Moje lektury

Éric-Emmanuel Schmitt w Bibliotece Śląskiej!

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 05 Feb 2012 14:28:12 PST

Éric-Emmanuel Schmitt, laureat literackiej Nagrody Goncourtów przyjeżdża do Biblioteki Śląskiej na premierę swojej najnowszej powieści „Kobieta w lustrze”.

Spotkanie, które poprowadzi red. Dariusz Bugalski odbędzie się 22 lutego 2012 r. o godz. 17.00 i zainauguruje cykl „Dobre książki i kawa z...” będący pierwszym w Polsce programem spotkań autorskich odpowiadającym rzeczywistym potrzebom czytelniczym.

Org. Instytut Książki, Biblioteka Śląska, Wydawnictwo Znak. Wstęp wolny!

Na podstawie informacji ze strony Biblioteki Śląskiej

Burza nad Pacyfikiem – tom I

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 20 Nov 2011 14:01:07 PST

„Burza nad Pacyfikiem” Zbigniewa Flisowskiego to dzisiaj niemal klasyk, któremu trudno znaleźć konkurenta. Dwa opasłe tomiska opisujące i analizujące bardzo szczegółowo wszystkie wydarzenia konfliktu na Pacyfiku liczą łącznie ponad 1500 stron. Nie znam bardziej starannego i wyczerpującego opracowania dotyczącego wojny na Pacyfiku.

Flisowski zaczyna swoją opowieść w zamierzchłych czasach, sięgając aż do czasów szogunów z początków XVII wieku, kiedy Japonia była krajem szczelnie zamkniętym na wpływy z zewnątrz. Opisuje drogę, jaką przeszła Japonia osiągając pozycję liczącego się na arenie międzynarodowej gracza i próby uregulowania równowagi sił morskich poprzez układ waszyngtoński w 1921 roku i konferencje londyńskie na początku lat 30-tych XX wieku. Flisowski przedstawia ideę japońskich militarystów zmierzających do objęcia „ośmiu krokwi świata” pod jednym, japońskim dachem. Myśl ta znalazła swoje odzwierciedlenie w książce Ikki Kity pt. „Program Rekonstrukcji dla Japonii”, zwaną przez niektórych polityków japońską „Mein kampf”. Później oczywiście był tragizm Pearl Harbor i przystąpienie USA do wojny, zajęcie Wake, walki o Bataan i Korregidor, klęska brytyjskich pancerników pod Kuantan, bitwy na Morzu Jawajskim, Morzu Koralowym. No i wreszcie przełom pod Midway, bitwy pod Savo, u Wysp Salomona, u Przylądka Esperance, u wysp Santa Cruz, nocne bitwy pod Guadalcanal.

Wszystkie bitwy są opisane z zegarmistrzowską wręcz dokładnością, z licznymi detalami technicznymi dotyczącymi uzbrojenia, tonażu okrętów, rozwijanej prędkości i odtworzonego co do minuty czasu walki, liczby ofiar i strat w sprzęcie bojowym. Opisy walk są opisane tak obrazowo i emocjonalnie, że wprost trudno się oderwać, a to wszystko okraszone licznymi tekstami źródłowymi zaczerpniętymi ze wspomnień, dzienników, pamiętników, artykułów prasowych i dokumentów wojskowych. Flisowski oddaje w tych wspomnieniach głos zarówno marynarzom, lotnikom i generałom amerykańskim, jak i japońskim. Stara się zachować przy tym pełen obiektywizm, łagodzi surową krytykę wobec wielu dowódców, którzy znaleźli się w trudnych sytuacjach wojennych i podjęli z punktu widzenia teoretyków i historyków II wojny światowej kontrowersyjne decyzje.

Książka świetnie pokazuje zmianę taktyki wojennej na morzach i oceanach poprzez rosnące znaczenie wielkich lotniskowców. Przedstawia różnice nie tylko w uzbrojeniu przeciwnych stron konfliktu, ale również, a może przede wszystkim, różnice cywilizacyjno-kulturowe. Z jednej strony żołnierze demokratycznego państwa, dla których prezydent jest wybieralnym przedstawicielem narodu, z drugiej słudzy cesarza-boga, któremu wszyscy poddani winni są życie. W przeciwieństwie do Amerykanów nie rozumieją, co to znaczy wypowiedzenie wojny, nienaruszalność rozbitków i jeńców, szacunek dla kobiet. Dla Japończyków liczyło się tylko zwycięstwo, przegrany winny był śmierci, bez względu na okoliczności. Dlatego to była moim zdaniem wojna nie tylko pomiędzy państwami, to była wojna pomiędzy cywilizacjami.

Książka napisana bardzo przystępnym językiem, a do każdej opisywanej bitwy dołączona jest prosta, łatwa w orientacji mapka. Jest też wiele ciekawych zdjęć. Tom pierwszy kończy się na końcu roku 1942, a ciąg dalszy w liczącym ponad 1000 stron tomie drugim. Niebawem zabieram się więc do czytania. Polecam wszystkim miłośnikom marynistyki i II wojny światowej.

Zbigniew Flisowski – „Burza nad Pacyfikiem”, Wydawnictwa Lampart i Bellona, Warszawa 1994, ISBN 83-902554-1-3, 83-11-08381-9, ilość stron 453 strony tekstu + 83 strony, na które składają się: bibliografia, spis ilustracji, skorowidz nazw okrętów i statków, skorowidz nazw geograficznych, oraz ilustracje, sylwetki i dane techniczno-taktyczne okrętów i samolotów.

Największy Brat

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 20 Nov 2011 01:42:02 PST

Zaraz po przeczytaniu „Kompanii Braci” chciałem dowiedzieć się więcej o dowódcy sławnej kompanii, Dicku Wintersie. Na szczęście książka „Największy Brat” L. Alexandra była od razu dostępna w bibliotece, więc szybko zabrałem się do czytania. Oczywiście, z uwagi na moje zafascynowanie osobą Wintersa, książkę dosłownie połknąłem w dwa dni. I tu duże zaskoczenie, bo okazuje się, że w części dotyczącej wojskowo-frontowego życia głównego bohatera jej tekst jest niemal identyczny, jak tekst „Kompanii Braci”. Okazuje się bowiem, że Larry Alexander (o czym sam pisze w swojej książce) oparł swoją opowieść dokładnie na tych samych materiałach, notatkach, wspomnieniach, które wykorzystał S. Ambrose w książce „Kompania Braci”, a T. Hanks i S. Spielberg w serialu pod tym samym tytułem. Momentami odnosiłem wrażenie, że niektóre zdania zostały przez Alexandra po prostu przepisane. Wygląda na to, że tak naprawdę, wspomnienia dotyczące Kompanii E 506 Pułku Piechoty Spadochronowej 101 Dywizji Powietrzno-Desantowej napisał sam Winters i inni żołnierze, a zarówno Ambrose w „Kompanii Braci” oraz Alexander w „Największym Bracie” nadali temu jedynie ostateczny kształt.

Jedyną różnicę pomiędzy tymi książkami stanowi wzbogacenie historii Wintersa o treść listów, jakie wysłał do swojej przyjaciółki DeEtty z frontu w Europie. Listy te Winters odzyskał od DeEtty już po „Kompanii Braci”. Drugą różnicą jest wzbogacenie opowieści o fakty z prywatnego życia Wintersa przed i po wojnie. Alexander pokazuje, jak wyglądało życie rodzinne bohatera, jak kształtowała się jego osobowość, jakie otrzymał wychowanie w swoim rodzinnym domu, jak założył własną rodzinę i jak do końca pozostał wierny swojej religii (był menonitą) i swoim zasadom. Nie odstępował od nich nigdy i kiedy w jednej ze scen filmu któryś z aktorów miał wypowiedzieć obraźliwy epitet pod adresem memonitów, Winters kategorycznie się sprzeciwił i wymógł na Tomie Hanksie zmiany w filmie. Są też w książce szczegóły dotyczące współpracy przy pisaniu książek (zarówno przez Ambrose’a jak i przez Alexandra), przy nakręcaniu filmu oraz powojennych kontaktów Wintersa z pozostałymi Braćmi z Kompanii E, którzy zawsze uważali swojego dowódcę za Największego Brata.

Właśnie się dowiedziałem, że Dick Winters na krótko przed śmiercią napisał autobiografię, która w USA ukazała się pod tytułem „Beyond Band of Brothers: The War Memoirs of Major Dick Winters”. Mam nadzieję, że książka ta ukaże się również w Polsce.

Zdjęcia Dicka Wintersa oraz obrazy Kompanii Braci pochodzą ze strony internetowej: Major Dick Winters.

Larry Alexander – „Największy Brat. Życie majora Dicka Wintersa dowódcy kompanii braci”, tytuł oryginału: „The Life of Major Dick Winters, the Man Who Led the Band of Brothers”, przekład Maciej Głogoczowski, Wydawnictwo Magnum, ISBN 978-8389656-23-0, ilość stron 30 + bibliografia i przypisy.

Kompania Braci

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sat, 19 Nov 2011 15:37:52 PST

Zawsze byłem zafascynowany D-day i od samego początku byłem fanem serialu „Kompania Braci”, który obejrzałem z zapartym tchem od pierwszego do ostatniego odcinka. Dlatego przeczytanie książki Stephena E. Ambrose’a było tylko kwestią czasu, który właśnie nadszedł. I powiem krótko – oszalałem na punkcie kompanii E 2-go Batalionu 506-go Pułku Piechoty Spadochronowej 101-ej Dywizji Powietrzno-Desantowej Armii USA, a moja szczególna fascynacja dotyczy majora Richarda Dicka Wintersa, z jednej strony zwykłego, normalnego faceta, z drugiej darzonego wielkim szacunkiem bohatera, który zmarł 2-go stycznia tego roku, w wieku 92 lat.

Na czym polegał fenomen Wintersa? Na normalności. Był przykładem człowieka, który otrzymał solidne, rodzinne wychowanie w szacunku do religii, pracy i każdego człowieka i tym szacunkiem, solidnością oraz konsekwencją kierował się przez całe swoje życie. Te zasady okazały się niezawodne tak w jego życiu cywilnym, jak i, a może przede wszystkim, w życiu zmilitaryzowanym. Cechy Dicka Wintersa były doceniane zarówno przez wyższych rangą oficerów sztabowych, jak i przez podległych szeregowców. Przełożeni szybko awansowali zdolnego żołnierza, a szeregowi współtowarzysze broni darzyli go takim szacunkiem, że gotowi byli pod jego dowództwem pójść w każdy ogień. Był zawsze blisko zwykłych ludzi, znosił te same niedogodności, razem z nimi ryzykował życie, razem z nimi walczył, marzł i głodował w okopach, dzielił ten sam los. Dla swoich żołnierzy potrafił zaryzykować możliwość postawienia przed sąd wojenny i sfingował wykonanie bezsensownego, idiotycznego rozkazu, który mógł pozbawić życia podległych mu żołnierzy. Menonita z wyznania, nigdy nie rozstawał się z Biblią; ten zdecydowany w boju żołnierz, precyzyjny taktyk, odważny kompan, wieczorami, w obecności innych towarzyszy broni, potrafił klęcząc w okopie modlić się, dziękując Stwórcy za przeżycie kolejnego dnia. I za to wszystko był kochany. „Trzydziestego września 1945 roku sierżant Talbert (…) napisał list do Wintersa. (…) Pierwsze, co chciałbym ci powiedzieć, Dick, to że [...] jesteś kochany i nigdy nie zostaniesz zapomniany przez żadnego z żołnierzy, którzy kiedykolwiek służyli pod tobą, czy raczej z racji sposobu, w jaki dowodziłeś - z tobą. Jesteś dla mnie najwspanialszym żołnierzem, jakiego miałem okazję w życiu spotkać.”

Książka przedstawia historię Kompanii E od początków intensywnych szkoleń w Camp Toccoa, gdzie biegając w pełnym oporządzeniu bojowym na górę Currahee (co w języku Indian znaczy: „Nie mamy równych sobie”) hartowali swoją wytrzymałość, przez Aldbourne w Anglii, gdzie Winters poznał swoją „zastępczą” rodzinę, D-day na plaży Utah, i dalej przez cały front: Ste-Marie-du-Mont, Culoville, Carentan, Arnhem, Nuenen, Bastogne, Foy, Noville, Rachamps, Haguenau, Mourmelon-de-Grand, Landsberg (gdzie pierwszy raz zobaczyli obóz koncentracyjny), Berchtesgaden, aż do Zell am See w Austrii. Przeszli cały szlak bojowy od Utah, aż do siedziby Hitlera, a to co przeżyli wymagało nadludzkiej wytrzymałości, umiejętności i zdolności taktycznych. Trudno przedstawić piekło, jakie przeszli w Ardenach, gdzie w okopach pod Bastogne, na kilkunastostopniowym mrozie, bez leków i jedzenia, bez możliwości ogrzania się przy ogniu, z gnijącymi odmrożeniami na stopach, a resztkami amunicji, w ostrzale artyleryjskim, walczyli nie tylko z Niemcami, ale również z własnym załamaniem psychicznym. „Psychiatrzy armii meldowali po Normandii, że dziesięć do dwudziestu procent żołnierzy piechoty przeżyło jakąś formę załamania nerwowego w ciągu pierwszego tygodnia i albo zdezerterowało, albo trzeba ich było ewakuować (wielu z nich potem wróciło na front). Inni nie przeżywają widocznego gwałtownego załamania, ale ich skuteczność jako żołnierzy spada. Przeżycia spotykające żołnierza na froncie powodują znacznie silniejsze przeżycia emocjonalne niż nawet najbardziej intensywne przeżycia znane cywilowi. Żołnierz frontowy doświadcza przerażenia, paniki, gniewu, żalu, zagubienia, poczucia bezsiły, nieprzydatności na skalę nieznaną zwykłemu człowiekowi i te uczucia wyciskają z niego energię i odporność psychiczną jak wodę ze ściśniętej gąbki.”

Ambrose wiele miejsca poświęca kwestii braterstwa broni, posiłkując się nie tylko wspomnieniami żołnierzy z Kompanii E, ale również cytatami naukowców, którzy badali zjawisko braterstwa broni oraz frontowych zachowań żołnierzy na prawdziwej wojnie. A jest to zjawisko naprawdę niezwykłe: ludzie z różnych środowisk, różnych miejsc, różnego wychowania i wykształcenia, różnych poglądów, przekonań i religii, którzy w życiu cywilnym nigdy nawet nie zwróciliby na siebie uwagi, na froncie stanowią jeden perfekcyjnie funkcjonujący organizm. Każdy jest w stanie zrobić wszystko dla towarzysza broni, narazić własne życie, wykazać maksymalne poświęcenie, pozostać w okopach, wrócić do kumpli, nawet stanie kwalifikującym żołnierza do odtransportowania na tyły frontu.

Ambrose pisze: „Rezultatem tych wspólnych doświadczeń była specyficzna więź, nie dająca się porównać z niczym, co kiedykolwiek łączyło ludzi postronnych. Towarzysze broni są sobie bliżsi niż przyjaciele, bliżsi niż bracia. Jest to jednak więź inna od tej, która łączy kochanków. Towarzysze broni znają się na wylot, ufają sobie bez granic. Znają na pamięć swoje historie życia, anegdotki, wiedzą, jak trafili do wojska, kiedy, gdzie i dlaczego zgłosili się na ochotnika do szkolenia spadochronowego, co lubią pić i jeść, do czego są zdolni. W czasie nocnego marszu poznają się nawzajem po kaszlu, w czasie nocnych ćwiczeń w lesie poznają się po chodzie i sylwetce.” Przytacza filozofa J. Glenna Graya, który w swoim dziele pt. „The Warriors” tak przedstawił istotę takiej więzi: „Żadne wysiłki organizacyjne, mające na celu osiągnięcie jasno wytyczonego celu, w czasie pokoju nie są w stanie stworzyć takiej więzi, jaka w czasie wojny łączy żołnierzy. [...] To poczucie wspólnoty graniczące z ekstazą. [...] Ludzie tylko wtedy są prawdziwymi przyjaciółmi, kiedy jeden jest gotów oddać życie za drugiego - bez namysłu, refleksji, i bez zważania na poniesioną stratę.”

Z kolei, etapy zachowań na wojnie zostały zbadane przez Paula Fussella, który „opisał dwa stadia uświadamiania sobie warunków zewnętrznych, przez które przechodzi żołnierz na froncie. Zaczyna się od tego, że żołnierz jest przekonany, że nic nie może mu się stać. Potem przychodzi pierwsze stadium adaptacji - „może mi się coś stać, jeśli nie będę uważał”. Drugie stadium polega na tym, że żołnierz nabiera przekonania, że „stanie mi się coś i tylko nie będąc tam [na pierwszej linii], mogę tego uniknąć” Część ludzi nigdy nie dochodzi do tego drugiego stadium, inni przeciwnie, dochodzą do niego niemal natychmiast. Kiedy jest to żołnierz frontowej kompanii piechoty, nie ma takiej siły, która byłaby w stanie go utrzymać na stanowisku i zmusić do dalszego wykonywania swoich obowiązków. Nikt mu nic nie jest w stanie narzucić, bo tu chodzi o jego życie. Najsilniejszym z czynników motywujących do pozostania na froncie jest przyjaźń i więzi pomiędzy towarzyszami broni. Ta forma motywacji ma stronę pozytywną - nie chce się zawieść kumpli, i negatywną - nie chce się wyjść na tchórza przed ludźmi, których się kocha i szanuje ponad wszystko na świecie. Dyscyplina nie ma tu znaczenia, bo opiera się na karaniu - a jak można ukarać frontowego żołnierza gorzej, niż wysyłając go na front?”

Opierając się na wspomnieniach żołnierzy, Ambrose opisuje szlak bojowy Kompanii E przez pryzmat ludzkich przeżyć i przez to właśnie ta opowieść przemawia do czytelnika bardziej, niż historyczno-naukowe analizy. Są tu podane fakty, ciekawostki, smaczki, których nie wyczyta się w podręcznikach historycznych opartych na suchych faktach. Ja na przykład dowiedziałem się z tej książki, że największą zmorą alianckich żołnierzy w Normandii były…. żywopłoty. Występujące licznie wysokie, stare, mocno zakorzenione żywopłoty stanowiły świetną osłonę dla niemieckich przyczółków, trudną do pokonania bez ciężkiego sprzętu. Ciekawe jest również, że kiedy spadochroniarze lądowali na plażach Normandii, piloci, którzy spanikowali pod ostrzałem niemieckiej obrony przeciwlotniczej, zamiast zwolnić nagle przyspieszyli prędkość lotu, przez co spadochroniarze wykonali skoki na przestrzeni kilkunastu kilometrów zamiast w planowanym mniejszym skupieniu. Ten niespodziewany manewr wywołał po stronie niemieckiej wrażenie wielokrotnego „rozmnożenia” sił przeciwnika. Niemcy byli przerażeni.

Świetnie opisuje Ambrose spektakularne akcje bojowe Kompanii E, ze szczególnym udziałem Wintersa. Z zapartym tchem czyta się akcję zdobycia i unieszkodliwienia baterii niemieckich haubic 105 mm na plaży Utah, czy zadanie w Holandii pod Zetten, podczas którego jeden pluton kompanii E, w liczbie 35 ludzi zdołał wyprzeć dwie niemieckie kompanie esesmanów, w sile ponad 300 żołnierzy. Pisarz ukazuje amerykańskich żołnierzy takimi, jakimi byli naprawdę, bez wybielania, co moim zdaniem jeszcze bardziej uwiarygodnia ich bohaterstwo. Nie pokazuje ich w aureoli świętości, wspomina o nagannych zachowaniach, zabijaniu jeńców, grabieżach, pijaństwie, o absurdach wojskowej administracji, o rozdźwiękach pomiędzy frontowymi, zahartowanymi żołnierzami, a oficerami z West Point i generałami z Waszyngtonu. Komizm i jednocześnie tragizm tego rozdźwięku jest ewidentny: „Powrócił też generał Taylor. Przeprowadził inspekcję linii frontu. (…) Przed opuszczeniem pozycji kompanii wskazał na las przed nami i nie znoszącym sprzeciwu głosem orzekł: - Na ten las przed wami trzeba uważać!” Cóż za spostrzegawcza rada!

Duże wrażenie robi opis spotkania żołnierzy alianckich z więźniami obozu koncentracyjnego w Landsbergu: „Wspomnienie tych wychudzonych, zagłodzonych, oszołomionych ludzi, którzy, kiedy patrzyliśmy na nich przez druty, opuszczali oczy i głowy w taki sam sposób, w jaki często bity, źle traktowany pies kuli się na sam widok człowieka, pozostawiło u mnie i u innych uczucia, jakich nie sposób opisać i nie sposób usunąć z pamięci. Na widok tych ludzi za drutami powiedziałem sam do siebie: Teraz już wiem, po co to wszystko było. Wiem, po co tu jestem!” – wspomina po latach Dick Winters. Ale są też opisy znacznie przyjemniejsze, jak na przykład niekończąca się impreza Kompanii E w Berchtesgaden, gdzie hitlerowscy dygnitarze, na czele z Hitlerem, Himmlerem, Góringiem, Goebbelsem i Bormannem mieli swoje luksusowe wille, sowicie zaopatrzone w najlepsze trunki i inne dobra, ochoczo grabione przez młodych Amerykanów.

Czytelnik może też dowiedzieć się z tej książki, co to jest zupactwo, czym była zabraniana przez wojskowe dowództwo fraternizacja oraz co to były obozy dippisów („Displaced Persons”), a także co oznacza określenie SNAFU („Situation normal – All fucked up”). Nie sposób nie wspomnieć o absurdzie wojskowego życia frontowego, jakim była punktacja przyznawana za miesiące przebywania na wojnie, za odznaczenia, za stan cywilny, aż do uzyskania 85 punktów niezbędnych do zwolnienia do cywila. Żołnierz mógł przejść cały front, mógł być wielokrotnie ranny, przeżył piekło na ziemi i….. nie został zwolniony do cywila, bo zabrakło mu kilku punktów.

Zadziwiające w tym wszystkim jest jedno, większość z tych zwykłych, prostych ludzi, z majorem Wintersem na czele, zgłosili się do piechoty spadochronowej na ochotnika. Dlaczego? „Po ukończeniu szkolenia spadochronowego każdy z nich miał dostać srebrną odznakę spadochronową – sylwetkę uskrzydlonego spadochronu - noszoną na lewej kieszeni kurtki mundurowej, naszywkę na furażerkę, wysokie buty skoczka. Gordon wspomina: „Teraz [w roku 1990] to może się wydawać pozbawioną sensu dziecinadą, ale wtedy byliśmy gotowi oddać życie za prawo do noszenia tych odznak i wpuszczania spodni w buty, za prawo do bycia spadochroniarzem” Wcieleni do wojska dawali z siebie wszystko, ciężko pracowali, wykazywali się determinacją i odwagą, „Zespoleni wspólną niedolą, skandowanymi wspólnie hasłami i śpiewanymi w czasie marszu i ćwiczeń piosenkami, stawali się powoli jedną wielką rodziną.” Ambrose ocenia, że żołnierze z kompanii E, jako „przedstawiciele generacji urodzonych pomiędzy 1910 a 1928 rokiem mają charaktery jak z kamienia. Byli dziećmi Wielkiego Kryzysu, toczyli największą wojnę w dziejach ludzkości, a po niej uczestniczyli w odbudowie świata i powojennym boomie gospodarczym. Przyjęli pomoc, oferowaną im przez GI Bill of Rights, ale nigdy nie wyciągali ręki po jałmużnę. Wszystko musieli zrobić na swój sposób, tylko sobie mogli to zawdzięczać. Kilku dorobiło się fortun, kilku doszło do władzy, niemal wszyscy się pobudowali, założyli rodziny i żyli dostatnio, korzystając z wolności, za którą walczyli.”

Ta książka to według mnie nie tylko kolejne opracowanie historyczne, ale OPOWIEŚĆ O LUDZIACH, o ciężkiej pracy, o dochodzeniu do wyznaczonego celu poprzez własną determinację i pracę, to książka o zdobyciu sławy i chwały poprzez przestrzeganie zasad, dzięki uczciwości, a nie – jak to współcześnie bywa – w wyścigu szczurów. To również książka ukazująca, jakim dobrodziejstwem jest życie bez wojny – ku przestrodze, szczególnie dla młodych pokoleń.

Stephen E. Ambrose – „Kompania Braci. Od Normandii do Orlego Gniazda Hitlera Kompania E 506 pułku piechoty spadochronowej 101 Dywizji Powietrznodesantowej”, tytuł oryginału: „Band of brothers. E Company 506th Regiment 101st Airbourne Division. From Normandy to the Hitler's Eagle's Nest”, przekład Leszek Erenfeicht, Wydawnictwo Magnum, ISBN 978-83-89656-55-1, ilość stron 340.

Targi Książki – Katowice 2011

noreply@blogger.com (Quaffery) — Wed, 19 Oct 2011 13:43:22 PDT

Doktor Faustus

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 29 Sep 2011 14:01:22 PDT

Miałem ochotę przeczytać coś bardzo ambitnego i niebanalnego. No i trafiłem w dziesiątkę, bo „Doktor Faustus” to dzieło tyleż trudne i wymagające, co wciągające. Ta powieść jest jak narkotyk, pochłania powoli, odurza, wznosi na wyżyny wrażeń i nie pozwala się uwolnić, aż zawładnie całkowicie umysłem czytelnika, do utraty sił.

Narratorem powieści jest Serenus Zeitblom, który pisze biografię swojego przyjaciela, genialnego niemieckiego kompozytora, Adriana Leverküna. Zeitblom opisuje całe życie kompozytora, począwszy od spędzonego z nim wspólnie dzieciństwa w majątku jego rodziców w Kaisersaschern, poprzez lata szkolne i studenckie w Lipsku i Monachium, jego odosobnienie w małym, wiejskim Pfeiffering, aż do śmierci w stanie głębokiego obłąkania, będącego następstwem choroby wenerycznej, którą zaraził się w czasach studenckich, bądź zaprzedaniem duszy diabłu.

Na kanwie życia Adriana Leverküna, umiejscawiając akcję powieści w niemieckich ośrodkach sztuki, nauki, w tym również teologii, pisarz przez całą opowieść pokazuje źródła i fundamenty kultury niemieckiej i europejskiej. Nawiązuje do wybitnych postaci, w książce padają wielkie niemieckie nazwiska: Luter, Nietzsche, Schiller, Beethoven, Bach, Händl, Brahms, Haydn, Mozart, Wagner, Ekkehart, Goethe, Dürer, Kant, Shopenhauer, Hölderlin, Novalis, ale i nie brakuje tu innych wybitnych Europejczyków, jak: Shelley, Keats, Manzoni, Clementi, Chopin, Debussy, Musorgski, Liszt, Czajkowski. Wszystkich nie sposób wymienić. Bohaterowie powieści to wykształceni mieszczanie, studenci, artyści, miłośnicy sztuki, bogaci mecenasi, którzy snują liczne rozważania dotyczące twórczości, artystów, Biblii i kwestii teologicznych (Leverkün początkowo studiuje teologię), niemieckiej tożsamości narodowej, polityki i historii, wierzeń i ludowych mitów germańskich, małżeństwa i miłości oraz wielu innych tematów natury egzystencjalnej. Kiedy się patrzy na te wypisane wyżej niemieckie nazwiska (a przecież to nie wszystkie), nie sposób uwierzyć, jak naród, który dał światu taką kulturę, mógł skusić się na ideologię faszystowską?

Adrian Leverkün często występuje w centrum dyskusji dotyczących muzyki, którą sam przecież komponuje. Oto, jak napisze do swojego przyjaciela na temat mojego ukochanego Chopina: Gram dużo Chopina i czytam o nim. Lubię anielskość jego postaci, przypominającą Shelleya, osobliwy, niezmiernie tajemniczo zawoalowany, niedostępny, ewazywny i pozbawiony przygód charakter jego egzystencji, to pragnienie niewidzenia o niczym, to odrzucanie materialnych doświadczeń, wysublimowany gatunek jego fantastycznie delikatnej a uwodzicielskiej sztuki. (…) Rozważ zwłaszcza jego ironiczny stosunek do tonalności, element mistyfikacji, przemilczenia, nieprecyzowania, negacji, wyszydzania znaku muzycznego. A sięga to daleko, zabawnie i przejmująco daleko...” (str. 133)

Całe życie Adriana to dążenie do doskonałości, poszukiwanie tematu do skomponowania arcydzieła muzycznego na miarę pokoleń. Nie jest to zadanie łatwe nawet dla geniusza, którego nękają nieustanne migreny i postępująca choroba. Szuka więc odosobnienia, wyprowadza się na wieś, gdzie często zamyka się w zaciemnionym pokoju i dopuszcza do siebie jedynie nielicznych. Punktem kulminacyjnym powieści jest dialog Adriana Leverküna z diabłem, który każe nazywać siebie Sammaelem, czyli „aniołem trucizny”. To wtedy, według zapisanej relacji samego kompozytora (jest to jedyny fragment, w którym narratorem jest Leverkün) następuje swoista transakcja, w której otrzymuje on dwadzieścia cztery lata życia, czyli czas konieczny do stworzenia wielkich arcydzieł muzycznych: Czas? Sam tylko czas? Nie, mój drogi, to nie jest diabelski towar. Za to nie zasłużylibyśmy jeszcze na taką cenę, żeby kres do nas należał. Jaki to gatunek czasu, w tym rzecz! Wielki czas, szalony czas, czas iście diabelski, pełen radości i wesela (…). My dostarczamy bowiem wszelkich krańcowości w tej dziedzinie – uniesień dostarczamy i oświecenia, uczucia swobody i wyzwolenia z wszelkich więzów, wolności, pewności, lekkości, poczucia władzy i triumfu tak wielkiego, że nasz człowiek przestaje własnym zmysłom wierzyć, – wliczając w to ponadto jeszcze ogromny podziw dla swego dzieła (…). (str. 211) Czy obarczony śmiertelną chorobą artysta może oprzeć się takiej pokusie? Analogie z Faustem Goethego są aż nazbyt oczywiste. To, co znamienne w wypowiedzi diabła dotyczy jego tożsamości: Jestem wprawdzie Niemcem, Niemcem do szpiku kości, zgoda, aleć przecie na dawny, lepszy sposób, z sercam bowiem kosmopolitą. (str. 208) Nic dziwnego, że powieść wywołała w Niemczech burzę!

Zeitblom pisze biografię przyjaciela w czasie, kiedy Niemcy zaczynają przegrywać II wojnę światową, dlatego opisując życie kompozytora analizuje tragiczną sytuację państwa i Niemców. Snuje rozważania na temat przyszłości Niemców i ich kultury: Rzec pragnę: wojna jest przegrana, lecz oznacza to więcej niż przegranie jednej kampanii, znaczy to istotnie, że m y jesteśmy zgubieni, że zgubiona jest nasza sprawa i dusza, nasza wiara i nasza historia. Koniec już z Niemcami, koniec, zarysowuje się nieopisana klęska ekonomiczna, polityczna, moralna i duchowa, słowem klęska wszechogarniająca, – a ja nie chcę pożądać tego, co nam zagraża, bo jest to rozpacz i jest to obłąkanie. (str.161) Nie może się pogodzić z klęską Niemiec, z upadkiem kultury, z upokorzeniem całego narodu: Niechajże to już nadejdzie! (…) Wołanie o pokój z Anglią (…), domaganie się jakiejś ulgi w warunku bezwzględnej kapitulacji (…) jest jedynie obłędnym nonsensem, mrzonką reżymu, który nie chce zrozumieć i dziś jeszcze widocznie nie pojmuje, że los jego został przesądzony, że musi zniknąć, obciążony przekleństwem – że sam będąc ohydą w oczach świata – i nas, Niemcy, Rzeszę – posuwam się dalej i powiadam: niemieckość, wszystko, co niemieckie, uczynił ohydą dla całego świata. (str. 308) Powieść przejawia troskę o przyszłość Niemiec, przeklina tych, którzy doprowadzili Niemcy do takiego stanu: Powiadam: hańba nasza. (…) Czyż chorobliwa to jedynie skrucha zadawać sobie pytanie, jak w ogóle w przyszłości „Niemcy” w jakiejkolwiek swej postaci będą się mogły odważyć na zabranie głosu w jakiejkolwiek ludzkiej sprawie? (…) Jakże będzie można przynależeć do narodu, którego historia ciężarna jest tak ohydną klęską, do narodu obłąkanego z własnej przyczyny i wypalonego duchowo (…); do narodu, który w zamknięciu będzie żyć musiał sam ze sobą,(…) do narodu, który nie będzie mógł się innym pokazać na oczy? Przekleństwo, przekleństwo niszczycielom, co wprowadzili do szkoły zła ten pierwotnie poczciwy, rzetelny, nazbyt jedynie pojętny, nazbyt chciwie karmiący się teoriami gatunek ludzki! (str. 435/436) Ostre słowa!

Tak jak wspomniałem książka, choć niezwykle ciekawa i intrygująca, nie jest łatwa w odbiorze. Osobiście uwielbiam takie rozważania na granicy filozofii i sztuki, zwłaszcza jeśli chodzi o muzykę poważną, ale przyznam, że były w „Doktorze Faustusie” momenty, kiedy włosy same wychodziły mi z głowy, bo nie potrafiłem ani w jotę zrozumieć o co w nich chodzi. Myślę, że w tych fragmentach pisarz znacznie przesadził, wznosząc formę wypowiedzi na wyżyny możliwe do osiągnięcia wyłącznie przez zawodowych znawców np. teorii muzyki. Oto przykład: (…)Polifoniczna godność każdego tonu tworzącego akord byłaby zagwarantowana konstelacją. Rezultaty historyczne, emancypacja dysonansu wobec swego rozwiązania, jego charakter absolutny, taki, jaki znaleźć już można w różnych miejscach późnej frazy wagnerowskiej, usprawiedliwiłyby każdy akord, który potrafiłby się wylegitymować wobec systemu. (str. 178) Doceniam kunszt i znawstwo Manna, ale w takich momentach robiłem sobie przerwę na herbatę.

Powieść dzieje się w dwóch wymiarach: historycznym i artystycznym, i zarówno w jednym, jak i w drugim ujęciu pisarz pokazuje, do czego prowadzi aktywność ludzka bez zasad moralnych, bez wartości. Zarówno w sensie historycznym (faszystowskie Niemcy), jak i artystycznym (doskonałość za wszelką cenę), w końcowym efekcie brak wartości implikuje życie z piętnem grzechów przeszłości, pogardę i ostateczną klęskę. W ujęciu historycznym jest nią upadek państwa totalitarnego, bombardowanego przez Aliantów, w ujęciu osobistym i artystycznym – obłęd kompozytora.

Bardzo trudna, ale genialna powieść. Arcydzieło!

Cytaty:

Niekiedy zgadzaliśmy się albo raczej: przyłączali do często wyrażanego poglądu, że filozofia jest królową nauk. Zajmuje wśród nich – stwierdzaliśmy – takie mniej więcej miejsce, jak organy wśród instrumentów. Dominuje nad nimi, organizuje je intelektualnie, porządkuje i oczyszcza wyniki badań we wszelkich dziedzinach, tworząc z nich obraz świata, panującą i normującą syntezę, ujawniającą sens życia i naocznie określającą stanowisko człowieka w kosmosie. (str. 78)

Istnieje bowiem, jeśli kto chce, pewna dyscyplina, gdzie królowa-filozofia sama się staje służebną, spada do roli wiedzy pomocniczej, do rangi przedmiotów „pobocznych” mówiąc po akademicku, a dyscypliną tą jest teologia. Tam gdzie umiłowanie mądrości wznosi się do kontemplacji Najwyższej Istoty, praźródła bytu, do nauki o Bogu i o sprawach boskich, tam, rzec by można, osiąga się szczyt naukowej godności, najwyższą i najdostojniejszą sferę poznania, szczyt myśli ludzkiej; uduchowiony intelekt staje przed najwznioślejszym celem. Przed najwznioślejszym, gdyż nauki świeckie, na przykład własna moja filozofia, a wraz z nią historia i inne nauki, stają się tu zwykłymi instrumentami, przydatnymi w służbie poznawania rzeczy świętych – a nadto jest to cel, do którego należy dążyć w najgłębszej pokorze, gdyż według słów Pisma „wyższy jest nad wszelkie pojęcie”, a umysł ludzki wchodzi tu w związki bardziej nabożne i żarliwe niż przy uprawianiu innych, ograniczonych w swej uczoności zawodów. (str. 79)

Czymże jest wolność! Jedynie to, co obojętne, jest wolne, zaś to, co charakterystyczne, nie jest wolne nigdy, jest napiętnowane, zdeterminowane, związane. (str. 80)

Niemcy (…) mają dwutorowy, niedopuszczalnie spekulacyjny sposób myślenia; zawsze chcą mieć jedno i drugie, chcą mieć wszystko. Zdolni są do śmiałego ujawniania przeciwstawnych sobie zasad życia i myśli u wielkich indywidualności. Ale potem robią z tego paćkę, używają określeń jednego w duchu drugiego, wszystko plączą i wydaje im się, że mogą wsadzić do jednego worka wolność i arystokratyzm, idealizm i naturalną naiwność, a to chyba niemożliwe. (str. 80/81)

Według jego zdania wszystko to, całe zło, sam Zły nawet, było konieczną konsekwencją, nieuniknionym atrybutem świętej egzystencji Boga, tak jak i grzech istniał nie sam przez siebie, lecz czerpał swą uciechę z pohańbienia cnoty, bez której byłby całkowicie pozbawiony korzeni; inaczej mówiąc, polegał on na rozkoszy korzystania z wolności, czyli na możliwości popełnienia grzechu, nieodłącznie przynależnej do samego aktu stworzenia. Wyrażała się w„tym pewna logiczna niedoskonałość wszechmocy i wszechdobroci Boga, który nie mógł był przydać swemu stworzeniu – a więc temu, co z niego powstało i obecnie istniało poza nim – niezdolności do popełnienia grzechu. Oznaczałoby to bowiem odmówienie owemu stworzeniu wolnej woli, zdolności odwrócenia się od Boga, – co byłoby niedoskonałym aktem twórczym, a właściwie nie byłoby w ogóle aktem twórczym i manifestacją Boga. Logiczny dylemat Stwórcy tak tedy wyglądał, że nie był On w stanie obdarzyć stworzenia, człowieka i aniołów, samodzielnością wyboru, a więc wolną wolą, i równocześnie przymiotem niemożności popełnienia grzechu. Pobożność i cnota polegały więc na tym, żeby z tej wolności, jaką Bóg z natury rzeczy zagwarantować musiał swemu stworzeniu, robić dobry użytek, czyli ż a d n e g o z niej nie robić użytku – co po prawdzie (…) po trochu wychodziło na to, jakby owo nieużywanie wolności oznaczało pewne uszczuplenie egzystencji, pomniejszenie intensywności życia owego poza Bogiem istniejącego stworzenia. (str. 95)

Niektórzy ludzie nie powinni mówić o wolności, rozumie, humanitaryzmie, po prostu dlatego, żeby tych pojęć nie brukać. (str. 96)

Religijność to, być może, sama młodość, to bezpośredniość, odwaga i głębia osobowego życia, wola i siła, naturalność i demonizm istnienia, doświadczana i przeżywana w pełni witalności, tak jak nam to na nowo uświadomił Kierkegaard. (str. 111)

Powiedziane jest wprawdzie, że przeklęci i wypluci niechaj będą ci, którzy są ani zimni, ani gorący, jeno letni. (str. 121)

Czy to nie Bismarck powiedział, że Niemiec potrzebuje pół flaszki szampana, aby osiągnąć swój naturalny poziom? (…) Zdolny bowiem jest Niemiec, ale mdły – zdolny dostatecznie, żeby się złościć na omdlałość swoją i żeby ją opanować per illuminationem, na zasadzie: wyłaź, dydku. (str. 210)

Podziw dla rzeczy wielkich, entuzjazm, a nawet uczucie oszołomienia, którym nas napawają, są niewątpliwie rozkoszą duchową, lecz możliwe są jedynie w rzeczowych ziemskich i ludzkich zależnościach. Wielkie są piramidy, wielki jest Mont-Blanc i wnętrze bazyliki św. Piotra, jeśli w ogóle nie należy zachować tego atrybutu raczej dla świata moralności i rozumu, dla wzniosłości serca i myśli. (str. 248)

Pobożność, bojaźń boża, moralność, religijność możliwe są jedynie wobec człowieka i poprzez człowieka, w ograniczeniu do spraw ziemskich i ludzkich. Owocem ich zaś musi, powinien być i jest religijnie zabarwiony humanizm, zdeterminowany transcendentnym poczuciem tajemnicy człowieka, dumna świadomość, że nie jest istotą wyłącznie biologiczną, lecz zasadniczą częścią swojej istoty należy do świata ducha, że dany mu został absolut wraz z ideą prawdy, wolności, sprawiedliwości, że nałożono nań obowiązek dążenia do doskonałości. W tym patosie, tym zobowiązaniu, tym szacunku człowieka wobec siebie samego jest Bóg: w stu miliardach Dróg Mlecznych nie mogę go znaleźć. (str. 249/250)

Duch akademicki podtrzymuje młodość i wigor.(str. 281)

W zasadzie istnieje j e d e n tylko problem na świecie i takie właśnie nosi miano: jak się przebić? Jak wydostać się na swobodę? W jaki sposób niszczy się poczwarkę, by zostać motylem? (str. 282)

Namiętność jest zbyt przejęta sobą, aby podejrzewać, że ktokolwiek może być jej serio nieprzyjazny. Przynajmniej jest tak zawsze w sprawach miłosnych, gdzie uczucie uzurpuje sobie wszelkie prawa tego świata i nawet łamiąc zakazy i siejąc zgorszenie mimo woli liczy na wyrozumiałość. (str. 302)

Można mieć umysł prosty, dziecięcy, lecz muzyka jest dla człowieka tajemnym objawieniem najwyższej wiedzy, służbą bożą, a pedagogika muzyczna staje się kapłaństwem…. (str. 369)

Idealizm nie liczy się z tym, że duch bynajmniej nie ulega wyłącznie wpływom duchowym, lecz bywa do głębi poruszony przez zwierzęcą melancholię zmysłowego piękna. (str. 375)

Przeszłość znieść można jedynie czując swoją nad nią przewagę, lecz nie podziwiając jej głupio, w świadomości aktualnego bezwładu. (str. 411)

Bezinteresowność zostaje przecież zniweczona z chwilą, kiedy się przekonujemy, że jest użyteczna. (str. 427)

Tomasz Mann – „Doktor Faustus. Żywot niemieckiego kompozytora Adriana Leverkühna, opowiedziany przez jego przyjaciela”, tytuł oryginału: „Doktor Faustus. Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn erzählt von einen Freunde”, przekład: Maria Kurecka i Witold Wirpsza, Wydawnictwo Muza S.A., Warszawa 2008, ISBN 978-83-7495-462-4, ilość stron 544.

Wszystkie pieniądze świata

noreply@blogger.com (Quaffery) — Tue, 27 Sep 2011 13:28:17 PDT

Kiedy ostatnio Telewizja Polska powtórzyła krótki serial nakręcony na podstawie książki Anatola Potemkowskiego pt. „Wszystkie pieniądze świata”, tak zachwycił mnie klimat tej historii, że od razu pobiegłem do biblioteki w poszukiwaniu powieści. I nie żałuję. Potemkowski był mistrzem ironii, a umiejscowienie akcji powieści w atmosferze okupowanej przez hitlerowców stolicy wcale nie przeszkodziło pisarzowi w humorystycznym ujęciu życiowych ekscesów dwóch głównych bohaterów, choć i treści poważnych tu nie brakuje.

Książka opowiada o tym, jak dwaj szkolni przyjaciele poznają dorosłe życie we wszystkich możliwych obszarach prawdziwego męskiego świata. W tym świecie, na każdej niemal stronie książki, słychać dźwięk ryczących silników, czułe słówka szeptanie na ucho pięknym dziewczętom oraz szelest w bardziej lub mniej uczciwy sposób zarobionych banknotów. Jest to książka o tym, jak chłopcy stają się mężczyznami, o prawdziwej męskiej przyjaźni, o honorze i brutalnym życiu, w którym czasami można otrzeć się o śmierć.

Największym atutem pióra Anatola Potemkowskiego jest humor, który tak bardzo cenię, szczególnie w powieściach opowiadających o czasach z definicji smutnych. Jest to humor często rubaszny, nieprzebierający w słowach, a poprawność polityczna i społeczna w dzisiejszym rozumieniu nie ma tu nic do szukania. Obawiam się wręcz, że gdyby dzisiaj Potemkowski żył, usłyszałby z niejednego źródła opinię, że książka jest seksistowska. Ale może nie będę rozwijał tego wątku, niech każdy wyrobi sobie swoje własne zdanie. Polecam.

Anatol Potemkowski – „Wszystkie pieniądze świata”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, ISBN 83-060-0998-3, ilość stron 290.

Życie Pi

noreply@blogger.com (Quaffery) — Tue, 27 Sep 2011 12:10:21 PDT

„Życie Pi” to utrzymana w konwencji baśniowej opowieść o tym, jak młody Priscine Patel próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, na które nikt jeszcze nie dał ostatecznej i zadowalającej wszystkich odpowiedzi. Chodzi rzecz jasna o nękające większość istot myślących pytanie o sens życia. Tytułowy Pi odpowiedzi poszukuje w religiach, starając się zgłębić zarówno przesłania zawarte w Biblii, studiując założenia Koranu jak i czytając Wedy. Co ciekawe, poszukiwania głównego bohatera przedstawione zostały w sposób pozbawiony patosu, a momentami wręcz w ujęciu humorystycznym, co dodało opowieści lekkości i polotu.

Ale oprócz patrzenia w niebieskie zaświaty twardo przecież stąpamy po tym ziemskim łez padole, zmagając się ze zwykłą szarą codziennością. Dla Priscine’a Patela tą codziennością jest mieszkanie wraz z rodziną w….. zoo, zarządzanym przez jego ojca. Codzienna, naukowa obserwacja świata zwierząt to drugie, obok religii, źródło wiedzy czerpanej z życia przez Pi. Kiedy życie zafunduje naszemu bohaterowi darmową hardcorową przygodę, rzucając go na środek oceanu w tratwie ratunkowej, w towarzystwie szalenie niebezpiecznego…. Richarda Parkera, młodzieniec przeżyje właśnie dzięki swojej wierze w Boga i wiedzy o świecie zwierząt.

W tej fantastycznej opowieści pisarz przekazuje nam kapitalne dla współczesnego świata przesłania. W pierwszej kolejności mówi, że cały świat, każda istota wierząca, bez względu na religię, filozofię, kulturę, tak naprawdę wierzy w tego samego Boga. Jedni dążą do Niego klękając przez krzyżem Chrystusa, inni wznosząc modlitwy do Allaha, wpadając w trans tańca derwiszy, czy wierząc w reinkarnację. Yann Martel mówi też, że w życiu ważna jest nauka, bo w rzeczywistości nasze życie trwa w tych dwóch wzajemnie przenikających się obszarach: w sferze wiary i rozumu. Te dwa współgrające (a nie wykluczające się) elementy pozwalają przepłynąć Pi bezkres oceanu (czytaj: życia) i dotrzeć do celu. A i tak wiele pozostanie w sferze niedopowiedzenia, tajemnicy, nieskończoności – tak jak niedopowiedziana i zarazem nieskończona jest liczba…. Pi.

Cytaty:

Bo czyż pisanie powieści nie polega na selektywnym przetwarzaniu rzeczywistości? Na takim jej przekształcaniu, które wydobędzie samą jej esencję?

Jeśli my, obywatele, nie będziemy wspierać naszych artystów, złożymy naszą wyobraźnię na ołtarzu topornego realizmu, a to oznacza utratę wiary i pogrążenie się w jałowych snach.

Powodem, dla którego śmierć tak mocno trzyma się życia, nie jest biologiczna konieczność, lecz zawiść. Życie jest tak piękne, że śmierć się w nim zakochała zazdrosną, zaborczą miłością, która zagarnia wszystko, co się da. Ale życie przeskakuje lekko nad niebytem, gubiąc po drodze tylko parę drobiazgów bez znaczenia, a przygnębienie jest niczym więcej, jak przelotnym cieniem chmury.

Wtedy po raz pierwszy przyszło mi do głowy, że ateiści są moimi braćmi i siostrami wyznającymi inną wiarę i że wszystko, co mówią, dotyczy wiary. Podobnie jak ja szli tak daleko, jak daleko mógł ich zaprowadzić rozum — a potem dawali wielkiego susa.

Będę w tej sprawie szczery: to nie z ateistami miałem problem, ale z agnostykami. Wątpliwości są konstruktywne tylko przez jakiś czas. Wszyscy musimy przejść przez ogród Getsemani. Skoro Chrystus miał chwile zwątpienia, musimy je mieć wszyscy. Jeśli Chrystus spędził noc na modlitwie, cierpiąc katusze niepewności, jeśli wisząc na krzyżu, wyrzucił z siebie „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?”, to z pewnością i my mamy prawo wątpić. Musimy to jednak przezwyciężać. Wybierać zwątpienie jako filozofię życia to tak, jak wybierać bezruch jako sposób przemieszczania się w przestrzeni.

We wszystkim, co żyje, jest odrobina szaleństwa, które popycha stworzenie do dziwnych, czasem niewytłumaczalnych posunięć. To szaleństwo bywa zbawienne jako integralny składnik zdolności adaptacyjnych. Bez niego nie przetrwałby żaden gatunek.

Chrześcijaństwo jest religią wyznawaną w pośpiechu. Weźmy choćby dzieło stworzenia dokonane w ciągu sześciu dni. Nawet jeśli traktować to symbolicznie, stworzenie odbywało się w jakiejś gorączce. Dla kogoś wychowanego od urodzenia w religii, w której walka o jedną duszę może być sztafetą trwającą przez wiele stuleci, z udziałem niezliczonych pokoleń przekazujących sobie pałeczkę, te błyskawiczne rozstrzygnięcia chrześcijaństwa są oszałamiające. Podczas gdy hinduizm zdaje się płynąć wolno jak Ganges, chrześcijaństwo przypomina ruch na ulicach Toronto w porze szczytu. To religia chyża jak jaskółka, rozpędzona jak karetka pogotowia. Objawia się błyskawicznie, za naciśnięciem guzika. W jednej chwili jesteś potępiony lub zbawiony. Chrześcijaństwo liczy sobie wieki, ale w gruncie rzeczy istnieje tylko w chwili bieżącej.

Pokażcie mi kogoś takiego, kto zrozumie islam, jego najgłębszą istotę, i nie pokocha tej pięknej religii braterstwa i oddania.

Boska świadomość: moralna egzaltacja, trwałe uczucie uniesienia i radości; ożywienie poczucia moralnego, które zwraca uwagę jako coś ważniejszego niż pojmowanie rozumem. Uporządkowanie kosmosu według ładu moralnego, a nie intelektualnego, uświadomienie sobie, że fundamentalną zasadą egzystencji jest to, co nazywamy miłością i co objawia się niezbyt jasno, nie całkiem wyraźnie, nie od razu, lecz nieuchronnie.

Ludzie ci nie uświadamiają sobie, że Boga należy bronić w sobie, a nie na zewnątrz. Powinni skierować swój gniew na samych siebie. Bo zło zewnętrzne jest uwolnionym złem wewnętrznym. Głównym polem bitwy o Dobro nie jest otwarta, publiczna arena, ale niewielka polanka w każdym ludzkim sercu. A tymczasem wiele wdów i bezdomnych sierot cierpi straszliwie i to im, nie Bogu, powinni pośpieszyć z pomocą owi samozwańczy obrońcy.

Ogród zoologiczny to instytucja kulturalna. Podobnie jak biblioteka publiczna, jak muzeum służy upowszechnianiu wiedzy. I wobec tego jest przedsiębiorstwem nieprzynoszącym większych profitów — bo ku wielkiemu żalowi mojego ojca Większe Dobro i Większy Profit nie są celami zbieżnymi.

Strach to jedyny prawdziwy przeciwnik życia.

Moje cierpienie jest ważne! Chcę żyć! Nie mogę nie łączyć własnych losów z kosmosem. Życie jest jak dziurka od klucza; to pojedynczy, maleńki otwór, przez który wchodzi się do nieskończoności — jakże mogę zignorować ten przelotny, chaotyczny obraz wszechrzeczy, jaki zarejestrował mój wzrok?

Wiara w Boga oznacza otwarcie, wolność, głęboką ufność, jest dobrowolnym aktem miłości — czasami jednak tak trudno jest kochać.

Najgorszą parą przeciwieństw jest nuda i groza. Czasami życie człowieka zamienia się w wahadło. Na wodzie nie ma ani jednej zmarszczki. Nie czujesz najlżejszego powiewu. Godziny ciągną się w nieskończoność. Ogarnia cię taka nuda, że popadasz w stan apatii bliskiej letargowi. Potem morze zaczyna się burzyć, a człowieka ogarnia prawdziwy szał emocji. Jednak nawet te przeciwieństwa nie są wyraźnie rozgraniczone. Wśród znudzenia pojawiają się elementy grozy, wybuchasz płaczem, ogarnia cię przerażenie, krzyczysz, z rozmysłem robisz sobie krzywdę. A z kolei schwytany w kleszcze grozy — podczas najgorszego sztormu — odczuwasz mimo wszystko nudę, głębokie znużenie tym wszystkim.

Tylko śmierć nadaje jakąś logikę twoim emocjom, czy rozmyślasz o niej w chwili, kiedy jesteś bezpieczny i nic się nie dzieje, czy też w momencie, gdy uciekasz jej spod kosy i twoje cenne życie wisi na włosku.

Yann Martel – „Życie Pi”, przekład Zbigniew Batko, Wydawnictwo Znak, Kraków 2003, ISBN 83-240-0326-6, ilość stron 344

Diamentowa karoca

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 04 Aug 2011 14:23:07 PDT

„Diamentowa karoca” dopełnia serię przygód Erasta Pietrowicza Fandorina (Azazel, Gambit turecki, Lewiatan, Śmierć Achillesa, Walet pikowy, Dekorator, Radca stanu, Koronacja, Kochanka śmierci, Kochanek śmierci) i jest zdecydowanie inna niż pozostałe części serii. Powieść składa się z dwóch tomów pt.: „Łowca ważek” i „Między wierszami”, przy czym drugi poprzedza akcję pierwszego o 27 lat, a łączy je wątek, który odsłania się czytelnikowi dosłownie w ostatnich wersach drugiej części.

Akcja „Łowcy ważek” ma miejsce w roku 1905, trwa wojna rosyjsko-japońska o strefy wpływów na Dalekim Wschodzie. Rosja jest nękana w tym konflikcie nie tylko zewnętrznie, na scenie teatru oficjalnych działań wojennych, ale i od środka, poprzez dywersyjną aktywność wynajmowanych przez Japończyków szpiegów. Ich celem stają się główne szlaki komunikacyjne Rosji, tory kolejowe, po których podążają na wschód rosyjskie transporty wojskowe. „Rosją, ciężko chorą, spływającą krwawym potem, miotała od gorączki po zimne dreszcze febra, i szło o coś więcej niż o wojnę z Japonią. Wojna odsłoniła tylko rzecz jawną dla każdego myślącego widza: imperium zmieniło się w anachroniczny twór, w zapóźnionego na świecie dinozaura z rozrosłym cielskiem i tycią główką. Ściślej, co do rozmiarów, łeb był potężny, rozdęty mnóstwem ministerstw i komitetów, lecz krył drobny i kiepsko uzwojony mózg. Każda istotna decyzja, byle poruszenie nieruchawej tuszy wymagały decyzji jednego jedynego człowieka, który sam bynajmniej do szpakami karmionych nie należał. A choćby zresztą i był tytanem intelektu, czy można w czasach elektryczności, radia, rentgena osobiście władać ogromnym krajem, i to jeszcze w przerwach między lawn–tennisem a polowaniem? Toteż słaniał się biedny rosyjski dinozaur, plątały się potężne łapy, tysiącwiorstowy ogon wlókł się bez sensu po ziemi. Z boku doskakiwał, rwąc kęsy ciała, zwinny drapieżnik nowej generacji, a w trzewiach gigantycznego organizmu rozrastał się śmiercionośny guz.”

Rzecz jasna do dyskretnej, inteligentnej i przebiegłej walki z arcyniebezpiecznym wrogiem rosyjskiego imperium nadaje się nie kto inny, jak Erast Pietrowicz Fandorin, który przybywa do Rosji z holenderskich Indii Zachodnich. Tym razem jednak nasz główny bohater pojawia się na scenie nie jako radca stanu, urzędnik do specjalnych poruczeń przy moskiewskim gubernatorze generalnym. Teraz został zatrudniony jako inżynier maszyn pędnych, fachowiec od „systemu krwionośnego organizmu państwa” i „trafił do stołecznego żandarmeryjno–policyjnego zarządu dróg żelaznych, i to właśnie w charakterze „wolnego strzelca”, to jest konsultanta bez poborów, za to o nader szerokich kompetencjach. Stojące przed konsultantem zadanie brzmiało: opracować system bezpieczeństwa szlaków komunikacyjnych, wypróbować go w podległej strefie, po czym przekazać do zastosowania zarządom żandarmeryjnym kolei całego cesarstwa.” Nie bez kozery zadanie takie powierzono osobie obeznanej z Krajem Kwitnącej Wiśni i czerpiącej głęboko z mądrości Wschodu, kierującej się w ekstremalnych sytuacjach zasadą: „Mąż szlachetny wie, że świat jest niedoskonały, lecz nie opuszcza rąk” oraz inną: „Gdy brak spokoju ducha, określ czynnik zakłócający harmonię, i usuń go”. Fandorin jest w tej sytuacji najlepszym specjalistą od „japońskiej dywersji i rosyjskiego bałaganu”. Niestety, pomimo, że bez Fandorina nie podejmowano żadnych decyzji dotyczących kolei, to w rosyjskim bałaganie specjalne środki bezpieczeństwa wdrożone przez inżyniera okazują się niewystarczające i dywersanci wykazują nie mniej sprytu…

Ciekawą postawę wykazuje tu wierny sługa, kamerdyner i powiernik Fandorina, Japończyk Masa, przeżywający istne katusze moralne. Rozdarty pomiędzy wiernością swojemu rosyjskiemu panu, a wiernością krajowi swojego pochodzenia, stara się zachować neutralność i nie okazywać radości ze zwycięstw japońskiego oręża. Co więcej, żeby nie być posądzonym o szpiegostwo na rzecz Japonii musi się maskować, a nawet zmienić nazwisko na Lianczan Szanchojewicz Czajunewin. „Przez to wszystko stracił apetyt i tak się zaniedbał, że przestał nawet łamać serca pokojówkom i bieliźniarkom, u których w przedwojennych czasach cieszył się zawrotnym powodzeniem”. Postać ta jest i tym razem przedstawiona przez pisarza w sposób dostarczający czytelnikowi sporo okazji do śmiechu.

Część druga „Diamentowej karocy” pt. „Między wierszami” rozpoczyna się w roku 1878 w Jokohamie, dokąd Fandorin przybywa na rosyjską placówkę dyplomatyczną. Początkowo dziwnym wydaje się zabieg autora polegający na odwróceniu chronologii wydarzeń i ciężko zrozumieć, dlaczego pisarz w tomie drugim przedstawia akcję poprzedzającą o niemal trzydzieści lat zdarzenia z „Łowcy ważek”, a na dodatek wydaje się, że obydwa tomy niewiele mają ze sobą wspólnego. Ale to tylko pozory. Świetnie skrojona, wartka fabuła, która do ostatniej stronicy trzyma w napięciu i nie pozwala na przedwczesne domysły, dosłownie w samej końcówce wszystko wyjaśnia. Wyjaśnia i dowodzi, że pisarstwo Akunina to rozrywka niebanalna, błyskotliwa, inteligentna i wciągająca.

Fabuła tej części jest tak pogmatwana, że trudno ją po krótce nakreślić, nie zdradzając przy tym poszczególnych zdarzeń. Mimo to spróbuję. Generalnie rzecz ujmując wszystko tu obraca się wokół wielkiej polityki, a co za tym idzie drogi, jaką pójdzie Japonia w przyszłości. Kluczową postacią niezwykle skomplikowanej polityki japońskiej jest Ōkubo, minister spraw zagranicznych Japonii zwany Pierwszym Konsulem i japońskim Bonapartem. Ōkubo jest zwolennikiem ewolucji, stopniowego rozwoju sił wewnętrznych Japonii pod surową kontrolą rządu. Jego oponenci są zwolennikami rozwoju ekspansywnego poprzez siłowe budowanie wielkiego azjatyckiego imperium z centrum w Japonii. Istotnym kąskiem dla tego stronnictwa był Półwysep Koreański jako przyczółek do Chin i Mandżurii, a to z kolei pozostawało w kręgu zainteresowań innego imperium czyli Rosji. Gdyby zatem Ōkubo został zlikwidowany, zmieniłby się cały kierunek rozwoju Japonii, przy tym w sposób skrajnie groźny dla Rosji.

Ale trzeba pamiętać, że wszystko to dzieje się w Japonii, kraju w którym „życie warte jest kopiejkę — i cudze, i własne. O taki drobiazg bisurmany ani dbają. Zamiast Sądu Ostatecznego mają wszak długi cykl reinkarnacji.” Fandorin, który zostaje wplątany w zagmatwane sprawy polityczne Japonii, uczy się sukcesywnie specyficznej mentalności i poczucia honoru ludzi Wschodu. Poznaje wierzenia i mity, uczy się Battōjutsu, ma do czynienia z samurajami, wojownikami Ninja, japońskimi klanami i dziwnymi, niewytłumaczalnymi zjawiskami, zyskuje wiernego sługę i przyjaciela Masę, pozna co to Kongōjō. Rzecz jasna, jak to u Akunina, Fandorin spotyka przepiękną kobietę, a że wszystko dzieje się w Japonii, skośnooka piękność jest gejszą. Sukcesywnie następuje zmiana charakteru i mentalności samego Fandorina….

„Między wierszami” należy moim zdaniem do najlepszych objawów twórczości Akunina, a wynika to z jego miłości do Japonii. Wszak pisarz sam jest japonistą i „Diamentową karocę” napisał tak jakby chciał swoją pasję tym krajem przekazać czytelnikom. Jest to świetnie napisana powieść sensacyjno-przygodowa z wątkami historycznymi i kulturowymi, każdy rozdział jest przy tym okraszony związanymi z treścią powieści próbkami haiku. Występują w niej dziesiątki nietuzinkowych postaci, w usta których Akunin włożył ciekawe dygresje dotyczące rozwoju światowej polityki, w tym między innymi dotyczące globalizacji i ekspansji Państwa Środka:

„Mieszkańcy Państwa Środka nie ruszą się z miejsca, póki nie zaprowadzą u siebie porządku, a to sprawa na długo, może i dwieście lat. Za to potem, gdy zrobi się im ciasno, pokażą światu, czym jest prawdziwy podbój. Nie będą potrząsać szabelką, wyprawiać za granicę korpusów ekspedycyjnych. O nie! Pokażą innym krajom, że żyć po chińsku jest lepiej i rozsądniej. A wtedy inne narody same zechcą żyć po chińsku. Z wolna wszyscy staną się Chińczykami, choćby w perspektywie wielu jeszcze pokoleń.”

„A ja myślę, że cały świat podbiją Amerykanie (…). I to nie później niż za sto lat. W czym tkwi siła Amerykanów? W tym, że przygarniają wszystkich. Kto tylko zechce, staje się Amerykaninem, choćby nawet był wcześniej Irlandczykiem, Żydem czy Rosjaninem. Będą jeszcze Stany Zjednoczone Ziemi (…).” – Czy to nie brzmi ciekawie?

Polecam gorąco!

Borys Akunin – „Diamentowa karoca. Łowca ważek”, tytuł oryginału: „Ałmaznaja Kolesnica. Łowiec Striekoz” (ilość stron: 176, ISBN 83-7391-526-5), „Diamentowa karoca. Między wierszami”, tytuł oryginału: „Ałmaznaja Kolesnica. Mieżdu strok” (ilość stron: 544, ISBN 83-7391-527-3) tłumaczenie Jan Gondowicz, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2005.

Śmierć Achillesa

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 17 Jul 2011 12:58:23 PDT

Kiedy potrzebuję dobrej rozrywki, odskoczni od codzienności, sięgam po Borysa Akunina, sprawdzonego i niezawodnego odstresowywacza. Tym razem również zadziałało, choć prawdę mówiąc w „Śmierci Achillesa” niczym szczególnie nowym Akunin mnie nie zaskoczył.

Fabułę książki można streścić następująco: Adiutant generalny, generał Michaił Dmitrycz Sobolew to bohater narodowy Rosji carskiej. Jest bożyszczem tłumów, uwielbiany przez kobiety, podziwiany przez mężczyzn, przez wszystkich zwany Białym Generałem lub Achillesem. Aż tu nagle carski bohater i zwycięzca, zapalony w bojach, zdrowy jak tur żołnierz, ni z tego, ni z owego umiera sobie na serce w wieku 38 lat. Rosja przeżywa żałobę, prosty lud cierpi, a władze przygotowują się do państwowego pogrzebu z wielką pompą.

W tym czasie do Moskwy przybywa z Japonii Erast Pietrowicz Fandorin ze swoim skośnookim służącym Masą i oczywiście nasz sprawny i inteligentny bohater od samego początku nie wierzy w nagłą śmierć Achillesa. Za pozwoleniem radcy dworu, księcia Władimira Andriejewicza Dołgorukoja wszczyna śledztwo, a jego niezawodny nos doprowadza go do tajemniczej Wandy z restauracji Róża Alpejska oraz do Achimasa, zawodowego zleceniobiorcy od zadań niekoniecznie legalnych.

„Śmierć Achillesa” opiera się na tych samych pomysłach, co pozostałe książki z serii przygód o Eraście Pietrowiczu Fandorinie. Jest zbrodnia, od której wszystko się zaczyna, jest intryga polityczna i szpiegowska, są namiętności i piękne kobiety, arystokratyczne salony książąt oraz podejrzane i niebezpieczne nory światka przestępczego. To wszystko podane jest w klimacie końca XIX wieku carskiej Rosji i z dużą dawką humoru. Zabiegiem wyróżniającym tę książkę jest przedstawienie akcji powieści z punktu widzenia zarówno protagonisty Fandorina, jak i głównego antagonisty Achimasa. Oczywiście, ostatecznie wszystko okazuje się wyglądać inaczej niż wskazywały pozory. Całość – jak najbardziej godna polecenia, zwłaszcza dla spragnionych przyzwoitej rozrywki czytelników.

Borys Akunin – „Śmierć Achillesa”, przekład Jerzy Czech, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-721-0, ilość stron 304

Narcyz i Złotousty

noreply@blogger.com (Quaffery) — Tue, 17 May 2011 14:46:34 PDT

„Narcyz i Złtotousty” to moim zdaniem jeszcze jedno dzieło, będące objawem geniuszu Hermanna Hessego. Jest to utrzymany w konwencji opowieści-baśni traktat filozoficzny o życiu. Dwaj tytułowi bohaterowie prezentują dwie drogi w poszukiwaniu swojego miejsca na ziemi, w odkrywaniu sensu życia i własnego szczęścia. Nie ma tu znaczenia, że akcja powieści umiejscowiona została w średniowiecznych Niemczech, a losy głównych bohaterów zetknęły się w klasztorze Mariabronn, bo jej treść ma wymiar uniwersalny, jej przesłania pozostają aktualne wszędzie i w każdym czasie.

Narcyz i Złotousty to dwa różne światy. Dla Narcyza, jego życie było „służbą dla ducha, służbie tej poświęcone było jego surowe życie (…). Rdzeniem i sensem jego życia była służba dla ducha, służba dla słowa, było ciche, rozważne, rezygnujące z własnej korzyści przewodzenie swoim uczniom - i nie tylko swoim uczniom - ku wyższym celom duchowym.” A Złotousty to wolny ptak, niespokojny duch. „Miłość i rozkosz wydawały mu się jedyną rzeczą, naprawdę zdolną rozgrzać życie i nadać mu wartość. Ambicja była mu nieznana, biskup i żebrak znaczyli dla niego jedno; także zarobkowanie i posiadanie nie mogło go przykuć, gardził nimi, nie złożyłby im nigdy najmniejszej ofiary, a pieniądze, które niekiedy zarabiał obficie, trwonił bez troski. Miłość kobiet, grę płci, cenił ponad wszystko, a często jego skłonność do smutku i przesytu wyrastała z doświadczenia przelotności i znikomości rozkoszy. Szybkie, przelotne, zachwycające obudzenie się żądzy miłosnej, jej krótki, tęskny ogień, jej szybkie gaśniecie - oto co zawierało dla niego rdzeń wszelkiego przeżycia, oto co stało się dlań obrazem wszelkiej rozkoszy i wszelkiego cierpienia.”

Tak różni, a jednocześnie wzajemnie uzupełniający się. Konfrontacja tych dwóch charakterów jest jak połączenie połówek jednej całości, jak dialog pomiędzy półkulami tego samego mózgu. Pisarz świetnie pokazuje, że człowiek to niezwykle skomplikowana i złożona machina, w której duchowość i cielesność stanowią jedną całość, w której namiętność i mistycyzm wzajemnie się przenikają, która do prawdy i Boga może dotrzeć tak poprzez modlitwę, jak i przez …. grzech: „Czyż nie wiesz, że jedną z najkrótszych dróg do życia świętego może być życie rozpustnika?”

Niemal na wszystkich stronach powieści są zdania, które odnoszą się do najważniejszych, bo fundamentalnych kwestii dotyczących życia każdego człowieka. Jest to bardzo mądra książka o stawaniu się mężczyzną, o dorastaniu, o miłości i męskiej przyjaźni, o tym, że w każdym człowieku jest myśliciel i artysta, a po trosze także dziecko. Jest to książka o przemijaniu i śmierci, o sztuce, o spełnieniu. Wszystko to przedstawione mistrzowskim, lekkim piórem, pięknym, a jednocześnie prostym językiem.

Przyciągają uwagę fragmenty z życia intymnego Złotoustego – tak wysublimowanych i subtelnych opisów scen erotycznych jeszcze nie czytałem. Hesse potrafi po mistrzowsku przedstawić istotę sprawy nie nazywając niczego po imieniu, działa na zmysły przez niedopowiedzenia, nie dosłownie, bez cienia tzw. łopatologii: „(…) w długiej, niemej grze brunatna kobieta pouczając go łagodnie, oddawała się chłopcu, kazała mu szukać i znajdować, kazała mu płonąć i syciła jego żar. Urocza, krótka błogość miłości sklepiła się nad nim, rozżarzyła się złociście i paląco, pochyliła się i zgasła.”

A co wynika z zestawienia tak różnych osobowości i dróg? Która życiowa postawa jest właściwa? Narcyza czy Złotoustego? Rozważając ten dylemat Narcyz stawia pytania, kwestia odpowiedzi pozostaje otwarta: „Zapewne (…) jego życie (…) czystsze było i lepsze niż życie artysty, włóczęgi i uwodziciela kobiet. Ale widziane z góry, widziane z wysokości Boga - czyż rzeczywiście lepsze były ład i rygor wzorowego życia, wyrzeczenie się świata i szczęścia zmysłowego, unikanie brudu i krwi, uciekanie w dziedziny filozofii i pobożności (…)? Czy człowiek naprawdę na to był stworzony, aby prowadzić regularne życie, którego godziny i czynności oznajmiały dzwony wzywające na modlitwę? Czy człowiek naprawdę na to był stworzony, aby studiować Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, uczyć się greki, zabijać swoje zmysły i uciekać od świata? Czyż nie był stworzony przez Boga ze zmysłami i popędami, z krwawymi otchłaniami ciemności, ze zdolnością do grzechu, do rozkoszy, do rozpaczy? (…)

W każdym razie (…) człowiek przeznaczony do rzeczy wysokich może się bardzo daleko zanurzyć w krwawe, pijane grzęzawisko życia i bardzo zbrudzić pyłem i krwią, nie stając się jednak małym ani ordynarnym, nie zabijając w sobie boskości, że może błąkać się po głębokich mrokach, nie gasząc w sanktuarium swej duszy boskiego światła i siły twórczej.

Hermann Hesse – „Narcyz i Złotousty”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Wydanie trzecie, Warszawa 2003, przekład Marceli Tarnowski, ISBN 83-06-02900-3, ilość stron 333.

Berlin 1945.Upadek

noreply@blogger.com (Quaffery) — Tue, 19 Apr 2011 15:00:55 PDT

Bardzo długo czytałem tę książkę, zabrała mi przeszło miesiąc czasu. Po pierwsze dlatego, że nie jest to pozycja z gatunku literatury rozrywkowej, po drugie natłok zawartych w niej informacji jest tak duży, że treść książki trzeba dozować w niewielkich ilościach, żeby nie pogubić się w splątanym zwoju wzajemnie powiązanych faktów i danych, po trzecie kupiłem tę książkę w wydaniu limitowanym (niższa cena), dwukrotnie zmniejszoną rozmiarowo, z bardzo drobnym drukiem niewygodnym do czytania. Ale warto było!!!

Książka jest świetnie napisana i opracowana. Niemal każde zawarte w niej zdanie poparte jest źródłem historycznym, wieloma cytatami, relacjami, wspomnieniami, zeznaniami naocznych świadków tragicznych zdarzeń sprzed 65 lat. Autor wykorzystał mnóstwo materiałów, dokumentów i opisów pochodzących z wszystkich możliwych źródeł, zarówno ze strony aliantów, ZSRR, jak i faszystowskich Niemiec. To jest ogromny atut tej książki, nic tak bowiem nie przemawia do wyobraźni, jak naoczne relacje zwykłych, szarych ludzi, którzy poznali smak ziemi w okopach, którzy przeżyli strach o własne i swoich bliskich życie, którzy musieli przetrwać piekło końca II wojny światowej.

Czytając książkę Beevora nieustannie rozdziawiałem oczy ze zdziwienia, nie mogąc uwierzyć w rzeczy, o których właśnie się dowiedziałem. Podręczniki historyczne ze szkoły podstawowej i średniej podawały jedynie suche fakty z wojennych i politycznych batalii, które można było prześledzić na mapach Europy, a okrucieństwa faszyzmu i komunizmu znane były głównie w kontekście holokaustu i obozów koncentracyjnych. To jednak nie wszystko. Beevor kapitalnie opisuje tysiące faktów, momentami wręcz drobiazgów znanych tylko nielicznym, które składają się na historię upadku III Rzeszy.

Trudno wprost uwierzyć w prawdę o frontach ukraińskim i białoruskich, które jak burza przeszły przez Polskę i Niemcy, aż do Berlina. Każdy kilometr zdobytego terenu okupiony został ogromnymi ofiarami, liczonymi w milionach zgwałconych przez czerwonoarmistów kobiet. Tylko w samych Niemczech sowieci zgwałcili ponad 2 miliony kobiet, przy czym większość z nich została zgwałcona kilka lub kilkanaście razy jednocześnie. Odnotowano przypadek zgwałcenia kobiety przez 24 czerwonoarmistów. Kradzieże i rabunki były na porządku dziennym, kradziono dosłownie wszystko, co dla pochodzących z zacofanych azjatyckich terenów sołdatów, przedstawiało jakąkolwiek wartość. Wszystko, co dało się włożyć do paczek wysyłanych do rodzinnych domów lub założyć na siebie było po prostu zabierane. Najpopularniejsze były….. zegarki; po przejściu armii czerwonej były takie miejscowości, w których nikt nie wiedział, która jest godzina. W niesamowity sposób rozprawiano się z przedstawicielami wyższych sfer, znane są przypadki, kiedy hrabiom obcinano ręce i nogi, a pozostały tułów rzucano świniom na pożarcie. To samo dotyczyło niemowląt (sic!!!). Podążające z żołdakami służby polityczne wykonywały czystki przygotowujące teren dla przyszłej władzy.

Wiele ciekawych, podanych przez Beevora faktów dotyczy szczegółów walk, głównie obrony samego Berlina, który niemal w ogóle nie był przygotowany na oblężenie. Niemcy nie brali bowiem wcale pod uwagę możliwości zaatakowania, a tym bardziej pokonania stolicy III Rzeszy Niemieckiej. Tym bardziej dziwi niesamowity, niemal niewytłumaczalnie silny opór Berlina przed armią sowiecką. Brakowało niemal wszystkiego: maszyn, uzbrojenia, łączności, lotnictwa, żołnierzy, a mimo to Berlin uparcie bronił się nawet w obliczu nieodwracalnej, zbliżającej się klęski. Dlaczego? Niemcy panicznie bali się Rosjan, którzy byli przez propagandę Goebbelsa demonicznie przedstawiani, jako całkowicie wynaturzoną, bezwolną masę nastawioną wyłącznie na gwałcenie, zabijanie i grabież (co poniekąd sprawdziło się) i dlatego walczyli do upadłego licząc na to, że dojdzie do poddania się aliantom, a nie Rosjanom. Amerykanie jednak tego nie rozumieli i ustawicznie ulegali Stalinowi, który dosłownie wodził ich za nos zarówno w Jałcie, jak i w toku kampanii wojennej. Co więcej Stalin fanatycznie wręcz dążył do tego, aby czerwonoarmiści pierwsi zatknęli flagę zwycięstwa w Berlinie, bo chciał oczyścić niemieckie laboratoria z zapasów uranu, urządzeń do eksperymentów nad bronią atomową oraz z naukowców, których wywieziono do ZSRR.

Niezwykle ciekawe są fakty dotyczące poszczególnych etapów walk, informacje, których nie znajdziecie z szkolnych podręcznikach, jak na przykład informacje na temat żołnierzy wermachtu, funkcjonariuszy SS, Hitlerjugend i innych na prędce tworzonych formacji, którym udało się przedostać do lasów poza Berlinem. Ludzie ci ginęli nie od kul, granatów i min, ale od drzazg z pni drzew, wewnątrz których eksplodowały pociski. Ciała wielu z nich przeszyły na wylot kawałki poszarpanego drewna, inni przewracali się ze zmęczenia i przejeżdżały po nich gąsienice czołgów, często własnych. Wielu dezerterowało. Zastanawiający w tym wszystkim był kompletny brak realnego, trzeźwego spojrzenia wodzów III Rzeszy na realną rzeczywistość. Do samego końca fanatyzm Hitlera, Goebbelsa, Bormana, Auxmanna i innych twórców tego chorego systemu objawiał się w niedopuszczaniu myśli o klęsce i końcu faszystowskiego państwa. Wszystko to opisuje Beevor niemal z matematyczną dokładnością.

Jest to książka niezwykle ciekawa i jednocześnie przerażająca. Nie sposób uwierzyć, jak mogło dojść do takiego zdziczenia i zniewolenia, upadku humanizmu. Podczas czytania tej książki uderzyła mnie jedna myśl, że tak naprawdę zarówno ówcześni Niemcy, jak i Rosjanie posiadali tę samą cechę, która spowodowała, że rządy mniejszości, rządy nienormalnych fanatyków opanowały tak wielkie państwa, tłumiąc wszelkie objawy humanizmu, indywidualności, wolności. Ta właściwość to bezwarunkowe poddanie władzy, każdej władzy, bez względu na jej pochodzenie. I nie ważne, czy to poddanie wynikało ze strachu, nędzy i zacofania, jak w Rosji, czy z bezkrytycznego umiłowania porządku i organizacji pruskiej, bo przecież „ordnung muss sein”. Gorąco polecam tę książkę wszystkim, ku przestrodze.

Antony Beevor – „Berlin 1945. Upadek”, przekład Józef Kozłowski, Wydawnictwo Znak, Kraków 2010, wydanie II, ISBN 978-83-240-1380-7, ilość stron 548 + bibliografia i indeks

Jak zostać królem

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 17 Mar 2011 14:46:37 PDT

Nigdy nie należałem do ludzi, którzy interesują się czy księżniczka Anna spadła z konia, w jakiej sukni widziano wybrankę serca księcia Williama, albo gdzie ostatnio urządził popijawę książę Harry. Nigdy nie rozumiałem tego medialnego szumu wokół członków rodzin królewskich, a szczególnie w Wielkiej Brytanii. Jednak film „Jak zostać królem” zachwycił mnie do tego stopnia, że kiedy zobaczyłem książkę pod tym samym tytułem, nie zastanawiałem się ani chwili. Od razu kupiłem. Film podobał mi się ze względu na świetną grę aktorską głównych bohaterów, ciekawą historię i świetny, inteligentny humor. Tego samego spodziewałem się po książce.

Książkę napisał Mark Logue (wnuk Lionela Logue’a, terapeuty księcia Yorku i późniejszego króla Jerzego VI) i dziennikarz Peter Conradi. Opowieść Logue’a i Conradiego opiera się na odnalezionych przypadkiem archiwalnych materiałach i pamiątkach po Lionelu, który przez wiele lat pomagał królowi Jerzemu VI zwalczyć wadę wymowy uniemożliwiającą mu wygłaszanie oficjalnych przemówień, co w przypadku najważniejszej osoby w Imperium Brytyjskim było poważnym problemem. Na odnalezione materiały składały się listy, jakie wymieniali ze sobą król i jego terapeuta, jego notatki, wspomnienia i artykuły prasowe, systematycznie gromadzone przez Lionela Logue’a.

Z wszystkich tych dokumentów wyłania się historia znajomości, która przeobraziła się w przyjaźń pomiędzy australijskim terapeutą-samoukiem z gminu, a monarchą największego imperium ówczesnego świata, a także historia ciężkiej pracy terapeutycznej i walki z własną słabością. Poznajemy zagubionego, samotnego, znerwicowanego człowieka, który zupełnie niespodziewanie zasiada na tronie i niekonwencjonalnego, dyskretnego, upartego i wiernego pasjonata, który staje się najsławniejszym, niewykształconym ekspertem z logopedii w tamtym okresie. Wszystko to opowiedziane na tle wydarzeń historycznych oraz problemów społeczno-politycznych Wielkiej Brytanii, no i oczywiście ciekawostek z życia rodziny królewskiej. Główną ideą książki jest pokazanie całego życia Lionela Logue’a, które siłą rzeczy w filmie zostało pokazane jedynie w krótkim fragmencie.

W książce zabrakło mi tego specyficznego poczucia humoru pokazanego w filmie, nie jest to też wybitne dzieło literackie. Mimo to zarówno film, jak i książka mogą wykonać mnóstwo dobrej roboty i spełnić bardzo pozytywna rolę społeczną. Dlaczego? Pokazują nie tylko ciekawą historię, ale przedstawiają problem osób jąkających się, pokazują, że ciężkimi i systematycznymi ćwiczeniami ludzie z wadą wymowy mogą osiągnąć efekty, które wydawały się niemożliwe do zdobycia. Uczą szacunku i pokory wobec katorżniczej pracy ludzi, którzy swoją słabość potrafili przekuć w sukces.

I wreszcie na koniec mam jedno pytanie. Czy ktoś mi może wytłumaczyć, dlaczego oryginalny tytuł „The King’s Speech” został przetłumaczony na „Jak zostać królem”?

Mark Logue i Peter Conradi – „Jak zostać królem”, przekład Bożena Stokłosa, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2011, ISBN 978-83-247-2410-9, ilość stron 322.

Anna Karenina – tom II

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 13 Mar 2011 14:50:50 PDT

Po przeczytaniu drugiego tomu Anny Kareniny nie pozostaje mi nic innego, jak powtórzyć to, co stwierdziłem poprzednio (post z 10 lutego 2011), a mianowicie, że jest to powieść o dokonywaniu ważnych życiowych wyborów i cenie, jaką płacimy za nasze decyzje.

Anna Karenina podjęła taką decyzję i zapłaciła za nią cenę najwyższą. Opuszcza swojego męża i rozpoczyna wspólne życie z Wrońskim. Można więc powiedzieć, że idzie za głosem serca – zakochała się, więc zostawia całe swoje dotychczasowe życie i rozpoczyna nowe. Jednak jej postawa spotyka się z powszechnym ostracyzmem, co dla lwicy salonów jest jak odcięcie dopływu tlenu. Do tego dochodzi tęsknota za ukochanym synem, który pozostał pod opieką Karenina, narastające wyrzuty sumienia.

Sytuacja jest nader skomplikowana: formalnie i prawnie żona Karenina, w rzeczywistości partnerka życiowa Wrońskiego; pierwsze dziecko mieszka ze swoim ojcem, a drugie dziecko, córka, której ojcem jest Wroński, mieszka z Anną, choć w świetle prawa uchodzi za dziecko Karenina. Ten oczywiście, kierując się swoim chrześcijańskim światopoglądem odmawia rozwodu. Odcięta od światowego życia, tęskniąca za synem, staje się chorobliwie zazdrosna o Wrońskiego, ustawicznie doszukuje się w jego zachowaniach zdrady. Sukcesywnie popada w depresję i uzależnia się od morfiny. W końcu popełnia samobójstwo rzucając się pod pociąg.

Rzecz jasna, jest w drugim tomie kontynuacja losów Darii Obłońskiej oraz Kitty, której życie zmienia się diametralnie. Jest również kontynuacja rozważań o społeczeństwie rosyjskim, postrzeganym krytycznie przez Lewina, zwłaszcza gdy chodzi o żyjącą ponad stan arystokrację. Szczególnie kapitalny moim zdaniem jest fragment o zjeździe przedstawicieli szlachty na wybory marszałków. Stronnictwa, koterie, niezrozumiałe interesy, układy, skomplikowane rokowania, losowania, publiczne oskarżenia przeciwników pod byle pretekstem – zupełnie jakbym widział współczesną scenę polityczną. Widać w tym zakresie świat jest chyba zawsze taki sam.

No i sporo rozważań Lewina (czyli w rzeczywistości samego Tołstoja) o Bogu, religiach, życiu i śmierci, sensie życia. Wiele adaptacji filmowych lub teatralnych Anny Kareniny kończy się na scenie śmierci głównej bohaterki, tymczasem właśnie te rozważania natury teologiczno-filozoficznej stanowią przeważającą i istotną treść zakończenia powieści. Rzecz jest niebagatelna, jeśli uświadomimy sobie, że za swój światopogląd Lew Tołstoj został przez Synod Kościoła Prawosławnego ekskomunikowany.

„Anna Karenina” jest dziełem powszechnie znanym na całym świecie, wielokrotnie adaptowanym przez twórców sztuki filmowej i teatralnej. Powieść ta jest wymieniana niemal we wszystkich rankingach najwybitniejszych arcydzieł światowej beletrystyki. Sięgając po nią nie liczyłem więc na poznanie czegoś zupełnie nowego, nie spodziewałem się wrażeń, jakie zwykle towarzyszą światowym prapremierom, liczyłem raczej na ucztę związaną z warsztatem literackim pisarza, oczekiwałem obcowania z pięknym słowem, z erudycją wielkiego pisarza rosyjskiego.

Czy otrzymałem to, czego oczekiwałem? Odpowiem tak: moim gustem całkowicie zawładnęło uwielbienie dla Dostojewskiego, który dla mnie jest absolutnym guru literatury rosyjskiej i światowej, jest mistrzem, geniuszem. Po przeczytaniu „Anny Kareniny”, w moim prywatnym panteonie literackich bogów zmiany nie nastąpiły.

Lew Tołstoj – „Anna Karenina – tom II”, tłumaczenie Kazimiera Iłłakowiczówna, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1987, ISBN 83-05-11780-4 , ilość stron 389.

Zapiski myśliwego

noreply@blogger.com (Quaffery) — Fri, 18 Feb 2011 14:08:28 PST

„Jeden z największych uroków polowania, drodzy czytelnicy, polega na tym, że zmusza nas ono do nieustannej zmiany miejsca, co dla człowieka bez określonego zajęcia jest rzeczą bardzo przyjemną.” Pan dziedzic, zmienia więc nieustannie miejsce pobytu, oddając się ukochanym zajęciom: polowaniu i obserwacji świata. Obcuje z przyrodą i ludźmi, a swoje wrażenia zapisuje w 25 opowiadaniach, ujętych pod wspólnym tytułem, jako „Zapiski myśliwego”. Ciekawe jest to, że polowanie stanowi jedynie tło, klamrę spinającą wszystkie opowiadania w jedną całość, bo zapiski w istocie dotyczą ludzi, Rosjan wszelkiego autoramentu, których polujący szlachcic spotyka podczas wypraw na słonki, cietrzewie czy kuropatwy.

Każde opowiadanie (z wyjątkiem ostatniego) ma swojego bohatera, a wszyscy razem przedstawiają przekrój społeczny Rosji w połowie XIX wieku. Losy tych ludzi, relacje pomiędzy szlachetnie urodzonymi, a poddańczym chłopstwem, to realnie namalowany obraz czasów współczesnych pisarzowi. W „Zapiskach myśliwego” poznajemy więc zarówno ekscentrycznych szlachciców, właścicieli ziemskich, spędzających życie na zabawie i polowaniach, jak i chłopską biedotę, stanowiącą inwentarz nabywany razem z wiejskimi dobrami. Ale i w ramach tych klas różnice występują znaczne: są zubożali ziemianie, których dobra popadają w ruinę i niebyt, są też i chłopi na tyle bogaci, żeby kupić sobie wolność. Podczas wizyt w dworkach, karczmach, chatach, hotelach, targowiskach autor spotyka autentyczne, pełnokrwiste postaci, a ten autentyzm jest wielkim atutem książki. Czytając naprawdę czuje się, że to nie fikcja, że mamy do czynienia z prawdziwymi ludźmi, ich namiętnościami, przeżyciami, radościami i smutkami. Pisarz rysuje obraz rosyjskiej wsi, w którym zasadniczo dominuje nędza, pijaństwo, analfabetyzm i brak jakichkolwiek praw pospólstwa oraz zepsucie i lenistwo szlachetnie urodzonych.

Spodziewałem się po „Zapiskach myśliwego” opowiadań o pasji myślistwa, o symbiozie człowieka i natury, o dzikich bezkresach rosyjskiej przyrody. Tymczasem jest to książka manifestująca turgieniewowski sprzeciw przeciwko niesprawiedliwości pańszczyźnianego systemu, polityczny postulat reform społecznych. I choć pięknych opisów przyrody i rosyjskiej wsi w niej nie brakuje, to myślistwo jest tu jedynie tłem dla kwestii społecznych. Kończąc, chylę czoła przed wielkim talentem prozatorskim Iwana Turgieniewa, choć serca mojego (tak jak Dostojewski) nie podbił.

Iwan Turgieniew – „Zapiski myśliwego”, tytuł oryginału „Zapiski ochotnika”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974, Wydanie trzecie, przekład: Jadwiga Dmochowska, Paweł Hertz, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski, Leonard Podhorski-Okołów, ilość stron 419.

Anna Karenina – tom I

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 10 Feb 2011 14:05:49 PST

Zanim przystąpię do rzeczy uprzedzam, że ujawniam niektóre fakty z powieści, aczkolwiek biorąc pod uwagę, jak powszechnie znanym arcydziełem jest „Anna Karenina”, nie popełniam chyba zbyt wielkiego wykroczenia.

Moim zdaniem „Anna Karenina” to powieść o dokonywaniu wyborów, o tragicznych wyborach pomiędzy rozumem, a sercem, pomiędzy tym, co należy, co wypada, a tym czego pragniemy, pomiędzy zasadami, konwenansami, a uczuciami, namiętnościami. I oczywiście o następstwach podejmowanych wyborów, bo logiczną konsekwencją każdego dokonanego wyboru jest cena, jaką płacimy za naszą decyzję. Coś otrzymujemy, ale też coś tracimy, bo wszystkiego na raz przecież mieć nie można.

Tołstoj pokazuje postawy trzech kobiet w trudnych życiowych sytuacjach, w uwarunkowaniach społecznych, ekonomicznych, towarzyskich arystokratycznej Moskwy i Petersburga ówczesnej Rosji. Pierwszą, jaką poznajemy jest Daria Obłońska, z domu Szczerbacka, matka pięciorga dzieci, żona salonowego fircyka i bawidamka, notorycznie zdradzającego żonę. Początkowo zbuntowana przeciwko niewierności męża, Dolly ostatecznie pokornie godzi się na rolę kury domowej i trwa w pozbawionym uczuć związku z człowiekiem, który gwarantuje pozycję społeczną i zapewnia byt rodzinie.

Druga z kobiet, Kitty, młodsza siostra Dolly, osiemnastoletnia piękność na wydaniu, jest rozdarta pomiędzy ukrytym uczuciem do Konstantego Lewina, prostolinijnego ziemskiego arystokraty, a zauroczeniem przystojnym, młodym oficerem Wrońskim. Kitty pchana przez matkę w objęcia Wrońskiego daje kosza Lewinowi i zostaje na przysłowiowym lodzie. Ten ostatni bowiem jest znanym w towarzystwie bywalcem salonów, który bardziej niż o małżeństwie, myśli o wyścigach, pojedynkach i kolejnych zakrapianych balach z pułkowymi kolegami. Naiwna i łatwowierna Kitty będzie musiała odchorować przeżyte upokorzenie.

I wreszcie Anna Karenina, anioł salonów, piękna, mądra, powszechnie lubiana i szanowana dama, żona, matka. Jest siostrą Obłońskiego, posiada bardzo wysoką pozycję w arystokratycznych kręgach, również dzięki mężowi zajmującemu ważną pozycję w rządowym establishmencie. Karenina zakochuje się we Wrońskim i nie chcąc żyć w kłamstwie postanawia odejść od męża. Wybiera miłość do kochanka, kosztem pozycji społecznej, towarzyskiej, kosztem dostatniego życia u boku męża, którego nienawidzi.

Trzy kobiety i trzy postawy: Dolly, która po niewielkim buncie godzi się na swój los; Kitty – całkowicie bierna i zdana na to, by decydowali za nią inni oraz Anna, która wbrew zasadom i konwenansom podejmuje walkę o zmianę swojej sytuacji, ale przeżywa wewnętrzny konflikt sumienia, walkę pomiędzy namiętnością, a macierzyństwem i odpowiedzialnością.

Tołstoj pokazuje losy tych kobiet, rysując w tle obraz ówczesnego społeczeństwa rosyjskiego i nie jest to obraz sielankowy. Arystokracja rysuje się w powieści jako zbiorowisko próżnych, fałszywych, rozkapryszonych i zepsutych ludzi. Jeden z podwładnych Obłońskiego nosi przy mankietach tak ogromne spinki i hoduje tak długie paznokcie, żeby wszyscy widzieli, że ręce nie są mu potrzebne do pracy, bo jako arystokrata żyje z pracy umysłu. Inna przedstawicielka tej warstwy całe życie jeździ na wózku, bo posiada zbyt krótkie nogi, których nie chce pokazywać publicznie. Pikantne romanse, dopóki są tajemnicą poliszynela, dodają kochankom splendoru towarzyskiego, ale kiedy zdrada wychodzi na jaw spotyka się z potępieniem. Obłuda, fałsz, mania wielkości. Jest jeden wyjątek, to żyjący na wsi Lewin, który żyje blisko natury, dba o gospodarstwo, rozmyśla nad reformami i unowocześnieniem gospodarki rolnej. Nie ma dobrego zdania o chłopstwie, pokazanym jako warstwa społeczna bezdennie głupia, złośliwa i leniwa. To nie przypadek, że Lewin został przedstawiony jako odszczepieniec wśród arystokracji, bo za tą postacią kryje się sam autor, analogie są aż nazbyt oczywiste.

Kilkakrotnie pojawia się w „Annie Kareninie” sprawa polska, kwestia rozbiorów i asymilacji polskiego społeczeństwa, wyższości jednego narodu nad drugim. W tzw. towarzystwie mówi się również o kształceniu i równouprawnieniu kobiet w małżeństwie, o różnych wariantach reform społecznych na wsi rosyjskiej, a ściślej o możliwościach i sensie ich wprowadzania.

Tyle mogłem napisać na podstawie lektury tomu I „Anny Kareniny”. Książkę kupiłem w wersji eBooka w księgarni Virtualo, ale jak się później okazało jest dostępna za darmo co najmniej w kilku miejscach w internecie, zarówno po polsku, jak i po angielsku. Niestety w wersji elektronicznej po polsku jest dostępny jedynie tom pierwszy, więc po ciąg dalszy muszę teraz biec do biblioteki i dokończyć czytanie w wersji papierowej.

Zakończenie recenzji po przeczytaniu tomu drugiego.

Lew Tołstoj – „Anna Karenina” – tom I, wersja eBook, objętość – 420 stron, 777 kB, przekład – brak danych.

1001 książek, które musisz przeczytać zanim umrzesz

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 10 Feb 2011 14:31:01 PST

Dla tych, którzy mają problem z wyborem kolejnej książki, przedstawiam znalezioną w internecie listę z ciekawymi propozycjami. Tytuły są ułożone według wieku, w którym ukazała się książka. Myślę, że każdy znajdzie tutaj dla siebie coś odpowiedniego: 1001 Books You Must Read Before You Die
Początkowo całą listę przekopiowałem, ale post był tak długi, że powstały problemy z otwieraniem całego bloga. Dlatego ostatecznie zamieszczam tylko link.

Inne ciekawe rankingi są tutaj:

Grudzień 2010 i Styczeń 2011 – przegląd retrospektywny

noreply@blogger.com (Quaffery) — Thu, 10 Feb 2011 09:49:56 PST

Przypomniałem sobie, że zaniedbałem posty z podsumowaniem miesiąca. Ba! Nie było nawet podsumowania roku 2010, więc niniejszym załatwiam te zaległości hurtem, przy czym przegląd postów ograniczam tylko do recenzji książek:

Grudzień 2010

Bracia Karamazow – czyli jedna z najwybitniejszych powieści w dziejach literatury;
Bracia Karamazow – cytaty – najciekawsze fragmenty powieści;
Wciąż o tobie śnię – najnowsza powieść Fannie Flagg;
Hobbit czyli tam i z powrotem – czyli przedsmak Władcy pierścieni;
Wilk stepowy – genialna powieść Hessego;
Nacja – Terry Pratchett inaczej.

Styczeń 2011

Na Czarnym Wzgórzu – powieść Chatwina o życiu na angielskiej prowincji;
Pelagia i biały buldog – początek serii Akunina pt. Kryminał prowincjonalny;
Pelagia i czarny mnich – ciąg dalszy przygód rudowłosej zakonnicy;
Pelagia i czerwony kogut – ostatnia część kryminału prowincjonalnego.

Książki, które w 2010 roku wywarły na mnie największe wrażenie (kolejność nie ma znaczenia):

Pelagia i czerwony kogut

noreply@blogger.com (Quaffery) — Mon, 31 Jan 2011 11:52:37 PST

„Pelagia i czerwony kogut” całkowicie odbiega klimatem od dwóch pierwszych części serii pt. „Kryminał prowincjonalny”. W przeciwieństwie do „Pelagii i białego buldoga” oraz „Pelagii i Czarnego Mnicha” w trzeciej i ostatniej części przygód szalonej zakonnicy Pelagii dominuje nastrój zdecydowanie poważny, żeby nie powiedzieć smutny. Tematykę i zarazem główny nurt powieści, wokół których zbudowano fabułę powieści, stanowią kwestie związane z odmiennością, odstępstwami od normy, różnicami religijnymi, etnicznymi, moralnymi, etycznymi, seksualnymi i związaną z tymi zagadnieniami tolerancją.

Główny adwersarz tolerancyjnego i pobłażliwego władyki Mitrofaniusza, oberprokurator Najświętszego Synodu, Konstanty Pietrowicz Pobiedin prowadzi w Rosji politykę zgodną z maksymą „Cuius regio, eius religio”: „Kościół państwowy to system, w którym władze uznają za prawdziwe jedno wyznanie, popierają wyłącznie jeden Kościół i opiekują się nim, mniej lub bardziej znacząco pomniejszając wpływy, prawa i pozycje innych kościołów — pouczał Konstanty Pietrowicz. — W przeciwnym razie państwo utraciłoby duchową łączność z narodem, którego przytłaczająca większość trwa przy prawosławiu. Państwo bez wiary nie jest niczym innym, jak niemożliwą do zrealizowania utopią, albowiem brak wiary to otwarta negacja państwa. Jakie zaufanie mogą mieć prawosławne masy do władzy, jeśli naród i władza wierzą na różne sposoby albo jeśli władza w ogóle nie wierzy?”

Wskutek wymierzonych przeciwko innowiercom restrykcji wiele ludzi musi na zawsze opuścić Rosję, a wielonarodowy, wyznaniowy i kulturowy tygiel jest na prawdę bogaty w swojej różnorodności: „Żytomierski tłumek zdumiewał pstrokacizną. Obok Żydów, Rosjan i Ukraińców trafiali się tutaj i Polacy, i Niemcy, i Czesi, i raskolnicy, przy czym każdy ubierał się i zachowywał po swojemu, na obcoplemieńców patrzył z góry i nie chciał mieć z nimi żadnych kontaktów. (…) W Zawołżsku także mieszanina — i Tatarzy, i Baszkirowie, i Zytiacy, i Wotiacy, i Mordwini, i ciż Polacy. Jedni to prawosławni, drudzy są staroobrzędowcami, inni wyznają islam, jeszcze inni katolicyzm i wreszcie zdarzają się też poganie. I co, żyją wspólnie nie najgorzej, nikt nikogo za gardło nie chwyta.” W jednej z emigracyjnych podróży parowcem towarzystwa Nord uczestniczy wiejski kaznodzieja i mędrzec ludowy Manujła i zgromadzeni wokół niego wyznawcy zwani „Znajdami”. W podróży tej uczestniczy również siostra Pelagia i władyka Mitrofaniusz, powracający na Zawołże z wizyty u Pobiedina. Zostaje popełniona zbrodnia, po odkryciu której nie wiadomo kim i gdzie jest lub był kaznodzieja Manujła?

Śledztwo prowadzi wielka figura, członek Rady Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Sergiusz Siergiejewicz Dolinin, który przejeżdżając przez gubernię kazańską z ważną inspekcją dowiedział się o zbrodni. Oczywiście siostra Pelagia, a później i znany z dwóch pierwszych części Matwiej Bencjonowicz Berdyczowski również mają pełne ręce roboty przy rozwikłaniu mnożących się pytań i zagadek. Sprytnej zakonnicy grozi przy tym śmiertelne niebezpieczeństwo, a rozwiązanie zagadki leży daleko poza granicami Zawołża. Jej rozwiązanie jest tak kuriozalne, że nie jest możliwe do przewidzenia niemal do ostatnich stron powieści.

W tej powieści wątek kryminalny miesza się z ludowymi wierzeniami, Biblią, mistycyzmem, religią, zabobonami, mesjanizmem. Są w niej rozważania na temat różnych spojrzeń na wiarę, Boga, chrześcijaństwo, życie, stosunek do drugiego człowieka i siebie samego. W tekście powieści znajdują się prawdziwe perełki: „zwycięstwo nad innym człowiekiem zawsze jest klęską. Prawdziwa wiktoria jest wtedy, kiedy pokonasz samego siebie”, albo: „Oblicze dziecka to rzecz najprawdziwsza. Nigdy nie znika, ukrywa się jedynie pod zmarszczkami, bruzdami, brodą”. Poza tym, tak jak w dwóch poprzednich częściach przygód siostry Pelagii, Akunin nawiązuje do twórczości Dostojewskiego, czego wyraz daje już na początku, w zaczerpniętym z „Braci Karamazow” motto powieści.

Borys Akunin – „Pelagia i czerwony kogut”, przekład Henryk Chłystowski, Wydawnictwo Noir Sur Blanc, Warszawa 2004, ISBN 83-7392-078-1, ilość stron 418

Wpis także na stronie Rosja w literaturze

Pelagia i Czarny Mnich

noreply@blogger.com (Quaffery) — Mon, 31 Jan 2011 06:46:02 PST

„Pelagia i Czarny Mnich” zaczyna się w miejscu zakończenia „Pelagii i białego buldoga” i zawiera wiele nawiązań do treści zawartej w pierwszej części z serii „Kryminał prowincjonalny”, wskazane jest więc czytanie tych książek w kolejności chronologicznej.

Tym razem miejscem akcji jest Ararat, a ściślej Nowy Ararat, czyli zarządzany przez Witalisa II monaster położony „na najdalszej północy naszej rozległej, ale słabo zaludnionej guberni. Tam, wśród wód Jeziora Modrego, dla swych rozmiarów podobniejszego do morza (lud tak je właśnie nazywa: Modre Morze), na porośniętych lasem wyspach, z dawien dawna chronili się przed ziemskim zgiełkiem i ludzką złością święci starcy.” Nieopodal monasteru znajdowała się Wyspa Rubieżna z położoną na niej Pustelnią Wasiliskową nazwaną tak od imienia pierwszego jej mieszkańca, świętego Wasiliska, który wiele setek lat temu osiadł na niej, aby odpokutować za grzechy doczesności i marności ziemskiego łez padołu. Za sprawą tegoż dawno nieżyjącego już Wasiliska, w Araracie zaczęły się dziać rzeczy tak dziwne i niezrozumiałe, że do akcji przystąpić musiał sam władyka Mitrofaniusz.

Ponieważ jego dostojność archijerej Mitrofaniusz nie mógł, z uwagi na poufny charakter misji, uczestniczyć w wyprawie do Nowego Araratu, posłał tam swojego młodego podopiecznego, zbuntowanego ateistę - Aloszkę Stiepanowicza Lentoczkina. Niestety wskutek nieprzewidzianych komplikacji w ślad za Aloszą podążają kolejno wiernopoddańczy, znani z „Pelagii i białego buldoga” świeccy współpracownicy Władyki: Matwiej Bencjonowicz Berdyczowski i Feliks Stanisławowicz Lagrange. Ale co tam chłopy, tutaj może zaradzić tylko kobieta, i oczywiście w habicie: „W kwestiach dotyczących niepojętych zjawisk i duchowego niepokoju mężczyźni są nazbyt prostolinijni – oświadczyła Pelagia (…). Mężczyzn nie interesuje nic, co wydaje im się nieważne, a w rzeczach nieważnych kryje się często to, co najistotniejsze. Gdzie trzeba coś zbudować, a jeszcze lepiej – zburzyć, tam mężczyźni nie mają sobie równych. Jeśli zaś trzeba okazać cierpliwość, zrozumienie, a może i współczucie, lepiej powierzyć sprawę kobiecie.” Do akcji przystępuje więc bystra, niepokorna i nieprzewidywalna siostra Pelagia.

Książka zawiera wartką akcję i tak jak w pierwszej części również sporo humoru, choć jest napisana w nieco bardziej mrocznym klimacie. Akunin dodał w niej jeszcze więcej barwnych i oryginalnych postaci, z doktorem Korowinem i jego specyficznymi pacjentami na czele. Z przymrużeniem oka przedstawił turystykę pielgrzymkową, przedstawiając powieściowe sanktuarium, jako świetnie zorganizowaną i zdyscyplinowaną maszynerię, w której czysty biznes turystyczno-dewocjonalny dominuje nad kwestiami religijno-mistycznymi. I choć Akunin trochę przesadził w ilości fałszywych tropów, a niektóre fragmenty powieści są zbyt naciągane (zwłaszcza te dotyczące psychiatrii), ale mimo wszystko jest to świetna literatura rozrywkowa z zaskakującym zakończeniem.

I jeszcze jedno, podtrzymuję to, co powiedziałem pisząc o „Pelagii i białym buldogu”, że Akunin sympatyzuje z Mistrzem Dostojewskim, którego „Biesy” oraz „Idiota”, a także postaci z tych powieści mają w kilku wątkach „Pelagii i Czarnego Mnicha” niebagatelne znaczenie.

Borys Akunin – „Pelagia i Czarny Mnich”, przekład Wiktor Dłuski, Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2004, ISBN 83-7392-048-X, ilość stron 344.

Wpis znajduje się również na stronie Rosja w literaturze.

Pelagia i biały buldog

noreply@blogger.com (Quaffery) — Wed, 19 Jan 2011 13:27:41 PST

Akcja powieści ma miejsce na głuchej prowincji carskiej Rosji, a konkretnie na Zawołżu. A na prowincji, jak to na prowincji, karty zazwyczaj rozdawane są pomiędzy „panem, wójtem a plebanem”, a gdy w grę wchodzi gubernia o rozmiarach średniej wielkości europejskiego państwa, ranga najważniejszych figur wzrasta. W zawołżańskiej krainie są nimi: prawosławny władyka Mitrofaniusz, gubernator Antoni Antonowicz von Hagenau, podprokurator izby sądowej Matwiej Bencjonowicz Berdyczowski oraz policmajster Zawołżska Feliks Stanisławowicz Lagrande. Całe to towarzystwo rządzone jest przez kobiety, bo nawet wielce poważany duchowny ulegać musi opiniom swojej pomocnicy, siostry Pelagii.

Sytuacja na Zawołżu nie była rozwojowa:„…nędza, pijaństwo, ciemnota, samowola władz, na drogach rozboje. Jednym słowem zwykłe rosyjskie życie, mniej więcej takie jak we wszystkich zakątkach naszego bezkresnego imperium.” Dopiero światłe rządy Mitrofaniusza i powszechnie poważany autorytet duchownego poprawiają ten niekorzystny obraz kraju. Jego teorie zostają wykorzystane przez miejscowe władze do zaprowadzenia porządku:

„Ludzie bywają różni, dobrzy i źli (…) ale w większości są nijacy, przyjmują niczym żaby temperaturę otoczenia.”

„Ludzie przestrzegają tylko praw rozumnych i korzystnych dla większości. Mądry prawodawca postępuje jak doświadczony ogrodnik w parku publicznym. Ten, kiedy obsiał trawniki, nie od razu wytycza ścieżki, tylko przedtem popatrzy, którędy ludziom wygodniej chodzić, i tam je ułoży. Żeby nie wydeptywali własnych ścieżek.”

„Dobrowolne przestrzeganie prawa to nie skutek wysokiej świadomości obywateli, ale świadectwo tego, że ludziom wygodniej jest przestrzegać prawa niż je naruszać.”

„…kamieniem węgielnym sprawiedliwego społeczeństwa i wręcz powołaniem człowieka jest poczucie godności.”

„…godność stoi na trzech wielorybach, a ich imiona to: praworządność, sytość, oświata.”

Ale i tytułowa podopieczna duchownego reprezentuje nie mniej światły, choć bardziej szalony umysł, w którym rodzą się myśli-perełki:

„…cały sens ludzkiego życia polega na tym, by odkryć w sobie geniusz.”

„Myślę, że w każdym człowieku ukryty jest geniusz, taka maleńka szparka, przez którą widać Boga (…). Tylko rzadko komu udaje się ten otworek odnaleźć. Pchają się wszyscy jak ślepe kocięta, ale trafić nie mogą. A jeśli zdarzy się taki cud, to człowiek od razu rozumie: oto jest, po to właśnie przyszedłem na świat, i dalej żyje spokojnie i pewnie, na nikogo się nie ogląda. To właśnie jest geniusz. A talenty trafiają się znacznie częściej. To ci, którzy tego czarodziejskiego okienka nie znaleźli, ale są blisko niego i karmią się odblaskiem cudownego światła.”

Pewnego dnia dostojny duchowny otrzymuje od swojej ekscentrycznej ciotki, Marii Afanasjewny Tatiszczewej (wdowie po generale Apoloniuszu Nikołajewiczu) list błagający o pomoc w pewnej tajemniczej sprawie. Mitrofaniusz wysyła więc ze specjalną misją siostrę Pelagię, której spryt i nieokiełznany temperament staną się niepokonanym orężem w walce z siłami zła. Sprawy komplikują się dodatkowo za sprawą inspektora synodu Włodzimierza Lwowicza Bubiencowa, który wraz z sekretarzem Tichonem Jeriemiejewiczem Zbawienym i woźnicą-chroniarzem Muradem Dżurajewem nawiedzają z urzędową wizytacją włości archierejera Mitrofaniusza. Żeby jeszcze bardziej namieszać, w dworku wdowy Tatiszczewej siostra Pelagia zastaje wnuków i spadkobierców generałowej, czyli przepiękną Nainę Gieorgijewnę oraz Piotra Gieorgijewicza Telianowa, artystę Arkadiusza Siergiejewicza Poggio, pokojówkę Tatianę, administratora Stiepana Trofimowicza Szyriajewa, bogacza Donata Abramowicza Sytnikowa, Kiryła Nifontowicza Krasnowa i guwernantkę miss Rigley. Początkowo prawie wszyscy są podejrzani, ale siostra Pelagia – postrzelony rudzielec a’la Ania z Zielonego Wzgórza w końcu odkryje straszliwą prawdę.

Książka jest napisana z ogromną dawką humoru, właściwie niewiele jest w niej fragmentów, w których nie wyczuwa się akuninowego przymrużenia oka. Cytowane wyżej fragmenty to tylko pozostające w mniejszości przerywniki w lekkim klimacie książki. Takiemu nastrojowi sprzyja zarówno lekkie pióro pisarza, jak i sprawdzony już w mediach pomysł z wykorzystaniem do głównych ról osób duchownych, bo jakoś tak jest, że kiedy łączy się habit z kryminałem to nigdy nie może być do końca poważnie, nawet wtedy, gdy rzeczywiście jest poważnie. Akunin wyposażył swoich bohaterów w prostolinijne, bezpośrednie, na wskroś rosyjskie dusze, pełne namiętności i krwistego temperamentu. Od początku do końca jest więc – jak mawiają nasi bracia Słowianie – „i straszno, i smieszno”.

I jeszcze jedno, coś mi się wydaje, że Akunin lubi Dostojewskiego. Cały kontekst „Pelagii…” czyli: sensacyjno-społeczna powieść z elementami burzliwego romansu i kwestii religijno-filozoficznych, umiejscowiona na prowincji, zakończona spektakularnym procesem sądowym z udziałem licznej publiczności i dziennikarzy – coś mi przypomina, choć u Akunina gatunek jest zdecydowanie lżejszy od karamazowskiego. O tym, że pisarz przywołuje w książce „Zbrodnię i karę” nie wspomnę.

Borys Akunin – „Pelagia i biały buldog”, seria Kryminał prowincjonalny, przekład Wiktor Dłuski, Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2007, ISBN 978-83-7392-241-9, ilość stron 330.

Na Czarnym Wzgórzu

noreply@blogger.com (Quaffery) — Tue, 04 Jan 2011 14:41:53 PST

„Na Czarnym Wzgórzu” to opowieść o życiu, o prawdziwym, codziennym życiu zwykłych ludzi z angielsko-walijskiej prowincji. Rodzina Jonesów mieszka i gospodaruje na farmie o nazwie „Widzenie”, usytuowanej właśnie na Czarnym Wzgórzu. Historia tej rodziny toczy się przez niemal cały wiek dwudziesty, a najważniejszymi postaciami, wokół których osnute są wszystkie wydarzenia powieści są bracia bliźniacy, Beniamin i Lewis. Chatwin bardzo ciekawie opisuje ludzkie losy, w których na pierwszy plan wysuwają się stosunki międzyludzkie, niekiedy tak trudne i zagmatwane, jak sąsiedztwo z farmą na Skale czy relacje pomiędzy Anglikami i Walijczykami.

Rodzicami bliźniaków są Mary i Amos, reprezentujący dwa różne światy, temperamenty, zainteresowania. Ona, oczytana, obyta towarzysko, wykształcona córka pastora, żyjąca wspomnieniami z młodości spędzonej w Indii. On, prosty farmer, którego świat wyznaczały granice pól uprawnych oraz reguły biblijne. W tak stworzonym tandemie nic nie było łatwe, marzenia matki o wykształconych i światłych synach ścierały się z ojcowską wizją męskich dziedziców ziemi. Dwa temperamenty i dwie samotności: „Żadne osamotnienie (…) nie może się równać z osamotnieniem w małżeństwie” – napisze Mary do swojej siostry. I tylko krytyczny stosunek do I wojny światowej, a raczej do posyłania młodych ludzi na front, jest u obojga małżonków taki sam.

Oczywiście najbardziej spektakularne relacje zachodzą pomiędzy Beniaminem i Lewisem. I tak naprawdę nie wiadomo, czy ta szczególna więź, jaka łączy bliźnięta jednojajowe przez całe życie, nawet na odległość, jest dla nich bardziej darem, czy raczej przekleństwem. Darem nawet ratującym życie. Przekleństwem skazującym braci na dozgonną nierozłączność i niemożność zbudowania swojego szczęścia u boku kochanej kobiety. Bracia Jones to dwie połówki tej samej duszy, jednego, niepodzielnego istnienia.

Bruce Chatwin to moim zdaniem mistrz krótkiego, bardzo zwięzłego, i niekiedy wręcz poetyckiego opisu, choć niestety rzadko występującego. Potrafił w jednym, dwóch, najwyżej trzech zdaniach zawrzeć takie nasycenie treści obrazu, jego barw, że wystarczyłoby na dobry impresjonistyczny pejzaż. Pisarz nie przesadzał z takimi środkami wyrazu i również dzięki temu te rzadkie opisy są moim zdaniem prawdziwymi perełkami:

„Po niebie płynęły pierzaste chmury z Walii, których cienie sunęły po zboczach porośniętych kolcolistem i wrzosem, a na polach oziminy zwalniały.”

„Na wschodzie płynęła rzeka Wye, srebrna wstęga wijąca się przez podmokłe łąki, a cała okolica była upstrzona białymi lub czerwonymi wiejskimi domami. W pianie kwiatów jabłoni żółciła się strzecha dachu, natomiast domy ziemian okalały posępne drzewa iglaste. Kilkaset metrów w dole słońce odbijało się od dachu probostwa Bryn-Draenog, tworząc na szczycie wzgórza równoległobok otwartego nieba. Dwa myszołowy krążyły i opadały w błękitny powietrzu, na jasnozielonym polu pasły się owce i dziobały wrony.”

„Deszcz spływał mu po policzkach i bębnił po liściach laurowych. Wśród buków wokół probostwa młode kruki uczyły się poruszać skrzydełkami, a rodzice fruwali w kółko i dodawali im otuchy krakaniem. Na podjeździe stała lekka dwukółka. (…) Chmury skrywały wzgórze, a z wału chmur lały się białe frędzle wody.”

„Zapachy lata zastygły na drogach. W żywopłotach wiciokrzew splatał się z dziką różą, błękitniał bodziszek, purpurowiała naparstnica.”

„Złociste włosy modrzewi lśniły na tle mleczno błękitnego nieba.”

„Ołowiane słońce stało nisko nad Czarnym Wzgórzem. Buki za domem szarzały, gawrony wzbiły się w powietrze, a ich lotki połyskiwały jak płatki lodu. W ogrodzie kwitły ciemierniki.”

W książce przewija się bardzo wiele autentycznych postaci z ich życiowymi problemami, słabostkami, tragediami. Podejrzewam, że każda z tych postaci posiadała swój realny pierwowzór, bo autentyzm bohaterów i ich losów to naprawdę ogromny atut tej powieści. Książka świetnie oddaje klimat angielsko-walijskiej prowincji z jej domostwami, ogrodami, dziką przyrodą, wypasem owiec, niedzielnymi herbatkami i nabożeństwami, sąsiedzkimi utarczkami. Zgadzam się z tymi, którzy zaliczają Chatwina do mistrzów prozy.

Bruce Chatwin – „Na Czarnym Wzgórzu”, przekład Paweł Lipszyc, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2010, ISBN 978-83-247-1762-0, ilość stron 334.

Do Siego Roku !!!

noreply@blogger.com (Quaffery) — Fri, 31 Dec 2010 09:37:05 PST

Nacja

noreply@blogger.com (Quaffery) — Fri, 31 Dec 2010 09:16:12 PST

„Nacja” Pratchetta zawiera wszystko to, co sprawia, że książka wciąga od pierwszej strony. Jest w niej przygoda i wartka akcja oraz główni bohaterowie stworzeni według wymogów współczesnej popkultury, no bo ona piękna, młoda, wykształcona i zbuntowana, a on umięśniony, młody, łaknący wiedzy i zbuntowany, więc przez całą powieść człowiek czeka na ten moment, kiedy wreszcie zaiskrzy. Ale oprócz Mau i Daphne, bo o nich tu mowa, pozostali bohaterowie stanowią plejadę postaci równie oryginalnych i barwnych, przedstawionych tak, że czytelnik nie ma najmniejszych problemów z rozpoznaniem, kto jest z tych złych, a kto z dobrych. Jest też fantastyczna scenografia, czyli tropikalna wyspa, której nie ma na mapie, dużo ironii i świetnego humoru (!!!) oraz tajemnice praprzodków. Opowieść ma także zaskakujące zakończenie i wszystko to jest napisane w taki sposób, że książka jest właściwie gotowym scenariuszem filmowym, czyta się więc ją jednym tchem.

Wydawać by się mogło, że to wszystko już gdzieś było, może w „Robinsonie Kruzoe”, może w „Dzieciach kapitana Granta”, a może w „Błękitnej lagunie”? Mimo to „Nacja” wciąga i to nie tylko ze względu na wspomniane wyżej atuty. W opowieść o spotkaniu dwóch cywilizacji, różnych kultur, o początku i końcu świata, o zetknięciu dobra ze złem, o tym jak chłopiec staje się mężczyzną, a dziewczyna pokonuje granice spróchniałych konwenansów, wplecione są tematy, których nie powstydziłby się niejeden filozof. Od początku do końca książki poznajemy jak Mau próbuje zrozumieć porządek świata, relacje pomiędzy rozumem a wiarą oraz istnienie stwórcy, bez względu na to, czy dla członków Nacji jest nim Imo, czy dla nas jest nim Bóg. Pratchett uczy, żeby nie oceniać ludzi po pozorach, pokazuje, że ten, kto nosi wyłącznie przepaskę biodrową i drewnianą dzidę niekoniecznie musi być prymitywnym dzikusem. Jednym zdaniem, powieść łączy w sobie to, co zabawne, dowcipne, rozrywkowe, z tym co poważne, intrygujące, pouczające. Moim zdaniem dało to efekt kapitalny.

Warto przeczytać, chociażby po to, żeby dowiedzieć się, czego najbardziej boją się spodniowcy…..

P.S. A swoją drogą, ciekawe, czy tak samo napisany jest Świat Dysku?

Terry Pratchett – „Nacja”, przekład Jerzy Kozłowski, Wydawnictwo Rebis, Wydanie I, ISBN 978-83-7510-367-0, ilość stron 432.

Wilk stepowy

noreply@blogger.com (Quaffery) — Sun, 26 Dec 2010 14:19:11 PST

„Wilk stepowy” to dopiero moje drugie, po „Demianie”, spotkanie z Hessem i jestem z tego spotkania równie ukontentowany, co za pierwszym razem. Bardzo polubiłem tego pisarza, głównie za mistrzowskie pióro. Rzadko się zdarza, że od pierwszych stron powieści zachwycam się niemal każdym napisanym zdaniem, że zatapiam się bez reszty w tekst, którego sama już forma stanowi wystarczający powód, żeby wstąpić do fanklubu autora „Wilka stepowego” i „Demiana”. A przecież oprócz formy jest jeszcze treść.

W „Wilku stepowym”, podobnie jak w „Demianie”, występują pewne wspólne elementy, wskazujące na stałe w sferze zainteresowań pisarza tematy. Pierwsza rzecz, która mi się nasunęła, to fascynacja wielką sztuką, główni bohaterowie tych książek kochają muzykę Bacha, Mozarta, poezję Goethego, w powieściach przejawia się fascynacja ideami Nietschego. Kolejna sprawa to złożoność ludzkiej osobowości, wewnętrzna konfliktowość różnych obszarów naszej duszy, problemy z uporządkowaniem skomplikowanego wewnętrznego świata bohaterów, rozrywanych szalejącymi w człowieku sprzecznościami: z jednej strony uporządkowany, wykształcony mieszczanin i koneser sztuki, z drugiej dziki, nieokiełznany i płochliwy wilk stepowy. Kolejna wspólna dla tych książek myśl to obraz mieszczaństwa, który przez pisarza jest pokazany, jako nieco przykurzony stereotyp społeczno-politycznej poprawności. Czyściutkie mieszkanko, praca w biurze, gazetka do śniadania, hodowla kwiatków w doniczkach, ciepły obiadek, wszystko o stałych porach. To daje stabilizację i poczucie bezpieczeństwa, ale jednocześnie rodzi bierność, skostniałe postawy i konformizm. W takim świecie nie ma miejsca na spontaniczność, odrobinę szaleństwa, nowe idee. I ostatnia kwestia to pacyfizm, Hesse krytykuje wojnę i wszelkie objawy pro-militarnych postaw. Najwyraźniej wszystkie te sprawy były dla Hermanna Hesse bardzo ważne.

No i rzecz chyba najważniejsza, Haller to odszczepieniec, outsider, buntownik, który z urodzenia wpisany w ramy „zaflegmionego” świata nie potrafi się do niego dostosować. Protestuje przeciwko miernocie, bylejakości, małości, tęskni za idealnym – jak umiłowana przez niego wielka sztuka – życiem, uciekając w alkohol, narkotyki, obłęd. Taki jest Harry Haller vel Wilk stepowy, taki jest również Emil Sinclair z “Demiana”, żyjący na granicy jawy i snu. To właśnie fascynuje mnie w Hessem najbardziej – mistrzostwo w zacieraniu granicy pomiędzy realnym światem, a obłędnymi, wyimaginowanymi wizjami bohaterów. Dialog Hallera z Mozartem jest genialny, stanowi kwintesencję i motto książki, receptę na uzdrowienie rozdwojonej duszy Wilka stepowego. W narkotycznej wizji Hallera, Mozart uczy go dystansu do świata, prawdziwego i nieidealnego: „(…) Tak. A teraz słyszy pan nie tylko pogwałconego przez radio Händla, który nawet w tej najobrzydliwszej formie wciąż jeszcze jest boski, słyszy pan i widzi jednocześnie, czcigodny sąsiedzie, znakomite porównanie wszelkiego życia. Słuchając radia, słyszy i widzi pan odwieczną walkę między ideą a zjawiskiem, między wiecznością a czasem, między tym co boskie a tym co ludzkie. Właśnie tak, mój drogi, jak radio ciska najwspanialszą muzykę świata w ciągu dziesięciu minut, bez wyboru, w najmniej do tego odpowiednie miejsca, w mieszczańskie salony i na poddasza, pomiędzy plotkujących, obżerających się, ziewających i śpiących abonentów, tak jak tę muzykę odziera z jej zmysłowego piękna, psuje ją, niszczy, zaflegmia, a mimo to nie może całkowicie zniszczyć jej ducha... dokładnie tak samo życie ciska wokół siebie tak zwaną rzeczywistością, wspaniałym kalejdoskopem świata, pozwala na to, by po Handlu następował odczyt o sposobie fałszowania bilansu w średnich zakładach przemysłowych, z czarodziejskich dźwięków orkiestry czyni odrażającą zawiesinę tonów, a swoją technikę, zapobiegliwość, swą straszliwą nędzę i próżność wsuwa wszędzie między idee a rzeczywistość, między orkiestrę a ucho. Całe życie jest takie, mój mały, i musimy je takim pozostawić, a jeśli nie jesteśmy głupcami, to musimy się z tego śmiać. Ludziom pańskiego pokroju stanowczo nie przystoi krytykować radia lub życia. Niech się pan raczej nauczy najpierw umiejętności słuchania! Niech się pan nauczy brać serio to, co jest tego warte, a z reszty niech się pan śmieje! (…)”

Podsumowując, jest to kolejna powieść Hermanna Hesse, która mnie zachwyciła. Można ją czytać wielokrotnie i za każdym razem znaleźć coś nowego, coś, w czym można się rozsmakować na nowo. Teraz nabrałem ochoty na „Narcyza i złotoustego”, „Siddhartę” oraz „Grę szklanych paciorków”.

P.S. Przepraszam za ewentualne błędy w tekście, ale przyznaję, że miałem problemy z odmianą nazwiska Hesse (książka Hermanna Hesse, Hesse’a, Hessa, Hessego – nie mam pojęcia!)

Hermann Hesse – „Wilk stepowy”, Kolekcja Gazety Wyborczej, tytuł oryginału „Der Steppenwolf. Erzählung”, przekład Gabriela Mycielska, ISBN 83-89651-88-2, 84-9789-879-6, ilość stron 160.