Miền ký ức

Đại dịch chuột ở Hà Nội đầu thế kỷ 20.

2018-04-05T19:41:00.003-07:00

Đại dịch chuột ở Hà Nội đầu thế kỷ 20.

Câu chuyện đăng trên trang web Atlas Obscura ngày 6/6 với tựa đề "The Great Hanoi Rat Massacre of 1902 Did Not Go as Planned".

Năm 1897, Paul Doumer - nhân viên chính phủ Pháp 40 tuổi đến Hà Nội. Ông rời bỏ sự nghiệp bộ trưởng tài chính sau thất bại lớn của kế hoạch về thuế thu nhập mới và được đề nghị giữ chức Toàn quyền Đông Dương - một nhóm thuộc địa Pháp ở Đông Nam Á bao gồm Việt Nam.

Tòa thị chính Hà Nội, đầu thế kỷ 20.

Doumer bắt đầu trang bị cho Đông Dương, đặc biệt là thủ đô Hà Nội, hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại với mục đích thể hiện sự thịnh vượng của nước Pháp. Bước sang thế kỷ mới, nhà của một tên thực dân Pháp điển hình ở Hà Nội nằm trên đại lộ thênh thang với những hàng cây tít tắp. Ngôi biệt thự rộng rãi có nhiều phòng nghỉ, chứa nội thất tốt từ châu Âu, và đáng chú ý hơn cả - có toilet.

Còn cách gì tốt hơn để phân biệt Hà Nội thuộc Pháp với Hà Nội cũ ngoài toilet, Doumer nghĩ. Hệ thống cống rãnh lớn chạy dưới mặt đất của thành thị ở Pháp và hệ thống nhỏ hơn phục vụ những khu dân cư đông đúc ở Việt Nam chính là biểu tượng của sự sạch sẽ và tiến bộ.

Do vậy, ông hoàn toàn mất tinh thần khi chuột bắt đầu xuất hiện ở các cống rãnh.

Khi chính quyền thuộc địa do Doumer làm chủ đặt hơn 9 dặm ống cống bên dưới lòng đất Hà Nội, vô tình 9 dặm thiên đường mát mẻ của loài gặm nhấm gây hại cũng được tạo ra, nơi chúng thoải mái sinh sôi nảy nở mà không e sợ bất cứ động vật ăn thịt nào. Nếu đói, chúng dễ dàng xâm nhập trực tiếp vào những căn hộ sang trọng nhất trong thành phố qua "xa lộ" ẩn sâu bên dưới những bước chân con người. Cứ thế, chuột phát triển theo cấp số nhân, dần tràn lên cả mặt đất.

Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương từ 1897 đến 1902.

Như thể điều đó chưa đủ để phá vỡ ảo tưởng của những kẻ thực dân về hình ảnh châu Âu yên bình giữa lòng châu Á, bệnh dịch hạch bắt đầu xuất hiện và chuột bị nghi là thủ phạm khiến bệnh lây lan.

Để giải quyết tình trạng bùng phát của bệnh dịch, một giải pháp được đưa ra. Những thợ săn chuột Việt Nam được chính phủ thuê chui xuống cống để bắt tận tay từng con chuột, tiền công được trả theo số lượng.

Cuộc "thảm sát" chuột ở Hà Nội nhanh chóng diễn ra. Trong tuần cuối cùng của tháng 4 năm 1902, 7.985 con chuột đã bị giết - đó mới là khởi đầu. Các "sát thủ" tiếp tục tích lũy kinh nghiệm trong tháng 5, đẩy số chuột chết lên đến hơn 4.000 con mỗi ngày. Con số này càng lúc càng trở nên đáng kinh ngạc. Chỉ ngày 30/5, 15.041 con chuột bị kết liễu. Đến tháng 6, số chuột bị giết mỗi ngày đạt mốc 10.000, đỉnh điểm là 22.112 vào ngày 21/6.

Chúng ta không biết chính xác chuột bị giết theo cách nào, chi tiết đó đã bị mất đi theo dòng lịch sử. Chúng ta chỉ biết về cuộc săn chuột này bởi trong những năm 90, sử gia Michael Vann khi nghiên cứu về chủ nghĩa thực dân Pháp đã phát hiện ra tập tài liệu "Cuộc tiêu diệt động vật: Chuột".

Bên trong tập tài liệu là một số giấy tờ lộn xộn, khó hiểu, ghi lại danh sách số lượng chuột bị tiêu diệt ở Hà Nội ở giai đoạn vừa bước sang thế kỷ mới. Điều gì đã xảy ra với những con chuột tội nghiệp? Vann bị hấp dẫn bởi tài liệu này và quyết định tìm hiểu câu chuyện.

Săn chuột không hề dễ. Đây là những gì Vann viết lại: "Người ta phải thâm nhập vào hệ thống cống rãnh tối tăm, chật chội, đi xuyên qua rác thải của con người ở nhiều hình thức phân hủy và săn lùng loài động vật hoang dã khá hung dữ, có thể bao gồm cả bọ chét mang bệnh dịch hạch hay các loại bệnh truyền nhiễm khác. Đó thậm chí chưa đề cập đến khả năng tồn tại động vật nguy hiểm khác như rắn, nhện và các sinh vật khiến tác giả lo sợ đến nổi da gà".

Cuối cùng, chính quyền thực dân nhận ra họ không thể giảm bớt số lượng chuột đang sinh sôi với việc sử dụng đội quân diệt chuột quy mô nhỏ.

Họ chuyển sang kế hoạch B, đề nghị tất cả người dân tham gia cuộc đi săn. Phần thưởng được đưa ra là một xu cho mỗi con chuột. Những gì bạn phải làm là gửi đuôi chuột đến văn phòng thành phố để chứng minh và nhận thưởng. Bằng cách đó, chính phủ sẽ không bị ngập trong xác của những con chuột còn nguyên. "Tôi luôn thắc mắc không biết ai là người khốn khổ phải đếm những chiếc đuôi chuột đó", ông Vann nói.

Người Pháp khi đó đặc biệt hài lòng với phương án này bởi họ đang khuyến khích chủ nghĩa kinh doanh ở Việt Nam. Lúc đầu, mọi chuyện có vẻ khá hiệu quả. Những chiếc đuôi chuột liên tục được chuyển về.

Tuy nhiên, cảnh tượng gây tò mò bắt đầu diễn ra khắp thành phố: Những con chuột còn sống chạy loanh quanh, nhưng không có đuôi.

Hóa ra những thợ săn chỉ cắt cụt đuôi thay vì bắt cả một con chuột khỏe mạnh, đối tượng có khả năng sinh sản và có thể tạo ra rất nhiều con chuột khác - những con chuột mà đuôi của nó mang lại giá trị. Một số báo cáo còn chỉ ra người Việt buôn lậu chuột từ nước ngoài vào thủ đô. Giọt nước tràn ly khi các thanh tra y tế phát hiện những trang trại nuôi chuột mọc lên ở ngoại ô Hà Nội.

Rõ ràng đây không phải là ý nghĩa về kinh doanh mà người Pháp nghĩ đến. Khoản tiền thưởng bị hủy bỏ, những cư dân trong thành phố "từ chức" thợ săn để sống chung với chuột.

Tuy vậy, người Pháp đã phán đoán chính xác về nguyên nhân lây lan bệnh dịch hạch. Năm 1906, với những con chuột còn sót lại trong ống cống, dịch bệnh bùng phát ở Hà Nội. Ít nhất 263 người chết, hầu hết là người Việt Nam. Trong khi đó, Doumer đã trở về Pháp, nơi ông được hoan nghênh là vị Toàn quyền Đông Dương hiệu quả nhất lúc bấy giờ. Sau đó, ông trở thành tổng thống Pháp.

"Đó là câu chuyện đạo đức về sự kiêu ngạo của những con người hiện đại, khi đặt quá nhiều niềm tin vào khoa học và lý trí, sử dụng kinh doanh để giải quyết mọi vấn đề. Đây cũng chính là lối tư duy dẫn tới chiến tranh thế giới thứ nhất - những người cầm đầu nghĩ rằng súng máy giết người rất hiệu quả nên sẽ khiến cuộc chiến kết thúc nhanh. Những gì thật sự xảy ra là một cuộc chiến tranh kéo dài, khiến rất nhiều người thiệt mạng", Vann nói.

Ngày nay, cuộc "thảm sát" chuột ở Hà Nội được xem là ví dụ điển hình của "hiệu ứng rắn hổ mang" [✲] Theo trang Psychology Today, thuật ngữ "hiệu ứng rắn hổ mang" (Cobra Effect) do nhà kinh tế học Horst Siebert người Đức đặt, có nguồn gốc từ Ấn Độ thời thuộc Anh. Chính phủ Anh khi đó lo ngại về số lượng rắn hổ mang độc ở Delhi, do đó đề nghị thưởng tiền cho mỗi con rắn hổ mang bị bắt giết.

Chiến lược thành công lúc ban đầu, tuy nhiên sau đó nhiều người nghĩ đến việc tăng thu nhập bằng cách nuôi rắn hổ mang. Khi chính phủ phát hiện, chương trình treo thưởng bị hủy bỏ, quần thể rắn hổ mang hoang dã tiếp tục bành trướng. , một thuyết kinh tế ám chỉ việc khuyến khích điều gì đó trong một hệ thống phức tạp có thể dẫn đến hậu quả khó lường như thế nào.

"Hãy cảnh giác với những chương trình được tạo ra trong hoàn cảnh sự ngạo mạn thể hiện quá rõ rệt và chênh lệch quyền lực quá lớn, khi đó dấu hiệu hiển nhiên của vấn đề có thể bị lờ đi", nhà sử học rút ra bài học.

Năm 1997, Vann đến Việt Nam để nghiên cứu tài liệu về cuộc thảm sát chuột. Một ngày nọ, ông với tay đến ngăn kéo trên cùng chứa các tài liệu bằng tiếng Pháp trước năm 1954 và cảm thấy một con chuột lướt nhanh qua tay mình. Đã một thời gian dài kể từ khi người Pháp rút khỏi Việt Nam, chuột vẫn tồn tại.

Nguồn: atlasobscura.com

Nhìn lại phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.

2018-04-03T18:44:00.000-07:00

Miền ký ức

Đại dịch chuột ở Hà Nội đầu thế kỷ 20.

Đại dịch chuột ở Hà Nội đầu thế kỷ 20.

Nhìn lại phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.

Nhìn lại phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.

Cuộc đời thăng trầm của nữ bác sĩ nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam - Henriette Bùi Quang Chiêu.

Cuộc đời thăng trầm của nữ bác sĩ nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam Henriette Bùi Quang Chiêu.

Phía sau câu chuyện bức tranh trên bìa báo Tự Do xuân Canh Tý 1960.

Phía sau câu chuyện bức tranh trên bìa báo Tự Do xuân Canh Tý 1960.

Câu chuyện về tấm ảnh "Hai người lính".

Câu chuyện về tấm ảnh "Hai người lính".

Thiên Địa hội ở Nam Kỳ Lục Tỉnh.

Thiên Địa hội ở Nam Kỳ Lục Tỉnh.

Câu chuyện về cuộc thảm sát đẫm máu phía sau cặp ngà voi ở Dinh Độc Lập.

Câu chuyện về cuộc thảm sát đẫm máu phía sau cặp ngà voi ở Dinh Độc Lập.

Chuyện về ông "đạo Dừa" Nguyễn Thành Nam ra tranh cử Tổng thống VNCH.

Chuyện về ông "đạo Dừa" Nguyễn Thành Nam ra tranh cử Tổng thống VNCH.

Địa danh "Cây Da Sà" và "tập đoàn cờ bạc" nổi tiếng Sài Gòn một thời.

Địa danh "Cây Da Sà" và "tập đoàn cờ bạc" nổi tiếng Sài Gòn một thời.

Hội Tam Hoàng và vụ tử hình gian thương Tạ Vinh tại pháp trường cát Sài Gòn ngày 14/3/1966.

Hội Tam Hoàng và vụ tử hình gian thương Tạ Vinh tại pháp trường cát Sài Gòn.

Giai thoại xưa: "Cọp Bầu Lòng, Võ Tòng Tân Khánh".

Giai thoại xưa: "Cọp Bầu Lòng, Võ Tòng Tân Khánh".

Câu chuyện về La De Con Cọp ( Biere Larue ).

Câu chuyện về La De Con Cọp ( Biere Larue ).

Ngập nước, kẹt xe ở Sài Gòn xưa.

Ngập nước, kẹt xe ở Sài Gòn xưa.

Tiếng lóc cóc gõ vào ký ức.

Tiếng lóc cóc gõ vào ký ức.

Ảnh hiếm về Vũng Tàu năm 1968.

Ảnh hiếm về Vũng Tàu năm 1968.

Chợ đen Sài Gòn trước 1975

Chợ đen Sài Gòn trước 1975

Không quân Mỹ ném... toilet xuống miền Bắc Việt Nam năm 1965.

Không quân Mỹ ném... toilet xuống miền Bắc Việt Nam năm 1965.

Hồi ức về cơn bão lụt năm Thìn (1904).

Hồi ức về cơn bão lụt năm Thìn (1904).

Cầu đi bộ đầu tiên ở Sài Gòn và giai thoại về "dân chơi cầu Ba Cẳng".

Cầu đi bộ đầu tiên ở Sài Gòn và giai thoại về "dân chơi cầu Ba Cẳng".

Bìa báo xuân sài gòn xưa.

Bìa báo xuân sài gòn xưa.

Truyện chưởng trên báo Sài Gòn xưa.

Truyện chưởng trên báo Sài Gòn xưa.

"Dân chơi sành điệu" thời bao cấp.

"Dân chơi sành điệu" thời bao cấp

Người Sài Gòn xưa ăn nước mắm tĩn.

Người Sài Gòn xưa ăn nước mắm tĩn.

Vụ án tạt a xít ca sĩ Cẩm Nhung và những bí mật chưa được công bố.

Vụ án tạt a xít ca sĩ Cẩm Nhung và những bí mật chưa được công bố.

Hồi ký của các tướng tá Sài Gòn xuất bản ở nước ngoài.

Hồi ký của các tướng tá Sài Gòn xuất bản ở nước ngoài.

Cuộc đời thăng trầm của nữ bác sĩ nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam
Henriette Bùi Quang Chiêu.