Όταν ξαναμελετάς ένα θέμα από χρονική απόσταση (έχουν περάσει χρόνια από τότε που διάβασα κάτι για το ’21) η εν τω μεταξύ ενσκήψασα λήθη ελευθερώνει τη ματιά από τους αυτοματισμούς της και μπορείς να δεις πρόσωπα και πράγματα κάτω από ένα νέο φως. Κάτι που επιτρέπει την έκπληξη για το γνωστό.

Ποιά ήταν αυτή η έκπληξη; Δεν ήταν μία. Ήταν πολλές.

Πρώτ’ απ’ όλα η συνειδητοποίηση ότι αυτή η συνομωτική οργάνωση με το άστοχο όνομα ήταν ο οργανωτής μιας επανάστασης στην οποία οφείλουμε το ελεύθερο κράτος στο οποίο ζούμε. Το ‘οργανωτής επανάστασης‘ είναι πιο εντυπωσιακό απ’ όσο ακούγεται. Γιατί οι τρεις φιλικοί (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος) που συνέλαβαν την ιδέα και την έθεσαν σε εκτέλεση ήταν και χαμηλής μόρφωσης και περιορισμένων ικανοτήτων και ταπεινής κοινωνικής καταγωγής και, ίσως το σπουδαιότερο, ουσιαστικά φτωχοί. Το όλο εγχείρημα, εξεταζόμενο από την ασφάλεια της χρονικής απόστασης, δεν φαίνεται απλώς παράτολμο ή καθαυτό αδύνατο. Φαίνεται χαζό. Σα μια στιγμιαία ξιπασιά τριών φουκαράδων. Κι η ιστορία των 3-4 πρώτων χρόνων της Φιλικής το επιβεβαιώνει: αδράνεια, αποτυχίες να πείσουν και να μυήσουν, απόρριψη από τον Καποδίστρια (“ελεεινούς εμποροϋπαλλήλους” τους είχε αποκαλέσει) κ.α.

Δεύτερον, η χρονική περίοδος. Η απολύτως χειρότερη. Μόλις έχει ηττηθεί ο Ναπολέων κι έχει σχηματιστεί η Ιερά Συμμαχία (μεταξύ Ρωσίας, Αυστρίας, Πρωσίας) που σκοπόν θέτει να καταπνίγει κάθε νέο κίνημα εμπνεόμενο από τις ιδέες της Γαλλικής και της Αμερικάνικης επανάστασης. Αυτή τη συγκυρία την αντιλαμβάνεται πολύ καλά ο τότε υπουργός εξωτερικών του τσάρου Ιωάννης Καποδίστριας και γι αυτό αρνείται κατηγορηματικά κάθε ανάμιξη στη Φιλική.

Τρίτον, η χρήση ενός ψέμματος σαν του κυριώτερου στοιχείου δελεασμού νέων μελών: πως η μυστηριώδης κεφαλή της εταιρείας δεν είναι παρά ο Τσάρος κι η Ρωσία και, συνεπώς, πως θα τύχουν της συνδρομής τους. Το ψέμμα αυτό γίνεται μετά το 1818 όλο και πιο πιεστικό καθώς μεγαλώνει η εταιρεία και τα μέλη ζητούν επίμονα να μάθουν την αλήθεια.

Τέταρτο, η ηθική χαλαρότητα: από τις διαθέσιμες πηγές για την Ιστορία της Φιλικής είναι φανερό πως το ταμείο της, που τόσο δύσκολα γέμιζε από τις δωρεές μελών, άδειαζε γρήγορα προς ιδιοτελείς τσέπες ή ανώφελες δαπάνες.

Πέμπτο, η στρατιωτική απειρία: η εταιρεία ετοιμάζει επανάσταση και για αρκετό καιρό δεν διαθέτει ούτε μια σφαίρα, ούτε ένα στρατιωτικό. Οι ‘εμποροϋπάλληλοι’ βέβαια κάθε άλλο παρά εμπειροπόλεμοι κι αξιόμαχοι είναι.

Έκτο, οι εσωτερικές ασυμφωνίες κι έριδες. Ο Παπαγιώργης παραθέτει στο βιβλίο δεκάδες αποσπάσματα από απομνημονεύματα, αυτοβιογραφίες κι επιστολές των πρωτεργατών και των μελών, μέσα από τα οποία αναδύεται μια διόλου κολακευτική εικόνα. Όλοι μισούν και φοβούνται όλους. Μέχρι κι εκκαθαρίσεις μελών γίνονται (Γαλάτης) για το φόβο της προδοσίας.

Σταματάω εδώ γιατί θα νομίσετε ότι σκοπός μου είναι η αποδόμηση.

Κι όμως.Είναι ακριβώς το αντίθετο.

Τα παραπάνω τ’ ανέφερα για να λειτουργήσουν, να το πω μουσικά, σαν αντίστιξη στο γεγονός ότι αυτή η εταιρεία τελικά καταφέρνει να μυήσει στην ιδέα του ξεσηκωμού το μεγαλύτερο μέρος της Ρωμιοσύνης και σίγουρα όλη την λόγια κι αστική της τάξη.

Καταφέρνει επίσης, με πρωτοβουλία και μόνο του Ξάνθου, να βρει τελικά έναν αρχηγό (τον Αλέξανδρο Υψηλάντη) και να δρομολογήσει την επανάσταση. Against all odds.

Πως; Ειλικρινά δεν το κατάλαβα.

Κι επιπλέον δεν ήταν η επανάσταση της (αυτή του Υψηλάντη στο Ιάσιο) εκείνη που εξαπλώθηκε, αλλά μια δεύτερη, η επανάσταση στην Πελοπόννησο, επήρρεια κι απότοκο της πρώτης.

Ο Σκουφάς πεθαίνει πριν την επανάσταση.

Ο Ξάνθος βρίσκεται με το πέρας της στη Μολδοβλαχία όπου και θα έμενε δια βίου αν δεν εξαναγκαζόταν να γυρίσει στην Ελλάδα, παρότι πάμπτωχος, μόνο και μόνο για να υπερασπίσει την υπόληψη του απέναντι στην ατιμωτική γι αυτόν Ιστορία της Φιλικής που έχει δημοσιεύσει ο Φιλήμων. Συγγράφει έτσι τ’ απομνημονευματά του και γίνεται άθελα του ο κύριος ιστορικός της Φιλικής.

Ο Τσακάλωφ, μετά το πέρας του αγώνα της ανεξαρτησίας, πικραμένος κι αηδιασμένος, πηγαίνει στη Μόσχα και δεν επιστρέφει ποτέ.

Ξεχνιούνται γρήγορα οι Φιλικοί αφού έχουν πριν πέσει σ’ ανυποληψία. Υπάρχει κάτι το θλιβερό σ’ αυτό. Ζωές που αφιερώθηκαν κι αναλώθηκαν στον αγώνα και πήραν ελάχιστα πίσω.

Αλλά το δίδαγμα είναι άλλο. Κι έχει σχέση και με το σήμερα: η πρόβλεψη στην Ιστορία είναι αδύνατη. Τ’ αντικειμενικά δεδομένα θα ‘πρεπε να έχουν οδηγήσει την Φιλική και τον Ελληνισμό σε μια ακόμα καταστροφή. Έγινε το αντίθετο. Πως; Όχι με τις στρατιωτικές επιτυχίες, που ήταν υπαρκτές και πολλές στην αρχή, αλλά με των αντίκτυπο των θυσιών (:σφαγές Χίου, Ψαρών κτλ) στην Ευρώπη. Οι θυσίες  ήταν που επηρέασαν τις κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών χωρών κι επέτρεψαν σε πολιτικούς τους που διαφωνούσαν με την Ιερά Συμμαχία  ν’ αλλάξουν ρότα και να συμφωνήσουν στη δημιουργία και τη στήριξη του νεώτερου ελληνικού κράτους. Η ανεξαρτησία κι η ελευθερία κερδήθηκαν. Μπορεί να μην κερδήθηκαν στο πεδίο των μαχών αλλά κερδήθηκαν με δαπάνη ζωών.

Θα μου πείτε Αγγλία, δάνεια, εξάρτηση κτλ.

Εγώ ξέρω μόνο πως ζω σχετικά ελεύθερος και σε πολύ καλύτερη μοίρα από πολύ μεγάλο ποσοστό του πλανήτη. Κι αν όλα τώρα φαίνονται μαύρα, όλα αλλάζουν, όλα είναι δυνατά κι η ελπίδα, σαν άνοιξη, πάντα επιστρέφει.

Τις παραγωγικές δουλειές, αυτές που διαμορφώνουν το ισοζύγιο (τις «εμπορεύσιμες»), τις κάνουν οι ιδιώτες. Δεν λέει κανένας στα σοβαρά, εκτός από το ΚΚΕ, οτι πρέπει τα εργοστάσια, οι αγροί και τα ξενοδοχεία να είναι κρατικά (αν είχαμε πετρέλαιο, πολλοί θάθελαν να το εκμεταλλευόμαστε με κρατικές επιχειρήσεις – αλλά δεν έχουμε). Η πολιτική, λοιπόν, δεν μπορεί να ορίσει πώς θα φερθούν οι ιδιώτες: πού θα επενδύσουν και πού θα πάνε να δουλέψουν. Μπορεί μόνο να τους επηρεάσει έμμεσα: να απαγορεύσει ή να επιτρέψει, να αυξήσει ή να μειώσει τους φόρους, να παρέμβει στις σχέσεις εργασίας, να φτιάξει υποδομές.

Επειδή οι επιδράσεις είναι έμμεσες, και πολλές φορές απρόβλεπτες,  κανένα πακέτο μεταρρυθμίσεων για την ανάπτυξη δεν μπορεί να σχεδιαστεί μια κι έξω, είτε από την τρόικα ή είτε από μια κυβέρνηση, να θεσμοθετηθει, και μετά να φέρει αυτόματα τα προσδοκώμενα.

Πράγματι δεν μπορεί κανείς να καθυποτάξει και να  κατευθύνει την ανάπτυξη όπως πολλοί πολιτικοί αφήνουν να εννοείται.

Πράγματι μόνο να την επηρεάσει μπορεί.

Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που με βασανίζει: έστω ότι κάνουμε όλες αυτές τις άρσεις αντικινήτρων που περιγράφει το άρθρο και τότε όντως οι επιχειρηματίες κινούνται κι επενδύουν και προσλαμβάνουν κόσμο κτλ. Πως ακριβώς θα κινηθούν;  Τι ρίσκα θ’ αναλάβουν και σε τι τομείς θα επενδύσουν;

Η αντίληψη που έχω για την ελληνική επιχειρηματική παράδοση είναι από τα τέσσερα κίνητρα της επιχειρηματικότητας (την εργασιακή και οικονομική ανεξαρτησία, τον πλούτο, την φήμη/δικαίωση, και την κοινωνική προσφορά) τα κυρίαρχα είναι η επιδίωξη του πλούτου και η ανεξαρτησία (εξ ου και το μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων).

Αυτά τα χαρακτηριστικά σε συνδιασμό με τα περισσότερα από συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας (πρωτογενής τομέας, τουρισμός, εναλλακτικές πηγές ενέργειας, πολιτισμός) σημαίνει  επένδυση σε τομείς που έχουν ένα ραντιέρικο χαρακτηριστικό: με σχετικά χαμηλή επένδυση παράγουν σχετικά σταθερές χρηματορροές χωρίς ν’ απαιτούν ιδιαίτερες επενδύσεις σε γνώση ή γρήγορη αναπλήρωση του επενδυθέντος κεφαλαίου.

Για να το πω πιο απλά: ο τουρισμός, ο πολιτισμός  κι ο ήλιος λειτουργούν για μας όπως περίπου λειτουργεί το πετρέλαιο για τους Άραβες. Είναι σιγουράτζες. 

Για να καταλάβουμε λίγο τι σημαίνει αυτό, αντιγράφω από σχετικά πρόσφατο άρθρο του Thomas Friedman στους New York Times:

Economists have long known about “Dutch disease,” which happens when a country becomes so dependent on exporting natural resources that its currency soars in value and, as a result, its domestic manufacturing gets crushed as cheap imports flood in and exports become too expensive. What the PISA team is revealing is a related disease: societies that get addicted to their natural resources seem to develop parents and young people who lose some of the instincts, habits and incentives for doing homework and honing skills.

By, contrast, says Schleicher, “in countries with little in the way of natural resources — Finland, Singapore or Japan — education has strong outcomes and a high status, at least in part because the public at large has understood that the country must live by its knowledge and skills and that these depend on the quality of education. … Every parent and child in these countries knows that skills will decide the life chances of the child and nothing else is going to rescue them, so they build a whole culture and education system around it.”

Στο παραπάνω απόσπασμα αντικαταστήστε το “natural resources” με τουρισμό, ήλιο, πολιτισμό ή ακόμα και πετρέλαιο που μερικοί πιστεύουν ότι θα μας ξελασπώσει, κι έχετε το δίλημμα σ’ όλη του την έκταση.

Για να δούμε τη χώρα μας να ξεφεύγει από την “Ολλανδική αρρώστια” χρειάζεται μια σοβαρή, εντατική και συναινετική επένδυση στην παιδεία της οποίας το χάλι δεν αξίζει πια ούτε  να το περιγράψει κανείς.

Γιατί είναι η παιδεία που μπορεί να γαλουχήσει μια νέα επιχειρηματικότητα που βασίζεται στη γνώση, στην ανακάλυψη, στη φαντασία, στο δύσκολο (και γι αυτό δύσκολα ανταγωνίσιμο). Χωρίς αυτήν η επιχειρηματική μας ροπή, όταν δεν είναι προς τη λαμογιά, θα μας πάει σε πεπατημένες που είναι ευπρόσδεκτες μεν στην παρούσα συγκρυρία, αλλά δε διασφαλίζουν πολλά μακροπρόθεσμα.

When you’re young, you look at television and think, There’s a conspiracy. The networks have conspired to dumb us down. But when you get a little older, you realize that’s not true. The networks are in business to give people exactly what they want. That’s a far more depressing thought. Conspiracy is optimistic! You can shoot the bastards! We can have a revolution! But the networks are really in business to give people what they want. It’s the truth.” ~ Wired, February 1996

via I, Steve: Steve Jobs in His Own Words | Brain Pickings.

Στέκομαι στο παρακάτω απόσπασμα του άρθρου:

Η μελέτη, που παρουσιάστηκε σήμερα σε εκδήλωση στο Μέγαρο Μουσικής παρουσία πολλών εκπροσώπων του πολιτικού και επιχειρηματικού κόσμου, για πρώτη φορά αποπειράται να εκτιμήσει τη συμβολή του Ίντερνετ στην ελληνική οικονομία. Όπως αναφέρει, το 2010 αυτή η συνεισφορά ήταν περίπου 2,7 δισ. ευρώ ή 1,2% του ΑΕΠ, πολύ πιο κάτω από το ποσοστό 3,8% του ΑΕΠ που είναι ο αντίστοιχος μέσος όρος συνεισφοράς του Ίντερνετ στην ΕΕ ή από το 1,7% στην Τουρκία.

Επειδή τα νούμερα δε λένε πολλά χωρίς συγκρίσεις, ας δούμε τι θα σήμαινε να είναι το internet στην Ελλάδα στο 3,8% του ΑΕΠ συγκρίνοντας το με άλλους κλάδους: θα ήταν ίσο και μεγαλύτερο από όλο τον αγροτικό τομέα ή τον τομέα των κατασκευών. Για διανοηθείτε το λίγο: ίση συνεισφορά στην εθνική οικονομία χωρίς τσιμεντοποίηση των πάντων.

kathimerini.gr | Google: Μικρή η διαδικτυακή οικονομία στην Ελλάδα – μεγάλες οι προοπτικές της.

Κι ύστερα αυτό: «Μας ζητάτε να έρθουμε για επενδύσεις και όταν φτάνουμε στην Ελλάδα βλέπουμε τους Ελληνες επιχειρηματίες στα σύνορα να φεύγουν», δήλωση του προέδρου των Γερμανών βιομηχάνων.

Κι εμπεδώνεται μέσα μου η πεποίθηση ότι από την ιθύνουσα τάξη της χώρας (πολιτική ή οικονομική) δεν μπορούμε να περιμένουμε απολύτως τίποτα.

Χειρότερα. Το μόνο που μπορούμε να περιμένουμε είναι το χειρότερο.

Χρειάζονται νέοι άνθρωποι και νέα ήθη.

Και θυμάμαι τότε δυό απλά μικρά παραδείγματα που μπορεί να σημειοδοτούν αυτά τα νέα ήθη:

Δυο ελληνικά  startup, που πρόσφατα πήραν χρηματοδότηση από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, το gipht.me  και το dailysecret,  έδωσαν αγώνα για να κρατήσουν μέρος των δραστηριοτήτων τους στην Ελλάδα, πράγμα επιεικώς αδιανόητο για επενδυτές στην Αμερική και δη αυτή την περίοδο.

Και το κατάφεραν.

Ένα μέρος δηλαδή από τις 700χιλ. και 1,9 εκ. που πήραν αντίστοιχα, θα εισαχθεί και θα δαπανηθεί στην Ελλάδα. Και θα ταϊσει κάποια στόματα για κάποιες μέρες.

Είναι κάτι σαν την επένδυση που ζητάμε από τους Γερμανούς σε μικροσκοπική κλίμακα.

Δε σώζεται βέβαια καμιά κατάσταση αλλά το παράδειγμα δείχνει το δρόμο.

Γιατί οι ‘μικροί’ μπορεί να μην το σκέφτονται, αλλά, σ’ αντίθεση με τους ‘μεγάλους’, εξακολουθούν να είναι πατριώτες.

Κατά καιρούς ενθουσιάζομαι με κάποια καινούργια υπηρεσία την οποία συνήθως εγκαταλείπω μετά από λίγους μήνες.

Το παραπάνω δεν χρησιμεύει σαν εισαγωγή για να πω ότι βαρέθηκα το Pinterest, για το οποίο αλλού έχω εκφραστεί θετικά. Το αντίθετο. Προς το παρόν.

Αυτό που θέλω να πω είναι ότι δεν έχει σημασία τελικά τι θ’ απογίνει το  Pinterest. Σημασία έχει αν τα καινούργια πράγματα που φέρνει θα μείνουν ή θα χαθούν. Αν θα βρουν μιμητές σ’ άλλες εφαρμογές/υπηρεσίες ή … μόδα ήταν και πέρασε.

Αυτό που μου δημιουργεί αισιοδοξία ότι θα συμβεί το πρώτο είναι … η αμηχανία των ειδικών. Και δεν αναφέρομαι στα πολλά άρθρα που κατακλύζουν τη socialmedioσφαιρα για την εμπορική σημασία του. Αναφέρομαι στην αμηχανία που εγώ ο ίδιος παρατηρώ στους άλλους καθώς κάνουν τα πρώτα τους βήματα με το Pinterest.

Π.χ. οι διάφοροι τεχνομπλόγκερς δεν το βρίσκουν ενδιαφέρον. Φτιάχνουν ένα δυό boards με γκατζετάκια και screenshots από διάφορες υπηρεσίες και μετά εγκαταλείπουν.

Οι social media something επίσης, λες κι είναι συνεννοημένοι, ξεκινάνε με το να συλλέγουν infographics. Κι εγώ έτσι άρχισα για να μην βγάζω την ουρά μου απ’ έξω.

Γιατί;

Επειδή αυτές οι ομάδες χρηστών, που είναι και οι συνήθεις early adopters, έχουν βαθειά ριζωμένη μέσα τους μια άλλη ‘γλώσσα’. Μια γλώσσα που το κείμενο παίζει κυρίαρχο ρόλο. Στην εστίαση της προσοχής. Το pinterest είναι κυρίως οπτική πληροφορία. Το κείμενο δεν έχει σχεδόν καθόλου ρόλο. Και γι αυτό δεν μπορούν ν’ αντιληφθούν την επικοινωνία μέσω μόνο οπτικής πληροφορίας.

Αντίθετα, οι λιγότερο ‘ψαγμένοι’ χρήστες κολλάνε πιο εύκολα. Δεν έχει προαπαιτούμενα η συμμετοχή. Κοιτάς, σ’ αρέσει κάτι, το συλλέγεις. Τόσο απλά.

Ακόμα κι η χρήση του βίντεο, που έχει θέση μέσα στο pinterest αλλά όχι κυρίαρχη, δεν είναι της ίδιας αξίας όσο η σκέτη εικόνα. Γιατί το βίντεο έχει λόγο. Κι έχει και χρόνο. Απαιτεί τη χρήση του έλλογου μέρους του εγκεφάλου για να συμμετάσχεις. Στην σκέτη εικόνα, αυτό μπορείς να το αποφύγεις σε αρκετές περιπτώσεις.

Αλλά το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του pinterest, ακριβώς λόγω της εικονικής γλώσσας, είναι ότι δεν χρειάζεσαι μετάφραση. Σ’ αντίθεση με τις άλλες υπηρεσίες που συνήθως παρακολουθεί κανείς άτομα που μιλούν γλώσσες που καταλαβαίνει σε ικανοποιητικό βαθμό, στο pinterest δεν είναι απαραίτητο. Μια λεζάντα γραμμένη σε hiragana δεν θ’ απασχολήσει καθόλου το ελληνικό μυαλό μου αφού η εικόνα που βλέπω, αναγνωρίζω ότι είναι μια εικόνα manga. Κι αυτό μου αρκεί.

Αυτό συν το γεγονός ότι το pinterest είναι interest based social network, δηλαδή ακολουθείς περισσότερο boards  που έχουν θεματολογία που σ’ ενδιαφέρει, παρά άλλους χρήστες, ανοίγουν μια προοπτική επικοινωνίας πολύ ενδιαφέρουσα: να έρθεις σ’ επαφή με κοινά στα οποία κανονικά θα είχες πολύ δύσκολη πρόσβαση. Κι αυτό για τους επαγγελματίες της επικοινωνίας πρέπει να σημάνει συναγερμό.

Επειδή όταν κάτι δείχνει ενδιαφέρον μ’ αρέσει να το εξετάζω σε βάθος, έψαξα λίγο τις λεπτομέρειες της. Ιδού τι βρήκα.

Η ιδέα κι η εκτέλεση ανήκει στην “Εθελοντική Ομάδα Δράσης Νομού Πιερίας” και συνίσταται στο εξής απλό: κανόνισμα τιμής με τους παραγωγούς (2,5 το δεκάκιλο)  για συγκεκριμένη ποσότητα πατάτας (20 τόνους), ενημέρωση των Κατερινιωτών για την πρωτοβουλία, λήψη παραγγελιών μέσα από φόρμα στο site  της Ομάδας και, με τη συμπλήρωση του απαραίτητου αριθμού παραγγελιών, διάθεση του προϊόντος στους αγοραστές.

Το ιστορικό περιγράφεται πολύ αναλυτικά στο σχετικό άρθρο του ιστοτόπου της ομάδας πρωτοβουλίας:

Επικοινωνήσαμε με την Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Δράμας και βρήκαμε έναν γεωργό, ο οποίος έχει μεγάλη αδιάθετη ποσότητα πατάτας στην αποθήκη του. Ζητήσαμε από τον γεωργό, ο οποίος είναι κάτοχος άδειας πλανόδιου πωλητή, να φέρει 20 τόνους πατάτες στην Κατερίνη. Συμφωνήσαμε να μας πουλήσει τις πατάτες σε σάκους των 10 κιλών στην τελική τιμή των 2,5 Ευρώ το 10κιλο. Το κόστος της μεταφοράς θα επιβαρύνει τον ίδιο τον παραγωγό. Τα δέκα κιλά πατάτες στο Super Market κοστίζουν περίπου 7 ευρώ, δηλαδή στα ράφια τους είναι περίπου 300% ακριβότερες!

Η ομάδα μας έχει αναλάβει να βρει καταναλωτές για τους 20 τόνους και για τον σκοπό αυτό κατασκευάσαμε μια διαδικτυακή εφαρμογή μέσω της οποίας μπορούν τα 1.000 μέλη μας, αλλά και όλοι οι δημότες της Κατερίνης να παραγγείλουν την ποσότητα που επιθυμούν. Μόλις συμπληρωθεί ο αριθμός των αγοραστών, ο γεωργός θα φέρει τις πατάτες στην Κατερίνη. Τότε, θα συναντηθούμε σε ένα δημόσιο χώρο π.χ. ένα μεγάλο πάρκινγκ, για να παραλάβουμε και να πληρώσουμε τις πατάτες που έχουμε παραγγείλει.

 

Κι επειδή αυτό το μπλογκ οι περισσότεροι που το διαβάζουν κατοικούν στην Νότια Ελλάδα, ας βάλουμε και στο χάρτη τους τόπους για τους οποίους μιλάμε.

Προβολή μεγαλύτερου χάρτη

Η απόσταση Νευροκοπίου Κατερίνης είναι περί τα 210 χιλιόμετρα, όχι ευκαταφρόνητη δηλαδή. Κι η πατάτα έχει βάρος και όγκο άρα τα μεταφορικά είναι σημαντικό μέρος του κόστους της στην αγορά. Γι αυτό κι η συμφωνία για όγκο/τιμή ικανές να καλύπτουν τα κόστη μεταφοράς και ν’ αφήνουν και κέρδος στους παραγωγούς.

Αν σκεφτεί κανείς πως λειτουργούν τα deal sites στην πραγματικότητα θα έλεγε πως η Εθελοντική Ομάδα Ν. Πιερίας έστησε ένα ad hoc Groupon. Γιατί έχουμε μια προσφορά  με τιμή στο 1/3 της του σούπερ μάρκετ, που μπορεί να ισχύσει μόνο όταν βρεθούν αρκετοί αγοραστές για ν’ απορροφήσουν ένα συγκεκριμένο όγκο.

Δεν ξέρω που παράγεται πατάτα και γιατί η συμφωνία έπρεπε ν’ αφορά δυο περιοχές τόσο απομακρυσμένες όσο το Νευροκόπι και η Κατερίνη αλλά αυτό είναι ένα καλό προηγούμενο γιατί δείχνει ότι θεωρητικά με μια τέτοιου είδους συμφωνία θα μπορούσαν να διασυνδεθούν εμπορικά δυο πολύ απομακρυσμένες περιοχές.

Η Ομάδα της Κατερίνης μάλιστα έχει περάσει στο επόμενο βήμα, αυξάνοντας την ποσότητα σε 75 τόνους πατάτας κι ήδη έχει κλείσει από παραγγελίες. Κι επιπλέον, αν κρίνει κανείς από το ερωτηματολόγιο που έχουν αναρτήσει στο  site φαίνεται πως θέλει να προχωρήσει και σε αντίστοιχες πρωτοβουλίες με άλλα αγροτικά προϊόντα.

Κι αυτή η επιτυχία έχει προσελκύσει την προσοχή του Δημοσίου που οραματίζεται να φτιάξει αντίστοιχη πλατφόρμα πανελλαδικής εμβέλειας  που στην ουσία θα συνιστά ένα χρηματιστήριο αγροτικών προϊόντων.

Επειδή όμως όπου έχει βάλει το χέρι του το Δημόσιο έχει δημιουργήσει στρεβλώσεις κι έχει αυξήσει τη διαφθορά καλύτερα να μην το κάνει. Γιατί άλλωστε δεν χρειάζεται. Οι υποδομές που απαιτούνται στην ουσία είναι ήδη έτοιμες. Πως; Με τη μορφή των δεκάδων deal sites που αντί να προσπαθούν να μας πουλήσουν άλλη μιαν απολέπιση κι άλλο ένα κούρεμα θα μπορούσαν να μπουν σ’ αυτό το παιχνίδι, να εντοπίσουν παραγωγούς, να διαμορφώσουν προσφορές που ν΄αφορούν συγκεκριμένες πόλεις (αφού ήδη δραστηριοποιούνται κατά πόλη) και να προσφέρουν τη δυνατότητα της υπερκάλυψης της προσφοράς, κάτι που η Ομάδα Πρωτοβουλίας Κατερίνης δυσκολεύεται προς το παρόν ν’ αντιμετωπίσει.

Αλλά ακόμα κι αν τα deal sites είτε δεν είναι πρόθυμα να μπουν σ΄αυτό το παιχνίδι, είτε οι παραγωγοί κι οι καταναλωτές δεν θέλουν να τα εμπλέξουν για κάποιο λόγο, η λειτουργικότητα τους είναι διαθέσιμη σε open source  ή φτηνά πακέτα λογισμικού που μπορούν να επιτρέψουν σε ομάδες πρωτοβουλίας, αντίστοιχες μ’ αυτήν της Κατερίνης, να στήσουν γρήγορα μια υποδομή για τη διεκπεραίωση της παραγγελιοληψίας.

Για να μην πω, τέλος, ότι θα μπορούσαν να ξεπηδήσουν και μερικά startup  μέσα απ’ όλη αυτή την ιστορία που πέραν του να διευκολύνουν την εσωτερική αγορά, θα μπορούσαν να μεταφέρουν την ίδια λογική εκτός συνόρων μας.

Η ιστορία αυτή της πατάτας έχει χαιρετιστεί σαν αντίδραση στους μεσάζοντες, στα καρτέλ, σαν λαϊκή οικονομία κτλ. Στην πραγματικότητα δεν είναι παρά μια αγορά τύπoυ Walras, όχι στην πληρότητα που εκφράζεται στα χρηματιστήρια, αλλά τέτοιας μορφής πάντως. Κι η πρωτοβουλία της Κατερίνης απλά θυμίζει ότι στην Ελλάδα οι αγορές, όταν δεν είναι φόβητρο στους πηχαίους τίτλους εφημερίδων, απλά κοιμούνται. Ίσως η Κατερίνη ν’ αποβεί ξυπνητήρι.

Στις συνήθεις αγορές μου είναι παντού και πάντα τα βιβλία.  Στο συγκεκριμένο ταξίδι ψώνισα κάμποσα από το Border’s στο Μανχάταν που τώρα αποτελεί ανάμνηση καθότι χρεωκόπησε.

Ένα απ’ αυτά ήταν το  Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything.

Το βιβλίο προσπαθεί να εξηγήσει μια σειρά από φαινόμενα όπως η πτώση της εγκληματικότητας στη Νέα Υόρκη, τα οικονομικά μιας συμμορίας ναρκωτικών κ.α.,  καταφεύγωντας σε μεθόδους κι ερμηνείες που δεν θα τις έλεγε κανείς συμβατικές. Ο μη μυημένος είναι δύσκολο να καταλάβει καν γιατί ένας οικονομολόγος (ο Steven Levitt)  ασχολείται μ’ αυτά τα θέματα και τι σχέση έχουν με τα οικονομικά εν γένει.

Ο Levitt δεν δίνει άλλη απάντηση στο βιβλίο για το ‘γιατί’, πέραν του ότι απλά αυτά τα φαινόμενα του τραβούσαν το ενδιαφέρον. Δίνει όμως το νήμα για τη σύνδεση με την επιστήμη των οικονομικών. Σ’ ένα συχνά επαναλαμβανόμενο μάντραμ χαρακτηρίζει την οικονομική επιστήμη (δηλαδή τη μελέτη της οικονομικής συμπεριφοράς) ως ζήτημα κινήτρων.

Αυτό ακριβώς θυμήθηκα χτες βράδυ καθώς σε κάποιο δελτίο ειδήσεων είδα δυο ρεπορτάζ που φώτιζαν με θαυμάσιο τρόπο το ζήτημα των κινήτρων.

Το πρώτο αφορούσε την χρήση οικοπέδων στα βορειοδυτικά προάστια της Αθήνας (Μενίδι, Λιόσια) σαν περιβόλια. Δεν πρόκειται γι αλλαγή χρήσης αλλά για αναβίωση χρήσης: τα οικόπεδα αυτά ήταν χωράφια και περιβόλια πριν η λαίμαργη ανοικοδόμηση οδηγήσει τους ιδιοκτήτες τους να τα δουν σαν φιλέτα … οικοδομών.

Με την οικοδομική δραστηριότητα να έχει σχεδόν μηδενίσει το όποιο έσοδο θα μπορούσαν να προσδοκούν οι ιδιοκτήτες των οικοπέδων  απ’ αυτήν έχει απομακρυνθεί πολύ χρονικά για να έχει ενδιαφέρον. Κι έτσι, παλιοί αγρότες πολλοί απ’ αυτούς, έχουν ξαναρχίσει να φυτεύουν εποχιακά και να τα πουλάνε στις λαϊκές της Αθήνας. Τ’ ότι βρίσκονται στις παρυφές της πόλης τους δίνει ένα πλεονέκτημα: τα μεταφορικά είναι μηδαμινά κι η απευθείας πρόσβαση στους καταναλωτές μέσω των λαϊκών βγάζει εκτός παιχνιδιού τους μεσάζοντες που θα τους στερούσαν ένα σημαντικό μέρος του κέρδους.

Το δεύτερο  (κι αυτό ήταν εντελώς απρόσμενο για μένα, δεδομένου τι έγραφα πριν λίγες μέρες σ’ αυτό το post) αφορούσε τη στροφή καλλιτεχνών προς το εξωτερικό. Μέρος της στροφής αυτή αφορούσε την ‘μετανάστευση’ ηθοποιών στην Κύπρο, διέξοδος όμως που έχει ημερομηνία λήξης. Πιο ενδιαφέρουσα ήταν η αναφορά στον ηθοποιό και σκηνοθέτη Σωκράτη Αλαφούζο,  που η ταινία του “Μικρός Βασιληάς” έχει ήδη τρεις υποψηφιότητες σ’ αντίστοιχα ευρωπαϊκά φεστιβάλ.

Δεν είναι βέβαια η συμμετοχή σε φεστιβάλ του εξωτερικού τίποτα καινούργιο, ούτε γνωρίζω πως χρηματοδοτήθηκε, ούτε την ποιότητα της δουλειάς του για να πω αν μπορούμε να περιμένουμε κάτι σημαντικό.

Δεν ήταν αυτά στα οποία στάθηκα αλλά μια δήλωση του για το πως λόγω της κρίσης οι καλλιτέχνες έχουν μοναδική διέξοδο πια το εξωτερικό και πως αυτό πρέπει να είναι όχι στάση απελπισίας αλλά αφορμή έντασης προσπάθειας και δημιουργίας.

Και στα δυο αυτά ρεπορτάζ  έχουμε παραδείγματα μια; αλλαγή συμπεριφοράς γιατί έχει αλλάξει το σύστημα κινήτρων.

Στην πρώτη περίπτωση το κίνητρο της επένδυσης στην οικοδομή, που χαρακτήρισε όλη την πορεία της Ελλάδας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, και στο οποίο χρωστάμε και την ραγδαία ανάπτυξη του ’50, ’60 αλλά και την καταστροφή του αστικού κι οικιστικού περιβάλλοντος, έχει αρχίσει να αίρεται κι οι οικονομικές μονάδες (εμείς δηλαδή) έχουν αρχίσει να στρέφουν τους πόρους σε άλλες δρατηριότητες. Ελλείψει δε επιδοτήσεων, χρηματιστηριακών αρπαχτών κτλ οι διέξοδοι πια είναι στην κατεύθυνση της αληθινής παραγωγής κι εκεί φαίνεται να καταλήγουν.

Στη δεύτερη περίπτωση η αλλαγή κινήτρων υπαγορεύεται από δυό συνθήκες: τη μείωση της παραγωγής σήριαλ στην τηλεόραση και τη συνεπαγόμενη αδρανοποίηση του σταρ σύστεμ που δευτερογενώς γέμιζε και τα θέατρα όπου εμφανίζονταν οι τηλεοπτικοί αστέρες, και το κλείσιμο της στρόφιγγας που λέγεται Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου  που έλεγχε στην ουσία όλη την κινηματογραφική παραγωγή.

Χωρίς τα κίνητρα για εύκολο χρήμα από την τηλεόραση και το ΕΚΚ οι καλλιτέχνες έχουν πια τις επιλογές ή να εγκαταλείψουν το χώρο ολότελα ή να επιμείνουν σε άλλες αγορές, εκτός Ελλάδος. Έχω δε την αίσθηση ότι αυτοί που θα επιλέξουν το δεύτερο θα είναι αυτοί που είναι πραγματικά παθιασμένοι μ’ αυτό που κάνουν και συνεπώς  αυτοί που θα έπρεπε να αποτελούν το δυναμικό του συγκεκριμένου χώρου έτσι κι αλλιώς.

Οψόμεθα.

Ομολογώ νοιώθω μια αμηχανία. Δεν έχω απ’ όσο θυμάμαι ξαναγράψει ποστ για ιστορικό βιβλίο. Και η Θεσσαλονίκη του Μark Mazower είναι ένα βιβλίο που καλύπτει την ιστορία της πόλης από την ίδρυση της, στα πρώτα χρόνια μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, ως σήμερα.

Παρότι πάντα μ’ άρεσε η ιστορία, δεν έχω επαρκείς γνώσεις για να εκφέρω άποψη, ειδικά για ένα θέμα όπως η Θεσσαλονίκη που το γνωρίζω ελάχιστα. Για αυτό τα όσα ακολουθούν θα πάρουν εξ ανάγκης τοις μετρητοίς την ιστορική ύλη του βιβλίου και θα πατήσουν σ’ αυτήν σαν να είναι αλήθεια. Και λέω “σαν να ήταν αλήθεια” όχι γιατί την αμφισβητώ αλλά γιατί δεν μπορώ να την αμφισβητήσω. Αφήνω τον πιθανό αντίλογο λοιπόν σε άλλους. Είναι οι συσχετισμοί και οι διασυνδέσεις που με κάνουν να θέλω να γράψω για το βιβλίο κι όχι η αναζήτηση μιας κάποιας ιστορικής αλήθειας.

Ένα βήμα πίσω.

Μέσα στη δίνη της κρίσης -νομίζω αυτό ισχύει γενικά- έχουμε όλοι λίγο πολύ αρχίσει να ξανασκαλίζουμε θέσεις και πράγματα που τα θεωρούσαμε δεδομένα ή που δεν μας απασχόλησαν ποτέ. Η πιο κοινή περίπτωση είναι οι αναδρομές στην πρόσφατη μεταπολιτευτική ιστορία του τόπου κι η αναζήτηση των οικονομικών κι άλλων αιτίων που μας έφεραν στο σήμερα.

Αναλόγως όμως του πόσο πολύ θέλει κανείς να ξετυλίξει το κουβάρι, μπορεί να καταλήξει σε γρήγορα συμπεράσματα ή να χαθεί σ’ ένα λαβύρινθο όπου η ιστορία δεν θα είναι ο μόνος Μινώταυρος.

Ανήκω σ’ αυτούς του λαβύρινθου. Έχω προσπαθήσει όμως να  οριοθετήσω το ενδιαφέρον μου στο νεώτερο ελληνικό κράτος. Και για λόγους οικονομίας (pun intended),  και γιατί δεν πιστεύω στην οργανική συνέχεια από τη αρχαιότητα ως σήμερα, στο βαθμό τουλάχιστον που μια τέτοια συνέχεια επιδιώκει να συνιστά σοβαρά εξηγητικό σχήμα για το τι συμβαίνει σήμερα.

Οι πεντακόσιες πυκνογραμμένες σελίδες του βιβλίου του Mazower, ρίχνουν το βάρος τους τους πάνω κάτω την  ίδια χρονική περίοδο.  Υπάρχει όμως ένα προγενέστερο σημείο που είναι καθοριστικό στην όλη αφήγηση αλλά κι αποτελεί τον λόγο της εξέλιξης και της μετέπεια διαμόρφωσης της πόλης: η κατάληψη από τους Τούρκους το 1430.

Σ’ αντίθεση με την Κωνσταντινούπολη, η Θεσσαλονίκη προέβαλε μακροχρόνια αντίσταση στους πολιορκητές Οθωμανούς. Κι όπως ήταν ο κανόνας τότε, όποια πόλη δεν παραδινόταν οικειοθελώς, γινόταν αντικείμενο πλήρους λεηλασίας κι εξανδραποδισμού. Το 1430 στη Θεσσαλονίκη, που μέχρι τότε ήταν μια  καθαρά ελληνική, με ιστορική συνέχεια, πόλη,  το ελληνικό στοιχείο σχεδόν αφανίζεται. Για λίγα χρόνια η πόλη μένει μισοερημωμένη με πλειοψηφούν στοιχείο τους νέους μωαμεθανούς κατακτητές που δεν αρκούν όμως για να της δώσουν την παλιά ζωή κι αίγλη της.

Η ανάγκη συμπλήρωσης του ενεργού πληθυσμού της πόλης καλύπτεται μ΄αναπάντεχο τρόπο: με Εβραίους που έρχονται στην Οθωμανική αυτοκρατορία από την Ισπανία και την Πορτογαλία για ν’ αποφύγουν τον εκεί διωγμό τους. Έτσι στα τέλη του 15ου αιώνα, στην Θεσσαλονίκη εγκαθίσταται ένας λάος που δεν έχει ούτε ιστορική, ούτε θρησκευτική, ούτε καν γλωσσική σχέση (οι Εβραίοι αυτοί μιλούν Ισπανικά και Πορτογαλικά) και για πολλούς αιώνες αποτελεί το πολυπληθέστερο κομμάτι της πόλης.

Κι αυτό είναι το στοιχείο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης που της δίνει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της και το μοναδικό ανθρώπινο μίγμα που όμοιο του δεν έχει η Οθωμανική αυτοκρατορία.

Η Θεσσαλονίκη που ξέρουμε σήμερα ‘γεννήθηκε’ το 1912 με την κατάκτηση της από τον ελληνικό στρατό. Η αρχιτεκτονική και την πολεοδομική μεταμόρφωση της ήλθε απότομα σαν αποτέλεσμα της φωτιάς του 1917 που εξαφάνισε το μεγαλύτερο μέρος της παλιάς πόλης. Στα ερείπια της χαράχθηκε μια μοντέρνα ευρωπαϊκή πόλη, με λεωφόρους και οικοδομικά τετράγωνα γαλλικής έμπνευσης αλλά ελληνικής τελικά εκτέλεσης.

Πληθυσμιακά η Θεσσαλονίκη του σήμερα είναι παιδί του 1922. Η συνθήκη της Λωζάνης και η πρωτοφανής συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών και η προηγηθείσα Μικρασιατική καταστροφή ήταν που έφεραν στα χώματα της χιλιάδες εξαθλιωμένους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη αλλά κι έδιωξαν όλο σχεδόν τον Μουσουλμανικό πληθυσμό της, όπως και της λοιπής  Μακεδονίας.

Την τελική σφραγίδα στη αλλαγή της εθνολογικής σύνθεσης του πληθυσμού της την έφεραν οι Γερμανοί το 1943 με την μαζική εξόντωση των 45-50 χιλιάδων Εβραίων της.

Το 2010 είχα επισκεφτεί για πολύ λίγο τη Σμύρνη.  Τολμώ να πω ότι δεν μου έκανε καμιά απολύτως εντύπωση. Ήταν μια άλλη πόλη. Άλλη από την πόλη που είχα ακούσει, διαβάσει και δει στις ιστορικές αφηγήσεις των προσφύγων και των Μικρασιατικής προέλευσης λογοτεχνών. Αν δεν έβλεπα τούρκικες σημαίες και πορταίτα του Κεμάλ, κι αν δεν άκουγα τον κόσμο στους δρόμους να μιλά Τουρκικά, θα δυσκολευόμουν να την τοποθετήσω στο χάρτη. Θα μπορούσε να είναι ελληνική, να βρίσκεται κάπου στο Λίβανο ή να την περάσεις για την Τεργέστη. Ό,τι στοιχείο της έδινε την εικόνα και το χρώμα που μας μετέφεραν οι πρόσφυγες, έγινε παρανάλωμα της μεγάλης φωτιάς του 1922, κι ό,τι έμεινε το αφάνισαν οι μουσουλμάνοι έποικοι, που, σημειωτέον, πολλοί προέρχονταν από Μακεδονικά εδάφη.

Η Κωνσταντινούπολη έχει κρατήσει αρκετό από τονπαλιό χαρακτήρα και χρώμα της, αλλά έχει κι αυτή αλλάξει πολύ. Μπορεί τα κτήρια που στέγασαν τα διάφορα μιλιέτ να υπάρχουν ακόμα (αν κι η δημοτική αρχή εκεί επιδίδεται σε μια συστηματική αφάνιση τους) αλλά τα μιλιέτ τα ίδια όχι.

Οι τρεις μεγάλες πολυεθνικές μητροπόλεις της παλιάς Οθωμανικές αυτοκρατορίας, με την άνοδο των εθνικών κρατών και των εθνικισμών, άλλαξαν το χαρακτήρα τους κι αφάνισαν ή αφανίζουν το κομμάτι εκείνο της ιστορίας τους που στέκεται άβολα στην εθνική αφήγηση.

Αυτός ο παλιός χαρακτήρας κι οι άνθρωποι που τον διαμόρφωσαν, πολλά χρόνια πια χαμένοι, είναι τα φαντάσματα στα οποία αναφέρεται ο τίτλος του βιβλίου του Mazower.

Η Θεσσαλονίκη φέτος συμπληρώνει ένα αιώνα υπαγωγής στο ελληνικό κράτος. Αν συγκρίνει κανείς τις πριν το 1912 συνθέσεις τους ήταν λιγότερο ελληνική από τη Σμύρνη κι ίσως από κι από την Κωνσταντινούπολη. Κι όμως η μοίρα το έφερε να είναι αυτή  η μόνη από τις τρεις οθωμανικές μητροπόλεις  που ακολούθησε τα βήματα του ελληνικού κράτους ως το σήμερα. Κι αυτό με κάνει να θεωρώ αλλιώς το ακανθώδες ζήτημα του ελληνισμού που λέγεται “χαμένες πατρίδες”. Δεν υπάρχουν μόνο χαμένες πατρίδες αλλά και κερδισμένες. Και δεν υπάρχει μόνο νοσταλγία εκ δυσμών προς ανατολάς αλλά κι αντίστροφα. Κι ίσως εκεί να είναι μια ευκαιρία για το μέλλον. Η όποια ανάκτηση των χαμένων πατρίδων δεν μπορεί να γίνει με πολεμικούς ή εθνικιστικούς όρους πλέον. Πρέπει καταρχήν να γίνει με όρους μνήμης και συνείδησης κι ύστερα μέσα από το ταξίδι και τη φυσιολογική ώσμωση.

Έχω όμως φλυαρήσει αρκετά για ιστορία κι ελάχιστα για το ίδιο το βιβλίο. Οι ποιότητες που έχω συγκρατήσει είναι η αγάπη του Mazower για το θέμα του, μια αγάπη που βγαίνει στη γλώσσα του (σχεδόν λογοτεχνική) όσο και στην αβρότητα και την κατανόηση με την οποία αφηγείται τα δύσκολα σημεία: τις μισαλλοδοξίες και τις σφαγές, τις εθνικές έριδες και τις υφαρπαγές περιουσιών. Είναι ευτύχημα ότι ο Mazower δεν είναι Έλληνας ή Τούρκος γιατί μας προσφέρει έτσι ένα αποστασιοποιημένο από εθνικές ιδεολογίες κοίταγμα στη ιστορία. Δεν ξέρω αν έχει κάποια εβραϊκή καταγωγή, κάτι για το οποίο πολλές φορές αναρωτήθηκα λόγω του ονόματος του, αλλά κι αν έχει δεν φάνηκε να τον επηρεάζει ιδιαίτερα στην κρίση του.  Πολλές φορές ένοιωσα ένα κρυφό πόνο στη διήγηση του. Ένα πόνο για ένα πλούσιο παρελθόν που έφυγε ανεπιστρεπτί. Όχι γιατί έφυγε. Έτσι κάνουν τα παρελθόντα. Αλλά γιατί έφυγε χωρίς ν’ αφήσει ‘απογόνους’.

Ο Έλληνας που δε θεωρεί δεδομένη την ταυτότητα του, θα βρει στο βιβλίο μια ευκαιρία για αυτοεξέταση κι αυτογνωσία κι ίσως μια νέα αυτοεικόνα.

Η αναλογία είναι απλή κι οι παραλληλισμοί πολλοί και σε πολλά επίπεδα, εκτός από ένα. Ένα startup στοχεύει να ζήσει για πάντα, άσχετο αν σπάνια το καταφέρνει. Μια ταινία στοχεύει να ζήσει για πάντα επίσης αλλά ουσιαστικά, σαν πολιτιστικό προϊόν, ο ενεργός χρόνος ζωής της (αυτός δηλαδή που μπορεί να δημιουργήσει υπολογίσιμα εισοδήματα) είναι μικρός.

Κατά τ’ άλλα:

• Κι οι ταινίες και τα startup είναι ομαδικές προσπάθειες. Βασίζονται σε 1-3 κύριους συντελεστές (στα startup είναι οι  co-founders , στις ταινίες ο σκηνοθέτης, ο σεναριογράφος και κάποιος από τους: υπεύθυνος φωτογραφίας, μουσικής, πρωταγωνιστές κτλ).
• Και στις δύο περιπτώσεις υπεισέρχεται η αβεβαιότητα και το υψηλό ρίσκο.
• Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει ανάγκη για χρηματοδότηση.
• Κατ’ εξαίρεση, μια ταινία μπορεί να δημιουργηθεί από μεράκι των δημιουργών της με λεφτά δικά τους και μόνο, όπως ένα startup μπορεί να ξεκινήσει με προσωπικά λεφτά και ιδρώτα των ιδρυτών -και ίσως της οικογένειας και των φίλων τους, και να οδηγήσει σε μια μεγάλη επιτυχία.
• Μια ταινία μπορεί να μην αποσκοπεί στην οικονομική εκμετάλλευση και στο κέρδος όπως κι ένα open source project (που δεν είναι startup αλλά λειτουργεί πάνω κάτω με τους ίδιους όρους).
• Τα startup αυτοπαρουσιάζονται σε startup competitions όπως οι ταινίες σε φεστιβάλ. Και στις δύο περιπτώσεις το ζητούμενο είναι η αναγνώριση κι η σύναψη εμπορικών ή άλλων επιχειρηματικών συμφωνιών.

Αφήνω σε σας ν’ ανακαλύψετε κι άλλες αναλογίες για να εξετάσω το που αυτές μπορούν να οδηγήσουν.

Το ζητούμενο από το προηγούμενο ποστ ήταν ο ελληνικός  κινηματογράφος σαν εξωστρεφής δραστηριότητα. Κι αυτή την δυνατότητα προσπαθεί να ερευνήσει κι η αναλογία μιας ταινίας μ’ ένα startup. Για να ψάξουμε όμως τη δυνατότητα λίγο καλύτερα, χρειάζεται μια μικρή ιστορική αναδρομή στην ελληνική κινηματογραφική παραγωγή την οποία θα την επιχειρήσω καθαρά από μνήμης, χωρίς να έχω ανατρέξει σε σχετικές πηγές που, γι αυτό, θα είναι ανοιχτή σε αναθεωρήσεις.

Παλιός ελληνικός κινηματογράφος

Κάτω απ’ αυτό τον όρο θα ‘τσουβαλιάσω’ όλη την ελληνική παραγωγή μέχρι την μεταπολίτευση, αν και τα όρια δεν είναι τόσο σαφή. Απλά το ορόσημο αναφοράς είναι βολικό κι όχι πολύ λανθασμένο.

Στο μεγάλο μέρος του, ίσως και στο σύνολο, δεν το γνωρίζω, ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος είναι αποτέλεσμα ιδιωτικής πρωτοβουλίας ως προς την παραγωγή (με τη Φίνος Φίλμ το πιο γνωστό παράδειγμα).

Το παράδειγμα που ακολουθεί είναι εκείνο του Χόλυγουντ, με ένα εγχώριο σταρ σύστεμ που λειτουργεί σαν το δέλεαρ για την παρακολούθηση μιας νέας ταινίας.

Οικονομικά ο παλιός κινηματογράφος τα καταφέρνει καλά: τα εισητήρια που κόβουν οι ταινίες το 60 θα τα ζήλευαν και μεγάλες σημερινές blockbuster παραγωγές. Το “Υπολοχαγός Νατάσα” πιάνει δε το για πολλά χρόνια ρεκόρ των 750χιλ. εισητηρίων.

Κι ενώ το μεγάλο μέρος της παραγωγής είναι εμπορικές ταινίες που απευθύνονται κυρίως στην εσωτερική αγορά, υπάρχει χώρος και για ποιοτικότερες, πιο καλλιτεχνικές παραγωγές, που γίνονται κι οι πρεσβευτές του ελληνικού κινηματογράφου στο εξωτερικό,  όπως ο Δράκος του Νίκου Κούνδουρου κά.

Κι εδώ είναι η ιδιομορφία του παλιού ελληνικού κινηματογράφου: το εμπορικό είναι εσωστρεφές (non tradable, με διεθνείς όρους, θα λέγαμε), ενώ το ποιοτικό αναζητάει μια δικαίωση κι ένα λόγο ύπαρξης εκτός Ελλάδος.

Στις ποιοτικές επιτυχίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου μεγάλο λόγο παίζουν οι συνέργειες: και στην περίπτωση του Κούνδουρου που προανέφερα αλλά κυρίως στο Ποτέ την Κυριακή του Ντασσέν και της Μελίνας, είναι η μουσική του Χατζιδάκη που υποστηρίζει ικανά τις ταινίες.

Μια άλλη συνέργεια είναι επίσης ενδιαφέρουσα στην περίπτωση του Κούνδουρου: το σενάριο του Ιάκωβου Καμπανέλλη.

Αναφέρω αυτά περί συνεργειών για να ξαναθυμήσω την αναλογία με τα  startup: οι ταινίες είναι ομαδικά δημιουργήματα και ο ρόλος της ομάδας των ‘co-founders’ σημαντικός στην επιτυχία τους.

Η ρόδινη διαδρομή του παλιού ελληνικού κινηματογράφου ανακόπτεται, απότομα σχετικά, από την επέλαση της τηλεόρασης. Είναι κλασσικό disruption και βέβαια όχι μόνο ελληνικό. Απλά στην Ελλάδα οι συνθήκες παραγωγής του ‘παραδοσιακού’ κλάδου δεν άντεξαν στην διαδικασία της προσαρμογής.

Η εμπορικότερη ελληνική ταινία

Νεώτερος Ελληνικός Κινηματογράφος

Ο μετά την μεταπολίτευση κινηματογράφος χαρακτηρίζεται από τη στροφή στο πιο ‘κουλτουριάρικο’ και λόγω του ότι το εμπορικό έχει μετακομίσει στην τηλεόραση αλλά και λόγω του πολιτικού πνεύματος που εισάγεται από τη Γαλλία, κυρίως με τον επαναπατρισμό των πολιτικών (αυτο)εξόριστων διανοουμένων, αλλά και το γενικώτερο πνεύμα της εποχής. Το πιο εξέχον παράδειγμα και το role model αυτής της περιόδου, μέχρι τα τέλη του ’80, είναι ο προσφάτως εκλιπών Θόδωρος Αγγελόπουλος.

Αυτό όμως που είναι μεγαλύτερης σημασίας είναι η αλλαγή στη διαδικασία της παραγωγής ταινιών: στην πλειονότητα τους δεν χρηματοδοτούνται πια από ιδιώτες αλλά από το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου. Συνέπεια αυτού είναι η ύπαρξη μιας νέας δυνατότητας: του να παράγονται ταινίες οι οποίες δεν βρίσκουν κοινό, απλά και μόνο γιατί κρίνονται a priori καλλιτεχνικές.

Παράλληλα, υπάρχουν δείγματα παραγωγής όπως το Λούφα και Παραλλαγή του Νίκου Περάκη όπου ακολουθούν το δρόμο της ιδιωτικής παραγωγής και  της εμπορικής αλλά ποιοτικής ταινίας, που θυμίζουν ότι ο κινηματογράφος μπορεί να μετασχηματιστεί και να ξαναγίνει σημαντικός στις νέες συνθήκες.

Από τη δεκαετία του 90 και μετά, και με την έλευση της ιδιωτικής τηλεόρασης και της άνθισης της διαφήμισης δημιουργούνται νέες συνθήκες: αφενός οι κινηματογραφιστές μπορούν να έχουν ένα daytime-job στη διαφήμιση, αφετέρου σχηματίζεται ένα νέο star system, το τηλεοπτικό.  Το εμπορικό ζενίθ αυτής της νέας συνθήκης είναι η ταινία του 1999 Safe Sex που σπάει το φράγμα του 1 εκατομυρίου εισητηρίων. Την παραγωγή της ταινίας, κι εδώ είναι το ενδιαφέρον, κάνει ένα τηλεοπτικό κανάλι (το Mega Channel) το οποίο κάνει έτσι cash out  στο μέχρι τότε star system του.

Τη δεκαετία του 2000 τα μεγάλα νούμερα εισητηρίων στον ελληνικό κινηματογράφο επανέρχονται: με το Λούφα και παραλλαγή: Σειρήνες στο Αιγαίo να φτάνει στο all time high εισητηρίων με κοντά 1,3 εκατομ. ακολουθούμενο κοντά από την Πολίτικη Κουζίνα.  Από πλευράς παραγωγής το μεν πρώτο είναι της CL Productions, μιας εταιρίας καθαρά κινηματογραφικών παραγωγών, ενώ το δεύτερο της  Village Roadshow που εκτός από τις ομώνυμες αίθουσες κάνει και κινηματογραφικές διανομές.

Η πορεία των τελευταίων χρόνων δείχνει να αναβιώνει, σε κάποιο βαθμό, χαρακτηριστικά του παλιού ελληνικού κινηματογράφου: ιδιωτική παραγωγή, εγχώριο star system και μεγάλο αριθμό εισητηρίων, χωρίς όμως ν’ αναδεικνύει μόνιμους και σταθερούς ‘παίχτες’ σ’ όλο το production chain της κινηματογραφικής παραγωγής.

Το σήμερα της κρίσης

Στις σημερινές συνθήκες ο ελληνικός κινηματογράφος αντιμετωπίζει τις πιέσεις που αντιμετωπίζουν κι όλοι οι άλλοι κλάδοι της οικονομίας: μειωμένα εισοδήματα των θεατών, που οδηγούν σε μειωμένα εισητήρια, απώλειες των βιοποριστικών θέσεων εργασίας (τηλεόραση, διαφήμιση) των διαφόρων συντελεστών (ηθοποιοί, τεχνικοί, σκηνοθέτες) και, βέβαια, περαιτέρω στένεμα στα κεφάλαια χρηματοδότησης. Υπό αυτές τις συνθήκες μπορεί να οδηγηθεί ξανά σε μια περίοδο μαρασμού. Μπορεί όμως να εκμεταλευτεί και την κρίση σαν ευκαιρία.

Πως;

Πρώτα απ’ όλα οι νέες συνθήκες δυσκολεύουν το να κάνεις κινηματογράφο εκ του ασφαλούς: είτε έχοντας μια daytime job, είτε έχοντας μια κρατική χρηματοδότηση.  Άρα, αν υπάρξει συνέχεια, αυτή θα είναι συναρτημένη από το κατά πόσο μπορεί ο ελληνικός κινηματογράφος να περάσει σε μια διεκδίκηση μέλλοντος μέσα στο διεθνές περιβάλλον παίρνοντας ρίσκα.

Αν υπάρχει κάτι που μπορεί να μας επιτρέψει αισιοδοξία γι αυτό, είναι αφενός ότι το εσωτερικό περιβάλλον είναι πλέον εχθρικό, οπότε αναγκαστικά η εξωστρέφεια είναι η μόνη διέξοδος, και, κυρίως, το γεγονός ότι οι νεώτεροι κινηματογραφιστές έχουν μεγαλώσει σε μια εποχή διασύνδεσης: έχουν τις ευκαιρίες και τις προσβάσεις που προσφέρονται από το internet όσον αφορά την πληροφόρηση και την εύρεση συντελεστών και πόρων. Κι όπως και με τα ελληνικά startups,  ο άνθρωπος του κινηματογράφου έχει ένα carrier path να ονειρεύεται: ότι μια ελληνική διεθνής επιτυχία μπορεί ν’ ανοίξει τις πόρτες των μεγάλων στούντιο. Το Hollywood είναι η Silicon Valley  των κινηματογραφιστών κι οι μεγάλες παραγωγές όπως και οι μεγάλες χρηματοδοτήσεις λαμβάνουν χώρα κυρίως  σ΄αυτή τη πλευρά της γης.

Ευκαιρίες και συνέργειες

Κάνοντας τη νοητική αναδρομή στον ελληνικό κινηματογράφο ένα πράγμα που συνειδητοποίησα, και που μου προκάλεσε κατάπληξη, είναι πόσο λίγο,  σε αντίθεση με άλλους κινηματογράφους, αντλεί από την ελληνική λογοτεχνική παραγωγή. Ενώ στο Hollywood το να γίνει ταινία ένα επιτυχημένο βιβλίο είναι σχεδόν δεδομένο κι αυτονόητο, στην Ελλάδα τα παραδείγματα είναι ελάχιστα. Αναρωτιέται κανείς γιατί. Τόση λίγη εκτίμηση έχουν στην ελληνική λογοτεχνία οι κινηματογραφιστές μας; Γιατί δεν κάνει κάποιος ταινίες τα βιβλία  που μπορούν να έχουν μια υγιή δόση και ποιότητα και εμπορικότητας; Του Μάρκαρη, ας πούμε.

Σε μικρότερο βαθμό το ίδιο ισχύει και για τη μουσική: οι ταινίες ή θα έχουν καθαρά κινηματογραφική μουσική, (αξιόλογη καθ’ όλα, όπως του Δημήτρη Παπαδημητρίου ή της Ελένης Καραϊνδρου) ή πιο παραδοσιακή (ρεμπέτικα, έντεχνο κτλ). Η σύγχρονη ελληνική μουσική παραγωγή απουσιάζει. Και πάλι γιατί; Δεν είναι άξια λόγου; Δεν αρέσει στους σκηνοθέτες; Δεν έχω απάντηση.

Η ελληνική κρίση οδεύει να είναι άλλη μια μεγάλη χαμένη ευκαιρία για τον κινηματογράφο για ένα ακόμα λόγο: δεν έχει επιχειρήσει να την αφηγηθεί. Ας σκεφτούμε πως από μόνο του το θέμα είναι ικανό να προσελκύσει διεθνές κοινό μιας και το ζήτημα ‘διαφημίζεται’ στα παγκόσμια μέσα ενημέρωσης αδιάλειπτα τα τελευταία δύο χρόνια. Και δεν εννοώ μ’ αυτό μια νέα γενιά πολιτικών ταινιών. Χορτάσαμε απ’ αυτές, όχι. Εννοώ μια εικονογράφηση της κοινωνίας όπως έχει αυτή διαμορφωθεί σ’ αυτές τις συνθήκες. Ζούμε μια πρωτόγνωρη περίοδο της ιστορίας μας, που σε ανθρώπινο επίπεδο, παράγει τόνους ιστορίες άξιες αφήγησης, αλλά ο ελληνικός κινηματογράφος δείχνει να τις αγνοεί. Ή να τις σνομπάρει. Αντ’  αυτού επιλέγει ή να στρέφει το βλέμμα σε μια αμφίβολη ελαφρότητα ή να επιδίδεται σε κρυπτικές ομφαλοσκοπήσεις. Γιατί; Είναι νωρίς μήπως;

Μια πρόταση δράσης

Αν υποθέσουμε ότι αυτά που λέω  τ’ ακούσουν κάποιοι άμεσα ενδιαφερόμενοι (κινηματογραφιστές) και θέσουν το (απίθανο) ερώτημα τι θα μπορούσαν να κάνουν για να εκμεταλευτούν τις νέες συνθήκες, θα είχα να προτείνω τα παρακάτω:

• Πρώτα ν’ αρχίσουν να μαζεύονται και να συζητούν τις ιδέες τους για ταινίες, ν΄ανταλλάσουν ειλικρινείς απόψεις και να παίρνουν  feedback όχι μόνο από το συνάφι τους. Ένα είδος Opec Coffee για τον κινηματογράφο, ή κάτι τέτοιο.
• Να ψάξουν θέματα και στην ελληνική λογοτεχνία και στην διεθνή. Η ιστορία είναι το πρωταρχικό σε μια αφήγηση. Δεν πρόκειται για ντοκυμανταίρ. Και δεν είναι δεδομένο ότι κάποιος που γνωρίζει τα μυστικά της αφηγηματικής γλώσσας (ο κινηματογραφιστής εν προκειμένω) μπορεί να επινοεί ιστορίες άξιες αφήγησης.
• Να σκεφτούν σαν θεατές μιας μακρινής χώρας. Να προσπαθήσουν να μιλήσουν σε τέτοιους θεατές, χωρίς απαραίτητα να κάνουν υποχωρήσεις στο εύκολο και στο κοινότυπο.
• Και κυρίως και πάνω απ’ όλα να τολμήσουν να ξεκινήσουν (start up) ακόμα κι αν δεν έχουν υπεσχημένη ούτε μια δραχμή (παλαιά ή μέλλουσα).

Update 1:

Από το σχόλιο του Απόστολου βρήκα σ’ αυτό το αφιέρωμα στα 100 χρόνια του  (ελληνικού) κινηματογράφο από την εκπομπή παρασκήνιο, την ακόλουθη κι αρκετά παλιά δήλωση του Θόδωρου Αγγελόπουλου που είναι στην καρδιά του θέματος που πραγματεύομαι(το  screencast είναι λίγο κακής ποιότητας, αλλά σημασία έχει ο ήχος).