhës, e gjuhëzojmë jetën, se jemi përjetësisht kohorë e se fjala ishte e para.

Dhe pikërisht fjala shqip. Fjala shqip e dëlirur nga llafet. Se nëse italianët i kishin dhënë botës Danten, ne i kishim dhënë Iliadën e Odisenë (dhe do ua jepnim sa herë të donin, pasi nuk i deshëm kurrë për vete); se Aleksandri e Bonaparti i përdornin gjuhët e kulturës vetëm për formalitete, por kur shanin, shanin shqip, dhe ishin që të dy shqiptarë anipse nuk e dinin, por duke parë përmasat e veprës që lanë pas, kjo injorancë e vogël rezultuakësh më se e falshme.

Unë vetë zbulova se japonezët "dhëmbit" i thoshin "ha", se egjiptasit e sotëm e quanin veten "faraonë" (pra "fara jonë"), se etruskët natës së varrit i thoshin "hupnia" (ose "hupnin")... por ajo çka më kënaqi përfundimisht ishte përemri vetor i parë, të cilit latinët retorikisht i thoshin "ego" e ne, si shpellarë të vjetër i thoshim thjesht "Û" (a toska që e thotë pa hundak "u").

Dhe kjo "Û", mua më dukej e lidhur edhe me gjestin e shpellarit që i bie gjoksit me grushta, e te kjo "Û", ishin uni dhe esi, aty ndodheshin (pavarësisht se nuk e dinin) Freudi dhe Jungu dhe i mrekullueshmi Stephen J. Gould, por mbi të gjitha aty mblidheshin "ûja" (uria), "ûthi", "ushqimi", e më tej "ura" e "uzdaja" mbase edhe urithi.

Por shpejt u kuptua se ky pasion nuk çoi kurrkënd të lexonte më shumë shqip a ta donte shqipen më shumë.

Se në pyetjen "A û, a?" Homeri nuk këndonte por thjesht gërhiste. Nuk ishin gjuhët e kulturës që trokisnin tek shqipja, por shqipja që trokiste e trokiste me onomatopetë e saj të mnershme, me fjalët e saj që e djegin letrën ku shkruhen, e trokiste tek nëna e saj natyrë.

Pellazgologjia e tavolinave tona u riciklua disi. Trikoja që po bëhej u shprish edhe njëherë dhe u bë lëmsh. Ajo u krijua si një botë paralele diakronike, një botë që pret pagëzim prej ujit të shqipes.

E në fund fare, kur pellazgologjia rifillon, duket se ka mbetur diçka. Ka mbetur respekti për të gjitha variantet e fjalëve në gegnisht, si forma më të moçme e zanafillore, e përfundimisht më shqipe, bashkë me disa libra më shumë nëpër shtëpia, bashkë me mbresën e dehur se Europa na e vodhi ne piratëve gjuhën, para se të bëhej piratja e botës, e mbase dikujt i ka mbetur dhe ideja shumë religjioze, se gjuha, ka shumë metafizikë.

Pa harruar pra atë, sensin religjioz, ndjejmë se shqipja nuk është nëna e të gjitha gjuhëve, por e fundmja bijë që ruajti stolitë e shqisat e asaj gjuhës së parë, para-babelike prej nga burojmë të gjithë. Shqipja është shqisa jonë e gjashtë. Dhe është e vetmja gjuhë që me thellësinë e saj na lejon të masim pikërisht cektësinë tonë.

Elozh distancës

2011-04-14T05:09:00.001-07:00

Distanca fizike në shoqëritë aristokrate mund të paraqitet me një skenë. Një tavolinë e stërgjatë në një sallë të madhe. Në njërin cep, Lartmadhëria e tij, mbreti, në tjetrin, Fort'hijeshia e saj, mbretëresha.
Mes tyre njëzet metra brilancë. Shërbyesit, aviten me rend, për të sjellë pjatancën e radhës. Por iu duhet pak kohë për t'u afruar, pasi zakonisht rrinë pranë murit, dhe teksa salla është shumë e madhe, tavolina është në qendër të saj. Si me thënë, distanca ndihmon tretjen. Por po ashtu, ndihmon edhe ruajtjen e ndonjë sekreti mbretëror.

Edhe pse larg, mbreti, është kopsitur deri në mjekër, mbase me qëllimin për të fshehur kafshimin e ndonjë konkubine ende të paliçensuar nga e shoqja. Mos u afruam shumë?

Tani, këtij imazhi, mjafton t'i kundërvëmë imazhin e një pikture rinore të Van Goghut: Ngrënësit e patateve.

Në një odë të ngushtë, një dritë e ftohtë e një llambe me vajguri që varet nga tavani i ulët, ndriçon disa fytyra që duken si vetë patatet që njerëzit po hanë. Pra të mjerët, nuk kanë distancë jo vetëm nga njëri-tjetri, por as nga ushqimi i tyre.

Jemi në kulmin e monarkizmit. Në Opera, aristokratët kanë lozhat më të larta dhe më të veçuarat. Megjithatë ka plasur voyeurisme.

Por sa më shumë rritet pasuria në duart e monarkëve, aq më shumë distanca e pushtetit nga njerëzorja bëhet irreale. Kështu, kur i thonë Maria Antuanetës: populli s'ka bukë, ajo përgjigjet: po le të hanë brioches. Në tavolinat mbretërore, buka është një ornament. Por të mjerët dënohen po të kapen duke vjedhur bukë.

Diçka nuk shkon qysh në themel dhe ja mbërrin revolucioni. Frika është se mos terrori i tij ka për t'i çuar gjërat edhe më mbrapa. Revolucioni vjen për t'i kthyer njerëzoren njerëzores. Pastaj thonë se e kanë sponsorizuar Rothschildët. Por kjo është anekdotë. Qe sponsorizim i njerëzores.

Njeriu i kulturuar është ai që merr distancë, në radhë të parë, nga rrethi i vet. Në rrëfenjat e urta arabe, kalifi vishet teptil për t'u përzier me popullin dhe për të parë e dëgjuar si jetojnë të thjeshtët.
Në kohën tonë, kur planeti banohet nga 6,8 miliardë njerëz, dhe përditë dalin në skenë shtete të reja që po industrializohen, eliminimi i distancave është arritja dhe njëherësh problemi më i madh.

Rritja e jetëgjatësisë përkon me prishjen e ekuilibrave ekologjikë. Në SHBA fqinji hedh në gjyq fqinjin për gardhin (pra i drejtohet avokatit me të pame); një prej dënimeve është edhe detyrimi për të mbajtur distancën prej personit fitues të gjyqit.

Alaska, vend me klimë të ashpër dhe me dit-net boreale, mbushet me qendra të mbipopulluara për shkak të naftës që ka. Në hiper-fuqinë tjetër, Kinë, ligji gjobit prindërit që lindin fëmijën e dytë.

Bota spektakolare në të sajën, eliminon çdo distancë - mjetet e komunikimit e bëjnë vdekjen një spektakël të përditshëm. Por jeta e vërtetë ka sot vështirësi të mëdha në komunikimin e vetvetes. Për shkak të afërsisë fizike, njerëzit në mungesë të distancës, krijojnë promiskuitet, marrëdhënie pa baza. Marrëdhëniet e vërteta njerëzore janë vështirësuar më shumë se kurrë pikërisht për shkak të mungesës së distancës.

Distanca e mirëfilltë, ajo që lejon rritjen, është gjeniune dhe e natyrshme. Malësori që e hedh shikimin larg porsa del në oborr në pikë të mëngjesit, nuk do ketë problemet me shikimin që ka teleshikuesi urban, që posa hap sytë, ndez TV-në një metër "larg" ndërsa e ka zënë gjumi me lap-topin te koka dhe me kufjet në vesh. Kush sheh natyrën ka gjithmonë shikim të virgjër e nuk ka nevojë për okulist.

Alpini "kullot sytë" në dimensionin vertikal, bjerraditësi qytetas mbjell lakra në facebook dhe shumicën e ditës i mungon njëri dimension. Distanca edukon.

Prandaj duke likuiduar fshatin kemi likuiduar distancën, pra edhe vetë qytetin. Në fshat, ardhja e vizitorëve nga qyteti, ishte drejtpërdrejti festë. Mikpritja kishte mbërritur kulme religjioze pasi njeriu ishte gjë e rrallë.

Jeta në distancë krijoi institucionin e mikpritjes. Fermeri që e braktisi tokën i ngjan ariut që nga peshkimi i troftave me xigla ndër zaje, kalon në ari dasmash që pret çfarë po i hedhin në dajre.
Ruajta e distancës është edhe ruajtja e ekuilibrit.

Edhe për krijimin e ekuilibrave të reja politike, duhet distanca politike. Ataturku, duke krijuar Turqinë e re, e hoqi kryeqytetin prej Stambolli dhe e çoi në Ankara.

Distanca lejon leximin ndryshe. Falë distancimit, hieroglifet lexohen si shenja të një gjuhe, dhe jo thjesht shihen si zogj, silueta njerëzish apo shenja gjeometrike.

Në shoqëritë e qytetëruara distanca dhe krijuesit e saj respektohen. Shkëputja e disa elementeve aktive të një shoqërie, shërben për të çmagnetizuar pjesët e ndryshkura. Në shoqëritë jo të shëndosha, ata që distancohen kanë vlerë edhe më të madhe.

Të mendojmë për Trebeshinën, fjala vjen. Distancimi i tij, i djeshëm dhe i sotëm, na mëson se sa shumë vlerë ka letërsia dhe sesi kjo vlerë nuk mund të përzihet me vlerat e tjera më të kuotuara në bursën spektakolare.

Risia, arritja, kryevepra në art, është ajo vepër që tregon distancë dhe na distancon nga veprat e përparshme dhe bashkëkohëset e saj të njëhershme. Arti është një veprimtari që ka shumë efekte distancuese.

Kur Lenini pat rrëfyer se po të vazhdonte të dëgjonte Simfoninë e Nëntë të Beethovenit, nuk do e kryente dot revolucionin, pati treguar diçka nga thelbi i të ndjerit estetik. Arti të distancon nga politika. Arti më sublim, krijon distancën më sublime nga çdo lloj trupi social, nga çdo lloj të ndjeri bashkë me turmën, edhe në qofsh populisti më i regjur.

Genc Leka dhe Vilson Blloshmi u dënuan si disidentë, jo pasi kritikonin mbajtësit e pushtetit me poezinë e tyre, por pasi me estetizmin e sinqertë të kësaj poezie, ata shfaqnin një distancë të patolerueshme në sytë e pushtetit. Distancën prej botës ideologjike të krijuar me forcë, dhe afërsinë me natyrën, me frymën e saj, me lulet, pemët e stinët. Distancë të cilën e gjejmë të kurorëzuar tek poezia e Frederik Rreshpjes.

Dhe kështu, kemi mbërritur tek distanca më e rëndësishme: distanca estetike. Ajo falë të cilës ndihemi ndryshe, më mirë ose më keq, por ndryshe. Përgjithësisht kjo është distanca që sot mungon më shumë, si thotë Lacan, me ardhjen e mediave pamore hapësira ka imploduar (shpërthyer së brendshmi).

Shekulli XX u mundua ta tejkalonte njeriun, por shkaktoi aq plagë sa për t'i kuruar, përfunduam në anestezinë më të thellë.

Estetika që do të vijë pas kësaj anestezie, do ketë të bëjë me zbulimin e distancave të reja, në radhë të parë distancat e reja kozmike.

Fakti se ende presim disqet fluturuese të na vijnë apo gënjejmë se na kanë ardhur, do të thotë se nuk jemi ende gati për distancim. Kur të kthehen distancat e reja do kemi shansin ta përjetojmë ndryshe kohën që kalon, pra si një udhëtim, e botën si diçka e mbushur me jetë (qoftë kjo një botë pa atmosferë si hëna) e jo thjesht me imazhe.
Atëherë njerëzimi, i bërë një komb i vetëm, do të ketë një epos të madh.

Elozh Shkodrës

2011-04-14T05:08:00.000-07:00

Ndër qytetet e letërsisë, është ai që shqiptarët njohin më mirë. Dhe i tillë ka mbetur edhe sot, kur po fillojmë ta njohim prapë. Ka mbetur si një estetikë e fshehtë, pa bujë, me rreze drite të drejta e që nuk kthehen mbrapsht.

Ata që nuk u rritën në këtë djep, vazhdojnë ta quajnë "djepi". Por për ata që këtu hodhën shtatin e lidhur të personalitetit të tyre, ky është shtrati dopjo i kulturës së vërtetë. Këtu fjala është napoleon arit e jo kartëmonedhë false.
Këtu kultura e natyra bashkëjetojnë natyrshëm.

Dhe janë njësoj të thjeshta e të harlisura, ushqyese për shpirtin e dëfryese për shqisat. Bukuria e kësaj treve xiglon ndër detaje ku shkëndrit urbanizmi i dikurshëm, me gjurmë që kanë mbetë prej "belle époque"-s, me biçikleta panumër që komunikojnë ekuilibër, e me dimensionin bio të gjallimit që këndell.

Protagonizmin ajo ia lë pëllumbave, që me gugatjet e tyre të paqta popullojnë lagjet e saj. Poezive që mbushin librat e saj. Ia lë fëmijëve që rrëshkasin me patina në rrugët e qeta të qendrës. Të rinjve që kërkojnë pak punë e pak dashni.

Në të vërtetë, të gjithë këtu bëhen modestë, të zbutur prej madhështisë së saj.
Ndjej se zotni këtu do të thotë xhentëlmen. Ndjej se i kenun do të thotë i pasur me qenie.
Shoh bukuroshet e dikurshme që prorë shtatdrejta pijnë nektarin e mëngjeseve të ngeshme. Me shikimet e gjestet e qashtra të thonë se dashnia është fundi i botës e fillimi i çdo bote.

Shkodra. Përvoja është shkenca e saj. Të jetuarit specializimi i saj.
Shoh sesi me shpirt kritik e të pasionuar, ajo i dashuron ata që punojnë. E i shpërfill mikroborgjezët e vet, që bëjnë të pamundurën për të mos punuar, dhe kur ia arrijnë, besojnë se kanë gjetur sekretin për të jetuar mirë, "dijen me jetue".

Por vetëm ajo din me jetue, dhe ka një jetë të fshehtë, të fshehtë si thesaret e saj, si gjuha e saj, si drita e saj, si sakrificat e saj. Dhe sacrificio do të thotë: me ba diçka të shenjtë.

E gatshme me ta mbyllë gojën me një gjest, a me të dashurue marrëzisht. Ajo të thotë me sy e ndër sy: nëse s'kemi dashni bashkë s'kemi asgjë.
Ajo të mëson se kultura gatuhet, nuk bëhet për të ngrënë.

Shoh sesi ajo e mbron gjuhën e saj, ku përdoren më shumë fjalë e ngjizen më shumë koncepte se në çdo qendër tjetër të shqiptarisë. Shoh sesi ata që kthehen këtu e heqin maskën, të pranishëm në vështrimin e kësaj nëne të sinqertë e burrneshë.

Shoh se këtu ka kulturë e nuk ka nevojë për kulturologji. Gjej këtu pasqyrën (speculum), e nuk gjej spekulimin. Gjej natyrën e natyralizohem sërish.

Lexoj Mjedën, Koliqin, Migjenin e më rikthehet shija e të lexuarit shqip. Bashkë me shijen për modernitet, me shijen për muzikë e për të bukurën.

Në të vërtetë ajo është plakur. Por të gjithë herët a vonë, plakemi, dhe më e rëndësishmja është të plakesh mirë.

Të ruash kthjellësinë dhe dashurinë për jetën deri në fund. Shoh se ajo vuan, ngase pretendon më shumë nga vetja. Pretendon të jetë e dobishme, por dobia e saj më e madhe është në bukurinë e saj.

Veç, metabolizmin e ka të mirë. Ajo integron dhe nuk disintegron. Kurrë nuk i mori seriozisht ata që flasin shumë. Kurrë nuk i brendësoi bëmat e atyre që vuajnë nga energjia e tepërt.

Këtu kurrë nuk lëshoi rrënjë realizmi socialist, as realizmi socialist sovjetik, as realizmi socialist turk, as realizmi socialist amerikan. Sepse nuk i rri përshtat asnjë ideologji, pasi është vend idesh. Dhe më mirë sesa të kopjojë të tjerët, përsërit vetveten, si natyra.

Kur u përmbyt disa herë rrjesht, shkodranët nuk bënë zhurmë. E jo se janë pro qeverisë, por ngase janë të ndërgjegjshëm. Në thelb ata e dinë, se të ashtuquajturat "fatkeqësi të natyrës", janë fatkeqësi që ne i shkaktojmë natyrës e që mandej kthehen në fatkeqësi që natyra na shkakton ne. E këtu njeriu e ndjen më shumë se kudo, se jemi qenie prej uji.
Me lirinë e fëmijës, është e para që na e thotë kur "mbreti është lakuriq".

Besoj me mendje e zemër që, nëse kultura apo demokracia shqiptare nuk gjen përgjigje, kjo shpesh vjen ngase nuk ka pyetur Shkodrën. Prandaj mbetëm duke pyetur të huajt. Është njësoj sikur Greqia që në vend të pyeste Athinën, pyeste Kostandinopojën a Moskën.

Kur të shkruhet fjalori i qytetërimit shqiptar, do ketë kapitullin më kuptimplotë.
Nuk është një qytet, është qyteti; nuk është një dimension i shqiptarisë, është dimensioni vertikal; nuk është një dialekt, është gjuha. Ata që e kanë lidhë fatin e vet me 'të, kanë guxuar gjithçka.

Ata mund të fitojnë shumë, ose të humbasin me nder.
Me ngadalësinë e pleqërisë së urtë, Shkodra i ngjan bash breshkës që me konsekuencën e saj ia kalon në fund edhe Akilit.

Elozhi i së vërtetës

2011-04-14T05:07:00.001-07:00

E vërteta (veritas) ka në të gjitha gjuhët etimologji interesante. Në latinisht mëtohet se vjen prej "vereor" (në shqipen e vjetër, pra në gegnisht: vroe, ose droe) që domethënë "me pasë frikë", "me drashtë". Por mund të rrjedhë edhe prej "verbum" në kuptimin e "fjalës së mishëruar", Krishtit.

Pra e vërteta në botën latine ishte ajo që jepej nëpërmjet mësimit të lajmit të mirë dhe të parabolës së Mesisë. Prej parabolë mandej, është vërtetuar se rrjedh edhe "parlare", pasi në fillim me folë ishte me rrëfye parabola, "parabolare". Kjo "veritas" ka karakter narrativ, çka na bën me mendue se identiteti në thelb është përsëritje e një narracioni.

Në gjuhët e vjetra gjermanike e siç vjen deri tek anglishtja e sotme, rrjedh prej trieëð : besnikëri e korrektësi, që në shqip është gjëja më e afërt me "besë". Dhe në fakt në gjuhën shqipe, në kohë pagane, e vërteta nuk ishte gjë tjetër përveçse "besa". Besa, që në mitin e Kostandinit, është një arsye për të jetuar, madje edhe pas vdekjes. Pra e vërteta që të kërkon edhe kur vdes bartësi i saj. Në serbisht "istina", lidhet me sanskritishten as (lat. est; shqip asht, është), që domethënë: me marrë frymë dhe me jetue.

Në greqishten e vjetër aletheia: zbulesë, edhe në kuptimin e shpalosjes. Heidegger e lidh me ekzistencën si hapje ndaj qenies; pra e vërteta jo si përshtatje por si zbulesë ose zbulim i entit që shpaloset duke dalë prej errnive zanafillore prej të cilave qe mbështjellë. Qëndrimin e Heideggerit me atë absolutizant të Hegelit, sipas të cilit e vërteta është ajo çka vetë-lëviz brenda vetes, mund ta ndërmjetësojë kumti i orakullit "njih vetveten".

"Njih vetveten" s'do të thotë që ti je e vërteta, por se atë pjesë që ti mund të kesh tek e vërteta, duhet ta kërkosh jo jashtë, por brenda vetes. Në të vërtetë, kur Ponc Pilati e pyeti Krishtin, se "ç'është e vërteta?", nuk donte ta dëgjonte përgjigjen. Pasi ishte pikërisht ai që i lau duart nga e vërteta.

Më shumë se filozofia që duke interpretuar na largon prej së vërtetës, është letërsia ajo që duke na bërë të besojmë gjëra irreale, na afron me frymën e së vërtetës, pasi na mëson të besojmë.
Qëndrimet e filozofëve të mëdhenj në lidhje me të vërtetën, janë të gjitha në funksion të sistemit të tyre. Prandaj Nietzsche ka thënë me ironi, se çdo filozofi është një autobiografi.

Gjënë më të shtrembër që kam lexuar në lidhje me të vërtetën e ka shkruar Jean Braudillard: Simulakrumi nuk është kurrë ajo çka e fsheh të vërtetën - është e vërteta që fsheh se nuk ka të tillë. Simulakrumi është e vërteta. Kjo është si të thuash që mohimi është pohimi.

Por ky nuk është problem i së vërtetës, thjesht tregon karakterin e epokës në të cilin jetojmë. E vërteta është pohuese (edhe vetë mohimi që është i vërtetë, pohon një të vërtetë, pra është pohim). E vërteta është pohuese pasi vetë qenia është pohuese. Hiçi nuk thotë jam.

Është fryma e keqe e epokës që meqë nuk ka në thelb diçka për të pohuar, mohon gjithçka, pra epoka është nihiliste.

Për sa u tha më lart, të gjithë mund të thonë, se asnjë prej etimologjive të së vërtetës nuk është e sigurt. Amà edhe këto shpjegime, janë pjesë e një miti, mbase mitit më të madh në historinë e arsyes: atij të së vërtetës. Miti (ose narracioni i shenjtë) i së vërtetës, është një mit klasik, pra nuk duhet ngatërruar me mitet moderne, ose postmoderne.

Nëse miti klasik bazohet tek e vërteta e besimit, miti modern bazohet tek gënjeshtra e mosbesimit. Duke e shpallur besimin si të rremë, miti modern i kundërvë kërkimit të së vërtetës (që është kërkim absolut), përgënjeshtrimin e një hollësie. Dhe përgënjeshtrimi e krijon gënjeshtrën.

Sot e vërteta ndahet dysh: e vërtetë e shkencës dhe e vërtetë e besimit. Por që të dyja kanë një paradigmë të vetme, që është kërkimi i së vërtetës, njohja e vetes. Ky kërkim mendohet se është i pafundëm, dhe rrok të gjitha breznitë e njerëzve dhe të gjithë hapësirën dhe kohën që jeta jonë arrin me rrokë.

Çka çuditërisht domethënë se vetja është e pafundme!?

E vërteta është aq e madhe, sa para asaj edhe universi duket i njëkahshëm, ose i njëanshëm, ose i pjesshëm.

Por shkencëtari që mat gjithmonë më të voglën, a nuk e ndjen edhe ai madhështinë që ndjen besimtari?

Në një libër fantastiko-shkencor që ende nuk është shkruar, protagonisti ia kushton jetën kërkimit të së vërtetës mbi një ngjarje të së kaluarës së tij. Në këtë mënyrë, pas disa përpjekjeve sinkronike, ai kupton se e vetmja mënyrë do ishte një udhëtim në vendin dhe në kohën e ngjarjes. Pra: makina e kohës.

Nga fundi i pleqërisë së tij e ka shpikur dhe perfeksionuar këtë mjet që lëviz në katër dimensione. Por ai nuk arrin ta gjejë të vërtetën edhe pasi kthehet mbrapa në kohë... Nëse kjo histori e ka një moral, ai mund të jetë: e vetmja e vërtetë e jetës është vetë jeta. Ose: e vërteta nuk është në një të kaluar kur ende nuk të shqetësonte problemi i saj, por është ky shqetësim që ke sot.

Duke menduar për përpjekjet dhe vuajtjet e çdo njeriu që njohim, mendimi i parë është se të gjitha kanë shkuar kot. Pasi kur të marrë fund gjithçka tragjedinë e njerëzimit nuk do ketë kush ta lexojë. A ndoshta: shpëton e gjitha!? Çdo gjë është e shkruar me dritë të pashuar. Mbase njeriu që kthehet mbrapa në kohë, nuk gjen të vërtetën, por gjen të gjallët. Gjen të gjallët e tij, atë që tash nuk ka. Ky takim është e vërteta. E vërteta përtej çdo interpretimi.

"E vërteta ka një fytyrë të tmerrshme..." ka shkruar Hannah Arendt duke lexuar Kafkan. Në shqipen e vjetër do thoshim: e vërteta ka një fytyrë të mnershme. A thua çdo jetë e jona do digjet për t'i dhënë dritën e vet një gjëje që ne nuk kemi për ta parë?

Miliarda jetë që kaluan në këtë planet, miliarda yje që u dogjën e u shuan në këtë univers, e dhanë dritë, mbase për të ndriçuar një çast: çastin e fundit kur gjithçka do ketë emrin e saj të vërtetë, e mbase ne do shohim dhe do dëgjojmë; ne bartësit e përkohshëm të atij zjarri, ne përçuesit e asaj drite, mbase do dëshmojmë për veten dhe do lindim në amshim.

Dhe atëherë e gjithë shkenca jonë do jetë një libër fantastiko-shkencor, drejtësia jonë do jetë pema më e shtrembër në kopshtin e Edenit, vdekja një zgjim.
E vërteta është fytyra e Zotit.

Elozhi i femrave në Tiranë

2011-04-14T05:06:00.001-07:00

Te mozaiku që mbulon Muzeun Kombëtar, femra shqiptare paraqitet si figurë qwndrore në formatin epik, të preferuarin e "mesjetarizmit" komunist. E ngjeshur në kostumin kombëtar dhe me pushkë në dorë, ajo nusëron në një skenë lufte.

Gjiri i saj është i bollshëm, i frytshëm. Krahu i saj i fuqishëm, bujqësor. Më shumë se prej murales të Diego Riveiras, ajo ka prej pikturës Liria që iu prin popujve të piktorit më të madh romantik E. Delacroix.

Kjo murale mund të jetë një alegori e "Shqipërisë së re", por ne nuk duam ta shohim si të tillë. Madje nuk duam ta interpretojmë fare. A është imazh propagande apo dëshmi e ditëve të veta? Sigurisht që është të dyja njëherësh.

Na shërben si një pikë e parë krahasimi me femrën e sotme shqiptare, që duke u përqendruar në masë bash në kryeqytet, ka krijuar një tipologji të mëvetshme femërore: tipin femëror në Tiranë.
Ky tip femre ka filluar të shfaqet në Tiranë qysh në vitet '70, pavarësisht se në artin zyrtar ende përshfaqej e mashkullorizuar, si në muralen e Muzeut.

Atëbotë, falë një shtrysjeje të regjimit, për herë të parë arriti ta shfaqë haptazi e deri diku masivisht përkatësinë e saj europiane. Duke i vjedhur punën meshkujve, femrat arritën pak nga pak t'iu vjedhin edhe disa mundësi. Por në vitet e rrënimit ekonomik (vitet '80), për shkak të privimeve të panumërta, femra në Tiranë e humbi një pjesë të lirisë dhe të vitalitetit të saj.

Me ardhjen e demokracisë fillon njëmend krijimi i kësaj tipologjie njerëzore, e cila për shkak të lirisë më të madhe që gëzonte sidomos në Tiranë, erdhi duke u emancipuar, rafinuar e sofistikuar pikërisht aty. Diversiteti dhe prejardhja e gjithandejshme, i ndihu më shumë identitetit gjithshqiptar të kësaj tipologjie, duke e bërë këtë tipologjinë më përfaqësuese të femrës sonë.

Sot që Tirana është bërë kolektori i gjysmës së rinisë aktive në Shqipëri, kjo më duket ndër të paktat risi të denja për tu dokumentuar.

Me gjithë mangësitë e pashmangshme, ky tip femëror është emancipuar në mënyrën më normale, duke lëvizur me kujdes në një realitet patriarkal dhe me mendësi militante e post-militariste. Femrat janë emancipuar gati vetiu, natyrshëm, pa ngërç, duke treguar një alkimi shumë të mirë në përshtatjen dhe në krijimin e kushteve të reja të shoqërizimit. Kësodore ato e kanë lënë shumë mbrapa mashkullin shqiptar.

Kontributi i elitës në lulëzimin e kësaj pjese të kopshtit antropologjik, duket minimal. Ajo elitë që gjatë 45 vjetëve fabrikoi "serën" (ushqimi dhe drita nën kontroll), pas shpërthimit të saj, u bë vetë pjesa më e helmët dhe më tentakulare e "xhunglës" së tranzicionit. Nëse mendojmë pra, se po krijojmë një kopsht të ri antropologjik me frymëzim europian, duhet të investojmë pikërisht tek kjo pjesë që ngjan si pjesa më e frytshme e kopshtit aktual: tek femra shqiptare.

Ky investim don me thanë edhe pjesëmarrja e saj aktive në politikë, në politikën e vërtetë amà: në vendimmarrje, e jo thjesht në zëdhënësinë e politikës, apo në folitikë.

Liria ka funksionuar më shumë te femrat, pasi ato qenë më të kujdesshme dhe më të durueshme. Mjafton t'i lësh të qeta dhe ato ia dalin. Falë epshmërisë së tyre të paepur, janë të parat që ndërtojnë një modus vivendi, duke u bërë vetë, motori më i fuqishëm i jetës së përditshme. Punojnë më shumë, ëndërrojnë më shumë, duan më shumë.

Si pjesa më pak e shtrembëruar psikologjikisht, pjesa më jetësore dhe më elitare njëherësh, kjo femër, ka meritën e pazëvendësueshme se është katalizatori i vetëm social në një shoqëri ku gjithçka është tranzicion, kushtëzim, rravgim.

Duke parë fotot e njëzetvjeçareve të viteve të diktaturës, vihet re se janë më europiane se brezi para tyre, por vetëm në numër e jo në cilësi. Për të kaluar nga doku tek mëndafshi, nga livandoja tek piklat e parfumit, nga zbori tek hapi i lehtë, nga sapuni tek makiazhi i kalibruar, nga muzika popullore tek ajo jazz dhe nga kooperativistja me fund e pantallona tek figura e përsosur që tymos e qetë në këmbë tek stacioni i unazës, vitet '90 kanë qenë themelore.

Shpresa e fillimit të atyre viteve i dha energjinë, dinamizmi i periudhës së kioskave ia ndryshoi ritmin si dita me natën, dhe periudha e sotme, kur Tirana bëhet kryeqendër e një vendi në zhvillim dhe fillon të zërë vend konkurrenca e lirë, e bën përfundimisht tip.

Liria funksionoi më parë te femrat, pasi femrat kishin kulturë lirie. Edhe zbukurimi i vetes është kulturë. Leximi në shkollë. Përqendrimi tek e tashmja dhe e ardhmja. Edukata në familje i mbeti vajzave, për djemtë konsiderohej turp të mos ishe "i fortë". Investimi tek vetja dhe tek familja është filozofia e kësaj tipologjie femërore.

Bukuria dhe ngrohtësia që ajo sjell në jetën e Tiranës është e vetmja pasuri natyrore që na ka mbetur e pacenuar. E vetmja prurje antropologjike. I vetmi faktor që e estetizon jetën e përditshme. Por as 300 ditët me diell në vit, as mosha e re e popullsisë, as burimet e panumërta, klima, geni, energjia psiqike, nuk mjaftojnë të gjitha së bashku për ta shpjeguar një lulëzim të kësaj përmase. Kjo nuk është një dukuri që rroket nga teoria, prandaj i përngjet më shumë një mrekullie.

Nga ana tjetër duket sikur i gjendet një finish. Më duket sikur kjo tipologji do rrallohet e do pësojë metamorfozë brenda në harkun e një dekade, kur, me hyrjen në Europë të ezaurohet dora-dorës edhe rritja ekonomike. Pikërisht kur të fillojë gara e vërtetë për pasuri më të madhe; ngarendja për të bërë sa më shumë orë ekstra në zyra; kur gjithçka të bëhet punë dhe konsum. Kur të jetë koha e vajzave bija të vetme dhe e shkatërrimit të familjes klasike...
Deri atëherë kënaqemi duke dëshmuar lulëzimin e saj.

Ia vlen të përmendet po ashtu, se kjo tipologji ruan në poret e saj, në premjen antropologjike, një dimension të gjallë të lojës. Atë dimensionin vertikal dhe prapë të shtruar, të cilin fëmijëve të sotëm po ua fshijnë ndër duar me komercializimin global të jetës që e zhduk lojën duke të shitur përfundimisht lodrën.

Tash që anija jonë pirate, ku rrallë pranoheshin gratë në bord (duhet të rrinin të prangosura nën kuvertë a thjeshtë të shërbenin), i afrohet portit, femra shqiptare e pikësëpari ajo në Tiranë, fillon t'i gëzojë qysh në bord të mirat e jetës në stere.

E mbërritur deri këtu, kjo tipologji femërore është tashmë e krahasueshme me tipin e femrës romane, por edhe me tipin e parizienes, tipa që shkëlqyen në vitet '60, pavarësisht se në artin e dehumanizuar të sodit nuk është përfaqësuar sa dhe si ato.

Tipologjia e re femërore që është krijuar në Tiranë është estetikisht baudelaire-jane pasi është e vetmja "që ka aftësinë me i përthithë të gjitha helmet e jetës moderne dhe me i transformue në parfume".

Elozh brezit tim

2011-04-14T05:05:00.001-07:00

"Në Shqipëri nuk ka rini", ka thënë Lubonja, për provokim intelektual. Konica, me cinizëm më elegant, pat thënë se në Shqipëri nuk ka breza.

Por identiteti i një brezi mund të përvijohet edhe në mënyrë të tërthortë. Si distancë ironike me produktin identitar të brezit paraardhës.

Dhe në rastin e brezit tim, ironia është e dyfishtë. Nëse jemi ironikë me realizmin socialist, si brez, jemi të distancuar edhe prej -izmave të sforcuar që hynë në fuqi post-mortum, nga brezi ndërmjet nesh dhe atyre.

Dhe ky brez kushinetë (që ndërmjetësoi duke krijuar boshllëqe) që sot ka në dorë kulturën zyrtare, me mungesën e identitetit të vet, rreket të bastisë edhe brezin tim, matura 2000.
Nuk kemi në thelb ç'të themi për brezin përpara, atë që e jetoi tërë pjekurinë pa liri. Ata vazhdojnë (e mund ta bëjnë përjetë) të valëvisin lart a ulët, etikën e tyre ushtarake, kërmën e shekullit të XX.

Problematikët e vërtetë i mbledh brezi që vjen pas tyre e (vetëm kronologjikisht) para nesh. Këta, që duhet të ishin poetët (bërësit) e parë të lirisë, nën trysninë e idesë së mangët të botës, dështuan.

(Kur ishin të frymëzuar për modernitet, e mbajtën frymën në perëndim, por i mblodhi anonimati i emigracionit; të tjerët, ndenjën, dhe shumë ndër këta ngecën në rrjetë, bënë kompromis dhe me lejen e merimangës së madhe, sollën -izmat).
Këta e prodhuan aberracionin (shtrembërimin) e vërtetë, pasi përfaqësuan materializmin me liri, që e ndyn edhe vetë lirinë.

Bunkeri hermetik i asaj bote u zëvendësua me të njëjtën bunker ku banojnë këta, por që thjesht ka disa brima ku ndonjëherë edhe merret frymë. Nënjetesa u zëvendësua me mbijetesë.

Vërtetë, nuk ke ç't'i thuash ish-artistëve të qëmotit, që ende e veshin atë kostum teritali që është titulli "Artist i Populli" apo kostumin e dokut me emrin "Artist i Merituar". Atyre iu ka mbetur ora në kohën e vet. Por këtyre që marrin "penda ari" dhe bëjnë letërsi doku, çfarë t'iu thuash? Ata të vjetrit, u vjetruan vetë dhe nuk se veshën rroba të reja.

Bënë kulturë prej realizmi socialist dhe morën vlerësime prej realizmi socialist. Por ata thjesht vjetruan veten e jo frymën e kulturës. Prej tyre dimë të paktën se çfarë nuk është kultura, çfarë nuk është letërsia, e arti.

Kurse këta të tjerët, janë më të dëmshëm. Me produktin e tyre japin idenë e gabuar se këtu vazhdon të prodhohet vetëm kashtë.

E sikundër brezi para tyre, por me servilizëm më obtuz, si distributor zyrtar kanë partinë. Këta janë freni që s'na lë të dalim prej tranzicionit.
Ndoti prej tyre dhe shija për kulturën e vërtetë, liria e përjetuar në gjërat e vogla, sensi i privacisë e frymëmarrja më e gjerë, përçanësojnë fizionominë e brezit tim.

Vatrat e tij produktive gjenden në perëndim (të paorganizuara e pa program, por me ekselencë personale), në Tiranë (duke përjetuar kalbjen e plotë të mendësisë së vjetër) dhe në Prishtinë, ku me sa duket janë bërë faktor, edhe në rangje politike. Në Prishtinë, ngjanë më të çliruar e më fisnikë me njëri-tjetrin, por, nuk kam dyshim se në Tiranë, ky brez ka individë më premtues.

Por çlirimi i vërtetë nuk ka mbërritur. Pasi, duhet të mbërrijë vepra. Deri atëbotë, detyra e misioni i këtij brezi, mbetet ruajta e qetësisë, distanca prej histerisë, kultivimi i privacisë, pra mbrojtja e normalitetit, dhe investimi tek vetja, si përpjekje për ta fituar me punë Shqipërinë e humbur me dhunë.

Dhe kryesorja: sintonizimi në një frekuencë alternative. Te libri i vjetër, te filmi klasik, te arti i vërtetë te relatat dinjitoze te modeli, përkundër folklorit folitikës opinion-keqbëries dhe inflacionit të shembujve.

Duke gjetur pika referimi jashtë spektaklit tonë të shëmtuar, brezi im gjen respektin për veten, fisnikërinë në lidhjet njerëzore, rrok dhe vendos kriterin e tij ekzistencial.
Dhe i ndih përsosjes e harlisjes së kopshtit tonë antropologjik. Që nesër, këtu, në këtë vend, të ketë më shumë vend për njerëzoren.

Duke sublimuar njerëzoren, kultura klasike (në personin e Protagorës) mëtonte se njeriu është kuti i të gjitha gjërave.

Çdo kut është i pasaktë, por ka kute që e dinë këtë, e prandaj janë më pak të gabuar. Mund ta marr si bazë kutin e brezit tim, nëse i vendos prorë koefiçentë korrigjimi. E di, se kuti i brezit tim, është më i mirë për të matur paqen se luftën.

A.Cani - ELOZH I RILINDJES

2011-04-09T12:39:00.001-07:00

Duke menduar zhvillimet e jashtëzakonshme të dy dekadave të fundit, e ndjen se nuk është nevoja të jesh intelektual, për të kuptuar se rilindësit i kishin rënë shënjestrës, kishin parë saktë: se dielli do lindte nga perëndon.
Kjo metaforë poetike e Frashërlliut Junior, bazohet te një realitet: drejtimin e dikton nevoja e natyrshme për t'u rritur. Sepse Rilindje nuk do të thotë të lindësh prapë, aq sa do të thotë: të rritesh më në fund!

Programi kulturor i kësaj lëvizjeje të madhe, përçanësoi as më shumë e as më pak, atë çka shqiptarët donin dhe duhej të realizonin. Koha e realizimit, natyrisht i mbeti historisë. Rilindja jonë është e gjatë. Nëse fillon me vitin kur lindi Naimi, ajo gjen poetin e saj të fundit tek Ibrahim Rugova, figura qendrore e rezistencës kosovare.

Abetaret shqipe, alfabeti latin, ngjallja e historiografisë shqiptare me në qendër historinë e Skënderbeut, kultivimi i zhanreve kryesore të literaturës; emancipimi nga turqit si ndihmë për emancipimin e vet Turqisë dhe mbarë Ballkanit... Të gjitha këto Rilindja i realizoi, me një përpjekje gjigande dhe të frymëzuar.

Ajo ngriti lart vlerat e identitetit shqiptar pa ulur vlerat e askujt. Pohoi se "feja e shqiptarit asht shqiptaria", por jo në kurriz të besimit fetar.
Në gjirin e rilindësve pati klerikë që shkruan letërsi të vërtetë. Ata qenë besimtarë të vërtetë që siç i besonin Zotit i besuan edhe artit.

Rilindja na largoi nga perandoria më e gjatë dhe më e errët e historisë së Ballkanit, nga Bizanti. Dhe duke bërë këtë, na nxori nga mesjeta.

Rilindja e urtë, kurrë nuk shkau në ekuacionin islamizëm=orientalizëm. E thotë qartë, një rilindës i viteve '30, filozofi Krist Maloki, se orientalizmi nuk na erdhi prej kombit të lavdishëm arab, por prej bizantinizmit me qendër në Stamboll. Prandaj, - argumenton ai - i madhi Ataturk, e barti kryeqytetin dhe e çoi në Ankara.

Rilindja qe një program me kumt iluminist e racionalist dhe kështu vjen ende sot, kur vërshon natyrshëm në programin evropian që ka të njëjtin karakter dhe po të njëjtat rrënjë historike, në 700n.

Në të vërtetë, programi i Rilindjes sonë kombëtare, është i vetmi program kulturor i njëmendtë dhe i kompletuar që kemi pasur. Nismëtarët e këtij programi janë me të drejtë në panteonin e të pavdekshmëve të shqiptarisë. Gjeografia e këtij programi dhe e ithtarëve të tij kapërceu oqeanet e pati dhe ka vatrat e veta anekënd botës ku ka shqiptarë.

Pavarësia e parë (1912) qe akti kurorëzues i këtij programi. Vitet '30, qenë vitet e emancipimit dhe urbanizimit të tij. Por edhe çelja e shkollave nga Koliqi në Kosovë, në kohën kur ishte ministër i Shqipërisë italiane, është pjesë e këtij programi. Për shkak të respektit që gëzonte, ky program u mor i mirëqenë edhe nga komunistët, por meqenëse atij i mbivendosej programi komunist, aty mbeti i parealizuar.

Dhe kjo mbivendosje me vonesën që prodhoi, është njëra arsye pse është aktual. Arsye tjetër, më e rëndësishme është çështja e Kosovës, me mbarë problematikën e kufijve shqiptaro-shqiptarë. Pavarësia e Kosovës i dha këtij programi, tagrin e një kushtetute kulturore të të gjithë shqiptarëve, tashmë të hyrë në fuqi. Por arsyeja më e fortë e aktualitetit të programit rilindës, është përkimi i tij me programin për kombin evropian.

Pavarësisht klisheve që qarkullojnë në lidhje me interpretimin e saj, Rilindja mbetet një program me burim autentik shpirtëror. Rilindja nuk erdhi nga lodhja me perandorinë turke (asgjë nuk vjen nga lodhja), nuk erdhi pasi një brez intelektualësh nga familjet e mëdha vendosën të investonin pasurinë e tyre për dije (rilindësit ishin në thelb disa idealistë në mërgim).

Rilindja erdhi si një nevojë shpirtërore për modernizim, si një thirrje e brendshme për të ndryshuar perceptimin në lidhje me veten. Erdhi si veprimtari e natyrshme e disa njerëzve që kanë ide, dhe gjejnë mjetet për t'i përçuar ato ide. Si një kthim ideal i mërgimtarëve në atdheun e realizuar, për t'ia kthyer atdheun atyre që e duan.

Përse është aktual programi kulturor i Rilindjes?
Përgjigja më e rrufeshme do ishte: pasi nuk kemi program tjetër.
Kjo është e vërtetë, puna që është bërë pas 90s nga Shqipëria kulturore, ka qenë kryesisht për të treguar inaktualitetin e këtij programi: pra nuk ka pasë diçka për të pohuar, duke qenë thelbësisht mohuese.

Ndërkohë veprimi i programit rilindas në Kosovë, i ka bërë përpjekjet hiper-moderniste të Tiranës, të duken ashtu siç janë: snob. Moria e sub-programeve të shumta anti-rilindase që janë prodhuar e importuar me shumicë, ka rezultuar snob për disa arsye.

Besoj se këto sub-programe janë snob por dhe që nuk bëjnë pjesë tek programi i madh për shkombëtarizimin e shqiptarëve. Nuk shkombëtarizohet Skënderbeu, pasi është e pamundur të serbizohet, apo greqizohet. E vetmja pasojë e sub-programeve të provincës sonë qendrore, është ballkanizimi i diskursit. Pra kur opinionizmi na flet për historinë, na tregon shumëçka për vete, pra na tregon se vetë është historik. Nuk na tregon asgjë për historinë, pasi ajo njihet nga frytet e veta.

Nuk kemi program tjetër, pasi programi që na ofron Evropa është në radhë të parë teknik: plotësoni kushtet dhe nuk keni nevojë të luani vendit, pasi në Evropë jeni në fund të fundit, pra në shtëpinë tuaj. Me ndryshimin se tashmë mund të hyni nga dera dhe nuk është nevoja të hyni për hatullash.

Dhe nuk kemi program tjetër, pasi duhet të ulemi ta hartojmë ne vetë.
Besoj se për të hartuar një program tjetër, nuk është nevoja një strukturë tjetër mendore. Për një strukturë tjetër mendore kanë nevojë ata që thonë: nuk bëhet ky vend. Brezi i ri i shqiptarisë është i pasur mjaftueshëm me ide të reja dhe me energjinë e duhur për të besuar tek vetja.

I vetmi problem është se pa e vënë re tashmë kemi hyrë në post-modernizëm. Në epokën e kolazhit dhe fragmentit.

Të inaktualitetit që është aq total sa na diktohet përditë si i vetmi aktualitet. Kjo është e vetmja arsye negative e prestigjit që gëzon ende Rilindja.
Por prapë, programi kulturor rilindës ka edhe një të mirë tjetër: se në kohën e spektaklit të integruar na pajis dhe na edukon me sensin e historisë.

Shihet qartë se fundi i natyrshëm i këtij programi nuk është një disintegrim, por një integrim. Në shekullin e ri, kur shtetësia shqiptare të arrijë rritjen e plotë në vlerë, asaj do i brendashkruhet edhe kombësia.

Atëherë, programit kulturor rilindës do i zbehet konotacioni nacionalist dhe do lexohet evropianisht si një program kulturor patriotik e shtetformues. Shtetësia e realizuar evropiane mandej, e arkivon dhe i cakton vendin e vet në faqet e njërës prej poemave më të lavdishme të historisë sonë.

Ftesë me hy në shekullin e ri

2010-10-19T03:04:00.000-07:00

Astrit Cani

FTESË ME HY NË SHEKULLIN E RI

Na ishte njëherë një shekull i shkurtë

Si përqendrim i prodhimit historik, shekulli i XX ka qenë pa dyshim ma i pasuni dhe ma tragjiku i historisë moderne. Nëse ai u karakterizue prej "pasionit të reales" (pagëzimin e jep A. Badiou), pasi realja u vorfnue, mbeti vetëm "sëmundja e reales" me të gjitha simptomat e saj.

Sipas Hobsbawm, ky përqendrim nuk asht as një shekullor, por fillon më 1914 dhe mbaron më 1989 – ai e quen shekulli i shkurtë. Por nëse shekulli qe i shkurtë, sëmundjet e tij i patën pasoja të gjata që vijojnë edhe në shekullin tonë.

Me pak përqendrim mund të vërehet, se edhe në çështjen e kalimit në shekullin e ri, Europa perëndimore e hipun mbi TGVnë e saj e ka kalue Lindoren. Në radhë të parë për shkak të përditësimit të konceptit historik: p.sh., prania e ekologjistëve në parlamentet perëndimore asht e madhe, çka në kuvendet lindore asht luks i tepërt... Progresi i perëndimit drejt një epoke të re përçanësohet edhe falë ndoj artisti të shprehjes me origjinë nga ish-vendet komuniste, si Milan Kundera, përpunues i një estetike të mirëfilltë, sidomos tek vepra Testamentet e tradhtueme. Një estetikë atotalitare. Nuk them antitotalitare, pasi ndryshimi i një estetike antitotalitare me një estetikë totalitare, asht mosdomethanës e i paqenë në rrafsh ndo etik ndo estetik: sa ndryshim ka mes realizmit socialist sovjetik dhe realizmit socialist amerikan? Sa, mes komunizmit të Kadaresë me antikomunizmin e tij? A nuk bahet fjalë për një bazë të fortë militantiste në të dyja 'skajet'?

Edhe në këtë vetëdijesim ka ndodhë që Lindja ka pague, Perëndimi ka ble.

Dalja nga shekulli i XX, shënohet në radhë të parë nga ridimensionimi i marrdhanieve me vetë Historinë dhe sidomos me ideologjinë që gjakon ta prodhojë Ate. Ky ridimensionim mund të bazohet tek marrja e distancës, tek 'epoché'-ja e Husserlit, pezullimi i gjykimit, rrokja e historisë si fenomenologji, dhe relativizimi i saj, me synimin e qartë me u çlirue nga ideologjia, për të mbrojtë dhe fuqizue jetën në vetvete. Prodhimi historik nuk mundet me e jusfikue ma harxhimin e asnjë jete. Historia (ajo që u lançue në shek. XX) asht çnjerëzore, degjenerative. Jeta asht organike edhe në lidhjet që ka me botën, organike e për pasojë rigjenerative, prandaj asht arsyeja e botës. Ajo e ndërron botën në mënyrë ciklike dhe nuk e don progresionin gjeometrik të industrisë historike.

Shekulli i XX ende mendonte se gjestet dhe jetët tona do gjykohen nga historia, dhe do rigjykohen me çdo brez të ri; njerëzit linin takim në faqet e historisë. I besonin kunorave me lule të brezave që vijnë, dhe donin me i ndikue ato breza. (Ende sot, brezi i komunistave shqiptarë na sheh me përçmim, na sheh si pacifistë, duke na nënthanë: historinë e bamë ne!... Ata banë luftën (për pushtet), e në fakt s’po na lanë me e ndërtue paqen.) Kjo sëmundje asht quejtë nga Popper: historicizëm. Historicizmi ishte utopia që dhunonte realen. Utopia e parë: republika e Platonit, ajo që privilegjonte teknokratët dhe zbonte poetët. Shekulli i XX, e pa këtë sorollop kompetentash në krye të një mega-industrie të luftës pra të vdekjes.

Ata që e studiojnë sot kasaphanën, gjigantomakinë, nuk mungojnë së zbuluemi aty një pafundësi modash estetike, dhe mënyra si ndjejnë ata vetë sot ban pjesë te një modë. Historicistë postumë, ata fjala vjen ende e quejnë socializmin një utopi. E quejnë një Donkishot (- Kadare, jurisë së çmimit Asturias). Kjo nënkupton se dështimi i tij historik iu detyroka kushteve të shfavorshme historike; pra u dashka nxitë shfaqja e kushteve të reja për riaktivizimin e tij.

Por kushtet e reja, janë pikërisht pamundësia e aplikimit të kurrnjë ideologjie.

Kushtet e reja nënkuptojnë vetëdijësimin përfundimtar mbi natyrën artificiale të Shtetit, "natyrës së dytë", e cila tue mos pasë lidhje organike me natyrën njerëzore, asht degjenerative.

Absurdi, për mendimin tim, asht kategoria që prodhon bash ky Shtet, kjo "natyrë e dytë" të cilës njeriu i shekullit të XX ia delegoi jetën e vet totalisht, çka s’kish ndodhë kurrë ma parë në këto nivele. Pasojat e tmerrshme të këtij delegimi, janë dhanë në mënyrën ma të kthjelltë nga vizionari Franz Kafka.

Na, të birtë e shekullit të ri, e rimendojmë në mënyrë konstruktive (larg çdo dekonstruksioni, dhe jo mbi bazat e dekonstruksionit) "natyrën e dytë". Në këtë pikëpamje marrin për ne vlerë epokale qëndrim-marrjet e intelektualëve mbi nazizmin, mbi komunizmin dhe mbi shoqninë e spektaklit.

Interiere të shpisë sonë

Disa nga provat e mos-daljes ose thjesht ngeljes së elitës sonë në shekullin e XX, janë këto.

Politika shqiptare asht historiciste. Jo vetëm Hoxha asht mundue me prodhue një pafundësi ditësh historike, i ndihun nga shkrimtarët e oborrit të tij, por edhe kryeministri aktual qysh prej fillimeve të karrierës së vet politike, ka numërue në publik një pafundësi ditësh historike. Ende sot në 2010n ai asht krenar, fjala vjen, pse shqiptarët e paskan "ndie" ndërtimin e veprës "Durrës-Morinë", duke u ngutë me ia vu' emnin fëmijëve që iu lindin, Kalimash. Me dhjetra qenkan vërsnikët që mbakan kët emën. Shembull i përkryem i simbiozës simptomatike të historicizmit me folklorizmin.

Imagjinoj një prej këtyne Kalimashëve (Zoti i ruejtë!), në vitin 2030, në ndoj universitet të perëndimit a të Shqipnisë së atëhershme, nsa mundohet me ia shpjegue emnin e vet të pranishëmve. Me siguri ka me përdorë argumentin gjeografik në vend të atij historik.

Një provë tjetër e pizmosjes prej shekullit të XX, asht pasioni i intelektualëve tanë për frojdizmin dhe zelli i tyne në prodhimin e komplekseve të reja. Ma i famshmi ndër komplekset 'e freskëta' të prodhueme, asht kompleksi i Rozafës (me nënkomplekset relative), fabrikue nga një mësimdhanës i shquem.

Fabrikimi i komplekseve shpjegohet me përdorimin e standardeve të dyfishta.

I njejti mësimdhanës, nuk guxon me propozue ndoj kompleks të ri, në katedrat e perëndimit ku ligjëron. Një fabrikues kompleksesh ban prokopi në vendin tonë, se jashtë edhe me e quejtë Freudin të tejkaluem, asht gja e tejkalueme. Por qëllimi asht mbase i ndershëm: duen me i ba shqiptarët me zbulue të pavetëdijshmen. Me rrëmue koshin e plehrave të ndërgjegjes së vet. Ndërkohë që roli i intelektualit, të paktën prej iluminizmit, asht me çue kah vetëdija. Ata nuk i konsiderojnë shqiptarët popull. Për me e thanë me fjalët e albanologut të madh Fjodor Mihajlloviç Dostojevskit, ata: “me popull nënkuptojnë vetëm popullin francez, madje, vetëm parisienët dhe ju vjen turp që populli (ynë) nuk është i tillë” (Shapovi tek Djajtë, fq. 29 – 30, Uegen 1999).

Momenti asht historik. Mtesa e tyne asht e qartë: "natyra e dytë" (Shteti) u mundka dhe u dashka t'i japë cilindo kuptim që i volitet 'të parës' (natyrës njerëzore). Kësodore, ndërsa tek miti si rrëfim, si narracion, Rozafa asht një grue tragjike protoshqiptare, tek frojdizmi postum bashkëkohës, Rozafa shndërrohet në sëmundje, në rozafizëm, e humbet ftyrën njerëzore, dhe bahet enigmë, shajni, tmerr.

Dhe ja që e përmendëm edhe mbaresën sufiksin vulën e fabrikës së aberracionit të shekullit të paranojave: izmën! Që ende sot mbijeton në konceptin ‘postmodernizëm’, që kërmëzohet në veprën e shkrimtarëve e artistëve tanë televizivë, veprat e të cilëve janë jo pak. Postmodernizmi si filozofi e artit kontraceptual.

Por ata që janë kambekrye në shekullin e XX janë në radhë të parë gazetarët. Nuk kanë faj. Duke mos mujtë me ia dalë në krye tanë asaj literature, i kanë lanë pothuejse tanë librat hapë dhe pa u shpikë ndonjë preparat që mundëson leximin simultan në shumë gjuhë të panjohuna, nuk kanë shpresa me i mbyllë ndojherë. Mjafton t'i hapni gazetat e gjeni se Aidsi vazhdon me u quejtë "sëmundja e shekullit". Në shekullin e XXII a mbase ndryshon? Kështu tek ne. Kurse në televizionin italian, ka një program që quhet 900, dhe drejtohet për bukuri nga Pippo B., çka të konfirmon se ata të shekullit të shkuem si të tundun që janë, as tuten as shkulen vendi... Sigurisht një kontratë e nënshkrueme në shek. e XX ka ma shum vlerë se nji kontratë e shekullit të ri që asht vetëm dhetë vjeç. Mbasi iu kanë ra dhambët, kanë vu proteza të fuqishme, dhe oreksi vetëm iu shtohet.

Një moment tjetër që ma konfirmon faktin se intelektualët tanë vuejnë prej ngërçit të shekullit të shkuem asht kriticizmi monotematik i vetë ngërçit. Ky ngërç mbahet gjallë nga vetë folitika e tyne e pafundme. Me misionin e tyne që nëpërmjet emisioneve me shikueshmëri të naltë (lexo: me pasivitet të naltë nga ana e shikuesve) me dekonstruktue çdo mit, e përfundimisht me dekonstruktue çdo strukturë narrative e logjike që kemi trashëgue dhe ruejmë deri sot.

Atyne, që mëtojnë se politikanët i kemi në shekullin e XIX, u duhet thanë se për vete janë në shekullin e XX, dhe te pjesa ma josubstanciale e këtij shekulli: tek karaokja e opinionizmit mediatik. Tek vitet ’80, tek letra higjienike, birra pa alkool, cigaret light, muzika disko, pornokracia.

Të dyja palët meritojnë vëmendje. Politika, sepse duke qenë në shekullin e XIX për vete, ban fushatë e mbledh vota tue iu premtue njerëzve se i fut në shekullin e XX. Por ai që politika e quen "shekulli i ri" për ata në fakt asht i kaluemi "shekulli i XX". Vëngëroshe asht elita kulturore, sepse me kategoritë ideologjike të shekullit të njëzet kallëzon prapambetjen e politikës në shekullin e nandëmbëdhetë.

Operacioni ma i randë që intelektualët kryejnë ka të bajë me mitin.

Në mbrojtje të narracionit

Mit në origjinën e vet domethanë narracion. Edhe vetë historia ka në zanafillë këtë kuptim. Opinionkeqbërësit e mediave shqiptare procedojnë në mënyrën e intelektualëve të makinerive totalitariste: në fillim e ideologjizojnë mitin, mandej duke kritikue anën ideologjike që i kanë shtue vetë, e demitizojnë atë. Por demitizimi nuk ka asnji kuptim në vetvete, pasi demitizim asht vetë ideologjizimi i mitit, duke ia heqë atij anën mitike, adamitike, narrative. Me çnarrativizue një narracion: ky asht kulmi i shitjes së ajrit të fërguem, asht H2O2 i shitun për ujë.

Në të vërtetë qëllimi i demitizuesve asht luftimi i mendësisë totalitariste. Edhe kjo detyrë e tyne ka një vonesë shekullore. Në kushtet e post-totalitarizmit duhet pozitiviteti, pohimi, idetë e reja.

Asht ma se e vërtetë që sistemet totalitare, sidomos nazizmi i Hitlerit e ka përdorë mitin (një mit të dhunuem ideologjikisht) për me përligjë një luftë të tmerrshme ndaj natyrës njerëzore, për me e përdhunue ate randë. Por miti, që nuk i përket 'natyrës së dytë – Shtet' nuk ka faj për kët.

Thamë se Shteti duke mos pasë lidhje organike me natyrën njerëzore, asht degjenerativ, por "natyra e dytë" e vërtetë që asht narracioni, pjesa ma klasike e të cilit asht mitologjia, i ka këto lidhje natyrore, prandaj asht rigjenerative. Schellingu tek Philosophie der Mythologie thotë se mitogjia "prej thellësisë, prej kohëzgjatjes dhe universalizmit asht e krahasueshme vetëm me vetë natyrën".

Nuk asht e vështirë me vërejtë se operacioni themelor i totalitarizmave ka qenë mitizimi i së tashmes. Meqë totalitarizmi nuk ka të ardhme, por veç të tashme, ai i mobilizon totalisht energjitë intelektuale për me i dhanë të tashmes universalizmin absolut, që ta bajë ate një kohë historike. Këtë lloj 'mitizimi' e bajnë zakonisht ideologët në pushtet. Ideologët që nuk janë në pushtet, bajnë të kundërtën, pra demonizimin e së tashmes.

Por e tashmja duhet pá thjesht si energji, proces dhe asht aq e hapun, madje deri në atë pikë, sa asht e hapun edhe mos me qenë ma.

Një personalit kozmo-historike që e ka ndikue maksimalisht kohën tonë dhe e ka ndikue shum ma tepër se ata që flitshin në emën të tij, si Marksi, e pá njeriun si thjesht njëpërmasor: si prodhues, si homo faber. Ai e injoroi homo narratorin, por përfundoi vetë i bamë narracion, një narracion i mërzitshëm.

Tani do mendojnë se po mitizoj narracionin, por nëse duhet të mitizojmë diçka, le të mitizojmë bash narracionin! Pasi narracioni asht shkolla ma e vjetër e njerëzimit, mënyra ma klasike e edukimit dhe e njehsimit të përvojave.

Nuk asht e largët dita kur Unesco (a sido që të quhet atëbotë) do ta shpalli narracionin si trashëgimi të njerëzimit, trashëgimi e dorës së parë. Dita kur kësaj veprimtarie themelore do i caktohet një datë feste në kalendar, ka me qenë për ne një ditë historike, por në historinë e narracionit ka me shënue mbase datën e pensionimit të parakohshëm.

Në shekullin e shkuem Shteti e ka luftue mitin për me i zanë vendin e ‘natyrës së dytë’. Fitorja e Shtetit ishte aq e pamatë sa tash kjo natyrë e dytë e legjitimueme rrezikon me zëvendësue edhe vetë natyrën, mbasi të realizojë edhe shkatërrimin e institucionit të fundit klasik: familjes.

Dalja nga shekulli i XX asht edhe një udhëtim mbrapa në kohë, kur kjo nuk kishte ndodhë ende. Prej këtij udhëtimi mund të rifitohet diçka në favor të programit të ri kulturor të shqiptarisë, botës tonë ku narracioni ende vepron.

Mirësevini në shekullin e ri!

Milano, tetor 2010

GAZETA STANDART, 23.10.2010

Snobët edhe folitika

2010-08-26T06:36:00.000-07:00

Tema e debatit

Në një intervistë verore, Albin Kurti, i përgjigjet pyetjes: a ekziston identiteti kosovar? Pyetja asht shum e mirë, dhe nuk asht e gazetarit që ia shtron, por e polemistit Migjen Kelmendi, editorit të librit Who is kosovar. Kurti përgjigjet se ekziston identiteti kosovar, por vetëm si identitet krahinor.

Mandej përmend dy zona të Gjermanisë për me tregue se nuk ka ndryshim mes shqiptarëve të Kosovës dhe atyne të Shqipnisë. Ai përgjigjet edhe në lidhje me gjuhën standarde: thotë se standardi vendoset nga politika. Megjithatë, pranon se standardi asht i papërsosun.

Por mjafton me kujtue një fakt që sot e din tanë bota: identiteti kosovar asht identitet shtetnor, jo thjesht krahinor siç asht identiteti matjan për shembull.

Sa për standardin: nuk duhet lanë ma që politika me vendosë për jetën e përditshme. E ka ba me grusht të hekurt, gjatë 5 dekadave, e ban pa shum sukses sot me anë të spektaklit mediatik.

Vini re se në Shqipni, diktatura bahej ma e egër, bash atëherë kur jeta e përditshme fillonte të bahej ma e lirë.

A asht standardi i papërsosun, si çdo gja njerëzore? Nji standard ku Shën Maria bahet Shën Mëria, Zoja e papërlyeme, bahet Zonja e papërlyer, e lumnueshmja, bahet e lumturuar, nuk asht lajm nji i mirë.

Por kjo kartëmonedhë false, që mundohet me zanë tregun gjuhor, nuk asht e këmbyeshme në ar, çka në gjuhën e kulturës, d.m.th.: nuk jep vepra. Ajo vetë asht vepra e nji glosatori vlleh, biblioteka "shkencore" e të cilit sot po shitet buzë Lanës, e na gëzohemi se ky fat, nuk i ka ra në hise bibliotekës vërtè shkencore të anti-standartistit Pipa, që ruhet me pekule në muzeun e Shkodrës.

Pse duhet ngulmue prapë në çështjen e gjuhës?

Në radhë të parë gjuha nuk asht mjet, por asht mendësi. Mendësia mundet me qenë e mbyllun ose e hapun ndaj ndryshimit, ndaj të resë, ndaj të përditshmes.

Standardi asht i mbyllun dhe asht shurdhan: ai nuk ka organe për me e ndijue realitetin. Cinik asht fakti se damin ma të madh standardi ia ka ba bash tosknishtes: pasi i ka shitue organet e saj për jetën e përditshme. Ai asht nji tosknishte pa muzikë: por tue i heqë muzikën nji gjuhe, i ke heqë shì anën shpirtnore.

Pushteti mundohet me e përdorë gjuhën si mjet me kontrollue mendësinë. Me paret e veta ai nxjerr 30 gazeta identike me stok të garantuem, organizon qindra sfilata sfilitëse, disa festivale kange, dhjetra talk-shoë, me qëllimin e vetëm për me zaptue frekuencën e perceptimit, që njerëzit të mos flasin për asgja tjetër përveçse për pushtetin dhe folitikën.

Por mendësia që mundëson gjuha shqipe, nuk asht e përshtatshme vetëm për folitikë, si mundohen me na ba me besue. Shqipja e vërtetë asht shum e larmishme. Ajo nuk ka dy, por katër variante në fondin e saj të jashtëzakonshëm: arbërishten, toskërishten, gegnishten dhe standartishten.

E përse ndër 'to u dashka me mbizotnue ma artificiali e ma joburimori, pra standardi?

Ngase po bani e mbizotnoi standardi ka me mbizotnue folitika.

Kush don që me mbizotnue ky variant, don që me mbizotnue nji mendësi: e kjo mendësi, përshfaqet te monokultura e bllokut dhe nga bunkerizimi i djeshëm horizontal e nga ai i sotshëm vertikal. Kjo mendësi lufton kundër çdo mendësie tjetër, lufton klasicizmin arbëresh me anë të përkthimit të De Radës në standard, lufton fisnikërinë toske, me anë të identifikimit të 'saj me elitën komuniste.

Mendësia standardizuese, mëton me i hi në shpi malësorit në majë të malit e me i thanë: malok. Që ai të mos ndihet në shpi të vet. Kush ia thotë, nuk rrezikon asnjë kundërpërgjigje, mbasi ia thotë mbas ekranit të televizorit.

Kjo mendësi nuk don që labi "t'ia thotë këngës" si di vetë, por të vijë në karaoket e Tiranës.
Kush ka frikë nga snobët e rinj?

Në një intervistë dimnore, Enzo Biagi, e pyet Pasolinin: po juve, çfarë njerëzish ju pëlqejnë? P., i gjegjet: mua më pëlqejnë të thjeshtit, dhe të thjeshtit janë ose njerëzit analfabetë ose ata përnjimend të kulturuem...

Bash mes këtyne dy palëve janë dhe snobët: sine nobilitate, pa fisniki.
Distanca që ata kanë mes Unit dhe Mbi-unit asht e frikshme. Uni i tyne asht nji skilipec që ban si ish-nxanës i mirë, kur Mbi-uni asht nji totalitarist-sadist.

Snobët e rinj në Tiranë, janë të gjithë nga familje që përqafuan komunizmin e u puthën me partinë, por, achtung!, Marksi asht i fundmi i autorëve që lexojnë, sikundër nuk e kanë lexue as prindët e tyne.

Këta snobë nuk kanë punue kurrë në jetë të tyne, por ankohen se këtu (në këtë vend) të tjerët nuk gjejnë punë.
Janë idiosinkratikë të ndërkryem dhe kritikojnë indiosinkracinë.

E kanë të stampueme në bluzë: Qiellin me yje sipër meje, ligjin moral brenda meje, por bahen me nga tre kantianë bashkë për me kapë të njejtën studente edhe ajo kantiane.
Një pjesë e këtyne snobëve vdesin me lindë francezë.

Nji pjesë janë kritikë të spektaklit mbrenda spektaklit: janë pjesë e folitikës së pafundme, rraskapitëse, haluçinative të Tiranës.

Mbahen për hedonistë, por përfshihen shpesh ndër orgjina onaniste.
Vetëquhen radikalë të majtë, por janë asistentë e bashkautorë me Çanin.
Janë vipa që lançojnë vipa, por vijnë nga nji vend i humbun që me u përkthye shqip domethanë Ujë i zi.

Shkruejnë libra mbi masturbimin e dikurshëm, por masturbojnë sot shumë ma fort se atëherë, e për ma tepër live nga ekranet e televizorit.
Në '67n i kanë vu kazmën kishave e xhamive të vjetra, por sot janë ba të njoftun si arkeologë.

Dibranët ju duken katundarë, por e kanë vetë mbiemrin Dibra.
Kanë shkrue poezi satirike kundër dollarit, por sot paguhen me euro.
Po hangrën një sillë me Kadarenë, e keni të sigurt se do bajnë librin "Një sillë me Kadarenë".

Marrin pare nga të huejt me ba dokumentarë për Shkodrën, dhe të vijnë me objektiva nji metër të gjatë, pa ditë gja as për legjendën e Rozafës.

Në Itali janë në gjyq për të drejtat e emigrantëve me U. Bossin, në Shqipni themelojnë Lidhjen e veriut (Lega Nord).

Nji pjesë janë vërtè antiberlusconianë, por kanë një gazetë që e quejnë Gazeta (si cavalliere që të vetmen giornale që bani, e quajtën il Giornale).
Janë anoreksikë, por ju duket se studentët shqiptarë në perëndim (sidomos ata që punojnë nëpër restorante), janë duke vdekë për bukë.

Teksa politika asht shndërrue në folitikë, snobët e rinj në Kosovë, themelojnë lëvizjen "Fol". Dekalogu i tyne nuk ka dhetë por vetëm nji urdhnesë: Fol! para mikrofonit... dhe kështu e din se vendndodhja e mikrofonit nuk asht e dhimbshme për ty.
Ata të Tiranës nuk i sheh kurrë vetëm, sepse publikja mbrohet vetëm duke ndejë të gjithë së bashku, e vetëm duke folë.

Shumica e tyne nuk kanë vepër, por kanë veprimtari.
Janë kuratorët e përjetshëm të rrënimit të artit shqiptar.

Mbarojnë ma shum se nji shkollë, por filloren s'e dinë as vetë si e kanë mbarue.
Kanë histeri historiciste dhe janë fiks historiografë.
Shkruejnë editoriale të ulun në ndoj lokal snobash në bllok. Dhe e fillojnë editorialin me emrin e lokalit.

Bajnë si lexues të Pashk Gjeçit post mortem, por stonojnë në mënyrën ma qesharake, duke mos pasë nocionet ma elementare të leximit letrar.
Në emnin e tyne çelsi i Tiranës iu dha Goran Bregoviçit.

Ata mëtojnë me qenë kryeqytetarët e këtij vendi, e me prodhue ide për pjesën tjetër, por s'e kanë mbrri halà stadin e qytetarit të thjeshtë. Iu ka ndodhë si i ndodhi Tiranës: të vetmit kryeqytet në Europë, që u ba kryeqytet pa qenë akoma qytet.

Formati bizantin kundër mendjes së lirë

Lufta ndaj mendimit shumpërmasor (multiversit të ditëve të sodit) asht luftë për ngushtimin e frekuencës së perceptimit, dhe luftë për dominimin e saj total.
Për mue, ndryshimin e vërtetë, vetëvendosjen psikologjike në Kosovë e përvijon vepra polemike e Migjen Kelmendit.

Sikundër nji Lubonja në Tiranë, e mbase me rezonanca ma të mëdha, Kelmendi, asht nji nga të mirët. I mirë, në kuptimin që i jep Niçe, i cili "buonum" e nxjerr nga "duo", ai që ndan. Vetë Krishti asht ndamës par excellence, kur thotë: unë bie shpatën, jo paqen. Ai që ndan të vërtetën nga e rremja në radhë të parë, të mirën nga e keqja.

Kelmendi nuk asht nji përçamës si romaku që thotë: divide et impera. Ai nuk don me sundue. Ai don me u nda kalbësinë nga jetësorja. Në mënyrën e Debordit ai ka dashtë me e çlirue at pak jetë të përditshme që kosovarët kanë. Ngase çlirimi duhet me vazhdue, ditë për ditë.

Teksa çlirimi që propozon Kurti mbas çlirimit, asht nji kontradiktë. Ai thotë se në Europë duhet të shkojmë si komb i bashkuem në nji shtet, se simbas tij kombi shqiptar do jetojë ma gjatë se Europa, dhe ne nuk duhet ta brendësojmë ndamjen që Europa na e paska shkaktue.

Harron se kombin-shtet e ka prodhue Europa, dhe kur Europa e likuidon duke krijue shtetin-shumëkombësh - Veten e saj - a mund ta kapim fillin edhe njiherë para njëqind vjetësh?

Programi kulturor i Rilindjes, (ku nji kapitull e shkroi me dhunë edhe diktatura e proletariatit) asht i tejkaluem.

Në Europë nuk shkohet ma me atë program. Shkohet me nji program të ri, kulturor. Programet e ndryshkuna nacionaliste po i mbajnë komshitë tanë serbë e grekë, e shì pse po i mbajnë me forcë në fuqi po prodhojnë katastrofat që sot po i sheh gjithë bota.
Sipërmarrja ma bizantine e komunizmit shqiptar ka qenë zhdukja e fisnikërisë shqiptare. E bashkësisë së mendjeve të lira.

Fundi i kësaj shfarosjeje, përpos me konsolidimin e pushtetit, ka rezultue edhe me përvendosjen e formatit mendor bizantin. Prej kohëve të Bizantit, diktatori Hoxha asht përfaqësuesi ma i shquem i kësaj mendësie ndër shqiptarë.

Të paktën prej viteve '70 Prishtina ka marrë direktiva nga Tirana e kuqe. Rolin e Tiranës në rezistencën kosovare gjatë kësaj kohe, e errëson roli negativ i saj çprej fundit të Luftës së Dytë e deri atëbotë.

I ndikuem nga Demaçi e Qosja, Albin Kurti mëton orientimin total të Prishtinës nga Tirana e sotme e kuqrreme. Por asht mirë që Prishtina Beogradin të mos e zëvendësojë me Tiranën (duke zgjedhë, si ndodh rëndom ndër shqiptarë, të keqen ma të vogël). Së bashku me Tiranën e vonueme, Prishtina mundet thjesht që qendrën e lojalitetit ta zhvendosë në Bruksel.

Orientimi i qartë evropian i Kosovës kishte me i ndihë ridimensionimit të formatit mendor bizantin të një pjese të Shqiptarisë. Kjo mendësi në Kosovë asht përhapë për shkak të ndikimit serb, e në jugun e Shqipnisë, për shkak të ndikimit greko-vlleh.

Rezistencën ma të mirë këtij formati mendor, ia kanë ba katolikët romanë të veriut dhe bektashinjtë sufi të jugut e të Kosovës. Fatin ma tragjik në këtë rezistencë e kanë pasë patriotët ortodoksë.

Nuk ka dyshim që mendësia e këtyne rezistuesve asht ajo që mund ta mbartë mbrothësisht ekonominë mendore europiane ku ne po (ri)hyjmë. Nuk ka dyshim se vetëm me atë mendësi të lirë e të hapun mundemi me u ndie vërtè shqiptarë.
Kush don me u nisë për Kubë le të niset vetëm.

Gazeta Shekulli

EFEKTI EUROPE

2010-04-26T04:40:00.001-07:00

Astrit CANI
EFEKTI EUROPË

Kampionati i egoizmit politik në Shqipëri, nuk ka të sosur. Nëse, normalisht, ky kampionat duhet të mbyllej me fitoren e egos më politike, pretendimet për vjedhjen e votës, e lënë të hapur garën e egoizmit. Jemi edhe më egoistë se ju. Dhe do e tregojmë posa të na jepet rasti.
Ata që e ndajnë popullin në të majtë e të djathtë, në popull opozitar dhe mutatis mutandi pushtetar, harrojnë atë pjesë, atë ajkë do thosha, të popullit, që nuk ka votuar: shumicën morale.
Kjo ajkë që është edhe shumica e heshtur, skeptike, inteligjente dhe e durueshme e shqiptarëve, pjesa që e projekton veten më shumë në të ardhmen, më 28 qershor ka heshtur (nuk ka votuar!), ka vazhduar të heshtë dhe tani bën të njëjtën gjë.
Kjo është e vetmja sjellje europiane, besoj unë, ky pezullim i gjykimit, është gjykimi më i mirë. Kur zgjedhja është si ajo në Itali, mes një të djathte populiste dhe një të majte pa identitet, të mos votosh, është gjesti më normal, më qytetar.
Sa herë fitonte Berlusconi, në Itali, nëpër metro e mjete të tjera publike, shfaqeshin njerëz me bluza ku shkruhej: “Io non ho votato Berlusconi”. Herën e fundit që fitoi il cavalliere, këta njerëz nuk u shfaqën më. Tashmë kuptohej se nuk kishin votuar fare, ose, çka është edhe më domethënëse, nuk jetonin më në Itali.
Unë i përkas atij populli që nuk ka votuar. I përkas asaj pjese që e gënjyer nga Berisha, nga energjia e tepërt, nga entuziazmi patriotik, nga karaokja politike e Tiranës, dhe nga sensi i tepërt i identitetit, është kthyer para kohe, në Shqipëri.
Para kohe, sepse kodi gjenetik i jetës publike shqiptare është po i njëjti, edhe tek brezat fizilogjikisht më të rinj. Është një kod që shpërfaqet in acto në bunkerizimin e djeshëm dhe të sotshëm. Me ndryshimin se bunkerizimi i djeshëm ishte horizontal kurse ky i sotshmi është vertikal.
Kopshti antopologjik i diktaturës ishte një serë. Kopshti i tranzicionit i ngjau më shumë një xhungle, por, me një shpejtësi skëterrë po krijohet, në Tiranë, një serë e re.
Mua më është vjedhur vota!
Jo, sepse me identitetin tim ka votuar dikush tjetër, por sepse identitetin tim dhe të brezit tim, nuk e përfaqëson asnjëri krah apo gisht i politikës. Më është vjedhur përfaqësimi, askush nuk më përfaqëson.
Dhe pasi ia vjedhin përfaqësimin këtij brezi, e quajnë atë: brez nihilist!
Me sa shohim, politika shqiptare, vazhdon ta shohë qytetarin si burim fitimi. Në fillim i shet depozitat, pastaj gjeneratorët, pastaj i shet diploma, korrent, rrugë, mend... Na thoni sa kohë mund të vazhdojë kjo? Për sa kohë do vazhdojmë ta imitojmë Italinë edhe në veset e saj? A mos Europa do na marrë në patronazh e do na mbajë me euro vetëm që të mos bëjmë krime në shtëpinë e saj?

Efekti Europë do kishte hirin që pikësëpari do na çlironte nga ky kod i ngurtë i gjenetikës moniste. Meqë në tranzicion nuk pranuam gjene të reja, gjene të afta për ta kodifikuar ndryshimin, i mbetet ndikimit të Europës dhe kontakteve të drejtpërdrejta e të pakushtëzuara me të, kodifikimi i këtyre gjeneve të reja, që brezi im i zotëron. Që të kemi sy të rinj për ta parë vendin tonë, njëri-tjetrin, të shkuarën dhe të ardhmen tonë, duhet ta shohim atë me sytë e të rinjve, siç e sheh dhe do e legjitimojë Europa plakë.
Në këtë kuptim sikur të paktën moti të ishte europian në këtë vend, do na jepte shi më 30 prill dhe me 1 maj. Sepse nuk e meritojnë as këta të protestojnë as ata të festojnë. Zemërimi i të ashtuquajturve socialistë nuk buron nga zemra. Festimi i këtyre të tjerëve nuk buron nga gëzimi.
Zemërimi iu takon të heshturve, të papërfaqësuarve. Atyre iu takon edhe refleksioni më i thellë mbi të sotmen, gjetja e një logosi në këtë kaos.

SILOGJIZMAT E IDHNIMIT

2010-04-21T04:08:00.001-07:00

E. M. CIORAN

SILOGJIZMAT E IDHNIMIT

Përktheu: A. Cani

ATROFI E VERBIT

Të formuar në shkollën e kotësisë, idhujtarë të fragmentit dhe të vrajave, i përkasim një kohe klinike ku kanë rëndësi vetëm rastet. Interesohemi për atë që një shkrimtar ka heshtur, për atë që do kishte mundur të thoshte, për humbellat e tij memece. Nëse lë një vepër, nëse shpjegohet, e ka siguruar harrimin tonë.
Magjia e artistit të parealizuar – të një të mposhturi që i lë pas dore zhgënjimet e tij, që nuk di t’i shfrytëzojë.

*
Sa faqe, sa libra që qenë për ne burime emocioni dhe që i rilexojmë vetëm për të studiuar cilësinë e ndajfoljeve dhe përkimin e mbiemrave!

*
Ka diçka serioze te budallallëku, që po të orientohet më mirë, mund ta shumëfishojë numrin e kryeveprave.

*
Pa dyshimet që kemi mbi veten, skepticizmi ynë do ishte letër e vdekur, shqetësim konvencional, doktrinë filozofike.

*
Të «vërtetat»: nuk duam t’ua durojmë më peshën, as të jemi viktima a bashkëfajtorë. Ëndërroj një botë ku lihet koka për një presje.

*
Sa shumë më pëlqejnë shpirtrat e dorës së dytë (Joubert mes të gjithëve) që, për delikatesë, jetuan në hijen e gjenisë së të tjerëve dhe, me frikën se mos e kishin, e mohuan të vetin!

*
Sikur Molière të ishte përkulur mbi abiset e veta, Pascal, me të tijin, do ishte dukur gazetar.

*
Kur ka siguri, bie stili: kujdesi i shprehjes është prerogativa e atyre që nuk mund të përgjumen në një fé. Duke u munguar një pikëmbështetje e qëndrueshme, ata kapen pas fjalësh – shëmbëlltyra realiteti: të tjerët, përkundrazi, të fortë në bindjen e tyre, e përçmojnë aparencën e fjalëve dhe lëshohen në lezetin e improvizimit.

*
Mos me u zanë besë atyre që ia kthejnë shpinën dashurisë, ambicies, shoqërisë. Do marrin hak pse kanë hequr dorë.

*
Historia e ideve është historia e mërisë së të vetmuarve.

*
Plutarku, sot, do shkruante Jetët paralele të Dështakëve.

*
Romantizmi anglez qe një përzierje e lumtur mërgimi dhe veremi; romantizmi gjerman, alkooli province dhe vetëvrasjeje.

*
Disa figura duhet të kishin jetuar në një qytet gjerman në epokën romantike. E marrim me mend fare mirë një Gérard von Nerval në Tubingen ose në Heidelberg!

*
Aftësia me rezistue e gjermanëve nuk njeh caqe, qoftë edhe në çmenduri: Nietzsche e duroi të vetën për njëmbëdhjetë vjet, Hölderlin-i për dyzet.

*
Luteri, prefigurim i njeriut modern, ka mishëruar të gjithë format e çekuilibrit: një Pascal dhe një Hitler bashkëjetonin brenda tij.

*
«...vetëm e vërteta mund të dashurohet». Prej kësaj rrjedhin boshllëqet e Francës, refuzimi që ajo i bën të vagtës dhe të Tymtës, antipoezia e saj, antimetafizika e saj.

*

Edhe më tepër se Descartes, do kishte qenë Boileau ai që do rëndonte mbi një popull të tërë dhe do ia censuronte gjeninë.

*
Ferri – i saktë porsi një verbal.
Purgatori – i rremë si çdo aluzion për Qiellin.
Parajsa – shfrim shpikjesh dhe fjalësh pa kripë...
Trilogjia e Dantes është rehabilitimi më i madh i Djallit që ka ndërmarrë një i krishterë.

*
Shakespeare: takimi mes një trëndafili dhe një sopate...

*
Me e dështue jetën vetjake domethënë me hy te poezia – pa ndihmën e talentit.

*
Vetëm shpirtrat sipërfaqësorë i aviten një ideje me delikatesë.

*
Përmendja e bezdive burokratike («the law’s delay, the insolence of office») mes motiveve që e përligjin vetëvrasjen, më duket gjëja më e thellë që Hamleti ka thënë.

*
Duke qenë tashmë të rreckosura të gjitha format e shprehjes, arti po prihet drejt nonsensit drejt një universi privat dhe të pakomunikueshëm. Një ngjethje intellegjibël, qoftë kjo pikturë, muzikë a poezi, na duket me të drejtë e pazakontë dhe vulgare. Publiku do zhduket së shpejti; arti do e ndjekë nga afër.
Një qytetërim që filloi me katedralet duhej të mbaronte me hermetizmin e skizofrenisë.

*
Edhe kur jemi njëmijë milje larg nga poezia, marrim pjesë akoma tek ajo prej kësaj nevojës së beftë për të ulëritur – stad i mbramë i lirizmit.

*
Me qenë një Raskolnikov – pa skuzën e vrasësit.

*
E kultivojnë aforizmën vetëm ata që e kanë njohur frikën në mes fjalëve, atë frikën se mos bie me të gjitha fjalët.

*
Sikur të mund të ktheheshim në kohët kur asnjë fjalë nuk i pengonte qeniet, te lakonizmi i pasthirrmës, te parajsa e trashamanësisë, te habia e gëzueshme që duhet t’u ketë paraprirë idiomave.

*
Është e thjeshtë me qenë «të thellë»: mjafton me e lënë veten me u mbytë nga tara vetjake.

*
Ëdo fjalë më lëndon. E prapë, sa mirënjohës do isha të dëgjoja lulet kah flasin për vdekjen.

*
Modele stili: e shara, telegrami dhe epitafi.

*
Romantikët qenë specialistët e mbramë të vetëvrasjes. Qysh atëherë, e improvizojnë... për t’ia përmirësuar cilësinë, do kemi nevojë për një «të keqe të shekullit» të re.

*
Me i heqë letërsisë kremin e saj, me ia pá fytyrën e vërtetë, është e rrezikshme sakur me e privue filozofinë nga zhargoni i saj. Krijimet e shpirtit do reduktoheshin pra në një transfigurim engletisjesh? Dhe nuk do kishte substancë përpos përjashta të artikuluarës, te zgërdhimja ose në kataleska?

*
Një libër që, pasi ka shembur gjithëka, nuk arrin të shembë edhe vetën, do na ketë acaruar kot.

*
Ja ku jemi pra, monada të copëzuara, në mbarimin e trishtimeve të kujdesshme dhe të anomalive të parashikuara: shumë shenja njoftojnë hegjemoninë e delirit.

*
«Burimet» e një shkrimtari janë turpet e tij: ai që nuk i zbulon brenda vetes, ose që u shpëton nga duart, është i destinuar për plagjiaturë ose për kritikë.

*
Ëdo perëndimor i tormentuar të bën të mendosh për një hero dostojevskjan me një llogari në bankë.

*
Dramaturgu i mirë duhet të ketë sensin e vrasjes; cili, pas elizabetjanëve, është akoma i aftë me i vra personazhet e veta?

*
Qeliza nervore është mësuar kaq mirë me gjithçka sa jemi të detyruar të dëshpërohemi se mund ta konceptojmë një çmenduri të aftë, duke i depërtuar truret, t’i bëjë të shpërthejnë.

*
Pas Benjamin Costant askush s’e ka gjetur më tonin e zhgjëndrrës.

*
Ai që i ka mësuar rudimentet e mizantropisë, nëse do të shkojë më tej, duhet të ndjekë mësimin e Swiftit: do mësojë si t’i japë përçmimit të tij për njerëzit intensitetin e një nevralgjie.

*
Me Baudelaire fiziologjia hyri në poezi; me Nietzschen në filozofi. Falë çrregullimeve organike të tyre u ngritën te kënga dhe te koncepti: i takonte atyre, të dëbuar nga shëndeti, t’i siguronin një karrierë sëmundjes.

*
Mister – fjalë që ne përdorim për të mashtruar të tjerët, për t’i bindur se jemi më të thellë se ata.

*
Nëse Nietzsche, Proust, Baudelaire apo Rimbaud i mbijetojnë pluskimit të modave, këtë ia detyrojnë mizorisë së tyre të sinqertë, kirurgjisë së tyre demoniake, dorëdhanisë së vrerit të tyre. Ajo ëka i lejon një vepre të durojë, ajo çka e pengon të bëhet e datuar, është mizoria e saj. Pohim i kotë? Pa mendoni për prestigjin e Ungjillit, libër agresiv, libër helmues sa më s’bëhet.

*
Publiku hidhet te të ashtuquajturit autorë «humanë»: e di se prej tyre s’ka asgjë për të pasur frikë. Të ngelur në gjysmë të rrugës si ai, i propozojnë një kompromis me të Pamundurën, një vizion koherent të Kaosit.

*
Vulgariteti verbal i pornografëve rrjedh më së shumti nga një tepri erzi, nga turpi për të mos e vënë «shpirtin» në ekspozé dhe sidomos nga turpi për ta përmendur: në asnjë gjuhë nuk ekziston një fjalë më e pacipë.

*
Që një realitet fshihet pas aparencave është, tekembramja, e mundshme; se gjuha mund ta shprehë, do ishte qesharake me e shpresue. Atëherë pse me e marrë përsipër një opinion në vend të tjetrit, pse me u zmbraps para banales a para të pakonceptueshmes, para detyrës me thanë dhe me shkrue gjithçka dhe të kundërtën e gjithçkaje? Një minimum urtësie do na detyronte me i mëtue të gjitha tezat njëherësh, në një eklektizëm të buzëqeshjes dhe të shkatërrimit.

*
Frika e shterpësisë e shtyn shkrimtarin me prodhue përtej mundësive të tij dhe me i shtue gënjeshtrave të jetuara shumë gënjeshtra të tjera që merr borxh ose farkëton. Nën «Veprat e Plota» prehet një mashtrues.

*
Pesimisti duhet të shpikë përditë arsye të reja me ekzistue: është një viktimë e «kuptimit» të jetës.

Macbeth: një stoik i krimit, një Mark Aurel i pajisur me kamë.

*
Shpirti është përfituesi i madh i mposhtjeve të mishit. Pasurohet në kurriz të tij, e plaëkit, galdon me mjerimet e tij; jeton me banditizëm. Qytetërimi i detyron mirëqenien e vet një cubi.

*
«Talenti» është mjeti më i sigurt për të fallsifikuar gjithçka, për t’i shtrembëruar gjërat dhe për të gënjyer veten. Ekzistenca e vërtetë i përket vetëm atyre që natyra nuk i ka rënduar me asnjë dhunti. Prandaj do ishte e vështirë me imagjinue univers më falls se universi letrar ose njeri më të varfër për nga realiteti se njeriu i letrave.

*
Nuk ka shpëtim në mos te imitimi i heshtjes. Por llafazanëria është e paralindjes. Racë llafexhinjsh, spermatozoidësh fjalamanë, ne jemi kimikisht të lidhur me fjalën.

*
Kërkimi i ëndrrës në kurriz të gjësë së nënkuptuar; gjuha e konsideron si qëllim në vetvete, si një konkurrent i «realitetit»; mahnia verbale, deri edhe mes filozofëve; nevoja me u ripërtëri në planin e aparencave – karakteristika të një qytetërimi ku sintaksa mbizotëron ndaj absolutit, dhe gramaticieni mbi të urtin.

*
Goethe, artist i kompletuar, është antipodi ynë: për të tjerët, në të kundërt, është një shembull. I huaj ndaj paplotësisë, këtij ideali modern të përsosjes, ai refuzon me i kuptue rreziqet e të tjerëve; sa për të vetat, i asimiloi kaq mirë sa nuk vuajti fare. Shorti i tij na shkurajon: pasi e hulumtuam më kot për të zbuluar ndonjë sekret shurdhan a sublim, i dorëzohemi fjalës së Rilkes: «Nuk kam organe për Goethen».

*
S’do dinim ta qortonim kurrë sa duhet shekullin e XIX se ka favorizuar këtë sorollop glosatorësh, këto makina leximi, këtë keqformim të shpirtit që mishëron Profesori, - simbol i rënies së një civilizimi, i poshtërimit të shijes, i supremacisë së mundit mbi kapriçion.
Me pá gjithçka nga jashtë, me sistematizue të pakumtueshmen, mos me pá asgjë ndër sy, me ba inventarin e pikëvështrimeve të tjetrit!... Çdo komentar i një vepre është i keq apo i kotë, sepse gjithçka që nuk është e drejtëpërdrejtë është e kotë.
Dikur, profesorët shqyheshin më së shumti mbi teologjinë. Së paku kishin skuzën se mësonin absoluten, se qenë kufizuar te Zoti, kurse në epokën tonë, asgjë nuk i shpëton kompetencës së tyre vrastare.

*
Ajo ëka na dallon nga pararendësit tonë, është shkujdesja jonë para Misterit. Për më tepër e kemi shpagëzuar: kështu lindi absurdi...

*
Mashtrim i stilit: me u dhanë trishtimeve të zakonshme një trajtë të pazakonshme, me zbukurue fatkeqësitë e vogla, me stolisë boshllëkun, me ekzistue përmes fjalës, përmes frazeologjisë së psherëtimës ose të sarkazmës!

*
Është e pabesueshme sesi prespektiva e të pasurit një biograf nuk e ka ëuar askënd të heqë dorë nga të pasurit një jetë.

*
Mjaft naiv për tu vënë në kërkim të së Vërtetës, dikur pata marrë në shqyrtim – pa asnjë rezultat – shumë disiplina. Po filloja sakaq të forcohesha në skepticizmin tim kur më erdhi ideja për të konsultuar, si burim të fundit, Poezinë: kushedi, mbase do më bëjë dobi, mbase nën arbitraritetin e saj fshihet një zbulesë përfundimtare. Burim kallp! Në mohim isha shtyrë më përtej meje dhe më bëri të humbas deri edhe pasiguritë e mia...

*
Për atë që ka frymëmarrë Vdekjen, çfarë zhgënjimi në ernat e Verbit!

*
Meqenëse disfatat janë në rendin e ditës, është e natyrshme që Zoti të përfitojë. Falë snobëve që e përdëllejnë ose e keqtrajtojnë, ai gëzon një farë popullariteti. Por edhe për sa kohë akoma ka me qenë interesant?

*
«Kishte talent: e prapë askush nuk merrej më me ‘të. E kanë harruar». «Më se e drejtë: nuk ka ditur të marrë të gjitha masat në mënyrë që ta keqkuptonin».

*
Asgjë nuk e ter mendjen më shumë se neveria për të konceptuar ide errcake.

*
Ëfarë bën i urti? Dorëzohet me pá, me ngrënë, etj., e pranon me pahir këtë «plagë me shtatë porta» që është trupi sipas Bhagavadgītā. Urtësia? Me pësue në mënyrë dinjitoze poshtërimin që na shkaktojnë brimat tona.

*
Poeti: një dinak që mund të shullohet në mërzi, që vërsulet mbi ndërdymje dhe ia sajon vetes gjithsesi. Mandej posteriteti naiv do mallëngjehet me ‘të…

*
Gati të gjitha veprat janë bërë me stërpika imitimi, drithma të mësuara dhe ekstaza të kopjuara.

*
Letërsia, për të qenë prolikse, jeton në pletorat e leksemave, në kancerin e fjalës.

*
Europa nuk ofron akoma rrënoja të mjaftueshme që të mund të lulëzohet epopeja. Porse gjithçka të bën me parashikue se, xheloze pse Troja është gati me e imitue, do sjellë së shpejti argumente kaq të rëndësishme sa romani dhe poezia nuk do mjaftojnë më…

*
Sikur të mos kisha ruajtur një iluzion të fundit, do evokoja me dëshirë Omar Kajamin, trishtimet e tij të pakundërshtueshme; por ai i besonte akoma verës.

*
Pjesën më të mirë të vetes, atë pak dritë që më largon nga gjithçka, ia detyroj takimeve të mia të rralla me disa skile plot hidhërim, me disa skile të pangushëlluar që, viktima të rreptësisë së cinizmit të tyre, nuk mund t’i përkushtoheshin më asnjë vesi.

*
Në këtë «fjetore të madhe» - siç quhet universi në një tekst taoist – makthi është e vetmja formë e kthjellët.

*
Mos u merrni me Letrat nëse, me një shpirt errcak, u ka hyrë zekthi i qartësisë. Pas jush do lini vetëm hukama intelegjibël, dromca të gjora të refuzimit tuaj me qenë vetvetja.
Në torturat e intelektit ka një dinjitet që do kërkohej më kot në ato të zemrës. Skepticizmi është eleganca e ankthit.

*
Me qenë modernë domethanë me iu përveshë të Pashërueshmes.

*
Tragjikomedia e dishepullit: e kam degtisur mendimin tim në pluhur, për me i mujtë moralistët që më kishin mësuar vetëm me e qërue…

KUMTI I VDEKJES

2010-03-01T10:07:00.000-08:00

A. Cani

KUMTI I VDEKJES

Për vëllimin me poezi “Me mujtë me fjetë me kthimin e shpendve” të Ledia Dushit

Dalja e përmbledhjes me poezitë e Ledia Dushit, në një vëllim të hollë me ilustrimet e Franc Dushit, vëllait të poetes, për botimet IDEART u festua tek libraria “Andrra e Jetës”. Rreshtat e mëposhtëm përmbledhin gjërat kryesore që pata shansin të shpreh me atë rast. Ajo çka e ka karakterizuar e kushtëzuar poezinë shqipe qysh prej heshtjes së Lasgushit, është artificialiteti. Kjo përbashkon si poetët e realizmit socialist, që akoma gjenden në tekstet tona shkollore, ashtu edhe poetët e modernizmit kopjativ të viteve të tranzicionit. Në këtë lumnajë të turbullt, Frederik Rreshpja ka qenë përjashtimi më i mirë. Kur them artificialitet, nuk kam parasysh mospraninë e natyrës në poezi, por praninë artificiale të saj. Me qëllime e mjete artificiale. Ky artificialitet karakterizon poezinë e patalentuar të të gjitha kohërave dhe vendeve. Zakonisht ne mund ta njohim atë qysh në titujt e përmbledhjeve të ndryshme. Ai është vlerësuar nga juri artificiale të konkurseve letrare, lokale e kombëtare. Dhe nëse ka një mënyrë që poezia t’i rezistojë kësaj kakofonie, është pikërisht falë natyrshmërisë. E kjo është edhe ana më e mirë e poetes Ledia Dushi. Natyra e saj dhe natyra e poezisë së saj janë një: janë shpirt. Të shkruarit gegnisht nuk pat qenë kurrë kaq i natyrshëm qysh prej kohës së Camës. Dhe kjo natyrshmëri është e vetmja gjë që e përbashkon me mjeshtrin, sepse në fakt Ledia Dushi, nga ana e saj, ka një armë shumë të fortë natyrore për të mbërritë njëherit më lart dhe më thellë, ka ndjeshmërinë e femrës, pra: amës, burimit, shtratit, matricës brenda saj.

Shumë komshi të poezisë, duke parë përdorimin e gegnishtes me rezultate kaq të qenësishme, do nguten t’i japin leje që ta vazhdojë përdorimin e saj. Në fakt, varianti kaq personal e njëherit klasik i gegnishtes së Ledias, ka një rrezatim shëlbyes për çdo shqipshkrues. Një gjë tjetër që duhet vënë re si e mrekullueshme te ky libër, është fakti se ai është kryekëput më vete prej ‘Ave Maria bahet lot’ dhe ‘Seancë dimnash’. Ndryshimi qëndron tek fakti shumë i rëndësishëm, se duke shkruar këto poezi Ledia Dushi i ka mbyllur të gjithë librat, them të gjithë, me poezi italiane e spanjolle, me librat e pasardhësve të saj të shkollës shkodrane... e qoftë edhe Ungjillin. Dhe poeti që guxon kaq shumë, të mbërrijë me pohue individualitetin e vet me një sinqeritet kaq total, rrezikon fizikisht kokën. Në këtë marrje në sy të destinit që poezia pjell, kjo përmbledhje i ngjason librit “Verra’ la morte e avra’ i tuoi ochi” të Cesare Pavese-s.

Veç, në u ktheftë nga ky takim me vetveten, poeti do sjellë dhe do e ndajë me ne diçka që ka forcën të na rrisë, një energji të pariprodhueshme e të qashtër: amën, burimin, shtratin, matricën.

Dhe i vetmi vend ku mundesh me i mbyllë të gjithë librat në Shqipëri, është Shkodra, natyrisht, dashuria e së cilës i ka mëkuar poetët shqiptarë ndër shekuj, me ëmbëlsinë e ujërave të veta, me malet e fushat e gjuhën e saj. Është Shkodra ku këto poezi u shkruan dhe Shkodra që i shkroi këto poezi. Dhe mjafton të hapësh sytë për të parë, se rrallëkund si në këtë qytet, natyra e kultura festojnë dorë për dore si këtu. Prandaj, edhe pse nuk jam nga ata që e pranojnë se arti vdes, më duket (dhe këtë përshtypje mua si shqiptar ma konfirmon Lasgushi, Rreshpja e tash së fundmi Ledia), se sikur arti të vendoste të vdiste, do vinte të vdiste këtu, sepse këtu ka lindur. Besoj veç kësaj, se ajo do mbesë jo me mbiemrin por me emrin e saj, si Dante apo Naimi. Dhe kaq shumë mjaltë ka mbledhë ajo në këtë libër sa unë e quaj me dëshirë: bleta mbretëreshë.

(gazeta Shqip)

TREGIMET E MAKTHIT (n.4 (5) janar 2010)

2010-02-11T10:10:00.000-08:00

Howard P. Lovercraft

I PAPËRMENDSHMI

Ishim të ulur, në një mbasdite të vonë, në një vorr pa gur të shekullit XII, në vorrezat e vjetra të Arkhamit, duke spekulluar mbi t’Papërmendshmin.
Duke parë në drejtim të shelgut të stërmadh të vorrezës, trungu i të cilit ishte thuajse i kapluar prej një pllake antike të palexueshme, unë kisha shprehur një vëzhgim mbi të ushqyerin makabër dhe të pathënshëm, që ato rrënjë të mëdha duhet të thithnin në tokën e gërbulur e ngjyrë hiri përposh, por miku im e gjykoi si një absurditet. Më tha që asnjë ushqim i çuditshëm mund të arrinte tek ajo pemë, sepse ndër vorre nuk kishte kufoma prej njëqind vjetësh.
Për me tepër, shtoi, të folurit tim i vazhdueshëm për gjëra të «papërmendshme» e të «pathënëshme», ishte një fiksim fort fëminor, krejt në sintoni me nivelin e ultë artistik të prodhimit tim letrar.
I bëja qejfin vetes kur i zbukuroja tregimet që shkruaja me skena dhe tinguj që paralizonin aftësitë e «heronjëve» të mi, duke i boshatisur nga çdo kurajë, e duke i shkulluar deri në atë pikë, sa këto nuk ia dilnin me fjalë të tregonin çfarë kishin sprovuar.
Njohja jonë e gjërave, tha, ndodhte nëpërmjet perceptimit ndijor dhe nëpërmjet intuitave tona fetare; prandaj është gati e pamundur të përshkruash një objekt a një spektakël të cilët nuk mund të shpjegoheshin qartë nëpërmjet përkufizimeve ose doktrinave ortodokse të teologjisë, mundësisht ajo e Kongregacionistëve, me të gjitha modifikimet që tradita ose Sir Arthur Conan Doyle mund t’i shtonin.
Me këtë mik- Joel Manton - shpesh qeshë përfshirë në disertacione të ndejshme. Ishte drejtori i East High School, lindur e rritur në Boston, i mbushur me shurdhëri të vetëkënaqur ndaj hipertoneve të buta të jetës në New England.
Opinion i tij ishte që vetëm eksperiencat tona normale dhe objektive mund të marrin vlerë estetike, dhe që detyra e artistit nuk është veç të tërheqë a të emocionojë me aksionin, rrëmbimin apo mahitjen por mbi të gjitha është që të mbajë te lexuesin një interes të qetë dhe një miratim të paqtë, nëpërmjet një përshkrimi të saktë e të detajuar të fakteve të përditshme.
Keqmiratonte, sidomos, ankthin tim për mistiken dhe të pashpjegueshmen; në fakt megjithëse besonte tek e Mbinatyrshmja me një bindje akoma më të fortë se bindja ime, nuk do të pranonte kurrë që kjo të bëhej argument i një trajtimi letrar.
Fakti që një mendje të merrte kënaqësinë më të madhe prej arrative nga e zakonshmja dhe në rikompozimin në mënyrë origjinale dhe dramatike imazhe që zakonisht shpoetizohen për inerci a për lodhje duke i ngjitur te modelet e amshta të jetës së reale, ishte diçka virtualisht e pabesueshme për intelektin e tij logjik, praktik dhe shqeto.
Me atë, çdo gjë dhe ndjesi gjenin dimensionin e duhur, cilësinë e saktë, shkakun dhe efektin e tyre. Dhe, megjithëse perceptonte vagtazi se mendja nganjëherë ka vizione dhe ndjesi të një natyre më pak të përpiktë dhe gjeometrike, ndjehej i justifikuar në të vënit e një kufiri arbitrar që ndante çdo gjë që nuk mund të kuptohej e ndjehej prej qytetarit të mesëm.

Nga ana tjetër, ishte gati i sigurt që asgjë s’mund të ishte me të vërtetë e «Papërmendëshme». Kjo ide i tingëllonte absurde.
Edhe pse kuptoja mirë panevojshmërinë e argumentimeve të mija fantastike he metafizike përkundrejt vendosmërisë së tij prej ortodoksi të bindur , kishte diçka në atë takim masditeje që më shtynte të isha më polemik se zakonisht. Lapidaret në rrënim, pemët e moçme dhe çatitë e vjetra bizare, të qytezës antike të vizituar nga shtrigat që shtriheshin përreth atij skenari, ishin të gjithë elementë që kombinoheshin për të ndezur shpirtin tim në mbrojtje të punës sime. Së shpejti u ndodha në një territor të vështirë.
Nuk ishte e vështirë, në të vërtetë, ta kundërsulmoja, sepse e dija që Joel Manton, ishte hedhur kundër besëtytnive të shumta të vegjëlisë, që klasat e kulturuara prej kohësh i kishin braktisur. Bestytni si shfaqja e të vdekurve në vende të largëta, ose imazhi i ngelur mbi xhama i fytyrave të vjetra që kishin parë jetën nëpërmjet dritareve.
T’i besosh akoma këtyre llafeve të gjysheve, këmbëngula, tregonte praninë e një besimi në ekzistencën e lugetërve që linin tokën dhe braktisnin trupat e tyre. Tregonte dhe aftësinë e të besuarit në fenomene që tejkalojnë njohurinë normale sepse, nëse një i vdekur mund të transmetojë pamjen e tij të shikueshme ose të prekshëm në botë, a nëpër shekuj, si mund të jetë absurde të imagjinosh se shtëpitë e braktisura gëlojnë nga krijesa të çuditshme në pritje, apo se vorreza të vjetra luzmojnë prej inteligjencash të frikshme të çmishëruara prej brezash?
Dhe prej momentit që shpirti, prej vetë përkufizimit të shpërfaqjeve që i atribuojnë, nuk mund kufizohet prej asnjë ligji të materies, pse qenkej çmenduri të imagjinoheshin të vdekurit fizikisht të gjallë me një formë konkrete – ose pa formë – që spektatorëve njerëzor u duken absolutisht e tmerrësisht «të papërmendshëm»?
Duke reflektuar mbi këto gjëra, i thashë mikut tim, duke i mëshuar bindjes sime, se «gjykimi i shëndosh» është thjesht një e vetëm një mungesë imagjinate dhe fleksibiliteti mendor.
Tashmë kishte rënë muzgu, por asnjëri nga të dy nuk e kishte ndërmend ta ndërpriste bisedën. Manton nuk dukej aspak i impresionuar prej argumentimeve të mija, dhe vazhdonte me kryeneçësi të më kundërshtonte, me atë bindjen e palëkundshme në opinionet e tij, të cilës i detyrohej për respektin e madh që gëzonte si mësues. Unë, nga ana ime isha tepër i bindur se isha në të drejtën, që të kisha frikë humbjen.
Ra terri, dhe në disa dritare të largëta u ndezën drita të dobëta por ne nuk luajtëm nga vendi. Stoli ynë që u bë vorri ishte i rehatshëm, dhe e dija që miku im praktik nuk kishte aspak frikë prej të çarës errëzezë që qe hapur afër nesh, në ndërtesën e vjetër, të mësymur nga rrënjët, as nga terri që rrethonte shtëpinë e shekullit të XII e lëkundshme dhe e braktisur, që ndodhej ndërmjet nesh dhe rrugës më të afërt me drita.
Atje, në errësirë, në vorrin e çarë prej pemës, vazhdonim të flisnim për të Papërmendshmin, dhe, kur miku im e pat kryer qeshjen e vet tallëse, i fola për të vërtetën e tmerrshme që qëndronte pas tregimit me të cilin ishte tallur më shumë.
Tregimi im quhej Dritarja në papafingo, dhe ishte shfaqur në numrin e janarit 1922 të Whispers.
Në shumë raste, sidomos në bregun jugor dhe mbi Paqësor, e kishin tërhequr nga tregu revistën, për shkak të disa vajzukeve të trembura, por New England nuk ishte impresionuar fare, dhe ekstravagancave të mija i ishte përgjigjur me një ngritje supesh.
Fakti – lajmërohej lexuesi – ishte një prej atyre që fillonin prej një pikëvështrimi biologjikisht të pamundur; ishte vetëm një tjetër nga ato thashethemet absurde të fshatit që Cotton Mather kishte qenë aq naiv sa i kishte futur aksidentalisht në Magnalia Christi Americana e tij kaotike, dhe kaq pa bazë konkrete, sa ai vetë kishte preferuar të mos përmendte emrin e vendit ku kishte ndodhur tmerri.
Dhe për sa i përket mënyrës se si kishte ndodhur, unë kisha e fryrë shënimin e thatë të mistikut të vjetër... çka ishte ekstravagante dhe tipike e një kopisti të vogël me shumë fantazi.
Mather, në të vërtetë, kishte thënë që krijesa pat lindur, por asnjërit – përveç atyre që kërkojnë se s’bën sensacionalen – nuk ia merrte mendja se jetonte natën duke parë mbas dritareve, dhe duke u fshehur në tarracë të shtëpisë – me shpirt e trup – derisa dikush, shekuj më vonë e kishte parë te dritarja. Por ai «dikush» nuk dinte të shpjegonte se çka ia kishte thinjur flokët.
Këto detaje ishin paçavure të dukshme, dhe për mikun tim Manthon nuk qe nevoja ngulmonte shumë për të shfaqur absurditetin e faktit.
Pastaj i thashë se çfarë kisha gjetur në një ditar të vjetër të mbajtur prej 1706-s deri në 1723-shin, që pat dalë në dritë nga letrat e një familje më pak se një milje larg nga vendi ku ishim ulur. I thashë edhe për shenjat absolutisht të vërteta, në gjoksin dhe shpinën e paraardhësit tim, që përshkruheshin në ditar. I tregova edhe për frikat e tjera të banorëve të asaj krahine, dhe se si për breza të tërë vazhdohej të flitej; po ashtu dhe për çmendurinë e vërtetë që kishte zënë djalin, që në 1793-shin pati hyrë në shtëpinë e braktisur për të ekzaminuar disa gjurmë qe dyshohej që ishin aty.
Kishte qenë një fakt i mbinatyrshëm: pra nuk ishte për t’u habitur që në atë shekull puritan, disa studentëve fort të impresionueshëm nga Massachusetts, u kishin hyrë dridhmat.
Dihet shumë pak për atë çfarë fshihet pas misterit, e pra është një ulcera e tmerrshme që fryhet dhe kalbëzohet në disa shfaqje demoniake. Tmerri djallëzor është një rreze drite e frikshme e drejtuar mbi atë që zien në mendjet e trazuara të njerëzve, por, dhe kjo ishte një çikërrimë.
Nuk kishte asnjë bukuri, asnjë liri. Mund ta kuptojmë prej asaj që ngelet në arkitekturën e shtëpive dhe te sendet e familjes, ose nga sermonët e helmatisura të mbajtura gjatë riteve fetare.
Dhe brenda asaj këmishe force të ndryshkur, fshiheshin tmerre të pakuptueshme, perversione dhe djallëzi. Ishte aty, në të vërtetë, apoteoza e të Papërmendshmit.
Cotton Mather, në atë demoniakun Libri i gjashtë që kurrkush nuk duhet të lexojë mbas muzgut, nuk kurseu asnjë fjalë të tmerrshme teksa lëshonte anatemën e tij. I rreptë si një profet hebre, dhe lakonik e pa ndonjë habi siç nuk mund të jetë kurrkush tjetër mbas tij, foli për një përbindësh që i dha jetën një krijese që ishte më shumë se një përbindësh por më pak se një njeri – krijesa me shikim blasfem – dhe për pijanecin fatzi ulëritës që kishin varur ngase kishte pa atë shikim.
I tregoi këto me fjalë të pakta e të sakta, po nuk përmendi as shkarazi atë që ndodhi më vonë. Ndoshta ngaqë s’e dinte apo ndoshta se e dinte dhe nuk guxonte ta thoshte. Kishte të tjerë që e dinin po nuk kishin guxim ta thoshin: nuk ka asnjë referim të njohur përse pëshpëritej për bravën e derës tek e cila çonin shkallët e papafingos së shtëpisë së një plaku pa fëmijë, i sëmurë e i hidhëruar, që kishte ngritur një lapidar pa emër afër një vorri të urryer, edhe pse disa legjenda të paqarta mund të ngrinin gjakun më të lëngshëm.
Gjithçka ndodhet në ditarin e vjetër që kam gjetur; gjitha historitë furacake dhe insinuatat më të guximshme mbi krijesat me shikim blasfem të para nga dritaret natën ose ndër livadhe të shkreta në të hyrë të pyjeve.
Diçka e kishte sulmuar një të parin tim rrugës së errët të një lugine edhe i kishte lënë shenjën e dy brirëve në gjoks dhe të dy putrave prej majmuni në shpinë. Kur kishin kërkuar gjurmë në tokë të shkelur, kishin gjetën shenja thundrash të thyera e putra vagtazi antropoide.
Një herë, një postier kishte deklaruar se kishte parë një plak tek po ndiqte dhe thërriste një krijesë të frikshme, kërcimtare e të papërshkrueshme, mbi kodrën e Meadon Hill, në orët kur hëna zhduket pse agon. Shumëkush i kishte besuar.
Sigurisht pati fjalë të çuditshme një natë të 1710-s kur plaku, i sëmurë e pa fëmijë, u varros në kriptë përballë shtëpisë përballë lapidarit të pashkruar. Nuk e hapën kurrë derën e papafingos, dhe e lanë shtëpinë ashtu si ishte, të frikshme e të shkretë.
Kur u dëgjuan zhurma që vinin nga brenda, të gjithë murmuritën dhe u rrëqethën, duke shpresuar me zjarr që ajo derë të rrinte e mbyllur. Më vonë, kur ngjau tmerri në kishën e vogël, nuk folën më, sepse asnjë njeri nuk mbeti në jetë apo i tëri dhe i bëri.
Me vitet, legjendat morën nuance makabre… Besoj që ajo krijesë, gjithë nëse ishte një qenie e gjallë, duhet të ketë vdekur dikur. Kujtimi i saj përhihej akoma, i frikshëm….. madje, edhe më i frikshëm nga që ishte kaq i fshehtë.
Gjatë tregimit, miku im Manton, ishte bërë i heshtur, dhe pashë që fjalët e mija e kishin impresionuar. Nuk ia shkrepi të qeshurës kur mbarova, por përkundrazi filloi të më drejtonte pyetje shumë serioze për djalin që më 1793-n ishte çmendur, dhe që, me gjasë, kishte qenë protagonisti i tregimit tim.
I sqarova se përse djali kishte shkuar në atë shtëpi të shkretë dhe të braktisur, duke i theksuar se djali duhet të kishte mbetur i magjepsur nga legjendat në lidhje me xhamat nga dritaret që ruanin pamjet e atyre që patën jetuar në shtëpi.
Djali pati shkuar të vështronte nga dritaret e atij trapazani të frikshëm, sepse kishte dëgjuar tregimet mbi disa entite që ishin vënë re pas xhamave, dhe ai ishte kthyer prapa duke u çirrur si një i obsesionuar..
Ndërkohë që unë i shpjegoja, Manton ishte futur në mendime, pastaj dalëngadalë iu kthye arsyetimeve të tij analitike.
Pranonte mundësinë që një përbindësh i panatyrshëm mund të kishte ekzistuar, por më kujtoi se, edhe perversioni më i sëmurë në natyrë, nuk duhej se s’bën të ishte «i papërmendshëm», ose shkencërisht i papërshkrueshëm.
E admirova logjikën e tij të vëmendshme dhe bindjen që kish, dhe pastaj shtova detaje të tjera tronditëse që kisha grumbulluar nga pleqtë vendas.
Këto legjenda makabre, shpjegova, i referoheshin shfaqjeve monstruoze më të frikshme se sa mund të jetë një entitet organik. Shfaqje formash shtazarake gjigante, nganjëherë të shikueshme, nganjëherë të paprekshme , që fluturojnë në ajër netëve pa hënë dhe vizitojnë shtëpinë e vjetër, kriptën në pjesën e pasme, dhe vorrin, ku, afër pllakës kishte dalë një peme e vogël.
Nëse të tilla shfaqje kishin trembur apo jo njerëz për vdekje, siç tregohet në të gjitha legjendat e pavërtetuara, kjo nuk mund të thuhej me siguri, por me tërë mend kishin lënë një ndjesi të fortë e jetëgjatë. Pleqtë më të vjetër të zonës, kishin akoma një frikë të paqartë, megjithëse dy brezat pasardhës, e kishin harruar në masë… duke vdekur, mbase, ngaqë nuk e njihnin.
Duhet shtuar pastaj, për sa i përket pjesës estetike, se nëse emanacionet fizike të krijesave njerëzore janë deformime groteske, cila përshfaqje koherente do mund të shprehte ose të portretizonte një mjegull aq të garravaqe, si spektri i një perversioni të ligë e kaotik, që është vetë një blasfemi makabër kundër natyre?
I plazmuar nga mëndja e gërbulur nga një makth hibrid, një i tillë tmerr miazmatik nuk mund të ndërtonte, në të gjithë të vërtetën e urryeshme të tij, atë që ishte epranësisht i Papërmëndshëm.
Tashmë duhet të ishte shumë vonë. Më ceku një lakuriq nate çuditërisht i heshtur, dhe besoj që preku edhe Mantonin, sepse megjithëse nuk arrija ta shihja, e ndjeva tek lëvizi krahun.
Në atë moment ai nisi të flasë.
“Po ajo shtëpia me dritaren në papafingo, akoma në këmbë dhe e braktisur është?”
“Po” i thashë. “Unë e kam vizituar.”
“Dhe a ke gjetur ndonjë gjë….. në papafingo apo në ndonjë vend tjetër?”
“Kishte disa kocka poshtë ullukut. Ka shumë mundësi të shihni ato që pa djali: nëqoftëse ka qënë i impresionueshëm besoj se kanë qenë të mjaftueshme për ta tronditur, megjithëse përtej xhamit të dritares nuk kishte asgjë. Nëqoftëse i përkisnin së njëjtës shtëpi, kjo duhet të ketë qenë një monstruozitet deliri e histerie. Do ishte e pafe të lije të tilla kocka në botë. Dhe kështu që u ktheva me një thes, dhe i varrosa të vorri mbas shtëpisë.
Kishte një të çarë ku munda t’i hidhja. Mos mendo që isha i çmendur: veç ta shihje atë kafkë! Kishte brinjë të gjatë 10 cm, por fytyra dhe nofulla ishin pothuajse njëlloj si e jona.”
Vura re që Mantoni , me të vërtetë i rrëqethur në atë pikë, sikur më ishte afruar shumë. Kurioziteti nuk i qe shuar.
“E çfarë më thua për xhamat?”
“Nuk ishin më. Një dritare kishte humbur tërësisht kornizën, dhe në kanalet e të tjerave nuk kishte ngelur gjurmë e xhamave. Ishin nga ato dritaret e vjetra me skelë me rrjetë që qysh përpara 1700-s kishin dalë jashtë përdorimi. Besoj se kishin ngelur pa xham tash 100 vjet, a ndoshta më shumë …. Ndofta i theu djali, por rrëfimi nuk e thotë.”
Manton filloi të mendonte prapë.
“Do doja ta shikoja atë shtëpinë, Carter. Ku ndodhet? Me xhama ose e pa xhama, duhet të shkoj ta këqyr. Edhe varrin ku ke vënë ato kockat, edhe atë tjetrin pa mbishkrim…… e gjithë çështja është me siguri e frikshme.”
“E kishe përballë teje derisa nuk u err.”
Miku im ishte më i sugjestionuar sesa mendoja , sepse mbas asaj prekje teatrale naive, u largua nga unë me ngjethmë dhe zuri të bërtiste me një gjëmim të mbytur që e liroi nga histerizmi që kishte shtypur.
Ishte një klithje e mbinatyrshme, edhe më e frikshme pse pat një përgjigje.
Kur akoma jehonte, dëgjova një tingull në natën e zezë pisë, dhe kuptova menjëherë që një nga dritaret me rrjetë po hapej në shtëpinë e mallkuar përballë nesh. Dhe, meqenëse, të gjitha kornizat e tjera kishin rënë prej kohësh, kuptova që ajo duhet të ishte korniza e dritares makabër pa xhama, e dritares demoniake të papafingos.
Pastaj, prej atij drejtimi të tmerrshëm erdhi një erë e acartë, e sëmurë dhe krupëndjellëse, e ndjekur nga një bërtitje të thekshme që përballë meje, mbi atë vorrin lemeritëse e çarë.
Menjëherë pas kësaj, u rrëzova përtokë nga stoli im, prej një trupi djallëzor të një entiteti të të padukshëm, me përmasa titanike por të një natyre të papërshkrueshme.
I përplasur për rrafshi u detyrova të zhgërrahesha për dheun e mbuluar nga rrënjët të asaj vorreze të krupshme, ndërkohë që prej grope u ngrit një rropamë gulçimash e uturimash, sa imagjinata ime i populloi ato errni të thukëta me legjione miltoniane të mallkuarish të shformët.
U ngit mandej një vorbull shakullime e u dëgjua një rropamë tullash dhe suvaje që shembeshin e çaheshin; por, shyqyr zotit, më ra të fikët para se të kuptoja çfarë donte të thoshte.

Manton, megjithëse më shtatshkurtër se unë, kishte një rezistencë fizike më të madhe, sepse hapëm sytë thuajse përnjëherësh, megjithëse plagët e tij ishin më të rënda se sa të mijat. Shtretërit tonë ishin afër njëri tjetrit, dhe kuptuam menjëherë se ndodheshim në St. Mary Hospital.
Infermieret na rrinin të gjitha rrotull me merak, të paduruara të na kujtonin se si kishim mbërritur atje, kështu që shpejt morëm vesh që një fshatar na kishte gjetur në mesditë në një lëndinë të braktisur përtej kodrës të Meadon Hill, rreth një milje larg, në një vend që thuhet se dikur kishte qenë një thertore.
Manton kishte dy plagë shumë të rënda në gjoks dhe disa të çara më pak të rënda, të ngjashme me kanale dalte, në shpinë. Unë nuk kisha plagë të asaj përmase, por qeshë mbuluar me ënjtje dhe mavijosje shumë të çuditshme, përfshirë gjurmën e një thundre të çarë.
Ishte e qartë që Manton dinte më shumë sesa unë, por nuk u tha asgjë më shumë mjekëve të çoroditur, deri që mori vesh se çfarë lloj plagësh supozohej të ishin. Pastaj garantoi që kishim qenë pre e demit të tërbuar… megjithëse ishte shumë e vështirë t’i besohej një historie të tillë.
Kur dolën të gjithë mjekë e infermierë, nën zë i thashë një pyetje të tmerrshme:
“Pash Zotin, Manton, po çfarë ishte? Ato të çarat… ashtu paska qenë?”
Ishte tepër i shushatur për të galduar kur mu përgjigj, me pëshpërimë, me fjalët që prisja…
“Jo…. Nuk ishte ashtu. Ishte gjithkund… një xhelatinë… Një baltë… po prapë kishte formë, qindra forma të tmerrshme përtej çdo përshkrimi. Ishin edhe sytë, dhe një njollë. Ishte abisi... maelstroemi… krupa e mbrame. Carter …. Ishte i Papërmendshmi!”

Përktheu: Girni Simoni

Nietzche

2010-01-08T03:51:00.000-08:00

Gilles Deleuze

Nietzsche

Jeta

Libri i parë i Zarathustra-s fillon me tregimin e tri metamorfozave: “si shpirti bahet deve, dhe deveja luan, dhe së mbrami luani fëmijë“. Deveja asht kafsha që bart: bart peshën e vlerave të përcaktueme, barrën e edukimit, të moralit dhe të kulturës. Ajo i transporton në shkretinë, dhe aty shndërrohet në luan: luani thyen idhujt, shkel këto barra dhe kritikon të gjitha vlerat e përcaktueme. Së fundi, luani ka vetinë me u ba fëmijë, pra lojë e fillim i ri, krijues vlerash dhe principesh të reja vlerësimi.
Simbas Nietzsche-s këto tri metamorfoza përmbajnë domethanjen, pos të tjerash, e çasteve të veprës së tij, sidhe të stadeve të jetës së tij dhe shëndetit të tij. Afërmendsh, ndamjet janë relative: luani asht i pranishëm te deveja, fëmija te luani po ashtu; dhe te fëmija gjendet fundi tragjik.

Fridrich Wilhelm Nietzsche u lind më 1844, në presbiteriatin e Ràcken-it, në nji krahinë të Turingjisë të aneksueme prej Prusisë. Nga e ama, sikurse nga i ati, familja përbahej prej pastorësh luteranë. I ati, i përkorë dhe i kulturuem, pastor edhe ai vetë, vdes më 1849 (qullje celebrale, encefalit ose apopleplsi). Nietzsche-n e rrisin në Naumburg, në nji mjedis femnor, me motrën ma të vogël Elisabeth. Asht nji wunderkind: janë ruejtë dezertacjonet e tij, sprovat e tij të kompozimit muzikor. Studion në Pforta, mandej në Bonn dhe në Lipsia. Zgjedh filologjinë klasike kundrejt teologjisë. Por qysh tash filozofija e tundon, me imazhin e Schopenhauer-it, mendimtar vetmitar, “mendimtar privat”. Punët filologjike të Nietzsche-s (mbi Teonjidin, Simonidin, Diogjen-Laertidin) i sigurojnë, më 1869, emërimin profesor filologjije klasike në Universistetin e Bazelit.
Zë fill miqësia me Wagner-in, të cilin e pati tokue në Lipsia, dhë që banojte në çifligun e Tribschenbit, ngat Lucerna-s. Nietzsche pohon se ato qenë vitet ma të bukura të jetës së tij. Wagner asht pothuej gjashtëdhetë vjeç; Cosima sapo i ka mbushë tridhetë: Cosima asht e bija e Liszt-it; për Wagner-in ka lanë muzikantin Hans von Bulow. Kajherë miqtë e saj e thërrasin Arianna dhe sugjerojnë paralelet Bulow-Tezeu, Wagner-Dionisi. Këtu Nietzsche ndesh nji skemë afektive që asht tashma e vetja dhe të cilën do ta bajnë të tijën gjithnjë e ma shumë. Ato ditë të lumtuna nuk janë pa travaje: kajherë Nietzsche ka përshtypjen e papëlqyeshme se Wagner e shfrytëzon dhe ia përvetëson konceptimin e tij të tragjikes; tjeraherë ka përshtypjen e kundërt se me ndihmën e Cosima-s, do t’ia dalë me e çue Wagner-in tek e ajo vërtetë që ai, vetëm, nuk do mundej me e zbulue.
Profesorati i tij e ka çue me u ba nënshtetas zviceran. Merr pjesë si infermjer në luftën e ’70-s. E aty humbet “barrat” e tij të mbrame: nji farë nacionalizmi, nji farë simpatie për Bismarck-un dhe për Prusinë. Nuk mund ta pranojë ma gjatë identifikimin e kulturës me shtetin, as të besojë se fitorja e armëve asht nji shenjë për kulturën. Qysh tash ndërshihet përçmimi i tij për Gjermaninë, dhe pamundësia e tij me jetue ndër gjermanë. Te Nietzsche-ja braktisja e bindjeve të vjetra nuk prodhon krizë (çka prodhon krizë asht ma fort frymëzimi, zbulesa e nji Ideje të re). Problemet e tij nuk vijnë prej heqjes dorë. Nuk kemi asnjë arsye me vu’ në dyshim deklaratat e Ecce Hommo, ku Nietzche-ja pohon se në landë religjioze, qysh at’herë dhe pamvarsisht trashëgimisë së vet, ateizmi i erdh i natyrshëm, instinktiv. Por Nietzsche shpërfundet në vetmi. Më 1871 shkruen Lindja e Tragjedisë, ku tashma Nietzsche i vërtetë mund të ndërshihet nën maskat e Wagner- it dhe Schopenhauer-it : ky libër pritet si mos ma keq prej filologëve. Nietzsche ndihet inaktual dhe zbulon mospajtimin e mendimtarit privat me profesorin akademik. Te e katërta Konsideratë Inaktuale (“Richard Wagner në Bayreuth”, 1875 ) bahen të qarta rezervat mbi Wagner-in dhe i pështiroset përurimi i Bayreuth-it, atmosfera prej kermesse që ka aty, aparati zyrtar i pranishëm, prania e perandorit plak. Dhe miqtë e tij çmeriten përballë asaj çka atyne u duket nji ndryshim i Nietzsche-s. Ai interesohet gjithnjë e ma shumë për shkencat pozitive, për fizikën, biologjinë, mjeksinë. Edhe shëndeti i tij asht prishë, jeton vazhdimisht në prenë e dhembjekresë dhe stomakut, me shqetësime të syve, me vështirësi të foluni. Heq dorë prej mësuesisë. “Sëmundja më zgjidhi ngadalë prej këtyne lidhjeve: më kurseu çdo prishje, çdo hap të dhunshëm dhe përplasës. [ ... ] më dha të drejtë për përmbysjen e plotë të zakoneve të mia” . Dhe tue qenë se Wagner-i ishte nji kompensim për Nietzsche-n akademik, vagnerizmi ra bashkë me profesoratin.

Falë Overbeck-ut, ma besniku e ma inteligjenti ndër miqtë e tij, fiton më 1878 nji pension nga Bazeli. E at’botë fillon nji jetë udhëtimesh: bash si nji hije, tue marrë me qira vendbanime modeste, tue kërkue nji klimë të favorshme, kalon vend më vend, në Zvicër, në Itali, në jugun e Francës. Ndojherë vetëm, kajherë me miq (Malwide von Meysenburg, admiruese e vjetër e Wagner-it; Peter Gast, shkollar i vjetër i tij, muzikant te i cili bazohet për me zëvendësue Wagner-in, me të cilin e bashkojnë dashunia për shkencat natyrore dhe diseksionimi i moralit).
Me raste kthehet në Naumburg. Në Sorrento sheh Wagner-in për herë të fundit, nji Wagner të kthyem në nacionalist të përzishëm. Në 1878 përuron kritikën e tij madhore të vlerave, kohën e luanit, me Njerzor, tepër njerzor. Miqtë e tij nuk e kuptojnë; Wagner-i e sulmon. Por mbi të gjitha, ai po sëmuret gjithnjë e ma shumë. “Mos me mujtë me lexue! Mos me mujtë me ndie muzikë!”. Më 1880 e përshkruen kështu gjendjen e tij: “Nji vuejtje e vazhdueshme, çdo ditë, me orë të tana, nji ndjesi thuejse e njejtë me të zanët e detit, nji lloj paralize që ma vështiros fjalën dhe, si diversion, atake të furishme (gjatë të mbramit kam vjellë për tri netë, lakmoja vdekjen...) Veç të mundesha me e përshkrue zekthin e kësaj gjendjeje, vuejtjen e vazhdueshme që më mbërthen si në darë krye, sy, atë ndjesi të përgjithshme paralize, prej kokës te kambët”.
Në ç’kuptim sëmundja - ose çmendunia - asht e pranishme në veprën e Nietzsche-s. Ajo nuk asht asnjëherë burim frymëzimi. Nietzsche-ja kurrë nuk e ka konceptue filozofinë sikur kjo mund të rrjedhë nga vuejtja, nga sëmundja apo nga ankthi - megjithëse filozofi, tipi i filozofit për të cilin Nietzsche-ja mendojte, njeh nji teprì vuejtje.
Por ai nuk e koncepton aspak sëmundjen si nji eveniment që godet nga jashtë nji trup-objekt, nji tru-objekt. Te sëmundja ai sheh, ma shumë, nji pikë vështrimi mbi shëndetin. "Me optikë të sëmueti me pa kah koncepte dhe vlera ma të shëndosha, ose anasjelltas, prej plotnisë dhe sigurisë së nji jete të pasun me e lëshue shikimin mbi punën e mshehtë të instiktit të décadence – ky ka me qenë ushtrimi im ma i gjatë, përvoja e vërtetë e imja". Sëmundja nuk asht nji impuls për subjektin mendues, por aq ma pak asht nji objekt për mendimin: ajo përban ma së shumti nji intersubjektivitet të mshehtë në gjinin e nji individi. Sëmundja si çmuarje e shëndetit, çastet e shëndetit si çmuarje e sëmundjes: e tillë asht "përmbysja", "shpërngulja e prospektivave", ku Nietzsche sheh esencën e metodës së vet dhe të primjes së tij për nji "shpërçmuarje të vlerave". Tash, pamvarësisht nga aparencat, nuk ka ndërsjellshmëni mes dy pikave të shikimit, mes dy çmuarjeve. Nga sëmundje te shëndeti, nga shëndeti te sëmundja, kjo lëvizshmëni ekziston veçse idealisht, asht nji shëndet i epërm: kjo shpërvendosje, kjo lehtësi në shpërvendosje asht shenj i "shëndetit madhor". Dhe për këtë arsye Nietzsche mundet me thanë deri në fund (pra më 1888): unë jam i kundërti i nji të sëmuri, unë jam thelbësisht i shëndoshë. Do evitojmë së kujtuemi se gjithçka përfundoi keq. Ngase Nietzsche i bamë i marrë asht bash Nietzsche që e ka humbë atë lëvizshmëni, atë art të shpërvendosjes, i cili nuk mundet ma me e ba, për të mirën e shëndetit të tij, sëmundjen nji pikë vështrimi mbi shëndetin. Te Nietzche gjithçka asht maskë. Shëndeti asht nji maskë e parë për gjeniun e tij; vuejtjet e tij janë nji maskë e dytë; për gjeniun e tij dhe për sëmundjen e tij. Nietzsche nuk beson te unjisia e nji Un-i dhe nuk e ndien: marrëdhanie të imëta fuqie dhe çmuarje, mes “un-esh” të ndryshëm që mshehen, por që shprehin edhe forca të nji natyre tjetër, forca të jetës, forca të mendimit. – ky asht konceptimi i Nietzsche-s, mënyra e tij e të jetuemit. Wagner-in, Schopenhauer-in, dhe njësoj Paul Rée-n Nietzsche i ka jetue si maska të vetat. Dhe mbas 1890, disave nga miqtë e tij u ndodh të mendojnë se marria asht për të nji maskë e mbrame. Ai pat shkrue: “Dhe ndonjiherë vetë marria asht maska që mshehë nji dije fatale dhe tepër të sigurt”. Me të vërtetë ajo nuk asht, por nuk asht vetëm sepse tregon momentin kur maskat, reshtin së komunikuemi dhe së zhvendosuni, përzihen në nji ngurtësi vdekjeje. Ndër faqet ma të bukura të Nietzche-s janë bash ato ku ai flet për nevojën e të maskuemit, për virtytshmërinë dhe pozitivitetin e maskave, për instancën e tyne të mbrame. Duer, veshë, sy ishin bukuria e Nietzche-s (ai u gëzohet veshëve të tij, i konsideron veshët e vegjël si nji labirint i mshehtë që çon për te Dionisi.) Por mbi këtë maskë të parë, fill nji të dytë, të përkryeme nga musteqe të stërmëdhaja. “Jepmë, jepmë, të lutem... – Çfarë, pra? – Nji maskë tjetër, nji maskë të dytë”.

Nietzsche e ka vazhdue mbas Njerëzor, tepër njerëzor (1878) iniciativën e tij për kritikë totale: Udhëtari dhe hija e tij (1879), Aurora (1880). Përgatit Shkenca gazmore. Por del në pah diçka e re, nji galdim, nji mbibollëk: a thue se Nietzche asht projektue deri te nji pikë ku çmuarja ndërron kahje, e ku sëmundja gjykohet prej të naltit të nji shëndeti të ndryshëm. Vuejtjet e tij vazhdojnë, por shpesh të dominueme nga nji “entuziazëm” që bie mbi vetë trupin e tij. Nietzche jeton atëbotë momentet e tij ma ekzaltuese, të lidhuna me nji ndjenjë kërcënimi. Në gushtin e 1881 në Sils-Maria, përgjatë liqenit të Silvaplana, ka frymëzimin e Zarathustra.. Mes 1883 dhe 1885 shkruen katër librat e Zarathustra-s dhe grumbullon shënime për nji vepër e cila duhej me qenë vazhdimi. Ai e çon kritikën në nji nivel që s’asht arritë kurrë ma parë; e ban armën e nji “shpërçmuarje” të vlerave, Jo-ja në shërbim të nji pohimi të epërm.(Përtej së mirës dhe së keqes, 1886; Gjenealogjia e moralit, 1887.) Kemi metamorfozën e tretë: ose t’bamunit-fëmijë. Gjithsesi ndjen ankthe, jeton kundërshtì. Në 1882 pati aventurën me Lou Andreas-Salomé. Kjo vajzë e re ruse që jetojte me Paul Rée iu bakesh Nietzsche-s sikur ishte dishepulle ideale, e denjë për dashuni. Tue ndjekë nji skemë afektive që kish pasë rast edhe ma parë me vu’ në zbatim, Nietzsche e lyp për grue, me ndërmjetësimin e mikut. Nietzche ndjek nji andërr: tue qenë ai vetë Dionisi, do marrë Arianna-n me miratimin e Tezeut. Tezeu asht “njeriu i epërm”, nji imazh atnor, çka Wagneri kish qenë dikur për Nietzsche-n. Por Nietzche nuk pati guxue me e lypë haptazi Cosima-Arianna-n. Te Paul Rée, e ma parë ndër miq të tjerë, Nietzsche gjen do Tezenj, etën ma të rinj, ma pak impresionues. Dionisi asht epror karshi njeriut të epërm, sikurse Nietzche asht epror karshi Wagnerit; aq ma shumë pra Nietzsche qenka epror karshi Paul Rée-s. Asht fatale, asht e qartë, që nji fantazëm e tillë të çon te dështimi. Ariana parapëlqen gjithëherë Tezeun. Malwida von Mayerenburg si chaperon, Lou Salomé, Paul Rée dhe Nietzsche formojnë nji kuartet të çuditshëm. Jeta e tyne e përbashkët përbahej nga grindjet e pajtimet. Elisabeth-a, motra e Nietzsche-s, posesive dhe xheloze, bani çmosin që të ndaheshin. Dhe ia doli: Nietzsche nuk qe në gjendje as me u shkëputë prej së motrës dhe as me zbutë rreptësinë e gjykimeve në drejtim të tij (“personat si ime motër janë pashmangshëm kundërshtarë të mënyrës sime të menduemit dhe të filozofisë sime, kjo bazohet mbi natyrën e përjetshme të gjanave...”, “shpirtnat si yti, motra ime e ngratë, unë nuk i due”, “jam thellësisht i lodhun nga llafet e tua të paturpshme moralizuese...”) Lou Salomé s’e dashurojte Nietzsche-n; ndodhi që ma vonë, ajo të shkruente nji libër shumë të bukur mbi të (F. Nietzsche, 1884).
Nietzche ndjehet gjithnjë e ma shumë i vetmuem. Merr vesht vdekjen e Wagnerit, çka riaktivizon te ai imazhin e Ariana–Cosima-s. Në 1885 Elisabeth-a martohet me Förster-in, vagnerian, antisemit, nacjonalist prusjan. Förster ka me shkue në Paraguaj për me themelue nji koloni arianësh të pastër. Nietzche nuk merr pjesë në dasëm dhe asht indiferent karshi këtij kunati kabà. Ai i shkruen nji tjetër racisti: “Lutem reshtni së dërguemi botimet tueja, druej për durimin tim”. Te Nietzche ndjekin njena-tjetrën në mënyrë përherë e ma të ngjeshun, momentet e euforisë dhe momentet e depresionit. Kajherë gjithçka i duket “e shkëlqyeshme”: rrobaqepësi i tij, ushqimi, mikpritja e gjindes, tërheqja që ai beson se ushtron nëpër dugaja. Kurse shpesh mbërthehet nga dëshpërimi: mungesa e lexuesve, nji përshtypje vdekjeje, tradhtia.
Dhe vjen viti i madh, 1888: Perendimi i idhujve, Rasti Wagner, Antikrishti, Ecce Homo. Ndodh bash sikur aftësitë krijuese të Nietzsche-s të acaroheshin, të merrshin nji vrull të ri para rrëzimit përfundimtar. Ndryshon edhe toni, në këto vepra mjeshtrije të madhe: nji dhunë e re, nji humor i ri, si aktori komik i mbinjeriut. Nietzsche i ndërton vetes nji imazh botnor, kozmik, provokues (“nji ditë kujtimi i nji diçkaje të hatashme do lidhet me emrin tim”, “veçse tue fillue nga unë ka politikë të madhe mbi tokë”); por, edhe, ai përqendrohet bash mbi atë momonet, shqetësohet për nji sukses të menjëhershëm. Kah fundi i 1888-s, Nietzche fillon me shkrue letra të çuditshme. Strindberg-ut: “Kam mbledhë në Romë nji asamble princash: due me e çue në pushkatim Kaiser-in tonë rimak. Mirupafshim! Sepse do shihena prapë! Une seule condition: Divorçons... Nietzche-Cäsar.”
Më tre janar në Torino vjen kriza. Shkruen edhe njapak letra, nënshkruehet Dionisi, ose i Kryqëzuemi, ose në të dy mënyrat. Cosima Wagner-it: “Ariana, të due. Dionisi.” Overbeck ia beh në Torino dhe gjen Nietzche-n të tronditun, të tejacaruem. E rikthen si furtuna në Basel, ku Nietzche lejon qetësisht ta mbyllin. Diagnoza asht “paralizë progresive”. E ama kujdeset që ta transportojnë në Jena. Mjekët e Jena-s parashtrojnë hamëndësimin e nji infeksioni sifilitik, që datuekësh 1866. (Bahet fjalë për nji deklarim të Nietzche-s? Ende rimak, i rrëfen mikut Deussen nji aventurë kërshëritëse ku na e paskej pështue nji piano. Nji tekst i Zarathustra, “Nëpër hijet e shkretëtinës”, duhet të merret në konsideratë nën këtë kandveshtrim.) Kajherë i qetë, kajherë në krizë, duket se ka harrue gjithçka nga vepra e tij; akoma ban muzikë. E ama e merr ngat vetes; kah fundi i 1890-s e motra Elisabeth asht kthye nga Paraguaj. Përparimi i sëmundjes vazhdon ngadalësisht, deri në apati, në agoni. Vdes në Weimar në 1900.

Pa pasë siguri absolute, diagnoza e paralizës së përgjithshme asht e besueshme. Çashtja shtrohet ma shum në këto trajta: simptomat e 1875, të 1888 a përbajnë nji kuadër klinik të njejtë? A bahet fjalë për të njejtën sëmundje? Mbase po. Pak randësi ka a bahet fjalë për marri, ma fort se për psikozë. E pamë në ç’kuptim sëmundjet, edhe màrrija, qe e pranishme në veprën e Nietzsche-s. Kriza e paralizës së përgjithshme shënon momentin ku sëmundja del nga vepra, e ndërpret, dhe ia ban të pamujtun vazhdimin. Letrat e mbrame të Nietzsche-s janë dëshmia e këtij momenti të skajmë: edhe ato i përkasin veprës së tij, akoma bajnë pjesë. Gjatë gjithë kohës që Nietzsche pati artin me shpërvendosë perspektivat, prej shëndetit tek sëmundja dhe anasjelltas, ai ka gëzue, sado i sëmurë të ketë qenë, nji “shëndet madhor” që mundësojte veprën. Por kur i iku duersh ky art, kur maskat u ngatërruen me atë të nji paljaçoje, të nji bufoni, nën trysninë e nji procesi organik a tjera gjaje, atëbotë sëmundja vetë u përzie me qëllimin e veprës (Nietzsche pati folë për marrinë si nji “zgjidhje kronike”, si nji bufoneri e mbrame).
Elisabeth-a i ndihu së amës me u kujdesë për Nietzche-n. Ajo bani interpretime përdëllyese për sëmundjen dhe i drejtoi qortime të ashpra Overbeck- ut, i cili u përgjigj me dinjitet të madh. Pati edhe merita të mëdhaja: bani çmosin për me sigurue përhapjen e mendimit të vllaut, për organizimin e Nietzsche-Arkiv në Weimar. Por të gjitha këto merita asgjasohen para tradhtisë së epërme: me u rrekë me vu’ Nietzchen në shërbim të nazizmit. Pjesë e mbrame e fatalitet të Nietzsche-s: e afërmja abuzive që figuron gjithëherë në krah të çdo “mendimtari të namun”.

Perktheu Titius Tahirson

Tregimet erotike

2009-12-09T05:19:00.000-08:00

Marguerite Duras

Lindet afër Saigonit, në Indokinën francese (sot Vjetnami), dhe më 1932 transefohet në Francë, vendlindja e prindërve, për të studijuar drejtësi, por shumë shpejt e tërheq pasioni për shkrimin. Në 1943 e ndryshon mbiemrin e saj në Duras, nga emri një fshati në departamentin e Lot-et-Garonne, ku ndodhej shtëpia e të atit.
Merr pjesë te Resistenca gjatë pushtimit nazist, bashkë me të shoqin, i cili do çohet në Dachau. Pas luftës së dytë botërore militon në radhët e PKF deri në1950 kur përjashtohet pasi konsiderohet disidente. Debutimi i saj letrar është i vitit 1942 me romanin "Të pacipët" (Les impudent) por fama i erdhi në 1950 me "Një digë mbi Paqsor" (Un barrage contre le Pacific) ku ndihen ndikimet e leximeve të autorëve amerikanë Hemingëay e Steinbeck përpos atij të italianit Cesare Pavese.
Duras është autore e shumë tregimeve të shkurta, filmave, sidomos, romaneve, përfshi best-sellerin e saj autobiografik, L'Amant botuar në 1984, që i dha çmimin pretigjioz Goncourt po atë vit. Pas xhirimit të filmit me të njejtin titull, Duras botoi një roman tjetër: L'Amant de la Chine du Nord (ku, dhjetë vite më pas, shkruan të njejtën histori).
Veprat e tjera në film janë: Le Ravissement de Lol V. Stein; India Song 1975. Është edhe autorja e skenarit të 1959s Hiroshima mon amour, me regjinë e Alain Resnais.
Veprat e para të Duras janë të shkruara në mënyrë shumë konvencionale: 'romanticizmi' i tyre u kritikua nga Raymond Queneau; me Moderato Cantabile përuron një periudhë të gjatë eksperimentimi, të lidhur me Nouveau roman.
Vdiq në moshën 81 vjeçare, dhe prehet në varrezën e Montparnasse.

Njeriu i ulur në korridor

BURRI DO TË na qenkej ulur nën hijen e korridorit përballë derës së hapur nga jashtë.
Sheh një grua që është shtirë pak metra larg tij mbi një shteg gurësh. Përreth tyre, një kopsht që bigëzohet papritur drejt një lugine, ultësirë e gjerë e zhveshur nga pemët, fusha përbri një lumi. Peizazhi mund të shihet deri tek lumi. Mandej, në largësi të madhe dhe deri në horizont, është një hapësirë e pasigurt, një mjegullnajë e përhershme e pamatë që mund të jetë ajo e detit.
Gruaja ka ecur mbi kreshtën e rrëpirës përpara lumit dhe mandej është kthyer aty ku është tani, e shtirë në diell përpara korridorit. Dhe ajo nuk mund ta shohë burrin, e ndarë siç është nga brendia errcake e shtëpisë, e verbuar nga shkëlqimi i verës.
E pamundur të thuash nëse i mban sytë të mbyllur apo të pulitur. Ngjan se është duke pushuar. Dielli është sakaq shumë i fortë. Gruaja ka një fustan të çelët, prej mëndafshi të çelët, të grisur përpara që e shplon. Poshtë mëndafshit, trupi ishte lakuriq. Fustani mbase do të kishte qenë i bardhë i zbërdhylët, i pazakontë.

Kështu do të na paskej bërë ajo, ndonjëherë. Dhe ndonjëherë paskej për të bërë edhe ndryshe. Gjithmonë në një mënyrë ndryshe. Kjo është ajo çka shoh prej saj.
Nuk do paskej thënë asgjë, nuk do paskej parë asgjë. Përballë burrit të ulur në korridorin e errët, poshtë qepallave ajo është krejt e kyçur. Ajo e di se ai e sheh, ngaqë sheh çdo gjë. E di symbyllazi siç e di unë, unë që shoh. Kjo është një siguri.

Shoh se këmbët e saj deri atëherë të braktisura dhe gjysmë të palosura me neglizhencë të dukshme, shoh se ajo i mbledh, i bashkon gjithmonë e më fort me një lëvizje të vetëdijshme, të mundimshme. I shtrëngon kaq fort sa trupi i shformohet dhe pak e nga pak humbet vëllimin e tij të zakonshëm. Dhe mandej shoh se përpjekja pushon papritur dhe, bashkë me ‘të, çdo lëvizje. Papritur trupi ka linearitetin e një imazhi përfundimtar. Me kokën e përkulur mbi krahë, gruaja është ngrirë në këtë pozë gjumi. Para asaj burri që hesht.

Përpara tyre, luginat e gjera të pandryshueshme që shohin nga lumi. Vijnë retë, përparojnë kompakte, ndjekin njëra-tjetrën me ritëm të ngadaltë dhe të rregullt. Ecin në drejtim të anës së lumit kah pafundësia e papërcaktuar. Hijet e tyre të zbehta janë të lehta mbi fusha, mbi lum. Nga shtëpia mbi kreshtë nuk vjen asnjë zhurmë.

Ajo do paskej filluar të lëvizë prapë. Dhe do e paskej bërë ngadalë, gjatë gjatë, përpara atij që e sheh, në korridorin e terratisur, kaltërsia e syve që pijnë dritën të ngulur mbi ‘të. Ajo e din.
Shoh se tani i ngre këmbët dhe i largon nga pjesa tjetër e trupit. E bën po ashtu siç i ka mbledhur, me një lëvizje të vetëdijshme dhe të mundimshme, me aso force sa trupi, ndryshe nga përpara ngjan i gjymtuar për së gjati, i shformuar deri tek një shëmti e mundshme. Dhe sërish ngrihet kështu, teksa i është dhënë atij. Koka është gjithmonë e kthyer nga ana tjetër, e përkulur mbi krahë. Ajo mbetet në këtë pozë të pacipë, shtazore. Është bërë e shëmtuar, është bërë ajo që do të ishte sikur të kishte qenë e shëmtuar. Është e shëmtuar. Dhe tani është aty, brenda shëmtisë.
Shoh ishullin e seksit mes buzëve të hapura, shoh se i gjithë trupi i forcohet përreth me një epsh të zjarrtë. Nuk e shoh fytyrën. Shoh bukurinë tek pluskon, e pavendosur, përreth fytyrës por nuk mundem dot ta bëj ti ngulitet deri sa ti bëhet tek vetja. Shoh formën vezake të përkulur mënjanë, sipërfaqen e fytyrës shumë të pastër, intensive. Besoj se sytë e mbyllur duhet të jenë të gjelbër. Por ndalem tek sytë. Dhe megjithëse arrij ti mbaj gjatë në të mijtë nuk ma japin tërësinë e fytyrës. Fytyra ngelet e panjohur. Shoh trupin. E shoh të gjithin në një plan të parë të dhunshëm.
Grafullon djersë, është i zhytur në një dritë dielli të bardhë për tmerr.
Burri do paskej pritur akoma.
Mandej ajo do paskej ardhë. Forca e diellit është e tillë sa për ta duruar ajo bërtet. Kafshon atë pikë të krahut ku fustani është i grisur dhe bërtet. Thërret, një emër. Don që ai të vijë.
Dëgjojmë, ajo dhe unë, se dikush po ecën. Se burri ka lëvizur. Se ka dalë nga korridori. Unë e shoh dhe ia them, i them se ai po vjen. Se ka lëvizur, se ka dalë nga korridori. Se lëvizjet e tij janë në fillim të befta, të shpejta, thua se s’din më ecë, e mandej, bëhen të ngadalta, shumë të ngadalta, me një ngadalësi të tepruar. I them se po vjen. Se është aty. Se shoh kaltërsinë e syve të tij që shohin drejt saj, drejt lumit.

Është ndalur përpara saj, bën hije mbi formën e saj. Përmes qepallave, ajo rrok me siguri terratisjen e dritës, siluetën e lartë të trupit të drejtë mbi të hija e të cilit e burgos.
Pauza e flakës së diellit bën ta qetësojë gojën që kafshon fustanin. Ai është aty. Gjithmonë me sytë mbyllur, ajo e lëshon fustanin, i kthen krahët përgjatë trupit, përgjatë linjës fluide të ijeve, ndryshon hapjen e këmbëve, i drejton korthi kah ai që ai të shohë edhe më shumë, të shohë mbi seksin e saj të stërhapur gjithçka mund të shihet, të shohë dhe diçka tjetër, së bashku, diçka prej saj, që del që aty si një gojë që vjell, përbrendësore.
Ai pret. Ajo e kthen fytyrën me sytë e mbyllur në drejtim të hijes dhe pret edhe vetë. Atëherë, në të tijën, ai e bën.
Ai e bën së pari mbi gojë. Vrushkulli përhapet mbi buzë, mbi dhembët e afruar, stërket në sy, dhe në flokë dhe mandej zbret përgjatë trupit, përmbyt gjinjtë, gjithaq i avashtë për të ardhur. Kur arrin seksin, rigjallërohet papritur, përplaset në atë nxehtësi, përzihet me lëngjet e tij, shkumëzon dhe mandej shkrehet. Sytë e gruas çelen pa shikim dhe mandej mbyllen prapë. Të gjelbër.
Unë i flas dhe i them atë çfarë bën burri. I them edhe çfarë po ndodh me ‘të. Të shohë, është ajo çka dua.
Me këmbë, burri e rrokullis trupin e saj mbi shtegun prej gurrash. Fytyra është e kthyer kah toka. Burri pret dhe mandej rifillon, e rrokullis trupin andej këndej, me një brutalitet të ruajtur keq. Ndalon ndonjë sekondë për të marrë prapë kontrollin, mandej rifillon. E largon trupin për ta afruar pastaj tek vetja me ëmbëlsi. Trupi është i bindur, i lëvizshëm, i lejon ato trajtime a thua se i ka rënë të fikët, mund të thuash pa e ndjerë, rrokulliset mbi gurrat dhe ngelet aty kur arrin tw firet lwvizja.
Papritur e gjithë kjo ka pushuar.
Forma është aty, e zhbërë, larg prej tij. Burri e sheh dhe e arrin. At’here sikur të gatitej për ta rrokullisur prapë andej këndej, burri e vendos këmbën mbi të dhe përnjëherësh ngrihet.
Do i paskej vënë këmbën e zbathur mbi një pikë çfarëdo të formës, sipas rastit, pranë zemrës, dhe pa pritur qenkej ngrirë. Mishi i gjinjve është i butë dhe i ngrohtë, aty zhytet.
Burri nuk lëviz.
Do paskej çuar kokën dhe shikuar kah lumi. Dielli është i fortë, ngulmues, me vëmendje të madhe burri vështron pa parë atë që i paraqitët syve të tij. Thotë:
“Të dua. Të dua ty.”
Këmba do paskej shtypur mbi trup.
Koha zgjâhet, ngatërrohet me pafundësinë e papërcaktuar. Burri nuk do paskej ndjerë frikë. Vështron, gjithmonë pa parë atë çka i paraqitet syve të tij, verbimin e dritës ajrin që dridhet.
Ajo është poshtë tij, e vëmendshme me spazmë, mund të thuhet, për ngjarjen në ndodhje.
Pa gjest, me gojën që kafshon krahun e ngjitur te mëndafshi i fustanit, ajo ia percepton progresionin, trysninë e këmbës mbi zemër. Sytë do qenkëshin mbyllur prapë mbi atë vetëtimë gjelbërsie. Poshtë këmbës së zbathur është balta e një moçali, një fërgëllimë uji, e shurdhët, e largët, e papreme. Forma është e zhbërë, butake, si e thyer, nga një inerci tmerruese. Këmba shtyp më fort, prek kafazin e brinjëve, shtyp prapë.
Ajo ka bërtitur. Ai ka dëgjuar një britmë. Ka kohë për të dëgjuar së britma nuk pushon, për të dëgjuar edhe se firet. Dhe teksa beson se ka akoma kohën për të zgjedhur, këmba ngurron dhe shqitet rëndshëm nga trupi, ndahet nga zemra nën impulsin e britmës.
Burri do e paskësh lëshuar prapë veten mbi poltronë në korridorin errëcak.
Këmbët e gruas do qenkëshin ndarë dhe mandej do kishin rënë, të këputura. Ajo kthehet rreth vetes, bërtet prapë dhe rropatet në ofshama të gjata dhe të ngadalta. Dënesa e saj është zë lartë dhe ankuese, kërkon akoma shpagë, kërkon që ai të vij, dhe mandej, beftë, hesht.

Dielli do e paskësh ndriçuar deri në brez. Shoh formën e tij në korridor, është e zhytur në hije, pothuajse pa ngjyrë. Koka është e braktisur mbi shpinoren e poltronit. Shoh se është i këputur nga dashnia dhe nga dëshira, se ka një zbehtësi të pabesueshme dhe se zemra e tij rreh në sipërfaqen e tërë trupit. Shoh se dridhet. Shoh atë që ai nuk sheh dhe që gjithsesi mund të pikaset dhe shihet përpara korridorit, ato brezare kaq të bukura tekëndej lumit dhe atë pafundësi ngjyrë mëllage prorë në mjegullën që duhet të jetë ajo e detit. Lakuriqësia e luginës, drejtimi i shiut duhet të jetë ai i detit. Dhe kjo dashni kaq e fortë. E di, di për këtë dashni kaq të fortë. Kurse detin nuk e shoh. E di se është atje poshtë, përtej asaj që burri dhe gruaja mund të shohin.

Do e paskej parë teksa ai vinte pranë, fantazmë e zbehtë, nga shtegu i gurëve.
Për një çast ajo do paskej ngelur dhe mbështetur në shtalkën e derës para se të futej në flladin e korridorit. Do e paskej parë. Sikundër ajo pak çaste përpara, ai do i falej shikimit të saj me symbyllur. Duart janë të palëvizshme, të vendosura mbi krahët e poltronit. Do të paskej veshur, ka veshur, pantallona pambuku blu që ka hapur dhe nga të cilat “ai” del. Ka një formë të përçudshme dhe brutale si zemra e burrit. Dhe, sikundër zemra e tij, pulson. Formë parake, e padiferencuar, e gurëve, e likeneve, formë e pakujtesë, e mbjellë te burri që përreth saj rropatet, dhe është pranë lotëve, dhe gërthet.

Dëgjoj se gruaja i flet burrit.
“Të dua.”
Dëgjoj atë t’i përgjigjet se e din:
“Po.”
Shoh se ajo lëviz dhe po i kalon në të sajën tre hapat që e ndajnë nga burri. Shoh prapë se ai skicon një gjest arratie dhe lëshohet prapë në poltronë. Mandej nuk shoh më asgjë. Vetëm faktet.
Ajo i ka ardhur pranë, është kruspulluar mes këmbëve të tij dhe sheh “atë”, vetëm “atë”, në hijen që në të sajën ajo i bën me trup. Me kujdes e nxjerr plotësisht në lakuriqësi. Heq mënjanë mbulesën. Nxjerr pjesët më të fshehta. Largohet lehtas, e nxjerr në dritë.
Shoh se burri ka ulur kokën dhe e sheh, sheh bashkë me gruan këtë spektakël të vetes. “Ai” vazhdon të pulsojë, rreh nën ritmin e zemrës. Përmes delikatesës së lëkurës që e mbulon shpaloset e zymtë rrjeta e gjakut. Është plotë me endje, i mbushur me kënaqësi më shumë seç mundet, dhe kaq i pamjaftueshëm për ta mbajtur veten sa ngurroje ta shtrëngoje.
Burri dhe gruaja e shohin, së bashku. Dhe teksa shohin nuk bëjnë asnjë gjest, akoma nuk e prekin.

Dhe shoh akoma, më andej, një vend pa pemë, një vend të veriut. Shoh se deti duhet të jetë i qetë dhe i nxehtë. Një nxehtësi e kiartë ujërash të zhngjyrosura. Nuk ka më ré mbi lugaja, por prorë ajo mjegulla largësore. Është një peizazh që ndjek vetveten, që s’prân së pami dhe së ripami veten, papushim, në një lëvizje të përhershme, pa fund.

Ajo do paskej bërë përpara ngadalë, do paskej çelur buzët dhe përnjëherësh, do paskej kapur skajin e butë dhe të lëmuar, do e paskej marrë të tërin. Dhe mbi rrethin e majës do paskej mbyllur buzët. Goja e saj do qenkej mbushur. Aq e madhe është ëmbëlsia sa sytë i mbushen me lotë. Shoh se asgjë si afrohet forcës së kësaj ëmbëlsie përveç ndalesës formale për ta lënduar. E ndaluar. Ajo nuk mund ta marrë më shumë se kaq. Mundet vetëm ta ledhatojë me kujdes me gjuhë duke e mbajtur mes dhëmbëve. Dhe shoh këtë: Se ajo që zakonisht është në shpirt ajo e ka në gojë, në këtë gjë të përçudshme dhe brutale. E kapërdinë në shpirt, ushqehet me të, ngopet në shpirt. Teksa krimi është në gojën e saj, ajo mundet thjeshtë ta drejtojë, ta përudhë drejt endjes, duke e mbajtur mes dhëmbëve, e gatshme. Me duar e ndihmon të vijë, të vijë prapë. Por duket se “ai” nuk din të vijë sërish. Burri bërtet. Mbërthen me duar flokët e gruas, përpiqet me e shkul që andej, por nuk ka më forcë dhe ajo, ajo nuk do ta lëshojë.
Burri. Koka e shqitur nga trupi gjëmon, e braktisur dhe xheloze. Ankimi i saj bërtet, kërkon të vijë, të kthehet tek ai, bërtet kontradiktën torturuese të një dashnie kësoje. Për atë, gruan, kjo nuk ka rëndësi. Gjuha e saj zbret drejt atij feminilitetit tjetër, mbërrin aty ku ajo bëhet më e fshehtë dhe mandej me durim ngjithet prapë deri sa rifillon dhe mban prapë në gojën e saj atë që ka braktisur. Dhe e mban gati deri sa ta gëlltisë në një lëvizje thithje të vazhdueshme. Ai nuk bën përpjeke të tjera. Me sytë e mbyllur, vetëm, i palëvizshëm, bërtet.
Atje sipër, britma, gjëmimi bëhet më i mprehtë, fillimisht gati fëminor dhe mandej më i thellë, aq i dhimbshëm sa gruaja duhet ta lëshojë. Ajo mënon, tërhiqet, i mbledh kofshët më pranë vetes, i hap dhe sheh dhe frymon erën e lagësht dhe të vakët. Dhe mënon, me fytyrën e zhytur në atë që ai nuk din nga vetja, frymon gjatë erën krupëndjellëse.

Shoh se ai e lë të veprojë dhe vështron prapë bashkë me të. Se e sheh të veprojë, i jepet me aq sa mundet dëshirës së saj. Se i ofron asaj të uriturës burrin që ai është. Tashti, është në flokët e gruas që “ai” pulson dhe lëngëzon, gjithmonë me ritmin e zemrës.
Burri bërtet mbyturazi, gjëmon nga një lumturi e papërballueshme.
Qielli rend ngadalë në drejtkëndëshin e portës së hapur. Përparon kompakt me shpejtësinë e ngadaltë të tokës, si duket. Grumbuj resh me konture të përcaktuara shtyhen në drejtim të pafundësisë.
Me gojën e hapur, me sytë e mbyllur, ajo është në shpellën e burrit, e mbyllur në të, larg prej tij, e vetmuar, në errninë e trupit të burrit. Dhe nuk e din më shumë mirë atë që po bën, as atë që po thotë, beson gjithmonë se mund të bëhet akoma ndryshe. Dhe puth. Aty ku mbretëron era krrupëndjellëse puth, lëpin. Emërton gjërat, shan, bërtet fjalë në ndihmë. Dhe prapë hesht, dëshpërohet, zemërohet me të gjitha forcat e saj deri sa duart e burrit e shtyjnë dhe e përmbysin. Ai i shkon pranë. Zgjatet mbi të, e penetron gjatë, qëndron akoma aty, i palëvizshëm teksa ajo qan.

Sapo e shijuan. Tani janë ndarë. Gjatë, përtokë, asnjë kontakt mes tyre. Dyshemeja është e freskët, e ndal epshin. Ajo qan akoma, me hope, dënesje foshnjarake.
Ai kthehet ngadalë drejt saj dhe me këmbë e merr kah vetja. Qëndrojnë kështu. Ai i thotë se do të donte të mos e dashuronte më. Ajo nuk përgjigjet më. Ai thotë se një ditë do e vrasë.
Nuk ndodh asgjë, vetëm rrëmuja dhe palëvizshmëria e trupave të tyre të zhbërë, vetëm ajo fjalë që ai i thotë prapë, pa fund.

Janë të shtirë në korridor si të fjetur teksa diçka tjetër përgatitet në grafullimin e ngadaltë të dëshirës. Me gjeste me zor të perceptueshme burri dhe gruaja po aviten prapë. Lëkurat, djersët në prekje, fytyrat, goja e saj, e rigjetur nga ai. Rrinë kështu të bashkuar, në pritje. Dhe mandej ajo thotë se dëshiron të rrifet, mbi fytyrë, thotë, ia kërkon: eja. Ai e bën, vjen, ulet pranë saj dhe e sheh akoma. Ajo thotë: më godite, fort, si qëparë në zemër. Thotë se do të donte me vdekë.
Ja, drejtkëndëshi i portës së hapur është zënë nga trupi i ulur i burrit që ka për të goditur.

Nga pafundësia e papërcaktuar vjen një mjegullnajë, një ngjyrë vjollcë e takuar përgjatë shtigjeve të tjera, në vende të tjera, në lumenj të tjerë, në musonet e largëta prurës shiu.

Dora e burrit çohet, bie prapë dhe fillon të shpullosë. Fillimisht ngadalë mandej thatë. Dora rreh fillimin e buzëve mandej, gjithnjë e më fortë godet mbi dhëmbët. Ajo thotë se po, kjo është ajo çka don. Dhe e ngreh fytyrën për t’ia ofruar më mirë goditjeve, e bën më të hapur, më në dispozicion të dorës së burrit, më materiale.
Pas nja dhjetë minutash, burri dhe gruaja do qenkëshin konfiguruar në një saktësi paralele.
Ai godet prorë e më fortë.
Dora zbret, rreh gjinjtë, trupin. Ajo i thotë se po, është kjo, kjo është ajo çka don. Nga sytë zbresin lotë. Dora godet, rreh, gjithmonë e më e sigurt, tashmë po lëviz me një shpejtësi mekanike.
Fytyra është boshatisur nga çdo shprehi, është trullosur, nuk bën më asnjë rezistencë, braktisur, varet mbi qafë si një gjë e vdekur.

Shoh se edhe trupi e lë veten të goditet, se është i braktisur, përtej çdo dhimbjeje. Se burri shan dhe rreh. Dhe mandej beftë i bërtet, frika.
Dhe mandej shoh këta njerëz anijembytur në heshtje.

Shoh tek mbërrin bojëviollca, shoh se ja mbërrin amës së lumit, se qielli është i mbuluar, i frenuar në rrjedhën e tij të ngadaltë të pafundësisë. Shoh se të tjerë shohin, të tjera gra, se të tjera gra tani të vdekura kanë parë në të njëjtën mënyrë të çohen dhe fashiten musonet e verës përpara lumenjve të rrethuar me orizore të zymta, përballë amash të gjera dhe të thella. Shoh se nga bojëvjollca vjen një stuhi vere.
Shoh se burri qan i shtrirë mbi gruan. Nga ajo shoh vetëm palëvizshmërinë. Ndoshta flen, nuk e di, nuk di asgjë.

e përktheu: A. Cani

*special thanks
to Besiana B. për shtypshkrimin

(nga gjashte tregimet e ketij numri, ky mendoj se asht ma perfaqesuesi)

Nje gjuhe e vdekur e se ardhmes / Libri

2009-11-14T23:42:00.000-08:00

Ndërgjegje estetike

Këto ese nuk janë as filozofi, as psikologji dhe aq më pak politikologji. Ato janë thjesht letërsi. Një letërsi që jeton dhe lëviz brenda vetvetes, duke qenë e ndërgjegjshme për një gjë të tillë.
Sigurisht që këtu nuk bëhet fjalë për ndonjë vetëmjaftueshmëri të mbyllur dhe të burgosur në arrogancën e saj të verbër, por për një nivel të lart ndërgjegjësimi. Ndërgjegjësim që kërkon të ndërgjegjësojë. Ndërgjegje!
Kjo ndërgjegje e paraqitur në mënyrë konstante dhe të përqendruar tek këto ese (të cilat megjithëse janë të ndryshme nga pikëpamja tematike, rrezatojnë të njëjtin shqetësim), nuk është tautologji, nuk është retorikë, nuk është abstraksion. Ajo nuk është gjithashtu as një halucinacion i papërcaktuar që shformon dhe shpërqendron trajtat e shqetësimit burimor të këtyre eseve. Në këtë rast, kjo ndërgjegje, që është manifestim i shqetësimit nga i cili ajo ushqehet, ka një natyrë të përcaktuar dhe të mirëfilltë, ajo është: Ndërgjegje estetike.
Një ndërgjegje estetike që e propozuar përmes mënyrash të larmishme (shqipe jo standarde, stil poetik, argumentime sintetike etj.), është shprehje e një shqetësimi estetik; pra, ajo që vihet re qartë në këtë kontekst është se problemi është estetik. Sipas shkrimtarit dhe shkruesit të këtyre eseve, problemi që qëndron në themel të gjithë problemeve, ose problemi i problemeve, është ky: Shqiptari është estetikisht i gjymtuar! Shqipëria është një vakum estetik!
Në lidhje me këtë problem qartësisht të dhimbshëm, esetë e A. Canit na këshillojnë pothuajse unanimisht, se terapia e vetme për këtë sëmundje është edukimi estetik.
A do të thotë kjo se duhen edukuar shqisat? A edukohen shqisat? Ç’do të thotë një gjë e tillë?
Shqiptarët (këtu po evitojmë termin “populli shqiptar”, sepse ky i fundit është tepër problematik dhe arbitrar për t’u marrë si i mirëqenë), e pranojnë dhe e pohojnë se kanë mangësi të mëdha kulturore, politike, historiografike dhe intelektuale, këtë ua bëjnë të qartë pothuajse çdo ditë edhe analistët e tyre të palodhshëm llafazan, këta zhigolo qesharakë të opinionit publik që e kalojnë tre çerekun e jetës së tyre nëpër kafene dhe televizione. Por ajo që nuk kanë kuptuar këta zhigolo llafazanë dhe dëgjuesit e tyre apatikë, është se trualli mbi bazën e të cilit hedhin themelin të gjitha përmasat e sipërpërmendura të jetës komunitare të vetëprojektuar përmes transhendimit të vetvetes në aktin e këtij vetëprojektimi (d.m.th. komuniteti njerëzor), është përmasa estetike. Estetikja, që për Platonin do të ishte një tejkalim problematik i abstraksionit të tij steril dhe që për Kantin do të ishte një subspecie e paklasifikueshme ndërmjet shqisoresh dhe mendores, është themeli i vetisë që ka njeriu për të transhenduar vetveten. Ajo është dukuria në të cilën shqisa (niveli parësor i të qenit) kapërcen vetveten duke shpalosur terrenin në të cilin çdo ndërprerje (çdo dualizëm si ai materie-shpirt, subjekt-objekt, interioritet-eksterioritet etj.) tretet në një vijimësi pa kufij. Është pikërisht kjo vijimësi pa kufij trualli ku merr trajtë çdo konstruksion i konstruktit të njerëzores. Prandaj, duhet zhvilluar dhe ruajtur ndjeshmëria ndaj kësaj vijimësie të pandërprerë tejpërmasore (që ndryshe quhet jetë), në të cilën bazohen të gjitha përmasat e njerëzores. Dhe, kjo ndjeshmëri ndaj jetës është pikërisht arti, i cili nuk është një shtojcë luksoze në raport me veprimtaritë e tjera njerëzore, por është burimi origjinar i tyre. Jo më kot grekët antikë e konsideronin çdo veprimtari njerëzore si lloj arti, sepse për ‘ta arti ishte burimi i njerëzores ku veprimtaritë e tjera të saj ishin degëzime të këtij burimi.
Këtu pra konsiston, pak a shumë, ai që quajtëm edukim estetik, për të cilin ka aq shumë nevojë shoqëria jonë.
Por, e gjitha kjo nuk mund të bëhet duke injoruar gjuhën dhe artin e fjalës (letërsinë) që mbruhet në ‘të dhe me ‘të.
Gjuha është përmasa themelore në të cilën farkëtohet njerëzorja. Arti i fjalës është dukuria përmes të cilës gjuha çlirohet dhe pasuron mundësitë e vetvetes duke bërë që të pasurohet forma njerëzore e të qenit. Për Hajdegerin tek poezia gjuha i afrohet maksimalisht Qenies, por ndoshta do të ishte më me vend të thoshim, se tek poezia(1) gjuha i afrohet maksimalisht jetës. Kjo e fundit është tepër e qartë tek shkrimet e A. Canit; ato janë bulza jetësore. Kjo është arsyeja pse unë preferoj t’i konsideroj ato si letërsi, sepse ato janë art fjale.
Duke kuptuar këtë, nuk është tashmë e vështirë të marrim me mend pse autori i kësaj përmbledhje me ese kritike nuk i beson gjuhës standarde, që për ironi të fatit akademizmi i kalbur komunist na e ka shitur për gjuhë letrare. Gjuha standarde nuk është letrare. Ajo nuk mund të jetë e tillë, sepse është një konstruksion artificial i larguar nga bota jetësore, e krijuar për të mohuar dhe fshehur ekzaltimet magjike të kësaj bote, të cilën diktatura enveriste kërkonte ta mposhtte(2) duke e mbytur me duart e saj të përgjakura.
Gjuha standarde, mjeti me anë të cilit totalitarizmi enverist kërkoi të konsolidonte pushtetin e tij, i përvidhet jetësores dhe ndoshta ajo është shkaku kryesor i gjymtimit estetik të shqiptarit (por natyrisht jo i vetmi).
Ky është shqetësimi i shkrimeve të A. Canit, shqetësim përmes të cilit ai kërkon të ndërgjegjësojë ata që duan dhe dinë të ndërgjegjsohen.

1. Këtu me poezi nënkuptojmë të gjitha format dhe gjinitë e letërsisë dhe jo vetëm mënyrën e të shkruarit në vargje.
2. Sepse në thelb çdo diktaturë i kundërvihet jetës, duke qenë se ka frikë prej saj.

Armand Dedej

Debord - Shoqeria e Spektaklit - Botime Gaid Margot

2009-10-23T10:41:00.000-07:00

Parathënie për botimin e tretë francez

Shoqëria e spektaklit është botuar për herë të parë në Paris në nëntorin e 1967, pranë botuesit Buchet-Castel. Trazirat e 1968-s e bënë të njihet. Libri, të cilit nuk i kam ndryshuar as një presje, është rishtypur duke filluar nga 1971 tek Éditions Champ Libre, që kanë marrë emrin Gérard Lebovici në 1984n, pas vrasjes së botuesit. Rishtypjet kanë vazhduar rregullisht deri më 1991. Edhe ky botim ka ngelur rigorizosht identik me atë të 1967s. Po ky rregull do ruhet, natyrisht në rishtypjen e veprave të mia tek Gallimard. Nuk jam njeri që kalon kohën duke korrigjuar veten.
Një teori e tillë nuk duhet ndryshuar, për aq kohë sa të mos jenë shkatërruar kushtet e përgjithshme të periudhës së gjatë historike të cilën kjo teori ka qenë e para që e ka përcaktuar me saktësi. Zhvillimet e kësaj periudhe nuk kanë bërë tjetër veçse kanë verifikuar dhe ilustruar teorinë e spektaklit paraqitja e të cilës, e përsëritur këtu, mund të konsiderohet në të njejtën mënyrë si historike në kuptimin më pak të ngritur: ajo dëshmon ato që kanë qenë pozicionet më ekstreme të epokës së betejave të 1968-s, dhe pra gjithë sa ishte e mundur të dihej mbi 1968-n. Ata që atëherë ishin më të verbuar kanë mundur me mësue në vazhdim, falë zhgënjimeve të ekzistencës së vet, atë çka donin me thanë «mohimi i jetës që është bërë i dukshëm», «humbja e cilësisë» e lidhur me formën-mall dhe «proletarizimi i botës».
Nga ana tjetër kam shtuar, në kohën e vet, vëzhgime të tjera në lidhje me risitë më domethanëse që duhet të dilnin në pah nga evolucionet e të njejtit proces. Në 1979n, me rastin e një parathënie’ të destinuar për një përkthim të ri italian, trajtova transformimet efektive të vetë natyrës së prodhimit industrial, sikurse për teknikat e qeverisjes, që po fillonin të autorizonin përdorimin e forcës spektakolare. Në 1988, Komentaret ndaj shoqërisë së spektaklit kanë përcaktuar në mënyrë të prerë se «ndarja botërore e detyrave spektakolare» e përparshme, mes mbretërive rivale të «spektakolares së përqendruar» dhe të «spektakolares së shpërhapur» ishte mbyllur tashmë, në avantazh të shkrirjes së tyre në formën e përbashkët të «spektakolares së integruar».
Kjo shkrirje mund të përmblidhet në mënyrë koncize duke korrigjuar thezën 105 që, në lidhje me atë që ishte verifikuar para 1967s, dallonte akoma format e përparshme mbi bazën e disa praktikave të kundërvëna. Pasi është ribashkuar në godi Thyerja e Madhe e pushtetit klasor, duhet thënë se praktika e unifikuar e në spektaklin e integruar, sot, ka «transformuar ekonomikisht botën» ndërsa «transformonte perceptimin në sens policor». (Me këtë rast edhe policia është krejtësisht e re.)
Është vetëm e vetëm ngaqë kjo shkrirje kishte ndodhur në realitetin ekonomik-politik të tërë botës, që bota mund të deklarohej më në fund zyrtarisht e bashkuar. Është edhe ngaqë situata ku ka mbërritur në shkallë botërore pushteti i ndarë është kaq e rëndë, që kjo botë kishte nevojë për tu unifikuar sa më shpejt; për të marrë pjesë si një bllok i vetëm në po atë organizim konsensual të tregut botëror, të fallsifikuar dhe të garantuar në mënyrë spektakolare. Dhe në përfundim nuk do unifikohet fare.
Burokracia totalitare, «klasë dominuese zëvendësuese e ekonomisë së tregut», nuk kishte besuar kurrë shumë tek fati. E dinte se ishte një «formë e nënzhvilluar e klasës dominuese», dhe ushqente ambicje më të larta. Theza 58 kishte përcaktuar prej kohësh aksiomën që vijon: «Rrënja e spektaklit është në terrenin e ekonomisë së bërë të bollshme, dhe është prej andej që vijnë frutat që priren më në fund të dominojnë tregun spektakolar.»
Është ky vullnet modernizimi dhe unifikimi i spektaklit, i lidhur me të gjithë aspektet e thjeshtimit të shoqërisë, që në 1989n e ka çuar burokracinë ruse të konvertohet papritur, dhe në mënyrë unanime, te ideologjia aktuale e demokracisë: si me thanë tek liria diktatoriale e Tregut, e zbutur nga përnjohja e të Drejtave të njeriut spektator. Në Perëndim askush nuk ka gjetur asgjë për të thënë mbi domethanien dhe pasojat e një ngjarjeje mediatike kaq të jashtëzakonshme. Nuk është bërë fjalë për të regjistruar tjetër përpos aparencës së njëfarë trandje gjeologjike. Datohet fenomeni, dhe bëhet sikur është kuptuar me themel, duke u kënaqur së përsërituri një sinjal shumë të thjeshtë – rënien-e-murit-të-Berlinit –, i padiskutueshëm si gjithë sinjalet e tjera demokratike.
Në 1991shin, efektet e para të modernizimit janë shfaqur me zhbërjen e Rusisë. Aty shprehet, më qartë edhe se në Perëndim, rezultati katastrofik i evolucionit të përgjithshëm të ekonomisë. Trazirat janë vetëm pasoja. Kudo ka me u shtrue po ajo pyetje për tu pasur frikë: si t’i bëjmë të varfërit të punojnë, atje ku iluzioni e ka tradhuar forcën dhe forca është mposhtur?
Theza 111, duke përnjohur simptomat e para të një rënieje ruse nga e cila sapo kemi parë shpërthimin final, dhe duke paralajmëruar zhdukjen e ardhshme të një shoqërie botërore që, mund të thuhet sot, do e fshijë veten nga memoria e kompjuterit, shpallte gjykimin strategjik që vijon, të cilit do jetë e udhës t’ia njohim korrektësinë: «Dekompozimi botëror i aleancës së mistifikimit burokratik është, në analizë të fundit, faktori më i sfavorshëm për zhvillimin aktual të shoqërisë kapitaliste».
Duhet lexuar ky libër duke mbajtur në mend se është shkruar me qëllimin e saktë për me damtue shoqërinë spektakolare. Nuk ka thënë kurrë asgjë të tepërt.

Guy Debord
30 qershor 1992

Per foton tande ku ti po puth femijet

2009-09-29T13:29:00.000-07:00

Diçka ma e gjallë dhe ma fort andje
Se harmonia e thjeshtë
E rrin ma nalt edhe se hiri i prekjes sate
Bahet e lehtë si ftyra e Maries
E thellë mandej
Bahet e fortë flori.

S’asht ambëlsi’ e gjumit
as hidhënim’ i gjalljes
e ia kalon luksit të çdo rinie
atij – iluzionit – ku ne jermojmë
në çdo hap

mbase je ti krejt!
Se mbase koha mundet me u shkrue me dritë
Në ftyrat e fëmijëve
Dhe mundet me u përmallue për nji stinë
As me qenë lumi i Ofelisë

O e zbeta Ofeli e bukura si borë

kërkomë jo mes tullave
të qytetit tand të sheshtë
por ndër baltat e deltave të mia skutariote

prej antemundiash natën ndjej të qamen
e atyne fëmijëve që nuk munden dot me qeshë
pasi në terrinë
s’i sheh dot nana e tyne, nuk kanë lindë

në botën para botës ka pasë diçka nga jeta
dhe atë gja unë vdes po ta harroj

të kërkova në dimën mes luleve të borës
ti kishe frymën e harabelit në dritore
dhe e kishe fshehë fytyrën tande mbas premtimit
të një gjurme që asgja s’ka me e fshi

(kjo poezi asht shkrue per se pari ne italisht dhe ky variant i veteperkthyem asht botue te revista Aleph 17)

TREGIM EROTIKOMIK

2009-09-16T08:04:00.000-07:00

E pushta

Herën e parë (për atë ditë) e mbërtheva në bibliotekë. Ishte ora 11.11. Librat të bajnë të marrë, apo jo. Dhe unë qeshë marrosë pas saj për shkak të librave.
Ajo punonte tek libraria ma e bukur në qytet, duke i ndihë të atit. Vinte era sakarinë, një erë që unë e asocioja me plakjen, sadoqë ajo ishte shum e re, dhe era e saj ishte shum e freskët. Për arsye sigurie nuk po e tregoj moshën.
Kishte një push të hollë pothuejse në tanë kurmin. Edhe vetullat i kishte, nëse pranoje se kishte vetulla, prej pushi fin. Një push i sinqertë pjeshke të ardhët. Vinte dhe vetë e ardhët, si hana e plotë. Po gjyslykët e saj! Ah, kristal Babilonie i ujdisun me lot e me mjaltë...
Por gjaja të cilës i kushtonte ma shum kujdes në seks ishte dashnia, dhe gjaja të cilës i kushtonte ma shum vëmendje në dashni ishte seksi. Simbas pikëpamjes së saj të përforcueme me shumëfishimin që njëfarë lenteje për teleskopë i ban gjyslykëve e në përgjithësi shikimit zhbirilues, dashnia ishte njëfarë ritmi, njëfarë harmonie në seks e sipër, kurse seksi ishte njëfarë dashnie, njëfarë dashnie në zjarr e sipër, në bel e poshtë: një dorë mes shalëve apo një një kokërdhok syni që të sheh si me qenë tue të hangër. Dhe kështu më shihte ajo, kur po duheshim (jo thjesht po bajshim gjimnastikë, megjithëse marrëdhania jonë e krahasueme me kërmillësinë e lexuesve te salla, mund të dukej diçka shum sportive dhe aerodinamike) në bibliotekë: i kishte heqë gjyslykët dhe po më hante në sy, teksa unë sigurohesha që ta hante të plotë, nga mbrapa.
Kisha tre muaj që i kërkojsha një natë të plotë dashnie (mundësisht me hanë të plotë), por e bajshim vetëm me raste, nëpër zyra, banjo treni, qendra kulturore etj. Dhe përfundimisht u detyrova ta mbërtheja në bibliotekë. Sigurisht që duke pá kontekstin, duhej t’i shfaqja njëfarë erudicioni edhe në këtë aspekt, ndonji kamasutra të zhdërvjellët si indoevropianë të shkolluem që ishim.
Dikur ajo mu var në qafë, dhe fryma e saj përvëluese avullonte në flokë. Donte me më kafshue, por isha kafshatë e madhe. Donte me më përfshi të gjithin, por vetë po lahej në djersë. Dukej shum nevojtare për dashni, ma shum se kurrë; ishte e çuditshme. Mandej ra fash. Më përqafoi me tanë forcën që i ngelej, dhe unë e mbajta hopa një copë herë të mirë. Ajo zbriti në tokë, u sajua si mundi me teshat dhe flokët, më puthi pallën dhe më mbylli zinxhirin.
Pastaj e mora me lezet dhe shkuam me pi diçka të ftohtë.
Kjo qe pjesa e parë.

Gjatë ndenjës në kafe, më foli për të mirat fizioterapike të seksit si i vetmi lezet i jetës në qytet. Kjo më mallëngjeu. E pashë se për atë ditë s’e kishte ma në mend të studionte, nga mënyra si më shihte. Nuk ishte ngi. Pashë orën. 12 e 12. Atëherë nxora tufën me çelësa dhe zbulova se për fat, e kisha edhe çelësin e shtëpisë së atij shokut që ishte largue për nja dy javë për shkaqe pune dhe punë të tjera. Ishte një apartament-studio. Ai ishte piktor. Çelësin ma kishte dhanë uha se e dinte se herë mbas here më vinte ndonjë nudo që duhej zbërthye.
Shkuam në studio, por as shikimi i fikun i portieres, as mosnjohja e shtëpisë së re, nuk na penguan që t’ia fillojshim prej fillimit. Qysh në korridor. Ajo bani një spakatë siç mund ta bajnë vetëm një balerinë klasike që ia thotë kangës nga mëngjesi deri në darkë, dhe ky profesionalizëm që tregoi, më dha vetësiguri. Kjo qe teknikisht e përsosun. Në një moment ma kafshoi gishtin e mesit, dhe zuni me qeshë. Ia tërhoqa flokët, dhe qafa iu zgjat e iu ba si qafa e mjellmës, e gjatë dhe e pushtë për merak. “Pusht...” më tha kur i ndërrova birë. Bir o bir...!
Ora ishte 13 e 13. Kur ajo mu këput ndër krahë dhe unë u shtriva bashkë me tê mbi divan. Mbas do orësh pushim i doli gjumi. Asaj dhe jo vetëm. Domethanë kur u zgjua, vuni re se kishte kryengritje kah vendet e ulëta, prapë. Malok, më tha. Ma kadalë, farfallë, ia prita, se midis nesh, ti je ma se horny, je porny. Ke të drejtë, tha, dhe zhyti kokën nën mbulesa. Pastaj, filloi me do t’forta. E rroka me tanë forcën, dhe e putha padiskutim me dashni të sinqertë. U krijue një nxehtësi e jashtëzakonshme nën mbulesa dhe në një moment ajo qau. Katarsis, mendova.

E shoqërova të merrte trenin, dhe ia mbusha krahët me dhurata. Ma e veçanta iu duk çanta. Por edhe parfumi s’kish të sharë, jo për gja po e zgjodhi vetë. Për vete bleva një paketë cigare dhe një kopje nga Hustler.
U ktheva më në fund në shtëpinë time. Sa hyna pashë orën mbi mur. 20 e 20. Ditë ma simetrike, s’e ban nata. Shkova prapë te studioja, se kisha harrue diçka timen. Vrejta se ndër mbulesa kishte mbetë pak nga pushi i saj. E mblodha dhe e futa në xhep. E nuhasja rrugës. S’më flihej. Atë natë pothuejse iu dorëzova tundimit me shkue me ndoj kurvë. Mu deshën plot shtatë cigare me i ba ballë. Nuhasja padà pushin e saj.
Mendova njëherë të masturbohesha, pastaj hoqa dorë.

L.A. California, 2006