matrapapupa, RAFINERI E FJALES

2025-11-17T08:10:00.000-08:00

XIII.

AJO QE SHOHIM DHE AJO QE NUK SHOHIM

Hije që të verbojnë, i tillë ishte ky vend befasues.

Rekëtima e detit dëgjohej te kjo guvë. Luhatja e jashtme e frynte, mandej e tryste dhe shfrynte shtresën e ujit të brendshëm me rregullsinë e një frymëmarrje. Të bëhej se pikasje një shpirt misterioz në atë diafragmë të madhe jeshile që çohej e ulej në heshtje.

Uji kishte një kthjellësi magjike, dhe Zhiliati vinte re aty, në thellësi të ndryshme, stacione të zhytura, sipërfaqe shkëmbinjsh në pjerrëtim me gjelbërsi gjithnjë e më të thukët. Disa guva të errëta ishin me gjasë të pasondueshëm.

Nga të dyja brigjet e portikut të nëndetshëm, skica harqesh të ulura, plot me errni, shenjonin guva të vogla anësore, pika hyrje të shpellës qendrore, të hyshme mbase në epokën e zbaticave tepër të ulëta.

Këto zgavra kishin tavane në plan të pjerrët, me qoshe pak apo shumë të hapura. lagatera të vogla, të gjera disa këmbë, të zhveshura nga bëmat e detit, fundoseshin dhe humbeshin nën këto kithtësi.

Aty-këtu barishte të gjata më shumë se një pash valëzoheshin nën ujë me një balancim flokësh në erë. Ndërshiheshin pyje algash.

Jashtë e brenda tallazitjes, e gjithë muraja e shpellës, nga lart poshtë, prej kubesë deri tek fshirja e saj në të padukshmen, ishte e shtruar me këto harlisje të mrekullta të oqeanit, të vënë ré aq rrallë nga syri i njeriut, që lundërtarët e vjetër spanjollë i quanin praderias del mar. Një lëmashk i thantë, që kishte të gjitha nuancat e ullirit, i fshihte dhe i amplifikonte kërcitjet e granitit. Prej të gjitha monopateve vareshin shiritat e hollë të leshterikëve me të cilat peshkatarët bëjnë barometra. Fryma errcake e shpellës i trazonte këto rripa shkëlqimtarë.

Nën këto bimësi fshiheshin dhe shfaqeshin njëherit xhevahiret më të rralla të peshtafit të oqeanit, gur fildishi, stridhje, dibafimitra, kaska, purpure, zhgoja, guaska gjembaçe, stridhje turjela. Zhguajt e këmijve të detit, njësoj si kasolle mikroskopike, ngjiteshin ngado për shkëmb dhe grupoheshin në fshatra, në rrugët e të cilëve vardiseshin shitonët, këto bubuzhelë të valës. Meqë fiçorët mund të hynin me shumë vështirësi në këtë shpellë, aty strehoheshin midhjet. Midhjet janë zonja të rënda, që, tërë qëndisma e tërë stoli, e shmangin kontaktin e vrazhdë dhe joqytetar të turmës së guralecëve. Grumbulli xiglues i midhjeve lëshonte, nën valëzim, në disa drejtime, rrezatime të pakumtueshme përmes të cilave ndërshihej një lëmsh katrimesh dhe sedefeksjesh, dhe prarimesh të të gjitha nuancave të ujit.

Mbi paretin e guvës, pak sipër linjës së pluskimit të baticës, një bimë e mahnitshme dhe e veçantë ngjitej si një bordurë ndaj perdes së leshterikëve, e vazhdonte dhe e plotësonte. Kjo bimë, fijezore, e dendur, e koklavitur në mënyrë të pazgjidhshme dhe thuajse të zezë, i falte shikimit shtresa të gjera të ngurtësuara dhe të errëta, të stërpikura ngado me lule të vogla ngjyrë lapis-lazuli. Në ujë këto lule dukej sikur ngjyroseshin, dhe të bëhej se shihje thëngjij blu. Jashtë ujit ato ishin lule, nën ujë ishin safirë; kësodore vala, duke u ngjitur e duke e përmbytur bazën e shpellës të veshur me ato bimë, e mbulonte shkëmbin me xhevahire.

Në çdo ngritje të valës që fryhej si një mushkëri, ato lule, të lagura, shkëlqenin, në çdo ulje ato fikeshin; ngjashmëri melankolike me fatin. Ishte marrja frymë, që është jeta; mandej nxjerra e frymës, që është vdekja.

Një nga mrekullitë e shpellës, ishte shkëmbi. Ky shkëmb, herë murajë, herë kubé, herë tra ose shtyllë, ishte vende-vende i shëmtuar e i zhveshur, mandej, bash ngjitur, i punuar me gdhendjet më delikate të natyrshme. Diçka shumë mendore përzihej me budallësinë masive të granitit. Ç'artist është honi! Kjo faqe muri, e prerë katore dhe e mbuluar me gunga kishte qëndrimin, shëmbellente me një basoreliev të vagtë; para kësaj skulpture të rrufeshme, ndërmendje Prometeun që i gatit skicën Mikelangjelos. Dukej se me disa goditje çekani gjeniu pat arritur atë që kishte filluar gjigandi. Në vende të tjera, shkëmbi ishte ojnuar si një mburojë saraçene ose i niveluar si një vaskë fiorentinase. Ajo kishte tabela që dukeshin prej bronzi Korinti, mandej arabeska si një portë xhamie, mandej, si një gur runik, gjurmë thonjsh të errëta dhe të pahonepsëshme. Bimë me torse të muskulosura dhe me rrica, që ndërkryqëzoheshin mbi praprimet e likenit, e mbulonin me filigrana. Kjo guvë ndërlikohej me një alhambër. Ishte takimi i egërsisë dhe i arpunimit në arkitekturën e shquar dhe të shformuar të zararit.

Myshqet e mahnitshme të detit vishnin me kadifé qoshet e granitit. Skarpatat qenë të lulëzuara me liane lavjerrëse, të afta mos me ra, dhe që dukeshin inteligjente, aq mirë stolisnin. Milcat me buqeta të çuditshme tregonin tufat e tyre me kast e me shije. Krejt lezeti i mundshëm për një shpellë ishte aty. Drita befasuese edenike që vinte nga poshtë ujit, njëherit gjysmëhije detare dhe rrezatim parajsor, i përngjyrte të gjitha tiparet në njëfarë brerimi vegimtar. Çdo valë ishte një prizëm. Konturet e gjërave, nën ato valë të ylberizuara, kishin kromatizmin e thjerrëzave optike tepër të mysëta; fantazma diellore pluskonin nën ujë. Të bëhej se shihje tek shpërdridhej tek kjo tejpashmëri agullore copa ylberësh të mbytur. Tjetërkund, në qoshka të tjera, kishte mbi ujë një dritëmim hëne. Të gjitha shkëlqimet dukeshin të amalgamuara aty për të bërë kushediçë të verbër dhe natore. Asgjë s'ishte më turbulluese e më enigmatike se ky salltanet në këtë guvë. Ajo që mbisundonte, ishte magjepsja. Bimësia fantastike dhe shtresëzimi i patrajtë përkonin dhe çlironin harmoni. Kjo martesë gjërash të egra ishte e lumtur. Degëzimet kacavareshin me pamjen se harliseshin. Përkëdhelja e shkëmbit të egër dhe e lules së egër ishte e thellë. Shtylla dërdënge kishin për kapitel dhe për lidhje do kordele të hajthme krejt të depërtuara nga mardhi, hamendshe gishta zanash që gudulisin këmbë thopçash, dhe shkëmbi e mbante bimën dhe bima e shtrëngonte shkëmbin me një nur të përbindshëm.

2024-12-10T05:24:00.000-08:00

Mbas vizitash disaorëshe, në studion private të primarit, rreth nji tavoline rrumbullake, specialistët e ndryshëm u mblodhën dhe na thanë se nuk kishin zbulue asgja në veçanti, nuk kishte metastaza, zemra, mëlçia dhe gjithçka tjetër punonin. Carmelo i ndigjonte me nji ngërdheshje në ftyrë, pohonte me kokë në heshtje, në fund i kapun nga humori i tij i pagabueshëm iu kujtue batuta e Petrolinit ndaj mjekëve dhe i tha: "E kuptova: kancer s'ka, zemra asht top, mëlçia top, veshkat top, veç un jam tuj vdekë!"

Shuhej da-kadalë, simptomat mbivendoseshin, dhe mjeku i dorëzuem i bani të ditun se nuk kishte mbetë ma shum kohë. Donte me ditë: "Sa?" Filloi me pyetë ne dhe vedin a ishte e mujtun me pritë tuj ditë se gjithçka po soste. Nuk gjente paqë. Un n'automatizëm total, e siguroja, e ndihmoja me mbledhë ditët, nji me nji, e ndihmoja tuj marrë përsipër çdo mundim, ishte kurrgjasend, kundrejt dhimbjes që erdhi ma vonë. Furia me të cilën e kishte pritë lajmin, u zhduk mejherë, s'e xuni ma ngoje. Kishte vendosë me ndejtë në paqe i qetë, e kisha pyetë ke donte me pa' prej miqve, me numratorin e tij në gjunj i lexova të gjithë emnat.

Pranoi vizitën e disave, tuj refuzue kategorikisht me tokue këdo që do ta transformonte atë tokim në nji lamtumirë të qurravitun. Kaloi disa dit me Jean-Paulin, Giancarloja kalonte me e tokue përditë. Me secilin prej tyne foli tek për tek, tuj iu falëmeshndet si dikush që asht për rrugë. Piergiorgios i la amanet të kujdesej për mue, të më mbështeste në ditët e ardhshme.

Gjashtë muej pa vu gjumë në sy, tek rrekesha me i sigurue çdo përkujdesje, kjeshë përçudë krejt nga ndijimi i çfarëdo emocioni, a ndjenje, që disi mund të më banin me më lëshue zemra. Ngarendja anembanë qytetit dhe shpisë, me pru qeset e gjakut, fusja mbrenda tij ate çka vdekja ia nxirrte jashtë tue riformue plagën. Me nji shprehì absurde paqje që kisha arritë me i përcjellë edhe atij. Më thirrte tash e parë dhe un, gjithnji turravrap si herën e parë që ishim pá, i gjegjesha: "Erdha!" "Kam me të thirrë Erdha," më tha, "je xhevahir, s'di si do t'ia kisha ba pa ty". Nuk e dija as un si do t'ia kisha ba pa te, e ndoshta ende nuk e dij.

Luisa Viglietti, Kjo nisi kur bitisi (jeta me Carmelo Benen)

Prominenca iminente e eminencës

2024-07-13T09:04:00.000-07:00

Ne nuk i nderojmë njerzit, ma shum se nderojmë të vërtetën.

Besoj se neve që jena të painfektuem me komunizëm të djeshëm a sorosizëm të sotëm, na tokon me folë diçka ma tepër për shkrimtarin që kaloi n’amëshim pak pa i rrumbullakosë të 90t.

Ne shqiptarve na vjen letërsia dhe asht ndër të paktat arte që e kena ende gjallë e në kambët e veta.

Në mos si kritik dhe doktor i estetikës, në mos si përkthyes e shkrimtar, më tokon me thanë ndoj fjalë ma tepër mirëfilli si lexues. Dhe si lexues jo vetëm i prodhimit tonë të mbrendshëm bruto, por edhe si njohës epokal i tregut ndërkombtar të fjalës së shkrueme.

Kadareja nuk asht poet. Mos na lodhni. Edhe ato lirikat që ka shkrue për dashnoret e tij në Moskë a Tiranë, janë manieriste të përshtatuna prej rusve dhe nuk duket se asht dashurue deri n’at pikë sa me u çmendë poetikisht prej dashnisë si Majakovskij apo Jesenini. Dmth përmbajtja asht banale, forma kopje e vjetrueme. Imazhet e tij nuk janë poetike dhe as urbane. Figurat nuk funksionojnë as si metaforë, as si metonimi. “Ca pika shiu ranë mbi qelq” – qelqi asht material, si betoni. “Nga filmat e të shtunës të lodhura janë ekranet” – ekranet nuk lodhen prej filmave. Aparatet tonë televizivë digjeshin veç prej tensionit të naltë. Poezitë për mësueset e fshatit a për vegjelinë në përgjithsi janë të pasinqerta. Kritika e tij për orientalizmit asht e mbushun me gjysë të vërteta. Mjafton me pa’ shpinë ku ka lindë Kadareja dhe apartamentin që i dha partia. Lindi në shpi zotnijsh dhe partia mbas shum shërbimesh që i bani, i dha nji apartament sovjetik brutalist, me do mobilje shurdhe zdrukthi, tipik për nëpunës që ban karrierë tue ecë me brryla mes turmës së skllevënve.

Shqiptarët e ngopun me gjysë të vërteta e quejnë emancipim ktë kalim. Ne jo.

Ishte padiskutim ndër njerzit që kontribuen ma fort në krijimin e asaj kohe, stalinizmit shqiptar, që asht periudha ma e errët e historisë sonë dhe ma e liga. Si intelektual kishte përgjithsi të dyfishtë: para nesh dhe para vetes. Firmosi gjithçka që i kërkoi pushteti deri në ditët tona. Pati nji rol toksik mbrenda sistemit letrat shqiptar, tue mos lanë talentet e tjera me pasë za. Ende sot Trebeshina nuk lejohet me qarkullue në Tiranë. Veprën e Petraq Kolevicës e kanë zhdukë me kohë dhe mund të gjindet vetëm në format elektronik, e me radhë. Nse nuk je pjesë e tarafit të kadareistave, nuk mundesh me punue as te botuesit e mdhej as në universitete, sado i kualifikuem dhe pozitiv të jesh. Rrjeti i granteve të përkthimit kontrollohet po ashtu prej ushtrisë së ojf-ëve, që kanë patron Sorosin dhe padrino Kadarenë.

Edhe po ta pranojmë justifikimin e tij prej frikës para ’90s, nuk e kuptojmë pozicionit e tij mbas ’90s.

Askush nuk e din cila asht letërsia shqiptare e ditve tona, prej 1990s deri më sot. Me aq sa e njoh vetë, thom pa diskutim se asht letërsi ma e mirë se ajo e realizmit socialist. Dhe pse nuk dihet? Se asnji shkrimtar i ri nuk përfaqësohet nga nivelet e nalta intelektuale. Ktë funksion, funksionin e librit e kanë akaparue oborrtarët e tij të pushtetit, Fevziu, Blushi, Nanoja. Asnji prej ktyne nuk asht shkrimtar, janë maksimumi autor. E pra letërsia e sotme shqipe ka gjithçka, ndryshe nga muzika dhe filmi që kanë marrë fund, letërsia asht në zenit. Por nuk receptohet, pikërisht se sistemi asht i kapun.

Për Kadarenë thuhet si për Ramën: na nderon jashtë, na përfaqëson si askush tjetër. Të dy kanë gafa dhe kusure të randa, si shumica e njerzve të pushtetit.

Kur mori çmimin Asturias, në 2009, Kadareja i tha akademisë mbretnore spanjolle dhe vetë mbretit se Enver Hoxha ishte Don Kishot. Pranoi pa dashje dashninë e tij për diktatorin. Nji dashni freudiane, kuptohet, nji transfert. Mirëpo spanjollët kanë pasë vetë diktator, Frankon. A mund t’ju thuesh se Frankoja ishte Don Kishot? Asht si me thanë djalli asht engjëll. Dhe e dini si e hoqën qafe spanjollët mëkambësin e tij Carrero Blanco. I vunë kaq shum dinamit poshtë makinës sa fluturoi kah ana tjetër e pallatit ku ishte parkue.

Sigurisht lobingjet e majta intelektuale kanë me vazhdue me e mbajtë veprën e tij në jurina çmimesh, dhe bulmeti jonë lokal ka me e mbajtë gjatë kultin e tij të personalitetit.

Pamë kto dit, ata që kanë sindromin e Stokholmit, që u përmallën e u përqyrrën prej ikjes së tij, teksa ai, për ’ta thoshte asokohe se: partia fuste në burg vetëm të patalentuarit. Gja krejtësisht e pavërtetë, ngase ma të mirët dhe ma të talentuemit ishin në burg ose në internim. Çka nuk don me thanë se të kenit i persekutuem politik, të ban letrar me nivel.

Me rrenat e tij Kadareja përkrahu shkatërrimin e trashëgimisë shpirtnore dhe materiale të shqiptarëve. La nji trashigimi të vetën, që duhet kalue në sitë. Nuk kje mburojë kundër së keqes, duhmën e randë dhe logjikën kriminale të pushtetit e lejoi me hynte edhe mbrenda konakut të tij. Kërkoi e fitoi privilegje prej pushtetit. Quejti Don Kishot diktatorin shqiptar, që kje nji karakriminel jo ma pak djallëzor se Millosheviçi.

Kur regjimi i vuni dinamitin kishave dhe xhamijave, ai pohoi me kokë. Kur regjimi e anatemoi letërsinë apartiake, ai prapë pohoi. Kur regjimi shpalli gjuhë letrare dialektin e krenve të luftës tue i hekë automatikisht qytetarinë shumicës së shqiptarve, ai prapë fërkoi duert.

Me veprën e tij ai i bindi shqiptarët se kjo që ndërtoi komunizmi ishte qytetaria e vertetë. Jo ajo e Luigj Gurakuqit dhe Faik beut, jo ajo e Andon Zakos dhe Musine Kokalarit. Por kjo e teritalit dhe kominosheve, e furnelës në banjo dhe zisë së bukës të kthyeme në instrument regjimi. Dhe në ktë azifikim të Shqipnisë ai kritikonte bejtexhijtë e kohës së Osmanit, thue se aty ishte problemi.

Aty ku asht problemi, aty asht zgjidhja.

Poezitë e tij janë fallco. Esetë vuejnë prej kompleksit të inferioritetit. Përmasa e tij e vërtetë don nji investim të vërtetë kritik me u nxjerrë në dritë. Por nuk i intereson kujt. Politika dhe kultura duen me mbajtë ndezë makinerinë e pushtetit. Çdo matriksi intereson veç me riprodhue vetveten, si ndodh me çdo virus.

Thonë se ai asht ndërgjegja jonë.

E pranoj.

Ua kam lanë ndërgjegjen.

Por mbaj, vetëdijen.

2024-02-25T04:36:00.000-08:00

Peticioni dhe shqipja si ajsbeg

Peticioni i disa akademikve me rroga buxhetore, në fakt, po t'ishin të frymëzuem për punë të mira, duhej t'i drejtohej shtetit për furnizim me fonde për veprat e tyne, jo me ndalimin e tregut të lirë gjuhësor a para-gjuhësor, i cili, rregullon veten dhe ata.

Zonja Kocaqi shet ma shum kopje dhe asht historiane ma e papërtueshme se krejt aradha e sklerotizueme e akademikve që kanë mbetë si dordoleca të arës komuniste, tokë djerrë që nuk mbahet as me importe as me fason shkencor. Limitet e saj si gjuhëtare, vijnë për mungesë të kontributit tuej, jo të sajit.

Metoda ka thanë Albert Camus, iu përket njerzve pa karakter. Pra njerzve që nuk guxojnë. Ata që i merrnin të gatshme thezat prej shkollës së gjuhësisë staliniste, e tash përkthejnë me chat gpt, qëllimi i të cilëve asht me ba ditirat, dhe nuk kanë ndoj horizont që ta kapërcejë Lanën, dhe nuk dinë shkencë ku të mos bahen lanet.

Nse theza themelore e shqipes si çils i sistemit indo-evropian amplifikohet prej ndokujt në qarqet shqiptare, kta janë të parët që i sulen pa argument dhe pa debat. Nse ju kujtojmë se kjo nuk asht theza e Sazanit, por e Leibnizit (evropiani ma gjenial i mijëvjeçarit të kaluem), at-herë iu rikthehet kompleksi i inferioritetit dhe s'bajnë za. Cili prej tyne e njeh shqipen ma mirë se Gjon Shllaku a Petro Zheji, Gjergj Fishta a Naim Frashëri, Jeronim De Rada apo Prokop Gjergjo, Dhimitër Pilika apo Lasgush Poradeci? Ata janë të parët që thonë s'e ka shqipja ktë term, ngase nuk janë në gjendje me krijue a rikrijue terminologji tue u nisë prej shqipes, as me përkthye nji libër për studentat e tyne, ku terminologjia historike a gjuhësore të jetë në rregull.

Por të pandehësh se shqiptarët janë e kanë kenë kaq të rrudhun sa janë sot, don me thanë mos me njoftë minimalisht jo vetëm antikitetit por as shekullin e 19të, që asht ma se i dokumentuem.

Dhe kur shkenca botnore e vendos shqipen si nji ndër tri gjuhë ma të vjetra të krejt njerzimit, askush nuk e kupton sa e madhe asht pasoja e ksaj konferme. Kjo don me thanë se në botën e hijeve, ne jena perandoria ma e madhe, se shqipja asht gjuha ma e folun përgjatë rrugëtimit të qytetnimit dhe ne që ende e flasim sot, jena thjesht maja e nji ajsbergu që e ka bazën kaq të gjanë, sa me mbajtë mbi vete, krejt sistemit gjuhësor. Prandej asht i rrejshëm imazhi i trungut të gjuhëve, ku shqipja jepet si nji degëz e izolueme afër rrajëve (asnji pemë nuk ka të tilla natyrshëm), por duhet imazhi i ajsbegut, dhe baza që bân krejt peshën strukturore të ngrehinës gjuhësore evropiane. Nse ekziston nji gjuhë që mund të quhet si evropianishe, kjo asht shqipja dhe derivatet e saj thjesht e konfermojnë.

Pozicioni i Kadaresë në letrat shqipe asht ende helmatisës

2022-09-07T06:35:00.007-07:00

Shum libra që janë mundue me hedhë dritë në lidhje me Kadarenë, janë zhdukë prej qarkullimit, kurse autorët që i kanë dalë kundër qysh në fillim Kadaresë dhe kultit të tij, thjesht nuk botohen as nuk lejohen falë nji censure të heshtun ku ndihet ende duhma e sigurimit të shtetit.

Përmendim librin e Pipës "Subvencion drejt konformizmit", librin e Petraq Kolevicës "Autobiografia e I. Kadaresë në vargje" sidhe librin e K. Myftarajt mbi të njejtën temë. Në kohë të ndryshme kemi pasë rastin t'i lexojmë të tre, kjo për shkak të kontaktit direkt me librin, kontakt që lexuesi i zakonshëm s'ka si me e pasë. Asnji prej ktyne librave nuk kishte qëllim për me anatemue a shkreditue nji figurë kaq të kompromentueme – qëllimi i tyne ishte thjesht me plotësue njohjen e nji shkrimtari të nji brezi tashma të vjetër, se për ndryshe, nuk arrin me njoftë as kush janë shkrimtarët e rij.

Në 2007n, ndërkohë që shkrueja thezën time magjistrale, që ishte mbi indentitetin narrativ, më thirrën për me përkthye Kadarenë. Nuk më thirri ndoj botues a ndoj letrar i kalibrit, por konsulli jonë në Milano, të cilit, me të drejtë ia kam harrue emrin. Ideja e tij ishte se Kadareja duhej përkthye prej shqipes direkt, ngase përkthyesi i tij i ri në frangisht ishte i dobët. Në fakt, konsulli, kishte hallin e vet, hallin e karrirës së vet, si ma pohoi edhe vetë. Ksaj mund t'i shtoja edhe faktin se edhe librat e fundit të Kadaresë ishin të dobët.

Un kisha lexue disa libra kritikësh francezë për Kadarenë dhe asnji prej tyne nuk kishte nivel të pranueshëm kritik, ishin ma shum agjiografi për Prometeun socialist, apo përqyrrje patriotike me ekzotizëm stalinist. Si ka mundësi që nji vepër që mëton me kenë kaq vitale të mos ketë ngjallë kuriozitetin a pasionin e kritikës letrare profesioniste? Por ky nuk ishte meraku em, asokohe, fundi i fundit Kadareja e kishte hangër livadhin e vet.

Habitesha si ka mundësi që nuk arrin me dalë kurrgja prej burgut të shqipes drejt gjuhëve të tjera? Për Trebeshinën e dija se kishte arsye politike pse kje dënue me vdekje për së gjalli edhe si shkrimtar. Letërsia e tij e thatë prej shkrettine tartarësh, ishte nji ndër gjanat ma të idhëta e t'idhnueme që ka letërsia botnore, po pse nuk kishte as nuk ka vepra të tijat në qarkullim. Teatri i tij ishte inekzistent, letër e vdekun, pse?! Nji përkthyes shqiptar me nismën e vet kishte përkthye n'italisht jetëshkrimin e tij "Dafina të thata". Kisha arritë me e sigurue falë nji blemjeje online. "Allori secchi" shtypë prej nji botuesi krejt të vogël me shum pak kopje besoj, ishte libër ndriçues. Aty Trebeshina tregonte jetën e vet, me stilin e tij të sertë e të esullt deri në fanatizëm. Me nji ndershmëni intelektuale që asht thuejse e pamujtun me e gjetë ndër shqiptarë, ku guximi intelektual asht gjaja ma e rrallë n'absolut.

Trebeshina tregonte sesi sigurimsat e infiltruem në qarqet kulturore i propozuen ta banin shkrimtar shtetnor dhe ai refuzoi. Në fakt qysh kur ishte student në Moskë ky sorollop fuksash kishin nxjerrë fjalë se Kasemi ishte i çmendun, kurse mbasi panë qendrimin e tij strikt në lidhje me ofertën bujare të udhëheqjes, e shpallën botnisht të çmendun. Dhe i çmendun ishte, nji njeri që preferon me ndejtë si skllav në burg, në vend që me dalë si star në publik, asht i çmendun. Por çmendunia e tij ishte xhenuine. Ishte nji mburojë tragjike për shëndetin e shpirtit. Si thotë Shën Pali: o je i çmendun sy botës dhe i shëndëtshëm për Zotin, o i shëndetshëm sy botës dhe i çmendun për Zotin.

Kurse çmendunia e tyne ishte perverse.

Ma ambicioz dhe ma materialist, Kadareja jo vetëm që pranoi, por e lakmoi nji pozicion të tillë si shkrimtar regjimi. Ky rol ishte i barazvlefshëm asokohe me rolin e ministrit të propagandës, ngase propaganda asokohe bahet fjalë shtypit. Ai duhej të zbukuronte me pëlhurë letrare linjën zyrtare të pushtetit mbi çeshtjen e ideologjisë komuniste dhe identitetit shqiptar. Duhet të veshte me bimë zbukuruese telat me gjemba që rrethonin burgun tonë 28 mijë km katror. Detyrë që e kreu me sukses.

Mendja e tij u hap drejt interesash të reja, kur vetë shpija botuese e regjimit që merrej me propagandën e jashtme, pra "8 nëntori", vendosi ta përkthente në frangisht. Kjo detyrë iu besue Jusuf Vrionit, nji filolog i burgosun prej familjes së madhe të Vrionëve, i cili kishte jetue 18 vjet në Francë dhe si francezist ia kalonte edhe Konicës.

Vrioni do të përkthente edhe veprat e diktatorit në frangisht. Kshtu Cufja prej rrënimit total fitoi nji vend pune si përkthyes te shpija botuese, e cila edhe pse krejt e vobektë ishte prap ma mirë se burgu, dhe ku shihej me xhelozi dhe urrejtje prej kolegëve spiunë. Kta ishin gati me ia ba gropën, por i kishte parapritë vetë diktatori, i cili i kishte dhurue nji autograf Vrionit, si përkthyesi i tij ma i mirë, gjatë nji vizite te "8 nëntori". Vrioni punonte si përkthyes i nji shtrese të përmbysun, në nji realitet që ishte për vete krejt i përmbysun. Besoj se ai këndaqej kur përkthente Kadarenë, të cilit ia sistemonte edhe stilin simbas stilistikës klasike të realizmit francez. Pra ai këndaqej e dëfrehej ndërsa përkthente Kadarenë, se letërsia e Kadaresë të duket e amël para veprave të Enverit, të cilat, duhet t'i përkthente po ai, e në pamundësi me lidhë kryet me peshqir, për shkak të fuksave që e rrethonin.

Falë këtij përkthimi në frangisht, Kadareja pati nji lloj lirimi mendor, kur ambicia e tij u përudh drejt nji dimensioni të ri ma pak kaps. Ky dimension i ri ishte dimensioni europian i letërsisë. Mirëpo niveli i tij kritik dhe kulturor ishte mediokër, çka ndikonte për keq te niveli i tij eseistik. Niveli i tij si poet kje thuejse inekzistent. At-herë mbetej niveli i tij si prozator. Ktu ai shfaqet si shkrimtar atmosferash. Nuk asht në gjendje me krijue personazhe, as me i vjedhë personazhet, si asht rasti i Nabokovit, p.sh. që vodhi personazhet e Lolitës prej nji ekspresionisti gjerman dhe tue iu veshë atmosfera amerikane, realizoi nji prej romaneve të pavdekshëm të shekullit të XX, që asht pikërisht Lolita.

Atmosferat e Kadaresë janë tipike bizantine. Intriga asht gjithkund e askund. Proza ma e mirë dhe ma origjinale e tij asht proza ma mbytëse ajo ma e zymta, ajo e Përbindëshit. Shum prej veprave të tij janë botue me diçiturën "roman" por nuk janë të tillë, as në kuptimin arkitekturor as në kuptimin simfonik. Gjaja ma e afërt me romanin që ka shkrue asht "Dimri i vetmisë së madhe", i cili vetëshkatërrohet ngase personazhi kryesor aty asht vetë diktatori.

Nji shkrimtar që ka afrimitet me Kadarenë për kah origjina, origjinaliteti dhe inteligjenca, asht Milan Kundera. Kah karakteri nuk kanë lidhje kurrkund. Kundera që ishte komunist në rini, mbas shpifjeve dhe intrigave provinciale që e rrethuen me qëllimin ta rrënonin, kuptoi se seleksionimi mes komunistave funksionon drejt të poshtmes dhe u arratis prej vendit të vet. Për do kohë ai vuejti bashkë me gruen e tij në nji papafingo parisiene, derisa arriti me jetue falë punës së vet, pra veprës.

Qysh prej arratisjes, Kundera, i cili shkruen direkt në frangisht, nuk e lejon botimin e veprës së tij në çekisht. Imagjinoni sikur Kadareja mos ta lejonte botimin e veprës së tij në shqip, kishte me mbetë pa bukë. Fati kritik i Kunderës asht shum ma i mirë. Sigurisht, prestigji i Pragës, nuk krahasohet me prestigjin e Tiranës.

Edhe Kundera nuk asht shkrimtar personazhesh. Por ka situata. Letërsia e tij dëshmon boshatisjen e njerëzores, teksa Kadareja duket sikur tjerr njerëzoren mbi boshllëkun. Marramendja urbane e Kunderës, asht gicilim para pështjellimit abisal të Kadaresë. Frika burokratike që shtyp personazhet e Kadaresë, e vendos at shpesh në krahasim me Kafkën.

Por vitaliteti i Kafkës, dhe inteligjenca e tij e pakufishme, ledhaton metafiziken. Teksa Kadareja, nuk hyn realisht në mjediset që përshkruen. Sillet rreth llambës, si flutura që kndej ka frikë të digjet, kndej ka frikë të ftohtët e largimit. Asnjanësia e tij e len gjithmonë nën palët, sado që ai ktë mundohet me e shënue si qendrim mbi palët.

Fati kritik i Kafkës asht i ngjashëm vetëm me fatin kritik të gjigandëve të letërsisë universale, ai asht qendra e letërsisë europiane të Nandëqindës. Kafka asht pra nji tjetër frekuentim i përbashkët i Kadaresë dhe Kunderës, siç asht Franca. Por ata, sikurse nuk janë tokue as në Francë, nuk tokohen as te Kafka.

Botuesi i Kadaresë ishte partia; Kundera iku në Francë pa pasë botues dhe arriti të botonte te nji shtëpi botuese borgjeze; kurse Kafka la amanet të mos botohej vepra e tij.

Ndër të tre, Kundera asht ma kinematografiku. Kafka asht kaq shumdimensional sa asht e kotë me e dritëshkrue. Kadareja ka atmosfera kinematografike, por nuk ka skena. Librat e tij janë nji mizanskenë e vazhdueshme. Janë tabllo letrare çuditërisht pagojce. Kundera rimerr romanin skenaristik të shekullit të XVIII. Ai ende diçka prej iluministi, i cili englediset edhe përballë nihilizmit të kohëve të reja. Kurse Kafka, ka forcën thellësinë dhe supremacinë kritike të gjysmës së parë të Nandëqindës, koha e cila shterr potencialin kuptimor letrar dhe themeltar të krejt shekullit.

Kafka asht shkrimtari bohem, gjeniu pa treg, i cili kupton në pak vite at çka njerzimit i duhen shekuj me kuptue. Kundera asht shkrimtari që e realizon bohemën e tij në moshë të rritun, pra bohemi i pjekun, që din ku don me dalë, që gërsheton taktikën dhe strategjinë si mjeshtrat e shahut. Kadareja asht shkrimtari pa bohemë. I kapun. Letërsisë së tij të parfumueme, thellë-thellë i vjen era shtet.

Përkthimin e Kadaresë në italisht, un do ta kisha realizue me qejf, pamvarësisht se çfarë mendimi kam un për të dhe veprën e tij. Edhe ma me qejf e kisha pajisë me parathanie dhe shënime. Jo se nuk kam përkthime ma të mira me ba, por se gjithsesi asht gjynah me e lanë me u masakrue prej kanibalëve që vlojnë nëpër redaksi. Imagjinoni nji shkrimtar që ka nevojë për përmirësim, siç asht Kadareja, sesi del i përkthyem keq prej përkthyesish që s'kanë lidhje me letërsinë. Dhe për arsye të drejtash, botuesit zgjedhin veprat e tij të 30 vjetëve të fundit, që sinqerisht nuk e vlejnë letrën ku shtypen.

Mirëpo, Kadareja që në rini ishte i kapun prej regjimit, në pleqni kapi tregun. Libri shkollor, libri artistik, deri edhe çmimet letrare, duhet të kenë pëlqimin e tij që të ndahen. Ka ende nji frymë klanore të tipit mafioze-komuniste, në mjediset tona letrare. E kam përjetue prej afër ktë klimë.

Si pëfundimin konsullit i patën shkue djersë të ftofta kur i përmenda Trebeshinën. Mandej, mbasi foli me Ismailin, s'më thirri ma. Por un nuk po tallesha. Pamvarësisht të gjitha të zezave, në epokën e pornografisë universale, letërsia e zymtë e Kadaresë, ka të paktën dinjitetin e tekstit që rrin në kambët e veta.

Përvit botohen përkthime prej shqipes drejt gjuhëve të tjera, të vepra tona ma të mira. Dhe e dini cilat prej tyne arrijnë të përkthehen në shum gjuhë? Ato vepra që i pëlqejnë të majtës. E pra, e çuditshme asht kjo punë. Ja pra që distribucioni asht politik. Sot ma shum se kurr, përhapen veprat që i pëlqejnë propagandës së majtë.

Ne vjet botuem poezitë e Rreshpjes në italisht. Asnji reagim nuk erdhi prej kurrkah. Vallë pse Rreshpja nuk asht poet i nivelit europian?

Si mund të krijohet hierarkia e letrave shqipe, nse nuk lejohet konkurenca e vlerave? Dhe pse nuk mund të serviret cilësia pa pasë nevojë për servilizma politike?!

Ende në qarqet e Tiranës, ka prej atyne që duen me na konvertue drejt kultit të Kadaresë, nji lloj idhujtarie pa krye as bisht, kult gjithnji e ma autik, n'at masë që i gjegjet mungesës së kulturës së përgjithshme.

E pra nji shkrimtar, sado i madh, madje sa ma i madh të jetë, aq ma shum asht pjesë e kulturës së përgjithshme. Dhe jo eksluzivitet i elitave të imponueme me mnyrë kriminale e mafioze, që po në mnyrë mafioze dhe kriminale imponojnë kulte personaliteti, aty ku kulti dhe personaliteti përjashtojnë njeni-tjetrin.

Sot e ksaj dite Kadareja ka nji vend të pëlqyeshëm në sistemin letrar francez, edhe për merita të politikave kulturore të së majtës franceze, edhe për faktin se niveli i letërsisë së sotme frange asht shum nën mesataren. Kurse në letërsinë shqipe, për arsye prap politike, ka vend toksik. Pa u detoksifikue roli dhe pozicioni i tij, nuk dalin në dritë shkrimtarët e rij. Nuk ndodh kalimi breznor i mjeshtërisë, zejes apo energjisë. Nuk ndodh pra kriterizimi.

2022-08-31T07:39:00.001-07:00

Juan-Ramon Jimenez

Un nuk jam un

Jam ai

Që më kalon përngat pa e pamun

që kajherë, shkoj me e tokue,

e kajherë harroj.

Ai që i paqtuem hesht, kur flas

Ai që i ambëlsuem fal, kur vras

Ai që ec aty ku s’jam

Ai që kur un vdes rrin n’kambë.

Me ose pa Trashamakun

2022-05-28T10:12:00.000-07:00

Për shqiptarët, mendoj, at çka romakët mendojshin për ilirët: janë të trashë! Nuk thom se janë budallej. Aspak. Madje ma pak budallej se ne zor se gjen në rruzull. Mirëpo, nuk jemi të hollë. Asht çeshtje mase. Si shkruhej te libri Këshillat e Djallit: e mat me kalibër, e shënon me shkumës dhe e prén me sëpatë. Ky asht edhe muhabeti me shqiptar. Në 30 vjet kafekultur, s'e kemi hollue muhabetin aspak.

Jena gjithmonë të përditësuem me budalleqet e fundit, pra nuk jemi budallej, por të djallëzuem! Afërmendsh jemi të trashë, si Trasimaku, i vetmi nxanës pellazg i Sokratit, që asht fiks Trashamaku. Me logjikë trashamaku, po kje se Sokrati nuk e shkoqit pra po s'e dha shqip argumentin, ka me hangër dru shpinës prej Trashamakut, ose dajak vendçe. I trashë si nji tokmak, Trashamak.

Ngaqë nuk kemi respekt për vedin, na karakterizon fallsiteti i ndjenjave. Studiojmë me mbrojtë gjuhët e hueja, dhe nuk mbrojmë tonën! Madje shajmë ata që e mbrojnë, kjoftë në mnyrë folklorike, por a mund të shahet njeriu që dashunon!?

Në mija vjet prani në zemër të mesdheut, s'paskemi pasë pikë roli në Romë, n'Athinë, në Kajro, në Stamboll, në Shkup, në Shkodër, në Sarajevë, në Raguzë, në Venedik e në Gjenovë?!

Nji black-out i vetënjohjes na paragjykon dhe na kthen në skllevën në kërkim të padronit, në personazhe në kërkim t'autorit.

Më kujtohet shpesh nji libërth i Josephit Roth. Udhëtim në Shqipni. Pak a shum në kohën kur Montanelli shkruente librin e tij të parë "Albania, una e mille" i dehun me Shkodër e me male, Roti vjen me porosi prej Frankfurter Allgemeine Zeitung, me shkrue mbresat e tij për Shqipninë. Roti asht shkrimtar i madh, ban pjesë te plejada austriake e fillimnandëqindës, por si gazetar s'vlen tri grosh. Shtatvogël, por tepër inteligjent dhe guximtar, gjatë viteve të universitetit, hynte me u rrahë kur austriakët rrihnin çifutët; e dinte se kishte me hangër dru, por donte me ua kursye shokëve nji racion dajaku e me e hangër vetë.

Shum prej librave të tij, këndohen ende sot me andje, por ky libërth që ka lanë për Shqipninë, nuk asht fatlum.

Në radhë të parë se nuk asht libër, ato pak artikuj duheshin lanë ashtu të hapërdamë, ose të botoheshin mbrenda veprës së plotë, por jo veçmas. Megjithate, ai shkuen disa prej faqeve ma poshtnuese për shqiptarët, dhe çka asht ma e keqja, i ka në mirëbesim. Simbas tij, simbas perceptimit të ditëve të tija në Shqipni, shqiptarët ishin skutha, burracakë, dhitsa, njerz pa personalitet, dyftyrsha, e me radhë. Mbarë repertori i bizantinizmit.

Por argumenti i tij bazohej te fuksat që e shoqnojshin, jo te populli i thjeshtë as te paria. Mos harrojmë se ishim në vitet '30. Roti ishte i alkoolizuem. Nuk kishte nerva me zhbirilue fuksat që po e zhbirilojshin. Ban nji gabim të pafalshëm. Thotë shqiptarët nuk e kanë fjalën dashni. Ndërkohë, Lasgushi kishte shkrue poezie dashnie që me mujtë me mallëgjye edhe Heinen. 16 vjeç kishte shkrue: Se s'dashuruam as unë as ti/ Por dashuroi dashuria/ Një dashuri në fshehtësi/ M'e fshehtë dhe se fshehtësia.

E mos e paçin pasë fjalën, mein lieber Joseph, a e kishin ndjenën? Si mundet me mbijetue nji popull pa dashni?!

Asht çeshtje kandvështrimi. Kur falet nji besimtar musliman, jobesimtari i sheh prapanicën. Ai që ka besim, a respekt për besimin, a dashni për njeriun, ndjen faljen.

Kaq e thjeshtë asht!

Apo jo, Trashamak?!

Dostojevkij para gjyqit

2022-03-03T07:52:00.001-08:00

Mendoj për kursin mbi Dostojevskin që shkrimtari Paolo Nori duhet të mbante te ateneu Bicocca. Universitet ku dikur ndiqnim kurse matematike në mënyrë klandestine, me miqtë e regjistruem n'ekonomik. Beton i gjallë ishte struktura asokohe e tash po shof se ia kanë nisë me betonue edhe idétë. Në ktë moment pyka ideologjike ka hy aq thellë sa duhet me pezullue edhe zgjedhjen e trashëgimisë humaniste që iu serviret brezave, për me krijue ekuilibra të rrejshëm në perceptim. Asht nji demokraci që prihet me tredhë frymën e vërtetë demokratike. E vitit '20 kje censurimi i Mark Twainit në nji atene dem t'Amerikës, me pretekstin se ai përshfaqte skllevnit zezakë, si qëllim në vetvete, kinse nuk u dashka prekë ajo pjesë e historisë se fyeka ekuilibrat e spektaklit aktual.

Shoqëria e spektaklit ka arritë hipostazën e vet, ku i gjithë realiteti menaxhohet si reality show, ku zani i Big Brotherit vendos konsensusin idiosinkratik: kush hyn dhe kush duhet me dalë.

E pra Mark Twaini asht shkrimtari ma demokrat i letërsisë amerikane. Nji kalorës i shkëlqyeshëm i mendimit demokratik, si Ralphi Waldo Emerson dhe si Henriku David Thoreau. Mendimi i ktij të fundit, kje themelor për Tolstoin siç kje ma vonë Tolstoj nji edukator shembulluer për Gandin.

Kemi Dostojevskijn që anatemohet pse ishte rus. At-hera pyesim: a ishte rus Dostojevskij? Patjetër, ishte dhe e kishte për nder. A ishte faji i tij pse ishte rus? Nuk ishte. Krenaria nuk asht krim. Sa i dha Dostojevskij Rusisë dhe sa i dha Rusia atij. Çka i dha? Nji dënim me vdekje në moshën 25 vjeç. Të atin ia vranë fshatarët që i mbante në kushte bujkrobërie. Vdiq i sakatuem dhe i mbytun nga borxhet dhe i shkatërruem kah shëndeti. Por e deshti Rusinë e deshti shpirtin rus. Me nji dashni të madhe prej njeriu të madh. Përshkroi nji botë, ku mungonte Zoti, simbas fjalëve të tij, por kur s'e humbi shpresën se e bukra ka me pështue botën. Nuk ka letërsia e përbotshme nji shkrimtar ma kontradiktor dhe ma vital se ai. Dhe vitaliteti asht cilësia numër nji e artistit.

Nuk e kanë me Dostojevskijn, por e kanë me vitalitetin e tij që kapërcen çdo kufi, çdo ngërç perceptiv të aktualiteteve prefabrikat që servir pushteti.

Të marrim edhe jetët e dy shkrimtarëve të pavdekshëm rus me origjinë ukrainse. Çehov dhe Gogol. Çehovi që shërbeu si mjek në kushtet e rrënimit moral dhe social të nji populli, kurr s'e humbi nji lloj lumtunie pa kompromis që asht shifra e artit të tij të mrekullueshëm. Kur vdiq, pa mrritë as 50 vjeç, xhenazja e tij u transportue në vagonin e midhjeve, si tregon Gorkij te kujtimet e tij. Kurse Gogoli pati nji vdekje të tmerrshme. Ka shkrue Nabokovi nji libër mbi ditët e fundit të Nikollës Gogol. Kam përshtypjen se shprehja jonë "gogol" për me thanë "lubi" rrjedh ma shum prej jetës sesa prej veprës së tij. Çka ju dha Rusia ktyne burrave të mdhej? E pra ju nuk e keni me Rusinë, ju e keni me humanizmin, ju po minoni vetë bazat e humanizmit.

Për Dostojevskijn mund të merret si bazë akuzuese nji lloj pansllavizmi që ai nuk e mshehu kurr. Por po ta studioni doktrinën pansllaviste, do ta kuptoni, se u përdor prej carëve në mënyrë imperialiste. Mjafton rasti i Polonisë. Prej saj kërkoj gjithmonë sakrificë në luftë krah Nanës Rusi, dhe mbasi e shtrydhnin e hidhnin tutje si limonin, madje e fshinin krejt prej hartës. Të paktën Putini nuk flet për pansllavizëm, nuk e ka ktë hipokrizi.

Ju nuk po luftoni kundër luftënxitësave, se ju luftënxitjen e keni biznes, por po përfitoni për me luftue ndërgjegjen. Ju po ndëshkoni gjykimin e shëndoshë dhe jo krimin. Perendimi nuk asht diktaturë se nuk ka diktatorë, ngase teknokratëve të tij, iu mungon guximi me kenë diktatora. Por asht totalitarizëm. Cili asht ndryshimi? Diktatori iu imponohet turmave dhe don që ato ta duen madje ta dashurojnë. Mban nji sistem mbi supet e tij dhe ky sistem bjen me tu rrxue ai. Asht i sëmundë por me nji sëmundje që bazohet tek njerzorja. Nji lafitje e njerzore. Totalitarizmi nuk ka qendër. Asht njerzorja e lafitun. Nji makineri shtypje pa ftyrë. Bazohet tek ajo që Micheli Foucault quente "pëlhura pa merimangë". Nuk ka pra nji merimangë që thur pëlhurën, ktë pëlhurë e thurim të gjithë ne bashkë, ku përfundojmë të lidhun kambë e duer në nji kmishë force që na pin gjak.

A ju kujton diçka? Asht ndryshimi me botës diktatoriale të Orwellit dhe botës totalitare të Huxleyt. Mustakët e Vëllait të Madh orwellian, në botën e Huxleyt janë thjesht poster në dhomën e nji konvikti.

2021-01-06T02:54:00.004-08:00

Fragmente prej apokalipsit kelt
(ose Poema e mjerimit e fundit të botës)

Kam me pa’ nji botë të pashpirt
verë pa lule,
lopë pa tamël,
gra pa erz,
burra pa burrni,
pushtime pa kund mbret,
druj pa pemë,
detna pa jetë,

pleqnia kah jep mend pa besë,
vendime gjyqesh pa drejtësi,
secili nier ka me tradhëtue,
çdo djalë i ri ka me qenë hajn,
biri ka me hy në shtat të babës,
baba ka me hy në shtrat të t’birt,
sekush ka me pasë kunat vëllaun.

Nji kohë pa besë,
biri ka me premun në besë të atin,
bija ka me premun në besë të amën.

* * *

Në të vërtetë, kam lajme të zeza.
Kanë me ardhë kohna të pabesa; krenët kanë me qenë të shumtë,
të pakta nderet;
të gjallët kanë me i dhunue vendimet e tyne të pacen.
Gjaja e gjallë e botës ka me qenë shterpë;
burrat kanë me i ra mohit thjeshtësisë;
kampionët e kryezotave kanë me iu dalë para,
burrat kanë me qenë të ligj;
mbretat të paktë në numër;
uzurpuesit të shumtë;
qortimet kanë me qenë pa numër; sekush ka me qenë gjytyrym;
kerrat kanë me u capërlye ndër gara;
anmiqtë kanë me e çue dam pllajën e Niallit;
e vërteta s'ka me qenë ma dorëzanë e shkëlqesisë.
Shtigjet rreth vendeve të shejta, s'ka me ditë me i gjetë ma kush,
çdo art ka me qenë tallje;
e përzgjedhun ka me qenë çdo rrenë.
Sekush ka me dalë prej dukjes së vet, fodull dhe i krekosun,
aq sa s'ka me nderue ma kush as derë as moshë as fis,
as art dhe as arsim.
Çdo burrë i zoti ka me u shtypë
çdo mbret ka me qenë i mjerë; i përçmuem çdo fisnik,
çdo fundërrinë ka me u çue përpjetë, aqsa askush s'ka me dashtë ma
mbret as nier.

Ligji ka me u shkatërrue,
hi kanë me u bamun dorovítë.

[...]
Mosmikpritja ka me i farue lulet;
pemët kanë me ra nën vendimet pa ligj;
rruga ka me u ba e padukshme për të gjithë.
Qentë kanë me kafshue trupat,
aqsa sekush [...?...] të vetët për poshtërsi,
kopracì e pabukësi.

Në të sosun të botës së mbrame, ka me pasë nji strehë
për kopracinë dhe pabukësinë.
Sherre pa fund do t'lindin mes artistash;
sekush ka me pague nji satir me satirizue
në të mirë të vet;
sekush ka me i imponue tjetrit cakun e vet.
Tradhëtia ka me e pasë shpinë në çdo kodër,
aq sa as shtrati as besa s'kanë me qenë mburojë;
gjithkush ka me ia ba të zezën mikut, vllau vllaun ka me pré në besë;
sekush ka me gjymtue shokun e gotës a të gostisë,
aqsa s'ma me pasë ma as log, as nder, as shpirt.
Kopracat kanë me ia nxi jetën shoqi shoqit për shkak të numrit të tyne;
uzurpuesat kanë me shpotitë sho-shoqin me stuhina lemerie;
familjet e mdhaja kanë me u përmbysë;
[...]
të urtët kanë me qenë të përçmuem;
muzika ka me u ba e përdalë;
luftëtari ka me u ba murg e dhjak;
urtësia ka me u ba kuvend i padrejtësisë;
[...]
çdo dashni ka me qenë kunorëshkelun.

Kanë me dalë sheshit, të pakufishme, fodulleku e kryeneçësia
në t'birtë e fundërrisë dhe të maskarejve.

Kanë me ardhë, pa masë, kopracia, mosmikpritja dhe zija e bukës në shpijat e zotnive,
aq sa poemat e tyne kanë me qenë të zeza.
Të marrët dhe prostitutat kanë me qenë shegerta në artit e qendisjes,
aq sa kanë me arritë me veshë petka të dala boje;
kampionë të paburrni kanë me ia behë pranë mbretënve dhe kryezotave;
mosmirënjohja dhe ligësia kanë me u strehue në çdo shpirt,
aq sa asnji shërbyes asnji shërbyese s'kanë me ia vu ma veshin
lutjeve të tuathas së tyne, as mendimeve;
[...]
Secili ka me e shkatarrue artin e vet në doktrinë të pafé zgjuarsie të rrejshme
me u orvatë me ia kalue mjeshtrit, aqsa ma i riu ka me dashtë me ndjejtë
i ulun kurse ma i vjetri ka me ndejtë në kambë pranë tij;
kur as mbret as kryezot
s'kanë me pasë turp me shkue me pi dhe me hangër bashkë me shërbëtorin;
kur nji i ardhun s'ka me pasë ma marre me hangër mbasi ia ka mbyllë
derën në ftyrë artistit që shet nder e shpirt
për nji pëlhurë dhe për nji copë bukë;
aqsa secili ka me ia drejtue ftyrën kundër gjitonit
ndërsa han e pin; kur zilia ka me i mbushë të gjithë njerzit;
kur burri krenar ka me shitë nderin e vet
dhe shpirtin e vet me çmimin e nji skrupulli.
Thjeshtësia ka me u mohue; populli ka me u vu në lojë;
kryezotat kanë me u farue;
rangjet kanë me u përçmue; e diela s'ka me u respektue;
arti i letrave ka me u harrue; poetët kanë me mbëtë pa fjalë.
Drejtësia ka me u përmbysë; vendime të rrejshme kanë me u shfaqë te uzurpatorët
e botës së mbrame; pemët do të digjen, me të çelë,
prej nji trume të huejsh dhe njerzish kot;
në çdo vend ka me pasë nji sasi njerzish pa numër.
Vendet kanë me u shtri deri mbi male.
Çdo pyll ka me u ba pllajë; çdo pllajë ka me u ba pyll.
Secili ka me u ba skllav, bashkë me familjen.
Mandej, kanë me ardhë shum sëmundje të tmerrshme, stuhina të paprituna
dhe të frikshme me shira drujsh.
Dimni ka me pasë gjethe; vera ka me qenë e errët
vjeshta ka me qenë pa t'korra, prendvera pa lule.
Nji zi buke vdekjepruse ka me pllakosë.
Sëmundjet kanë me dhetue tufat e gjasë së gjallë:
marramendje, dobësim, edemë, murtajë, ejtje, ethe.
Zbulime pa hajr, skuta pa thesar,
plangje të mëdhaja pa njerz; zhdukje e kampionëve, mungesë drithnash,
shamje, përbetime zemërake, nji vdekje prej tri ditësh dhe dy netësh për dy të tretat e njerzve;
nji e treta e ktyne plagëve mbi kafshët e deteve dhe të pyjeve.
Mandej tash vijnë shtatë vjet ankime;
të huejt kanë me shkatarrue pllajën e Irlandës;
burrat kanë me iu shërbye burrave.
Luftimet kanë me nxi përreth Cnamchaillit;
[...]
bijat kanë me iu lindë bij etënve të tyne;
beteja ka me pasë rreth çdo vendi me namë;
ka me mbretnue shkretimi në rrafshnaltat e Ujdhesës së Lëndinave.
Deti ka me përmbytë çdo tokë, edhe strehat e Tokës së Premtueme.
Irlanda tash braktiset shtatë vjet para gjykimit;
ka me pasë zi mbas plojave.
[...]
Në çdo tuath kanë me u lindë përbindsha;
kënetat kanë me u kthye kundër lumejve;
landa ka me marrë ngjyrën e arit;
uji ka me marrë shijen e venës;
malet kanë me u ba fusha me lule.
Nji roj bletësh kanë me mizërue ndër male;
baticat kanë me u thye mbi plazhe
nji ditë po dhe nji ditë jo.
Mandej tash vijnë shtatë vite të zeza;
dritat e qiellit kanë me u mblue;
në sosjes e botës, kanë me e dëshmue gjykimin;
gjykimin e madh, bir, me lajme të mdhaja, lajme të kobshme, nji kohë pa besë.

Nji Borges që nuk u verbue kurrë

2020-07-26T04:55:00.000-07:00

Me Moikomin na bashkonte fakti se ishim dy prej shqiptarëve ma t’lexuem n’qarkullim. Në tavolinën e tij nuk mungonte kurrë rakia e mirë, kafja, duhani dhe kultura. Ishte njeri bujar. Ta jepte librin, nuk ta vidhte. Do të thoni ju pse nuk harxhoi ma shum kohë me luftue krimin, po ku ka kohë nji njeri që lexon nji libër në ditë, që për ma tepër punon me mbajtë familjen dhe i vjedh kohë kohës për me shkrue për pasion.

Kur flisnim për libra, rrallë m’lente me folë, edhe kur bahej fjalë për Borgesin e përkthyem prej meje. Imagjinoja me çfarë shpejtësie të rrufeshme e kishte përvetsue ai, kur kjenë botue Inkuizionet e tjera në 2005n. Kjo nuk tregon se ishte posesiv me librin, tregon thjesht ndjeshmërinë urgjente t’atij që don me dashurue prapë. Vetëm njiherë arrita me ia marrë fjalën, kur i fola për Evgenij Zamjatinin. U knaq dhe u befasue që e njihja. Si Borgesi, edhe ai nuk mburrej për librat që kishte shkrue, por për ata që kishte lexue.

Nji dashni e sinqertë e lidhte me dy shkodranë, Fred Rreshpjen dhe Skender Drinin. S’e ndieva kurrë njiherë tue folë keq për dikend, shêj ky i higjienës së tij mendore. Për poeteshat tona kishte fjalët ma t’mira, por thoshte (njiherë që po rrinim bashkë me Skenderin), më duket se s’kanë gjoks? A ka filanka gjoks, Skender? Dhe Skenderi ia ktheu: nuk e di, do ta pyes.

Kur vdiq Skenderi, i nisa nji shkrim temin për te, më përgëzoi, dhe më tha se Skenderi meritonte ma shum. Tashti po shkruej për Moikomin, dhe e di se edhe ai meriton ma shum.

Nji pjesë e kohortave të shpartallueme të lidhjes së shkrimtarëve e shpotisnin mbas shpine, për prejardhjen e tij komuniste apo për erudicionin remix. Por mbas fluturimeve të tij pindarike, ai nuk kthehej kurrë i lodhun, por i ripërtëritun.

Shkrimet e tija janë nji mozaik tipik postmodern, ku llamburin drita e çmendun e letrave të sotme shqipe.

Më thoshte se ishte martue shum i ri, 29 vjeç.

Kush martohet i ri, vdes i ri, por jeton përgjithmonë.

Lamtumirë, komunisti im!

A jemi (të lirë)?*

2020-04-10T10:23:00.000-07:00

Në kulturën tonë dualiste perëndimore, për me njoftë diçka, duhet më lypë me mend të kundërtën e saj.

E kundërta e lirisë asht sot burgu, kurse dikur ishte skllavnia. 

Sot lindim teorikisht të gjithë të lirë.

I burgosuni e din që s’asht i lirë. Prandej, i liri duhet ta dijë se nuk asht i burgosun. 

Veçse kjo kajherë i duhet kujtue, sikurse i duhet kujtue të riut se nuk asht plak. 

Liria asht gjithmonë e kufizueme. Në kohë dhe në hapsinë. Në kohë, sepse ne jemi të vdekshëm; në hapsinë, sepse siç thotë anglezi, kahdo të shkoj s’kam me dalë kurrë prej ndjesive të mia. Dalja prej vetes, ekstaza platonike, asht nji lloj fluturimi, edhe ky i kufizuem në kohë dhe në hapsinë. 

Dy koordinatat e njeriut të lirë janë koha dhe hapsina. Por njeriu lind rob, dhe njeriu i mirë në shqip quhet “rob Zoti”, pra krijesa në paqë me krijuesin. Asht me thanë se cilado kjoftë kondita jote sekulare, shpirti jot asht në dorë të Zotit. Mirëpo paqja jonë me vedin asht edhe në dorën tonë.

Pavarësisht pasionit tem të sinqertë për etimologjinë, nuk e kam gjetë halà rrajën e fjalës liria, që në fakt asht nji ndër fjalët kyçe të krejt shqipes. Ka gjuhë që nuk e kanë si p.sh. gjuhët e indianëve të Amerikës, dhe në fakt nuk iu hynte në punë deri ditën kur gjenovezi Kristofor Kolombi iu shkeli në derë. Lëkurëkuqat jetonin në paqe me natyrën dhe të mbinatyrshmen, mirëpo liria asht koncept politik.   

Ajo që kam qëmtue ka qenë etimologjia e fjalës puna, tjetër koncept mirëfilli politik, dhe në të gjitha gjuhët ku e kam kërkue, asht e lidhun me dënimin. Në helenisht, ponos, asht po e njejta që jep pena në latinisht, pra dënim. Po kshtu travail e frangishtes asht travaglio e italishtes, nji fjalë që dikur e pat fut Ndre Mjeda edhe në shqipen e lavrueme. Kjo lidhet me faktin, se në botën klasike, puna ishte detyrë e skllevënve. Njerzit e lirë nuk punonin. Pra njeriu i lirë asht i papunë. Ende sot kur të pushojnë prej punet, të thonë “sei licenziato” pra “je i liruem” “ke leje me kenë i lirë” - you’re free to go. 

Kondita e të papunit ngjan absurde sot në shoqninë industriale ku de jure puna asht ende baza e organizimit shoqënor. Madje sot puna mund të konsiderohet si conditio sine qua non e lirisë. Pse sot liria asht kontratë. Nji kontratë e cila në kuadrin e përmbysjeve të përgjithshme si pasojë e politikave globaliste, e ka humbë dimensionin e saj jetëprodhues, ngase njeriu tashti i bahet protezë makinave. 

Në nji moment kah fundi i shekullit XX, sistemi global vuni re se për me ia hangër kohën robit, nuk ishte ma nevoja me e punësue me tre turne. Dhe kshtu përhapi mediat sociale, argëtimin qyl ose qylin e argëtimit. Dhe njeriu i sotëm asht argat i argëtimit. Pra mbjellës laknash në facebook. Kjo ishte nji mnyrë e shkëlqyeshme, me e izolue plotësisht njeriun, pa e lanë kurr vetëm. 

Në kto ditë të idhta karantine, ku përherë të parë në histori, karantinohen njerzit pa qenë të smundë, e vemë re shum mirë, sesi sistemi i ri global, po teston mnyra, që bashkë me kohën me na hangër edhe hapsinën. Këto dy kategori që Kanti i quente intuita të kullueme, pra koha dhe hapsina, janë në fakt binarët e intelektit, intuita vetë.

Besoj gjithsesi se njeriu e gjen gjithmonë nji formë lirie, sa ma shum që vetëdijësohet se asht rob. Ktë intuitë nuk duhet me ia hekë, ia hoqe i ke hekë lirinë e lirisë, vetëdijen.

* * *  

Due të kujtoj për të gjithë dashamirët e letërsisë distopike, se shum vjet para Huxleyt dhe Orwellit, ishte nji rus ai që e pa kjartësisht përmbysjen politike të jetës në shekullin e XX. Evgenij Zamjatin me romanin Ne. Zamjatini përjetoi revolucionin rus, kje i pranishëm në gardhimin me tela me gjemba të përgjakun të burgut të ri paanë që po ndërtohej në emër të lirisë. Te romani i tij që u botue vetëm në gjuhën angleze, njerëzit ushqehen me nji bukë të bame nga nafta dhe jetojnë ose ma mirë me thanë nënjetojnë në nji panoptikon ku heqja e lirisë nuk mundëson as lanjen vetëm të të burgosunit. Duhet marrë leje me ndejtë vetëm. Ksaj i thonë me të hekë edhe lirinë e të kenit i burgosun.

Kuptohet lexuesit e tij intelektuali Huxley dhe zani i ndërgjegjes Orwell e zhvilluen dhe sistemuen në mënyrë të përsosun botën e Zamjatinit,  por kimera përspari vizitoi rusin. 

* * *

Te Ferma e Kafshëve shkruhet se të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat. Due tu thom se miti i barazisë asht mit retorik. Njisoj si miti i demokracisë asht mit propagandistik.  

Po ta marrim kah ana etimologjike, fjala shqipe barabar, nuk don me thanë tjetër veçse pari a pari, por jo si n’italisht pra: i barabartë me të barabartë. Barabar, don me thanë “si i parë me të parë”, ose ma troç “parë â parë”. Pra barazia asht prerogativë e parisë. Të parët janë të barabartë, por mesveti. Për me gjetë nji shembull të përsosun me e ilustrue ktë, duhet me doemos t’i drejtohemi Iliadës, ku kemi sherrin e famshëm mes Agamemnonit dhe Akilit. Sikur këta dy prijësa të mos ishin të barbartë, nuk kishte me pasë vend për sherr. Por ishin të barabartë, pikërisht ngase të dy ishin parì. Agamemnoni mtonte se ishte nji “primo inter pares”, pra nji i parë mes të parëve, nji “primo” që në fakt don me “pri”, mirëpo kjo lloj hierarkie nuk funksionon, sepse bahet e zhbahet mbi vullnetin e njerzve të lirë. I parë je ti, por i parë jam dhe un. (Pra ti mos ban si “i paparë”, pardon për batutën). Kjo asht edhe arsyeja pse bojkotit të Akilit nuk kishte çka me i ba kurrnjani ndër çetat akeje. Dhe jo pse Akili ishte gjysëhyjnor, apo se ishte ma i forti ndër fatosat akej. Por sepse simbas besës së këtyne shqiptarëve të vjetër, askush s’ishte i dytë ndaj të parit. 

Në shoqninë klasike greke penda dhe shpata ishin bashkë. Tragjedianët dhe filozofët merrnin pjesë ballore në luftë. Mandej në kohë paqeje, merreshin me filozofi dhe teatër, teksa rrekeshin me rrokë kuptimin e luftës dhe të jetës në vetvedi. Në kohë lufte, askush pra s’ishte i lirë?! Të mos na rrejë mendja: në kohë lufte, të gjithë ishin të lirë. Edhe skllevnit mund ta fitonin lirinë kur ishte luftë. Sot na thonë jemi në luftë, për me na thanë: s’jeni të lirë. Por në fakt lufta asht ajo që po bahet kundër nesh, tue na hekë edhe lirinë e të qenit nënshtetas. Shqiptarët e Rilindjes Kombëtare (jo ata të Rilindjes ndërkombtare) ishin hëm të pushkës hëm të pendës. 

Penda dhe shpata dorë për dorë pra. Në qytetërimin romak kjo vazhdoi deri me ardhjen e monoteizmit, kur penda u ba ma e randsishme se shpata. Kjo filozofi ka të bajë edhe me fuqizimin e shteteve dhe pra zhdukjen e traditave gojore, në favor të shkrimit. Kur flasim për botën homerike, jemi akoma te bota parashtetnore, jo pse nuk ka aty organizime të tipit protoshtetnor, por sepse në jetën e përditshme dominojnë institucionet parashtetnore: besa, nderi, mikpritja e me radhë. Kuptohet që epopeja e perandorisë romake ishte ende në vazhdën e këtyne institucioneve, pavarësisht se ata imponuen Pax romana-n në mbarë Mesdheun. Prapë puna ishte “pena” pra dënim.

Kur shteti merr dhénë përfundimisht, në prag të Renesansës, besa shfuqizohet në favor të kredisë, ose të kreditit. Fillon banka. Me fillimin e bankës fillon edhe punësimi në kuptimin modern. Dhe me Reformën puna fiton karakterin moral që ka deri më sot: pra rolin shëlbyes, shtetformues dhe denjëzues. Nse njeriu i Mesjetës e konsideronte veten “homo viator”, dhe paren e quente “mut i djallit”, njeriu i Renesansës, prihet tashma kah koncepti borgjez i pares dhe i kontratës shoqnore në përgjithsi. Njeriu i Kalvinit dhe i protestantizmit mandej, asht “homo faber”, ai sheh te puna qendrën formuese të krejt ekzistencës, formësuese të vetëdijes morale dhe karakterit etik. 

Pra puna kje motori i kapitalizmit, aq sa Iluminizmi dhe ‘800a që doli prej tij, i kushtuen edhe filozofinë dhe politikën asaj. Revanshi i Arsyes, në luftë me absoluten, kishte, afërmendsh, parametra totalitare dhe nji prej institucioneve që dolën nga Revolucioni Francez, ishte pikërisht Komiteti i Shëndetit Publik, institucion që rishfaqet sot, anipse në kuptim ma teknik, me kompetenca mbiligjore mbi lirinë, n’emër të shëndetit publik ose të mirës së përbashkët. Por shteti asht e keqja jonë e përbashkët, jo e mira. 

Betejat e Novecentos sa i tokon punës, i dijmë të gjithë, dhe nuk asht nevoja t’i cekim te ky shkrim i shkurtë. Falë përpjekjeve epokale u arrit për ndonji dekadë, që puna me qenë qendra e sistemit jo vetëm de jure, por edhe de facto. Puna u emancipue, sa me qenë dorëzanë lirie.  

Mbas sheshimit të ekuilibrave botnorë post 1989n, puna e parë që sistemi njipolar bani në fillimet e ktij mijëvjeçari, ishte shkatërrimi i punës. Kjo gja përveçse krijoi nji vorfni të re, krijoi edhe nji tip të ri të vorfni. Tip të ri që nuk drashtem ta quej lumpeni snob. Nuk asht ma subproletariati i Novecentos, por asht njeriu pa “prole”, lumpeni post-modern. 

Ndërkohë Kina tue qenë mbrapa, e la anash botën e vjetër dhe të renë, tue realizue Novecenton e vet, ndërkohë që perëndimi e kishte likuidue. Teksa reformat shkatrruen tregun evropian dhe amerikan të punës, ku iu dha nji goditje e fortë familjes pra bërthamës së vetë shoqnisë, në hipostazat e saj totalitare Kina futi në treg fuqinë e saj punëtore të përbame prej 500 milion punëtorësh të pandalshëm, teksa kontrollonte demografinë e vet me ligje të drejtpërdrejta, e pa politika të përdredhuna si bota e vjetër dhe e re. Falë punës Kina riktheu botën bipolare, por tashma pankapitaliste. 

Kshtu pra falë politikës së spektaklit perëndimor, puna kndejpari u ba qëllim në vetvete. Vepra u zhduk nga horizonti i aspiratave. 

Në kjoftë se shkrimtarët outsider të Novecentos hanin dynjanë në përpjekje me u ba shkrimtarë të pavarun, por e dinin se shoqnia dikur do t’ua ndiente zanin, sot inflacioni i arritun falë prodhimeve boshe, e ka ba të pamujtun shfaqjen e cilitdo za. Kuptohet që nji hierarki ekziston dhe asht kupola globale, por ne nuk shofim tjetër përveç gaztorëve të saj, që janë në krye të vendeve tona, të mbetuna tashma jo vetëm pa sovranitet por edhe pa identitet. 

Ma përpara stafeta ishte e tillë: njeriu sakrifikonte në punë për me krijue nji vepër, pra me e tejkalue jo veç punën por edhe veten. Nuk quej vepër vetëm veprën artistike apo letrare, por në përgjithsi veprën ekzistenciale, ku njeriu ndërton nji jetë që i përngjet jo veç atij por edhe idealit. A mrrihet ma te vepra sot, kur je ende në kërkim të punës, në nji qerthull specializimesh të panumërta, deri të bahesh ekspert i boshllekut virtual?

Kjo shoqni likuide (si e quen Bauman), asht edhe likuidimi i shoqnisë. 

A jemi të lirë? tingëllon pra si pyetje luksi në nji situatë memece. E pame nga nji ndërgjegje e Nandëqindës, do t’thoshim se situata flet vetë, por meqë e shohim si ndërgjegje të shekullit XXI, situata nuk flet.

* * *

Due t’ju jap nji shembull nga filozofia. 

Izostenia asht nji koncept skeptik, simbas të cilit për të njejtën gja vlejnë baraz dy gjykime të kundërta njiherit. Shembulli ma tipik asht ai i gotës gjysë bosh ose/dhe gjysë plot. Kshtu p.sh. në fillim mendojsha se qeveria nuk kishte asnji strategji për përballjen e krizës, mandej mendova se kjo ishte në fakt strategjia. Pra strategji e tipit «tue pa’ tue ba’». Mirëpo sot, kur jemi gjithë kohën «tue pa’», veprimi thjesht asht zhdukë prej horizontit jetësor.

Falë mediave sociale ne i arkivojmë përjetimet pa i jetue ato halà. 

Njiherit, më lejoni të theksoj se shprehja “liria ime mbaron aty ku fillon liria e tjetrit” asht izostenike. Në fakt, në situatën tonë na vlen nji tjetër parashtrim paradigmatik i këtij koncepti: liria ime fillon aty ku fillon liria e tjetrit. Nuk e kemi luksin të mendojmë sot ku mbaron liria, por ku fillon. 

Kur iu thotë Skenderbeu prijsave shqiptarë “lirinë nuk ua pruna un, atë e gjeta në mesin tuej”, nuk po iu ban retorikë, thjesht po u thotë: ju falem nderit ju o trima, që po ma kurseni gjysën e mundit, pse liria n’kto male s’ka mbarue kurr. 

E në kjoftë se fillon, liria s’ka fund.

Prandej në këto kushte un preferoj ta shkurtoj pyetjen që më shtron Aleanca për Mbrojtjen e Teatrit, nga A jemi të lirë? në A jemi?

Nuk e kam në kuptimin ekzistencialist, por në kuptimin e përditshëm që e përdorin shqiptarët, pra a jemi gati? a jemi gati me veprue? A jemi!?

* ky shkrim u hartue si gjegje ndaj call-for-papers të thirrun nga Aleanca për Mbrojtjen e Teatrit, prej sheshit Liria në Tiranë.

TEATRI NA PASTROI NGA SPASTRUESIT

2019-07-26T08:37:00.001-07:00

Nji marrëveshje u arrit. Nji besabesë mes Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit dhe opozitës. Kjo arritje asht rritje. Duket si real deal. Dëshmitarë të saj nuk kjenë vetëm mullarët butaforikë të skenës së teatrit kombtar të lanun në mëshirë të fatit, por edhe të gjithë shqiptarët që e ndjekën ktë pjesë të kalvarit të nji grushti qytetarësh që patën konsekuencën sakrifikale, që kalvari i tyne të ishte fundi i kalvarit të gjasë publike, pra fundi i dhunimit dhe prostituimit të “res publica”s.

Ky kompromis me PD-në nuk ishte para kohe. Nuk ishte nji shfaqje jashtë sezonit. Erdhi në momentin e duhun. Për herë të parë Basha vetë nuk na u duk butaforik. Dikujt mund t’i jetë dukë se ai thjesht iu zgjati kurorën me gjemba atyne që i kishin hy kalvarit. Deri dje flitte për gropë, prandej njerzit ende kanë dyshime. Nji gja ma tepër që sak mund të bante Basha, ishte me përvjelë mangët dhe me ia hi pastrimit, tue tregue se përkundër atyne që e shohin teatrin me synin e spastrimit, ai ishte për pastrimin. Por jemi n’mirëbesim. Na ban me e marrë në mirëbesim besimi i Aleancës, por edhe sjellja horrorifike e palës tjetër, ku kryetari i Tiranës, kujtoi se mund të harbitet qytetaria e kryeqendrës tue e qerasë me ndoj koncert porno, për me i kujtue banorëve se asht verë dhe ata duhet të bajnë pak jetë nate meqë pushteti punon edhe natën për ‘ta. Kshtu mbasi çuen nëpunësat e ngratë me (r)ruejtë teatrin, pushtetarët sosën të qethun përvedi.

Në kjoftë se herën e parë stalinizmi shqiptar kje tragjedi, simbas dialektikës hegeliane, i ra që herën e dytë t’ishte farsë.

Ne pamë para nji viti e kusur se renderat e teatrit të ri të bamun prej nji studioje beneluksoze, i ngjajshin ma shum nji kinemaje porno, sesa nji teatri kombtar. Dhe vumë re se çakejt tonë i kjenë lshue teatrit kombtar me e fshi prej faqes së dheut, si të ishte kinema porno. Të gjitha kullat që kta mundohen me ndërtue, janë monumente që mshehin por gishtojnë, mblojnë mirëpo kallzojnë, impotencën e tyne fallocentrike. Në krye dhe në krye të vet, qeveriu çoi nji komisì me i hjekë statusin “monument kulture”, të vetmit monument kulture që asnji pushtues të paktën prej ktij planet s’kishte mujtë me ia hjekë ktë status: teatrit.

Mjaftoi nji skotë çiçikovësh me e realizue në letër ktë çertifikim. Por asht e kotë me shqetësue rusin Gogol tue marrë uha personazh prej Frymëve të vdekuna. Marrim ma mirë nji tonin, Trebeshinën: te Tregtari i skeleteve, ka nji personazh ultra-gogolian, që merret me ksi punësh, shoqi Asmut Rrakatakja. Pra me asmutat e duhun, mundesh me “certum facere” ça të duesh ti si pushtet i radhës, që të mundesh me hy pa radhë në tana punët botore. Nji ballkanas i natyralizuem gjermanik Gregor Von Rezzori, tek mozaiku i tij për Ballkanin, difton si erdhi në pushtet dinastia e Karakriminajlloviçëve, alegori kjo që vlen për të gjithë vendet e gadishullit, ku hymë ndër të parët edhe ne.

Rama erdhi me luftue degradimin dhe e çoi në dekadencë. Asht ai vetë primsi i dekadentave. Me kravatat 500 dollarshe dhe xhaketat 3000 dollarshe, nuk humb rast me u shitë si bohem. Meqë ka deklarue vetëm 3000 euro kursime gjithsej, i bjen që kollaren e ka dhuratë. E pra bohema e vërtetë, dhe energjia pozitive që buron prej saj, ishte bohema e ktij grushti njerzish që mbrojtën teatrin kombtar. Ajo energji pozitive që bohemët e vërtetë derdhën në konakun e artit tonë skenik, në formë djerse dhe lotësh dhe ngëthjesh, s’ka me u fashitë ndër vite. Rama e la teatrin me degradue, që mandej me e luftue degradimin me dekadencë, me operacionet prej kirurgu estetik si kur botoksizon qendrat e lokaliteteve tue i pajisë me betonale që të duken të rilinduna jo prej hinit të vet po prej hiçit. Mirëpo ksaj radhe i kishte ba hesapet pa hanxhiun.

Poeti i dekadencës romake, Ausoni, vërteton kjartë se dekadenca nuk asht në gjendje me i ndi vlerat e të kaluemes as rrënimin e të sotshmes. Asht shurdhe karshi vetë historisë. Pavarsisht se ishte romanissimo, ai nuk ia mrrinte me e ndie dekadencën e qytetit të amëshuem, ngase nuk ishte ma pjesë e së tanës, ishte ba’ pjesë e pjesës. Tradita ishte pre’. Në vargjet e tij ai i bante fresk kastës së vet, porqë edhe kur i kndon të vetmes lule jashtë tarafit, skllaves gjermanike me emnin perimor Bisula, e ka për me diftue sa mashkull kenkej, jo për tjetër. Ma mirë se kushdo poeti dëshmon energjinë e kohës. Me nji energji si kjo që dëshmonte Ausoni, shum pak nuhatje i duhej Alarikut mbretit të Visigotëve me trokitë me ushtri në dyert e Romës. Misitë që Roma i çoi u munduen me e mërzitë me retorikë mandej kur e panë që s’e hante retorikën, i skjaruen se ata kishin shum ma tepër ushtarë se Alariku, prandej do ta kishte të sigurt humbjen. Sa ma i dendun bari, aq ma lehtë kositet, ia ktheu ky, pa e hollue shum muhabetin. Ça don at-herë? e pyetën misitë me habi. Tanë ça ka Roma të vlertë. E ne ça na mbetet? Shpirti gjallë.

Kalimin prej dekadencës në mesjetë e bani nji shpirt i madh i perëndimit, i mbrami i antikëve dhe i pari i mesjetarëve, Agustini. Ndoshta sikur dekadenca të mos kishte qenë aq e gjatë, aq mesjeta s’kishte me zgjatë aq shum. Nji narrativë e re, që ishte pjekë me kohë underground në katakomet e Romës, tashma pak zanë vend mbi dhé dhe po unjisonte perëndimin, ajo që Agustini e shenjoi n’at nivel sa me u quejt shejt i saji.

Mirëpo në Shqipni, dekadenca nuk asht e pakthyeshme, asht smundje që ka kapë plotsisht pushtetin, por jo edhe njerzit. Karta e fundit që i ka mbetë ktij pushteti dekadent, asht premtimi se kanë me na integrue te dekadenca e madhe e perëndimit. S’kemi pse ngutemi n’ktë vrap. Ende e kemi nji shans me qenë vetvetja.

Në gjithë kto muej ka ndodhë nji ndryshim paradigmatik. Asht kthjellue diskursi publik i palës civile në radhë të parë dhe i elitës së ardhshme në radhë të dytë. Lëvizja studentore pati efektin e nji ekzorcizmi. Por e gjitha filloi te teatri. Dhe për herë të parë pushteti e ndigjoi veten se po flitte marrina. Kjo nuk ndodhte qysh në ‘90n. Rama i ka përjetue të dyja kto momente kthjellimi, por të parin si kthjellim rinie, të dytin si aberracion. Teatri e provon ktë.

Ai e muer përsipër ktë sipërmarrje, me ktë logjikë: ça iu duhet teatri kombtar, kur un ju jap teatrin e ri? Mos të harrojmë se programi punist ishte: ça iu duhet njeriu kombtar, kur ne do prodhojmë njeriun e ri. Primend, me kohë kemi pyetë idhnisht: ça ju duhet teatri kombtar, kur keni kombin teatral? Por nuk jemi komb teatral. Jemi etnia ma e vjetër në Europë dhe nuk jemi n’Europë. A thue ngase Europa ka dashtë me na nda tue na falë dreqit ndër etni të reja? Thjesht pyetje. E dini si asht nji punë: nuk jemi komb teatral. Jemi komb jetim, mirëpo tash na erdhi pjekunia dhe nuk mund të rrimë ma mbrenda kushteve të jetimores. Dy janë rrugët: ose ikim, dhe bahet bota jetimorja jonë. Ose e bajmë jetimoren vend të jetueshëm si bota.

Nji pikë që nuk u konceptue për teatrin dhe në kto kushte emergjence nuk i pati ardhë ende radha, ishte libri në teatër. Nji kand i hapsinës teatrore i duhet kushtue librit. Tjetra, ajo që s’duhet, asht nji drejtor kanakar. Duhet vu’ në status që teatri drejtohet prej nji bordi profesionistash të papolitizuem. Ma e para, duhet nji bibliotekë e teatrit kombtar. Që aktorat, regjisorat, studentat të mos punojnë ma me fotokopje. Ne të gjithë do të japim koleksionet tona me libra teatri dhe ka me dalë nji fond krejt i vyem. Me libra në të gjitha gjuhët e gjalla dhe të vdekuna. Me veprat e plota të Sofoklijve, Shekspirëve, Molierëve, Hygove, Uajlldëve dhe Zharive, Brehtëve, Dyrrenmatëve dhe Kamyve, Bernhardëve dhe Beketëve me shokë. Me dorëshkrimet e panumërta të dramaturgëve tonë. Dhe aty mes tyne, resmet e aktorve e mjeshtrave, zani i të cilve dikur ndër njato mure të vjetra kumboi logos, pathos, eros.

Kingu Perandor

2018-03-14T05:40:00.000-07:00

Përpjekja për sukses tregtar i botuesve shqiptarë, ka shfaqë jo vetëm mungesën e njohjes së historisë letrare, por edhe mungesën e njohjes së tregut. Konceptohet tregu si diçka që i nënshtrohet tanësisht statistikës ndërkombtare dhe i mbivendoset kërkesës vendase. Si nji vend i hapun ku mundesh me vjedhë prapë e rishtas. Blemja e të drejtave të botimit shërben ma shum me u ruejtë prej tuejve, sesa me qenë korrekt me autorët dhe botuesit e jashtëm. E drejta e shumfishimit blehet për 500 kopje, dhe aq i deklarohen për jetë e mot autorit, pavarsisht shumfishimit ndër vite. Fitoftë a jo autori Nobelin ndërkohë. Vdektë ai, a rrnoftë halà.

Nuk asht vendi me akuzue hajnat e mbrendshëm se vjedhin jashtë, por se nuk dinë taman ke me vjedhë. As n’hajni s’kanë hierarki. Dhe nji autor që mund ta kishin vjedhë pafundsisht asht mbreti i letërsisë amerikane, Stephen King. King i lindun, mbas gjithë betejave që ka fitue, asht ba perandor. Kte kunorëzim nuk ia ka dhurue kritika, as kinemaja, ku prania e tij ka qenë e dorës së parë qysh kur Brian de Palma, në 1979n, filmoi romanin e tij të debutimit, Carrie. Ia ka dhurue thjesht publiku, sovrani i vërtetë. Prej at’herë, Kingu ka shkrue dhe botue me dhjetra romane, me qindra tregime, disa skenare filmash dhe radiodramash; ka bashkëpunue në disa vumje në skenë të subjekteve të tij dhe ka guxue me kenë edhe vetë regjisor në disa raste. E gjitha kjo, pa prâjtë së qeni amerikan i qetë.

Kah njena anë, ku ma gjen që Kingun s’e kanë vjedhë, asht, si me thanë – nji pallat ma pak, ose nji kompleks betonik ma pak në qiejt e betonuem të Tiranës. Megjithatë ka pasë bubrrime të veprës së tij. Janë përkthye dy-tri gjana në gjuhën tonë dhe ato për faqe të zezë, tue dalë shqip me tituj që tingëllojnë të dobët sa s’kanë ku shkojnë: Celulari dhe Rrezatimi. Pak dhe keq, ose pak dhe kak. Harresa ndaj tij, i brendashkruhet harresës ose injorimit të letërsisë amerikane. Nuk ka asnji lloj dijenie për përmasat dhe pasuninë që përfaqëson sot letërsia amerikane, që asht jo vetëm ma e kenuna, por edhe ma e thella e kohës tonë. Botuesve të Tiranës që halà punojnë me redaktorë të marrun natën për hanë prej gzts Zëri i popullit dhe zgjohen prapë me kërkëllimin e ndryshkun të zhavarinave të vjetra sovjetike, nuk ke çka iu thue, të kalcifikuem siç janë në idenë ’800ase se letërsi kanë sall franko-sllavët. Po të Kosovës ku janë? Buzuku që asht botuesi ma i mirë ndoshta jo vetëm i Kosovës, boton ekskluzivisht autorë të sotëm francezë, prej të cilëve ndoshta asnjeni nuk mund të quhet shkrimtar, teksa mundemi me pohue pa frikë se letërsia e madhe franceze grahmën e fundit e jep me Raymond Radiguet-në, meteorin e saj të fundit, kah mesi i viteve ’20.

Me të vërtetë që letërsia nuk ndryshon mbrenda vitit, sikurse edhe gjuha don shum kohë me u mbrujtë, por qysh kur Baudelaire u ul me përkthye Poen, ka kalue rrum nji shekull e gjysë, e me Jack Londonin asht bitisë shekulli qysh se amerikant kanë letërsi të madhe dhe popullore njikohsisht, pra kanë at që mund të quhet epope letrare. Edhe ma shum se kaq: kanë ende sifatin e të treguemit, atë çka n’Evropën mbas Auschwitzit, u konsiderue si paradigmë e humbun.

Nji mbllaçitje e pafundme eseistike, ku e vetmja risi asht ripërtypja, karakterizon letërsinë e kontinentit prej dekadash. Letërsia si e tillë asht e mbipopullueme, por nuk asht ma popullore. Detyrohemi me lexue dhe rilexue ndoj roman gjerman a austriak, nga ata që dilnin tek-tuk në dekadat e mbrame të luftës së ftohtë. Dhe janë romane që mishërojnë pikërisht fundin. Tjetër gja asht letërsia sa kalon La Manshin. Provincializmi e ka pshtue letërsinë angleze. Romani ka mbetë roman, poezia poezi. Ka edhe ese, por nuk asht zhanër vampir siç asht ba në letërsinë kontinentale. Provincializmi e ka pshtue edhe letërsinë e Kingut. Se veç provinca e pshton zejtarinë.

Me pru’ letërsinë e Kingut në shqip, duhet pa diskutim nji njohje e katërciptë e zejes së letërsisë, e mekanizmave ma të thellë psikologjikë, duhet sinqeriteti i tregimtarisë, por krye të herës duhet përvetsimi i krejt të folmes urbane dhe suburbane të të gjitha trevave të shqiptarisë së sotme dhe nji vesh i shkëlqyeshëm muzikor. Por Kingu s’asht veç popullor. Romani i tij i pavdekshëm Shining, nuk i len gja mangut librave të nismimin ezoterik. Para tij romanet e Coelhos duken si anekdota. Tregimet e Kingut janë të përsosun si ata të Poes a Lovecraftit, të Mathesonit dhe të James Ballardit. Kryevepra e tij Needful things, për sa i tokon përsosjes stilistike, mund të krahasohet vetëm me Lolitën e Nabokovit, shkrimtar amerikan që ne shqiptarët halà vazhdojmë me e vendosë mes rusve. Atdheu i shkrimtarit asht gjuha. Dhe atdheu i Kingut asht nji gjuhë e pasun, tmerrsisht sugjestive, me spërdredhje zhargonore që s’kanë të sosun, ku as humori as thellësia psikologjike nuk mungojnë ndojherë. Nji kopsht antropologjik që i përngjet nji xhungle shajnitëse, ma parë sesa serës ku e kyçin europianët narracionin e tyne steril. Falë ksaj pasunie të stërhollueme në drejtime të panumërta, që ka vitalitetin e vetë jetës, Kingu ka arritë me shpalue mbrenda zhanrit horror, të gjitha dimensionet e letërsisë.

Redaksitë tona halà s’e pranojnë ekzistencën e zhanrit horror. Ti përkthen “film horror” ata ta kthejnë “film me tmerre”. Kshtu e vorfnojnë stilistikën e shqipes, n’emër të pasunimit. Kshtu shemb edhe policia ndërtimore, n’emër të ndërtimit. Shembin kioska, ngulin pallate. Kshtu bajnë edhe në gjuhë.

Periudha e kioskave ishte periudhë e sinqertë lirike, jo ma kot asokohe, çdo familje shqiptare e kishte ka’j poet, i cili kishte botue të paktën nji vllim me poezi. Kjo periudhë ishte e bukur, por pa strukturë. U pasue me të kundërtën e vet. Me nji periudhë që kishte strukturë, por s’kishte inteligjencë, pra as bukuri as duhunì. Strukturë kriminale a korruptive, a zbuteni si të doni.

Pasqyrimi i letërsive të lulëzueme, në kohën e duhun, pra sa asht e freskët gjuha, ka randësi jetike, për këndelljen dhe rivitalizimin e vetë letërsive vendase. Pra edhe e mendësive vendase. Duhet nji kompleks shum i dystë inferioriteti, për me besue, se ndikimi i të huejës asht shkomtarizues dhe damtor. Krejt e kundërta: e keqja vjen prej mosmarrdhanies, prej autarkisë, vetëmjaftueshmënisë së përllogaritun. Të gjitha diktaturat janë të mbylluna, ngase janë thelbësisht autike. Me konsiderue gjithçka të huej si antivlerë, pse asht e huej, kjo don me thanë me qenë i huej ndaj vlerës. A asht Kingu vlerë? A thjesht firmë!?

Kritika amerikane asht e para që e përçmon. Kompleksi i tyne prej ish-kolonie, i ban halà me vlerësue imitimet, dhe me nënçmue të mirat origjinale që kanë. Nji eseist i lodhshëm si Ph. Roth, iu duket shkrimtar, kurse Kingu autor. Guxoj me thanë se asht krejt e kundërta. Kingu nuk asht përkulë ndojherë para talljeve që i kanë ba jo vetëm kritikët, por edhe regjisorët, tue fillue me De Palmën, që i filmoi romanin e parë. E shihni ç’asht i detyruem me ba nji regjisor i ri. Më japin kshtu paçavuresh dhe un duhet me qitë diçka të pranueshme – ia pat n’at rast De Palma. Thirrte në kauzë kritikën, me thanë se ai vetë me synin e tij kritik, e dinte që filmi që i kishin porositë producentët vinte prej letërsisë komerçiale. Harronte, se filmi do të funksiononte pikërisht pse kishte nji subjekt të shkruem mirë, që vinte prej librit. Dhe gjatë 30 vjetve mbas atij rasti, Tefa ka shkrue romanet ma dërdëngë të letërsisë perëndimore. Në vitet tona, kryekritiku Harold Bloom, kur shoqata e shkrimtarëve amerikan i dha çmimin e karrierës Kingut, gjeti rastin me shpalosë virtuozizmin e tij intelektual për me ulë meritat e perandorit King. Ka zane se Bloomi u pat ulë njiherë me shkrue do tregime edhe ai, por as nipçja i vet nuk ia lexoi.

Asht e kjartë pra marrdhania e njianshme që kanë intelektualët me Kingun, dhe halà sot, me thanë më pëlqen Kingu, asht nji mnyrë me thanë nuk jam tip intelektual. Kuptohet që mes Ed Woodit dhe Kubrickut, Kingu darkon me Ed Woodin. E pra, askush ma mirë se ai, nuk e kupton qorrsokakun kur përfundon përpjekja intelektuale, kur ajo nuk shoqnohet me thjeshtësinë e zemrës së paqtueme, që karakterizon narratorin e panjohun, popullorin.

I ka fitue të tana betejat me mjerimin, me kapitalizmin amerikan, me të përbindshmin Hollywood, me rritjen e mëkambjen e familjes, me furgonin që nji mbasdite e shtypi në trotuar, por mbi të gjitha ka fitue betejën me hiçin, me zeron e fantazisë, me zbazëtinë e mendjes dhe zemrës. Ka pasunue botën tonë për shekujt që po vijnë.

Dhe prapë narrator i panjohun ka mbetë Kingu, pavarësisht 1 miliard kopjeve të shituna, pavarësisht se asht kampion bote n’letërsi, njeriu tek i cili shkrimtarët shohim triumfin e shpresave të tyne të parealizueme, ai prapë, me i shkue për vizitë, ka me pasë nji histori me ta diftue, nji prej atyne historinave që primend të njisin fill dhe të bajnë me iu kthye letërsisë, porsi i kthehesh dashnisë, me frikë të shejtë.

Dashnia, urrejtja, guximi, janë mbretni. Frika asht perandori. Kingu, perandori i saj.

Fitorja e Ramës dhe gozhda të tjera

2017-07-12T02:20:00.000-07:00

Fitore e Pirros ka mbetë si shprehje prej vetë luftnave që bani Burri në çizme dhe shënjon nji fitore me hak njerzor aq të naltë sa i bjen me vye pothuejse baras me nji humbje. Por nse kjo fitore nuk asht fitore e vërtetë, të paktën lufta ishte e vërtetë dhe me logjikën e Napoleonit “disfatat e sodit na vyejnë për fitoret e motit”. Po fitorja e Ramës çar tip fitorje asht? Fitore e pagueme ka me thanë dikush. Në nji vend ku njerzit blejnë shkollën, blejnë vendin e punës, e pra, blejnë vendin e tyne në shoqni, asht normale që fituesi me ble votën. Korrupsioni asht filozofi jetese. I vetëdijshëm për ktë, Rama e deklaroi fitoren pa fillue numrimi. Fakti që mbas numrimit mandej po fillon me mendue për programin, don me thanë, a fortiriori, se mendon me garantue edhe fitoren e zgjedhjeve të ardhshme, jo falë realizimit të ndoj premtimi, por prej faktit, se thelbi i programit të tij asht pushteti. Ksodore, Rama, përuron modelin e ri të liderit, që mban premtimin që i ka ba vetes.

Te “Arti i luftës” Sun Cu thotë se lufta në fillim fitohet, mandej luftohet, tue e përmbysë çdo ide apo pseudo-ide demokratike që dikush mundet me pasë mbi luftën, kjoftë ajo spartane apo spontane. Vetëm se Sun Cu nuk thotë kund që fitorja deklarohet mandej korret. Pra, kemi dy lloje fitoresh skajnisht të kundërta: fitoren e Pirros, dhe fitoren simbas Sun Cusë. Pra fitoren e nji prijësi (Pirro, Skenderbeu a të tjerë), dhe fitore e nji Perandori (si Shih Huang Ti, apo Bushët babë e bir). Ku mundemi me e vnue nji fitore të tipit Rama-dy? Sigurisht, ma afër fitores formale, alla Sun Cu, çka e ban tashma Ramën pretendent për perandor.

E vërteta asht, se nuk qeverisemi prej personash, por prej vetë mnyrës sonë të jetesës. Ata që fajsojnë, p.sh., Berluskonin për katrahurën italiane të 30 vjetve të fundit, harrojnë se berluskonizmi si stil jetet nuk u shpik prej tij, por ndoshta plasi sheshit falë tij si stil a mendësi mbisunduese. Stili shqiptar i jetës, asht gjithmonë i ndamë: këtu dhe jashtë. Kjo ndamje ka mbetë funksionale qysh me ramjen e diktaturës. E cila, ç’asht e vërteta, ra për arsye mbikombëtare, ma shum se për shkak të ndonji nisme të mbrendshme të shqiptarëve. Kjo nuk don me thanë që duhet zbehë merita e atyne të rijve e të rejave që e patën në gjak idealin e lirisë. Vetëm se kjo lëvizje u neutralizue pa marrë dimensionin e vet politik, nga vetë nomenklatura e vjetër e transformueme. Në ktë mnyrë, klasa e vjetër e aparatçikve garantoi paprekshmëninë e vet dhe kulti i vjetër i personalitetit të diktatorit, u zëvendsue me kultin e personalitetit të kreut të PD-së, teksa tokëzimin mes dy kulteve e bante kulti i personalitetit të shkrimtarit I. Kadare, i cili, me të ardhë demokracia, u kthye në dimensionin e tij të vërtetë, atë të ndërgjegjes së rrejshme. Por le t’i kthehemi stilit të jetesës.

Publikja dhe privatja nuk kanë pasë ndojherë peshë, rol apo funksion social të përcaktuem kjartë te ne, mija vjet pa shtet tonin. Me shpronsimin total (metafizik, ekonomik, zakonor, deri edhe gjuhësor) të shqiptarëve, komunizmi ynë, arriti me i likuidue të dyja kto kategori të paftillueme, me anë të përvendosjes së kategorisë së kolektives. Ktë kategori, kanë ditë me e shfrytëzue shum mirë, të gjitha polet fiktive të politikës tonë. Ndryshimi psikologjik mes publikes dhe kolektives asht ky: publikja i bindet vetëdijes, kolektivja pavetëdijes. Funksioni i luftës së klasave, nuk ishte me zhdukë klasat, por me zhdukë publiken, tue i mbivendosë nji kolektive parafabrikat. Kjo ndodhi kryekëput në gjuhë.

Për me joshë nënvetëdijen kolektive, asgja s’ban ma shum punë se nji kult personaliteti. Kemi aktualisht kultin e vazhduem të personalitetit të Kadaresë, të cilit për së gjalli i kushtojnë institute dhe çmime, çka nuk ndodh me asnji shkrimtar në perëndim apo lindje, ngase asnjeni nuk asht aq koniunktural sa ai. Ky asht kulti-kolant, kulti-tutkall që shërben me ngjitë kultin-piedestal, atë të udhëheqësit, i cili në këtë rast asht Rama. Por teksa Berisha a Kadareja shfrytëzojshin boshllëkun publik me e mbajtë në spikamë kultin e tyne, pa qenë të gatshëm me nxjerrë gja prej xhepit, Rama asht i vetmi që shpenzon pare, për me mbajtë kultin e tij, dhe kryesisht kto shpenzime i ban me mediat e hueja, me muzeumet e artit kontemporan (oksimoron i pastër: edhe art, edhe kontemporan nuk ka se si); me konferencierët, me zarf-pagesat që ju jep figurave të riciklueme si laburisti T. Kjo e ban njiherit ma mondan dhe ma pak koprac se paraardhësit. Të paktën asht xhymert me paret e popullit. Në njifarë mnyre, kto investime, e bindin nënvetëdijen kolektive, dhe për me marrë votën mandej, mjafton nji investim i vogël në tregun e mbrendshëm të sovranitetit. Falë ktyne investimeve që ban “jashtë”, Rama fiton edhe virilitet diplomatik, dhe ngaqë ka kuptue se edhe politikanët perendimuer janë të bleshëm, jo vetëm trash zanin me kojshitë, porse kërcënon deri edhe shtetin amerikan, se në rast të zgjedhjes së Trumpit, ai dhe shteti që ai drejton, kanë me i ndërpré marrëdhaniet me Amerikën. Edhe qytetnim alien me qenë, në kjoftë se don me pasë punë me ktë planet, marrëdhaniet me Amerikën duhen të parat, besoj. Don apo s’don ti. Delir i çastit, apo reminishencë e xhaxhit?! Harron kah ana tjetër, se në sofrat ndërkombtare, ku derrat janë me të vërtetë të egër, ai ka me qenë gjithmonë nji derr i butë, nji gic, dhe se tek ai, a kushdo kjoftë në vend të tij, pushtetet e vërteta kanë me pa’ gjithmonë indigjenin. Rrezikon si te Eyes Wide Shut, mos me ditë fjalëkalimin për të dalë, dhe i rroftë gjysma e 100-dollarshit mandej dhe taksisti që e pret jashtë. Harron se te orgjia masonerike, atij maksimumi mund t’i jepet ndoj rol onanist. Harron se në thelb, veç shqiptarët ka.

Me justifikue trafikun e milardave, kryeministri Rama, thotë në mnyrë të përsëritun se: po bëj shtet. D.m.th. ai po e pastron administratën nga nepotizmi, nga korrupsioni e me radhë. Nuk la shurrufull pa futë në administratë. Dhe falë ksaj, po konsolidoka strukturën e shtetit, çdo do t’i pruka dobi brezave në vazhdim. Por po ta shohim me kujdes, nocioni i shtetit që ka Edvini nuk asht hiç i largët nga nocioni i shtetit që kishin në komunizëm. Pra, nji shtet, ku sovrani asht i përjashtuem. Pra, nse shteti që ndërtuen bolshevikët ishte haptazi antidemokratik, ky që po ndërton neo-bolshevizma asht maspakut a-demokratik. Krenimi i tij kryesor asht policia e shtetit, të cilën e mori institucion të nëpërkambun dhe e bani institucionin ma të sertë. Se si mund të kryhet kjo, pa shkollimin profesional të efektivave të saj, veç ai e din. Mbas t’bames së policisë së shtetit, a thue po ia kande me ba shtetin policor? Ka dhanë shenja të kjarta edhe për ktë. Po për kë po e ndërtoka shtetin, kur shumica e shqiptarëve duen me ikë prej Shqipniet? Dhe kjo ndërkohë që ai, pa pikë turpi, kumton kthimin e emigrantave si pjesë programatike e politikës socialiste. Kah ana tjetër si socialist, nuk mund të mos krenohet me mungesën e sindikatave.

Pa mbajtje ane, mund të thomi se në mandatin e fundit të PD-së, të paktën azilkërkimi nuk ishte në nivelet e plagës sociale. Por pavarsisht të mirave që ndodhën nën regjinë e PD-së në mandatin e fundit, pikërisht n’ato vite, PS dhe LSI vunë atë pasuni që sot i lejon jo vetëm me ble votat në vazhdim, por ju jep edhe arrogancën me marrë edhe simbolet. D.m.th. kriza e vërtetë asht se PD-ja nuk funksionon ma as në nivel simbolik, nivel i cili, në fakt asht ma i randsishmi, mbrenda dhe jashtë politikës.

Mbasi asht punue mirë me kolektiven, tue shantazhue fisin a klanin që ky ta shesë sovranitetin a thue se i tokon atij dhe jo popullit-sovran, çashtja e vazhdimsisë së pushtetit va da sé. Fundi i fundit, ato dy aspra që janë harxhue me ble fitoren, mund të rekuperohen dhe shumfishohen, falë përfitimeve të kohëzgjatjes së mandatit të ri. Në ktë logjikë, i bjen që PD-ja, e cila nuk paska hedhë kokërr leku me ble vota, jo vetëm s’i ka fitue me meritë ato vota që ka marrë, por i ka dhe qyl. Me nji performancë aq mediokre, edhe tepër i ka. Pra, jo vetëm që nuk kemi humbje të PD-së, por kemi fitore edhe të PD-së. Ndërkohë, falë manovrave nënparlamentare LSI-ja arriti me e ruejtë pozicionin e saj kërthizor në politikën e Tiranës dhe varet tashti prej manovrave parlamentare e mbiparlamentare, ku ka me zatetë për me mjelë lopën e tranzicionit shqiptar. Pra edhe LSI-ja ka fitue. Mirëpo te fitorja – victoria, asht e nënkuptueme që me pasë edhe të humbun – victis, që jep edhe ma së drejti në shqip, viktimën. At-herë meqë klasa politike fitoi e gjitha, kush humbi? Humbën partitë e vogla, por ata kanë luksin që nuk ekzistojnë, prandej s’patën si me humbë. At-hera i bjen që i vetmi që humbi në kto zgjedhje ishte populli. I falet, për shkak se ai nuk asht sovran.

N'oborr kuajt e hasmit hanë petale t'verdha

2017-04-27T03:47:00.000-07:00

N'oborr kuajt e hasmit hanë petale t'verdha,
te shpija e Live fshatarët kryengritës po bastisin kopshtijet
e vena e vjellun hapërlyhet mbi dru t'shantalit.
Në bahçe zogjt nuk po kndojnë ma, duert gjakse kanë troshtitë

në diell kafazin e praruem: jo kangë, por britma
gjithkah dhe thundrat shkelmojnë.

Nji dreq, me jatagan të skuqun te dhoma përgjysë n'hije,
i vërsulet gjijve të ramun të zonjës Li.
Te korridori pa dalje, hyzmeqarët ma n'moshë e ma të besës
i fërkojnë zotit Li kryet e shkapetun, e ky mendjemadh, s'guxon ma,

me duert n'ije, t'i sodisë madhështuer portretet e të parve te kandi.
Saora të birtë e yshtin, me fytyrat e lyeme n'pluhun:
"Si kenka kjo punë qi ma i vogli i Live, budalla Po,
faqja e zezë e familjes, tash kur shpinë e kanë msye
drangoj zjermi e shkrumi e hini, ky te alkova servile
po bajka qejf tue ngrehë kërcellin e vocërr prej giade
me ia njeshë nji bythe të pangime shërbtorje teveqele.
A s'asht krim ky, krim kundër ligjeve hyjnore?"
Dhe shohin korthi me bisht të synit djaloshin, i cili veç, i vetëm dhe i qetë,
prej dritores n'trapazan sheh malet e bardha,
ato prorë të njajta e mospërfillse, përtej oborrit të shkatërruem
të Live, përtej fushave të Live. Dhe Li Poja e ndin vedin
jo ma i biri i gjumashit Çeng por i Drangoit Hanor.

Te nji qytet i harlisun résh, matanë maleve me borë,
nji kalë zanash me flatra krille e ka përcjellë.

LI PO

SPROVA MA SHQIPTARE E HERKULIT

2016-09-28T01:39:00.002-07:00

Sot si sot para çerek shekulli, rendi i ditës janë plehnat. Në ndrrimin e sistemeve, plehnat ishin metafora e ndrrimit të formës së sundimit të çnjerzores mbi njerzoren. E pati kapë Nexho Shabani, humorist popullor, që e përshkroi ndryshimin me formulën: ça na janë zbukuru’ plehnat. Tranzicioni e vazhdoi punën e zbukurimit të plehnave, dhe tash ka mrritë hipostazën e vet, i importon.
Personalisht nuk jam kundër importit të plehnave, plehnat janë biznesi i shekullit. Problemi asht se klika që asht në krye të punëve botore shqiptare, e ban ktë veç për interesin e vet. Për ma tepër që çdo biznes kta e konceptojnë si biznesin e drogës, pra nji aktivitet i nënligjshëm që synon me mbushë thasët e zij. Njerzit që kanë me punue n’ktë lamë, kanë me u pague me nji copë bukë, si në kohët ma të errta të komunizmit të baballarëve të pronarve të tyne. Meqë ministri i Gërdecit mbas masakrës u kalue te Ekologjia, në rast masakre, ktë herë, ministri i Mjedisit ka me kalue te Mbrojtja. Kjo asht mnyra shqiptare me ra prej fikut n’dardhë. Interesant por jo për tu çuditë ka me qenë fakti, se ky ligj kapitalist ka me u aplikue gjithnji me logjikë komuniste, pra: puntori i ksaj industrie, ka me fitue ma pak se mbledhsi privat i kanoqeve. Por nuk asht kjo tema kryesore e ktij shkrimi, veç nji shteg që qet ku due me dalë.
M’intereson me folë për procesin e kundërt, që për mendimin tem asht shum ma i rrezikshëm, ngase shkakton dame të pariparueshme antropologjike. Procesi i importimit të bukurive dhe të kthimit të tyne në plehna. Ato letraret m’interesojnë veçan. Teksa ky proces duket sikur ka kursye shum prej klasikëve, nuk ka dyshim se përdhosja dhe sakatimi kanë karakterizue importin e shumicës së kryeveprave letrare të modernitetit. Autorë të masakruem janë Céline, Camus, Kafka, Pessoa, Miller (H.), Sartre, Kundera, Vonnegut, Eliot, Levi (P.), Borges, Deleuze, Kavabata, Mishima deri te ma të vonët, Houllebecq, Murakami, Oz, Bolanjo. Kundera, Houllebecq, Murakami, Oz, nuk asht se më dhimben fort. Të mos ishin përkthye hiç, nuk kishte me u pasë vu oroe ndryshimi. Céline, çka. Camus të dhimbet për shkak të personalitetit ma shum se për shkak të letërsisë që ka shkrue; e njajta gja vlen për Sartre-n. Nji letërsi eseistike, mbetet në tentativë.
Padyshim që fatin ma të keq e kanë pasë poetët: plotësisht të masakruem francezët, gjermanët, italianët, amerikanët. Ma shum se të tjerët italianët, mbasi për do kohë shumica e shqiptarve kujtoi se dinte italisht. Tash bajnë sikur dinë anglisht.
Jo ma pak të masakruem janë ata që janë përkthye n’atë shqipe që për shkak të aparteidit quhet gegnisht, me idenë që falë muzikalitetit të gegnishtes mund të arnohet moskuptimi literal i tekstit.
Kulmi asht se kto përdhosje i faturohen pamundësive të shqipes. Por kundërshembujt janë dhe vikasin po mbrenda shqipes. Për turp, ligji shqiptar i pashkruem i mikpritjes, shkelet kur bahet fjalë për miq nga bota humaniste. Por ndoshta asht normale që kultura e pashkrueme me vlerat e saj, me dështue kur vjen puna te kultura e shkrimit.
Pra pseudointeligencja jonë asht e specializueme jo vetëm në zbukurimin e plehnave, por edhe në importimin e bukurinave për me i transformue në plehna. E gjithë kjo ka bekimin e fondacionit për një shoqëri të zbërthyer.
Nga përvoja e ime në ktë fushë, di ate se bane e prune diçka të bukur, të thrrasin direkt për me të futë në punë në zbukurimin e plehnave. Por siç e thashë, ani! Plehnat janë biznesi i shekullit. Nuk duhet me i thanë jo ktij sektori kaq vital, për ktë fazë të postkapitalizmit të avancuem! Të avancuem deri në skajet e kapitullimit. Dhe kshtu më thirrën edhe mue me përkthye nji Daniele Steel; vuejta 6 muej me nji libër që mund të përkthehet për 2-3 ditë. Titulli “Tradhtia” – ironi e trefishtë, mes autorit-botuesit-përkthyesit. Në fund rezultati ishte sakat dhe i papranueshëm. Botuesi e mbajti do kohë, e kaloi nëpër disa redaktorë, në fund vendosi: nuk mund të botohet. Në këtë gjendje që është nuk mund të botohet. Fajin de jure ia la autores: e ka shkruar vetë! De facto e hangra unë: përkthimi nuk botohet, pra nuk paguhet. Hera e parë dhe e fundit që baj kso kompromisesh për lek. Ironia, e trefishtë – Autorja tradhton vedin: në kulmin e famës ajo provon me e shkrue vetë librin (nuk ia beson si gjithmonë 36 editorve të saj); në kulmin e fuqisë industriale botuesi i saj amerikan, pranon me e botue n’at gjendje (i pandjekun nga botuesit e tjerë të gjuhëve të mdhaja ktë herë); nel mezzo del cammin të jetës profesionale, përkthyesi tradhton vedin tue përkthye ktë paçavure.
Bashkëudhtarë! Në kjoftë se ju ftojnë për merita të veçanta me bashkëpunue te industria e zbukurimit të plehnave, mos harroni, mund të mos paguheni!! Dhe era e plehnave s’ka me ju shqitë nga flegrat për shum kohë. Nse e bani kte për me luftue energjitë e tepërta, pra me humbë njifije energji, mos harroni se energjia nuk shpenzohet në gjana ku nuk ka lëvizje.
Industria e plehave nuk asht pra as e re, as e panjoftun për ne. E gjitha kjo ka përmasa epike, mitike kisha me thanë.
Prandej, edhe në ktë rast na vjen në ndihmë nji paralelizëm mitologjik. Nga 12 mundimet e Herkulit, që ne bashkëfshatarët e tij etnikë kajherë e quejmë me përkëdheli Hekruli, ma shqiptari më duket miti i stallave.
Herkuli pastron stallat. Diku në nji vis pellazg të quejtun Elidha, rrnojte nji mbret që kishte 1000 qé, Augjeu, dhe ky Augjeu kishte 30 vjet pa vu dorë me i pastru’ stallat. Kshtu plehu kishte arritë nivele pellazgjike. Pellazgu s’e vriste shum mendjen. Herët e vonë zotat kishin me i nisë nji tjetër pellazg që mund t’i kryente at punë. Nji sfidë iu lshue Herkulit, kundrejt nji shpërblimi. Herkuli pranoi. Ma shum për sedër, se për shpërblim. Herkuli përdori nji stratagjem prej Uliksi. Tregoi se pavarsisht forcës, nuk ishte ma i trashi ndër pellazgët, dhe fundi i fundit ishte gjysë-hyjni. I ndrroi rrjedhën dy lumejve, që vërshuen furishëm në atë lugajë dhe e shkulën krejt plehun tue e dyndë e shpërnda tjetërkund. Tue plehnue edhe tokat ma andej.
Duhet pra nji Herkul për me pastrue plehun 30-vjeçar të stallave të gjuhës shqipe. Dy lumenjtë janë gegnishtja dhe toskërishtja.

How the Doors can save your life

2016-09-19T08:05:00.000-07:00

Isha tu u kthy prej Tiranet mbas mesnatet. Kjeshë nisë në zheg për aty, me shmangë trafikun dhe trafikantat. Kur mrrita isha i lodhun, dhe ma i lodhun tash në kthim. Ora 1 mbas mesnate. Sytë, që s'shohin mirë as ditën me diell, natën kapitullojnë. Mendja fut në përdorim backupin. Përllogaritë matrica; dekripton algoritmin e vendndodhjes pa adresë. Grahja pothuejse përmendsh. Për ma tepër, anipse pse gusht, at natë kishte ra mjegull. Kasetofonin e kisha zhgulë qysh kur radio ishte ba televizive. Imazhet verbale të saj, po aq të neveritshme dhe kakofonike sa televizivet. Me të kalue Kamzën ku tek tuk shtyllat edhe bajnë dritë hyna në mjegullën e ultsinës së mbjellun me shpia. Për ma tepër kisha nja nji vit pa u ngi me gjumë. E kshtu, po mendojsha përgjumshëm dermanin. Nji kafe te nji pikë karburanti, s'kishte me qenë keq. Shokët ishin tu m'pritë te nji oborr i mshehun n'Gjuhadol, me nji raki marakut. Duhet të ishin dejë tashma. Mu m'kishte dejë etja për gjumë. Ia dal, ia dal... kam përvojën e duhun, autonominë e duhun. Yeah keep your eyes on the road and your hands upon the wheel... Yeah we're goin' to the Roadhouse and gonna have a real... good time... Në Fushë-Krujë isha tu i kërku me za t'naltë zonjës prej hini me dorzue votat... Ashen Lady give up your vows... Save our city! right now!
Mandej u donte edhe nji dorë muhabet fluturak me femnën prej qytetit t'engjujve... si e diele mbrama që ishte... L.A. woman sunday afternoon... drived to your suburbs, into your blues... Kjo më zgjoi thuejse krejt... çar magjiet ka nata, me tu dukë Kurbini si Los Angeles... mjafton muzika e duhun... dhe mbulimi i dyfishtë me mjegull e me natë... kur pashë që e kisha kapë Lezhën, u ndiva ma i ftilluem dhe kalova te baladat ma t'buta She lives on love street... she has a house and garden... I'd like to see what happens... N'Beltojë kisha kapë baladën Crystal Ship, nji nga ma t'preferuemet e mia. Te harku i Bërdicës fillova me Soft parade i bindun se pa e mbarue kangën, që asht e gjatë dhe me dashtë me i ra shkurt mund të tjerret edhe ma gjatë, se pa mbarue balada kisha me kenë te oborri me shpresë se do t'kishte mbetë nji pikë prej asaj rakisë së marakut të cilës mjafton me i marrë erë për me tu pastru balli prej stogjeve të smogjeve. Dhe e gjeta azilin e butë dhe kishte teprue nji gotë e gjysë, gati dy gota prej rakisë... Can you find me soft asylum I can't make it anymore... the man is at the door...
Për veshë të tjerë për momente tjera ka grupe të tjera, nuk janë edhe aq shum sa mund të duken... por në nji moment t'caktuem, të gjithë më venë në gjumë. Me përjashtim të grupit The Doors... prej kangës së parë tek e fundit.
Vetëm ideja e infinitit e mban shpirtin gjallë.
Formulën e pagzimit e ka lanë William Blake:
If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is, Infinite

Çka përfaqson tantrizmi për qytetnimin modern perëndimor*

2016-07-01T03:18:00.003-07:00

Julius Evola

Çka përfaqson tantrizmi për qytetnimin modern perëndimor*

("What Tantrism means to Modern Western Civilization": "East and West", I, 1, f. 28-32, botue në Prill 1950.)

[marrun prej librit Oriente e Occidente, La Queste, 1984]

Nji nga karakteristikat e doktrinës hindu, siç mund të përshfaqet në mnyrë të përgjithshme te Tantrizmi, qendron në pohimin prej saj se ofron nji formulim të përgjithshëm të doktrinës tradicionale që asht e vetmja e përshtatshme për epokën e fundit të ciklit të tashëm, pra Kali-yuga-n. Pavarsisht randsisë së tij, Tantrizmi pak njihej në Perëndim deri para do kohësh. Pohohet se msimet, ritet dhe disiplinat që mund t'i vinin përshtat kohës së kryehershme (Satya-yuga [barazvlen me "kohën e arit" hesiodiane]) kanë prâjtë se qeni për njerzimin e gjallë në epokat e mandejshme dhe janë edhe ma pak [n'kohën e mbrame], në "kohën e errtë" [(Kali-yuga)]. Prandej nji njerzim i tillë, jo tek Vedat a në tekstet e tjera ngushtazi tradicional, por tek Tantrat dhe tek Âgamat – pohohet – mundet me gjetë njohunitë [botëkuptimin, ritet] dhe praktikat efikase të ekzistencës së kushtëzueme që i mundësojnë me arritë qëllimin epran të nierit: lirimin prej çdo formet. Kshtu, shpesh, Tantrat paraqiten si nji "Vedë e pestë", si nji zbulesë e matejshme gjegjëse me fazën e tashme të shfaqjes. Ata deklarojnë për ma tepër se ritualet e maparshme janë ba të paefektshëm sakur nji "gjarpën i hekun helmi", për arsye se cilsimi mbizotnues (adhikâra) i nierit ka psue nji ndryshim të tansishëm¹.

* * *

Historikisht, Tantrizmi lidhet me nji revolucion karakteristik që filloi n'Indi kah gjysma e mijëvjetshit të parë p.K. Tue fillue prej asaj kohe, disa figura hyjnore femnore – Shakti – fituen nji randsi gjithnji e ma të madhe, tue shoqnue hyjnitë hindu që në periudhën ariane dukeshin të izolueme, dhe, në shum raste, fituen edhe nji vend të dorës së parë kundrejt tyne. Shaktismi asht nji nga aspektet kryesore të Tantrizmit.

Mirpo, prej nji pikëpamje metafizike, "çifti hyjnor" asht simbol i dy aspekteve kryesore të çdo parimi kozmik: hyjnia mashkullore përfaqson aspektin e pandryshueshëm dhe përtejsor dhe ajo femnore përfaqëson fuqinë, forcën, energjinë e shpërfaqjes dhe, në njifarë kuptimi, dhe aspektin e saj aktiv dhe himanent. Prandej, shfaqja e Shaktizmit në botën e hershme indo-ariane, pos formave të veta popullore dhe përkushtimore, asht tregues "barometrik" i ndryshimit tek besimet. Na thotë sesi, krahasuem me ndërgjegjen e maparshme të nierit që thelbsisht prihej kah bota e qenies, aspekti "shpërfaqje" dhe "veprim" i hyjnisë u ndie ma drejtpërdrejtë dhe mori randsi të veçantë³.

Mirpo, asht jashtë dyshimi se te kjo ne kemi njiherit edhe karakterin bazik të qytetnimit modern perëndimor, tek i cili himanentizëm asht fjala çils. Për ma tepër, domethania kryesore e fjalës Shakti asht: aftësi me veprue, autoritet dhe fuqi. Tantrizmi spekullativ e koncepton botën, jetën dhe nierin ekzistues thelbsisht si njifarë fuqie. Ai flet për nji Brahman aktiv, Mâyâ (è ricondotta) te Mâyâ-Shakti, që nuk don me thanë ma iluzion kozmik, por në të kundërt "shpërfaqje e esencës që përbahet prej vullnetit Icchâmâyî. Nga ana tjetër, Kâlî (nji barazvlerës i Shakti), qi simbas Tantave tek Kali-yuga "asht plotsisht e zgjueme", i shpërfaq aspektet e veta demoniake, të shprangosuna dhe të egra. A s'ka mundsi që kundërgjegjësja e tyne në botën moderne të jetë gjithçka që mund ta kallzojë shpërthimin e forcave irracionale elementare, nji "telurizëm" dhe nji demon i rrymave kolektiviste që, tekembramja, zbulohen si vetë fryma e botës së teknikës, teksa kundërgjegjësja e tyne realizohet nga feja e adhmënisë, nga teoritë "vitaliste, dhe nga zbulimi i fytyrës instinktive-të pavetëdijshme, natore të shpirtit?"

* * *

Nuk mund të mohohet, se nën këtë aspekt, ka tema të konceptimit tantrik që mton me veprue si pasqyrë ndaj qytetnimit modern në format e veta ma të guximshme dhe problematike. Kah ana tjetër, cila pikëpamje mundet me qenë ma tërheqëse për vokacionin e Perëndimit se ajo për shkak të së cilës, simbas De La Vallée Poussin, [te budizmi tantrik, te Vajrayâna,] Absoluti vetë prân se qeni nji përvojë ekstatike për tu ba diçka që ai i cili ka mrritë ndriçimin mundet me rrokë dhe me e zotnue?⁴.

Te dishepulli, te Siddha dhe te Vîra, Kaula tantrik ekzalton individin që asht epran ndaj çdo çifti të kundërtash, që asht i lirë si nga e keqja si nga e mira dhe ligji i të cilit asht vullneti i tij, (shvecchacarî) tue shkue ksodore shum ma përtej se mbinjieriu i Nietzsches. Tue ndjekë ktë rrugë, asketizmi i tipit damtor zëvendsohet prej teknikave të Hatha-yogas që prihen me i komandue forcat ma të mbrendshme të trupit, sbashkut me nji urtì që shpall me Kulârnava-tantran: "trupi asht tempulli i Zotit, dhe ndërgjegja e gjallë (Jiva) asht Shiva i amshuem (Sadâshiva). Rituali tantrik i msheftë (pancatattva) shpall mosekzistencën e antithezës mes asketizmit dhe shijimit të jetës, mes yogas dhe bhogas. Ai premton zotnimin e njenit dhe tjetrit, tue nënvizue se bota e lirimit asht në ktë botë dhe jo në tjetrën (yoga bhojâte, mokshyate samsârah). Zbatimi i rregullave morale si rite të dukshme, në rrethe të tilla, asht e deklarueme se i përket pashusë, nierit të lidhun, të trashë, që i përngjet shtazës, kurse Tantrizmi premton njohjen ezoterike që liron dhe i thyen tana zinxhirët⁵.

Mbi kto baza, mund të lindë tundimi me folë për nji Tantrizëm "modern" e mbase "perëndimor". E prapëseprapë tue ba kshtu, nji keqkuptim kishte me dalë me siguri. Përkimet nuk janë t'atilla sa me prekë nji ndryshim themelor te planet dhe primjet. Vetëm tue e pranue ktë ka me qenë e mujtun me pranue se Tantrizmi mundet me ia shenjue rrugën nji elite perëndimore që nuk don me u ba viktimë e atyne përvojavet, teksa i gjithë qytetnimi asht aty aty me u përmbytë sosh.

Në radhë të parë duhet nënvizue se tek Tantrizmi vlerësimi i forcave, të vërtetave dhe cilsimeve që mbisundojnë te Kali-yuga nuk lejon nji nivel të poshtëm, as nuk lejon që e dhana ekzistenciale të mrrijë me u konsiderue si nji instancë e mbrame, dhe aq ma pak (si në rastin e shum prej filozofinave tona himanentiste) si diçka që u dashka me qenë, e u dashka edhe glorifikue. Vlerat që i përkasin realizimit shpirtnor epran, si i pat konceptue tradita e hershme metafizike hindu, mbahen. Problemi aktual i kohës sonë asht me gjetë metodën për me i ba efektive. Kjo metodë, e krahasueme me të drejtë me "kalërimin mbi shpinën e nji tigri", mundet me u përmbledhë te ky parim: "Për me fitue lirinë duhet me futë në punë po ato forca që kanë çue te ramja."

* * *

Për me gjetë rrugën e duhun në ktë kontekst, duhet me mbajtë mend se, në teorinë tantrike të shpërfaqjes, mbisundimi aktual i elementit shanktik në nji fazë të caktueme (faza zbritëse pravrittî-mârga) nuk don me thanë asgja kur krahasohet me parimin e nënrendimit metafizik të Shaktisë ndaj parimit të saj të përkundërt Shiva, Purusha a në cilëndo mnyrë tjetër të quhet "mashkulli i Shkatisë". Në ktë perspektivë gjinden të pranishme pika të caktueme referimi që kanë humbë krejtsisht në vështrimin modern të aktivizmit perëndimor, për të cilin, në njifarë kuptimi, janë e përkundërta. Në fakt gjithçka që asht aksion, dinamizëm dhe divenir, simbas pikëpamjes hindù dhe tantrike, mvesh gjithmonë nji karakter femnor dhe negativ. Në të kundërt, gjithçka që asht permanente, e palvizshme dhe qendrore ka nji karakter mashkullor dhe pozitiv, zotnon dhantinë e dritës dhe qenies, ose, në fjalë të tjera, asht "Zoti i Skeptrit" (vajra-dhâra).

Kjo pikë përcakton nji ndryshim të saktë mes horizonteve moderne dhe atyne që iu tokojnë formave ma të nalta të Tantrizmit. Nse në nji botë moderne asht e mujtun me konstatue nji tejngopje të elementit shaktik, sidomos n'aspektet e tij ma të ulta, materialiste dhe irracionale, kundërgjegjësja shivatike mungon. Kjo e fundit mund të përçanësohet si viriliteti i njimendtë shpirtnor, i lidhun ngusht me vlera, primje dhe shkenca të cilave edhe vetë ideja iu asht humbë në perëndim. Dhe e gjithë kjo, në të kundërt, merret në konsideratën e duhun nga Tantrizmi, dhe jo në skaje spekullimi mirëfilli abstrakt, por si nji realizim. Pra asht e kjartë me pá ç'domethanie mundet me pasë kjo primje për ata që, edhe pse merren si individë në vetvedi, duen me iu vue nji cak forcave që përndryshe nuk do të kishin rezultat tjetër pos zhbamjes.

* * *

Shakti asht baza e jetës tantrike, por metoda qendron në kuptimin e saj me nji intensitet që, në njifarë kuptimi, e ban të vetkonsumueshme dhe e kthen në mjet transformimi dhe shpërfigurimi për nji ndryshim objektiv niveli. Nuk duhet me harrue se karakteristikat kryesore të hyjnive tantrike duhen konsiderue si simbole forcash destruktive, "lakuriqe", të lira prej lidhjesh, eprane kundrejt çdo ligji – Kalî, Durgâ, ose në disa aspekte të sajat, vetë Shiva-Rudra – kanë nji natyrë të tillë sa me qenë njiherësh hyjnitë e transhendencës së kullueme dhe të lirimit të mbrendshëm.

Në lidhje me ktë, nji aspekt "sakrifikal" dhe nji moment "transformues" gjenden në të gjitha metodat tantrike, deri edhe tek ato që ciken me magjinë në kuptimin e ngushtë ose në dëfrimet orgjiastike, shì si nji kornizë e shejtnueme dhe nismimore, ajo asht e pandashme nga çdo metafizikë dhe nga konceptimi tantrik i botës si "fuqi". Kjo përfaqson rishtas nji linjë ndamje dhe asht e lehtë me i kuptue plotsisht kushtet në të cilat ideali perëndimor i afirmimit të Unit dhe i lirisë së tij mundem me i shmangë revolucionet destruktive për të cilat kemi saora do parandjenja të mbrapshta.

* * *

Tue i lanë mënjanë aspektet ma të jashtme dhe materialiste të qytetnimit modern të aksionit, asht e nevojshme tash me konsiderue at që në njifarë kuptimi mundet me u marrë si nji arterie qendrore. Asht primja me glorifikue nierin që filloi gjatë Rilindjes dhe që, përmes idealizmit kritik, racionalizmit etik dhe moraleve "autonome" të imperativit kategorik, ka çue n'ushtrimin e fuqisë së vullnetit të kulluet dhe tek ideali i mbinjieriut. Baza e të tana ktyne primjeve asht ajo me mbetë, në tanësi, mbi nji plan natyralist, individualist dhe intelektual. Ksodore soset në qorrsokak. Po kje se konsiderohet seriozisht, asht e barazvlershme me nji tejngopje të forcës që, falë caqeve të natyrës njerzore, mundet me përfundue vetëm në nji qark të shkurtë, në kolapsin e mbinjeriut në nji demon dhe në varietete të tipit "jam naltësue falë ushtrimeve", kaherë e dënueme prej urtisë së hershme si nji shmangie e rrezikshme prej realizimit të vërtetë shpirtnor.

Atje, kur ndalemi para ktyne pasojave të mbrame, duket kjartë se në Perëndim e vetmja zgjidhje e njohun asht ajo me hekë dorë dhe me i lejue fésë, në aspektet e saj mistike-humanitare dhe në tërheksinë e saj, me u kthye në botë.

Jo ma pak se çdo mësim tjetër me karakter nismues, edhe në Perëndim, Yoga në përgjithsi, por sidomos Yoga që ka nji primje tantrike dhe vajrayânike, na thotë se kjo alternativë mund të kapërcehet dhe se nji rrugëdalje ekziston përnjimend, ani pse – simbas shprehjes Kâthaka-Upanishad – asht si me ecë mbi tehun e briskut. Ajo që Perëndimi duhet të mësojë në ktë fushë, asht se bahet fjalë për nji ndryshim thelbsor dhe ontologjik natyre. Me folë për "mbinjeri" mundet me çue në keqkuptim. Mbinjeriu perëndimor shpreh kufijtë ekstrem ose potencialitetet e llojit njerzor, kurse te Yoga ky asht tranziti nga ky lloj tek nji tjetër, dhe, si qëllim, asht shkëputja nga çdo gjendje e cilsueme, kjoftë ajo njerzore, a hyjnore, të cilin duhet me u sforcue me e mrritë përmes nji teknike pozitive, e konfirmueme nga nji traditë mijëvjeçare dhe që s'ka asgja të përbashkët me nji gjendje demoniake të intelektit dhe me prevarikimet e veçanta të fesë së njieriut materialist.

Prandej afërmendsh se duhet pá ku mbaron rruga dhe ku fillon nji tjetër. Në lidhje pikërisht me Tantrat, ka primje të përbashkëta me vokacionin perëndimor me realizue nji vullnet të pamvarun dhe sovran. Por, në radhë të parë, ky vokacion nuk shfaqet ma si "luciferin" apo "titanik", por mund të quhet "olimpik", nse mbahet mirë parasysh i njejti simbol tantrik ku Shkakti rrok ta paepunin "mashkull hyjnor", të bamë me dritë dhe që mban skeptrin, dhe ajo asht rrezatimi i fuqisë së tij. Së dyti, në ndjekjen e ksaj rruge asht e nevojshme me i ba gjanat seriozisht. Nji kualifikim i jashtëzakonshëm kërkohet. Vëmendja dhe përqendrimi i thukët kërkohen gjithashtu dhe kto nuk kanë asgja të përbashkët me ushtrimet e filozofisë himanentiste dhe vullnetariste dhe, në përgjithsi, me qendrimi të thjeshta mendore. Së treti, iluzionet dhe krenîa e vedit individual, i atij që në termat hindù mund të quhet vedi samsârik, ose vedi i elementeve (bhûtâtmâ) që asht praktikisht i vetmi i njohun nga shumica dërrmuese e Perëndimorve modern, duhen braktisë. Në fakt shkatrrimi i kësaj vedje asht kushti i lirisë së vërtetë dhe i fuqisë së vërtetë, rrjedhimisht ky asht qëllimi i nji numri të madh teknikash Yoga sikurse edhe i atyne tantrike, çka se kto kanë karakter dionisiak dhe orgjiastik⁶.

* * *

E gjitha kjo, që ka të bajë me Kali-yugan, duhet mbajtë parasysh prej çdo Perëndimori që, ani pse mbetet në të njejtën primje ku forcat mbisunduese të qytetnimit të tij janë zhvillue, dëshiron halà, me mjete virile, me e shtri rrugën drejt sferave ma të nalta që ai ka braktisë me pretekstin e pushtimit të botës. Faktorë të tjerë duhen marrë në konsideratë në mënyrë që të mos lindin iluzione dhe që të kuptohet mirë kontributi i dhanë nga shpirtërimi hindù i llojit Yoga. Sikurse kemi përmendë ma parë, Tantrizmi ndjek sidomos – rrugën e Hatha-Yogas⁷ dhe kjo duket se përkon rishtas me primjet moderne perëndimore meqense përçmimi i trupit zëvendësohet me idealin e nji zotnimi të plotë mbi të. Por ky zotnim asht i mbrendshëm; përkundër mungesës së kuptimit që i detyrohet disa botimeve të përhapuna në Perëndim, ajo nuk ka asnjë karakter fizik a fiziologjik.

Por udhët që çojnë te trupi e që zanë fill së brendshmi, nga "e imta", dhe përgjatë linjave të së cilës mund të zhvillohen përvojat e mbinatyrshme – sikurse shpjegohet në mësimin që po trajtojmë – paraqesin vështirësi të mëdha për shumicën e perëndimorëve për shkak të proceseve shekullore që kanë nji karakter gati konstitucional. Pjesa e mbrendshme e trupit asht e mbyllun për nierin modern, sikurse për të asht i mbyllun realiteti i jashtëm që lidhet me aspektet që nuk janë thjesht fizike, ndjesore apo hapsinore. Yoga i tregon nierit perëndimor udhën për tu ndjekë me qëllim që shpirti të mundet me e mbisundue trupin dhe – simbas vetë teorisë antike perëndimore të lidhjes mes makrokozmosit dhe mikrokozmosit – me zbulue te trupi i zotnuem ksodore dhe i bamë i vetdijshëm, burimin e fuqive të jashtëzakonshme. Mbetet, gjithsesi, me u pá në ç'masë secili mundet me e ndjekë ktë rrugë dhe me fitue nji njohje reale të ktyne proceseve.

Pika e fundit me u marrë në konsideratë në mënyrë të veçantë, ngaqë përgjithsisht keqinterpretohet në botimet perëndimore, asht ajo se do t'ishte e vështirë me lanë mbas dore, në realizime të këtij lloji, transmetimin e «ndikimeve» të caktueme, të nji karakteri spiritual dhe mbiindividual, të kryeme nga organizata nismimore të rregullta. Pikërisht si rastet e qarkut të shkurtë, të përmenduna ma sipër, mund të shkaktohen nga himanenca dhe nga vullneti, duhet nënvizue vështirësia e individit me kapërcye vetvedin, përpos rastesh të veçanta të marra në konsideratë, përkundrejt fantazive të nji vetafirmimi zhgënjyes. Duhet të ndërmendim sesi studiuesi ma i madh në Evropë i tantrizmit, Sir John Woodroffe, na tha se ai nuk mund t'i pranonte kushtet e përgjithshme që i kërkoheshin për me hy në lidhje me organizata tantrike nismimore për ndonji gja ma shum sesa plani i thjeshtë doktrinor.

* * *

Në përfundim, ajo që kemi vu ma parë në dukje ktu gjen konfirmim. Kah njena anë pra ka nji gjegjësi mes disa ideve tantrike themelore dhe disa primjeve mbisunduese të shpirtit modern, për shkak të të cilave mund të vihet re seriozisht njifarë baze në pretendimin e Tantrave me paraqitë nji ide të përshtatshme me epokën e mbrame, pra me kohët e tashme. Kah ana tjetër ekziston nji vijë shenjimi e mirëpërcaktueme mes dy domejneve, për të cilat nuk i kursyem mundimet që t'i parashtrojshim. Aftësia me i tejkalue kto vija në disa mendje perëndimore tepër të kualifikueme, i gjegjet në masën në të cilën ato mund t'i qendrojnë besnike udhës kryesore të ndjekun nga qytetnimi përkatës pa u drejtue, për ktë shkak, drejt ndoj krize pa zgjidhje. Kto mund ta kthejë, të paktën për hesap vetjak, nji helm të fuqishëm në nji medikament të shëndetshëm; forcën që ka prodhue ramjen, në nji forcë që ngjall nji ringjallje dhe ban pjesëmarrës bashkë me të tjerët tek diçka eprane dhe shkëndritëse, përtej atyne fuqive pa qendër dhe pa perspektiva që i tokojnë epokës së errtë.

1 Në lidhje me ktë, shih për shembull: «Mahânirvâna-tantra, I,19; II, 7, 14; Târâpradipa», I; Shiva-Chandra, «Tantratattva», përkth. Angl. I A. Avalon, Londër 1914, I, 382 etj. [Tek «Mahânirvâna-tantra» thuhet (propriamente) se mësimi i përshattshëm për epokën e parë (Satya-Yuga) ishte ai i Shruti, ose i Vedave, për të dytën (Treta) ai i Smriti, për të tretën (Dvâpara) ai i Purânave, për të mbramen (Kali-yuga) ai i Tantrave dhe i Âgamave. [Veni oroe se e dyta qyhet e treta dhe e treta quhet dvapara, pra me numrin dy (dva), për shkak se në epokën e dytë harmonia e shpërfaqjeve t'ekzistencës zvogëlohet me nji të tretën, kur n'epokën e tretë virtyti dhe drashtja prej Zotit përgjysmohen. Njiherit epoka e dytë dhe e tretë janë të përkëmbyeshme, meqenëse 4 epoka janë ciklike. shën i përkth.]

2 Për krahasimet mes formulimeve të ndryshme të doktrinës së katër epokave dhe përdorimin e saj në nji metafizikë të përgjithshme të historisë, shih J. Evola: «erhebungëieder die moderne ëelt» Stuttgart, 1935. Pjesa e dytë (= «Revolta kundër botës moderne»].

3 Fakti se nën disa kandpamje, Shaktizmi duhet konsiderue si rigjallnimi i nji nënshtrese arkaike prearjane, nuk e paragjykon aspak interpretimin e naltpërmendun.

4 L. De La Vallée Poussin: Bouddhisme. Études et matériaux, Paris 1989, f. 148.

5 Referimet dhe teksi si ma sipër, shih J. Evola: «Lo Yoga della potenza (Saggio sul Tantra)», Milano 1949, passim.

6 [Në nji tekst orfik-pitagorik të vonë pos katër epokave të shenjueme prej Hesiodit të cilat iu gjegjen yugave hindù, quhet edhe nji epokë e mbrame, e vume nën shenjën e Dionisit. Mirëpo, Dionisi edhe prej të lashtëve konsiderohej si nji hyj i ngjashëm me Shivën, në nji prej aspekteve kryesore të vume në spikamë prej Tantrizmit të Dorës së Majtë.]

7 [Hatha-yoga (në kuptimin tekstual don me thanë yoga-e dhunshme dhe aspak «yoga-fizike») e nënkuptueme si «yoga e fuqisë gjarpnushe», si Kundalinî-yuga e bazueme mbi rizgjimin dhe përdorimin, për «lirimin» e saj, të Shaktisë së parëlindun (latente) në organizmin njerzor, të cilës i bashkëshoqnohet zhvillimi i nji shkencë të tanë që për si objekt «trupësinë ekolute», anatomia dhe fiziologjia hiperfizike e organizmin njerzor në kuadrin e korrespondencave mes nierit dhe botës, mes mikrokozmosit dhe makrokozmosit.]

Restaurimi dhe festa e atij që të do

2016-05-23T09:16:00.002-07:00

Ka thanë Herzeni, se “historia nuk kthehet mbrapsht… të tana rivendosjet, të tana restaurimet kanë qenë gjithmonë maskarada”. Dhe i tillë rezulton edhe ky restaurim i bolshevizmit, që gjithsesi shfaq tipare të shfytyrueme, aq sa me u quejtë neobolshevizëm.
Neobolshevizmi realizon nji simbiozë mes bijve të persekutorve dhe bijve të të persekutuemve. Papën, e presin tue varë (kët radhë fotografitë) e të varunve me urdhën të baballarëve të tyne. Njiherit, auktoriteti papal nuk bzan, sikundër nuk rezulton të ketë bza kur ndodhte varja. Asht nji pushtet që rilegjitimon nji tjetër.
Neobolshevizmi ia ka marrë dorën pornografisë. Jo se bolshevizmi shqiptar nuk ishte i tillë, por ndryshonte për shkak të përqendrimit bardhezi të çdo regjie në duert e partisë-shtet. Tash kemi bolshevizëm me ngjyra, neobolshevizëm.
Njiherit teksa bolshevizmi lidhte aleanca për arsye ideologjike, neobolshevizmi e ka tejkalue dimensionin ideologjik, tue qenë gjithëpranues ose gjithçkanganës, mjaft që të ketë logjikën vicioze të kapitalit që qarkullon brenda rrethit vicioz.
Në fillim të viteve ‘90, pavarsisht se në krye të Shqipnisë ishin akoma bolshevikët, pati nji hapje të çuditshme drejt lirisë. Shqipnia nuk ishte ndërtue akoma, dhe ajo ishte koha kur mund të hidheshin themelet. Brezi që mund ta kishte ndryshue paradigmën tue e mbajtë vendin në kushtet e rritjes civile, nuk e filloi at punë, për shkak se filloi punë jashtë vendit. Dhe atëherë bolshevizmi përpunoi dhe futi në veprim programin e restaurimit.
Ky plan parashikonte veç tjerash, që shoqnia shqiptare, të mos ishte thjesht e hapun, por e zbërthyeme. Ka nji mnyrë me e demoralizue, çintegrue dhe shpopullue nji popull, kjo asht mnyra pornokratike, kur pornokracia bahet stil jete. Qëllimi asht i kjartë: Shqipnia nuk duhet të ketë ma popull të vetin. Pornokraci don me thanë pushtet i prostitutave. Qofshin meshkuj a femna. Kah ana tjetër, demokraci don me thanë pushtet i popullit. Pra, mënyra ma e mirë për me e kalue sistemin nga demokraci në pornokraci, asht ajo me eliminue popullin. Me e eliminue si subjekt historik, metafizik, botëprodhues, jetësor, pavarësisht se kah ana biologjike vazhdon ta miklojsh, teksa e pranon edhe si klient. Dhe kshtu shqiptarët në çdo sferë të jetës së tyne shqiptare, ndihen klientë në vend të vet; madje klientë në nji treg të pambuluem dhe pa rregulla loje.
Dhe kshtu mjafton mos me i dhanë të drejta sociale: punë, dinjitet, arsim, shëndetsi. Dhe tue lshu dorën kah të drejtat civile me ba koncesione antipopullore: martesën brenda të njëjtit seks, që i hap rrugën edhe shtatzanisë me qira (me pasojë blemjen e fëmijës) e me radhë. Të gjitha kto kanë bekimin e fondacionit për nji shoqni të zbërthyer, pavarësisht se vetë drejtori, sa i takon familjes së tij, nuk asht aq i hapun, madje asht kaq tradicionalist atavik, sa martohet me nji vajzë gjysmë shekulli ma të re.
Lind pyetja: A do ta hanë shqiptarët tekun e radhës? Demoralizimi i gjatë, e ka shndërrue korrupsionin në stil jete. Ka rrezik që shumica e shqiptarëve të Shqipnisë janë tolerantë ndaj korrupsionit, si e vetmja alternativë me shkepë ndoj gja prej publikes.
Njiherit edhe kategoritë e privates dhe publikes në Shqipni janë të ndotuna. Ajo që e prish dialektikën mes tyne, asht kategoria e kolektives. Shteti asht kolektiv. Vota nuk asht as private, as publike: asht kolektive. Te klubi i lagjes lypet vota, dhe qytetarët e falin shoqnisht, tue qenë krejtsisht shpresëhupun se mund të kenë za në shkretëtinën e demokracisë shqiptare. Neobolshevizmi vazhdon me i rrejtë me thasë mielli, si në kohën e Ylli Bufit, që asokohe pat deklarue se kishte edhe 7 ditë bukë dhe populli me humorin e tij bujar e quejti Illi Bifi. Por atëherë kishte popull.
97-a e vrau popullin shqiptar. S’e kishte ba asnji dominimin i huej, as komunizmi s’kishte mujtë deri në fund. Kishte krijue bazat sigurisht. Tue pré lidhjen me tokën (shpronësimi), dhe lidhjen me qiellin (ndalimi i fesë si botëkuptim, jo vetëm i institucioneve fetare), kishte pré lidhjet metafizike të popullit me esencën e vet. Neobolshevizmi, synon edhe shkatërrimin e familjes. Propagandon nji stil jete të bazuem tansisht mbi paren. Vetëm se nuk ka kuptim që ky stil jete t’u lehet trashëgim mbasardhësve, kur shumica absolute e njerëzve nuk kanë me mujtë me iu lanë edhe paret që duhen për me e jetësue at’ stil jete. Tanë misioni konstruktiv i mediave pushtetare asht shkatrrimi i gjuhës, traditës dhe vetë indit popullor shqiptar. Mjafton pra që nji gja të shfaqet dhe ajo pranohet, nuk përban ma skandal. Çdo gja duhet të jetë kronikë e zezë, në mënyrë që njerëzit të mos arrijnë me gjetë frekuenca të tjera në jetë, përpos atyne të zisë spektakolare. Reality show-t janë autopsitë live që i bahen kufomës së popullit. Nji reality show i kangës, asht prova se shqiptarët s’dijnë ma me kndue, nji reality i valles asht prova se shqiptarët s’dijnë ma me kcye, nji reality show i llafeve asht prova se shqiptarët s’dijnë ma me ba as muhabet.
Kah ana tjetër, çdo snob, pretendon se menderja e tij meriton fronin e bashvendit.
Sigurisht edhe ktë primje majmuneske e kemi.
Në ditën botnore të nanës, google vendos nji doodle me kpucë unisex, në vend të papuçeve klasike. Nji shkollë në Torino, anulon “Ditën e nanës”, me pretekstin se u fyeka ndjeshmëria e minoriteteve të devijueme (a thue se nuk janë bij nanash edhe ata?!), dhe tash e mbrapa ka me u quejtë “la festa di chi ti vuole bene”. Nuk mbetet mbrapa edhe LGBT shqiptare. Realizon nji klip, ku dy pjeshka lezbike përkujdesen për nji fmi, dhe diçitura në fund: familja është dashuri dhe përkujdesje. Reklamat bahen për me shitë produkte. D.m.th. kjo lloj familjeje që i shitet publikut, asht produkt. Asht pra produkt dashurie, por në shitje. Dashunia e vërtetë nuk ka nevojë për reklamë. Nji dashni që shitet, quhet prostitucion.
Lufta e tretë botnore asht kjo. Nji luftë për frekuencën e perceptimit. Nji luftë për me arritë me e dominue krejtsisht perceptimin. Globalizimi ka tiparet e nji fashizmi light. Me filtër. Filtri asht si gjithmonë mediatik, i patinuem. Falsifikon gjithçka. Globalizohet vetëm e keqja, të mirat lokalizohen. Restaurimet që bahen te ne janë pjesë e restaurimit të madh të bolshevizmit. Shikjoni restaurimin e kullës së sahatit dhe a nuk ju duket gadi për spot promocional?
Njerëzit nuk duhet të harrojnë se mund të jetohet ndryshe. Duhet të fillojnë ta kapin në dorë seriozisht stilin e tyne të jetës. Ky asht arti kryesor i ditve të sodit. Ka vend për kryevepra. Nuk duhet me ndejtë me duer në xhepa, tue pranue si të mirëqenë nji stil jete të induktuem prej pushtetit hegjemonist globalizues. Fundi i historisë duhet me qenë fillimi i historive të reja të të gjithë popujve.
Të tana restaurimet kanë qenë gjithmonë maskarada. Por maskaradat nuk mund të zgjasin përjetsisht.

Kalifi i fundit

2016-05-05T02:25:00.000-07:00

V
Bagdadi

Po e lamë mbretninë e Mosulit dhe po flasim për qytetin e mahnitshëm të Baudakut (Bagdad). Aty ligjërojte dikur kalifi i tanë saraçve, sikurse në Romë asht selia e Papës së të krshtenvet mbarë. E përshkon tejpërmes nji lum i madh (Tigri), që po me e lundrue mundesh me mrritë deri tu deti i Hindivet; dhe tregtarët e kaptojnë me mallnat e tyne: zdrypin përgjatë ujnave deri tu qyteti me emnin Kizi dhe s'andejmi hyjnë në det.
Në gjysë të rrugës ndeshet nji qytet tjetër plot nur, i quejtun Basora; rrethinat e saj janë mbushë me pyje ku pjeken hurmat ma të shijshme në botë.
Në Baudak punohen cohna mndafshi dhe të prarueme, të stolisuna me shtazë e shpezë: asht pa mëdyshtje krahina ma fisnikja dhe ma e madhja ndër shoqet: mjaft me ndërmendë se kalifit iu gjet thesari ma i madh që ka pasë ndojherë njieri i gjallë. Qè shkurtimisht historia: në vjetin e Krishtit 1255 Kani i Madh i Tartarve Alani, vlla i perandorit të sodit, mblodhi nji ushtri të fortë, marshoi në qytet e msyni me njat turr. Kje nji bamë primend e paharrueshme, ngase Baudakun e mbrojshin njiqind mijë kalorës, pa njehë kambsorinë.
Kur Alani zateti si ngadhënjyes në qytetin e nënshtruem, i gjeti si thamë kalifit nji kullë deng me ar, argjaend dhe xhevahire: tue e këqyrë tanë atë bollëk pamasë, mbet bukur i harbitun, dhe at-heran çoi e thirri para vedit kalifin e robnuem dhe e pveti:
- Kalif, pse e kishe mbledhë tanë at thesar?... Çka deshte me ba me të?... A nuk e dijshe se un isha anmiku jot dhe po gatitesha me të ra me ushtri e me t'i zaptue zotnimet?... E n'kjoftë se e dijshe, pse nuk shpenzove spakut nji pjesë të tanë ksaj pasunie të kotë për me rekrutue ma shum kalorsa e kambsor në mprojë të qytetit?
Kalifi nuk u gjegj, dhe pseja asht e thjeshtë: nuk dinte çka me thanë. Alani rrudhi vetllat, u mendue nji grimë, mandej ia pat:
- Kalif, meqë e kuptoj se ti thesarin tand e don ma fort se çdo gja tjetër në dynja, due me ta lanë që ti të ngihesh me të.
Mandej çoi e ngujovi në kullë, pa bukë as ujë; dhe në krye të katër ditve fatziu vdiq midis tanë arit të tina të kotë.
Dhe ky kje i mbrami ndër kalifët e Baudakut.

Marco Polo, Il Milione

21 arsye pse meshkujt perendimorë janë ma xhentil se shqiptarët (dhe pse shqiptaret duhet të lidhen me ta)

2016-03-28T07:00:00.000-07:00

Asht provë e xhentilesës së pashterrshme të perendimorëve, fakti se gjithmonë shqiptarët paguejnë.
Perendimorët tue pasë shum ma shumë pare, janë rrjedhimisht shum ma xhentila, për ma tepër që kto pare nuk i kanë ndy duert me i fitue vetë dhe nuk i ndyjnë duert as me i harxhu për ju.
Sepse po tu fik makina, mashkulli perendimor të thrret direkt zjarrfiksen, kurse shqiptari përvjel mangët dhe ta shtyn, si katundar i pandreqshëm që asht.
Sepse me shqiptarin ju mund të humbisni virgjëninë, kurse me perendimorin humbni direkt ndjeshmërinë dhe s'keni ça me humbë ma.
Sepse shqiptari të rrah dhe s'të len me qa, kurse perendimori t'kalon në depresion.
Sepse perendimori asht shum xhentil me kafshët, veç ekosistemin kafshon.
Ju duhet të lidheni me perendimorin se shqiptari e ka kafshën jashtë, kurse perendimori e ka mbrenda, dhe ju s'guxoni me vlersue mbrendinë e tjetrit, kjo asht kaq indiskrete.
Sepse shqiptari fut hundët në punët tueja personale, kurse perendimori fut hundët vetëm në punët e vendit tand.
Ngaqë kur shqiptari t'i fut duert nuk asht tue t'lypë kuletën, kurse perendimorit ia fut duert ti dhe ia gjen mejherë kuletën, por hadje gjeji pin-in mandej.
Sepse me shqiptarin ju nuk mund të ndrroni garderobë kaq shpesh, kurse me perendimorin ju mund të veshni pantallonat sa herë të doni.
Sepse perendimori e ka kthye xhentilesën në institucion. Mos ia merrni për formalitet. Formalitetet të mbajnë në formë.
Sepse perendimori e ka shpikë gjuhën e aparencës dhe në ktë gjuhë juve ju dalin llogaritë, të paktën për sa kohë ju tërhjek aparenca.
Sepse me perendimorin ju bani eksperienca interesante, kurse me shqiptarin përjetime të dhimbshme.
Sepse me perendimorin ndaheni mirë, kurse me shqiptarin do t'ishte ma mirë mos të ishit njoftë.
Sepse perendimori ka takt, kurse shqiptari të prek.
Sepse ma mirë nji perendimor sado-mazo, se nji shqiptar sade.
Sepse perendimori asht ulok, kurse shqiptari asht malok.
Sepse shqiptari asht xheloz provincial, kurse perendimori kozmopolit formal.
Sepse perendimorët edhe kur s'dijnë ma me ba art, bajnë art kontemporan, kurse shqiptarët njohin vetëm artin e luftës.
Sepse pjeshkëria juej ka shum pak treg në Shqipni, dhe shum shum treg në perendim, ku vetrinat ju presin dhe nuk mungojnë bananet.
Sepse shqiptari të kujton cipën, kurse perendimori t'emancipon.

PROTESTA PERPARA LIGJIT

2016-02-24T02:17:00.004-08:00

Kto dit, industria e spektaklit na serviri do imazhe që ma shum sesa mendjen, tërhoqën vëmendjen. Disa aktivistë të shoqnisë civile, me pak konflikt interesi për shkak të angazhimit nëpër OJF-na, bashkë me do të tjerë pa konflikt interesi, shkulën nji rrethojë mbrenda të cilës parashikohej i sati ndërtim mbrenda parkut të liqenit artificial. Gjesti brutal i nji grueje që i hedh në tokë kapelen policit dhe ky që ia kthen me shpullë, tregoi ma s’miri se jemi “përpara ligjit”, veç jo në kuptimin përballë tij, por në kuptimin se jemi para pranimit të ligjit, pra jemi parapolitik. Edhe reagimi i policit ishte parapolitik. Nuk më intereson a ishte i dhunshëm a brutal. Nuk e di çfarë do të më ndodhte sikur t’i hidhja në tokë kapelen nji polici amerikan, nji xhandari francez, a nji karabinieri italian. Aksioni dhe reaksioni kishin të njëjtin regjistër. Fryma e ligjit nuk shihej kurrkah.
Imazhi tjetër që bani xhiron e dritoreve virtuale, ishte shterzimi i njifarë Eljan Tanini, që mund ta quejmë për qejf El ninjo – nji lloj korrenti që hiqet si uragan, në momentin kur i vehen prangat. Aktiv në shumë profile (…çel ekspozita si piktor, shkruen libra si filozof, punon në televizion, proteston në protestë, me siguri edhe ojëfon nëpër OJF-na), nuk ka halà portret. Mund të jetë çashtje moshe, por tue pasë parasysh sa aktiv asht qysh tash në profile të ndryshme, ky zor se ka me krijue ndojherë portretin e vet. Në ktë shkrim na intereson, për shkak se asht nji ekzemplar i moralit të kohve të reja: Morali mediatik.
Në radhë të parë duhet mbajtë parasysh se çdo imazh asht fals. Por në kohët e reja, morali asht baras me dukjen. Pra mjafton me u dukë, për me kenë i moralshëm, ose amoraliteti që duket, asht moral i pranuem. Tashma s’asht nevoja as me u dukë si i moralshëm. Thirrma çajupjane e Rilindjes autentike: Shqiptar mos rri, po duku!, ka kalue në tranzitive: Shqiptar, rri rri dhe duku! Ose thjesht duku!
Kto janë disa arsye pse kto imazhe tërhjekën vëmendjen. Po pse nuk tërhjekën mendjen?!…
Në mnyrë naive, dikush shtron pyetjen: Pse prapë beton?! Asht si me pyet pse gjysma e rezidentëve shqiptarë jetojnë në Tiranë.
Në vendin tonë ka dy industri. Industria e imazhit që asht ndërkombtare, dhe industria e ndërtimit, që asht e vetmja industri kombtare. Cili shqiptar nuk asht kah ndërton nji shpi aktualisht, kjoftë në tokë të zanun a në tokë të bleme? Prandej, nuk kemi pse habitemi kur shpërthen betoni gjithandej. Po ju vërtet kujtoni se nji pushtet i ri (i ri në sensin logjik), ka me e ndalë betonin?! Thjesht ka me fikë do betoniera dhe me vu në punë do të tjera. Personalisht mendoj se pushteti aktual asht ma i keqi ndër vite, mbasi përdor paret e industrisë së ndërtimit, jo për me shtu ndoj kand të gjelbër (qoftë edhe në periferi, meqë qendra u dashka bunkerizue se s’ban), por me pague industrinë ndërkombtare të imazhit, ku falë operacioneve plastike ka me u dukë “me ftyrë njerzore” në sy të botës, të cilës, në fakt, s’i intereson fare as fati i shqiptarëve as fati i klasës së tyne politike.
Prandej, shqiptarët, të cilët i janë turrë qendrës në mnyrë apokaliptike, pikrisht me kompensue faktin se jemi nji provincë e zhurmshme ku koha asht ndalë, nuk kanë pse habiten se shì dëshira e tyne e smundë me jetue të gjithë në panoptikonin Tiranë, e ban të pajetueshëm at qytet, e minon zhvillimin civil të tij. Nse nuk e zbulon qendrën mbrenda vedit, ke me kthye në periferi çdo qendër të banueme prej teje. Asht ky kompleks i ikjes fizike nga provinca, që i jep kuaj-fuqi industrisë së ndërtimit, me hamshorët e saj të tërbuem. Nse nuk e kuptoni pse po shpërthen betoni prapë, kaloni nji mjes te parku i Ushtarit të Panjohun dhe shikjoni matrapikët e ngulun në bar, në pritje të punëdhanies. Ju edhe doni punë në ndërtim, edhe doni që të mos ketë ndërtime. Atyne që presin me matrapik të ngulun në bar, nuk iu japin punë OJF-nat, por industria e ndërtimit. Por ju nuk u jepni za atyne! Ju u jepni za OJF-nave dhe LGBT-nave!
Për me i ndejtë logjikës së shkrimit, duhet të theksojmë se në Shqipni ka nji simbiozë antidialektike mes shumicës dërrmuese dhe pakicës që jep dërrmën. Asht nji pakicë që shet diploma, por asht nji shumicë që i blen. Asht nji pakicë që ndërton bunkera shumkatsh, por asht nji shumicë që i blen. Asht nji pakicë që e menaxhon korrupsionin, por asht nji shumicë që e ushqen atë. Duhet mbajtë parasysh, se nuk janë individat që e qeverisin jetën e përditshme të nji populli, por asht stili i tij i jetës. Prandej ndrroji sa të duesh aktorët, po nuk ndrrove stilin e jetës, tue fillue prej mnyrës si mendon dhe vepron, nuk ke ndryshue asgja. Katovica ishte pikërisht në stilin “Gattopardo”: ‘Si cambia tutto per non cambiare niente’.
Prandej që protesta të ketë kuptim etik, dhe të mos karakterizohet thjesht nga morali i batakut mediatik, duhet të ketë frymë tjetër. Qytetari nuk tregon katundarinë e tjetrit, por qytetarinë e vet.
I vetmi ogur asht që ploja, e cila e gjeti Tiranën dhe qytetet bregdetare, të mos përhapet npër rrethe. Por nse ne nuk fillojmë me ndërtue industrina të tjera, dhe mbesim në dorë të industrisë së ndërtimit, ose të trafiqeve ose të remitencave të shqiptarëve që punojnë jashtë – të cilët kjo qeveri ka mendue edhe me i taksue, por nuk ka vend në botë që takson kontributorët spontan!, at’herë kangët e shekullit tonë, kanë me qenë kangët e betonieres.

Pse Edi Rama duhet ta shohi edhe njiherë filmin “Being John Malkovich”

2016-01-11T06:57:00.003-08:00

Paralelizmat mes artit dhe pushtetit janë asimetrike, mbivendosjet të pashmangshme. Arti i vërtetë asht gjithmonë njifarë fitoreje e individit kundër llojit, ma mirë me thanë vetëvendosja e individit kundrejt llojit. Pushteti asht mbisundimi i llojit në dam të individit. Në sytë e çdo pushteti, cilido kjoftë emni i tij, edhe demokraci, individi asht gjithmonë mjeti dhe jo qëllimi.
At-herë pse u dashka arti?! E në fakt, vetëm arti na duhet… që individi të mos mbetet peng i llojit… jo vetëm kaq, po që ai ta tejkalojë edhe vetvedin, falë asaj që asht e vetmja formë legjitime e anarkisë: vetëvendosja.
Nji buratinar papunë – shkurt, artist i trishtuem – që ka për grue nji veprimtare të mbrojtjes së kafshëve dhe si pasojë për shpi ka nji kopsht zoologjik, ka dalë në rrugë të madhe në pritje të përnjohjes që ka me i lejue ma n’fund me e shprehë talentin faqe botës. Nji mjes, teksa në sytë e nji të mitune e kthen shfaqjen e vet me kukulla Abelardi & Eloiza në nji mpleksje të harbueme, tue hangër edhe nji grusht prej të atit të spektatores së tij të vetme, vendos me e lanë rrugën e me kërkue nji punë normale. Dhe kshtu i gjegjet nji njoftimi të nji firme që kërkon nji arkivist me duer të shkathëta. Falë shkathtësisë së gishtave e fiton vendin e punës me të parën. Deri ktu s’do të kishte ndoj gja të habitshme, por zyrat e firmës gjinden tek nji kat i çuditshëm, ose nji gjysmëkat ma mirë me thanë. Kati i 7-të e 1/2. Çka i detyron të gjithë frekuentuesit e katit, të dalin nga ashensori pak a shum si nga pusi.
Të gjithë ecin të krrusun, ksaj i shtohet edhe nji lloj aberracioni në perceptim i njerëzve që punojnë aty. Nji lloj pashpirtsie asht n’ajër, porse bahet fjalë për nji pashpirtsi qesharake. Shefi asht nji plak që jargavitet mbas çdo fundi mini a maksi kjoftë. Sekretarja, edhe ma komike, ban se ndigjon tjetër për tjetër. Pa fillue halà mirë punën, ish-buratinari, gjen te nji kolege objektin e tij të dëshirës dhe fillon mejherë me flirtue me ‘të në mnyrë të garrametshme dhe të pashpresë. Jeta e tij e vokët ndryshon kambekrye, kur tue lypë me marrë nji dosje që i ka ra mbas etazherit zbulon nji tunel, dhe i shtymë brenda tij nga kurioziteti me kuturisë aty mbrendë, përjeton nji udhëtim metempsikik mbrenda unit të John Malkovichit. Kjo zgjat vetëm 15 minuta, mandej buratinari plandoset si thes buzë rrugës në periferinë industriale të qytetit. Mendja e Malkoviçit na paskej nji birë, për të cilën s’i paskej shkue bira e mendjes as atij vetë.
Buratinari e kupton mejherë ‘filmin’. Diçka ndizet mbrenda tij. Për herë të parë ai, që asht msue me lvizë fijet e jashtme të kukullave pashpirt, kontrollon fijet e mbrendshme të dikujt me shpirt, madje me shpirt artisti. Sparit e ndan ktë zbulim me shoqen e tij të re, mandej me të shoqen. E para vendos me e shfrytzue ktë portal, për me ba pare. E kthejnë në biznes. Hapin firmën JM sh.p.k. Bileta që caktojnë asht 200 dollarshe, me dashtë me ba nji xhiro çerekorshe mbrenda unit tashma të çakorduem të Malkoviçit. Malkos po i ndërtojnë pa leje mbrenda vedit. Mandej i tregon të shoqes. Kjo e sheh në mnyrë ma mishtore-kafshnore udhtimin mbrenda Johnit. Pohon se pasja e nji portali – nji kalimi – nga ana e Malkos na qenkej si pasja e nji lloj vagine nga ana e tij. Dhe se ajo ishte ndje sexy gjatë udhtimit, dhe donte ta përjetonte mejherë rishtaz si përvojë… mandej të nesërmen i pohon se tashma ka paqartsi për seksualitetin e vet, madje ma n’fund e ka të qartë se ajo vetë ndihet trans. Ndërkohë, si tue luejtë si tue qeshë, të dy, burrë e grue i ka zanë qymyri me kolegen afariste të punës.
Në tanë ktë lamsh figura e Malkoviçit asht ma komikja dhe e dhimbshmja njiherit. Për ma tepër që ai në ktë film, lot vetvedin. Me luejtë ktu ka kuptimin e vet etimologjik, atë që në latinisht dha “ludere” prej kah “il-ludere”. Aktori Malkoviç (homo ludens) ndihet i çuditshëm, d.m.th. ma i çuditshëm se zakonisht, ndihet i mujtun dhe i bujtun, mandej edhe ai ndjen nji lloj varsie nga kolegia e punës e buratinarit, deriqë flirton edhe ai me ‘të. Ktu ngatrrohet keq puna, ngase Johnin e përdorin si traget dy gratë, me ba dashni njena-me tjetrën. Ngaqë n’orën kur lanë tokim, teksa kolegia shkon te shpia e Malkos, dashnorja e saj shkon te portali për me hy mbrenda tij. Ktu të gjitha gjanat ndërlikohen edhe ma tepër, ndërkohë klientë të shumtë jashtë orareve të zyrës fluturojnë mbrenda Johnit, deriqë Malkoja, i thellon dyshimet & kërkimet dhe arrin me i kapë dorasët me 200 dollarsha n’dorë dhe… – ktu komedia bahet e zezë – provon edhe ai me hy n’portalin e vet. Mund të quhet realizimi i andrrës së çdo narcizisti, por për Johnin asht makthi ma i frikshëm. Në botën e Malkoviçit që ka hy mbrenda Malkovichit – pra kemi nji monadë që ka implodue – të gjithë kanë ftyrën e tij, çdo fjalë që thonë tingllon Malkoviç, çdo tik shumfishohet n’infinit, në mnyrë të pandreqshme. Ky regresion matrioshkash nuk ka asgja prej transgresioni, dhe asht e kundërta e aventurës.
Për fat, mbas pak Malkoja del prej vedit – pra kthehet n’vedi – tue ra edhe ai si thes në periferinë industriale të qytetit, ku e peshkon buratinari, të cilit ai i hakrrehet me kërcnim për gjyq.
Posesiviteti i buratinarit arrin kulmin, kur – mbasi ka kuptue marifetin e së shoqes, e lidh atë dhe e fut nji kafaz me majmunin – tue hy mbrenda Malkos n’orarin e tokimit të dashnoreve – përfiton seksualisht nga kolegia që kujton se asht tjetra.
Tashma, buratinari, ka vendosë mos me dalë ma prej Malkoviçit. Asht aq i sprovuem me “fijet”, sa nuk ka burrë nane me e bindë se mund të priten. Ai asht kthye falë ktij posedimi, në nji padrino të mbrendshëm të John Malkoviçit… i cili, nën zgjedhën e unit të ri, vendos mbrenda natës me e lanë zanatin e aktorit, dhe me iu kushtue kukllave… Kaq mjafton me përshkrimin e filmit, nji sistem qarqesh të shkurta e rrethesh vicioze, të orkestrueme me përimtësinë teknike të nji sistemi alarmi gjithsigurues.

* * *

Kati gjysmak 7 e 1/2 prej ku njerzit pavarsisht shtatsisë së tyne normale, duhet të dalin si nga puseta, asht kati i Shqipnisë n’godinën europiane. Sigurisht nuk asht aq nalt sa shtata, asht thjesht gjyskati jonë përdhes. Artisti i trishtuem asht Edi Rama që kujton se pushteti mund t’i shërbejë artit, apo arti pushtetit, mjafton me kapë fijet e mbrendshme. Vetëm Malkoviçi asht Malkoviçi. Me nji ndryshim gjigant, autoironia. Ky film i luejtun nga Malkoviçi për Malkoviçin, mund të jetë autogol, por asht autogoli ma i bukur i viteve nandëdhetë. Të mahnitun nga bukuria e golave, ne harrojmë se edhe autogolat kanë bukurinë e vet. Sigurisht jo autogolat që ban Rama, që s’kanë asgja poetike mbasi porta asht bosh. Porta asht bosh dhe mbreti asht lakuriq. Pjeshkat janë aty, kah brohorasin dhe kur shkyhet topi, vetofrohen si mish për top.
Nji refleksion për artin e narcizizmin thotë se artisti i vërtetë asht narciz, por ktë e përjeton si tragjedi, jo me vetëkënaqje. Por ka artifice narcizizmi, ka që shtiren se janë narcizë dhe nuk e kanë problem që janë narcizë, se as narcizë nuk janë – mund të vazhdojnë njashtu në përjetsi, – por ça me ba se kanë probleme vetëm me vdekjen, ma mirë me thanë nuk e kanë pranue kontratën me vdekjen, kontratë në thelb krejt demokratike që ofron të njejtat kushte për të tanë.
Godina e filmit asht buzzatiane, alegoria politike, satira psikanalizon. Në themel Kafka, që e mban ngrehinën narrative n’kambë. Kush e ka shkrue ktë film njef humorin e zi, arrin me qeshë me humorin çifut. Kush e ka “luejtë” njef vedin. Kush e ka shkrue ktë shkrim, e ka parasysh se ‘vedi asht nji tjetër’. Kush s’e ka pá ktë film, ka pse ta shohi; kush e ka pá, le ta shohi prapë.
Vdekja na ban të gjithve John Malkovich.

Mapo

Spektakli Vs Islami... dhe ne

2015-12-04T06:36:00.001-08:00

Ajo çka shitet si pushtim i perëndimit, ose në fjalët e islamofobëve ma të shitun, si “kryqëzatë mbrapsht”, nuk i gjegjet shifrave reale, por pritshmënisë së vërtetë perëndimore. Në fakt, kryqëzata asht po ajo pa ndoj përmbysje epokale, vetëm se tashma nuk prihet andej apo kndej nga feja, por nga kapitali. Dhe pushtimi që pritet në perëndim, pavarsisht se atij i jepet emni Islam, asht pushtimi që bota e tretë po fillon me i ba perëndimit, në radhë të parë për arsye demografike. Pse Turkia nuk tutet nga miliona sirianë që pret mbrenda territorit të vet, por perëndimi ndihet i tronditun nga disa mija? Arsyeja nuk asht te “stili i jetesës” që përmendet rregullisht si përligjie e fobisë, por te fakti, se kta që vijnë kndej, nuk kthehen ma matanë dhe në nji trajtë të pasistemueme, vendosen e përvendosen mbrenda popullatave, tue u ba ajo pjesë e popullit që mund të quhet si pjesa ma popullore, ajo që ban “punën e krahut”, ajo që shtohet me “prole”, dhe bahet “proletariat”. Në fjalët e Emil Çioranit, tek intervista e tij e fundit per Savaterin, dekadenca e perëndimit konstatohet tek fakti se perëndimorët refuzojnë me ba “punën e krahut”. Stadi epik i nji populli asht stad para-politik, ku edhe mbretnit bajnë “punë krahu”. Stadi i zhvillimit perëndimor, mund të quhet tashma si post-politik. Koha e politikes asht shterrë me luftën e ftohtë. N’eposin tonë, Muji, kreu i kreshnikëve, i dorovitun prej zanavet, nuk zgjedh as gojarinë, as urtinë, por zgjedh fuqinë. Fuqia e Mujit asht shì njajo forca virile, krejt fizike, që i shërben me i ba ballë edhe kopesë, edhe barijve të tjerë që e ngacmojnë me qëllimin për me vu në provë pikërisht burrninë e tij, lidershipin e tij. Brezi i parë i emigrantave shqiptarë ishte brez “epik”. Brezi i punëve të randa. Prandej shihej me frikë nga oksidentalët. Nuk asht ma i tillë brezi i shqiptarëve që kërkon azil sot në Gjermani. Ky asht brez me iphone, asht i-brez. Spektakli mandej, e ka afirmue sot plotsisht domejnin e tij ndër shqiptarë, e ksodore, ne jemi i vetmi popull që ka kalue nga stadi katundar në stadin postmodern, ose nga stadi para-politik në stadin post-polik, pa kalue nëpërmjet politikes. Ajo çka ne kemi, dhe e kemi me shumicë, asht folitika. Pra llafollogjia pseudo-politike e paparaprimun nga veprimi politik. Se si nji popull mundet me kalue nga stadi epik fill në stadin dekadent, ky asht nji mister të cilin ia kemi borxh komunizmit shqiptar. Misteri tjetër që prapë bijon prej mjegullës bolshevike apo neo-bolshevike, asht pse ndër shqiptarët e sotëm, që vazhdojnë me qenë evropianë me shumicë myslimane, janë kthye masivisht në islamofob. Pyesim: pse i besojmë islamit që shohim në televizor dhe jo islamit që kemi në shpi? Nuk besoj se asht ky rasti i shqiptarëve të Kosovës, por ky asht rasti jonë, i shqiptarëve të Shqipnisë londineze, pra i neve që e kemi psue nji lavazh spektakolar total nga enverizmi si fillim. Mnyra sesi Islami asht perceptue dhe mnyra sesi asht servirë në perëndim, ka vuejtë gjithmonë nga kuti i dyfishtë. N’oksidentin mesjetar arsimi konsiderohej “jo në nderin tonë, pra jo në derën tonë” nga parìa fshatare dhe qytetase kjoftë, ishte gja klerit, por edhe për klerin ishte e kufizueme te skolastika dhe dogma fetare. Arsimi në kuptimin e vet grek, pra si dashni pa interes për dijen, si filozofi, ekzistonte i përhapun në masë vetëm për myslimanët, dhe vetëm mbas kontaktit kryqëzor të perëndimorëve me orientalët, u kuptue dhe u përvetsue kjo kredo, bashkë me bagazhin e pamatë qytetnues, që ajo mbartte me vedi. Mirëpo, pavarsisht borxhit të jashtëzakonshëm që perëndimorët morën me hir ose me pahir në lindjen klasike islame, ky borxh u shlye me harresë dhe me mohim. Ndërkohë që Danti, e merr “in toto dhe integrum” eskatologjinë e tij hyjnore prej mitit arab të Shkallës, falë studimeve iberike të mjeshtrit të tij Arnaut Daniel, ai, për shkak të sistemit, e vendos profetin sikurse imamin Ali në nji prej golleve ma të skëterrshme të ferrit, ndërkohë që tregohet disi ma bujar me Salal-ul-dinin, baballësin e fisëm dhe mposhtësin e kryqtarëve në tokë të shejtë, për të cilin në çizme qarkullojshin lajme ma të freskëta. Për shum breza, të krishtenët perëndimorë, kryesisht italikët, studiuen ndër mysliman në Spanjën arabe, prej kah morën çmos, përpos teologjisë dhe tolerancës fetare, që i lanë aty dhe nuk i përfillën kur themeluen simbas arabëve edhe universitetet e tyne, që njihen si ma të parat në Evropë. Thuese modelet prej kah i kopjuen që ishin në Spanjë nuk ishin mjaftueshëm universale që me u quejtë universitete. Ktë mohim të prumjes së pallogaritshme të Islamit në Evropë, e vulosi përfundimisht Rilindja evropiane, që si çdo revolucion borgjez, pohon se historia fillon me të. As reforma protestante, pavarsisht kontributeve, nuk i lvizi presjen a ndoj shenj tjetër piksimi ksaj dogme. Perëndimi dukej ma i interesuem për shpërfaqjen artistike të msimeve profetike, sesa për praktikimin esencial të atyne msimeve. Dhe kjo asht përplasja e vërtetë mes politikës perëndimore dhe besimit Islam. Nyjëtari i qytetnimeve, Borges, ven në dukje se Averroe në orët e vështira të punës së tij me Aristotelin, nuk po dinte me e përkthye fjalën tragjedi n’arabisht dhe nuk po e kuptonte për se bahej fjalë. Pavarsisht se Islami e kishte traditën poetike tejet të zhvillueme, ai nuk pranonte për-fytyrim, pra përshfaqje antropomorfike të hyjnores. E themelueme mbi zanin pra muzikën, poezia ishte në linjë me esencën e besimit, kurse teatri piktura (filmat ma vonë) dhe çdo gja tjetër e bazueme ose e lidhun ngusht me imazhin ishte antropomorfike, pra ma afër idhujtarisë sesa besimit në thelbin e vet. Islami mëtonte dhe mbronte teomorfiken. Ishte shkrettina që pohonte qiellin, por mohonte mirazhet. Kjo diferencë paradigmatike, asht nji arsye me A të madhe, pse ende sot, pavarsisht pranisë së tij 14 shekullore, Islami konsiderohet mish i huej n’Evropë. Pavarsisht mohimit dogmatik të Islamit në perëndim, për shekuj me radhë ekzistoi nji respekt dhe nji nderim i ndërsjellë, çka se masat e popujve myslimanë kishin ra në regjime e sundime koloniale pa mujtë me e arritë kurrkund ma nivelin e pararojës që kishin pasë me kalifatin. Shekulli i njizet me dominimin agresiv të teknologjisë që shitet për shkencë, ose dijes që shitet për njohje, i gjeti të paorganizuem dhe të papërgatitun para formave të reja “inteligjente” të pushtimit apo “nënshtrimit”. Por teksa myslimanët në nivele shtetnore mbetën të nënshtruem të kapitalit politik ose politikës kapitaliste perëndimore – tue i dhanë Cezarit at çka asht e Cezarit -, ata nuk ia nënshtruen ndërgjegjen as stilin e jetës kolonizimit – tue vazhdue me i dhanë Zotit at çka asht e Zotit. Format e rezistencës së tyne luftarake, kjenë, kuptohet krejt ma ekstreme dhe krejt ma të dobëta, simbas situatave në të cilit u gjendën palët ndërluftuese. Ata adoptuen edhe figurën e kamikazit, që si sindrom i sëmundjes së globalizmit, e huazuen tek japonezët. Teksa terrorizmi në shekullin e njizet (si shpërfaqje teknologjike e dominimit teknokratik), kje gjithandej fenomeni i parë i globalizimit bashkë me mediatizimin, mbas luftës së ftohtë, u duk, sikur stafeta i kishte mbetë dashtë pa dashtë myslimanëve, që tashma quhen veçse islamikë. Për shkak se mbas ramjes së murit të Berlinit emni i kërcnimit të ri madhor nuk ishte ma Sovjet por Islam. Dhe anmiku i jashtëm ishte vital për plutokracinë perëndimore, me ushqye reaksionin e mbrendshëm. Sulme terroriste nga grupe arabe kishte pasë mbas luftës së dytë kndej e andej LaManshit, por para viteve nantëdhetë, ato i faturoheshin politikisht autorëve dhe grupeve përkatëse. Me rivendikim. N’Olimpiadat e Mynihut 1972, akti terrorist në dam t’atletëve izraelitë iu faturue atyne që kishin rivendikue ate, grupit palestinez Shtatori i Zi. Në ’86 hezbollahët sulmojshin metronë e Parisit, por faturën e merrshin ata, jo Islami në përgjithsi. Tashma për çdo gja që ndodh, fatura i shkon Islamit, thue se Islami na i paskej në programin e vet kto gjana. Kshtu faji lihet n’ether, çka tregon se politikës perëndimore, nuk i intereson drejtësia, por propaganda, jo dënimi por fajësimi. Ndërkohë në rastin e terrorizmit së Ira-s irlandeze, pavarsisht se lufta civile irlandeze ka pasë ngahera në mos arsye, ngjyrime fetare, nuk i asht vu kurrë epiteti fetar. Kurse që grupet terroriste arabe kanë vetëm qëllime fetare, kjo tashma merret e mirëqenë nga i madh e i vogël. Dhe që kjo asht feja e terrorit të cilën duhet ta drashtin i madh e i vogël, kjo asht rrjedhimisht logjike. Në Berlin arrestohen njerzit në xhami. Policia nuk ka të drejtë me hy në universitet (se asht ‘zona franca’), por ka të drejtë me hy në xhami. Në Zvicër lejohen xhamitë, por jo minaret. Të terrorizuemit nga feja kujtojnë se kjo asht feja e terrorit. Por ata që besojnë, cilido kjoftë besimi i tyne, nuk kanë frikë. Në problemin e genocidit ndaj popullatave me shumicë myslimane, ata nuk kanë akuzue Krishtnimin për kte, as Perëndimin në përgjithsi. Ndaj popullit çeçen asht ushtrue nji genocid sistematik, për të cilin flitet pak ose aspak. Kur çeçent përgjigjeshin, kjo i faturohej Islamit. Kur sulmojshin rusët, kta i përgjigjeshin pa i faturue gja ortodoksisë a kishës. Asht gjithmonë Davidi kundër Golias. Krimet e Israelit kundër palestinezëve nuk i faturohen n’asnji rast hebraizmit, as aktivisti ma ekstrem mysliman nuk akuzon fenë e tjetrit, por shtetin/ushtrinë e tjetrit. Prej ktyne quhen “të pafé” jo pse nuk besojnë në Islam, por sepse nuk besojnë në fenë e vet. Pra Islami nuk asht anmik i Perëndimit, nuk ka qenë i tillë gjatë tanë historisë, dhe nuk mund të jetë ba i tillë dy dekadat e fundit. Në kulmin e fuqisë së vet politike, Islami ia dha djepin helen perëndimit, pa e përplasë kund, përkundrazi me respektin ma të përsosun, paçka se ishte kohë përplasjesh. I dorzoi ‘demokracisë’ perëndimore, origjinën dhe dimensionin e saj parak. Islami nuk u përplas kurrë me Platonin e Aristotelin, as at-herë as sot. At-herë me cilin perëndim kenka anmik Islami? Islami asht anmik i spektaklit. Ose ma mirë Spektakli asht anmik i Islamit. Dhe përdor tana armët e tij iluzore për ta luftue atë. Veçse nji ditë mirazhet kanë me u zhdukë dhe ka me mbetë edhe njiherë shkrettina poshtë dhe qielli nalt.

botue te Mapo

Petro Zheji, kërkimtar i Alephit

2015-11-05T10:31:00.000-08:00

Me kthimin e vëmendjes shpirtnore kah gjuha shqipe, prej të cilës, ai s’e pati hekë ndojherë, Petro Zheji, arrin, pa llafe, me e mbisundue diskursin komiar, tue shpalosë të vetmin realitet kulturor që kemi, të vetmen kulturë tonën reale: shqipen.
Në një vend ku i miri përmendet vetëm për keq, ose pritet me vdekë për me thanë sa i mirë ka qenë, dhe sidomos sa të mirë kemi qenë ne me ‘të, mirësia eprane asht me ndejtë mënjanë, ose në shmang, tue sfidue me integritetin tand, bashkëpunimin e ngushtë të dy formave ma korruptive të organizimit të njerzores: turmës dhe shtetit. Ç’asht turma përpos se nji shtet në stadin e vet ma kaotik, ç’asht shteti përpos se nji turmë e organizueme me shtypë individin?!?
Jo vetëm mbrenda politikes, por edhe mbrenda letrave duhet me ndejtë në shmang. Në mënyrë që mos me u zyrtarizue kurr, as në gjallje as në dekë, tue ruejtë pra gjanë ma të randsishme n’art: vitalitetin. Vitalitetin si cilësi e mbrendshme e punës tande. Çdo jetë që mundesh me i dhanë veprës, duhet me e marrë prej gjuhës, prej zemrës së gjuhës. Nuk ka jetë te shteti, as te turma, as te shkolla. Jetë ka te gjuha.
Kush merret shum me përkthim, e din, se me përkthye, ma shum se me tradhtue, asht me u tredhë. Por ka vetëm nji mnyrë me vitalizue vedin me anë të ksaj pune. Vetëm nji pshtim. Përkthimi nuk asht zanat buke (se as bukën s’e siguron), e aq ma pak asht punë për lavdi (se lavdia ju shkon të zotve të veprave, pra shkrimtarëve). Përkthimi nuk asht absurd vetëm në nji rast, rast kur ai, bahet zanati ma kuptimplotë. Asht ky rasti i Petro Zhejit.
Petro Zheji, nuk përkthente as për bukë as për lavdi; në kohën e bjerrjes totalitare të njerzores, ai po kërkonte Alephin.
Dëshmitë janë aty.
Mandej dimensionohen te Shqipja e sanskritishtja, që kam pasë fatin me e recensue sa kje halà gjallë maestroja, dhe Libri i Aforizmave, që falë nji rastisje fatlume, me ra në dorë këtë pranverë.
Zheji asht nji ndër të paktët heroj shqiptar të mendimit, e ma shum se shkrime gazetash, meriton me i kushte ditirambe niçeane.
Te Shqipja e Sanskritishtja, ndihej nji mbledhje e farishtes gnostike të shqipes, por te Libri i aforizmave, ky visar shpaloset në tanë rrezatimin dhe rrezeveprimin e tij. Aq sa të ban me ndie sikur gjendesh para nji kabale të gjuhës shqipe.
Të gjitha gjuhët, kte Zheji e skjaron disa herë, janë udhërrëfyese për te arketipi, por ne si shqiptarë bajmë mirë me u nisë pikërisht prej shqipes, sikurse asht nisë vetë autori, i cili asht edhe ndër njerzit që kanë mrritë ma larg kso shtegu, e pra, ma thellë.
Gjetja e parë, asht vetë lloji i aforizmës që parashtrohet këtu. Jemi msue e velë, me aforizmën si zhanrin e mendimtarisë së thatë, nji lloj ping-pongu subjekt-objekt, që kajherë rezulton sport akademik, e kajherë tagji parazitare që ndërkallet aty ku arti nuk çel vetiu. Petro Zheji kërkues i Alephit, kupton falë nji intuite që iu asht dhanë vetëm artistave të vërtetë, se gjuha i ka në vetvete aforizmat, dhe se aforizmat janë filozofia intime e vetë gjuhës. Pra kemi të bajmë me meta-aforizma. Jo me fjalën e urtë, aq sa me urtìnë e fjalës.
Ktu duhet ba nji skjarim.
Gjuha shqipe lejon hymjen pandërmjetsim tek dimensioni arketipal i gjuhës, ngaqë ajo, asht gjuhë e pahipostatizueme. Çka don me thanë hipostatizim? Për me e skjarue do të marr nji shembull, nga intuitat e mia, që mbase do ta kishin ba me qeshë maestron.
Në helenisht, Ungjill, don me thanë lajm i mirë. Pra Eu-vangelos. Kurse në shqip, don me (e) thanë lajmin e mirë. Ngaqë shqipja, pra gjuha primordiale, si na kujton shpesh Petro Zheji te Libri, emërton gjithmonë në sensin superlativ. Cili asht lajmi i mirë? Lajmi i mirë asht: Krishti u ngjall. Pra në shqip Ungjill, don me thanë U-ngjall.
Kjo asht pra gjella (arbanisht: jeta) me të cilën na ushqen edhe libri i Petro Zhejit.
Due me u marrë vetëm me nji kryeaforizëm, atë që thotë se vetëm e mbara asht e mirë.
E mbara, pra e tana.
Mendoj për “ma të mirën botë të mundshme” të Leibnitzit. Kjo botë asht ma e mira e mundshme, por vetëm e marrun në tansi, pra e marrun mbarë. Mendoj për Voltaire-in që e ven në lojë tek romani i tij Idliri, ku e personifikon si filozofin naiv të cilit i ndodhin tana rrëmetet, e prapë s’hek dorë nga bindja se kjo asht ma e mira e botëve. Mendoj, se teksa e shkruente, Voltaire mendonte primend për të keqen, për tërmetin e Lisbonës, për natën e Shën Bartholomeut, të tana kto dhe shum të kqija historike i kishte ndërmend, por harronte se edhe ai vetë nuk ishte tjetër, por ma i miri Voltaire i mundshëm…
Shqipja si gjuhë parahelene, asht pra nji gjuhë e pahipostatizueme, asht gjuha mitike, paradialektike, parafilozofike, kur nuk ka ndodhë halà skizma S/s, ku koncepti nuk i asht mbivendosë simbolit.
Nji tjetër intuitë që mjeshtri duhet ta ketë pasë parasysh, asht se helen dhe ilir, e kanë rranjën të përbashkët tek hylli ose ylli.
Libri nuk asht nji doracak përjashtimor (manual ekskluziv) i shqiptarëve, por ka rreze të gjanë, tue rrokë plotsisht sferën gjuhore, sferë e cila nuk mund të përthehet në perspektivë, ngase nuk asht thjesht tridimensionale.
Vetëm tek “truth” kam nji vrejtje postume për maestron. Ai e lidh me frangishten “trou”, pra vrima kozmogonike, prej kah buron mbrapsht transhendenca, ose mbarë imanenca. Kjofsha historicist, por mue ma kanda me e lidhë me fjalën “dru” të shqipes. Pse “truth” asht e vërteta në fenë druide, fé e cila e ka burimin e vet prej Dodonës, dhe në shqipe ka lanë fjalën “druej/truej”, sidhe “troç”. Thueje “troç”. Ishte druni që fliste me pëshpërima në Dodonë, dhe të thanmet e drunit ishin orakuj, pse druni fliste “troç”, pra truth. Në gjermanisht “treue” asht besatari. Ndërkohë që “dru” në shqipen e sotme asht ba “pemë”, për shkak të rrëshkitjes semantike (prej atit te biri) dhe fryti bahet zavendës për drunin që e dha, i bijuemi mëkamb bijuesin. Si ndodh random që atributet e Zotit i mveshen të birit. Drus në helenisht don me thanë “lis”, pra ka marrë kuptimin në spikamë të drunit dodonas, prej ktu shejtnia e lisit (prej foljes lind të shqipes, e mandej prapë te shqipja landë), por në sankritisht asht “dru” emërtuesi i përgjithshëm për pemët, e në shqip ruen kuptim edhe ma të hershëm, pra lidhet me landën “dru”.
Pra, ndërkohë që Petroja e pati vendosë ma së miri “gurin” në ekonominë e shqipes dhe ma gjanë krejt gjuhsisë botnore, ngase edhe vetë “GUR” quhej, dhe gurnonte porsi nji guru i vërtetë i shqipes, na kje dukë sikur kishte mbetë druni jashtë, ndaj dhe ky parashtrim.
Por un s’e kam lexue ende librin postum të mjeshtrit (Rolin mesianik…), ku edhe kjo mund të jetë plotsue.
Petro nuk i ban asnji lëshim materialistave.
Mkatnofsha për historicizëm, por mendoj se nji prej drejtimeve ku mund të zhvillohet filozofia e tij, asht ai i institucioneve parashtetnore, si qendra të mendimit dhe veprimit të kryehershëm njerzor. Edhe në ktë fushë, shqipja ka nji kontribut real për me dhanë.
Të marrim kryeinstitucionin parashtetnor: besën.
Sikur shqiptaria t’iu përkiste me të vërtetë shqiptarëve, dhe shqiptarët ta njihnin veten, republika e tyne do të ishte e themelueme mbi besën.
Gjithsesi, për me iu kthye fillit të diskursit tonë, besa asht institucioni dorëzanë i tana institucioneve të tjera në shoqninë klasike parashtetnore. Nuk luftojnë akejt për bukurinë e Helenës, si mtojnë do spitullaqë estetikë të Abendlandit, por se i kanë pré në besë.
Besa asht simethanë, metainstitucioni. Në shoqninë e shtetëzueme, çka ishte besë bahet kredit, madje guxoj me thanë, në rastin e pseudoshtetit shqiptar, republika asht e themelueme mbi bastin.
Asht e kjartë se besë dhe bast, kanë të njejtën rrajë, madje janë e njejta fjalë, thjesht ka hy shteti në mes. Mes besës dhe bastit, rrin shqipja betohem, dhe anglishtja: bet. I bet it, n’anglisht: vë bast.
Mjafton ky shembull që pruna, me pá rolin e patjetërsueshëm të shqipes, n’ekonominë krahasimore të gjuhve. Shqipja, asht gjuha e mitit, para se ky të bahej histori. Asht gjuha e institucioneve të bazueme mbi ligjet e pashkrueme, kur fjala kishte vlerë ligji.

Petro përban nji përmbysje radikale të perspektivës tonë mbi veten. Në nji kohë kur, të tjerë, flasin me ndjet inferiorit për identitetin europian të shqiptarve, thue se publiku i tyne përbahet prej utbashësh, Zheji hedh dritë mbi identitetin shqiptar të europianëve. E gjithë kjo duket dramatike, rapsodike, në fakt asht nji ndër gjanat e pakta thelbsore të kohës sonë, pavarsisht përshfaqjeve tingullkeqe që ka marrë anembanë shqiptarisë.
Me zbulue se katundarët shqiptarë flasin sanskritisht, se ndërtuesit e kullave në bjeshkët e veriut, janë kah përsërisin kullën e babelit, nji kullë pra që e ka qëllimin në vetvete, autoreferenciale, domethanë me minue me themel çdo racizëm shqiptaro shqiptar, me zbulue pikërisht tek mosevolvimi i gjuhës shqipe, sekretin e mbijetesës së saj, si mit dhe si fat.
Kjo e vërtetë nuk na fosilizon, ajo na dimensionon.
Të gjitha gjuhët e lejojnë kte shtegtim drejt qendrës, përsërisim bashkë me mjeshtrin, dhe shqiptarët s’kanë pse me e kërkue larg kur ata e kanë shtegun në derë të shpisë. Qendra asht kudo, dhe nuk kemi pse me u ndie në faj pse qendër jemi dhe ne.
Në kohën ma të errtë të shqiptarisë, Petro Zheji i sfidoi materialistët në mënyrën ma fisnike. Ndërsa njerzia jonë kje joshun nga terri dhe terrori i pushtetit, ky shpirt epran, nuk po punonte për laperat e ksaj bote, me nji përvujtni dhe me nji en-teus-iazëm siç i kanë veç dëshiruesit pra dashuruesit e mdhej, ai po kërkonte Alephin.
E gjeti te gjuha shqipe.