Mga Tunob sa Kagahapon

Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat sa Bisaya sa Tuig 2010

2010-08-17T23:35:00.002+08:00

ni Omar Khalid

LAING tuig-tingtungha na usab ang natapos alang sa atong tulunghaan sa panulat sa mga batan-on dinhi sa Bisaya. Ug sugod sa unang isip sa Bisaya sa tuig 2009 hangtod sa kataposang isip sa tuig 2010, saksi ang mabuot nga mga magbabasa sa Bismag sa kalamboan sa mga batan-ong tingog nga nagpatublaw sa ilang dagang.

Sa tinuod lang, dili lalim ang pagdumala sa young blood writer section. Lahi man god ang akong tratasyon sa bag-ong mga magsusulat. Pinangga ko sila ngalang sa maingon-ingong paagi sab ko nagsugod-sugod.

Gibatonan ko ang mas lapad pang pagpasensiya sa batan-ong mga magtatampo. Sama nako kaniadto, puno sab sila sa mga pangutana nga natural lamang sa mga bag-ohan. Kon dili kini matubag, hayan nga ang ilang kaikag inanay nga mohupas. Ug natural nga mokaon kini sa akong ekstrang mga minuto. Gani, labing dako sa panahon kong gigugol sa internet mao ang pagtubag sa ilang mga pangutana nga, kon nauna ka lag usa ka gabii nila, hayan dabudabuhan ka nila sa pinilitiko nga mga dasdas. Way sapayan sa kahasol. Nakakat-on man sab ko uban nila. Ang ilang kaalam kanunay sab nga naghagit sa personal kong katakos. Maong wa sab ko maalkanse. Kay usahay, mas daghan og makat-onan ang maestro kaysa sa ilang estudyante. Tingali, lahi na ang panahon karon kon itandi sa kaniadto. Dili na mamonolopiya sa pipila ang kaalam sa panulat tungod sa panahon libreng impormasyon. Gawas pa, sagad sa mga batan-ong magsusulat nagadako sa akademiya ug busa, sayon ug linaktod ang diskusyon kay dili na man ta mobalik sa binata nga mga pagpasabot.

Sa kinatibuk-an, akong napanid-an nga ang mga batan-on labihan kamapangahason manulat. Gikuykoy nila ang tema nga gilikay-likayan kaniadto sa mga magsusulat. Matawag ba kaha nga demalas o suwerte, nabantayan sab nako ang dakong kahikugang sa mga magbabasa nga, lagmit, dili pa andam mosungasong ang ilang mga kaugalingon dihang ilang nakita ang reyalistikong pagpintal sa mga batan-on sa uban pang mahinungdanong kasinatian sa tawo—mga kasinatian nga angay sab makabaton og luna sa pahina sa Bismag isip testamento sa kalangyab sa imahinasyong Bisdak.

Nahimuot kaayo ko sa nakaplagang bag-ong kagawasan sa mga batan-ong magsusulat. Ang arte sa panulat sa mga young blood writer ingon sa kabayo nga nakabuhi sa apiki nga kuwadra ug nagdayak nga nagsaulog sa nakitang bag-ong sibsibanan. Sa akong pagsabot, bag-ong balod kini sa panulat isip hulip sa miaging edad sa katitikan.

Sa kinatibuk-an gihapon, nakita nako nga mas technically sound ang bag-ong mga salta karon. Nasayod na sila sa unsay angay isulat ug unsaon pag-atake ang ilang tema nga buot sulaton. Tungod kini sa ilang bentaha nga naangkon. Nagatubo sila sa kalikopan sa unibersidad nga nagmatuto ug nagsangkap kanila sa mga armas sa panulat, sa ako nang gikaingon.

Apan namatikdan ko usab nga duna silay kakuwang sa kasaysayan sa tradisyon sa kapanulatang Bisdak. Nagkapangka-pangka sila kon asa magsugod, usa ang mga daydayan sa panulat nga maingon natong tatak sa usa ka Bisdak. Daw mga ilo sila nga wa makaila kinsa ang ilang mga ginikanan, nangahimugso sila nga way malingi nga kasaysayan. Sa laktod nga pagkasulti, may kakulang sila sa sense of literary history sa ilang kaliwat aron mao untay angklahan unsa man ang direksyon ang buot nilang taakon.

Sa kinupsan, klaro nga nagagunit sila sa pinulongan nga estranyo alang nila. Angkonon man o dili, bakikaw ang pipila kanila sa sa katakos sa pinulongang Binisaya. Ang kabatid sa pitik ug ritmo, ang huyad ug kiay, ang hagsa ug dagayday sa pamulong dinha sa sinulat maoy nagpakita sa kahanas sa magsusulat sa pinulongan nga iyang gigamit. Dinhing bahina tingali ang angay ugmaron pa sa mga batan-on. Ang bisan unsang sinulat nagaagad sa kabatid sa magsusulat sa paggamit sa pinulongan isip pinatik nga teksto. Sa mosugot man siyag sa dili, siya pagasukdon kon giunsa niya pagpahimulos ang tanang birtud sa pinulongan.

NIINING tuiga, laing batan-on na usab ang nahukan sa kapangulohan nga iapil na sa laray sa propesyonal nga mga magtatampo sa Bisaya tungod sa gipakitang paglabo sa iyang arte sa panulat.

Kadali rang mahinumdoman ang iyang ngalan sa kadaghan sa iyang napatik nga mga sinulat dinhi sa Bisaya. Wala siyay giliatan. Tanang genre sa panulat iyang gisangab. Mora siyag tawong lunos nga andam mohabhab bisan anino lang sa kaldero. Mao ni bata nga klarong higugmaon sa editor tungod sa iyang kakugi, sa iyang kapugoso mopasikot-sikot.

Namatikdan nako nga maoy paborito niyang sulaton ang may kalambotan sa domestic violence: ireponsable nga amahan, mga anak nga biktima sa pangabuso, gibun-og nga inahan, o unsa pa. Gawas niini, misuway sab siyag laing dugokan sama sa krisis sa kailhanan, kakabos, ubp. Pero sa sinugdanan di ko kaseguro kon unsa ba gyod siya kaseryoso sa iyang pagkamagsusulat kay wa man siya moangat sa lebel nga maoy makapabarog sa akong balhibo.

Wa ko magtuo nga moabot ang panahon nga iya kong mapabelib sa iyang abilidad. Oo, maantigo siyang mosulat, di malalis; apan kutob lang niana. Duna man god koy gipangita nga matang sa labok sa usa ka magsusulat aron mawad-an kog rason nganong di ko siya angay ipahimutang sa hataas nga pedestal. Nangita ko sa finesse sa usa ka magsusulat. Dili ko kontento nianang katarongan nga “maantigo na man busa papasaron na lang.” Gisigehan ko siyag pilpil kay nasayog ko nga duna siyay pagduot sa iyang limitasyon aron masalom niya ang tinugkaran sa iyang gilok. Nangalukapa ang nanagsunod niyang mga balak ug sugilanon sa akong basurahan dili tungod kay di siya maantigo o kaha buot kong mapugdaw ang iyang mga damgo. Gihimo ko kini aron iya pang langkaton ang kataposang alamag nga anaa sa iyang utokan, idasok kini ngadto sa usa ka obra nga morag baylo sa kataposang ginhawa sa usa ka alagad sa arte. Kay buot kong mahimo gayod siyang takos inig-abot niining adlawa sa tuig; malantaw niya ang kagahapon, asa man siya idagsa sa kapalaran, nga usa siya ka malig-ong sakayan nga nakalabang sa dakong unos. Gawas pa, buot sab ko nga ang tanang pasado sa young blood writer section niining Bisaya mga magsusulat nga de kalibre ang ilang matang—mga magsusulat nga daw iring kumagat nga bisan pag unsaog itsa, till gayod ang motugpa, labing menos.

Gihatagan ko siyag mga reading assignment aron makapanamin sa gama sa mga banggiitan sa katitikan. Ang di ko malimtan nga gipahinuktokan ko kaniyag dugay mao ang kataposang parapo sa sugilanong “Araby” ni James Joyce ug ipasikpaw kaniya ang mga misteryo niini. Puwerte nakong lingawa sa gipakita niyang pagtubag sa akong hagit.

Wala koy pagduda sa iyang tinguha nga makat-on. Apan angkonon ko nga padayon kong nagduda sa iyang kaseryoso sa panulat.

Hangtod nga natagik niya ang mga sugilanong “Si Taz” ug ang bag-o lang nga “Terminal.”

Sa sugilanong “Si Taz,” napakita niya ang kinadak-an niyang layat sa piksiyong minugbo nga gitawag tag sugilakbit (flash fiction). Gani, maisip man nga korona niya kini sa panulat. Dili sayon ang disiplina sa sugilakbit ilabi na sa bag-ohan. Gawas nga pinig-otan sa gitas-on, hapit wala nay luna sa magsusugilanon ang character ug plot development ingon man ang pagbarog og atensiyon sa estruktura niini. Mugnaon ang sugilanon nga morag kuris-kuris lamang sa sketch pad sa usa ka pintor apan tatawng makabarog isip usa ka arte. Matag pulong ug esenang gamiton managsamang gipaagi sa daghang mga paghinuktok sa awtor.

Ang sugilanong “Si Taz” estorya sa usa ka panimalay nga gidangpan sa usa ka iring nga ginganlag Taz. Dako og nahimo si Taz nga kausaban sa kahimtang sa panimuyo sa narrator sa sugilanon: walay nay gising sinina sa ilang aparador, wala nay tuko nga mangiti sa ilang telebisyon. Labaw sa tanan, ang binuhi nilang iro nga si Neo sa gawas na magkan-anan. Apan usa ka panghitabo ang miabot. Namatay si Taz tungod sa pakigsakbang niini sa kobra.

Kining maong sugilanon tour de force kaayo tungod sa hingpit nga disiplina nga gipahamtang sa awtor. Sama sa “Cien anos de soledad” ni Gabriel Garcia Marquez ug “The House of Spirits” ni Isabel Allende, ang sugilanon nagsugod sa flashback.

Ang kausaban nga linugdanan sa pag-abot sa iring mao ra usay gihimo niyang resolving factor aron mapakita nga gikamingawan sa pamilya sa narrator ang pagkahanaw sa iring kay:

Pagkahuman niadtong masulub-ong adlaw, daw mibalik ang panahon. May kinitkitan na usahay ang mga sinina sa aparador. Mibalik na ang mga tuko sa pagpangiti kanamo samtang magtan-aw mig telebisyon. Mitambok nag balik si Neo ug sa kosina na siya magkan-anan.

Sama sa una dihang wala pa moabot sa among banay si Taz.

Kining gipakitang pagkamasugyoton sa kataposang duha ka parapo maoy naghungit sa emosyon sa kamingaw ngadto sa imahinasyon sa magbabasa. Nahibalik sa naandan ang kahimtang sa apektadong pamilya sa sugilanon. Apan nahibalik ba gayod? Bisan miingon pa ang narrator nga “sama sa una dihang wala pa moabot si Taz” apan klaro kaayo nga dili na gayod sama sa una. Mora bag tawo nga nanghimakak nga wa siya mingawa sa nahanawng hinigugma pero sigeg bakho. Mao sab ni ang nahitabo sa narrator sa sugilanon. Si Taz kabahin na sa ilang gihandom nga kamingaw isip bililhong linalang. Apan kining tanan implied lamang sa kinatibuk-an sa kaasoyan.

Nahitabo ang maong epekto tungod sa suwabe kining gi-execute sa awtor. Direkta ang iyang mga linya nga epektibo kaayo sa gitinguha niyang emotional response sa magbabasa.

Lahi sab ang atake niya sa obrang “Terminal.” Ang mga karakter gitan-aw pinasikad sa presensiya ug paghukom sa usa ka bangko. Ang teknika dili na hinuon bag-o apan, sa usa ka bag-ohon nga kini malamposon, kini talagsaon na uyamot. Ang mga diyalogo usab dinhi kay reyalistik kaayo, butang nga gihigugma kaayo nako sa panugilanon. Ang magsusugilanon god way katungod nga mousab sa unsay kamatuoran. Ang mga bakak sa sugilanon, kon duna man, nga gimugna sa awtor maoy iyang mga himan nga mapalutaw ang halawom nga kamatuoran sa tawo.

Ning maong obra, gipakita usab ang tinud-anay nga motibo sa mga aktor sulod sa terminal: mga drayber nga mapahimuslanon sa higayon, kabalaka sa mga pasahero nga buot mahiuli sa kagabhion, babaye nga tigpakaaron-ingnon... tanan... tanan... nanagbaton og tawhanong mga taras.

Apan adto lugdang ang sugilanon sa iyang counterpoint nga gipakita sa kasagmuyo sa usa ka bangko. Klaro sa panan-aw sa awtor ang kahimoan ug kadugtongan sa tanang butang bisan kadtong wala na hikit-i sa tawhanong panikaysikay. Sama lagi sa bangko. Busa:

Bisag ingon ani lang ko, sandiganan sa mga konduktor o drayber nga maghuwat og mga pasahero, apan kon wala ako ug ang akong mga igsoon, dili ra ba gyod maporma ning maong terminal. Ug bugtong ako lamang—kami sa akong mga igsoon—ang saksi sa tanang panghitabo. Lainlaing klase sa tawo ang among masaksihan. Lainlaing estorya. Moabot ug mawala sila. Apan kami dili. Pabilin ming nanagbarog sa among mga pwesto—walay lingkod-lingkod, walay lihok-lihok, walay kapoy-kapoy, walay suweldo.

Mao ning mga linyaha ang akong gipangita. Mao ni ang halawom nga insight sa usa ka magsusulat nga andam mopayango nako alang sa pag-uyon. Ang gagmayng mga butang nahimoan og dako ug tidlom nga kahulogan.

May rason gayod nganong italay siya sa uban pang gradwado sa young blood writer section kauban nilang Cirilo Lacuna, Vera Naome Flores, Elaine Grace Lape, Kevin Lagunda, ug Jona Bering.

Ug may lain pa ba, ang kapangulohan sa Bisaya mipahalipay kang Romeo Nicolas Bonsocan—ang napiling “Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat sa Bisaya sa 2010.”

Terminal

2010-08-17T23:35:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Agosto 11, 2010]

MIABOT kining tawhana ganihang alas diyes, nanagsiga pa ang mga suga sa mga lawak sa edipisyo sa atbang nga akong nabantayan. Ambot ba, wala gyod ko kahibawo, nganong karong tungang gabii ra— ug namawong na sa ubang mga suga ang edipisyo ug nahibilin na lang ang pipila ka mga suga nga hangtod na sa buntag— siya misakay og minibus. May minglarga naman untang duha ka minibus nga padu’ng sa Dumanjug-Barili. Kon misakay pa siya adto, sa akong nahibaw-an nga usa ka oras ang biyahe padu’ng sa ilaha, ganiha ra unta siyang miabot. Mas paspas pa gyod ron, sa akong nadunggan sa mga estorya sa drayber, kay walay trapiko sa dalan. Nakahagok na ron unta siya sa ilang balay.

Sa unang higayon nga nabutang ko diri, karon pa ko kita ini iyang dagway sa ingon arong orasa. Sinati na baya ko sa mga pasahero nga gabii mosulod diri kay gikan sa trabaho. May uban usab nga, labi na gikan sa buwan sa Hunyo hangtod sa Marso, gikan sa eskuylahan; nakaila na usab ko sa ilang mga dagway. Apan karon lang— ikatulong Sabado, buwan sa Mayo— siya misulod diring lugara sa ingon arong orasa sa kagabhion. Kahibulongan. Sagad hapon man ni siya mouli, Biyernes sa hapon. O di ba Sabado sa buntag. Naa say mga semana nga dili nako siya makit-an, basin adto ra siya mosakay sa Citilink, sa akong nadunggan sa mga drayber diri sa ilang sulti-sulti, aron dili siya kabayad og singko inig sulod niya diri.

Pag-abot niya ganiha, paghumag hulog og singko sa makina ug nahatagan na siyag tiket sa tigbantay, misulod dayon siya sa pultahan padu’ng ining akong gibarogan bitbit ang berdeng bag apan nahunong siyag lakaw kay gipangutana siya sa konduktor, “Asa ka, dong?”

“Carcar,” kalmado siyang mitubag sa konduktor; natataw nako sa iyang mga mata ang iyang kainosente. Sama sa ubang mga kaedad niya nga morag dili pa kahibawong masuko.

“Singkuwenta ang plete, dong!”

Walay tingog-tingog, milingkod siya sa lingkoranan nga gitagana nilang mga pasahero. Gibutang niya ang iyang berdeng bag sa iyang tupad. Mitutok sa bildong bentana. Nanghupaw. Wala gyod siya molahos og sakay sa minibus. Naa ba kaha siyay gihuwat? Apan mosulod na unta siya, nausab lang ang iyang hunahuna. Maong segurado kong wala.

Unsa kahay iyang gusto? Traynta ba kaha nga plete para sa ilang lugar? Apan gabii na, wala na gani Ceres nga nahibilin ron diri sulod sa terminal. Nakabiyahe nang tanan. Unya pang ala una mosulod diri ang pipila ka Ceres nga may rutang Dumaguete. Mingsugot ra man sab gani ang kasagaran sa mga pasahero nga gisultihan sa konduktor. May mga hingkod na. May mga batan-on usab, sama niya. Kasagaran nila ming-uyon lamang sa giingon sa konduktor ug mingsakay dayon sa minibus. Gadali silang makauli sa ilang balay, labi pa nga lawom na ang kagabhion. Tingali may gahuwat nila.

Hinuon, duna siyay mga kauban nga minglingkod usab sa lingkoranan human kasultihi sa konduktor sa samang mensahe. Mingbalibad sila sa gusto sa konduktor. Sagad nila padu’ng sa Carcar, San Fernando ug Naga. Tingali wala gadali o basin gimahalan sa plete. Nagpunay silag lingi sa kilid-kilid. Nagpunay silag tan-aw sa ilang relo. Nagpunay silag sud-ong sa pultahan. Nagpunay silag pasiplat sa konduktor, gabukabuka ang ilang mga baba apan wala koy nadunggan sa ilang gipanulti. Naa man goy aling bildo ang bentana aron kuno, sa giingon adtong usa ka guwardiya nga akong nadunggan samtang nakig-estorya sa usa ka drayber, dili kagawas ang kabugnaw sa aircon sa sulod. Alkanse diay ko sa akong mga igsoon nga tua sa sulod gibutang, gawas nga bugnaw ang ilang kahimtang, makatan-aw pa silag mga salida sa telebisyon nga gibutang aron kuno malingaw ang mga pasahero usa makasakay sa ilang biyahe. Magsalida pa gyod usahay og mga pelikula, maoy ingon adtong usa ka pasahero samtang nakig-estorya sa iyang kuyog.

Human makalarga tong unang minibus sukad sa pag-abot aning lalakiha nga midangat gyod og usa ka oras usa mapuno, mipuli dayon ang laing bakanteng minibus; samang Dumanjug-Barili ang destinasyon. Ang mga pasaherong wala mosakay ganiha sa minibus kay giingnan sa konduktor, “Huwat lang mo diha, naay Carcar rong taudtaod,” nanagbagulbol: saksak-sinagol ang ilang mga gipangyawyaw.

“Unsa ba ni? Kadugay ba. Mosakay na lang ta, Dong.”

“Adto na lang ta, babe, na. Shit baya ani.”

“Peste! Mao ra man diay. Kadlawon na man!”

“Sakay ta, Ma. Duka nako.”

“Manimba pa ta ugma, Day.”

“Matu’g ko sa sakyanan, Ma.”

“Ngano bitawng miapil pa ka sa inom, Bay?”

“Di na gyod ko mousab.”

“Dugaya man god nako nahuman akong trabaho sa opisina, honey.”

Hinuon, nadunggan ko ning ilang mga estorya dihang minggawas na sila sa pultahan. Kadtong naa gihapon sa sulod sa terminal nga wala pay planong mosakay, morag nanagbagulbol usab pero wala ko kahibawo unsay ilang giestoryahan. Tingali sama rang dugokan sa akong mga nadunggan.

Bisag nagbagulbol ang mga tawo, mingsakay ra man sab sila sa minibus. May lalaking bitbit ang iyang itom nga bag. May babayeng may dalang pizza. May batan-ong babaye nga giagbayan sa iyang uyab nga bugason. May babayeng bitbit ang usa ka dakong bag nga morag gipaborotag hangin ug may dakong ariyos sa iyang dunggan nga nabantayan gyod sa tanang lalaking pasahero. May lalaking nagbitbit og maleta. May usa ka babayeng mubo og sayal ug nagsigeg tan-aw sa iyang selpon nga hapit maumod kay wala kabantay sa lamesang nag-ali. May babayeng nagkugos sa iyang natulog nga anak. May lalaking mibarag ug natumba, apan gipabarog sa iyang kuyog nga lalaki. Silang tanan... oo, silang tanan isog nga mingtando sa konduktor human sultihi sa samang mensahe. Nangasuko.

Nagngisi ang drayber nga misandig nako samtang gahuwat sa pasahero nga mapuno ang iyang sakyanan. Walay kasudlan sa kalipay ang iyang konduktor, tataw sa dako niyang ngisi, nga sigeg balik-balik sa mga pulong, “Singkuwenta ang plete baya,” ngadto sa tanang pasahero nga mingsulod sa pultahan lahos sa sakyanan nga masuk-anong mingtando sa iyang gipanulti.

Ingon ini ning mga drayber ug konduktor diri, kon lawom na ganing gabii, papletehon gyod ang pasahero hangtod sa kataposang destinasyon nga iyang maabtan. Ang mga pasahero sab, labi na kon gadali, pilit na lamang motulon sa kaabusabo sa mga drayber kay wala silay mahimo. Kon may dakong bul-og sa mga tawo, sama niadtong Semana Santa ug Pasko, mipaburot sab sa pletehan ang mga drayber.

Kadtong nagkawong lalaki nga miabot ganiha bitbit ang iyang berdeng bag nga naglingkod, wala ko kabantay nga mibuka ang baba. Wala man gani mibarog sa iyang gilingkoran. Hilom ra siyang naglingkod, morag wala ra maproblema nga dili makaulig sayo sama sa ubang pasahero. Nagtan-awtan-aw pa sa iyang selpon. May gikuha siyang butang sa iyang bag nga iyang gituslok sa iyang selpon ug gibutang ang pikas tumoy sa iyang isig ka dunggan. Wala ko kahibawo unsang butanga kadto. Basta daghan na mang mga tawo ang may ingon adto. Kasagaran batan-on, kaedad ra niya. Pirme lang sila nakong makit-an nga may ingon adto sa ilang mga dunggan kon moagi aning akong nahimutangan. Wala pa man sab ko makakita ining mga drayber ug konduktor sa minibus nga may ingon adto, puros ra man ni selpon ang ilang gunitan: tuplok-tuplokon, ipaduol sa dunggan ug magyawyaw nga daw may kaestorya.

Mikuha usab siyag biskwit sa iyang bag ug gikaon. Tingali, gigutom na siyag hinuwat sama sa ubang pasahero nga mangaon sab samtang gahuwat sa ilang biyahe. Usa ka oras na sab baya ang milabay sukad miabot siya. Tataw sa akong gibarogan ang orasan sa bungbong nga gitapot sa akong atbang. Apan wala siyay giinom nga tubig o bisan unsang ilimnon. Basin wala siyay kwarta maong wala mopalit og tubig. O seguro wala uhawa dili sama sa ubang pasahero, kasagaran mga bata ug tiguwang, nga moinom gyod og tubig o bisan unsang ilimnon inig human og kaon. Ang uban nila, sa akong nadunggan, nanagyawyaw sa kamahal sa tubig o bisan unsa nga gitinda sa mga tindahan didto sa sulod niining bag-ong napanindot nga terminal. Maong mamalit daan sila sa mall o sa unsa tong mga tindahana sa gawas, basta naa na silay dalang pagkaon inig sulod nila diri.

Pagkataudtaod, dihang nahuman na siyag kaon, gisulod lamang niya ang putos sa biskwit sa iyang bag ug wala na moadto sa trash can sa luyo. Gikapoyan seguro siya nga mobarog pa. Nakit-an sab nakong nagkuha siyag notbok ug lapis gikan sa iyang bag, may gisuwat siya samtang nagsigeg tutok sa bildong bentana, nagtan-awtan-aw sa mga tawo sa iyang kilid.

Tigbalita ba kaha ni siya? Sama niadtong magdalag notbok nga mga tawo nga mangutana dayon sa mga tawo diri. Ug sama niadtong mga tawong may dalang mikropono ug kamera nga manginterbiyo dayon sa tagdumala ining bag-ong napalambong terminal ug usahay sa mga pasahero. Kadtong bag-o lang ni nahuman, dihang bag-o lamang ko nakabaton og sininang may puting bulok, daghan kaayong nakuryoso sa daghan kunong mga anomaliya ining edipisyoha, maoy tabi-tabi sa mga drayber ug konduktor. Niadtong panahon sa Pasko. Niadtong Semana Santa. Mingdagsang usab sila diri. Kay daghang mga pasahero, daghan usang mga tigbalita ang nag-inilogay nga makakuha sa estorya. Apan kining tawhanang naglingkod nga morag walay problema nagbantay lamang sa mga tawo sa iyang kilid, wala usab siya mobarog aron mangutana. Kutob lamang siya sa pagtan-aw sa iyang palibot ug isuwat, sa akong panaghap, ang iyang nakita. Dako kong pagduda nga dili ni siya tigbalita.

Ngano kahang, kon dili pa siya ni siya mosakay tawhana, dili lang usa siya matulog sama sa ubang mga lalaking hamtong na nga nangatulog sa lingkoranan? Naglingi-lingi man unta ni siya sa binuhatan sa mga tawo sa iyang kilid. Ug siyaro man sab nga wala siya kabantay nga namahulay kadiyot ang mga tawo. Naay mga lalaking, gikan seguro sa trabaho, nanaghigda sa lingkoranan ug giunlan ang ilang bag. Ang mga drayber sab gani sa pipila ka nahibiling minibus diri sa terminal nga nanaghuwat sa ilang biyahe unyang kadlawon, nag-iyahay man sag pwesto aron makatulog kadiyot: may nanghigda sa atop ug, sa akong tan-aw, may uban usab nga naglingkod nga nangatulog sulod sa sakyanan.

Padayong gisuwatan sa iyang tuong kamot, nga naggunit sa lapis, ang notbok nga gigunitan usab sa iyang walang kamot; kini ang iyang gikalingawan sa misunod nga usa ka oras.

Motutok siya sa bildong bentana. Ug mosuwat na usab. Morag orasan sa akong atbang nga nagbalik-balik lamang og sulti sa oras, nagbalik-balik lang sab siyag buhat niining butanga. Ug sa kalit, pila ka minuto ang minglabay nga nagsige siyag suwat, gikuot niya ang iyang selpon ug gipaduol sa iyang dunggan. Mibuka ang iyang baba apan wala koy nadunggan sa iyang gipanulti. Ug human sa usa ka minuto, gibalik niya sa iyang bolsa ang iyang selpon. Miduko siya kadiyot, mibarog ug lawom nga nanghupaw. Apan milingkod ra siyag balik ug mitutok na usab sa bildong bentana. Ug takwahaw nga misuwat na usab sa iyang notbok. Apan, naklaro nako sa iyang dagway, nausab ang iyang kalibotan.

Ug napuno na usab ang ikaduhang minibus. Ug may mipuling laing minibus human makahawa sa iyang puwesto ang minibus nga mibulhot nag lupad ngadto sa iyang destinasyon. Samang Dumanjug-Barili ang nakasuwat sa atubangan sa sakyanan.

Nausab ang nawong sa batan-ong naglingkod sa lingkoranan— sama ganiha sa paghuman niyag sulod sa selpon human ikapaduol sa iyang dunggan— nga daling nanghipos sa iyang notbok ug lapis ug gisulod sa iyang bag. Gipunit dayon niya ang iyang bag ug mibarog. Paspas nga milakaw. Misulod sa pultahan.

“Asa ka, Bay?”

“Carcar!” Nakat-on na siyang masuko.

“Singkuwenta ra ba ang plete.”

Wala na siya motubag ug milahos dayog sakay nga nagkulismaot ang dagway sa minibus nga dali rang napuno kay mga tawo man usab nga, nga sama ganiha, nanagyawyaw sa konduktor apan mingsakay ra gihapon kay tungang gabii na ang gisulti sa orasan dihang akong nalantawan sa atbang. Sama ang iyang dagway niadtong naa sa mantalaan nga gibasa sa usa ka drayber ganihang buntag— kadtong hulagway sa usa ka lalaki nga nagdala og papel nga gibutangan sa iyang ngalan, ang mga mata daw gatutok sa bisan kinsang makakita sa iyang mata, ug may ulohan nga ‘MOST WANTED NADAKPAN’.

Paspas kaayo siyang milabay nako. Daw may nakaaway, tingali ang konduktor nga gikusog niyag tubag o kadtong nakaestorya niya sa iyang selpon. Wala man sab seguro siya makabantay nako nga nagbarog ko diri. Tingali nakit-an niyang wala nay minibus nga gaatang sa atbang kay tua sa pikas linya nga giseradoan pa. Ug tingali nadunggan niya kadtong panag-estoryahay sa babayeng may dalang pizza ug sa guwardiya sa may pultahan nga hinungdan nganong misakay dayon ang babaye sa sakyanan:

“Kanus-a ang Carcar, Sir?”

“Ala dos, Ma’m.”

Kon mao, wala na siya kahuwat sa alas dos. Nanghuy-ab man sab to siya ganiha. Gusto na seguro siyang matulog sa ilang balay kauban ang iyang pamilya nga, tingali, gahuwat niya. O basin kadtong nanawag niya ganiha iyang inahan o amahan nga nasuko nganong dugay siyang nakauli. Maong, tua na, nakasutoy na ang iyang gisakyang minibus padu’ng sa iyang destinasyon.

Nahinumdom nuon ko niadtong usa ka tambok nga babaye— apan mas tambok gyod ko niya, di gani kagakos nako ang drayber kon suwayan niya— nga misulod diri sa terminal ingon arong orasa, niadtong miaging semana, nga sa dihang giingnan sa konduktor kon pila ang plete, nangasaba ug gitudlo-tudlo hinuon ang nawong sa konduktor, “Ah! Mahala baya ana, uy! Mas mahal pa man sa Ceres! Morag kinsa? Morag aircon nang imong sakyanan da! Naimpas na ra ba ang kinabuhi sa among silingan didto sa South Gen tungod anang inyong sakyanan! Kon isunod mi, unsaon na lang? Usa pa, I am rich and beautiful, di ko anang mga batig nawong nga konduktor ug drayber!”

Isog nga mitubag ang konduktor, “Kon di ka mosakay, paghilom!”

Milingkod dayon siya sa lingkoranan alang nilang mga pasahero ug nanurab sa konduktor. Giisa ang iyang duha ka kilay ug gipataas gyod ang iyang suwang. Ug, paglabay sa usa ka minuto, gikablit siya sa usa ka lalaki. Gipahiyoman dayon niya kini ug mibarog, nanggunit siya sa hawak niini samtang giagbayan siya. May giestoryahan sila pero ang akong nadunggan kini lamang mga pulonga dihang nakagawas na sila sa pultahan:

“Singkuwenta baya, boss,” mipahibalo ang konduktor.

“Sige lang.” Ang daot nga lalaki ang mitubag sa konduktor; gisuraban sa babaye ang konduktor. Mipahiyom lamang ang konduktor sa lalaki— wala gyod siya lingia sa babaye— ug mihatag siyag kadudahang tutok sa drayber nga nagsandig nako.

“Babe, gusto ta kog aircon. Init kaayo.”

“Paghilom dinha, Tomasa! Madunggan ta. Sakto ra baya ning akong kwarta sa atong plete. Kon di uroy ta pasakyon? Unsaon na lang ang atong bisnis sa merkado ugma?” Gihinay nig sulti sa lalaki apan nadungog gyod nakog klaro.

Segurado sab kong nadunggan kini sa drayber nga nagsandig nako. Wala siya makapugong sa iyang kaugalingon; mibahakhak dayon siya ug giparokparok ang iyang ulo sa akong lawas.

Bisag ingon ani lang ko, sandiganan sa mga konduktor o drayber samtang naghuwat sa pasahero, apan kon wala ako ug ang akong mga igsoon, dili ra ba gyod maporma ning maong terminal. Ug bugtong ako lamang— kami sa akong mga igsoon— ang saksi sa tanang panghitabo. Lainlaing klase sa tawo ang among masaksihan. Lainlaing mga estorya. Moabot ug mawala sila. Apan kami dili. Pabilin ming nanagbarog sa among puwesto— walay lingkod-lingkod, walay lihok-lihok, walay kapoy-kapoy, walay sweldo.

(KATAPOSAN)

Si Taz

2010-08-17T23:31:00.003+08:00

[namatala sa Bisaya Magasin kaniadtong Marso 24, 2010]

MAGDUWA-DUWA pa lamang si Taz sa gamayng bola dihang miabot siya sa among panimalay. Karon nga dili na siya makighamag sa bola, dili na usab siya magpaligo. Mangawras ug mamaak na. Dili sama sa dihang gamay pa lamang siyang iring nga dili pa hait ang mga kuko.

Sa pag-abot niya sa among pamilya, giapil na siya namo sa among banay uban sa among irong si Neo nga pirme niyang ilogan sa sobrang sud-an matag human namog kaon. Hinungdan nganong sa kosina gayod mokaon si Taz ug sa gawas na lamang si Neo. Kawrason niya kini kon makit-an. Maluoy god mi sa iro nga moatras na lamang papalayo.

Sukad nga miabot siya sa among balay, wala nay ilagang maglaag-laag sa kosina matag gabii. Wala nay gising mga sinina sa aparador nga mautingkayan sauna ni Mama. Wala na usay mga tuko nga mangiti kada tan-aw namog telebisyon matag gabii.

Usa ka higayon niana, nakit-an namong migawas si Taz gikan sa kosina nga galuya ang mga mata ug gatulo ang laway. Samaran ang tambok niyang lawas. Pinaakan ang iyang tuong paa. Pula ang mitina sa iyang puting balahibo.

Gisulod dayon namo ni Mama ang kosina ug nakit-an ang dakong kobra nga nagligid sa sawog; sama ni Taz nga samaran ug luya. Tungod sa kalisang ni Mama, midali-dali siyag kuha sa pinuti. Ug nabuwag ang ulo ug lawas sa dakong bitin nga nagkisis-kisi nga naligo sa iyang kaugalingong dugo.

Paghuman niadtong masulob-ong adlaw, daw mibalik ang panahon. May kinitkitan na usahay ang mga sinina sa aparador. Mibalik na ang mga tuko sa pagpangiti kanamo samtang magtan-aw mig telebisyon. Mitambok nag balik si Neo ug sa kosina na siya magkan-anan.

Sama sa una dihang wala pa maapil sa among banay si Taz.

(KATAPOSAN)

ang mga hulagway nga gilingo-lingoan ni rizal

2010-07-13T22:43:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Hulyo 7, 2010 ]

gisud-ong ni rizal

samtang nagtabanog sa mga pulong:

‘ang kabatan-onan ang paglaom sa katilingban’

ang pundok sa kabatan-onang

nagyampungad libot sa iyang nahimutangan:

may usa ka babayeng mubog sayal

nga tupad ang usa ka bayong.

nagsirkos ang ilang mga dila.

naglihok ang kamot sa lalaki

daw may gipangita ug nasaag

sa dapit nga wa pa niya hitultoli.

may usa ka grupo sa mga lalaki

ang nag-aleluya sa balaanong botelya

nga sa hinayhinay, di na kahibawo molakaw

kay gisudlan na sa espiritu sa ilang bathala.

nahuman ang ilang pag-ampo

dihang nangatumba sila sa semento.

naputol ang tugot sa iyang tabanog.

nanghupaw na lang si rizal

ug gisud-ong ang hinay-hinay

nga paghalok niini sa yuta.

unyang taudtaod, suwayan na sab

niyag palupad ang iyang tabanog.

kon wa, wa pa kini maguba

sa nahitabo ganiha.

Kabuakong Kabuntagon

2010-01-23T11:19:00.009+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Hunyo 17, 2009]

PUWAHON ang iyang ngabil, may foundation ang iyang nawong, pinadunghay ang iyang buhok nga kutob sa abaga nga gitarong sa iyang kamot nga binulokag rosas ang kuko, nagsul-ob siyag puting blaws ug itom nga eslaks, ug kita ang rosas usab ang iyang pedikyur tungod sa iyang brawn nga sandal nga may 2-inches nga tikod. Kapila na intawon naingon ani ang iyang dagway. Kapila na niya masul-ob ang iyang blaws ug eslaks. Hapit na gyod mahurot ang iyang lipstik ug foundation. Hapit na pod mapudpod ang tikod sa iyang sandal. Nabuslot na intawon ang iyang pitaka kay gibayad sa manikyurista. Apan, hangtod karon, wala pa gayod kini makada’g swerte sa iyang padulngan.

Ayaw kakulba! Taronga gyog tubag ang mga pangutana. Kalma lang gyod. Kalma lang, gisultihan niya ang babaye nga iyang nakita sa sa’min samtang nanudlay usa migawas sa iyang giabangang bording haws.

Pagkanaog niya sa iyang gisakyang multikab, bitbit ang usa ka brawn enbelop, nagdali siyang milakaw padu’ng sa opisina sa ginganlag KYLER V. PEREZ nga maoy mointerbiyo niya.

Samtang naglakaw padu’ng sa elebeytor, nabanggaan niya ang usa ka lalaking nag-itom og eslaks, bughaw nga long sleeves ug puting kurbata. Nahu’g ang gidala niining mga enbelop ug, sa way pagduha-duha, gitabangan niyag punit ang lalaki sa nabungkag nga mga enbelop ug nangayo dayon siyag pasaylo sa aksidenteng nahitabo.

AGOSTO 24, 1993

Inday Aria,

Komosta na ka diha, day? Nanghinaot mi nga naa kas maayong kahimtang.

Day, hhhhaaaaapppiiii bbbiiirrrttdddeeeyyyy!!!!!!

Usa na lang gyod ka semester day, makahuman na ka sa imong pag-eskuyla. Lipay kaayo ming tanan diri dihang nahibaw-an namo nga dagko ang imong mga grado tungod kay nabasa namo ang imong miaging suwat.

Ayaw gyog kalimot pagpasalamat sa Ginoo sa tanang mga grasya nga miabot nimo ug bugtong Siya ra ang nakahibawo sa atong umaabot. Ayaw gyod palabya ang usa ka adlaw nga wa nimo Siya pasalamati.

Day, hinumdomi baya nga ang Ginoo motubag sa tanan natong gipangayo sa saktong panahon. Kon unsa may problema nimo, ayaw gyod kalimot pagtawag Niya kay may tubag Siya sa tanang pangutana nga naghari sa atong galamhan.

Pila ka adlaw na lang day, pista na sa atong baryo. Buot ta ming maghikay og gamay pero di mahimo kay ang atong binuhing mga hayop alang man sa imong intrans sa sunod semester. Pero, ok ra, day. Manimba ug moapil na lang mis prosesyon. Ayaw na mig kabalak-i diri.

Inig kahuman nimo day, garbo gyod ka namo ni Papa nimo kay bisan nagtikad ra sa uma si Papa nimo ug naglabada ra ko, napahuman ka namo sa kolehiyo.

Usbon namo, hhhhaaaaapppiiii bbbiiirrrttdddeeeyyyy!!!!!!

Nagmahal,

Mama Tina, Papa Leo, ug imong mga igsoon

DISYEMBERE 14, 1993

Mama Tina, Papa Leo, Inday An-an, Dodong André, Khael, John, ug Manoy Josh,

Komosta namong tanan diha? Ma, Pa ayaw mo kabalaka nako kay naa kos maayong kahimtang.

Karon lang ko nakasuwat kay busy kaayo diri.

Pila na lang gyod ka buwan Ma, Pa makahuman na gyod ko sa akong kurso. Maningkamot ko nga makakita dayon og trabaho inig gradwar nako.

Salamat diay sa pag-greet ninyo nako sa akong adlawng natawhan. Ayaw kabalaka, Ma, kay kada adlaw kong nag-ampo. Way adlaw nga wa nako pasalamati ang Labawng Makagagahom.

Salamat kaayo Ma, Pa sa inyong mga sakripisyo. Di ta mo pakyason. Maningkamot ko nga mahaw-as ta sa kalisod.

Inday An-an, Dodong André, Khael ug John: taronga gyod ang inyong pag-eskuyla kay sa sunod kamo na sad ang moeskuylag kolehiyo ug magtinabangay ta sa pag-atiman nilang Mama ug Papa. Manoy Josh, tabangi gyod silang Mama ug Papa, ha.

Mag-ampo lang ta sa Ginoo.

Hapit na diay ang Pasko, Ma, Pa… Meri Krismas daan ninyong tanan! Bisan di ta

magkauban rong Pasko, maytag malipayon gihapon mo. Di lang ko mouli rong paskoha kay ang kwartang akong iplete ako na lang tigomon alang sa bayranan sa eskuylahan. Daghan man gong umaabot nga bayranan labi na kay mogradwar na ko sa Marso.

Maytag malipay mo sa akong nakuhang grado Ma, Pa. Gilakip man god nako ang kopya sa akong marka sa miaging sem.

Inday Aria

SEPTIYEMBRE 30, 1994

Inday Aria,

Komosta na ka diha, day? Hinaot nga naa kas maayong kahimtang.

Misulat ko nimo, day, tungod sa pagkasakit sa imong Papa. Miingon siya nga maglisod kuno siyag ginhawa ug daling kapoyon.

Niadto bitawng usang adlaw, samtang nagtikad si Papa nimo sa uma, nakuyapan siya. Maayo na lang kay kuyog niya ato si dodong André. Nangamay dayon siya sa iyang mga higalang nagtabanog ug nada’ nila si Papa nimo sa landong. Didto, gitabangan nilag paypay si Papa ug gibalitaan mi sa nahitabo sa higala ra usab ni dodong.

Gusto unta namong ipadoktor si Papa nimo apan wa man mi kuwarta. Mitambag si Iyo Nardo nimo nga patambalan ni Ka Pedro, kadtong manghihilot gani. Miingon man pod siya nga tungod ra tos kakapoy. Apan, hangtod karon, usahay maglisod man gihapog ginhawa si Papa nimo. Maong nakulbaan na ko.

Karon, wa na nako patikara sa uma si Papa nimo. Si Manoy Josh na lang nimo ang akong gipaga’m sa uma.

Ang imong upat ka manghod diay day Aria, nag-eskuyla na. Grade I si inday An-an, Grade III si dodong André, Grade V si dodong Khael ug Grade VI si dodong John. Miingon silang upat nga magtarong gyod silag eskuyla aron makahuman pod sa pag-eskuyla ug makatabang puhon.

Ayaw gyod ni kalimti day, ang Ginoo motabang gayod kon mangayo lang kag tabang.

Nanghinaot sab mi ni Papa nimo nga makauli ka na sa ato og balik.

Miss na miss na ka namo, day.

Iampo ka namong tanan diri nga madawat ka na sa imong trabaho. Hangtod na lang sa diri ang suwat namo nimo, day Aria.

Mama Tina, Papa Leo, ug imong mga igsoon

OKTUBRE 13, Huwebes.

Ugma na gyod ang akong interbiyo! Tarongon gyod nakog tubag ang mga pangutana sa mointerbiyo nako. Kinahanglang makuha nako ang trabaho aron makabawos na kos mga sakripisyo ni Mama ug Papa.

Kinahanglang madawat na ko ron! Naluoy na ko ni Papa nga may sakit. Ginoo, tabangi ko nga madawat sa akong trabaho aron makatabang sa akong pamilya nga nangihanglan sa akong tabang.

Ganiha, miadto ko sa Sto. Niño aron magpasinu’g. Birthday man sad god ni dodong John! Tapos, mogradweyt na sad siya sa elementarya rong Marso. Gawas pa, gusto kong mangayog giya sa Ginoo aron makatubag kog tarong sa mga pangutana.

Mibawos pod diay ko ganiha sa suwat ni Mama nga miabot gahapon. Maytag inig dawat nila ato may trabaho na ko. Para may maayong balita na kong mahatag nilang Mama ug Papa.

PAGGAWAS niyas elebeytor, nangutana siya sa dyanitor kon asa ang CR. Nagdali siyang misu’d sa CR kay, tungod sa kakulba, puno na ang iyang pantog.

Gitan-aw niya ang iyang relo— 7:30. Trayenta minutos na lang, magsugod ang iyang interbiyo! Nagdali siyang migawas sa CR ug milahos sa opisina sa ginanganlag Kyler V. Perez.

Nakita niya ang sekretarya ini nga naglingkod sa iyang lamesa atubangan sa opisina sa iyang amo. Milingkod una siya sa gitudlong siya sa sekretarya. Dayon gitawag ang iyang nga’n ug gipasu’d sa opisina.

Naglingkod na ang mointerbiyo niya dihang misulod siya sa opisina. Pamilyar ang dagway ini: nag-itom og eslaks, bughaw nga long sleeves ug puting kurbata. Siya, siya gyod ang akong nabanggaan ganiha sa ground floor! mao ning mga pulonga ang misu’d sa iyang utok.

Misamot ang iyang kakulbang nabati. Nahadlok siya nga makasab-an o papaulion o ingnong di madawat tungod sa nahitabo ganiha.

Apan gisenyasan siya sa paglingkod. Milingkod siya ug miingon, “Thank you, sir,” ug mipuno, “Good morning also, sir,” nga gipakapinag ngisi.

“So you are Ms. Aria Abuela?” bugnaw ang tingog nga iyang nadungog— way kasuko nga mibagal sa tingog ini.

“Yes, sir. And sir, sorry for—”

“Forget it.”

Mikatawa si Aria dungan sa gainterbiyo niya.

“So, what can you say about yourself?” misugod siyag pangutana sa aplikante.

“I’m Aria A. Abuela, a graduate of Cebu State College in Bachelor in Arts major in English.

I’m applying as a secretary of this company, sir. I’m willing to do my job well and I assure you sir that you will not have any problems with me,” mingisi siya sa gainterbiyo paghuman niyag tabi.

Mibawos sab kinig ngisi niya dungan sa pagtando-tando samtang nagbasa sa resumé sa dalaga ug miingon, “Ok, you’re hired. You’ll start working next week, Ms. Abuela.”

“Thank you… thank you, sir,” gibayaw sa langit tungod sa tumang kalipay si Aria.

PAG-ABOT niya sa iyang gisak-ang bording haws, tungod sa kalipay, nakalayat siya sa hangin. Naputol ang tikod sa iyang sandal apan mingisi ra gihapon siya kay, sa kataposan, nakadani na intawog swerte ang iyang di-na-magamit nga sandal, blaws ug eslaks, lipstik ug foundation, ug ang iyang manikyur ug pedikyur nga binulokag rosas.

Nahinumdom siya sa iyang pamilya. Nahinumdom siya sa kataposang suwat nga iyang gipada’.

Ug nahinumdom sab siya sa disgrasyang nahitabo ganiha nga nahimong taytayan alang sa bag-ong anib sa iyang kinabuhi.

(KATAPOSAN)

unsaon pag-atubang sa suliran

2009-11-13T14:05:00.002+08:00

[namantala sa balaybalakasoy.blogspot.com]

naghaling kog uling ug busa
ipakaon ko kini sa plantsa
aron gyod mahinlo unya
ang nagum-os kong sinina

binata nga pagsuwat sa balak

2009-11-13T14:03:00.001+08:00

[namantala sa balaybalakasoy.blogspot.com]

magmugna og account sa friendster
mag-upload og daghang litrato
ug kini palihokon ug pasayawon.
sagolan og video sa youtube,
pakapinag mga huni sa imeem.
kinahanglang kiat ug langas
lakip na ang layout niini
aron malingawg tan-aw

ang mga mo-view, di mapul-an
pagbasa imong profile

No Deal to Beer!

2009-11-13T13:56:00.004+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Abril 6, 2008]

DI gyod ko kalimot adtong hitaboa… hapon, paghumag kaon sa letson, kalderita, cake, ug salad; medyo gikapoy ming tanan(ambot kon tungod ba sa kabusog) maong kay may bidyoke man sab ning balay sa akong higala kay may pista man, pista ni Sta. Catalina, ang patron sa siyudad sa Carcar, nagbidyoke dayon ang mga kagwang(pero wa gyod ko mokanta, uy, naluoy kos mga tiki nga nagpahipi sa mga suok sa ilang balay) ug paghuman man seguro sa ikabaynteng kanta(di nuon kaayo dugay kay putlon man ang kanta inighuman sa chorus kay laay na kuno), nawagtangag volume ang ilang mga vocal cords, uy! Nya, paghuman sa pipila ka minutos nga nahilom ang tanan,

usa

sa among grupo mikalit lag pangagda: mag-inom ta, Red Horse!

“Ha! Red Horse? Di man ko hinginom og mga ilimnong-makahubog kay pait man na. Kon strawberry flavor pa nuon na, botelya na lay inyo! Bitaw, nakasuway na kog inom og serbesa, didto sa party sa akong Uncle, tilaw ko… kanang Fundador ba, kay lami kuno… nya, di man diay makaya… pait… makalipong! Mao to, di na gyod ko moinom og beer… bisag Red Horse,” litaniya pa nako.

“Di uy! Lami na! Kon mas bugnaw, mas lami!” pu’ng pas akong higalang nangagda.

Mibalibad kog tarong nga di lang ko.

“Tilaw lang!”

Tilaw? Tuod, nakahinumdom kos akong maestra sa Chemistry, si Mdme. Rosel, nga sa

usa

sa among leksyon bahin sa mga solution(kalimot nuon ko nganong miabot mi diri) nga nindot kuno kon makatilaw tag gamay sa tanang butang para dili ta maihalas: pananglitan, kinahanglan kuno tang motilaw og Red Horse aron dili ta maiha’s. Sakto sab bitaw ang giingon sa akong maestra pero dili sab seguro tanan, uy, kon tanan, patay na seguro ta kay ang muriatic acid baya, makahilis sa tinai!

Pero, sa kataposan, wa nuon nako makatilaw sa Red Horse!

Bitaw, kanang inom-inom ba, wa gyod ko kasuway ana(kinse anyos pa man god ko)… unsaon man sab nga wa mans Papa Talino nga motudlo nako(dyok ra ha!) ug si Mama Virgie sab, di hinginom. Ambot lang kaha ning akong manghod, inigdako ani, moinom ba ni. Basta ako, di gyod ko maghubog-hubog. Ngano? Tungod kay nahadlok ko nga inig-uli nako sa among balay, magsayaw-sayaw nya ko(di ra ba ko dancer) ug mohalok sa yuta(labaw nang di ko kisser) kon di na makaya.

Nahadlok man sab god kong maliwat ni Baron sa PBB Celebrity Edition 2(sus! Nindot ra ba tong salidaha, favorite gani nako didto si Gaby man) nga nahubog su’d sa Bahay ni Kuya, not once but twice! Hehehe. Bitaw, nahubog siya di lang kausa apan nausban pa gyod maong kaduha nuon siya nasudlan sa espiritu ni Satanas! Maong makaingon ko nga di gyod ko moinom og serbesa!

Kon si Baron, paghumag inom sa serbesa(unsa gani toy brand? Wa ko kita, da, gitabonan man gog tissue) mikalit lag kapatol… nangawat og halok… nagbinata… ug sa ikaduhang pagkahubog… nangaway… nanigarilyo nga wa sa lugar… ug ang labing grabe, misukol pa gyod ni Kuya! Karon, ikaw ang akong pangutan-on, higala, tarong ba ang epekto sa serbesa kang Baron?

Si Baron pagkahubog niya gipaadto sa confession room ni Kuya ug gipalahos sa secret room aron didto mahuwasan ug di makapanakit sa uban. Karon, ang mga palahubog sa da’n ba, asa man punta inig kahubog? Di ba sa balay man nila? Ug didto sila manghagis? Na, mao na ni ron, tarong ba ang epekto sa serbesa? Busa, makaingon ko nga sakto gyod si Kuya ug ang mga housemate nga di gyod ta maghubog-hubog kay di ta makahinumdom sa atong gipangbuhat sa mga oras nga hubog kita. Mas maayo gyod kon di na lang moinom og serbesa.

Aguy may nahinumdoman ko, da! Abi nakog wa’y epektong tarong ang espiritu sa serbesa apan naa sab diay,

usa

ra nuon ang akong nahibaw-an(kon naa kay lain ba, sendi lang kog Friendster message ha, iambluine@yahoo.com), kadtong estorya sa maayong magbabalak ug magsusugilanon, si Tiyo Edgar Allan Poe(way mokontra kon magtiyo ko, ha!). Di ba kon mahubog si Tiyo, makasuwat man siyag nindot nga mga balak ug sugilanon? Di ba epekto man sa serbesa ang namugna niyang “Anabel Lee” ug “The Mask of the Red Death”?

Wa nuon to tuyoa(ang pag-inom og balak, ba), tungod man god to sa problema sa pamilya

nga maoy nahimong da’n sa pagkamugna sa iyang mga obra maestra. (Bitaw, unsa kaha sa kon moinom gyod ko, maghubog-hubog, basin makasulat pod kog mga obra maestra? Pero, I stick to my decision, di gyod ko mag-inom-inom, kay di man ko si Tiyo; si Nicko man ko!)

Giladlad ko na ang duha ka epekto sa ilimnong-makahubog: ang maayo ug ang dili. Naa na na nimo higala, kon mopadayon kas imong bisyo. Kon wa pa masugdi, naa na sab na nimo kon imo bang sudlan ning bisyoha. Basta ako, di gyod ko.

Para nako, ang serbesa

usa

ka demonyo nga modaot sa atong utok nga maoy hinungdan sa pagkapatol ug maoy rason nga makabuhat kitag butang nga wa ta makahibawo inig kahuwasan na nato. Kasagaran ning mga butanga, daotan gayod, ug tagsa lang ang naapektohag kaayohan. Kay kahibalo na man kitang mohunahuna, naa ra nato kon moinom pa ba ta o mohunong na!

Ang segurado ko lang, walay tarong nga tawo ang gustong mahisama sa gibuhat ni Baron sa PBB ug tanan gustong maparehas ni Tiyo Edgar Allan Poe.

Basta, para nako, di gyod ko moinom! NO DEAL to BEER!

Sawing Pag-ibig

2009-11-13T13:54:00.002+08:00

[namantala sa Liwayway Magasin kaniadtong Nobiyembre 24, 2008]

Dinurog ang aking puso,

parang bato na pinukpok ng martilyo—

durog na durog—

hinipan ng hangin,

dinala sa isang lugar

na si Aeolus lang ang may alam.

Sino kaya kina Habagat at Amihan

ang muling magdadala sa kanya

sa kanyang pinggalingan?

O wala na ba talaga siyang pag-asa

na makabalik sa kanyang pinagmulan?

Siguro nama’y maaawa sa akin

si Aphrodite kung hihingi ako ng tulong sa kanya

na makabalik sa aking tahanan

at muling mabuo ang durog na puso.

Ipapangako ko sa kanya na kakalimutan ko

ang pumukpok nito.

Ang Pag-eskuyla ug Ang Ugma

2009-11-13T13:52:00.004+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Hulyo 26, 2006]

Nagsugod na ang klase

Miabli na ang bentana

Miabli sab ang mga pultahan

Sa utok ug sa pitaka

Misulod na sa tunghaan ang mga estudyante.

Sa dili pa kining tanan...

Mopalit na ang mga ginikanan og notbok, papel ug uban pa

Apil sab ang bag, uniporme ug sapatos

Apan ang problema,

Unsay ipalit?

Kuwarta.

Apan sa og kuwarta?

Suweldo sa ilang mga ginikanan.

Apan kuwang ra kuno.

Busa, gusto nilang papun-an ng ilang mga suweldo.

Suliranan na sab kini sa mga ginikanan

Kay makahugot na sab kini sa ilang bakos

Apan kinhanglan kini nilang ipusta.

Kay ang ugma sa ilang anak seguradong kadaogan.

Bahala nag magutman,

Pabugtaw sa kapalaran.

Kalibotan sa Pantasya

2009-11-13T13:50:00.002+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Disyembre 6, 2006]

Gikahinamang maadto
Sa mga batang agresibo

Tana kuyog kanako

Gusto mo bang mahimong si Snow White sa Snow White ug Pito ka Dwende?
Gusto mo bang madungog ang Christmas Carol ni Mickey?
Gidamgo mo bang mahimo kang sikat nga mouse detective?
Nindot ba ang kinabuhi ni Ariel sa The Little Mermaid?
Gusto mo bang mahimong usa sa Usa ka Gatos ug Usa ka Dalmatians?
O gikahinaman mo bang mahimong si Alice sa Wonderland?
Kinsay gusto nimo: ang prince o ang pauper?
Kanus-a kaha ka mahimong si Sleeping Beauty?
Kinsay mas gwapa ninyo, ikaw o si Cinderella?

mahimo ba kaha kang si Pinocchio kon mamakak ka?
Maunsa kaha si Peter Pan kung mokuyog niya si Bambi sa lugar ni Dumbo?
Ug, unsa kaha kung igsoon mo ni Winnie the Pooh?

Kinabuhi sa pantasya
Lahi ning kalibotana
Minugna lamang sa alamag
Gikulit sab sa alampat

Busa walay katinuoran
Apan leksiyon atong matagamtam
Sa kinabuhi mapahimuslan
Mahimo kitang bulahan.

Way Papa nga Babaye

2009-11-13T13:48:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Oktubre 29, 2009]

Sa among klasroom nga mas daghan ang babaye-- nga sagad mahitabo sa usa ka pilot section-- kon dunay mag-away, mopaka dayon ang ilang mga baba ug alingugngog kaayo sa dunggan ang kasaba. Usahay god, aron malayo sa kasaba, adto nalang mis akong barkada mag-estambahay sa library.

Amo dayong estroyahan kon nganong kon dunay mag-away, labi nag mga babaye, mag-ratatat man dayon ang ilang mga baba: magyawyaw dayon kay mao ni…mao na.

Dihay kausa, nasultian nako ang suod kong mga higala nga may nabasahan kong artikulo nga sinuwat ni V. Brigoli Armamento nga gipatik sa Bisaya niadtong Hunyo 18,2008 nga giulohan og “Papa nga Babaye”. Gisultian ko sila nga kining artikuloha supak sa among relihiyon-- Romano Katoliko.

Paghuman kog sulti nila sa unod sa artikulo, nangutana sila (nga mao sang pangutana human ko mabasa tong artikuloha) Tinuod to siya?

Bawlang, mubo kong tubag.

Paglabay sa usa ka buwan, niadtong Hulyo 16, giduol ko ni Sr. Melyn (Melyn Albano ang tinuod niya nga nga’n pero Sr. Melyn among naandan kay magmadre kuno siya og labihan siya ka liwat ni Maria Clara) ug gihatag niya nako ang isyu sa “Bag-ong Lungsuranon” ug gitudlo niya ang kolum nga “Suknaan” nga sinuwat ni G. Socrates C. Fernandez. Gisultian ko niya nga kining artikuloha makatubag sa among pangutana bahin sa artikulong “Papa nga Babaye” nga nakapasamok sa among utok.

Ang mantalaan nga gihatag ni Sr. Melyn nako mao ang gula sa tuig XX sa “Bag-ong. Lungsuranon: Ang Opisyal nga Mantalaan sa Artsidyosesis sa Sugbo” niadtong Hulyo 13, 2008. Sa kolum nga”Suknaan” gipanghimakak nga dunay babaye nga Papa.

Gisulti didto nga walay Papa Joan kun John Anglicus kun John XX nga milingkod sa lingkoranan sa Santo Papa sa Roma niadtong tuig 855AD hangtod tuig 1100 AD.

Kini kunong estoryaha minugna sa duha ka Dominikano silas John de Mailly ug Stephen Borbon -- ug dili si Martin Luther kay dili lang siya ang gusting mobutag lama sa atong tinuohan, nga matod pas artikulong atong nabasa-- nga miingon nga mipahiluna daw ang maong babaye, si Joan, niadtong 1100AD. Matod usab sa estorya sa Papal Chambelain nga si Martin sa Tropang nagmando adtong bahana sa tuig 855AD.

Duna say nag-ingon nga kining tahoa nagsugod sa Patriarka sa Constantinopla, pangulo sa mga Orthodox, gikan sa sulat ni Papa Leo IX ngadto sa Cerularius. Laing taho nag-ingon nga gibuhat ning estoryaha aron pagbugal-bugal ni Teodora ug sa iyang duha ka anak nga babaye sa ikanapulo ka gatosan ka tuig human mosaka sa langit si Cristo.

Sa panahon ni Papa Pio II, tuig 1458-1464 AD, ang pinasa-pasa nga estorya bahin sa babaye nga papa gisalikway kay way sukaranan sa kasaysayan sa simbahan sa Romano Katoliko.

Ang tuig 855, si Papa Leo IV namatay ug gisundan dayon ni Papa Benedicto II gikan sa tuig 855 hangtod 858 ug way haw-ang ang duha ka papa sa tuig 1100 AD sab, dili si John Anglicus ang nagmando isip papa apan si Papa Pascual II, gikan sa 1099 hangtod sa 1118 AD.

Gipabasa ko sa lain kong barkada ang artikulo. Dayon, natapos ang among kalibog ug nagkasabot mi nga kadtong estoryaha, “Papa nga Babaye,” usa ka bakak nga sama sa Da Vinci Code, ubp. Nakaseguro mi nga kining estoryaha gihimo aron pagmantsa sa among tinuohan aron madasig ang mga mabawng pagtuong mga Katoliko sa pagbalhin sa laing tinuohan. Among nahibaw-an nga ang tanang bakak kun pasangil batok sa among tinuohan di gyod makapatumba sa dakong krus nga among gikuptan kon adunay mga tawong nakahibalo ug mopatim-aw niining mga estoryaha.

Sama sa among klasmeyt nga magyawyaw dayon kon mag-away ug ipamasinggan dayon ang mga estoryang nadungog, tinuod man o bakak, sa kontra aron tuohan sa uban namong apil-apilong mga kasaring, ang ubang tinuohan maghimo dayog mga estorya aron makadanig sumusunod gikan sa among tinuohan. Dili gyod maayo nga magbutang-butang tag estorya sa laing tawo kun grupo aron makakuhag suporta kay sa kataposan, kita ra pod ang mag-antos.

Ang relihiyon natong gisakopan mao ang magda nato sa atong langit, mao ning mga pulonga ang atong gituohan. Bisan unsang relihiyona ka nasakop, kon nagpakabuhi ka lang sa kalibotan sumala sa balaod sa tawo ug sa imong Diyos, nan, masalbar ka gikan sa nagdilaab nga kayo sa impiyerno.

Maong nakangutana ko ning mga pangutanaha: una, ngano dunay mga tao nga mosulting bakak para makapadanig suporta? Ikaduha, nganong mamasangil man ang ubang relihiyon sa laing relihiyon og mga estoryang makahugaw sa ilang relihiyon? Ikatulo, sa ubang relihiyon nga gustong daghag sumusunod, nganong kinahanglan man manglabay og basura sa laing relihiyon?

Ligid sa Kinabuhi

2009-11-10T17:16:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Septiyembre 24, 2007]

Ayaw kahibulong
Kon nganong nag-antos kas kakabos
(o sama kas hapin sa burger, gilabay
sa basurahan)
kay di gyod malalis
nga ingon ana gyod ang kinabuhi
pait
kapoy
madula-dulaon
makalagot!

Ayaw kahibulong
Kon kalit lang mawala ang bahandi mo
(o sama kas sigarilyong naupos, gilabay
sa basurahan)
kay di gyod malalis
nga ingon ana gyod ang kinabuhi
aslom
kapoy
madula-dulaon
makalagot!!

Ayaw sab kahibulong
Kon kalit lang motuyok pagbalik ang ligid
Mosaka ikaw pagbalik
(o sama kas basura nga pamuniton aron ibaligya)
kay ingon ana ang kinabuhi
motuyok
motuyok
ug motuyok…
madula-dulaon
makalagot!!!

Rosas

2009-11-10T17:13:00.002+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Marso 5, 2008]

Sama sa

usa

ka rosas,

usa

ka maanindot nga bulak

   Puting rosas, sama sa langgam nga pati
   Humot nga rosas, sama sa imong pahumot
   Preskong rosas, sama sa tawong bag-ong kaligo

Sama ka sa rosas,

usa

ka mahal nga bulak

   Ang imong gugma alang sa imong hinigugma, lami
   Ang imong gugma alang sa imong hinigugma, mahal
   Ang imong gugma alang sa imong hinigugma, humot

Sama ka gayod sa rosas,

usa

ka tunukong bulak

   Kay bisan ang imong punuan tunokon
   Apan ang imong bulak lahi

Usa

ka lahing bulak,

usa

ka maanindot nga bulak.

Oo, usa ikaw ka rosas.

Pagpintal sa Hangin

2009-11-10T16:59:00.003+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Marso 18, 2009]

Sama ra sa pagkuha nimo sa tinta
Gikan sa kabinet ilawom sa lamesita,
Ug nakita nimo ang kaitom niini—
Sama sa duga sa nukos, sa ata
Nga aron unta ipanindot pa
Sa pintor alang sa iyang hinigugma.
Apan mitulo lag kalit ang tinta gikan sa brutsa
Ug mikampat sa gigambalayng obra—

Nahugaw ug nakampat ang papel
Nga gibutangan sa gidibuhong rosas
Miitom ang obra nga sama
Sa pagdag-om sa kalangitan tungod sa
Umaabot nga ulan—

Wala nay bili pa ang imong luha,
Wala nay bili pa ang imong paghilak,
Wala nay bili pa ang imong gigambalayng obra.

Agape

2009-11-10T16:50:00.005+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Abril 22, 2009]

“Apan sultihan ko kamo, higugmaa ang inyong mga kaaway ug iampo kadtong nanglutos kaninyo.” – Mt. 5:44

Gasunod-sunod ang kumo ang taason, pution nga otso anyos nga bata nga gisawo sab sa itomon, daoton nga kapareho niyag edad. Mibawos sab kini: dili gustong magpalupig sa iyang kaaway.

Gilibotan sila sa ilang mga kasaring.

“Hala!”

“Wan-a!”

“Patay!”

“Ma’m, o! Gasukmagay,” sumbong sa

usa

ka bata dihang miabot ang nag-antiyohos, kuloton-

og-buhok ug giuban nga babaye.

“Crawford… Klyde… yu stap dat! Staappp!!!” Giduol niya ang duha nga mihunong lang sab dayon.

“Wat hapen? Wats da prablem wid da to ab yu?” Bisan gainingles, tataw nga Bisaya ang gatabi.

“Ma’m, gikuha ni Klyde ang lapis ni Crawford.” Mitubag ang

usa

sa mga batang milibot sa duha.

“Dayon, Ma’m, gisukmag ni Crawford,” sumpay sa tupad sa unang misumbong.

“Yu spik Ingles!!!”

“Ma’m, Klyde get pensil Crawford.”

“And… Ma’m, Crawford,” miaksiyog kumo ang bata, “dat… do dat Ma’m.”

“Da to ab yu, yu kam to pront… ebriwan, sit dawn.”

Nagdali-dalig lingkod ang mga bata. Namalhin ang duha sa atubangan. Mipaluyo ang babayeng may singsing-sa-tudlo kanila dihang miabot sila sa atubangan.

“Yu, Klyde, sey sori.”

Wa motingog ang hubag-na-og-matang bata.

“Klyde!”

“Sori,” pinugos nga tubag ang migawas sa iyang baba.

“Is dat ol?” nasuko na ang babaye.

Mitando ang bata.

“Wat kan yu sey, Crawford?”

“Kawatan! Kawatan!” muro ang dagway sa gipangutana.

Mihanag sukmag ang gisungog.

“Yu stapp!!!” Miabanteg

usa

ka lakang ang babaye, karon naa na sa tunga sa duha ka batang sip-onon.

“Ok, tel yur peyrents to kam tomoro.” Miaksiyog palingkod ang babaye sa duha ka bata nga nagkadungag ingon: ‘Ma’m…’ nga gisapawan dayon niyag, “Sit!.. no mor toking-toking.”

Nangatawa ang mga batang nanagsud-ong sa tulo.

II.

MISUGAT sa mga mata sa

usa

ka bata ang nagdilaab nga kayo. Midagan kini padu’ng sa ilang balay.

Maoy iyang nakit-an, pag-abot niya, ang ilang balay nga napuno sa kayo. Dili na siya makasulod. Nangurog siya: asa si Mama? si dodong? ug… si Awee?

Gilibot niyag tan-aw ang mga tawong nagdasok aron mosaksi sa esena.

Midagan siya aron pangitaon sila.

Nagkadako ang kayo: daw ungo nga wa pa niya makasugat sa tibuok niyang kinabuhi. Tulo ka balay nga tupad sa ilaha, naapil na sa kayo.

Wala siya makabantay sa pag-abot sa bombero. Wala siya makabantay sa pag-abot sa mga tawong nagdag kamera ug mikropono. Ang iyang nabantayan mao ang

usa

ka babaye.

“Mama!” siyagit niya samtang gadagan padung sa babayeng ga-daster, tambok ug gadag masuso.

“Dodong—!” tubag sa babaye apan naputol kay dali siyang misumpay: “si Awee?”

Milingo-lingo ang babaye. Way pagduha-duha siyang mibiya sa babaye. Midagan na sab siya.

Ang iyang duha ka kalimutaw nagsuroy-suroy sa pamasin nga makit-an ang iyang gipangita.

Nakaginhawa siya dihang nakit-an niya ang

usa

ka irong may puting balhibo, “Awee!”

Luya kining mitan-aw niya; namaghot nga way tingog.

Iyang gitan-aw ang duha ka gagmayng iring nga gitangag sa iro gikan sa nagkayong balay. Nakit-an niya ang inahan sa mga iring nga nagtangag sab sa

usa

niya ka anak.

“Shammy!” nadungog niya ang siyagit sa

usa

ka babaye nga nagdagan padung sa mga iring. Gitan-aw ini ang iro ug miingon, “Salamat.”

III.

NAGHAPUHAP ang

usa

ka bata sa puting iro. Naglingkod sila sa

usa

ka sofa. Tulo ka kamera ang nagtutok nila. Adunay babaye nga miatubang nila ug miingon, “Unsay nga’n nimo, ‘ta?”

“Crawford Clarion, Ma’m.” Padayon gihapon siya sa paghapuhap sa iro nga wala mahadlok sa daghang suga ug kamera.

“Mga higala, ang iro ni Crawford ang nagsalbar sa kinabuhi sa upat ka iring, inahan ug tulo niya ka anak, sa sunog nga miigo gahapon sa Ocaña, Carcar,” milingi niya ang babaye,

“Mahimo bang ipaila-ila nimo ang atong hero.”

“Siya si Awee, Ma’m,” mubong tubag sa batang nagkurog-na-ang-tuhod.

“Si Awee ang atong dili ordinaryo ug pinakabag-ong hero. Abi natog dili mahimo sa

usa

ka iro ang pagluwas sa iyang kaaway apan nasayop kita. Kining hitaboa ang pamatuod ini. Mga higala, angay natong tamdan ang gibuhat ni Awee…”

Aduna pay gipangsulti ang babaye apan wala na maklaro sa bata kay gitilapan siya sa iro.

(KATAPOSAN)

panaw sa tanga

2009-10-22T15:45:00.002+08:00

Ako ning first major nga cameraman akong role except for the fact that ako pod ang director, writer, ug editor.

Sa Iyang Yutang Natawhan

2009-04-24T13:56:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Oktubre 8, 2008]

SA ikaduhang adlaw sa buwan sa Mayo sa tuig 1992, natawo sa Jesus M. Paraz Memorial Hospital sa lungsod sa Carcar sa Habagatang Sugbo ang usa ka maanindot nga puyang lalaki. Oo, kanhing lungsod sa Carcar… dakbayan na sa Carcar paglabay sa napulog-unom ka tuig.

Ang lungsod nga natawhan sa puya 40 kilometros ang gilay-on gikan sa kinapusoran sa giilang Queen City of the South, ang Cebu City. Gilangkoban kini sa kinse ka balangay: Pob. I, Pob. II, Pob. III, Perrelos, Tuyom, Valladolid, Liburon, Can-asujan, Valencia, Calidngan, Buenavista, Guadalupe, Bolinawan, Ocaña, ug Napo; ug kasamtangang nagpuyo ang batan-ong lalaki (ang kanhing puyang lalaki) sa Pob. III.

Sa ganghaan sa Carcar, gikan sa Siyudad sa Sugbo, mosugat sa panan-aw sa isigkatawong moagi dinhi, mobisita, ug mouli sa ilang panimalay ang nanaglinyang mga kahoyng akasya nga sakop sa balangay sa Perrelos.

Ang mga turistang gustong mosaksi sa kaanindot sa Theotokos Shrine nga nahimutang sa Perrelos Hill puyde kaayong mobisita sa bungtod ni Mama Mary kansang ngalang Theotokos nangahulogang ‘Inahan sa Ginoo’.

Nahimutang sab sa dakbayan ang ikaduha sa labing lawom sa tibuok kalibotan ug nag-unang dam sa tibuok Southeast Asia. Kini ang Can-asujan Hardfill Dam kun Can-asujan Small Reservoir Irrigation Project (SRIP) nga usa sa mga lugar nga ikapasigarbo sa mga Carcaranon.

Nahimutang sab ning lungsora ang Archdiocesan Shrine of St. Catherine of Alexandria nga bag-o lang nahimong shrine sa Sugbo. Natukod kini niadto pang panahon sa Katsila apan nagpabiling nindot ug limpiyo ang tibuok simbahan.

Ang mga turistang gustong moduaw sa yutang natawhan sa lalaking natawo sa unang Sabado sa Mayo, 1992, di angay maproblema kon walay dalang pagkaon kay kon kini ang estoryahan, bida sab niini ang Carcar! Di ba may panultihon man nga makuha mo ang tawo pinaagi sa iyang tiyan? Nan, makabalik gyod siya ning paraisoha!

Bida diri sa Carcar ang letson ug chicharon nga maayo kaayong isud-an labi nag puso ang ipares. Kon snacks ang problema, daghan ang Carcar ana: anaay ampaw, bukarilyo, ug gorgoryas nga mga specialty sa mga Carcaranon.

Ang mga pagkaon nga mapalit dinhi sa Carcar, sa Gaisano Carcar man o sa Carcar Public Market, maayong bawonon sa pagkaligo sa Mainit-Mabugnaw Spring and Nature Park nga nasakop sa balangay sa Guadalupe. Ang kanindot sa lugar makita tungod sa nahimutangan niini, sa ubos sa usa ka bukid nga may mga langob usab nga puydeng bisitahon nga gipuy-an sa mga kuwaknit.

Ang yutang natawhan sa batan-on usa ka dalagang bag-o lang nabaniog ang ngalan tungod sa iyang pagkadakbayan apan dugay nang popular sa mga Suboanon tungod sa kaanindot sa lugar ug sa kamaayo sa mga tawong nanimuyo niini.

Ang mga anak nga gikan sa may-ikagasto-nga-pamilya magpili sa pribadong mga eskuylahan sama sa Carcar Academy, Mother Mary’s Children School, Cebu Sacred Heart College nga bag-ohay lang natukod sa Valladolid, Mt. Elijah Christian School sa Ocaña, Carcar Christian School sa Pob. II, ug St. Catherine’s College nga gieskuylahan ron sa batan-on. Anaa say mga publikong eskuylahan sa elementarya ug hayskol ning dakbayana ug usa na niini ang Uplang Elementary School nga gieskuylahan niya niadtong elementarya pa siya. Sa batch 2004-2005, siya ang nangulo sa iyang batch.

Tatak usab sa Carcar ang iyang pagka Espanyol. Sa tinud-anay, makita sab sa Carcar ang daghang balay nga gipanukod sa panahon pa sa mga Katsila. Usa na niini ang Balay nga Tisa nga makita sa Dalan Sta. Catalina, Pob. II. Napakita na kini sa Rated K sa ABS-CBN ug mapasigarbohon ang mga taga Valencia nga na-preserve pa nila ang mga kahoyng inodoro, mga imahen ni Jesus ug ang tibuok balay. Bisan sa kadaan niini, makita gihapon ang talagsaong kaanyag sa balay.

Ang inahan sa batan-on mao si Virginia A. Bonsocan, usa ka single mother, nga maoy nangunay pagpadako sa batan-on ug kauban niya ang iyang inahan nga si Esperanza V. Aldaya ug ang iyang igsoon nga si Emigdio V. Aldaya, ang naggasto niya karon sa pagpaeskuyla sa St. Catherine’s College.

Ang umaabot nga senior student gikan sa sabakan sa iyang inahan ug ang iyang gidak-ang lugar, ang siyudad sa Carcar, gikan sa ngalan sa tanom nga kabkaban nga usa sa mga major props sa Kabkaban Festival, matag Nobiyembre 24-25, halad sa patron nga si Sta. Catalina de Alexandria.

Mapasigarbohon ang batan-ong nagdako sa Dakbayan sa Carcar kay dinhi siya magtubo, sa lugar nga ikapasigarbo sa ubang tawo. Ang batan-on gibunyagan sa ngalang Romeo Nicolas Bonsocan.

Nganong Halinon ang Bisaya?

2009-04-24T13:44:00.001+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Agosto 20, 2008]

“Asa man ko mangita sa akong asaynment, uy?” mao kini ang pangutanang naghari sa akong galamhan adtong diha pa ko sa unang tuig sa hayskol ug gipaasaynment mi sa CLP (Christian Laying Program) bahin sa usa ka santa, bahin kang Blessed Teresa. Naglibog kog asa gyod mangita sa akong asaynment nga wa man miy encyclopedia o kompyuter ba kaha. Wa na koy laing nahunahunaan kondi mangayog kuwatra ug moadto sa internet café aron mag-research bahin ni Blessed Teresa. Nahuman na kog ilis ug padulong na ko molakaw apan sa wa damhang higayon, nakita nako ang gipayl nga magasin, ang Bisaya, sa akong estante.

Sakto! Ang Bisaya maoy tubag! Imbes nga molakaw, gihabwa na lang nako ang Bisaya sa pamasin nga may artikulo kong makit-an bahin ni Blessed Teresa. Giutingkay nako ang daghang Bisaya hangtod nga nakit-an nako ang isyu niadtong Disyembre 17, 2003 nga ang hapin, si Bea pa gyod ug si John Lloyd! Giukab nako, gipakli-pakli hangtod nga miabot ko sa ikanapulog walong pahina, ug nabasa nako ang artikulong sinulat ni Eleazar T. Acampado nga nag-ulohan og “Kinsa si Blessed Teresa?”

Hala, puwerteng saktoha! Kini ang akong gipangita, ang kinabuhi ni Blessed Teresa, ang buhing santa. Nakaingon ko sa hilom, “Karon, naa na koy asaynment, salamat kanimo, Bisaya!”

Tungod niadtong hitaboa, nakaingon ko sa akong kaugalingon nga di ko maalkanse sa P10.00 (karon P25.00) nga Bisaya kay di lang diay sugilanon, artikulo, balak, gumalaysay, ug gitikgitik ang ikahatag sa Bisaya apan puyde sab diay himoong research material nga magamit sa mga estudyante.

Ang Bisaya usa ka mapuslanong magasin kay para sa tanang edad: sa bata, ang gitikgitik nga gikabuangan ni bisan kinsa; sa estudyante, ang impormasyon nga makuha sa pagbasag artikulog gumalaysay; sa propesyonal, ang nagkalainlaing ideya bahin sa kinabuhi nga mabasa sa mga sugilanon ug balak. Ang tanang impormasyon nga makuha sa pagbasag magasin sama sa Bisaya makatabang sa pagtubo sa usa ka indibidwal ngadto sa usa ka manggialamong linalang.

Di kay kadto lang ang nahibaw-an kong bili sa Bisaya apan ania pay usa, nakahinumdom ko sa akong higala nga namugos gyod siyang pangayoon ang piktyur sa idolo niyang si Kim ug si Gerald. Niini, nakaamgo kong bililhon gyod diay ang Bisaya kay puyde man sab nga pangguntingon ang mga piktyur sa inilang mga personalidad ug iapil sa koleksiyon. Kon gamiton lang ang pagka brayt sa usa ka tawo, dako gyong matigom. Ang paggunting sa mga retrato sa Bisaya usa ka creative nga paagi sa paggamit sa kaalam kay kini, P25.00 ra ang puhunan, makabasa pa kag latest scoop sa artista ug makagunting pa sa ilang piktyur kaysa kon magpa-print, gamay ra ang P60.00 nga magasto.

Atong nabantayan nga kaniadto, itom, puti ug pula lang ang mga kolor sa Bisaya, apan karon, ang tanan nang kolor sa bangaw! Kini nagpasabot nga ang Bisaya wa magpaulahi sa uso. Kon kaniadto pul-an ta usahayng magbasa sa itom ug puting artikulo, apan sa karon, haskan nang nindota labi na kon pakapinan pag retrato nga makapaagni sa mga magbabasa.

Nakahinumdom sad ko sa usa nako ka maestro, si Sir Lyod Alenton, nagpaasaynment namo bahin sa mga kandidato nga mingdagan sa eleksiyon. Gipalista man nuon sa akong Social Studies teacher ang tanang mikandidato. Segurado ko, nabasahan ko kadto, nabasahan gyod nako ang nanagan pagka senador. Hala, gamit sab diay ang bahin sa “Mga tinagsip nga Nasodnong Balita.” Niining parteha sa Bisaya, way si bisan kinsang bumabasa sa Bisaya nga maulahi sa balita. Nan, puntos na sab kini sa kabililhon sa gimahal tang Bisaya!

Ang nobela, ang nindot nga mga nobela nga sinulat sa inilang mga magsusulat, maoy usa sa mga gisundan sa suking mga magbabasa sa Bisaya. Pagkadaghang impormasyon ang makuha sa “Ang Ugma Walay Pag-abot” ni Magsusulat Gremer Chan Reyes. Ug usa sa lahing estilo sa pagsulat og nobela mamatikdan sa nobela ni Magsusulat Tem. Mangila Adlawan, ang gikagubtang “Ang Kabaho, Unya, Ang Kahumot sa Pulbos.” Nan, sobra nas P25.00 ang maani tang kahibalo sa pagpalit, unya, pagbasa sa Bisaya.

Makaingon tang grabe na gyod ang Bisrock kay haskang daghanang banda nga mingsubol ug daghan pang umaabot ang mabasa ta sa “Bisrocker’s Hub” ni Magsusulat Uriel Cruz Vallecera ug sa panagsang pagsal-ot ni Nemesio B. Sinangote.

Daghanag bili sa Bisaya, uy! Pun-an pas “Health Notes” ni Prof. Copelio diin mahibawo tang mogamit sa herbal nga mga tanom nga makita ta sa atong tugkaran. Nan, mahimo pa tang makasalbar og kinabuhi!

Kon pul-an tang mobasa sa mga sugilanong prosa, kapailin-ilinan nato ang mga sugilanon ug nobelang komiks nga sinulat sa maayong mga magsusulat ug gidibuho sa daw way kakapoyng mga dibuhista.

Kinsa bang tin-edyera ang di mohunong ug manamin sa “Mirror of Fortune” ni Madam Gertrudes Lee? Ug kon ganahan tang isabwag ang atoang opinyon—mabasa ta kini sa “Super React.” Bahin sab sa mga giyang astrolohikal, numerolohiya ug punsoy, naa ang “Matarawanika” nga puydeng konsultahan.

Apan di kay kini lang ang gidalit sa Bisaya, naa pay daghan nga pulos makalingaw ug matulun-anon. Naa ang lainlaing kaagi sa kinabuhi sa “Teenage Confession” ni Gining Ma. Vera Flores ug sa “Sayri Ako, Tito Itsoy”. Naa pay “Pulongbay” nga kanunayng nagbaid sa atong bokabularyo sa Binisaya. Ug sa mas lawom pang mga gumaran ug kahibalo, naa ang “Saladbowl” ni Madam Amelia Bojo, “Unsay Arang Mahimo” ni Atty. Jun Cañizares ug ang “Balaod ug Kamatuoran” ni Atty. Ver Quimco.

Ang ubang mga dalit sa Bisaya molabay ra, sama sa sugilanon, nobela, ug balak, apan bisan sa unsa pang tuig, ang gibug-aton sa mga sinulat magpabilin. Lumalabay lang ang mga sinulat apan mohunong ug mopilit gyod sa atong utok ang mga ideya sa mga sinulat nga maoy birtud ug dakong bili sa pinangga tang Bisaya.

Karon, kinsay mokontra kon ingnon tang ang Bisaya ang nag-unang sinemanang magasin nga Binisaya tungod sa kanindot ug kabililhon ning magasina? Nan, di gyod kadudahan nganong halinon ang Bisaya.

Ang Tinuod nga Higala

2009-04-24T13:42:00.005+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Oktubre 1, 2008]

MGA kawhaan ka dupa ang gilay-on sa eskuylahang Academia de Santa Maria gikan sa kalsada nga paingon sa siyudad. Sama sa bantogang Hogwarts sa Harry Potter ang disenyo niini apan ang luyo sa eskuylahan makapakuyaw sa mga ginikanan nga paeskuylahon ang ilang mga anak dinhi tungod sa giladmon sa kimba nga matod pas ubang nakakita, mas habog pa sa gitas-on sa lubi. Tungod seguro sa kahadlok nga walay estudyante nga magpaenrol, gipakoral sa tag-iya ang luyo sa bilding aron way estudyante nga mahulog sa pangpang.

Tungod kay luwas na man ang mga estudyante, miabot sa kawhaag duha ang klasrom sa hayskol. Sulod sa usa ning mga klasroma, nag-eksamin ang magtutudlo nga mas nailhan sa ngalang Ms. English kaysa tinuod niyang ngalan nga Ms. Julianne Dionisio kay lagi mao na may naandan sa mga estudyante— ang pagtawag sa maestrog maestra nila depende sa subject nga gidala.

Kining paghatag niyag eksamin iya na ning gisulti gahapon (kay mao na may iyang naandan) aron makaandam ang mga bata sa eksaminasyon: sa pagtuon pinaagi sa pagbasa ug pagpangutana sa ilang mga klasmeyt mahitungod sa na-discuss na niya. Ug tungod kay kap-atan ka pahina sa libro ang na-discuss ug napulog unom ka pahina ang ilang nakopya nga notes, ug kay lagi kapoy man sag-ulohon ang daghang butang nga kinahanglang sag-ulohon kay mag-eksam man sab sila kang Ma’m Math, Mr. Science, ug G. Filipino, nakahunahunag paagi ang usa ka grupo sa mga estudyante nga manikas— magpangutan-anay sa tubag kay si Ms. English sayon ra kaayong lipaton kay magsige lag tutok sa notbok nga iyang gidala nga patarong-tarong pa kaayog basa apan luyo sa notbok, nagkiriw-kiriw ang kumagko sa kuwarentay siyete anyos nga maestra sa pagteks sa iyang batan-on, maskulado ug guwapo kunong uyab.

Haskang katawaa na man sa mga estudyante adtong nahibaw-an nila ang mahitungod kang Ms. English kay wala sila magdahom nga naa pa diay kaigat ang babaye nianang edara. Kon wala pa lang sakiti sa tiyan si Mark niadtong panahona, dili gyod nila masakpan nga wala diay magbasa ang ilang maestra. Unsaon man god nga wala man kaagwanta si Mark maong iyang giduol si Ms. English aron unta mananghid nga mag-CR apan lain man nuon ang iyang nahibaw-an. Mas puwa pa god kuno sa puwa ang nawong ni Ms. English dihang nasakpan kini sa iyang gibuhat. Monas ginhawag pugong-pugong ni Mark nga di makakatawa pero di man gyod madala, nakaigit siya dihang iyang nakita ang iyang maestra nga gakiriw-kiriw ang kumagko sa pagtulpok sa keypad sa 5110 nga selpon.

Nakaingon sab ang mga estudyante nga kapoy itagsa-tagsag tuon sa taas kaayong tun-anan nga dili man magtan-aw ang gaeksamin maong mas maayong bahinon lang nila ang tun-anan: una hangtod sa ikanapulong pahina, Albert; ikanapulog usa hangtod ikakawhaan, Lito; ikakawhaag usa hangtod sa ikakatloan, Dina; ikakatloag usa hangtod sa ikakap-atan, John; una hangtod ikawalong pahina sa notbok, Vannie; ug sa ikasiyam hangtod sa ikanapulog unom nga pahina sa notbok, Mark.

Kon mag-eksamin na kuno, pangutan-on na nila kon kinsa ang nagtuon nianang dapita ug ipasa sa tupad ang tubag. Isuwat lang kuno nila sa gamayng papel ang tubag ug ipasa-pasa samtang kamulong teks ang maestra.

Ug sa pag-eksam na, haskang hiloma sa mga estudyante nga ang tingog sa maya nga mibatog sa punoan sa akasya atubangan sa ilang klasrom madungog god. Apan luyo sa kahilom mao ang kalihokan sa ilang mga kamot nga nangapkap sa tubag gikan sa gatuon.

Sulod sa usa ka oras, nahuman ang 100 items nga eksamin ni Ms. English. Gitak-op dayon sa maestra ang iyang notbok ug gihunong ang pagteks sa iyang uyab, ug gipa-pass dayon niya ang papel sa mga estudyante. Pagdawat sa trese ka ½ lengthwise nga papel, migawas dayon si Ms. English nga blooming kaayo ang nawong ug all-the-way ang ngisi.

LUNES. Unang miabot sa klasrom sa I-St. Rosalia si Albert nga serado gyod ang tanang botones sa polo nga gamay na lang ang kuwang, matuok na sa kahugot. Dili sama sa kadaghanang lalaki ning eskuylahana, si Albert usa ka karaang Pilipino nga angay maoy sundon sa kadaghanan imbes nga kataw-an. Hilom siyang nagbarog kilid sa pultahan nga bisan sayo pas buntag ug bag-o pang ga-toothbrush, baho nag gininhawa tungod kay bisan usa ka pulong, walay migawas sa iyang baba.

Pila ka minuto ang minglabay, miabot ang laing estudyante nga modernong Juan dela Cruz, si John. Bag-o sab nga estudyante si John ning eskuylahana kay didto siya sa St. Nicolas Academy nag-eskuyla sa elementarya maong makabungol sab ang iyang kahilom. Motingog lang siya kon dunay mangutana. Nakit-an siyang nagbarog nga walay timik maong giduol siya ni Lito ug gipangutana: “Unsay ngalan diay nimo, Bay?”

“Ako?” nakuratan si John, “Ako si John. Ikaw?”

“Lito.” Ug dinhi nagsugod ang pagkasuod nilang John ug Lito.

Sa laing esena apan sa samang lugar, nagkatawa silas Dina ug Vannie nga nagtan-aw sa managkaluhang Mart ug Mark. Wala say dili makakatawa sa duha: pareho ang ilang bag, sapatos, uniform, tupi, ug ang ilang nawong. Bisan parehas ang duha og hitsura apan kon susihon gyod pag-ayo, mas labaw kang makakatawa sa imong mahibaw-an. Si Mark ang lalaki gyod ug si Mart ang naglibog. Maong sa dihang nahibaw-an ni nilang Dina ug Vannie, nag-apir sila.

Pila ka adlaw ang minglabay, ang klase ni Ms. English, ang ilang teacher-in-charge ug maestra sa English, nga napulog tulo ang estudyante, nagkabahin-bahin: silang Mart, Dina ug Vannie ang suod nga managhigala; mao usab silas Lito ug John ug na-recruit sa ilang barkada si Albert nga nahanaw na ang pagka hilomon.

Wala gyod nila masuod ang unom ka klasmeyt kay may kaugalingon sab kining mga barkada.

MIDUOL si Mart nilang Dina ug Vannie kay may gusto siyang isulti sa duha nga puydeng moguba sa taas-taas nang tore sa panaghigalaay nilang tulo. Mahitungod kini sa eksamin nila kang Ms. English nga puwerteng lisora kay 50 items ang enumeration kun katunga sa tibuok eksam.

Mobuka na unta ang baba ni Mart nga lisod kaayong ablihan kay gikandadohan dihang mikalit og ingon si Albert kang Dina nga, “Sayonan kas test?”

Puwerte gyong lagota ni Mart kay nakahibawo na god sa tubag si Albert. Morag may bulkan nga kabuthonon sa dughan ni Mart ugaling lang, mahadlok siyang ma-office kay mahugaw kuno ang iyang giampingang record.

“Sayon ra,” tubag ni Dina nga gipakapinag makahuloganong ngisi. Paghumag tubag ni Dina, mipahiyom sab si Albert nga nakita niya si Mart nga puwerte gyong lagota ug milakaw dayon siya.

“Unsa man?” mitingog si Vannie nga galibog sa gustong isulti kang Mart nila.

Bisag galisod apan lagi kay higala man sila ug gusto niyang matarong ang iyang mga higala nga mingsubay sa sayop nga dalan, mitingog si Mart, “B-bahin ni sa test ganiha. K-kuan ta, ako tang isulti kang Ms. E-english ang i-inyong g-gibuhat.”

“Ha?!” nagkadungan ang duha.

“Kon mosulti ka, kalimti na mi. Sumbong-sumbong, mora sag walay nahimong daotan!” mipadayon si Vannie.

“Abi sag walay nakakita nimo sa imong kodigo? Sulti, kay mosulti man sab mi sa imong gibuhat!” panghadlok ni Dina.

“Apil man sab na sa akong ikompesal, ang akong kodigo. Ug gawas pa, kausa ra man to. Kamo, katulo na.”

NAGHILAK si Mart sa chapel sa eskuylahan nga nakig-estorya sa Ginoo. Gatulo-tulo na ang iyang mga luha apan wala gyod siya mahuman sa iyang pangadye. Kon kuwentahog unsa katas-a ang iyang giampo, baleg lima ka kilometro na: usa ka kilometro ini ang iyang sori ug ang nahabiling upat, mga pangutana kon unsa ba gyod ang angay niyang buhaton, kon motug-an ba o dili.

Misulod siya sa chapel dihang nahuman siyag paniudto, human na sag bagting ang bell nga timailhan nga magsugod na ang klase sa hapon.

Klaro kaayo sa iyang mga mata nga gikan siyang gahilak, puwa kaayo nga gipugos niya pagtabon-tabon sa iyang panyo aron dili makit-an sa iyang mga klasmeyt.

Niadtong hapona, bisag usa ka leksiyon, wa gyoy nasulod sa iyang utok. Maayo sab gani kay wala sila mag-eksamin kay kon nag-eksam pa, na, por da pirst taym, itlog gyod ang makuha ni Mart.

PAGKAUGMA na siya nangutana sa iyang mga klasmeyt kon motug-an ba gyod siya sa gibuhat sa iyang mga higala.

Gilista niya ang ming-ingon nga motug-an ug dili. Ang sulod sa iyang listahan mao ni: Motug-an: unom (Jade, Erika, Maria, Jeon, Lawrence ug Giem). Dili: upat (Albert, Lito, John, ug Mark). Ang duha niya ka klasmeyt wala niya pangutan-a kay kahibawo siyang galagot sila niya ug kahibawo na siya kon unsay tubag nila.

Base sa iyang listahan, kinahanglang itug-an niya ang gibuhat sa iyang mga higala apan ang iyang mga higala ug kaluha ming-ingon nga ‘dili’. Natimbang-timbang niya nga kon motug-an siya, puydeng mawala ang tanan niyang mga higala ug ang mas nakapait pa, madaot ang iyang giampingang record sa eskuylahan. Apan hugot ang iyang desisyon, kinahanglan niyang tumanon ang makaayo nila. Kon unsay sangpotanan ining iyang mga lakang, nagpabiling misteryo, parehas sa misteryo kon duna bay alien nga nagpuyo sa laing planeta nga kaliwat ni Kokey.

(KATAPOSAN)

Ang Tabanog ni Joseph

2009-04-24T13:41:00.003+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Mayo 21, 2008]

NAGNGISI si Joseph nga nagtan-aw sa nagkalainlaing kolor sa banderitas nga gihigot sa mga sanga sa kahoy. Nakahinumdom siya sa iyang tabanog nga hinimo sa iyang Mama Teresa. Daghan sab kadtog kolor, apan dili lamang kini tulin molupad.

Hugot siyang gigunitan sa mga kamot sa iyang inahan— mga kamot nga nahimong kadugtongan sa tanod nga nagsumpay kanilang duha— mga kamot nga may talagsaong gahom. Apan wa siya masayod kon nganong nagtuyok-tuyok ra man ang iyang kalipay sa iyang Mama Teresa.

Sa iyang paglingi, nakita niya ang usa ka tigulang babaye nga may dalang daghang baligyang balloon. Karon pa siya makakita niini.

“Sige na, Mama… palit na balloon!” agni ni Joseph.

Mipungko si Teresa. “Wala na tay kuwarta, Dong. Mianhi lang ta aron moapil sa prosesyon karong hapona.”

Motulo na unta ang luha ni Joseph apan nabalda tungod sa pag-abot sa karo nga gibutangan sa patron sa Carcar nga si Sta. Catalina. “Kinsa nga’n anang tawhana, Mama? Guwapa lagi na siya!”

“Si Sta. Catalina na, Dong, ang patron dinhi sa lungsod,” hinay nga tubag sa iyang inahan.

“Santa Catalina? Guwapa siya, Mama, no? Guwapa!” sulti ni Joseph samtang ang mga mata gatutok gihapon sa karo.

Pagkataudtaod, wala na maglingi si Joseph sa karo apan sa baboy na nga nalingian niya kaganiha nga naghigda ibabaw sa lamesa ug gitutokan niya ang mansanas nga dinha sa baba niini.

Mibarog si Teresa gikan sa iyang pagpungko, naghawid pa gihapon kang Joseph.

“Mama, naay baboy sa lamesa ug wala maglihok, atong duolon na… sige na!”

“Mao nay gitawag og inasal, Dong… sud-an sa mga dato ug… wala tay kuwarta para ipalit anang inasala,” tubag ni Teresa samtang wala pa gihapon buhii ang kamot sa bata.

“Inasal! Baligya diay nang inasala, Mama? Tagpila?”

“Ambot!”

“Ma, naa koy kuwarta,” mikuot siya sa iyang bolsa ug gikuha ang dos pesos nga tinigom gikan sa gihatag sa iyang inahan, “Dia ra, Mama… dos!

“Misis, libre kanang inasal sa lamesa, dali mangaon ta,” agda sa usa ka babaye. “Uy, kanindot sa mata ining imong anak… kahamis sa kutis!”

“Buyag, Ma’m! Apan prosesyon lang ang among gianhi.”

“Tana, Misis. Dali na.”

“Bitaw, Ma. Tana na. Kaon ta!”

“Daghan kaayong salamat, Ma’m…”

Milingkod dayon si Joseph pag-abot nila sa kan-anan sulod sa balay sa tag-iya niadtong may inasal sa ilang nataran. Lipay kaayo siyang nagtan-aw sa sulod sa paper plate nga gisukad sa iyang inahan: usa ka takos nga humba, lima ka puso, balbakuwa ug pipila ka hiwa sa inasal.

“Humay, Mama, no? Humay! Lami!” maoy nasulti ni Joseph sa iyang inahan pag-abli sa puso.

“Hinaya imong tingog, Dong. Mauwaw ta,” hunghong ni Teresa sa iyang anak nga mihakop dayon sa pagkaon.

“Nganong di man ta palitan ni Papa og ingon ini kalami nga pagkaon, Ma? Sige lang lagi siyag inom. Unya ganiha, gisumbag sad ka niya.”

Apan wa siya tubaga sa iyang inahan. Wa na lang sab niya kini sukit-sukita kay sa iyang tan-aw, nagsige mag hingos-hingos.

MITIMBAKUWAS si Joseph sa iyang higdaanan. Nabati na usab niya ang gahob nga tingog sa iyang amahan. Midungaw siya sa bentana ug nanglugod sa mata. Maoy iyang natukmaan: tulo ka tawo, ang tuba, ang sumsoman.

“Teresa, ang baso! Pagdali, giuhaw na mi! Peste!” nabati niya ang bundak nga tingog gikan sa iyang amahan. Miuk-ok siya sa may bentana.

Nakita niya ang iyang Mama Teresa nga nagdali nga mitunol sa baso.

“Nganong dugay man ka? Diin ka?” Nakuratan si Joseph pagkadungog niini. Nasayod na siya unsay sunod nga mahitabo.

“Gikan pa kong nagkawos og tubig…”

“Sa sunod, unaha ang akong sugo, ha? Unya na lang nang uban… demonyeta!” Ug nahapiyong siya dihang may nabati siyang morag may mihagtik.

Nahadagan siya didto sa kosina. Nakita niya ang iyang Mama Teresa nga naghilak. Nakita niya nga nagdugo ang baba niini. “Naunsa diay ka, Ma? Hilak lagi ka, Ma?”

“Uy… wa ni, Dong Joseph, uy. Napakong lang ko ganiha. Mawa ra ni.”

“Ah, kakita mang ko ganiha, Ma.” Mihingos-hingos si Joseph. “Kon naay sugo si Papa, Ma, ako na lay dala, ha? Kamao na man ko.”

“Ako na lang, Dong. Na hala, kaligo na aron makaeskuyla ka pa.”

“Dili na lang usa ko ron moeskuyla, Ma.”

Gihikap sa iyang mama ang iyang agtang. Lamian kaayo siya basta modapat na ang palad sa iyang mama. Kini rang palara ang makalukmay niya. May sinultihan kining mga palara nga iyang kailiwan. Wa siya makasabot kon ngano. Gaan kining mga kamota. Makatulog siya niining kamota.

“Basta himoi kog otro tabanog, Ma, ha,” hangyo niya. “Ayaw ipakita ni Papa kay basin iya na sang gub-on.”

“O, lagi. Inig-abot nimo naa na kay tabanog.”

Human siya makakaligo, giilisan siya sa iyang Mama Teresa. “Lakaw na, Dong, kay basin mabiyaan kas imong mga kauban. Sa kosina lang agi kay basig makit-an kas imong Papa Dante.” Ug gipatikan siyak halok sa iyang Mama.

“Basta ang tabanog, Ma, ha?”

“O, lagi… ako lang ihigot dinha sa punoan sa lumboy sa nataran.”

NAGDALI siyang mipauli pagkahapon. Maoy dinha sa iyang hunahuna ang tabanog nga ginama sa iyang mama. Ang tulin nga tabanog. Ang tabanog nga makig-ambas sa lupad sa mga langgam. Ang gawasnon nga tabanog. Tabanog nga ginama sa iyang mama.

May tabanog tuod nga gihigot sa punoan sa lumboy. Apan wa kini maglupad. Walay hangin. Dinha kini sa yuta. Gihimoan gyod diay siyag tabanog sa iyang mama.

Nagpasalamat siya nga miligdas na sa nataran ang iyang Papa Dante uban sa duha niini ka kaubang palahubog. Daghan ang nangatumba nga botelya sa bino. Nangligid sila sa ilang sinuka. Kon wa pa kini mahubog, lagmit nga giguba na sad sa iyang papa ang tabanog.

Naglumpayat siya nga misulod sa ilang balay. Maoy natukmaan niya ang iyang Mama Teresa nga nagligdas usab sa hawanan. Nagkadugo ang nawong niini. Dinhay buak nga mga plato sa duol niini. Nabalbag sad ang bukton.

Gihikap ni Joseph ang kamot sa iyang Mama. Ang kamot nga maoy tigbuhat niyag tabanog. Ang kamot nga may sinultihan nga siya lamang ang makasabot. Apan bugnaw na ang kamot. Iya kining gipisil-pisil. “Ma! Naunsa man ka, Ma! Ato tong paluparon ang tabanog, Ma, ikay tugpo. Dali na, Ma, kay basig gub-on na sad tong Papa.”

Midagan siyag balik sa punoan sa lumboy. Gikuha niya ang tabanog. Iyang gipalupad. Minunot ang tabanog sa pagsulbong. Apan mobalik kini sa yuta nga buot motipon sa larag nga mga dahon sa lumboy.

Mipuli ang kangitngit. Milingkod siya sa yuta ug misandig sa kahoy nga nagpugong sa iyang paghilak.

(KATAPOSAN)

Manlangoy Kita Sa Kalipay!

2009-04-24T13:35:00.003+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Mayo 27, 2009]

(Apan Pagbantay Kay Mangalumos Unya!)

ANG sabot: mangaligog dagat sa Mahayahay kay birtdey ni April! Oo, ang ikalimang adlaw sa Abril mao ang pista ni San Vicente Ferrer, ang seksiyon nako pag-third year high school, ug ang adlawng natawhan sa akong higalang si April Rose Albuera. Sama sa miaging tuig, mangaligo na sad mig dagat: sa samang dagat ug sa samang adlaw ug buwan sa tuig, ang nakalahi lang kay nadungagan nag usa ka tuig ang pagtikaw-tikaw namo sa kalibotan.

Sa miaging tuig, ako, si Remrad, Sam, Angie Lee ug Bontia ang misanong sa imbitasyon. Ugaling lang kay may giapilang parade si Angie Lee rong tuiga ug naatol mag Dominggo ang birtdey parti, wala makaapil si Bontia kay sakristan man god siya sa ilang parokya.

Apan ang pagkahanaw sa duha ka higala napun-an og duha ka tawo: si Don E ug si Nanang, Nanang ni Remrad. Salamat intawon kay naa si Nanang, miuban sa among paglaag-laag sa Argao. Tungod ni Nanang, wala miy plete! Yehey! Gilibrehan gyod intawon mis plete ni Nanang! Padu’ng nagdto ug sa pagbalik! Swerteha lagi namo kay way pisong migawas among bolsa. (Daghan kaayong salamat, Nang!) Ug tungod ni Nanang, aduna na intawon mi dalang cake nga chocolate flavor alang sa nagsaulog sa iyang birtdey.

Ang cake ni Nanang, bisan wala pa namo matilawi, kahibawo na ming lami! Kay niadtong miaging pista sa Carcar, Nobiyembre 25, naghimo man gihapog cake si Nanang nga pwerteng lamia! Dili lang kay kausa mi nakakaon sa ginamang cake ni Nanang apan kaduha: sa miaging pista ug sa miagi pa gyod nga pista, bale duha ka tuig ming wala magutmi panahon sa pista.

Ang sabot alas nuybe sa buntag. Miabot ko alas nuybe kun napulo ka minutos paglabay sa alas nuybe. Apan, kay lagi mga Noypi man intawon ang akong mga kauban, alas 10:30 na mi nakasakayg multicab, bus unta to apan mihangyo ming dili lang kay mahal ang plete (abi man god namo nga kami ang moplete).

Pag-abot nako sa ilang Remrad, kay didto man ang sabot nga tagboanan usa mi manglupad, aw, manakay diay padu’ng sa Argao, naligo pa intawon siya. Paghuman na niyag kaligo ug sa dihang miabot nas Sam ug Don E, nanglayas na mi sa ilang Remrad ug nanakayg multicab, sa ako nang giingon, ug pila sab ka minutos usa namo naabot ang among destinasyon.

Aniay kataw-anang hitabo nga dili namo makalimtan. Kay liko-liko man ang Argao ug daghan kaayong mga kahoy sa kilid sa karsada, ug gikapoy na mig huwat usa moabot sa ilang April, kay lagi gimingaw na mis tubig-parat sa Mahayahay, nagpadungog-dungog mi kon asa na ba intawon ning ilang April. Si Nanang nangutana sa iyang tupad, kay lagi wala pa man sad siya makaadto sa ilang April, kon asa dapit ning ilang Noy Teban ug Nang Elsa Albuera, mga polis ug ginikanan sa among higalang mo-sweet sixteen na intawon, kaluoy sa Diyos.

Gani, ang drayber sa among gisakyan mihunong man aron sa pagpangutana kon asa dapit ning balay sa among higala. Nauwaw intawon mi, uy, mora mig kandela nga nagkahinay-hinayg kaupos kay daghan na intawon ang naproblema sa usa ka problema nga wala namo problemaha.

Amo na lang god nga giingnan ang mga tawong mosanong sa pangutana ni Nanang nga kahibawo mi asa mi dapit manghunong. Tuod, ang akong nakat-onan aning dapita sa akong estorya mao ni: ang Noypi, sa ako nang giingon, sa panahong may mga igsoong naproblema sa usa ka butang, dili magduha-duhag tabang. Wow! Bisan sayo ko pirme sa mga sabot-sabot ug ambot kon duna bay panahon nga na-late ko, Noypi man gihapon ko.

At last, naabot na gyod mis balay sa mga polis nga dunay tulo ka liwat! Yehey! Bisan gikapoyg gamay sa biyahe, nawabi ra gihapon kay lagi, mangadto na mis dagat.

Bitaw, ang dagat sa Mahayahay gikan sa ilang April dili malakaw kay layo-layo pod. Naa man god silay sakyanan maong dili problema ang pagbakwit ngadto sa dagat gikan sa ilang balay.

Pag-abot namos ilang April, human mi mosakag bungtod, aw, di ko syur kon bungtod ba to, basta nanaka gyod mi ato gikan sa kalsada, migawas dayon si April ug mi-Happy Birthday dayon mi.

Gipasulod mi ug gipalingkod. Alangan man pod ibuwad mis Adlaw ug pabarogon nga wala man mi salang nahimo, no? Bitaw, gihagad dayon mi kon manan-aw bag DVD o manganta bisan yabag ang tingog.

Ang desisyon: manganta bahalag mangahulog ang tuko sa ilang gikapyotan sa kisame (ambot lang sad kaha kon duna ba gyod)! Ania na ang panahon nga makit-an ang bag-ong Pinoy Idol o Grand Dreamer. Aw, kon papilion mi, Grand Dreamer gyod kay Kapamilya man ming tanan ug ang Kapuso wala mahiuban sa panon, kon duna man.

Migawas dayon gikans kosina padu’ng sa among gilingkoran sa sala ang Mama ni April ug giingnan mi nga alas 3 lang mi mangaligog dagat kay basin mangapaso mis gibugang kainit ni Apollo nga maghagok kuno kon matulog.

Sa way paguha-duha, mitando mi. Dili man sad god mi kapoyag hinuwat kay duna bayay bidyoke nga among kalingawan bahalag mag-rally na ang silingan tungod sa among kayabag.

Tuod, nangabot mis ilang April hapit na udto ug pila ka minuto human mi nagkanta-kanta, naniudto pod mi. Lamian intawon ang part 1 sa among kaon. Nakalimot lang ko unsa tong among gikaon, ang ako lang nahinumdoman nga nabusog gyod atong akong nakaon.

Aron madali, miabot ang alas dos. Usa ka oras na lang, manglupad na mis dagat. Apan dunay wala makahuwat… mitingog nga pwede bang mouna na mis dagat kay lagi, tam-is na kaayo ang among kinabuhi ug kinahanglan na mig parat nga tubig (ambot lang kaha unsay koneksiyon ani?).

Yehey! Gisugtan ming mga bata nga magbuwad sa init sa Mahayahay. Maong sa walay pagdugay-dugay, nag-ilis na mis among mga karsones ug t-shirt ngadto sa shorts ug sando. Hala! Ang gisul-ob ni Remrad nga shorts binulokag pink! Mubo pa gyod kaayo! Miangkon pod siya nga puros gyod mubo ang iyang shorts sa ilang balay. Nakaingon gyod ming unsa na man intawon ning kalibotana, uy! Bitaw, naproblema god si April sa gisul-ob ni Remrad nga mas mubo pa sa gisul-ob nila ni Sam.

Miingon na lang god si Remrad nga mag-ilis na lang siya apan lagi kay way mailis, wala gyod makailis.

Ania na ang dagat! Hapit na gyod mi sa dagat! mao ni ang among giingon-ingon samtang gahuwat sa Papa ni April nga modrayb para makalupad na mis dagat.

Usa mi makaabot sa dagat, gihapit namo ang usa namo ka kasaring, si Michelle. Apan wala si Michelle kay misimba daw. Giingnan na lang nga paapason sa Lawis. Ang Lawis mao ang Mahayahay. Gani, Lawis, Mahayahay, Argao man tong dagat nga among gikaligoag kaduha: sa samang adlaw ug buwan sa duha ka sunod nga tuig.

Miabot mis Mahayahay human sa pila ka minutos. Giingnan mis Papa ni April nga usahon ang tanan namong pitaka ug selpon aron dili makawat. Misunod dayon mi: unsaon nga polis ang miingon ug sa pusil kami dili makasukol! Bitaw, dili sad baya maayo nga mawagtangan mig selpon kay gatanga ug nag-enjoy sa kalami sa dagat.

Ang bag nga gibutangan sa tanang butang mao ang bag ni Don E. Gibutangan kini sa dapit nga nahimutangan sa mga tawong nagbantay sa dapit: gisab-it sa ilang atubangan. Segurado daw nga dili ni sila manghilabot, ayog manghilabot nga polis ra ba ang gasugo nila!

Mangaligo na gyod tag dagat! mao ni ang among siyagit. Tuod man, sa walay pagdugay-dugay, sa usa ka kurap sa mata, nakit-an nako ang esenang kaming unom nga nagbasa-basa sa tubig.

Ang nag-una sa dagat kaming limang batan-on ug si Pearl, manghod ni April. Si Chay-chay, ang usang manghod ni April, ug silang mga hingkod nag edad mosunod lang kay duna pa silay giatiman, seguro ang pakals!

Human sa pila ka minuto nga pagpalami sa tubig miabot si Michelle! At last unom na gyod mi sa among saring! Amo god dayong gibentahan ug gibunyagan sa dagat si Michelle human namo siya matagad sa cottage.

Gani, pila ka minuto ang milabay, miabot na silang mga nagpauwahi kay dunay giasikaso.

Gitawag dayon mi kay mangaon usa! Daan pa lagi ko, ang pakal gyod ang ilang giasikaso! Nanuol sad dayon mi, uy, kay polis ra ba ang nanawag namo (hadlok baya intawon mig pusil bisan pa ingong wala gada’g pusil)!

Human sa part 2 nga kaon, namalik na sad mi sa dagat! Kay gipul-an na mag langoy-langoy sa Mahayahay, naghuna-huna mig laing buhatonon: liboton namo ang tibuok Mahayahay! Uyon ang tanan, kay morag kapoy-kapoy na mag langoy god nga dili pwedeng magpalawom kay basin mangalumos unya mi nga sa paglangoy dili mi champion! Kon duna may paawitayg langoy, seguro maka-gold intawon mi!

Busa, nagsugod na ang laing anib sa among panaw! Kaming unom, uban sa duha ka manghod ni April, aw, walo na mi, gilibot namo ang tibuok baybayon.

Naabot mis dapit nga kusog kaayo ang bawod ug ang paglangoy ginadili. Didto, bisan bawal, duna gihapon miy nakit-an nga nanlangoy sa kusog nga bawod. Gani, miaksiyon mag langoy si Remrad bisan dili kamaong molangoy nga nakapakulba gyod ni April. Bisan kami, kulba-kulba sad, uy… unsaon na lang kon si Satanas modawat sa hangyo! Hala, piktyur-piktyur na lang ang among gibuhat, uy, aron dili makasab-an sa anak sa polis.

Human og posing sa tanang anggulo sa trayanggulo, nagdesisyon ming manglahos ngadto sa dunay nanguhag isda. Una gyod tong higayon nga nakasaksi kog buhing mga isda nga naglukso-lukso gikan sa dagat nga nasulod sa usa ka dakong pukot nga gitabangag bitad sa mga katagilungsod nga hilig gyod mag-apil-apil bisan way apil. Dinhi, napamatud-an na sad nako nga apil-apilon gyod ang Noypi sa tanang higayon (bitaw, hilig gyod diay tang motabang no bisan late moabot?)!

Nanguli na gyod intawon mis cottage sa giabangan namo, aw, nila diay, uy, kay wala mi motabang og bayad, mitabang ra mig gamit! Didto, nanglingkod mig kadiyot da’ kuhas cake ni Nanang nga sa ako nang giingon, lamian gayod!

Si Pearl miduol dayon, mikuhag paper plate ug ang cake sa usa ka palto iyang gikuha, baleg upat to ka hiwa. Iyang gibalhin ang sulod sa iyang plato. Mingisi god ming tanan pero sulod sa among utok, bata pa baya. Gani, dili man kadudahan kay tambok sad baya si Pearl. Sa ingon pa nila, morag si April pagbata niya. Karon lang daw midaot si April pero sa dihang wala nay tun-anan, nanambok na sad si April. Pero dili parehas katambok ni Pearl.

Pero dihang giingnan siya nga tunga lang daw sila atong usa ka bata, mitando ra sab dayon ang bata.

Paghuman namog kaon, kay busog na sad intawon ang tiyan, nangaligo mig balik sa dagat. Kay hapit naman matu’g ato ang Adlaw, nanguna nag pangwaswas sa ilang pilit nga lawas silang Don E ug Sam.

Samtang kaming mga batan-on nga wala pa tugnawa gapadayon gihapon sa paglutaw-lutaw sa tubig sa dagat.

Dihang nahuman nag ligo silang Don E ug Sam, gitawag mi nila ug miingon, Kanus-a ta manguli, nangita na rabas Mamag Papa?

Kay hapit na gyod intawon ang gabii ato, mihagad si April nga pwede ba daw nga adto na lang mis ila mangatu’g. Total 100% safe man mi didto kay duha ka buok polis ang gabantay namo ug kausa ra man sad mi mangatu’g sa ila, mitando lang sad mi.

Nananghid mi sa among mga ginikanan nga adto na lang mi mangatu’g sa ilang April. Gisugtan lang usab mi dayon.

Tungod kay gisugtan na man mi, ang pagpangwaswas sa pilit nga lawas namong wala pa nangwaswas, unya ra! Kaluoy sad nilang nag-una-una, uy! Hinuon, nalingaw man sad silag tabi sa baybayon samtang kami sa dagat naglangoy-langoy bisan dili kamaong molangoy.

Ang nakakuyaw god sa Mahayahay kay dali rang molawom ang tubig. Maong gipahimangnoan gayod ang mga bata, bisan gani mga dagko, nga dili gyod palabig palawom kay basin unya may daotang mahitabo.

Gani, ang salbabida ni Pearl nga bag-ong gipalit ako mang nabuslot. Nauwaw god ko nga nakasa’, kami pa goy gipakaon, ako pa gyod ang miguba sa usa-ka-gatos nga salbida!

Mga alas siyete na: gipul-an na mig kapakapa sa dagat. Ang sunod plano mao kini: magtapok ming upat (ako, si April, Michelle, ug Remrad) aron magtabi-tabi nga walay padulngan samtang naglutaw-lutaw gihapon sa dagat. Bisan pa man, layo-layo pod ang among naabot, uy! Naabot mis pagmugna sa kalibotan ug sa tawo, wala namo palabya ang alien kon tinuod ba sila ug gani ang time machine wala makaikyas sa among tabi. Kon akong usa-usahon, ambot lang kon masulod ba ni aning artikuloha!

Pila ka minuto human sa pagpalabay sa oras, kay nanugnaw na man mi human sa among kinaunhang night swimming nga sa Mahayahay pa gyod, ang pinakanindot nga dagat nga akong naadtoan, nagdesisyon na gyod mi nga sa tubig-tab-ang kami mangwaswas! Nindot gyod diay ang tubig human sa bugnaw nga tubig sa dagat, uy: init-init pero dili makapaso!

Pero, miuna na lag uli si Michelle kay wala man god siya makada’g sinina ug wala tugti nga matu’g sa ilang April. Naglibog bitaw sad ko nganong kaming taga-Carcar gisugtan samtang si Michelle nga taga-Argao ra wala man sugti!

Aron ta madali, ania ang sunod nga mga panghitabo: nahuman mig kaligo, naglakaw-lakaw mis baybayon na sad pero didto ra dapit sa daghang tawo, naghuwat-huwat kadiyot aron ingnon mi nga manguli na, miabot mis ilang April ug nanihapon: kaon part 3.

Pagkabusog na namo: gipangkapoy na gyod mi. Gani, giplastar na man ang among katulganan sa sala. Kami pod nga gipanglapoy ang lawas, naghinay-hinay namag higda pero ang akong gipunayg ingon sukad pa ganihang buntag nga manan-aw mig Camp Rock natuman gayod! Pero, gaduka-duka ang akong duha ka mata samtang nagtan-aw sa Jonas Brothers ug ni Demi Lovato! Ang hinungdan: pasado na alas dose pero wala gihapon namo papahuwaya ang among mga gipangkapoyng mata.

Usa ka oras kapin ang milabay, nahuman gayod ang Camp Rock nga wala nako tan-awa apan gipaminaw: kay wala ko makatulog samtang nagtokar ang TV pero ang akong mga mata gikapoy nag buka maong akong gipiyong. Ug nakatulog na intawon ming tanan.

Buntag na gayod! Alas otso na maong namangon na mi pero si Don E gauna-unag mata kay gauna-una man sad og katu’g!

Giagda na sad mig pamahaw: kaon part 4!

Paghumag kaon, ang sunod namong laagan bisan ang among pananghid buntag sayo ming manguli mao kini: mangaligo sa spring nga malakaw ra gikan sa ilang April.

Tuod, dunay duha ka tubod nga kaligoanan ug labhanan sa mga tawo. Ang usa kay gamay-gamay ra ug mas duol sa ilang April. Pero pag-abot namo puno sa mga tawong nanglaba maong didto mi sa mas dako nga tubod. Gani, dunay usa ka bato nga maoy luksoanan sa mga batang walay mahimo sa ilang kinabuhi.

Ang ingon ni April nga mas nindot gyod to kon taob pa pero kay hunas man maong mabaw ra ang tubig. Bisan pa man, bugnaw gihapon ang tubig nga nanuhot-suhot sa among gipanglapoyng kalawasan. Sa kadugayan, nangapil nami sa mga batang naglangoy-langoy nga napunayg ngisi bisan pa man gipangkapoy na ang among lawas human sa among pagpainit sa dagat sa miaging adlaw!

Human sa pila sa oras, nanguli na mi kay udto na.

Nag-ilis na mis among hinumod kay lagi ang plano manguli na man mi. Pero, wala mi sugti nga manlakaw kondili mi kapaniudto maong wala miy nahimo kondili magpalabay sa oras pinaagi sa pagbidyoke.

Si Remrad kalit lang nawa, natu’g sa kwarto ni April kay wala makaya ang kalapoy sa lawas ug morag nasuko man to kay miingon man si Nanang nga hapon ra mi manguli.

Kami nalingaw gihapog kanta nga walay tono. Morag ako gyod ang pinakamaayong mokanta ani nila, ay! Kay kani sila god duna man gyoy, bisan gamay, abilidad sa pagkanta. Seguro, niadtong nag-uwan og talento sa pagkanta ang Ginoo natu’g pa ko, matod pa ni Mama.

Pila ka minuto ang milabay, gitawag na sad mi aron maniudto: ang ikalimang hugna sa among pagkaon ug mao sad ang kataposan usa mi manguli sa among tagsa-tagsa ka panimalay sa Carcar.

Hangtod sa kataposan, wala gyod mi magutmi atong balaya! Nalingaw pod sa adbentyur nga among naagian atong duha ka adlaw nga mas nindot sa miaging tuig nga adlawng natawhan ni April kay kutob ra man mis hapon ato. Karon, naugmaan gyod mi sa among panaw.

Alas dos nami naabot sa among tagsa-tagsa ka balay ug gikaligoag kasaba sa among mga ginikanan. Pero sa akong bahin, wala gyod ko ratatati og kasaba ni Mama kay wala man sad ko naunsa ug tibuok man gihapong nakauli sa among balay.

Kadtong panawa ang pinakanindot nga pagkaligo sa dagat uban sa barkada nga nahitabo sa akong kinabuhi.

Maong akong ikasulti mao kini: manglangoy kita sa kalipay, akong mga higala! Apan dili ta magpawom kay mangalumos ta unya, dili ra ba ko kahibawong molangoy!

Ug Mibuntag Ang Nagmultong Kagabhion Sa Kinabuhi Ni Juana Dela Cruz

2009-02-08T15:32:00.004+08:00

[namantala sa Bisaya Magasin kaniadtong Hulyo 18, 2007]

ALAS dos na sa hapon. Sama sa udtong tutok, init gihapon ang Adlaw. Tungod niini, nakadesisyon ang akong mga amo nga manulod sa usa ka resort. Nindot ang resort nga tupad sa usa ka habog nga hotel.

Sa dihang diha na mi sa sulod, nag-ilis dayon ang akong mga amo lakip na sa duha nila ka liwat nga lalakig babaye.

Wala pa gani ko kakuha sa lotion nga gisugo sa akong among babaye, mimandar dayon ang amo kong lalaki. Gipakuha niya ang iyang kawo nga nahabilin sa iyang bag nga didto sa sakyanan nila nga giparking gawas sa resort. Sa akong tan-aw, mga kuwarenta metros ang gilay-on sa ilang sakyanan gikan sa swimming pool nga ilang gikaligoan.

Nabalik ko sa swimming pool pagkahuman sa unom ka minuto. Mitulo ang singot sa akong agtang ug gitrapohan ko kini sa akong kamot. Nakapanghupaw ko tungod sa kakapoy… tungod usab sa kainit sa Adlaw.

Misakit ang akong tuhod maong molingkod unta ko sa lingkoranan. Apan wala pa gani ko makalingkod, may mibuto. Bomba! Segurado akong bomba kadto! Sa akong paminaw, gikan ang buto sa tupad nga edipisyo ning gianhian namo nga resort.

Natarantar ang mga tawo. Nagkaiyahay silag dagan. Padulong didto. Padulong dinhi. Lakip na ang akong mga amo. Ug ang mga liwat sab nila. Midagan sab kog ako. Nagkasaag-saag ko. Wa ko na sila hikit-i. Ang parkinganan sa sakyanan natabonan na sa nabuwandos nga mga concrete slab.

Mipadayon ko sa pagdagan. Midagan ngadto sa akong kagawasan…

ALAS dos sa hapon kadto nga miabot ko sa poder sa akong amo. Bisan bag-o pa lang kong naabot, wala pa gani ko kalingkod, nagpanon dayon ang mga sugo. Gipaluto ko. Gipalimpiyo sa sala. Sa mga kuwarto. Ug uban pa.

Lawom nang gabii dihang nahuman ko sa tanan nilang sugo. Midaguok ang akong tiyan. Miadto dayon ko sa kosina aron mokaon. Apan gikasab-an ko sa amo kong lalaki. Dili na kuno oras sa tingkaon. Mibalik ko sa kuwarto nga gitariya kanako ug pugsanong gipiyong ang mga mata. Wala ko kabantay sa pagtulo sa akong luha. Ug hangtod nga giganoy ko sa katulogon.

Banagbanag pa nga gipukaw ko sa amo kong babaye. Usik kuno ang ilang isuweldo kon dili ko momata og sayo. Bisan hapo ang akong lawas tungod sa kagutom ug kalapoy, napugos ko pagtimbakuwas aron pagsanong sa ilang mga sugo.

May higayon nga mayantak ang akong lihok tungod sa kalibog kon hain ang unahon sa nag-asod nilang sugo. Niini, siyagitan ug kasab-an dayon ko. Nakat-onan ko ra ang pagkaon nga alang lamang kanako. Apan wa sila masayod nga may mga higayon nga mangawat-kawat kog hungit sa mga pagkaon nga akong giandam alang nila.

Gusto unta kong mobalik sa Pilipinas o manarbaho na lag lain apan wala sila mosugot. Tungod niini, wala na ko makadawat og suweldo. Gibaharan pa ko nga patyon nila kon molayas man ugaling. Wala koy gikasulti. Nahadlok ko.

GABII na. Bisan sa kangitngit, gisugwakan ko sa kalipay nga nahilayo sa poder sa akong mga amo. Mangtas diay ang Lebanon. Mora kog langaw nga nasaag sa kalibotan sa mga lamok sanglit nag-inusara man lang ko karon ning dapita.

Wa na koy kahadlokan nga amo! Wa ko lang gani baleha ang kahawoy sa akong mga bagtak sa way puas nga binaktasay. Unya milingkod ko sa usa ka lingkoranan sa plasa nga akong nalabyan.May mihunong nga kotse sa akong atubangan. Migawas ang usa ka taas, guwapo, puti nga Amerikano. Miduol siya nako ug gipangutana ko niya kon kinsa ang akong gihulat. Mitubag ko. Wala. Dayon nangutana siya kon nganong ania ko dinhi ning mga orasa sa kagabhion.

Gisultihan ko siya sa hinungdan.

Gipugos kong di maulaw sa iyang pag-agda nako nga mangaon. Gigutom ko. Lagmit, namatikdan niya kini sa hinay kong lihok ug sa pagaw nga tingog. Nakigsulti ko niya pinaagi sa akong mata nga wala koy salig. Nangita kog seguridad. Dili siya daotang tawo, matod niya.

Nakapahiyom ko.

ALAS otso sa buntag ang flight sa ayroplano padulong sa Pilipinas. Apan alas siyete pa lang, diha na mi sa tugpahanan. Gipig-it ni Sam ang akong palad. Lagbas sa bildong bungbong sa departure area, nakita ko ang Adlaw nga misubang.

Wa na ko makabantay sa pagtaksi sa ayroplano sa runway. Ang akong nabatyagan mao nga gigakos ko ni Sam samtang nagdungan og lutaw sa panganod ang abyon ug ang akong kalipay…

(KATAPOSAN)