MONETY KESZOWE

中国古代钱币铸造术语图解 - 杨君, 周卫荣

2025-11-30T13:57:00.000+01:00

Ostatnio udało mi się zdobyć 中国古代钱币铸造术语图解, czyli "Ilustrowany przewodnik po terminologii odlewnictwa menniczego dawnych Chin" autorstwa zasłużonych dla numizmatyki Kraju Środka panów: Zhou Weironga 周卫荣 i Yang Juna 杨君. Zhou Weirong jest: dyrektorem Chińskiego Muzeum Numizmatycznego, sekretarzem generalny Chińskiego Towarzystwa Numizmatycznego i czynnym badaczem naukowym. Yang Jun jest: przewodniczącym sekretariatu Stowarzyszenia Chińskiego Muzeum Numizmatycznego, zastępcą sekretarza generalnego Chińskiego Towarzystwa Numizmatycznego i również czynnym pracownikiem naukowym.

„中国古代钱币铸造术语图解” to obszerne i niezwykle cenne kompendium poświęcone dawnej chińskiej sztuce menniczej. Książka została opracowana z myślą o czytelnikach zainteresowanych zarówno historią Chin, jak i numizmatyką, a jej największym atutem jest połączenie szczegółowych opisów z bogatym, starannie przygotowanym materiałem graficznym.

Autorzy przedstawiają szeroki zakres terminów i pojęć związanych z odlewaniem monet – od podstawowych narzędzi menniczych, przez techniki produkcji, aż po bardziej specjalistyczną terminologię używaną w poszczególnych epokach. Każde hasło zostało opatrzone jasnym, zrozumiałym opisem oraz ryciną lub schematem, dzięki czemu czytelnik nie tylko poznaje termin, ale również widzi, jak wyglądał dany etap procesu lub dany element narzędzia menniczego.

Książka wyjaśnia, jak wyglądały metody produkcji na przestrzeni wieków, jakie materiały stosowano oraz jakie ślady po procesie produkcji pozostawały na monetach np. ślady po piłowaniu, elementy kanałów odlewniczych, itd. Jeden z podrozdziałów poświęcony jest klasyfikacji błędów menniczych.

Praca jest napisana w języku chińskim z elementami w języku angielskim. Ja z chińskim tekstem poradziłem sobie za pomocą translatorów, które obecnie tłumaczą niemalże bezbłędnie. Polecam ten tytuł każdemu zainteresowanemu mennictwem keszowym.

Poniżej wklejam kilka zdjęć z omawianej pracy i załączam spis treści przetłumaczony i w oryginalnej wersji.

Spis treści:

Przedmowa — Stan badań nad chińskim mennictwem

Rozdział 1: Odlewnictwo monet - terminologia i ilustracje

Sekcja 1: Zakres

Sekcja 2: Podstawowa terminologia

Sekcja 3: Stopy metali, materiały i procesy produkcji

Sekcja 4: Odlewnictwo w formach twardych

Sekcja 5: Odlewnictwo w formach piaskowych

Sekcja 6: Błędy mennicze

Rozdział 2: Przykłady odlewnictwa monet i badania numizmatyczne

Sekcja 1: Studium starożytnego odlewnictwa monet w glinianych formach pionowych

Sekcja 2: Analiza rozwoju odlewnictwa stosowego w czasach dynastii Han

Sekcja 3: Studium monet Wuzhu ery Gengshi

Sekcja 4: Studium nowo odkrytych form glinanych do monet Tianjian Wuzhu dynastii Liang w okresie Dynastii Południowych

Sekcja 5: Studium nad początkami chińskiego mennictwa przy użyciu form piaskowych.

Dodatek: Procesy odlewania monet w dawnych Chinach

Posłowie

Spis treści w oryginale:

前言——中国钱币铸造学发展历程概述

第一章钱币铸造术语及图释

第一节范围

第二节基本术语

第三节铸钱合金、材料和工艺

第四节范铸法铸钱

第五节翻砂法铸钱

第六节铸造缺陷

第二章钱币铸造与钱币研究示例

第一节古代模印范竖式直浇铸钱考述

第二节汉朝叠铸法铸钱发展历程考索

第三节更始五铢考辨

第四节新见萧梁天监五铢陶范考

第五节中国古代翻砂铸钱起源年代考——以钱币铸造痕迹为中心

附录中国古代铸造钱币流程

后记

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część VII

2025-11-20T15:11:00.001+01:00

Poprzedni wpis: część VI

Rok 1873 był obfity w źródła polskojęzyczne wspominające bilon wschodnioazjatycki. 5 lipca w numerze 148 "Gazety Polskiej" ukazał się jeden z serii artykułów zatytułowanej "Z wystawy w Wiedniu" autorstwa Henryka Sienkiewicza. Była to relacja z przebiegu Wystawy Światowej, która odbyła się w dniach: 1 maja - 2 listopada 1873. Wówczas w Wiedniu wystawiły się 34 kraje, które zaprezentowały swoje produkty, wynalazki, zasoby mineralne i zdobycze kultury. Tekst z numeru 148 skupiał się na ekspozycji chińskiej i japońskiej. W części opisującej ekspozycję Kraju Kwitnącej Wiśni Henryk Sienkiewicz wspomina:

Ciekawa jest historya ich monet od najdawniejszych do teraźniejszych czasów. Dawniej bywały owalne, wielkości koperty zwykłej, później coraz mniejsze, z dziurką w środku na przeciągnięcie sznurka lub drucika; z czasem utraciły tę formę, aż nakoniec przemieniły się w duże dukaty.

W tekście nie padły żadne konkretne nazwy monet, ale ogólnie ujęty opis fizyczny bilonu pozwala domyśleć się, że opisywane przez Henryka Sienkiewicza owalne, wielkości koperty zwykłej to obany, a później coraz mniejsze to zapewne kobany. O obu monetach wspomniałem we wcześniejszych wpisach. Następnie autor dał opis klasycznej monety keszowej nie informując o jej kształcie, więc mogły to być zarówno okrągłe kanei tsuho, bunkyu eiho lub owalne tempo tsuho. Duże dukaty to już na pewno, jeden ze złotych jenów bitych na modłę zachodnią od 1870 roku. Skoro Henrykowi Sienkiewiczowi dukat wydawał się duży, to mogła to być 20 jenówka, która wówczas była największym nominałem złotej monety w Japonii.

Japońska ekspozycja na Wystawie Światowej w 1873 roku w Wiedniu. Źródło: Wikipedia

Złote 20 yen z roku 1870. Źródło: Wikipedia

Przytoczona przez autora chronologia numizmatów jest błędna. Klasyczne monety keszowe w Japonii pojawiły się znacznie wcześniej niż owalne obany i kobany. Na pierwsze emisje japońskie składają się: prawdopodobne nieudane wprowadzenie w 683 roku monety fuhonsen i produkcja od 708 roku wado kaichin, która uznawana jest dziś za pierwszy japoński pieniądz obiegowy. Najwcześniejsze emisje owalnych obanów to rok 1585, a kobanów 1601.

Drzewko monet fuhonsen odkryte przez archeologów w Asuce. Okazy ze zdjęcia pochodzą ze zbiorów Muzeum Pieniądza w Tokio. Źródło: Wikipedia

Moneta wado kaichin odkryta przez archeologów w ruinach świątyni Sufukuji. Okaz ze zbiorów Muzeum Narodowego w Tokio. Źródło: Wikipedia

Japońskie numizmaty eksponowane na wystawie w Wiedniu tak naprawdę pokazywały dwa systemy monetarne, które jeszcze wtedy się wzajemnie przenikały. Obany, kobany i monety keszowe to pieniądz szogunatu, który obalony został w 1868, natomiast jeny to już pieniądz cesarski produkowany od 1870, a oficjalnie uznany za narodową walutę Japonii 27 czerwca 1871. W latach 70-tych XIX w. emisje obu systemów cyrkulowały jednocześnie, choć oczywiście stary pieniądz był powoli wymieniany w kantorach na nowy.

Trzecim źródłem polskojęzycznym z roku 1873 wspominającym monety keszowe jest pierwszy tom "Księgi wynalazków, przemysłu i rękodzieł" o podtytule "Historyczny rozwój ludzkości i środki oświaty" autorstwa Tomasza Skomorowskiego - polskiego matematyka i badacza nauk przyrodniczych, naczelnika wydziału handlowego, autora przekładów z innych języków. W rozdziale poświęconym historii systemów pieniężnych świata na stronach 126 i 127 informuje:

Podobne monety mieli też Gallowie, nosili je podobnie jak dzisiejsi chińczycy na sznurkach które okręcali około ciała (fig. 41).

Najdawniejsze monety chińskie były muszle, potem zaczęły wchodzić w użycie perły, wysoko ceniony kamień Jobe, żółty metal, tkaniny, blachy kształtu noża (fig. 42) opatrzone napisami.

Dopiero w XI wieku przed Chrystusem napotykamy w Chinach urzędników mennicy i sześcianów złotych jako monetę. Pomimo tego jednak cały system monetarny był dość wadliwy i z tego powodu niedostatek monet bardzo często dotkliwie dał się uczuć. W takich krytycznych chwilach uciekano się znowu do szyldkretu, materyi jedwabnej, pereł itp. Dopiero w 9 wieku ukazały się monety papierowe. Powstały one z przekazów danych przez rząd na żelazo i sól; oprócz tego w r. 807 wszyscy kupcy zmuszeni zostali, oddać swoje pieniądze do skarbu, i w zamian tego otrzymali banknoty.

Tekst wzbogacony jest o pierwsze w literaturze polskojęzycznej ryciny przedstawiające bilon chiński. Strona 126:

Strona 127:

W tekście Tomasza Skomorowskiego pojawia się pierwsza polskojęzyczna wzmianka o najstarszej formie pieniądza w Chinach tj. o muszlach kauri, czyli porcelankach. Używano ich głównie od IX do V p.n.e., choć w czasach późniejszych również się pojawiały np. przywrócono ich obieg w czasach rządów Wang Manga (7-23 n.e.). Lokalnie używane były w Yunnanie jeszcze w czasach dynastii Tang (618-907 n.e.). Cyrkulujące muszle miały spiłowywane grzbiety, co pozwalało je łatwiej nawlekać na sznury. Do produkcji wykorzystywano gatunki porcelanek pochodzących z basenu Oceanu Indyjskiego. Tak odległe źródło surowca niestety często było przyczyną niedoborów, dlatego też w miejsce prawdziwych muszli wprowadzano na rynek również ich substytuty - naśladownictwa wyrzeźbione w kości i kamieniu lub odlane z brązu.

Muszle kauri z kolekcji Muzeum Pieniądza w Tokio. Źródło: Wikipedia

Kolejne dwie formy pieniądza wymienione przez autora, czyli perły i kamień jobe (zapewne nefryt) mogły być raczej obiektami symbolizującymi bogactwo i wysoki status. Obecny stan badań nad dziejami pieniądza Kraju Środka nie zalicza ich do pieniężnych środków płatniczych. Żółty metal to zapewne złoto, którego jako pieniądza używano już w okresie Walczących Królestw (475-221 p.n.e.). Wówczas były to emitowane przez Królestwo Chu sztabki ying yuan w formie placków, bloczków, prostopadłościanów przypominających dzisiejsze tabliczki czekolady o powierzchniach ostemplowanych znakami chińskimi.

Złota sztabka ying yuan z kolekcji Muzeum w Nanjing w Chinach. Źródło: Wikipedia

Złote sztabki ying yuan i ich fragmenty z kolekcji Muzeum Pieniądza w Szanghaju. Źródło: Wikipedia

Tkaniny same w sobie nie pełniły roli monety, ale były jednostką obliczeniową wartości zwłaszcza w okresach niskiego stopnia monetyzacji gospodarki. Chiny na przestrzeni wieków przeżywały różne jej stopnie. Po upadku Wschodniej Dynastii Han w roku 220 n.e. kraj uległ rozpadowi, co osłabiło gospodarkę do tego stopnia, że wróciła ona do wymiany barterowej, jako podstawowej formy dokonywania transakcji. Na zgliszczach dynastii Han długo nie było wystarczająco mocnego organizmu państwowego, który zapewniłby stabilność na tyle, aby na nowo swoją działalnością emisyjną napełnić gospodarkę pieniądzem. Efemeryczne królestwa i cesarstwa, które przez cztery wieki wypełniały przestrzeń po Hanach emitowały monety sporadycznie i lokalnie. Wówczas w miejsce pieniądza, jako jednostki obliczeniowej weszły bele jedwabiu. Zdominowały one rynek na tyle mocno, że jeszcze w początkowej fazie dynastii Tang wartość odnoszono do bel tkaniny, a nie do monet.

Blachy kształtu noża to monety emitowane w latach 600-221 p.n.e., czyli pod koniec epoki Wiosen i Jesieni oraz przez cały okres Walczących Królestw. Produkowały je królestwa północno-wschodniej sinosfery: Yan, Qi, Zhao i Zhongshan. Po zjednoczeniu Chin w 221 p.n.e. wyszły z użycia zastąpione przez okrągłe monety ban liang państwa Qin. Podczas rządów Wang Manga (7-23) na krótko przywrócone do obiegu wraz z innymi postaciami pradawnego pieniądza. Autor prezentuje monety-noże na rycinie nr. 42, gdzie najlepiej wyeksponowaną monetą jest ji mo fa hua 即墨法化 (legalny pieniądz Jimo) wyemitowana przez Królestwo Qi.

Monety noże wyemitowane przez państwo Yan. Źródło: Wikipedia

Trudno się odnieść do słów autora odnośnie urzędników mennicy. Datacja zaproponowana przez niego jest raczej błędna. Najstarsza znana nauce chińska mennica datowana jest na wiek VII, o czym wspominałem w poście odnośnie sensacji z Guanzhuang. Natomiast informacja o złotych sześcianach zapewne odnosi się do wspomnianych wyżej sztabek ying yuan.

Kilka nieścisłości jeszcze pojawiło się w kolejno przytaczanych informacjach. Prawdą jest, że gospodarka Chin cierpiała wielokrotnie na brak pieniądza, co zmuszało rynek do stosowania handlu wymiennego lub wprowadzania innowacji, np. pieniądza papierowego. Rzeczywiście pierwsze banknoty pojawiły, gdzieś na przełomie VIII/IX wieku, ale nie było to zainicjowane przed władze, tak jak autor wskazał i nie było związane z solą, czy żelazem. Mowa tu o feiqian 飞钱 tzw. latających pieniądzach, czyli wystawianych kupcom za zdeponowane pieniądze wekslach, które pozwalały wypłacić środki w innej części chińskiego imperium. Feiqian pojawiły się z potrzeby usprawnienia przepływu pieniądza pomiędzy odległymi terenami a Chang'an - stolicą dynastii Tang. Uzupełniały też brak bilonu w obiegu oraz ze względu na swoją fizyczną postać udogadniały transport. Takie przekazy pieniężne można było realizować: w jednostkach wojskowych, u gubernatorów regionów, urzędników administracji prowincjonalnej lub u przedstawicieli zamożnych rodzin ze stolicy. Zaufanie do podmiotów wystawiających weksle, którzy gwarantowali pokrycie feiqian w miedzianej monecie spowodowało, że kupcy nie tylko używali ich jako zabezpieczenia przewozu środków na duże odległości, ale zaczęli się nimi posługiwać w transakcjach między sobą. Nadal nie był to jednak środek pieniężny chroniony przez państwo, na ten Chiny poczekać musiały jeszcze około 200 lat do czasów dynastii Song.

Autor wspomina jeszcze o przymusie oddania pieniędzy przez kupców w roku 807. Zapewne ta informacja odnosi się do edyktu cesarskiego z roku 808 z czasów dynastii Tang, który zakazywał nadmiernej tezauryzacji bilonu. Wówczas walcząc z niedoborem pieniądza w obiegu, władze zdecydowały się wymusić uwolnienie środków zamrożonych w depozytach. Niezależnie od posiadanej rangi i statusu obywatelom zakazano posiadania monety keszowej w ilościach większych niż 5000 sznurów. Wszystko, co posiadali ponad to, mieli upłynnić na rynku w ciągu dwóch miesięcy od ogłoszenia rozporządzenia. O wymianie środków na banknoty, o którym wspominał Tomasz Skomorowki, w edykcie nie było mowy.

Ubogacające treść ryciny po raz pierwszy w pracy polskojęzycznej przedstawiają klasyczne monety keszowe, choć nie każdy numizmat tam ukazany jest monetą. Niestety jakość kaligrafii pozostawia wiele do życzenia, nie zawsze pozwala na identyfikację. Na rycinie nr 41 górny rząd stanowią amulety keszowe, czyli talizmany wzorowane na monetach obiegowych - obiekty, które od zarania są przedmiotem badań numizmatyki wschodnio-azjatyckiej na równi z cyrkulującym bilonem. W dolnym rzędzie pierwsza moneta od prawej to ban liang 半兩 emitowany w latach: 378-221 p.n.e. przez Królestwo Qin, 221-206 p.n.e. przez Cesarstwo Qin (dynastia Qin) i 206-119 p.n.e. przez Cesarstwo Han (Zachodnia Dynastia Han). Druga moneta dolnego rzędu pozostaje dla mnie enigmą.

Moneta ban liang wyemitowana przez Zachodnią Dynastię Han. Źródło: Wikipedia

Jeśli chodzi o rycinę nr 42, to widzimy tu wiązkę różnych monet:

1. Moneta-szpadel huo bu emitowana przez dynastię Xin w latach 14-23 n.e.

2. Bliżej nieokreślona okrągła moneta keszowa.

3. Moneta-szpadel huo bu emitowana przez dynastię Xin w latach 14-23 n.e.

4. Okrągła moneta ban liang emitowana w latach: 378-221 p.n.e. przez Królestwo Qin, 221-206 p.n.e. przez Cesarstwo Qin (dynastia Qin) i 206-119 p.n.e. przez Cesarstwo Han (Zachodnia Dynastia Han)

5. Moneta-szpadel liang dan lie emitowana przez Królestwo Liang w latach 400-300 p.n.e.

6. Moneta-nóż ji mo fa hua emitowana przez Królestwo Qi w latach 400-220 p.n.e.

7. Bliżej nieokreślona moneta-nóż

8. Moneta-nóż ming emitowana przez Królestwo Yan w latach 400-220 p.n.e.

Na zakończenie dodam, że autor oddzielnie jeszcze poruszył temat historii pieniądza papierowego wspominając przy okazji o Chinach i wzbogacając tekst ryciną przedstawiającą japoński banknot hansatsu. Na stronie 128 wspomniał:

Masa metalu używanego na monetę powoli zaczęła nie wystarczać na olbrzymie potrzeby handlu. Zamiast natychmiastowej wypłaty zjawiły się przekazy i weksle, których ślady znajdujemy już w świecie starożytnym; a nakoniec pieniądze papierowe wydawane przez rządy i instytucie do tego upoważnione. Pieniądze te napotykamy zarówno na wschodzie Azyi (mianowicie w Chinach od 9 wieku po Chr.) jak i w Europie.

Strona 128 pracy z ryciną japońskiego banknotu hansatsu. Źródło: Polona

Jeśli chodzi o przytoczony tekst, to porusza on problematykę feiqian, czyli latających pieniędzy już wyjaśnioną powyżej. Hansatsu jednak wymaga omówienia.

Banknoty hansatsu były rodzajem pieniądza zastępczego, który uzupełniał rynek monetarny feudalnej Japonii okresu Edo (1603-1868). Początkowo były to pieniądze emitowane przez kupców. Pierwszy japoński banknot yamada hagaki został wystawiony koło roku 1600 przez kapłanów shintoistycznych trudniących się kupiectwem w Ise i miał on pokrycie w srebrze. W 1610 roku pojawiły się pierwsze prywatne banknoty drukowane dla pracowników budowlanych, a od 1661 zaczęto je stosować w roli pieniądza dominalnego, skąd zawdzięczają swoją nazwę - hansatsu 藩札, dosłownie "banknot hanu", gdzie "han" był wówczas dominium lokalnego szlachcica. Banknoty hansatsu miały pokrycie w srebrze, złocie, monetach keszowych i w ryżu. Emitowane były przez daimyo - wielkich szlachciców stojących na czele hanów, ich podwładnych, świątynie, sanktuaria, kupców, sklepy i miasta. Po upadku szogunatu ich produkcja ustała. W 1871 roku rozpoczęto wycofywanie ich z rynku wymieniając je na nowy rodzaj pieniądza, a więc na jeny, seny i riny. Do roku 1879 pozbyto się ich z rynku ostatecznie.

Siedemnastowieczne banknoty hansatsu. Okazy ze zbiorów Muzeum Pieniądza w Tokio. Źródło: Wikipedia

Najstarszy japoński banknot - yamada hagaki. Wyemitowany około 1600 roku. Okaz ze zbiorów Muzeum Pieniądza w Tokio. Źródło: Wikipedia

Ciąg dalszy w części VIII

Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności - Louis Frédéric

2025-10-30T18:51:00.001+01:00

W ramach przerwy w pisaniu postów o polskojęzycznych źródłach wspominających bilon Azji Wschodniej chciałbym polecić coś z literatury uzupełniającej. Często w ostatnich wpisach wspominam o sytuacji w dziewiętnastowiecznej Japonii. Czas ten jest niezwykle interesujący z numizmatycznego punktu widzenia, no bo tak jak i w innych zakątkach globu, śladami perturbacji gospodarczych często są ciekawe monety, tak i Kraj Kwitnącej Wiśni od tej zasady nie odstaje. Zawiły system monet sztabek ze złota i srebra o różnych próbach, uzupełniony monetami keszowymi o nominałach czasem zawyżonych i w to jeszcze wplecione lokalne emisje monet i banknotów, czyli cały ten chaos monetarny to dziewiętnastowieczna Japonia do chwili upadku szogunatu. Po 1868 roku, czyli po odzyskaniu władzy przez dom cesarski następuje modernizacja systemu monetarnego na modłę zachodnią. Przez pewien czas oba systemy funkcjonowały jednocześnie, ale do końca stulecia nowy porządek zdominuje rynek. Sytuacja monetarna była dokładnie taka jak dwa oblicza Japonii w XIX wieku, do 1868 był to kraj zacofany, feudalny tkwiący głęboko w średniowieczu, po tej dacie szybko przeobrażający się w nowoczesne uprzemysłowione państwo, które wyrosło na lokalną potęgę.

Aby zrozumieć, czemu tak się działo, warto poznać kontekst historyczny i myślę, że książka "Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności" jak najbardziej pomaga poznać warunki w jakich kraj ten znalazł się w XIX wieku. Na pewno uzupełni wiedzę numizmatyków, ale ciekawa też może się okazać dla fanów japońskiej pop-kultury i wytworów z nią związanych, bo opowiada o czasach, w których osadzone zostały fabuły takich znanych tytułów jak: "Rurōni Kenshin" - film, anime i manga, gier "Last Blade" i "Last Blade 2", czy filmów "Moeyo Ken/Baragaki: Unbroken Samurai" i "Ostatni samuraj". Komentując teksty z relacjami podróżników i dyplomatów odnoszącymi się do dziewiętnastowiecznej Japonii, często wspieram się polecanym tytułem. Można powiedzieć, że idzie on ze mną przez życie. Książkę tę czytałem pierwszy raz, gdy miałem 16 lat i do dziś ją bardzo cenię. Mogę zatem uznać, że jest dobra, bo przeszła próbę czasu.

Spis treści:

WSTĘP

1. ERA RZĄDU OŚWIECONEGO (MEIJI)

Wprowadzenie

Przygotowania do restauracji cesarstwa

Droga do konstytucji (1868—1890)

Podwaliny imperializmu (1890—1912)

2. BUDZENIE SIĘ ŚWIADOMOŚCI NARODOWEJ

Wprowadzenie

Kształtowanie się świadomej inteligencji

Japoński „okcydentalizm"

Walka o prawa dla ludu

O „nową Japonię"

Socjalizm i kult państwa

Ewolucja religijna

3. DOM I RODZINA

Ewolucja obyczajów

Ognisko rodzinne

Japońska rodzina

4. OSOBOWOŚĆ JAPOŃSKA

Znaczenie jednostki ludzkiej w Japonii

Japońskie dziecko

Wiek młodzieńczy

Małżeństwo

Kobieta w społeczeństwie

Kobieta i miłość

Śmierć i dziedziczenie

5. NAUKA I PRACA

Szkoły i wykształcenie

Warunki pracy

6. POTRZEBY MATERIALNE

Odzież

Odżywianie

Zakupy i sklepy

Rozrywki

7. MIASTA i ŚRODKI KOMUNIKACYJNE

Miasta i wsie

Miejskie ulice

Transport i łączność

8. OKRES EKSPANSJI

Bibliografia

Przypisy

Monety, wagi i miary w erze Meiji (1868—1912)

Spis ilustracji

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część VI

2025-10-19T09:16:00.002+02:00

Poprzedni wpis: część V

W numerze dwunastym "Przeglądu Katolickiego" z 24 marca 1864 roku w artykule przybliżającym działania misji francuskiej w Chinach na stronie 183 wspomniano monety keszowe:

Pewnego dnia, rządca wsi w imieniu mandaryna domagał się od niego kilku tysięcy sapek; katechumen odpowiada, że jest biednym, że nie ma sapek, zresztą niewidzi powodu, dla którego on tylko jeden został skazanym na zapłacenie tak wielkiej sumy; słowem oznajmia rządcy, że nie będzie miał ani jednej sapeki.

Tłumacz terminu nie wyjaśnił, ale co ciekawe zastosował spolszczoną wersję francuskiego słowa w formie żeńskiej, czyli w mianowniku "sapeka". Etymologię terminu "sapek - sapeque" przybliżyłem w części III tej serii wpisów i tak, jak tam wspomniałem słowo to na dobre rozgościło się w polskojęzycznych tekstach. W kolejnej pracy - niżej przedstawionej, pojawi się znów.

W 1873 roku ukazały się wspomnienia Ludovica de Beauvoira z wyprawy dookoła świata, którą odbył w latach 1865-1867. W trzecim tomie pracy o tytule "Podróż naokoło świata odbyta przez de Beauvoira. Pekin, Yeddo, San-Francisco" autor zawarł kilka ciekawych informacji na temat wschodnio-azjatyckiego pieniądza. We fragmencie opisującym wyprawę do Wielkiego Muru na stronach 74 i 75 opisuje swoje przygody z bilonem chińskim:

Tak więc podróżujemy konno, mając za przewodnika pewnego oficera brytańskiej ambasady, niejakiego pana Mac Clatchie; za nami postępują dwa wózki, w których znajdują się nie bagaże lub żywność, lecz pieniądze. Co za szczęśliwi podróżni, pomyślicie sobie moi czytelnicy, cztery muły zaledwie uciągną dwa wozy, napełnione całkiem kosztownym metalem! Lecz naprawdę mamy zaledwie ośmset franków, zawartych w postaci kilkuset tysięcy sztuk miedzianych, zawleczonych jak różaniec na łozinowych prętach, jestto jedyna moneta kursująca w Chinach na prowincyi, a Barbarzyniec musi dać rulon ważący funt za dwa kurze jaja.

Na stronach 78-79 kontynuuje wątek:

Skoro noc nadeszła, my byliśmy jeszcze na otwartem polu, nadobrze zabłąkani. Skaliste ścieżki prowadzą do rozsianych tu i owdzie chatek, ale im troskliwiej dopytujemy się mieszkańców o drogę do Nang-Kao, tem sprzeczniejsze ukazują nam kierunki, i bardzo być może iż ciągle kręcimy się w kółko. Dopiero kiedyśmy obiecali jednemu z włościan spory worek sapeków, tak ciężki, że go zaledwie mógł nieść, skłaniamy tego człowieka że kieruje naszą nocną podróżą. Oddaję mu mojego konia, sam siadam na jednym z wozów z pieniędzmi; z początku wszystko idzie dobrze, nasz przewodnik galopuje to na prawo to na lewo, zapuszcza się w gaje, unika wąwozów, oświetla drogę i chociaż noc zupełnie ciemna, jedziemy bezpiecznie, kiedy nagle wózek mój przechyla się i spada w głąb przepaści mającej ze trzydzieści stóp głębokości; 50,000 sztuk monet, które warte były 250 franków, wysypało się na ziemię, ja zeskoczyłem z wozu bez szwanku, ale woźnica mój, przytłoczony ciężarem, leżał bez przytomności. Cały nasz orszak przybiega mu na pomoc, niektórzy zaś, chcąc uratować choć cokolwiek z rozsypanych pieniędzy, zbierają je pełnemi rękoma i zsypują do jednego worka.

Dla ciekawych dalszej historii dodam, że ludność Nang-Kao obwiniła europejskich podróżników za rany jakie poniósł woźnica, za co ich pobiła i okradła. Z dwóch wozów keszówek autorowi nie został nawet jeden sapek.

Ludność Nang-Kao napadająca na członków wyprawy. Podpis pod grafiką: "Les Mongols ramassent des pierres et nous en accablent", co znaczy "Mongołowie podnoszą kamienie i rzucają w nas". Rycina z "Voyages autour du monde : Australie, Java, Siam, Canton, Pékin, Yeddo, San Francisco", czyli oryginalnego francuskiego wydania książki Ludovica de Beauvoira.

Powyższa relacja Ludovica de Beauvoira może nie wymaga jakiegoś głębszego numizmatycznego komentarza, ale przytoczenie jej w formie ciekawostki, uzmysławia, jakie problemy nastręczał transport pieniądza zdawkowego w Kraju Środka. Aby nie przewozić ton monet, Chińczycy często posługiwali się srebrnymi sztabkami - jambami, które w mniejszym gabarycie skupiały większą wartość. Czasem również używali banknotów, ale te często miały ograniczony obszar swojego obiegu. Autor zapewne w swej zapobiegliwości wolał mieć wszędzie akceptowalny środek płatniczy. Wymienił zatem 800 franków na dwa wozy monet keszowych, które mu niestety przepadły.

Członkowie wyprawy podczas zwiedzania Wielkiego Muru. Napis pod grafiką: "Le grande muraille de la Chine (passe de Nang-Kao). 28 mars 1867.", czyli "Wielki Mur Chiński (przełęcz Nang-Kao). 28 marca 1867 r.". Rycina z oryginalnego francuskojęzycznego wydania.

W przeciwieństwie do przytoczonych wyżej informacji o wiele cenniejszym tekstem z numizmatycznego punktu widzenia jest relacja z Ginzy Tokijskiej (mennicy monet srebrnych) ze stron 172 i 173:

Po południu zwiedzamy mennicę. Przyjęci z uprzejmością przez dyrektora i wicedyrektora spraw zagranicznych, obejrzeliśmy wszystkie pracownie i wyznaję, że po raz pierwszy od dnia mojego pobytu w Japonii, nie znalazłem tego wykończenia i staranności w oddaniu wyrobu, które charakteryzują japoński naród: wiele srebra marnowało się przy odlewaniu, przy topieniu, słowem od samego zaczęcia roboty aż do końca. Srebro od chwili gdy je wytopiono w kształcie nieobrobionych sztab, szerokich na dwa centymetry, nie poddaje się już następnie żadnej prawidłowej operacyi mechanicznej; krają je tylko w przybliżeniu na małe czworokąciki, które ważą i obcinają dopóty, dopóki taka sztuka monety nie trzyma przepisanej wagi. Na ostatek jeden robotnik układa takie sztuki między dwie matryce prasy, a drugi robotnik tymczasem, istna maszyna w ludzkiem ciele, z zadziwiającą regularnością uderza młotem dla odbicia przepisanego stępla. Forma czworokątna jest przyjętą zarówno dla złota jak i dla srebra: ni-bu równa się trzem frankom trzydziestu centymom; iszi-bu równa się jednemu frankowi i sześćdziesięciu pięciu centymom. Są też jeszcze i inne monety, których wartość jest ułamkową względem zasadniczej jednostki bu.

W tej niepozbawionej narzekania relacji Ludovic de Beauvoir przybliżył techniki produkcji japońskich srebrnych monet ichi bu gin. Wpis ten w pamiętniku podróży opatrzył datą 2 maja 1867, co wskazuje, że widział produkcję ichi bu gin ery Ansei, o której wspominałem szerzej w poprzednim poście serii. Autor wspomniał jeszcze ni-bu, czyli 2 bu. Monety srebrnej o takim nominale nie było, być może zatem informował o złotej monecie ni bu ban kin (2 miary bu złota) lub o mniejszej również złotej ni shu ban kin (2 miary shu złota), której rycinę przedstawił w oryginalnym francuskim wydaniu swojej pracy. Niestety polskie wydanie pozbawione jest rysunków.

U góry: srebrna moneta ichi bu gin. Pośrodku: srebrna moneta isshu gin. Na dole: złota moneta ni shu ban kin. Podpis pod grafiką: "Monnaies japonaises", czyli "monety japońskie". Rycina z oryginalnego francuskojęzycznego wydania.

Warto w tym miejscu napisać więcej o wspomnianych monetach. Zanim jednak przejdę do opisu poszczególnych numizmatów, ułatwię Czytelnikowi poruszanie się po mniejszych nominałach japońskich monet kruszcowych. W okresie Edo (1603-1868) największym nominałem był 1 ryō, który dzielił się na 4 bu, a tenże na kolejne 4 shu. Zatem 1 ryō = 4 bu = 16 shu. Nazwa monety zwykle była konstruowana w ten sposób: liczebnik + nominał + nazwa kruszcu, czasem zdarzało się, że między nominał i nazwę kruszcu dodawano jeszcze słowo ban 判 (miara, rozmiar).

Liczebniki spotykane na monetach to:

一 ichi - jeden

二 ni - dwa

Nominały:

両 - ryō

分 - bu

朱 - shu

Nazwy kruszców:

金 kin - złoto

銀 gin - srebro

W japońskiej literaturze numizmatycznej często jeszcze przed nazwą monety umieszcza się nazwę ery, w której rozpoczęto produkcję danego pieniądza. W ten sposób oznacza się poszczególne emisje. Zatem moneta: ichi bu gin 一分銀, to "1 bu srebra", a dokładniej oznaczając emisję można napisać np. Ansei ichi bu gin 安政一分銀, czyli "1 bu srebra ery Ansei". Przykład złotej monety: ni bu ban kin 二分判金, czyli "2 miary bu złota", a dokładniej określić można np. Ansei ni bu ban kin 安政二分判金, czyli "2 miary bu złota ery Ansei".

Ni bu ban kin 二分判金 (2 miary bu złota) produkowany był w latach 1818-1869, w czterech emisjach ery Bunsei, ery Ansei, ery Man'en i ery Meiji. Genezą wprowadzenia ni bu ban kina była potrzeba wymiany uszkodzonych monet koban (nominał 1 ryō = 4 bu) w obiegu. Początkowo wymieniano uszkodzonego kobana za nowego nieuszkodzonego bez dodatkowej opłaty. Oczywiście było to nieopłacalne, więc zaczęto stosować ni bu ban kiny, o niższej zawartości złota niż kobany. Produkowane w 1818 roku kobany ery Gembun miały w sobie 65,3% złota przy wadze 13,1g, natomiast ni bu ban kiny z tego samego roku tylko 56,3% przy wadze 6,56g. Wymieniano oczywiście uszkodzonego kobana za dwa ni bu ban kiny. Te drugie rynek szybko odrzucił i aby ratować sytuację rok później zniżono kobanom zawartość złota przybliżając ją do ni bu ban kinów. Ten poziom utrzymano do roku 1828, wtedy zawartość złota w ni bu ban kinach obniżono do 49%, nie zmieniając przy tym zawartości kruszcu w kobanach. Wszystko po to, aby podnieść zyski z transakcji wymiany. Jak nie trudno się domyślić, znów rynek zareagował, ale tym razem nie odrzucił monet, tylko użytkownicy przestali wymieniać kobany. W efekcie usługę wymiany kobanów na ni bu ban kiny zawieszono 19 listopada 1835. W czasie gdy Ludovic de Beauvoir był w Japonii produkowano ni bu ban kiny ery Man'en o wadze 3g i zawartości złota 22,9%.

Awers i rewers monety ni bu ban kin. Źródło: Wikipedia

Ni shu ban kin 二朱判金 (2 miary shu złota), czyli moneta przedstawiona na dole ryciny z francuskiego wydania Ludovica de Beauvoira. Emitowano ją w latach 1697-1710, 1832-1858 i 1860-1868. Wprowadzona z potrzeby posiadania mniejszego nominału w obiegu. Była tak zwanym pieniądzem pomocniczym dla kobana, gdzie stanowiła 1/8 jego wartości, czyli 1/8 ryō. Niestety produkowana była nieregularnie, wygaszano jej emisje w momencie wprowadzania nowego standardu monety koban. W czasie pobytu autora w Japonii produkowano ni shu ban kiny ery Man'en, emisja z lat 1860-1868, wówczas ważyły 0,75g przy zawartości złota 22,9%.

Awers i rewers monety ni shu ban kin. Źródło: Wikipedia

Isshu gin 一朱銀 (1 shu srebra), czyli moneta przedstawiona po środku na rycinie oryginalnego wydania pracy. To jest pieniądz, o którym między innymi wspomina autor w zdaniu: Są też jeszcze i inne monety, których wartość jest ułamkową względem zasadniczej jednostki bu. Isshu gin stanowił 1/4 bu, czyli 1/16 ryō. W momencie, w którym Ludovic de Beauvoir był w Japonii, nie produkowano tych monet, ale w obiegu była ich cała masa z dwóch jednocześnie wybijanych emisji. Mowa tu o isshu ginach ery Kaei (1853-1865) i ery Ansei (1854-1865), których wspólny nakład wynosił 159244800 sztuk. W 1868 roku już po obaleniu szogunatu nowe władze zdecydowały się wznowić produkcję isshu ginów, jako rozwiązanie tymczasowe do momentu otwarcia nowoczesnej mennicy, która miała bić monety na wzór zachodni. Ta emisja nosi nazwę "ery Meiji", czyli miano okresu rządów restaurowanego cesarza Mutsuhito. Od 9 maja 1868 do 17 marca 1869 wyprodukowano 18742000 sztuk isshu ginów.

Awersy i rewersy monet isshu gin, od góry kolejno: ery Kaei, ery Ansei i ery Meiji. Grafika stworzona na podstawie materiałów dostępnych w Wikipedii.

Wyżej przytoczone cytaty to nie koniec relacji Ludovica de Beauvoira. W swoich wspomnieniach odnotował jeszcze jedną charakterystyczną dla tego okresu japońską monetę. Wzmiankował ją dwukrotnie w tekstach:

na stronie 126:

W drodze zatrzymaliśmy się także u kupca handlującego ciastkami; były one wyśmienite, i tak duże, iż za sztukę pieniędzy zwaną "tempos" (jestto sztuka miedziana z kwadratową w środku dziurką, wartości dwa su), że po zjedzeniu jednego z nich każdy z nas czuł się słabym na niestrawność.

i na stronach 135-136:

Kiedyśmy już odchodzili, stowarzyszenie bonzów rybaków staje przed nami, rzucamy im po kilka sztuk "tempos" na dno morskie, które jest bardzo w tem miejscu głębokie, a ci panowanie, dając nurka, ukazują się wkrótce, trzymając jedną ręką sztukę pieniędzy a drugą prześliczną muszlę.

Chodzi tu o tempo tsuho, monetę keszową o nominale 100 mon. Niestety w tekście ze strony 126 tłumacz ominął jedną ważną cechę tej monety, która odróżnia ją od innych keszówek, a jest wspomniana w tekście oryginalnym:

...et pour deux « tempos » (grande monnaie ovale en cuivre, avec un trou carré au milieu) de la valeur de deux sous...,

czyli

...i za dwa "tempos" (duże owalne miedziane monety z kwadratowym otworem pośrodku) o wartości dwóch sous...

O monecie tempo tsuho wspomniałem już w części V, ale krótko i tylko odnośnie podpisu zarządcy mennicy, który znajduje się na jej rewersie. Zatem warto uzupełnić o niej informacje.

Tempo tsuho 天保通寳 była produkowana w odrębnych emisjach: od 15 czerwca 1835 do grudnia 1836, od sierpnia 1837 do stycznia 1842, od 18 października 1847 do stycznia 1868, od 23 kwietnia 1868 do 5 sierpnia 1870. Przytoczone przeze mnie dane dotyczą emisji oficjalnych. Pod koniec istnienia szogunatu produkcję tych monet w sposób nielegalny podjęły również lokalne klany panów feudalnych. Według "Sujinroku" - opracowanego przez Katsu Kaishu zbioru dokumentów historycznych dotyczących finansów okresu Edo, wyprodukowano 484804054 sztuki tempo tsuho. Sądzi się, że nielegalne mennice wyemitowały około 200 milionów sztuk dodatkowo. Tempo tsuho w zamierzeniu bakufu (szogunatu) miała pomóc w walce z deficytem budżetowym. Pomysłodawcą wprowadzenia pieniądza o tak dużym nominale - 100 mon, był kierownik Kinzy Tokijskiej (mennicy złotych monet) Gotō San'emon, którego kaō widnieje na rewersie monety. Autorem kaligrafii awersu był znany wówczas artysta Ubukata Teisai. Kształt owalny - niezwykły dla monety keszowej, zapewne miał nawiązywać do owalu złotych monet oban i koban.

Wprowadzenie tempo tsuho do obiegu niestety nie rozwiązało problemów gospodarczych. Skutek był wręcz odwrotny. Pojawienie się kolejnej monety i to o tak dużym nominale pogłębił jeszcze bardziej chaos monetarny. Rynek zdewaluował tempo tsuho z nominalnych 100 do 80 monów. Mimo zawirowań emisja musiała być dla bakufu opłacalna, bo często ją wznawiano. Co ciekawe po upadku szogunatu, czyli po objęciu rządów przez cesarza Mutsuhito wznowiono jej produkcję. W obiegu pozostała bardzo długo, bo aż do 31 grudnia 1891 roku, czyli funkcjonowała w nowej rzeczywistości rynkowej, obok monet bitych na zachodnią modłę, przez 23 lata - tyle upłynęło czasu od upadku szogunatu. Jej wymianę w kantorach realizowano jeszcze do końca 1896 roku. Zdaje się, że miasto Takaoka było jej ostatnim bastionem. Zachowała się bowiem informacja, że jeszcze w 1897 roku za łaźnie płacono tam monetami tempo tsuho.

Obwieszczenie nr 1 Ministerstwa Finansów Japonii z 4 stycznia 1892 r. (Meiji 25) dotyczące wymiany starych miedzianych monet tempo tsuho po wprowadzeniu zakazu ich używania. Źródło: Narodowa Biblioteka Parlamentarna Japonii

Ciąg dalszy w części VII

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część V

2025-10-12T00:39:00.001+02:00

Poprzedni wpis: część IV

W 1862 roku drukiem ukazało się "Poselstwo lorda Elgin do Chin i Japonii w latach 1857, 58, 59" pióra Laurenca Oliphanta, sekretarza tytułowego lorda Elgina w latach 1853-1861. Głowa poselstwa - James Bruce, 8. hrabia Elgin i 12. hrabia Kincardine (1811-1863) był brytyjskim dyplomatą, który w latach 1857-1859 sprawował urząd komisarza i pełnomocnika w Chinach. Uczestniczył w II wojnie opiumowej. Odpowiadał za zawarcie upokarzającego dla Chin traktatu w Tianjin (13 czerwca 1858). Niedługo potem, bo 26 sierpnia 1858 zawarł również traktat z Japonią (tzw. traktat z Edo ratyfikowany 11 lipca 1859). W roku 1860 pełnił rolę ambasadora nadzwyczajnego w Chinach. Autor publikacji - Laurence Oliphant był angielskim podróżnikiem i dyplomatą. Po służbie u lorda Elgina w 1861 roku został pierwszym sekretarzem brytyjskiego poselstwa w Japonii. Rolę tę pełnił krótko, w tym samym roku został ciężko ranny w zamachu 5 lipca 1861 w świątyni Tozenji w Edo (Tokio). Wówczas delegacja brytyjska została zaatakowana przez grupę roninów (samurajów bez pana) należących do frakcji sprzeciwiającej się obcym wpływom w Japonii. Poturbowany Laurence Oliphant został odesłany do ojczyzny w cel rekonwalescencji. Nie powrócił już do Kraju Kwitnącej Wiśni. Dzięki swoim podróżom w ramach misji dyplomatycznych pozostawił po sobie cenną relację na temat Chin i Japonii w XIX wieku. Szczególnie ciekawą z numizmatycznego punktu widzenia jest informacja ze stron 156-157:

Kilka jest rodzajów monety kursującej w Japonii złotej, srebrnej i miedzianej, wszystkie są starannie wymienione przez Thunberga, lecz postrzeżenia nasze niekoniecznie zgadzały się z jego opisem. Największą złotą monetą jest tak zwany obang, jest to pieniądz niesłychanie niewygodny w częstem użyciu, ma bowiem sześć cali długości a trzy i pół szerokości. Co do mnie nie widziałem naocznie tego olbrzyma. Wartość jego dochodzi 20 funt. szterl., lecz rzadko kiedy znajduje się w obiegu. W częstszem użyciu są tu złote także pieniądze zwane cobang, które mają pół trzecia cala długości a cal i 1/4 szerokości, lecz mimo tych rozmiarów są niesłychanie cienkie. Jeden taki cobang, mieści w sobie wartość jednego fun. szter. i 10 szylingów. Jakkolwiek miałem sam taką monetę w ręku, niepotrafiłem przecież nabyć jej na własność, zdaje się, że nabycie miejscowych pieniędzy utrudnione jest umyślnie cudzoziemcom. Co do mnie po wielkich usiłowaniach potrafiłem zdobyć jednego itzibusa. Itzibusy są dwojakie, srebrne i złote. Itzibus złoty jest małą owalną monetą, wartości mniej więcej siedmiu szylingów i sześciu pensów; są także i pół itzibusy, które są zaledwie tak duże jak spinka od koszuli.

Rozpisałem się nieco obszernie o wartości monety Japońskiej, z powodu iż zawarowane było traktatem, że nasze złoto przyjmowane będzie stosownie do swej wagi i w zamian za złoto miejscowe; lecz ponieważ złoto japońskie jest wyższej próby, konieczna przeto różnica w tej zmianie nastąpić musi, porównując jego nominalną z jego rzetelną wartością. Co do srebra różnica ta nie istnieje, gdyż zdaje się iż próby mennicze w obu krajach są też same. Srebrne itzibusy warte są trochę więcej od naszego szylinga; itzibusy te są podzielone na połowy i na ćwierci, czyli inaczej powiedziawszy, są tu jeszcze pieniądze mające wartość 1/2 i 1/4 itzibusa, następnie jest tu jeszcze miedziana i żelazna zdawkowa moneta. Na tych pieniądzach wyciskany bywa stempel menniczy, składający się z kilku liter japońskich i kilku wzorów kwiecistych.

Wszystkie dolary, któreśmy w Yedo zostawili, oraz wszelka obca moneta, która się tu jakimkolwiek sposobem dostała, zaraz po podpisaniu traktatu przetopioną została na nowy rodzaj pieniędzy przeznaczonych do opłacania towarów nabytych od cudzoziemców, ale nie mająca obiegu w kraju, jakkolwiek zawarowanem było traktatem, iż wszelka moneta cudzoziemska na równi z japońską przyjmowaną będzie według swej rzetelnej wartości, bez względu na jej pochodzenie. Postępowanie to jest wyraźnem zgwałceniem artykułu umowy, zapewniającej wolny bieg cudzoziemskich pieniędzy, obecnie bowiem każdy sprzedający za pośrednictwem tylko rządu może być zapłaconym, co naturalnie utrudza wszelkie handlowe tranzakcye. Lecz porzućmy lepiej te polityczno-handlowe rozprawy, a wróćmy raczej do naszych dnia owego zajęć.

Na końcu publikacji zawarto treść traktatu z Edo pomiędzy Koroną Brytyjską a shogunem. Dzięki niemu wiemy, że w przeciwieństwie do monety kruszcowej, keszówki nie leżały w sferze zainteresowań Anglików (str. 330):

Wszelkiego rodzaju moneta (z wyjątkiem japońskiej monety miedzianej), może być wywożoną z Japonii; wolność ta rozciąga się i do złota i srebra, nieprzebitego jeszcze na pieniądze.

Laurence Oliphant (z lewej) i James Bruce, czyli lord Elgin (z prawej). Źródło: Wikipedia

Zamach w świątyni Tozenji w Edo. Postać z batem to właśnie Laurence Oliphant. Ilustracja z The Illustrated London News z 1861 roku. Źródło: Wikipedia

Autor w relacji nie zgadza się ze spostrzeżeniami szwedzkiego numizmatyka Carla Petera Thunberga w kwestii systemu monetarnego w Japonii. Chodzi tu o ustalenia z pracy "Resa uti Europa, Africa, Asia, förrättad åren 1770-1779" wydanej w 1791 roku, która stała się jednym z ważniejszych źródeł na temat Japonii w Europie pod koniec XVIII i na początku XIX wieku (więcej na ten temat w poście: Carl Peter Thunberg). Rozbieżności dziwić nie powinny, wszak opis sytuacji monetarnej Thunberga i spostrzeżenia Laurence'a Oliphanta dzieli około 80 lat. Japonia zdążyła w tym czasie przeprowadzić kilka reform monetarnych, w obiegu pojawiły się nowe monety i zaistniał nowy czynnik, który zmienił oblicze tego kraju - nastąpił koniec polityki sakoku, czyli izolacjonizmu. Był to proces wymuszony siłą zachodnich potęg, który otworzył porty japońskie dla obcych statków i na nowo Japonię wprowadził na arenę handlu międzynarodowego. Miało to też przełożenie na system pieniężny, do Kraju Kwitnącej Wiśni zaczął napływać obcy pieniądz i choć jego obecność i prawo do obiegu była obwarowana w traktatach, starano się przed nim bronić. Tak, jak wspomniał Laurence Oliphant, władze utrudniały bezpośrednie transakcje lub przetapiały obce pieniądze na japońskie zarabiając przy tym na pogarszaniu próby. W ten sposób na przykład w latach 1859-1868 odlewano monety ichi bu gin (dosłownie: jeden bu srebra) ery Ansei, które zawierały 87,3% srebra. Z powodu słabego stopu zyskały niepochlebną nazwę doro-gin "błotniste srebro", a trzeba zaznaczyć, że powstawały między innymi ze wspomnianych przez autora szylingów, które wówczas posiadały w sobie 92,5% srebra. Władze umyślnie wprowadziły emisję ichi bu gin ery Ansei z przeznaczeniem na pozyskiwanie obcego srebra. Oficjalnie w kantorach obcokrajowiec mógł wymienić swoje monety, tylko na ten typ pieniądza.

Srebrna moneta ichi bu gin ery Ansei ze zbiorów Dariusza Marzęty.

Laurence Oliphant w swojej relacji wspomina o dwóch typach itzibusów. Pierwszy to wyżej wymieniony srebrny ichi bu gin ery Ansei i jego starsza emisja z lat 1837-1854 tzw. ichi bu gin ery Tempo, będący normalną emisją do obiegu krajowego o lepszej próbie, bo o aż 99,1% srebra. Drugim typem według tekstu przywołanego powyżej miała być mała złota owalna moneta, ale problem w tym, że takiej w obiegu wtedy nie było. Niestety w tym miejscu tłumacz popełnił błąd i źle przetłumaczył angielskie słowo "oblong". Oryginalny tekst informuje:

...the gold itzibu is a small oblong piece of money..., czyli ...złoty ichi bu jest małą podłużną/prostokątną monetą...

Rzeczywiście małą złotą prostokątną monetą z inskrypcją "ichi bu" wówczas był ichi bu ban kin, którego w Japonii produkowano od 1599 roku. Zawsze miał kształt prostokątny, ale waga i próba na przestrzeni wieków się zmieniała. W momencie, gdy autor był w Japonii produkowano tam trzy emisje tej monety: ichi bu ban kin ery Tempo w latach 1837-1858 o wadze 2,85g i próbie 56,8%, ichi bu ban kin ery Ansei w roku 1859 o wadze 2,25g i próbie 57% oraz ichi bu ban kin ery Man'en w latach 1860-1869 o wadze 0,825g i próbie 57,4%.

Złota moneta ichi bu ban kin ery Tempo. Źródło: Wikipedia

W tekście wymienione są jeszcze dwie inne złote monety, które wówczas były w obiegu. Chodzi tu oczywiście o monety sztabki oban i koban. O tych drugich już wspominałem w części I i II tej serii wpisów. Pierwsze winny jestem Czytelnikom przedstawić. Obany w Japonii produkowano od 1585 roku, były to duże owalne złote monety o wadze 165g. Na awersach miały wybite puncami heraldyczne wyobrażenia kwiatów drzewa paulowni tzw. herby kiri. Dodatkowo umyślnie czyniono ich powierzchnie nieregularnymi. Każdy posiadał wgłębienia pozostawione po uderzeniach młota lub bruzdy wykonane za pomocą dłuta. W ten sposób uwidaczniano głębsze warstwy, by udowodnić, że moneta nie jest platerowana. Najbardziej charakterystyczną cechą obanów były inskrypcje wykonane tuszem na ich awersach. Zawsze składały się ze znaków 拾両 juryō, czyli 10 ryō (japońska jednostka wagi, 1 ryō = 4 bu) i kaō, czyli artystycznego podpisu jednego z przedstawicieli klanu Goto - rodziny, której władze powierzyły monopol złota i zarząd nad kinzami, czyli mennicami złotych monet. Oznaczanie monet tuszem nastręczało wielu problemów. Kaligrafie często się ścierały i odpadały, a bez nich moneta nie mogła być używana. Gdy tak się działo, udawano się do kantoru menniczego, gdzie za opłatą na nowo nanoszono kaligrafię. Aby zapobiec takim wypadkom, obany zawijano w jedwab lub inny delikatny materiał i często na zewnątrz opisywano, co jest w środku. Myślę, że można się zgodzić z utyskiwaniami Laurence'a Oliphanta, że monety te były niewygodnie i to nie tylko ze względu na swoje gabaryty.

Złota moneta oban ery Keicho. Okaz należący do Muzeum Złota Toi w Japonii. Źródło: Wikipedia

W tekście wspomniano jeszcze o monecie zdawkowej z miedzi i żelaza. Mowa tu oczywiście o monetach keszowych stanowiących najdrobniejszy pieniądz w obiegu. Wówczas cyrkulowały trzy rodzaje monety kanei tsuho 寛永通寳: miedziane o nominale 1 mon produkowane od 1636 i o nominale 4 mon produkowane od 1768 oraz żelazne o nominale 1 mon produkowane od 1736. Dodatkowo od 1835 roku odlewano miedziane monety tempo tsuho 天保通寳 - keszówki o owalnym kształcie i nominale 100 mon. Być może o tych monetach wspomniał Laurence Oliphant mówiąc, że posiadały kwiecisty wzór. W ten sposób często przez numizmatyków interpretowane jest znajdujące się na rewersie kaō należące do Gotō San'emona - zarządcy mennicy. Kaligrafia podpisu rzeczywiście przypomina motyw roślinny.

Monety kanei tsuho. Miedziana 1 mon (u góry), żelazna 1 mon (w środku) i miedziana 4 mon (na dole). Grafika stworzona na podstawie zasobów Wikipedii.

Moneta tempo tsuho. Na rewersie poniżej otworu monety widoczne jest kaō - artystyczny podpis Gotō San'emona. Źródło: Wikipedia

Kończąc komentarz do relacji Laurence'a Oliphanta wspomnę jeszcze o jednej srebrnej monecie, która pojawiła się na rynku japońskim w 1859 roku. Autor o niej nie wspomniał, ale myślę, że warto o niej wiedzieć, aby mieć pełniejszy obraz sytuacji monetarnej. Otóż chodzi tu o monetę aratame san bu sada gin 改三分定銀, czyli 8 reali meksykańskich (tzw. dolar meksykański), które zaadaptowano do obiegu w Kraju Kwitnącej Wiśni. Zrobiono to w sposób identyczny, jak w Chinach, o czym wspominałem w części IV tej serii wpisów we fragmencie poświęconym relacji austriackiej podróżniczki Idy Pfeiffer. Monety zostały ostemplowane japońskimi puncami z inskrypcją 改三分定, co znaczy "gwarantowany nominał 3 bu". Pojawienie się aratame san bu sada gin związane jest z brakami ichi bu ginów w miastach portowych otwartych na handel międzynarodowy. Zgodnie z zawartymi traktatami, Japończycy mieli wymieniać srebrnego dolara na 3 monety o nominale 1 bu srebra (trzy ichi bu giny). Intensywny handel wydrenował bardzo szybko rynek z ichi bu ginów i w ramach środka zaradczego dolary napływające do Japonii puncowano, aby w ten sposób szybko włączyć je do obiegu. Pomysł wyszedł z praktyki kupieckiej, gdzie już od jakiegoś czasu puncowano napływające srebrne amerykańskie, rosyjskie i meksykańskie monety odpowiednio je przeliczając na jednostki japońskie. Tym razem jednak działanie było podjęte oficjalnie. Nie trwało jednak ono długo, bo już po sześciu miesiącach od rozpoczęcia zaniechano tej praktyki. Na japońskim rynku wewnętrznym niechętnie przyjmowano opuncowane monety. W efekcie ich wartość spadła i ceniono je na poziomie 2 bu i 2 shu srebra (1 bu = 4 shu), czyli o 2 shu srebra mniej niż ich wartość nominalna. Do obecnych czasów w kolekcjach przetrwały tylko przykłady meksykańskich dolarów zamienionych na aratame san bu sada gin, sądzi się jednak, że ostemplowywano również monety innych zachodnich państw.

Moneta aratame san bu sada gin, czyli 8 reali meksykańskich przystosowanych do obiegu w Japonii. Okaz z Muzeum Pieniądza Japońskiego w Tokio. Źródło: Wikipedia

Ciąg dalszy w części VI

Carl Peter Thunberg

2025-10-05T09:47:00.002+02:00

Pisząc serię postów poświęconą źródłom polskojęzycznym na temat monet keszowych, natrafiłem na odniesienie do pracy Carla Petera Thunberga. Chciałem o nim wspomnieć w ramach dygresji w kolejnym wpisie serii, ale studiując materiały na jego temat doszedłem do wniosku, że zasługuje na odrębny artykuł. Szczególnie warto przyjrzeć się jego pracy poświęconej jego podróżom, w której zamieścił wyobrażenia japońskich monet. Zapraszam do lektury na temat jednego z prekursorów numizmatyki wschodnio-azjatyckiej w Europie.

Carl Peter Thunberg urodził się w 1743 w Jönköping w Szwecji. W latach 1761-67 Studiował botanikę, medycynę i historię naturalną na Uniwersytecie w Uppsali pod okiem samego Karola Linneusza. W 1770 roku Thunberg udał się do Holandii, aby kontynuować naukę. Szybko odnalazł się w naukowym światku Amsterdamu i Lejdy. To właśnie w tym drugim mieście w 1771 otrzymał propozycję odbycia podróży w poszukiwaniu nieznanych gatunków roślin i pozyskaniu ich dla ogrodu botanicznego. W tym samym roku dzięki pomocy niderlandzkich naukowców wstąpił do Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. W ten sposób Thunberg zapewnił sobie dostęp do transportu w odległe strony globu. W Kompanii pełnił rolę lekarza, najpierw jako chirurg na pokładzie statku Schoonzicht, później jako lekarz w faktorii. W zamian miał możliwość prowadzenia badań przyrodniczych i eksploracji mało znanych lądów. Odyseja Thunberga trwała około 7 lat. Początkowo udał się do Kapsztadu, gdzie przebywał do 1775. Następnie wylądował w Batawii na Jawie, skąd w tym samym roku popłynął do Japonii. W Kraju Kwitnącej Wiśni spędził rok i trzy miesiące. Mieszkał wówczas na Dejimie - sztucznej wyspie przy porcie Nagasaki, w jedynym miejscu gdzie przebywać mogli obcokrajowcy w Japonii. Zyskując lokalny rozgłos za sprawą swojej rozległej wiedzy lekarskiej, wzbudził zainteresowanie środowiska uczonych japońskich, które nie omieszkało się z nim nie zaznajomić. Dzięki zdobytym w ten sposób kontaktom, od czasu do czasu Thunbergowi uchylano zakaz opuszczania Dejimy na 24 godziny. Mógł wówczas eksplorować lokalne strony. Ukoronowaniem pobytu w Japonii była wyprawa do Edo na dwór szoguna. Wówczas ze względu na bardzo przychylną opinię japońskiego środowiska naukowego zezwolono mu towarzyszyć holenderskiemu ambasadorowi M. Feithowi w wyprawie. Japonię Thunberg opuścił w listopadzie 1776, skąd znów udał się na Jawę. W 1777 przybył na Cejlon, by po roku stamtąd udać się z powrotem do Europy. Jesienią 1778 przybył do Amsterdamu, skąd wkrótce ruszył w rodzinne strony. Po powrocie do Szwecji został profesorem medycyny i filozofii przyrody na Uniwersytecie w Uppasali. Do końca życia zajmował się działalnością naukową. Publikował wiele prac z dziedziny botaniki, zoologii, antropologii oraz etnografii. Wydał również relację ze swojej podróży "Resa uti Europa, Africa, Asia, förrättad åren 1770-1779", czyli "Podróże po Europie, Afryce, Azji odbyte w latach 1770-1779" i ta praca właśnie zawierała ważne dla numizmatyki materiały.

Carl Peter Thunberg 1743-1828 - portret pędzla Jacoba Frederika Eka. Źródło: Wikipedia

Nic w wyżej przedstawionym życiorysie nie wskazywałoby na zainteresowania numizmatyczne Thunberga. Ot osoba zafascynowana przyrodą ożywioną, botanik, biolog. Nic bardziej mylnego. Widać, że tak jak innym się też zdarza, a i mi również, numizmatyka była dla niego odskocznią od reszty życiowych zajęć. O numizmatycznej żyłce bohatera dzisiejszego wpisu niech poświadczy jego osobista relacja:

Wśród innych rzadkości, które zobaczyłem w Amsterdamie, znajdowała się również bardzo ładna kolekcja monet należąca do pastora kościoła zwanego Oude Kerk. Miałem tu niespodziewaną przyjemność zobaczyć po raz pierwszy zodiakalne rupie, jak się je nazywa, w złocie, całe dwanaście sztuk razem, których w Indiach nie mogłem ani zobaczyć, ani otrzymać w rozliczeniu, a których kompletna kolekcja rzadko znajduje się w Europie. Pastor odkupił te dwanaście monet za 300 guldenów holenderskich i był tak uprzejmy, że oddał mi je po mych usilnych prośbach za 700 guldenów. Kolekcja ta, wraz z portretem Selima I, była prezentem gubernatora generalnego Imhoffa z Batawii dla krewnych w Holandii, którzy później zmuszeni byli go sprzedać. Ten typ monety został wybity zarówno w złocie, jak i srebrze przez cesarzową Nur-Mahal, małżonkę wspomnianego Selima, w ciągu dwudziestu czterech godzin, podczas których, za zgodą cesarza, panowała ona z absolutną władzą. A ponieważ po śmierci monarchy monety te zostały zakazane, wyłapane z obiegu i przetopione, obecnie niezwykle rzadko można spotkać wszystkie dwanaście, które z jednej strony noszą odcisk jednego z dwunastu znaków zodiaku, a z drugiej są oznaczone arabskimi lub perskimi znakami.

W swoich wspomnieniach Thunberg często porusza numizmatyczne tematy i nie inaczej być mogło w przypadku opisu jego wyprawy do Japonii. W czwartym tomie swoich wspomnień zawarł wyobrażenia monet, które udało mu się kupić podczas podróży na dwór szoguna, przez co praca stanowiła prekursorską formę katalogu monet japońskich. W zasobach repozytorium Polona jest zeskanowana francuska edycja czwartego tomu z roku 1796 - "Voyages De C. P. Thunberg, Au Japon, Par le Cap de Bonne-Espérance, les îles de la Sonde &c. T. 4", czyli "Podróże C. P. Thunberga do Japonii przez Przylądek Dobrej Nadziei, Wyspy Sundajskie, itd. T.4". Na niej opierać się będę w prezentacji jej treści.

W pracy autor zawarł 8 plansz z wyobrażeniami monet. Każdy z prezentowanych numizmatów opatrzony został indeksem numerycznym, który odsyłał do stron z objaśnieniem - te znalazły się na początku książki. Niestety wyobrażenia numizmatów nie są odbitkami monet, lecz rysunkami przez co kaligrafie często są oddane nieudolnie, choć nie na tyle by utrudniało to identyfikację monety. Moja prezentacja plansz poniżej wykonana została według wzoru: grafika, objaśnienie Thunberga (tekst pochyły), mój komentarz.

Plansze I i II

Fig. 1. Obang, pièce d'or

Oban, złota moneta sztabka. Produkowana w latach 1585-1862 w kinzach (mennicach monet złotych) w Kioto i Edo.

Plansza III

Fig. 2. Vieux kobang.

Fig. 3. Nouveau kobang.

Koban, złota moneta sztabka produkowana w latach 1601-1867. Fig. 2 Koban ery Keicho emitowany w latach 1601-1695 w kinzach w Kioto, Edo i Suruga. Fig 3. Koban ery Genroku emitowany w latach (1695-1710) w kinzie w Edo.

Plansza IV

Fig. 4. Vieil itchibou.

Fig. 5. Itchibou commun.

Fig. 6. Vieux demi-itchibou.

Fig. 7. Kojoubang.

Fig. 8. Koujoukin.

Fig. 9. Kojouitchip.

Fig. 10. Nijou.

Fig. 11. Chounak.

Fig. 12. Gomome-guin.

Fig. 13. Nandjo-guin.

Fig. 4 i 5. Ichi bu ban kin ery Keicho, złote monety sztabki emitowane w latach 1601-1695 w kinzach w Kioto, Edo i Suruga

Fig. 6. Ichi bu ban kin, złota moneta sztabka. Emisja po roku 1695. Dokładniejsza identyfikacja jest utrudniona przez zniekształconą kaligrafię.

Fig. 7, 8, 9, 10 i 11. Złote monety sztabki prowincji Koshu produkowane w latach 1567-1736 w kinzach rodów Shimura, Yamashita, Nonaka i Matsuki.

Fig. 12. Srebrna moneta sztabka go momme gin ery Meiwa emitowana w latach 1765-1768 w ginzie (mennicy srebrnych monet) w Edo

Fig. 13. Srebrna moneta sztabka ko nanryo ni shu gin ery Meiwa emitowana w latach 1772-1824 w ginzie w Edo.

Plansza V

Fig. 14. Grand itaganne.

Fig. 16, 17, 18 i 19 Différens itaganne.

Fig. 14. Srebrna moneta sztabka chogin ery Genbun produkowany w latach 1736–1818 w ginzach w Kioto i Edo.

Fig. 16, 17 i 18. Srebrne monety sztabki mameita-gin ery Genbun produkowane w latach 1736-1818 w ginzach w Kioto i Edo.

Fig. 19. Srebrna moneta sztabka mameita-gin. Dokładniejsza identyfikacja jest utrudniona przez zniekształconą kaligrafię.

Plansza VI

Fig. 15. Petit itaganne.

Fig. 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27. Différens itaganne.

Fig. 28. Daïkokou.

Fig. 15. Srebrna moneta sztabka chogin ery Genbun produkowany w latach 1736–1818 w ginzach w Kioto i Edo.

Fig 21, 22 i 28. Srebrne monety sztabki mameita-gin ery Genbun produkowane w latach 1736-1818 w ginzach w Kioto i Edo.

Fig. 23, 24, 25, 26 i 27. Srebrne monety sztabki mameita-gin. Dokładniejsza identyfikacja jest utrudniona przez zniekształconą kaligrafię.

Fig. 28. Przykład puncy, jaką stosowano do oznaczania monet mameita-gin w okresie 1736-1818. Po lewej stronie zniekształcona kaligrafia 常是 (kierownik mennicy) - joze. Po prawej postać Daikokutena (w skrócie Daikoku) siedzącego na dwóch belach ryżu - japońskiego boga bogactwa i szczęścia. Po środku i pod Daikokutenem znaki 文 - bun, jako skrót od ery Genbun 元文 (1736-1741), w której monety tego typu rozpoczęto produkować.

Plansza VII

Fig. 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35 Séni de cuivre.

Fig. 37. Joumon-séni.

Opis tablicy nr. VII jest błędny. Większość numerów z opisu jest nieobecna na planszy. Wiele z nich dubluje się z indeksami z planszy VIII. Jedyna cenna wiadomość to séni de cuivre, dosławnie "seny z miedzi" i rzeczywiście plansza ukazuje monety keszowe z tego stopu.

Fig. 34. Genho tsuho japońska moneta kupiecka emitowana w latach 1659-1685 w mennicy Nagasaki. Była naśladownictwem chińskiej monety keszowej yuan feng tong bao odlewanej w latach 1068-1085 za panowania cesarza Shenzonga z Północnej Dynastii Song.

Fig. 35. Kai yuan tong bao chińska moneta keszowa odlewana w czasach dynastii Tang w latach 621-907 lub jej japońskie lokalne naśladownictwo, czyli kaigen tsuho (XIV-XVIw.).

Fig. 36. Hoei tsuho japońska moneta keszowa odlewana w latach 1708-1709 w zenizie (mennicy monet miedzianych) w Kioto.

Fig. 37. Prawdopodobnie jest to japońska moneta należąca do grupy bita-sen, lokalnie odlewanych keszówek. Inskrypcja zdaje się być wykonana przez analfabetę, co nie jest rzadkością w grupie bita-sen (XIV-XVIw.).

Fig. 38. Xian ping yuan bao chińska moneta keszowa odlewana w latach 998-1003 za panowania cesarza Zhenzonga z Północnej Dynastii Song lub jej lokalne japońskie naśladownictwo, czyli kaihei genho (XIV-XVIw.).

Fig. 39. Huang song tong bao chińska moneta keszowa odlewana w latach 1039-1054 za panowania cesarza Renzonga z Północnej Dynastii Song lub jej lokalne japońskie naśladownictwo, czyli kosu tsuho (XIV-XVIw.).

Fig. 40. Tian sheng yuan bao chińska moneta keszowa odlewana w latach 1023-1031 za panowania cesarza Renzonga z Północnej Dynastii Song lub jej lokalne japońskie naśladownictwo, czyli tensei genho (XIV-XVIw.).

Plansza VIII

Fig. 37. Simoni-séni.

Fig. 38, 39, 40, 41. Divers séni de fer.

Fig. 42 et 43. Doosa-séni

Według autora 38, 39, 40 i 41 to monety żelazne, natomiast 42 i 43 są z miedzi. Niestety i tu opis zdaje się być błędny. Nieznane są np. emisje żelazne dla fig. 38 i 40. Co więcej inwentaryzacja zbioru Thunberga wykonana w 1804 roku przez Jonasa Hallenberga nie odnotowuje ani jednej żelaznej monety.

Fig. 35. Chun xi yuan bao chińska moneta keszowa odlewana w roku 1189 za panowania cesarza Xiaozonga z Południowej Dynastii Song.

Fig. 37. Kanei tsuho japońska moneta keszowa odlewana w latach 1768-1769 w zenizie Fukagawa w Edo.

Fig. 38 i fig. 40. Kanei tsuho japońskie monety keszowe. Jakość kaligrafii nie pozwala na dokładniejszą datację.

Fig. 39, fig. 41 i fig. 43. Kanei tsuho japońskie monety keszowe odlewane w roku 1668 w zenizie Kameido w Edo.

Fig. 42. Kanei tsuho japońska moneta keszowa odlewana w latach 1636-40.

Zaraz po powrocie do Szwecji całą kolekcję uwiecznioną na rysunkach przedstawionych powyżej Carl Peter Thunberg przekazał królowi Gustawowi III, o czym informuje we wspomnieniach:

Cenna kolekcja japońskich monet, zarówno obecnych, jak i rzadszych starszych, przemycona z narażeniem życia i która obecnie zdobi kolekcję Jego Królewskiej Mości w Sztokholmie, jest niewątpliwie pierwszą, która trafiła do Europy i zawsze będzie tam jedną z najrzadszych kolekcji monet.

Król kazał umieścić zbiór w Królewskim Gabinecie Monet, gdzie znajduje się do dziś. Niestety nie znalazłem nigdzie zdjęć zbioru Thunberga, ciekawie by było skonfrontować taki materiał z publikacją.

Praca Thunberga odbiła się echem w całej Europie. Odnosił się do niej w swoich pracach między innymi: Louis-Mathieu Langlès, francuski orientalista, autor "Traktatu o japońskich monetach i jednostkach miar i wag", czy Laurence Oliphant, angielski dyplomata i podróżnik. Zdaje się, że również Franciszek Grzymała w swojej publikacji "Rys Cesarstwa Japońskiego" czerpał wieści na temat systemu monetarnego od Thunberga. Przypomnę, że "Rys..." jest pierwszym znanym mi polskojęzycznym tekstem na temat monet keszowych. Za pewne takich odniesień jest więcej, tylko czekają na odkrycie.

Wybity przez Carla Enhörninga w 1818 roku medal pamiątkowy ku czci Carla Petera Thunberga. Źródło: alvin-portal.org

Bibliografia:

Brunskog Maria, Miyakoshi Tetsuo, The Legacy of Carl Peter Thunberg Examined: Analyses of Unique Sources of Information on the Japanese Edo-Period Urushi Craft

Hartill David, Cast Chinese Coins

Hartill David, Early Japanese Coins

Hemmingsson Bengt, Thunbergs samlingar av orientaliska mynt

Rietbergen Peter, Becoming famous in the eighteenth century Carl-Peter Thunberg (1743-1828) between Sweden, the Netherlands and Japan

Thunberg Carl Peter, Voyages De C. P. Thunberg, Au Japon, Par le Cap de Bonne-Espérance, les îles de la Sonde &c. T. 4

Thunberg Carl Peter, Voyage to Ceylon 1777

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część IV

2025-09-28T08:57:00.001+02:00

Poprzedni wpis: część III

W 1858 roku ukazało się tłumaczenie z języka francuskiego "Japonii współczesnej" autorstwa Édouarda Fraissineta holenderskiego germanisty i orientalisty. Autor znany był z publikacji przybliżających Europejczykom kulturę Japonii. Tłumaczył z niemieckiego teksty lekarza Philippa Franza von Siebolda - rezydenta w Japonii w latach 1823-29, jednego z niewielu Europejczyków, który mimo polityki sakoku (zamknięcia kraju dla obcych) podróżował po tym kraju. "Japonia współczesna" oparta została na informacjach Siebolda i dokumentach Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Polskie wydanie ukazało się już rok po premierze oryginalnego tekstu. W pracy informacja o pieniądzu japońskim pojawiła się kilka razy:

Na stronie 36 przy okazji opisu podróży posła do stolicy Edo:

Poseł w Miakko będzie się mógł opatrzyć w monetę złotą, srebrną i miedzianą, gdyż tam równie jak w Yedo pławią metale i biją pieniądze.

Autor wspomina o Kioto, posługując się zniekształconym japońskim słowem miyako 都 oznaczającym stolicę - tak wówczas potocznie nazywano to miasto. Co ciekawe, wtedy w Japonii dwie miejscowości pełniły tę rolę. Kioto będące formalną stolicą, w której rezydował cesarz - władca panujący, ale nie sprawujący rządów, i Edo - faktyczna stolica, gdzie znajdowała się siedziba szoguna - władcy, który w tamtym czasie dzierżył władzę realną. Wzmianka autora zdradza, że w obu miastach znajdowały się mennice, dzięki czemu można było zaopatrzyć się w monety. Rzeczywiście w Japonii mennice nie tylko odpowiadały za produkcję pieniądza, ale też za jego: wprowadzanie do obiegu, skup, wymianę, sprzedaż, odważanie, pakowanie, opisywanie i nawet za przetop kruszców. Transakcje dokonywano w menniczych kantorach. Co interesujące w owym czasie istniał podział na mennice: kinza - produkujące złote monety, ginza - produkujące srebrne monety i zeniza/doza - produkujące miedziane monety. Wszystkie one działały oddzielnie. W opisywanym przez autora czasie (I połowa XIX wieku) w Edo działały wszystkie rodzaje tych mennic, ale w Kioto produkcja ustała około roku 1800. Aktywne pozostały tylko częściowo ginza i kinza kiotyjska, pełniąc rolę nadzorczą na rynkiem kruszców w rejonie Kioto i Osaki, zapewne to w ich nadal aktywnych kantorach wspomniany poseł mógł wymienić pieniądze.

Philipp Franz Balthasar Siebold (1796-1866)

Na stronie 168 w opisie kalendarza, a właściwie rysunków w nim zawartych, autor daje bardzo lakoniczny opis fizyczny monety keszowej i sposobu jej przechowywania - nanizanie na sznury:

Wiadomo że narody tej części Azyi mają zwyczaj przedziurawiać monetę i zawlekać ją na sznurku, a więc jako symbol zdania rachunku przed wyższą władzą z ważnych czynności urzędu dla oznaczenia czasu, stawienia się i przyjęcia instrukcyi, nic stosowniejszego nie obmyślono, jak odrysować dwa sznury nanizanej monety. Kapłani Buddhy zalecają w tenże sposób w kalendarzu modlitwy i psalmy przepisane.

Na stronach 206-7 o zakazie wywozu monet kruszcowych:

Zakazano jest wywozić z kraju księgi i karty geograficzne, monetę złotą i srebrną. Dwa pierwsze przedmioty z przezorności, aby ich nie pochwycono ze strony słabej i mało ubezpieczonej; a co do monety to jak już powiedzieliśmy, aby nie dozwolić wywozić z kraju metali stanowiących jego bogactwa, które Holendrzy zamieniają tylko na przedmioty nietrwałe i znikome.

W okresie Tokugawa (1603-1868) bakufu, czyli rząd szoguna ograniczał wywóz złota i srebra z Japonii, ale całkowite zakazy wprowadzane były tylko okresowo. Autor o tym nie wspomniał, ale dotyczyło to też miedzi. Zakazywano wywozu monet keszowych będących wtedy w obiegu, dlatego też aby nie uszczuplić zasobu cyrkulującej monety, w mennicy w Nagasaki w latach 1659-1683 odlewano specjalne eksportowe emisje tzw. Nagasaki bōeki-sen 長崎貿易銭 lub Nagasaki trade coins. Były one naśladownictwami chińskich monet keszowych odlewanych w czasach Północnej Dynastii Song. Wprowadzane przez bakufu zakazy nie zawsze okazywały się skuteczne. Pewne ilości monety obiegowej, czyli kanei tsuho, zostały wydrenowane z rynki i trafiły do Wietnamu, Chin, Korei i na Archipelag Sundajski.

Monety Nagasaki bōeki-sen. Górny rząd od lewej: genpo tsuho (w stylu kancelaryjnym), genpo tsuho (w stylu kursywnym), genpo tsuho (w stylu pieczęciowym), tensei genpo. Dolny rząd od lewej: shosei genpo, shofu genpo, kayu tsuho, kinei genpo. Źródło: Wikipedia

Nagasaki, a w tle Dejima - sztuczna wyspa, z której za sprawą Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej japońskie monety wyruszały w świat. Obraz autorstwa Nabeshimy Hofukaia, namalowany w XIX wieku. Źródło: Wikipedia

W 1859 roku na łamach "Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych" ukazywał się cykl artykułów pod tytułem "Podróż niewiasty na około świata". Była to relacja z wyprawy Idy Pfeiffer austriackiej podróżniczki, która w latach 1846-1848 objechała cały glob. W numerze 29 z 9 sierpnia ukazała się relacja z chińskiej części podróży, a w niej krótka wiadomość na temat sytuacji monetarnej w Chinach:

Pieniądze kraju tego są następujące: 120 cash czynią piastr hiszpański. Tael 1409 cash; Mace 141 cash czyli 10 sandarini. Wyjąwszy cash, żadna z wymienionych monet nie istnieje w rzeczywistości; są to tylko monety rachunkowe. Każdy cash przedziurawiony jest w środku, dla nawlekania po pięćdziesiąt lub sto sztuk na nitkę. Chiny nie posiadają monet bitych złotych lub srebrnych, ani też papierowych pieniędzy. Wypłaty uskuteczniają w piastrach hiszpańskich, w dolarach amerykańskich lub też w sztabkach złotych i srebrnych.

Autorka podając jednostki obrachunkowe nie wyjaśniła, że chodzi tak naprawdę o stosunek określonej jednostki wagi srebra do monety keszowej. Tael, to jest wyjaśniony już wcześniej chiński liang, mace to 1/10 taela (ok. 3,78g) i sandarin to 1/10 mace (ok. 0,378g). Co ciekawe autorka posługuje się terminami typowymi dla literatury anglosaskiej. Mace był angielskim zapożyczeniem holenderskiego słowa "maes", które to było przyswojeniem malajskiego "mas", ono natomiast swoje pochodzenie zawdzięczało sanskryckiemu słowu māṣa (माष) dawnej indyjskiej jednostce wagi opartej na ciężarze nasion fasoli mungo. Chińskim odpowiednikiem mace był qián 錢 - wcześniej już w niniejszej serii wpisów wspomniany, jako potoczne słowo odnoszące się do monety. W tym wypadku miał drugie znaczenie, czyli był jednostką wagi. Sandarin, czyli angielski candareen również pochodził z języka malajskiego, a dokładnie od słowa kandūri/kĕndĕri, które to pochodziło z tamilskiego kunri odnoszącego się do jednostki wagi opartej o nasiona modligroszka różańcowego. W Chinach odpowiednikiem sandarina był fēn 分.

Ida Pfeiffer (1797-1858). Źródło: Wikipedia

Dodam od siebie, że informacje autorki oparte są o spostrzeżenia z Kantonu, bo to właśnie miasto portowe miała przyjemność odwiedzić. Nie można zatem podanych relacji wartości rozciągać na cały Kraj Środka. Kurs lianga srebra do monety keszowej był różny praktycznie dla każdego miasta. Nie jest prawdą, że w Chinach nie było pieniądza papierowego w tamtym czasie. Banknoty cyrkulowały, ale zasięg geograficzny ich obiegu był bardzo mały, często ograniczał się do jednego miasta. Taka sytuacja spowodowana była tym, iż emitent - jakiś regionalny bank, lokalny producent określonego rodzaju towaru, związek kupiecki czy gildia handlowa respektowały ten pieniądz tylko w swoim rodzinnym mieście. Co ciekawe autorka zauważyła napływ obcego pieniądza do Chin. Rzeczywiście w tamtym czasie w obiegu obecny był dolar hiszpański i amerykański. Często na takich monetach nabijano chińskie punce, albo przetapiano je na jamby, czyli wspomniane wcześniej sztabki.

Benyang (本洋) / Fotouyang (佛頭洋), czyli 8 reali hiszpańskich zaadaptowane do obiegu w Chinach. Powierzchnia monety pokryta wieloma puncami. Okaz ze zdjęcia pochodzi ze zbiorów Muzeum Bodego w Berlinie. Źródło: Wikipedia

Yingyang (鷹洋/英洋), czyli 8 reali meksykańskich zaadaptowane do obiegu w Chinach. Na powierzchni awersu i rewersu widoczne punce wyrażone znakami chińskimi. Źródło: Wikipedia

Ciąg dalszy w części V.

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część III

2025-09-21T00:39:00.002+02:00

Poprzedni wpis: część II

W kwietniu 1829 roku w dziale "Nowiny Naukowe" na łamach "Dziennika Wileńskiego T. 4 [nr 12]" na stronie 117 ukazał się artykuł numizmatyczny na temat chińskich monet:

Numizmatyka.

Jedyną monetą, jaką posiadają Chińczykowie jest tseen, którą biją ze srebra. W Kantonie można tanio nabywać wielkich jey kollekcyy. Trudno wprawdzie mieć szeregi w porządku zupełnie chronologicznym, ale starając się, snadno znaleść monety, bardzo dawne. Z tego względu, trudności, jakie napotyka antykwariusz europeyski, są daleko mnieysze w Chinach; bo mała wartość wewnętrzna monety i niezmierna jey ilość, za każdego panowania bita, większą tam łatwość w zbieraniu jey nastręcza, aniżeli w naszych krajach. Większa część pieniędzy srebrnych, tam krążących, pochodzi z Kochinchiny. Rozróżnić je można po tem, że są lżeysze, cieńsze i bielsze, od prawdziwey monety chińskiey.

Uzupełniony został wpisem do indeksu do tomu 4, który ukazał się w grudniowym Dzienniku Wilieńskim nr. 12 w tym samym roku:

Tseen moneta chińska 117

Jest to najstarszy znany mi polskojęzyczny artykuł numizmatyczny o chińskim bilonie. Autor - trudny do ustalenia, bo występujący pod enigmatycznym skrótem J.d.S.P., świetnie opisał stan rynku kolekcjonerskiego w Kraju Środka, ale jego tekst nie jest wolny od błędów. Po pierwsze przytoczony "tseen", czyli przetranskrybowany z chińskiego qián, produkowany był przede wszystkim ze stopów miedzi, rzadziej z innych, ale nie ze srebra (poza kilkoma bardzo rzadkimi wyjątkami z zupełnie innych czasów). Po drugie nieprawdą jest, że w Chinach większość monet, czy nawet srebrnych sztabek jakie cyrkulowały, pochodziły z Kochinchiny, czyli z Wietnamu. Rzeczywiście było tak, że monety keszowe południowego sąsiada przenikały do Chin w dużych ilościach, ale nigdy nie stanowiły większości. Co do dalszych informacji o wietnamskich pieniądzach to prawda, wietnamskie keszówki w tym okresie były lżejsze i cieńsze i mogłyby być bielsze, zwłaszcza jeśli powierzchnię cynkowych keszówek pokryła warstwa utleniająca. Oprócz tych kilku mankamentów cały artykuł bardzo trafnie opisuje rzeczywistość. W XIX wieku w Chinach kwitł rynek numizmatyczny, istniały stowarzyszenia zbieraczy i powstawały publikacje o tej tematyce. Numizmatyka w Kraju Środka już wtedy miała bardzo długą i starą tradycję. Najwcześniejsza znana chińska publikacja numizmatyczna to "Qián zhì" 錢志 napisana przez Liú Qiána 劉潜 żyjącego w latach 484-550. Autor artykułu miał rację pisząc, że w Chinach wówczas łatwiej było kolekcjonować monety niż w Europie. Dawne emisje uwzględniając nawet te antyczne cały czas były w obiegu. Mimo, że władcy unieważniali emisje z epok wcześniejszych, te i tak dalej cyrkulowały na rynku. Frederik Schjöth duński dyplomata i numizmatyk przebywający na misji w Chinach na przełomie XIX i XX wieku wspominał, że w sznurach monet zawsze można było natrafić na monety wielu przeszłych dynastii w tym na starożytne wu zhu i ban liang. Dopływ walorów numizmatycznych dla rynku zbieraczy zapewniały zwykłe kantory, w których przeliczano sznury monet - była to codzienna praktyka, ponieważ w zależności od typu transakcji trzeba było przygotować inny sznur, np. płacąc należności administracji płaciło się innym rodzajem bilonu i inną jego liczbą w sznurze, niż płacąc na targu za ryby lub ryż. Skomplikowana sytuacja monetarna Chin sprzyjała pracownikom kantorów. Oprócz czerpania korzyści z opłat za przeliczanie sznurów, ci wyspecjalizowali się w numizmatycznym fachu i co ciekawsze walory "odławiali" dla kolekcjonerów. Oczywiście niekonieczne było korzystanie z usług kantorów. Monety można było samemu czerpać z obiegu. Nasycenie rynku bilonem dawnych dynastii było bardzo duże, a to za sprawą wyemitowanych wielkich nakładów, które często liczbą wyprodukowanych monet znacznie przewyższały emisje z epok późniejszych np. współczesnej autorowi dynastii Qing.

Pracownicy kantoru przygotowujący sznury monet keszowych. Zdjęcie wykonane przed 1889 rokiem. Źródło: Village Life in China: A Study in Sociology - Arthur H. Smith

Po tekście z "Dziennika Wileńskiego" musiało upłynąć 15 lat zanim w literaturze polskiej pojawiła się jakakolwiek wzmianka na temat bilonu Azji Wschodniej. Z kronikarskiego obowiązku odnotowuję "napomknięcie" z roku 1844, które ukazało się 18 września na łamach "Gazety Codziennej" (nr. 249, str 4) i ten sam tekst 24 września w "Gazecie Krakowskiej" (nr 218). W artykule nieustalonego autora opisującym obyczaje religijne Chińczyków pada takie zdanie:

Już tyle lat modlimy się do ciebie, przed twoim ołtarzem spaliliśmy tyle i tyle funtów kadzidła, padaliśmy prze tobą codzień tyle i tyle razy, wydaliśmy ogromne summy aby ci się przypodobać, a przecież modły do twego bóstwa nie przyniosły nam ani sapeka.

Niestety nie zamieszczono wyjaśnienia terminu "sapek", ale jego użycie nie dziwi, ponieważ artykuł jest tłumaczeniem tekstu z francuskiego pisma katolickiego Revue de l'Orient. "Sapek" jest spolszczeniem francuskiego słowa "sapeque", które znaczy tyle, co moneta keszowa. Słowo to do języka francuskiego przeniknęło z malajskiego w połowie XVIII wieku, być może też za sprawą Portugalczyków, u których odnotowane było już w roku 1509 w formie cepayca. Malajski oryginał brzmiał "sa paku" i był złożeniem dwóch słów: "sa" oznaczało "jeden"; "paku" oznaczało "setkę pitisów", czyli małych cynowych monet z otworem w środku. Początkowo "sapeque'a" Francuzi używali w odniesieniu do monety keszowej Wietnamu, później również do keszówek chińskich, japońskich i koreańskich. Polska wersja tego słowa użyta w tekście powyżej nie ma charakteru incydentalnego, "sapek" zrobi karierę w języku polskim i będzie się pojawiał w kolejnych latach w różnych źródłach, często odnoszących się do Indochin lub czerpiących ze źródeł francuskich.

Podpis zdjęcia w języku francuskim informuje: "Un paysan annamite portant une ligature de sapeques (monnaie du pays)", czyli "Chłop wietnamski niosący wiązkę sapeków (rodzimego pieniądza)". Zdjęcie zrobione w roku 1919. Źródło: Humazur

Detal z powyżej zaprezentowanego zdjęcia z lepiej widocznymi sapekami. Źródło: Humazur

Ciąg dalszy w części IV

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część II

2025-09-14T00:02:00.002+02:00

Poprzedni wpis: część I

W 1823 roku wydano w Polsce przetłumaczone z języka rosyjskiego "O Japonii : uwagi W. Gołownina do których jest przydany Słowniczek japoński układu K. P. Thunberga". Były to wspomnienia Wasilija Gołownina (19.04.1776 - 11.07.1831) rosyjskiego żeglarza, który w 1811 roku dostał się do japońskiej niewoli podczas badań południowej części archipelagu Wysp Kurylskich. Uwięziony w Hakodate na wyspie Hokkaido spędził w Kraju Kwitnącej Wiśni dwa lata. Czas ten skrzętnie wykorzystał, aby jak najlepiej poznać Japonię. Po uwolnieniu opisał swoje spostrzeżenia w pracy "Записки флота капитана Головнина о приключениях его в плену у японцев в 1811, 1812 и 1813 годах. С приобщением Замечаний его о Японском Государстве и народе", dzięki której uzyskał sławę eksperta w sprawach japońskich. Między innymi dzięki temu został w 1818 członkiem Rosyjskiej Akademii Nauk. Wydana w Polsce praca informuje na stronie 111:

Pieniądze u Japończyków są troiakiego gatunku: złote, srebrne i miedziane, ostatnie bywaią okrągłe, i z dziurkami we środku, przez które nawlekają sznurek i noszą zamiast worka lub sakiewki. Monety zowią się po Japońsku mon. Japończykowie zobaczywszy naszą kopiykę porównywali ią ze swoiemi pieniędzmi, i z najdowali w niey cztery mony.

Strona tytułowa. Źródło: Polona

Opis w swym charakterze jest bardzo podobny do informacji przekazanej przez Franciszka Grzymałę w 1818 z tą różnicą, że tym razem pada nazwa monety keszowej, którą posługiwali się sami Japończycy, czyli "mon". Termin ten pochodził od sino-japońskiego odczytania znaku 文 i znaczył dokładnie to samo, co w Chinach wén (=chińskie odczytanie znaku 文), czyli pojedynczą monetę keszową. Co ciekawe autor podaje jeszcze kurs kopiejki do japońskiej monety keszowej wynoszący 1:4, ale raczej nie był to żaden oficjalny przelicznik.

Polskie wydanie pracy Wasilija Gołownina jest wzbogacone wyobrażeniem japońskiej monety-sztabki. Na stronie 110 zamieszczono rycinę złotego kobana, pochodzącego ze zbioru medali znanego wówczas polskiego numizmatyka Krzysztofa Wiesiołowskiego (1742-1826), członka Warszawskiego Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk, kolekcjonera starożytności i autora takich prac jak: "O pożytkach z wiadomości starożytnych numizmatów greckich i rzymskich" i "O numizmacie srebrnym ostatniego z Piastów". Krzysztof Wiesiołowski jawi się zatem jako pierwszy znany z imienia i nazwiska polski numizmatyk, który posiadał w kolekcji wschodnio-azjatycki numizmat. Przyjąć zatem można, że tradycja naszej rodzimej numizmatyki zafascynowanej Dalekim Wschodem korzeniami swymi sięga aż 200 lat wstecz.

Podejrzewam, że koban Krzysztofa Wiesiołowskiego do Europy trafił za sprawą Holendrów. Wówczas tylko oni mogli handlować z izolującą się od świata zewnętrznego Japonią. Mieli koło Nagasaki specjalnie do tego wyznaczoną sztuczną wyspę Dejima. Tam sprzedawali swoje towary m.in. za kobany. Cześć z nabytych monet została przez Holendrów ostemplowana puncą wzorowaną na herbie holenderskim i wyceniona na 8-10 rijksdaalderów. Takie monety puszczono w obieg na Archipelagu Sundajskim. Inne zapewne trafiały do Europy, gdzie je przetapiano.

Rycina monety koban pochodzącej z kolekcji Krzysztofa Wiesiołowskiego. Źródło: Polona

Koban z puncą ukazującą lwa holenderskiego. Źródło: British Museum

"Podróż do Chin przez Mongoliją w latach 1820 i 1821. przez Jerzego Tymkowskiego odbyta. T. 1" wydana została w 1827 roku. Pozycja ta to relacja polskiego podróżnika i dyplomaty na służbie carskiej, który jako pracownik Ministerstwa Spraw Zagranicznych został wysłany do Pekinu w roli świeckiego członka misji prawosławnej. W swojej pracy dwukrotnie wspomniał monety keszowe. Na stronie 36, gdy objaśniał pojęcie chińskiego lianga:

Lana jest waga Chinska, zbliżająca się wartości dwóch rubli śrebrnych. W całem państwie Chińskiem nie używają ani śrebnej ani złotej monety, tylko Czeny z mosiądzu, po Mongolsku Dszode, z czego Sibirczycy Tschode albo Tszech zrobili, co jeszcze mniej ma wartości jak kopejka,

i na stronach 331-332, gdy wspomniał o zakupie paszy dla zwierząt:

Do paszenia bydła, kupiliśmy bardzo dobrego zielonego siana u właściciela gospody za 3 Czen*), niezbyt wielką wiązkę około funta ważącą. Za napojenie bydła z nadzwyczajnie głębokiej studni musieliśmy także od sztuki po jednym Czenie zapłacić

wraz z przypisem do "3 Czen*)" również na tych samych stronach:

*) Czen jest mała okrągła mosiężna moneta, mająca małą czworograniastą dziurkę i napis pod którym Cesarzem była bitą. Podobne Ceny albo Czeny po 500 sztuk razem na sznurku bywają wiązane. Aż do samego Pekinu dawano nam za jednę lanę albo 8 3/4 zalotników srebra, aż do 1150 sztuk Czenów. U. A.

W powyższych fragmentach autor przedstawia cały katalog lokalnych określeń odnoszących się do monety keszowej. Otóż w Kraju Środka najczęściej stosowano określenie qián 錢 (wymowa zbliżona: ćjen), co znaczyło moneta, pieniądz. Przytoczone przez Jerzego Tymkowskiego przykłady to albo zrusyfikowane transkrypcje oryginalnego chińskiego słowa - czen i cen, albo charakterystyczne dla północnych rubieży Chin szczególnie dla Mongolii i Mandżurii nazwy: dszode, tschode i tszech, które w istocie były zmodyfikowanymi formami chińskiego qiána. Ich specyficzna wymowa wynikała z dostosowania słowa chińskiego do fonetyki lokalnych języków (mongolskiego, mandżurskiego).

Strona tytułowa "Podróży do Chin...". Źródło: Polona

Wspomniany przez Jerzego Tymkowskiego "napis pod którym Cesarzem była bitą" nie był imieniem cesarza, ale nazwą ery jego panowania, czyli niánhào 年號. W Chinach każdy władca obejmując smoczy tron wybierał dewizę swoich rządów. Mogły to być hasła związane z programem politycznym, tytuły dynastyczne, teksty religijne, zaklęcia i inne. Tak ustanowione niánhào stawało się podstawą kalendarza, np. 2 rok ery Qian Long, 5 rok ery Jia Qing. Początkowo jeden i ten sam władca, mógł zmieniać niánhào nawet co klika lat, jednak w czasach, gdy Jerzy Tymkowski był w Chinach, stosowano już zwyczaj jednej nazwy ery na całe rządy jednego władcy. Sam zwyczaj umieszczania niánhào na awersie monet pojawił się w chińskiej tradycji menniczej już w IV wieku, a upowszechnił i ustandaryzował ostatecznie w czasach dynastii Song (X - XIIIw). Autor był w Chinach w latach 1820-1821, wówczas 1820 rok był 25 rokiem panowania cesarza Renzonga (1796-1820), a więc w 25 rokiem ery Jia Qing (taką dewizę przyjął ten władca na oznaczenie okresu swoich rządów), a 1821 był pierwszym rokiem panowania cesarza Xuanzonga (1821-1851), a więc 1 rokiem ery Dao Guang. Produkowane w tym czasie monety nosiły na swych awersach inskrypcje odpowiednio: w 1820 jeszcze Jia Qing tong bao (嘉慶通寶) - wyemitowane za panowania Renzonga, a w 1821 już Dao Guang tong bao (道光通寶) - wyemitowane za panowania Xuanzonga.

Awers monety Jia Qing tong bao. Znaki: 嘉 (Jia) na górze i 慶 (Qing) na dole, składają się na niánhào cesarza Renzonga (1796-1820).

Awers monety Dao Guang tong bao. Znaki: 道 (Dao) na górze i 光 (Guang) na dole, składają się na niánhào cesarza Xuanzonga (1821-1851).

Z dodatkowych informacji dowiadujemy się, że monety nawlekano na sznurki po 500szt. W Chinach w większych transakcjach posługiwano się jednostką obrachunkową zwaną sznurem monet - po chińsku chuàn 串 lub diào 吊. Wzorcowo taki sznur powinien mieć w sobie 1000 monet i być równy wartością jednemu liangowi srebra, ale w rzeczywistości w zależności od regionu standard był inny. Tu w relacji Jerzego Tymkowskiego mamy do czynienia raczej z połową chuàna, natomiast wspomniany przez niego kurs lianga do monety keszowej wynosił 1:1150.

Mężczyzna ze sznurem monet na ramieniu. Zdjęcie wykonane około roku 1900 w Chinach. Źródło: Chinese pictures: notes on photographs made in China - J.F. Bishop

Syczuańczyk niosący sznury monet. Zdjęcie wykonane w roku 1917. Autor: Sidney D. Gamble

Jeśli chodzi o relację na temat monety kruszcowej, to w istocie w Chinach w tym czasie nie posługiwano się monetą złotą, ale nie do końca prawdą jest to, co autor powiedział o monecie srebrnej. W transakcjach o większej wartości posługiwano się jambami (ang. sycee) - srebrnymi sztabkami najczęściej w kształcie łódki lub miseczki. Możliwe, że taka forma pieniądza nie była dla autora monetą, tylko wspomnianą "laną", czyli liangiem srebra.

50-liangowa jamba z kolekcji chińskiego Muzeum Finansów i Podatków. Źródło: Wikipedia

Wizerunki jamb opublikowane w 1843 na łamach Illustrirte Zeitung nr. 6 (5 sierpień 1843). Źródło: Wikipedia

Ciąg dalszy w części III.

Czoch, cash, czen, cien, sapek a może sapejka? Moneta keszowa w źródłach polskojęzycznych w latach 1818-1930. Część I

2025-09-06T14:33:00.003+02:00

Wydawać by się mogło, że numizmatyka keszowa jest w Polsce dość młodą dziedziną. Prac na jej temat we współczesnych źródłach nadal jest niewiele. Stan badań w tej dziedzinie przedstawił Dariusz Marzęta na swoim blogu. Wspomina w nim artykuły prof. E. Soczewińskiego w Lubelskich Wiadomościach Numizmatycznych (1995, 2012) i P. Bohdanowicza i H. Krause z lat 2010-2011, które ukazały się na łamach pięciu numerów Przeglądu Numizmatycznego. W 2022 ukazało się pierwsze w Polsce wydawnictwo zwarte na temat monet keszowych autorstwa wspomnianego już Dariusza Marzęty. W ten sposób przedstawia się cały współczesny dorobek w tej dziedzinie, jeśli chodzi o wydawnictwa papierowe. A jak sytuacja wyglądała wcześniej? Od kiedy Polacy mogli czytać o keszówkach? Kiedy pojawiła się pierwsza wzmianka na temat monet keszowych? Zapraszam do lektury.

Niniejsza seria wpisów blogowych jest chrestomatią wszelkich wzmianek, nawet najdrobniejszych przypisów na temat monet keszowych, jakie udało mi się namierzyć w źródłach polskojęzycznych pochodzących z lat 1818-1930. Przytoczone teksty pochodzą z prac naukowych, popularno-naukowych i beletrystycznych autorów polskich i przetłumaczonych na język polski autorów zagranicznych. Kolejność cytowanych treści została uporządkowana chronologicznie od najstarszej do najmłodszej. Każdy z przytaczanych tekstów zachowałem w oryginalnej pisowni i aby ułatwić czytelnikowi poruszanie się w temacie, opatrzyłem komentarzem - dłuższym lub krótszym w zależności od wagi informacji i ilości błędów w niej zawartych. Od razu na wstępie zaznaczę, że najczęściej pojawiającą się pomyłką autorów jest informacja o biciu monet keszowych. Jest to dość powszechny błąd wynikający z nieznajomości procesu produkcyjnego tego bilonu. Monety keszowe w 99% przypadków produkowano techniką odlewu. W poszukiwaniach tekstów wykorzystałem repozytoria internetowe Polona i RCIN oraz stronę Niewiarowski.com.

Pierwsza wzmianka na temat monety keszowej niewymieniająca jeszcze jej nazwy pojawiła się w Dzienniku Wileńskim t. 2, nr, 11 wydanym w 30 listopada 1818 w artykule "Rys Cesarstwa Japonskiego, przez Franciszka Grzymałę". Na stronach 438-439 autor opisuje japoński trójmetaliczny system monetarny:

Pieniądze japońskie składają się z monety złotey, kształtu podługowato-prostokątnego, zestęplem, na którym waga jest wyrażona. Nazwiska ich są następujące; kobang stary, kobang nowy i itchip nowy. Moneta srebrna również idzie na wagę: tego rodzaju są: itaganes mający 62 jedności, nandiogin, ważący jedności takichże 7 1/2. Pieniądze miedziane są okrągłe, z małemi czworoktątnemi pośrodku dziurkami, dla nizania na sznurek: na obwodzie stępla znayduje się napis. Tail jest moneta idealna, równająca się walorowi talara, którey Japończykowie w handlu z Holendrami używają.

Skany artykułu Franciszka Grzymały: strona tytułowa i fragment o monecie japońskiej. Źródło: Polona

Opis fizyczny miedzianego bilonu na pewno charakteryzuje ówcześnie będącą w obiegu monetę kanei tsuho (寛永通寳), odlewaną z różną częstotliwością od roku 1626. Tej monecie należy oddać palmę pierwszeństwa, jako pierwszej wzmiankowanej keszówce w źródle polskojęzycznym. Niestety nazwa jej nie padła, ale pojawiły się nazwy monet-sztabek, co prawda nieco zniekształcone. Wymienione "kobangi" to w istocie złote monety-sztabki kobany (小判). Wspomniane "stare" to na pewno wcześniejsze emisje z lat 1601-1736, które charakteryzowały się większą wagą - 4,76 momme = 17,6g, natomiast "nowe" to mniejsze produkowane po roku 1736 3,5 mommowe (13,1g) kobany. Nazwa "itchip" zapewne odnosi się do małej złotej monety-sztabki ichibubankin (一分判金) znanej pod krótszą nazwą ichibu (1 bu) emitowanej w Japonii od roku 1599. Jeśli chodzi o srebrne monety-sztabki, to "itaganes" pozostaje dla mnie enigmą, natomiast "nandiogin" to z pewnością nanryogin (南鐐銀) o nominale 2 shu produkowany w Kraju Kwitnącej Wiśni od roku 1772. Franciszek Grzymała zapewne bazował na źródle zachodnio-europejskim. Wskazuje na to użyty przez niego dalej w tekście termin "tail" na określenie chińskiej jednostki obrachunkowej. Słowo "tail", czyli tael rozgościło się w zachodniej literaturze numizmatycznej za sprawą Portugalczyków, którzy zapożyczyli malajski termin "tahil" na oznaczenie chińskiego lianga (około 37,5 g srebra). Przy okazji wspomnę, bo słowo to będzie się jeszcze wielokrotnie pojawiać w niniejszej serii wpisów, że prace bazujące na źródłach rosyjskich stosowały termin лян, czyli zrusyfikowaną postać słowa liang. Z niego początek wzięły polskie formy: łań, łan i lana.

Awers i rewers monety kanei tsuho. Źródło: Wikipedia

Złota moneta-sztabka koban. Źródło: Wikipedia

Złota moneta-sztabka ichibubankin. Źródło: Wikipedia

Niespełna cztery i pół miesiąca po tekście Franciszka Grzymały na łamach obu czasopism, tj. Gazety Lwowskiej (nr 43 z dnia 16 kwietnia 1819, str. 171) i Gazety Warszawskiej (nr 31 z dnia 17 kwietnia 1819, str. 734) pojawiło się krótkie podsumowanie kapitału Wielkiego Banku Handlowego w Pekinie:

Kapitał wielkiego banku handlowego w Pekinie; stolicy Cesarstwa Chińskiego, wynosi 63 miliionów 500,000 funtów szterlingów (2,540 miliionów zł: Pol:). W gotowych pieniądzach; powiększey części zagranicznych, ma 20 miliionów, w akcyiach kupieckich iest 10 miliionów, w akcyiach kraiowych 18 miliionów 500,000, a w akcyiach prywatnych Cesarza 15 miliionów funt: szterl:. Ilość wydanych przez bank obligacyy i biletów, z których każdy wydaie się na 3,000 Cash (Cash iest iedyna moneta maiąca bieg w Chinach, a 3000 Cash czynią 1 funt szterling) wynosi 53 miliiony 500,000 funt: szterlingów.

Tekst powyżej notuje pierwsze w źródle polskojęzycznym użycie w stosunku do chińskiej monety terminu "cash", z którego to dziś mamy stosowane w naszym rodzimym języku formy "moneta keszowa", czy w wersji zdrobniałej "keszówka". Niestety o autorze nie da się nic powiedzieć, bo posłużył się pseudonimem X. Odniesienia do funtów szterlingów i wspomnianego "casha" bezsprzecznie wskazują, że bazował na źródle anglojęzycznym. Anglicy termin "cash" pierwotnie stosowali na określenie małych miedzianych monet emitowanych w Indiach Brytyjskich, ale z biegiem czasu, gdy interesy Albionu sięgneły Kraju Środka, termin ten przylgnął na stałe do chińskiej monety zdawkowej. I tym razem Portugalczycy okazali się pośrednikami, bo "cash" wywiódł się z portugalskiego "caixa", a ten z tamilskiego "kāsu" - nazwy południowo-indyjskiej jednostki monetarnej, który swą nazwę zawdzięcza jeszcze starszej tradycji, bo sanskryckiej "karsie" jednostce stosowanej do odważania złota i srebra. Co ciekawe, tekst przytacza też stosunek wartości funta szterlinga do monety keszowej i funta szterlinga do złotego polskiego, co pozwala określić kurs złotówki do chińskiej monety keszowej na 1:75 w roku 1819.

Ciąg dalszy w części II.

Kai yuan tong bao i wielkie prześladowanie buddyzmu

2024-12-15T13:18:00.002+01:00

Proszę Państwa, znów nasz mały keszówkowy polski światek zaczyna się ożywiać, co oczywiście bardzo cieszy. Polecam powstającą ciekawą pracę Pawła Bohdanowicza o monetach keszowych odlewanych z posągów Buddy. Artykuł jest w fazie rozwojowej i można śledzić proces jego powstawania tu: 大仏 Monety Wielkiego Buddy. Fakty i legenda - Japonia i Chiny

Postanowiłem dorzucić swoje trzy grosze do tekstu, tzn. wspomnieć o jeszcze jednym przypadku odlewania monet keszowych z buddyjskich dewocjonaliów. W tekście Pawła Bogdanowicza możemy przeczytać o Shizongu (954-959) z Późnej Dynastii Zhou, otóż miał on swojego niechlubnego prekursora, który żył 100 lat wcześniej.

W roku 840 na smoczym tronie zasiadł Li Chan znany w historii jako cesarz Wuzong z dynastii Tang. Objął rządy nad krajem w trudnej sytuacji politycznej. Na zachodzie wasalowie Tangów mieli problemy z plemionami Ujgurów. Wewnątrz kraju grupy lokalnych gubernatorów coraz bardziej uniezależniały się od władzy centralnej. Gospodarka słabła przez niską ilość monety w obiegu, a skarb cesarski do najzasobniejszych nie należał. Skąd władca mógłby wziąć pieniądze w takiej sytuacji? Możliwości Wuzong miał dość ograniczone. Nie stać go było na kampanię zagraniczną, bo sam ledwie sobie radził z Ujgurami. Nie miał też wystarczających sił, aby wyegzekwować coś od rodów prowincjonalnych. Te były tak silne, że cesarz musiał umiejętnie meandrować pomiędzy nimi, aby któregoś nie wzmocnić zanadto, ani nikogo nie rozdrażnić. Na dworze w Chang'an (stolica Tangów) żywa była pamięć wielkich buntów anty-tangowskich, które miały miejsce w drugiej połowie VIII wieku.

W tej sytuacji cesarz Wuzong skierował swoją uwagę na buddyzm - wówczas najpopularniejszą religię w Chinach. Przeciwnik idealny - bogaty, słaby militarnie i na dodatek niecieszący się dobrą sławą u taoistów i konfucjanistów. Władca nie miał wielkich wyrzutów sumienia w podjęciu działań antybuddyjskich, bo prywatnie był zagorzałym taoistą. Uważał, że buddyzm jako element nierodzimy jest niekompatybilny z kulturą chińską, a jego obecność wywiera negatywny wpływ na społeczeństwo. Cesarz popierał krytykę taoistów i konfucjanistów pod adresem indyjskiej wiary zarzucając jej zbyt silne przywiązanie do śmierci. Taoizm natomiast głosił osiągnięcie nieśmiertelności. Trzeba dodać, że zagadnienie to głęboko interesowało władcę i miało, niestety dla niego, w przyszłości przyczynić się do skrócenia jego rządów.

W roku 842 cesarz Wuzong pod wpływem swojego duchowego taoistycznego przewodnika - mnicha Zhao Guizhena, wydał antybuddyjski edykt, który w historii Chin rozpoczął tzw. "wielkie prześladowanie buddyzmu" znane również pod nazwą "wielkiego prześladowania ery Huichang" (nazwa ery to dewiza panowania cesarza Wuzonga w latach 841-846). W latach 842-844 trwała konfucjańska faza prześladowań, w której starano się zmniejszyć liczbę kleru buddyjskiego przez kierowanie jego członków do życia świeckiego oraz pozbawiano urzędów mnichów buddyjskich piastujących wysokie stanowiska. W 844 roku prześladowania weszły w drugą, o wiele ostrzejszą fazę, bowiem Wuzong zdecydował się całkowicie zniszczyć buddyzm w Chinach. Cesarska Rada do Spraw Kultu wzięła na celownik 4600 klasztorów, 40000 pustelni, 260500 mnichów i mniszek. Majątek buddyjski postanowiono zrabować, a to czego nie da się zabrać, zniszczyć. Wydarzenia tej fazy są przedmiotem zainteresowania numizmatyki. Oddajmy głos kronice 新唐書 (Xin Tang Shu, "Nowa kronika dynastii Tang"):

"...w czasie, gdy Wuzong zakazał buddyzmu, Li Yuyan 李郁彥 zarządca mennicy w Yongping, zaproponował, aby wszystko, co wykonane z brązu, posągi, dzwonki, gongi, kadzielnice, instrumenty, zostało skonfiskowane i odnotowane przez urzędy. W ten sposób zasoby miedzi w prefekturach i powiatach zostałyby znacznie zwiększone. Do tej pory pomimo ciągłych wysiłków urzędników Komisji Soli i Żelaza, zwiększenie produkcji pieniężnej było dla nich niemożliwe. Zaproponował, aby inspektorzy byli upoważnieni do uzyskiwania zgód na otwarcie nowych mennic. Ze swojej strony gubernator Huainan, Li Shen 李紳, zażądał oznaczania [na rewersach] nazw prefektur imperium, w których produkowano monety. Stolica produkować miała monety ze znakiem jing 京. Jeśli chodzi o wymiary, średnica powinna odpowiadać średnicy kai yuan tong bao. W handlu zakazano używania starych monet. Kiedy Xuanzong 宣宗 wstąpił na tron, porzucono politykę ery Huichang; nowe monety, które można było odróżniać po znakach na [rewersach], zostały przetopione na posągi buddyjskie."

W zacytowanym źródle mowa jest o emisjach monet kai yuan tong bao z oznaczeniem menniczym na rewersie. W literaturze określa się je jako "monety kai yuan ery Huichang". Ich produkcję rozpoczęto w roku 845, ale już rok później wstrzymano z powodu śmierci cesarza Wuzonga. Sądzi się, że powodem jego zgonu było zatrucie taoistycznymi eliksirami nieśmiertelności. Następca - cesarz Xuanzong poprowadził politykę zupełnie odwrotną. Cały entourage poprzednika odsunął od znaczących stanowisk i w ich miejsce powołał ludzi sobie przychylnych. Postanowił wynagrodzić buddystom ich krzywdy i stąd też jego rozkaz o przetopieniu emisji kai yuan tong bao z lat 845-846 z powrotem na posągi.

Jak dziś wiemy, nie udało się ich wszystkich wyłapać z obiegu, są one stale obecne na rynku kolekcjonerskim. Wiele ich odmian jest nawet dość popularnych. Najkrócej mówiąc, jeśli mamy w kolekcji monetę kai yuan tong bao z rewersem opatrzonym jednym z 23 znaków wymienionych poniżej, to mamy właśnie pamiątkę po dramatycznych wydarzeniach rządów cesarza Wuzonga.

Spis oznaczeń menniczych monety kai yuan tong bao ery Huichang:

昌 Chang (era Huichang 會昌)

京 Jing (stolica Chang’an 長安)

藍 Lan (Lantian-xian 藍田縣)

平 Ping (Pingzhou 平州)

永 Yong (Yongzhou 永州)

宣 Xuan (Xuanzhou-xian 宣州縣)

益 Yi (Yizhou 益州)

襄 Xiang (Xiangzhou 襄州)

洛 Luo (Luozhou 洛州)

越 Yue (Yuezhou 越州)

潭 Tan (Tanzhou 潭州)

鄂 E (Ezhou 鄂州)

兗 Yan (Yanzhou 兗州)

興 Xing (Xingzhou 興州)

福 Fu (Fuzhou 福州)

丹 Dan (Danzhou 丹州)

梁 Liang (Liangzhou 梁州)

梓 Zi (Zizhou 梓州)

荆 Jing (Jingzhou 荆州)

潤 Run (Runzhou 潤州)

廣 Guang (Guangzhou 廣州)

桂 Gui (Guizhou 桂州)

洪 Hong (Hongzhou 洪州)

Tiền cổ Việt Nam - Đỗ Văn Ninh

2024-11-01T22:57:00.006+01:00

"Tiền cổ Việt Nam", czyli "Dawne pieniądze Wietnamu" autorstwa Đỗ Văn Ninha to praca przekrojowa ukazującą dzieje środków płatniczych od czasów dynastii Đinh (968-980) do dynastii Nguyễn (1802-1945). Publikacja jest zbiorem różnych artykułów powstałych na przestrzeni lat 70, 80 i 90-tych. Traktuje o całej historii pieniądza Wietnamu doby monarchii, a więc nie tylko o keszówkach, ale i o innych rodzajach monet, sztabkach czy banknotach. Pewne tematy są bardziej uwypuklone. Widać tu szczególne zainteresowanie autora takimi tematami jak mennictwo z czasów cesarza Lê Hiển Tônga czy wczesnego okresu dynastii Nguyễn. Autor wzbogacił pracę o stan badań i ogólne zagadnienia związane z produkcją i funkcjonowaniem pieniądza w dawnym Wietnamie. Nie brak też odwołań do archeologii, co nie powinno dziwić, bo profesor Đỗ Văn Ninh jest jednym z pierwszych rodzimych profesjonalnych archeologów. Inne prace spod pióra Đỗ Văn Ninha to: "Từ Điển Chức Quan Việt Nam" - "Słownik urzędników Wietnamu", "Thành cổ Việt Nam" - "Twierdze Wietnamu". Spis treści pracy "Tiền cổ Việt Nam" i jego tłumaczenie wklejam poniżej.

Spis treści:

Drodzy czytelnicy - Wprowadzenie

I. Stan badań nad dawnym pieniądzem Wietnamu

A. Charakterystyka zabytków

B. Znaczenie zabytków

C. Każda epoka ma własny charakter

D. Dawny pieniądz bywa zwodniczny

E. Kilka uwag na temat badań nad dawnym pieniądzem Wietnamu

II. Pieniądz okresu dynastii Lý i Trần

A. Pieniądz dynastii Đinh

B. Pieniądz Wczesnej dynastii Lê

C. Pieniądz dynastii Lý

D. Pieniądz dynastii Trần

E. Przykłady monet niezidentyfikowanych

III. Pieniądz dynastii Hồ

A. Banknoty "Thông bảo hội sao”

B. Pieniądz miedziany

Załącznik

IV. Pieniądz wczesnego okresu Późnej dynastii Lê

A. Wybrane zagadnienia historyczne

B. Rodzaje pieniądza

Załącznik

V. Pieniądz dynastii Mạc

A. Wybrane zagadnienia historyczne

B. Rodzaje pieniądza

VI. Pieniądz Odrodzonej dynastii Lê

A. Wybrane zagadnienia historyczne

B. Rodzaje pieniądza

C. O fenomenie monet ery Cảnh Hưng

VII. Pieniądz dynastii Tây Sơn

A. Rodzaje pieniądza

B. Sytuacja monetarna w okresie Tây Sơn

C. Zagadnienia warte uwagi

VIII. Pieniądz za panowania cesarza Gia Longa

A. Pieniądz panów z rodu Nguyễn

B. Pieniądz ery Gia Long

C. Komentarz

IX. Pieniądz za panowania cesarza Minh Mạnga

A. Pieniądz z miedzi i cynku

B. Pieniądz srebrny

C. Pieniądz złoty

D. Organizacja i prawo

X. Pieniądz za panowania cesarza Thiệu Trị

A. Pieniądz z miedzi i cynku

B. Pieniądz srebrny

C. Pieniądz złoty

D. Komentarz

XI. Pieniądz za panowania cesarza Tự Đứca

A. Pieniądz z miedzi i cynku

B. Pieniądz srebrny

C. Pieniądz złoty

D. Komentarz

XII. Pieniądz późnego okresu dynastii Nguyễn

A. Pieniądz za panowania cesarza Kiến Phúca

B. Pieniądz za panowania cesarza Hàm Nghi

C. Pieniądz za panowania cesarza Đồng Khánha

D. Pieniądz za panowania cesarza Thành Tháia

E. Pieniądz za panowania cesarza Duy Tâna

F. Pieniądz za panowania cesarza Khải Địnha

G. Pieniądz za panowania cesarza Bảo Đạia

XIII. Jednostki monetarne i mennictwo

A. Jednostki monetarne

B. Mennictwo

XIV. Dawny pieniądz a gospodarka towarowa

Załącznik zdjęciowy

Spis treści w języku oryginalnym

Thưa cùng bạn đọc

I. VỀ VIỆC NGHIÊN CỨU TIỀN CỔ VIỆT NAM

A. Đặc điểm của di vật

B. Giá trị của di vật

C. Mỗi thời mỗi vẻ

D. Đồng tiền cổ cũng rất hay đánh lừa

E. Vài nét về việc nghiên cứu tiền cổ Việt Nam

II. TIỀN CỔ THỜI LÍ - TRẦN

A. Tiền cổ triều Đinh

B. Tiền cổ triều Tiến Lê

C. Tiền cổ triều Lý

D. Tiền cổ triều Trần

E. Những mẫu tiền chưa được xác định

III. TIỀN CỔ THỜI HỒ

A. Tiền giấy "Thông bảo hội sao”

B. Tiến đồng

Phụ lục

IV. TIỀN CỔ THỜI LÊ SƠ

A. Mấy vấn đề lịch sử

B. Các kiểu loại tiền

Phụ lục

V. TIỀN CỔ THỜI MẠC

A. Mấy vấn đề lịch sử

B. Các kiểu loại tiền

VI. TIỀN CỔ THỜI LÊ TRUNG HƯNG

A. Mấy vấn đề lịch sử

B. Các kiểu loại tiền

C. Về hiện tượng tiến Cảnh Hưng

VII. TIỀN CỔ THỜI TÂY SƠN

A. Các kiểu loại tiền

B. Vị trí tiền thời Tây Sơn

C. Mấy điều chú ý

VIII. TIỀN CỔ ĐỜI GIA LONG

A. Tiền cổ thời các chúa Nguyễn

B. Tiền cổ thời Gia Long

C. Nhận xét

IX. TIỀN CỔ ĐỜI MINH MỆNH

A. Tiền đúc bằng đồng và kẽm

B. Tiền đúc bằng bạc

C. Tiền đúc bằng vàng

D. Tổ chức và luật lệnh

X. TIỀN CỔ ĐỜI THIỆU TRỊ

A. Tiền đúc bằng đồng và kẽm

B. Tiền đúc bằng bạc

C. Tiền đúc bằng vàng

D. Nhận xét

XI. TIỀN CỔ ĐỜI TỰ ĐỨC

A. Tiền đúc bằng đồng và kẽm

B. Tiền đúc bằng bạc

C. Tiền đúc bằng vàng

D. Nhận xét

XII. TIỀN CỔ CUỐI THỜI NGUYỄN

A. Tiền đời Kiến Phúc

B. Tiền đời Hàm Nghi

C. Tiền đời Đồng Khánh

D. Tiền đời Thành Thái

E. Tiền đời Duy Tân

F. Tiền đời Khải Định

G. Tiền đời Bảo Đại

XIII. ĐƠN VỊ TIỀN, ĐÚC TIỀN

A. Đơn vị tiền

B. Đúc tiền

XIV. TIỀN CỔ VÀ NỀN KINH TẾ HÀNG HOÁ

Phụ trương ảnh

Wyprawa do Korei Południowej

2024-07-17T22:45:00.067+02:00

Na przełomie maja i czerwca bieżącego roku w ramach rodzinnej wyprawy miałem przyjemność odwiedzić Koreę. Oczywiście na tyle, ile okoliczności pozwalały starałem się odwiedzać ciekawe numizmatycznie miejsca. Zapraszam zatem do krótkiej relacji z wyprawy do Korei. Być może niektóre wskazówki okażą się pomocne dla wybierających się w tamte strony.

Sklepy numizmatyczne

Chyba jednym z lepszych sposobów poznawania specyfiki i klimatu życia numizmatycznego jest odwiedzanie sklepów. W nieplanowany sposób, wiedziony jakimś instynktem na stacji metra Hoehyeon (회현) przez przypadek wpadłem na istne numizmatyczne zagłębie. Rzeczywiście jest tam największe zagęszczenie sklepów tego typu w Seulu - w podziemnym markecie przy stacji Hoehyeon jest ich około dwudziestu. Klimat w kilku z nich przypomina polskie odpowiedniki sprzed dwudziestu lat, gdzie przy kawie i papierosie toczą się długie rozmowy na hobbystyczne tematy. Wokół sklepów co jakiś czas kręcą się zbieracze i szczerze przyznam są bardzo pomocni. Poproszeni o pomoc potrafią złapać za rękę i doprowadzić do odpowiedniego miejsca, co więcej, jeszcze zapowiedzieć klienta. Tak, takie coś tam przeżyłem. Właściciele sklepów również żyją w dobrej komitywie, bo gdy jeden czegoś nie ma, to również potrafi poprowadzić do sąsiada i wytłumaczyć w czym rzecz. Tu muszę zwrócić uwagę na pewną trudność. Żadna z osób napotkanych tam nie mówiła po angielsku. Porozumiewałem się tylko i wyłącznie po koreańsku. Sklepy w Hoehyeon mają charakter numizmatyczno-filatelistyczny. Jeśli chodzi o keszówki, to jest to oczywiście mekka dla zainteresowanych. W napotkanym asortymencie natrafiłem na koreańskie, japońskie i chińskie monety oraz amulety keszowe. Nie omieszkałem zagłębić się w klasery i popodziwiać numizmaty z dynastii Goryeo (918–1392), czy odmiany sang pyeong tong bo (常平通寶). W poszukiwaniach zakupowych skupiłem się bardziej na literaturze, choć z nią nie było łatwo. Chciałem upolować jakieś bardziej specjalizowane prace, ale nie udało się - niewykluczone, że źle szukałem. Jedyne co dostałem tam to "Korean Coins and Banknotes Catalogue 2024" - 400-stronicowy kolorowy katalog notujący całą historię koreańskiego pieniądza. Praca dwujęzyczna koreańsko-angielska, ale z przytłaczającą przewagą tego pierwszego języka (90% koreański,10% angielski). Połowa książki poświęcona została monetom keszowym i amuletom. W części opisującej sang pyong tong bo znajduje się wykaz niezliczonych odmian tej monety. Nie wszystkie odmiany rewersu zostały opatrzone zdjęciami, co w tym przypadku nie dziwi. Sang pyong tong bo jest chyba najliczniej reprezentowaną przez warianty oznaczeń menniczych keszówką. Przyznam, że korci mnie, aby skonfrontować tę pracę z "Cast Koreans Coins and Charms" Davida Hartilla i Wybranda Op den Velde właśnie pod względem odnotowanych odmian sang pyong tong bo. Jeśli zdecyduję się na taką analizę, to na pewno dam znać na blogu. Katalog zwrócił moją uwagę jeszcze pod kątem terminologicznym. We wstępie zawarto objaśnienia aparatu pojęciowego, którym posługują się numizmatycy koreańscy oraz wskazano na jakie rzeczy zwracać uwagę przy określaniu wariantów monet. W tym drugim przypadku rzecz tyczy się przede wszystkim meandrów kaligrafii chińskich znaków, które przypomnę, były używane przez Koreańczyków przez większość ich historii. To wszystko razem pozwala choć trochę wniknąć w skórę koreańskiego numizmatyka i spojrzeć na monety z jego perspektywy. Poniżej wklejam kilka fotek z Hoehyeon.

Korean Coins and Banknotes Catalogue 2024

Wracając do marketu Hoehyeon, warto go odwiedzić również dlatego, że nie napotkałem tam podróbek. Oczywiście nie odwiedziłem każdego ze sklepów, ale w tych co byłem nie zauważyłem nic podejrzanego. Dostać się do marketu jest bardzo prosto, tak jak wspomniałem market jest połączony ze stacją metra Hoehyeon na linii nr. 4. Jest to zaledwie jeden przystanek od dworca głównego w Seulu jadąc w kierunku Jinjeop. Od północy market graniczy z targiem Namdaemun, gdzie można spróbować koreańskich przysmaków, a na południe od niego bliski jest stok góry Namsan, z której rozciąga się piękny widok na Seul i otaczające miasto góry. Polecam pokręcić się po okolicy.

Widok z góry Namsan

Pozostając w tematyce sklepów numizmatycznych, jest w Seulu jeszcze jedno miejsce, gdzie jest ich sporo, co prawda tym razem już luźniej rozrzuconych od siebie, ale nadal w jednym obrębie, bo w artystycznej dzielnicy Insa-dong położonej w północno-wschodniej części centrum Seulu. Miejsce to jest pełne galerii, pracowni malarskich, rzeźbiarskich, kaligrafii oraz antykwariatów. W tych ostatnich często można dostać monety i to w klimacie dawnej Azji, bo nierzadko składowane w sznurach. Jednakże trzeba się mieć tu na baczności. W wielu antykwariatach przypominających małe "złomowiska" pośród sztucznie postarzanych figurek Buddy, dzwonów z brązu i innym wyrobów metalowych są całe stosy podrobionych keszówek. Bywa i tak, że w sklepie, w którym oferuje się oryginały są również kopie. Niektóre z takich sklepów uczciwie informują, w której części stoiska są oryginały. Wówczas może to być kartka z napisem 진짜 돈 입니다, czyli "prawdziwe pieniądze". Miejsca te słyną też z amuletów keszowych. Jest ich całe zatrzęsienie i dla kogoś, kto je zbiera jest to idealne miejsce. Trzeba pamiętać, że amulety keszowe to jedyna nadal żywa gałąź numizmatyki keszowej. Z racji pełnionych przez nie funkcji ich produkcja nie ustała. Poniżej kilka fotek z Insa-dong

Polecam Insa-dong, bo ma niezwykły klimat. W tej dzielnicy napotkać można nowoczesne budynki obok wiekowych hanoków (tradycyjnych domów koreańskich), galerie sprzedające zabytkowe kaligrafie obok pracowni artystów specjalizujących się w sztuce nowoczesnej, a w to wszystko wmieszane są knajpki z mandu (koreańskimi pierogami) i innymi specjałami koreańskiej kuchni. W okolice Insa-dong można dotrzeć, aż trzema liniami metra: 1, 3, 5. Sama dzielnica położona jest w zacnym sąsiedztwie. Na północny zachód od niej znajduje się pałac Gyeongbok - rezydencja królów z dynastii Joseon (1392-1910), na północ dzielnica hanoków Bukchon, na północny-wschód pałace Changdeok i Changgyeong z rozległymi ogrodami, na wschód czternastowieczny konfucjański kompleks świątynny Jongmyo, a na południe strumień Cheonggyecheon, gdzie po całym dniu spacerowania można zamoczyć nogi. Malownicze miejsce, polecam.

Pałac Gyeongbok

Pałac Changdeok

Dzielnica Bukchon

Strumień Cheonggyecheon

Muzeum Pieniądza w Daejeon

Długo przed wyprawą do Korei marzyłem, żeby odwiedzić to miejsce. Znałem je z internetu i zawsze moją uwagę zwracała rekonstrukcja mennicy z czasów dynastii Joseon. Tego punktu w planie wycieczki zabraknąć nie mogło. Muzeum jest położone w mieście Daejeon 160 kilometrów na południe od Seulu. Znajduje się na terenie Mennicy Koreańskiej i Wytwórni Papierów Wartościowych (KOMSCO). Budynku muzeum nie da się nie zauważyć. Na jego fasadzie umieszczono płaskorzeźby monet keszowych: sang pyong tong bo, dong gug tong bo (東國通寶), hae dong tong bo (海東通寶) i jo seon tong bo (朝鮮通寶). Placówka podzielona jest na cztery działy: galerię monet, galerię banknotów, wystawę poświęconą podrabianiu i zabezpieczeniu anty-fałszerskim pieniądza oraz specjalną ekspozycję, gdzie znajdują się medale, ordery i karty płatnicze. Eksponatów z całego świata jest bardzo dużo. Nie brak polskich akcentów reprezentowanych przez monety i banknoty obiegowe z PRL i kilka banknotów okolicznościowych z niedawnych lat. Keszówki są oczywiście w galerii monet. Ekspozycja przygotowana jest w porządku chronologicznym. Nie licząc wstępnie zaprezentowanego handlu wymiennego zbożem i korzeniami żeń-szenia oraz prezentacji garstki muszelek kauri historia monety zaczyna się, co mnie bardzo zdziwiło, od chińskich monet ryb z brązu - obiektów generalnie rzadko uznawanych za numizmaty. Co ciekawe nie ma żadnej wzmianki o innych kontrowersyjnych monetach, tj. cykadach, mostkach, halabardach czy dzwonkach. Wystawa płynnie przechodzi do monet szpadli i noży, a następnie już do "klasycznych" okrągłych monet keszowych, gdzie z początku prezentowane są artefakty chińskie np. ban liang (半兩), wu zhu (五銖), czy monety dynastii Song. W dziale monet starożytnych w ramach porównania do Azji Wschodniej pojawiają się monety Rzymu i Grecji. W miarę postępu chronologicznego wystawy przewagę zyskują numizmaty koreańskie. Zobaczyć można wszystkie główne monety wyemitowane przez dynastie Goryeo i Joseon wraz z ciekawostkami w postaci: arcyrzadkiej monety-grota, niedokończonych produktów menniczych w postaci drzew keszowych, czy oryginalnych z epoki utensyliów do odmierzania i przechowywania monet. Wystawę uzupełniają ekspozycje monet bitych, monet sztabek, amuletów keszowych, skarbu chińskich monet wyłowionego z wraku z Sinan oraz wspomniana wcześniej rekonstrukcja mennicy z czasów dynastii Joseon, która prezentuje poszczególne etapy produkcji monet keszowych.

Na zakończenie relacji z muzeum kilka porad, jak się tam dostać ponieważ placówka jest położona na uboczu. Do Daejeonu z Seulu najlepiej przejechać się superszybkim pociągiem KTX, który trasę 160 km pokonuje w 50 minut. Jest to ważne szczególnie, gdy podróżuje się z dziećmi, bo wyprawa nie zdąży ich zmęczyć. Stacja główna w Daejon połączona jest z jedyną w tym mieście linią metra. Należ zatem zejść do niej i wsiąść w pociąg zmierzający w kierunku Banseog. Na ósmej stacji od dworca głównego, tj. na Jeongbucheongsa (정부청사, opisanej też po angielsku jako Government Complex) należy wysiąść, skierować się do wyjścia numer 3 i iść prosto drogą, aż do skrzyżowania. Na skrzyżowaniu należy skręcić w prawo i będzie tam przystanek autobusowy, z którego odjeżdża autobus nr 604. Nim należy dostać się na przystanek Wonjalyeog-anjeongisul-won (원자력안전기술원, opisany po angielsku jako Korea Institute of Nuclear Safety), jest to siódmy postój autobusu od miejsca startowego. Z przystanku do muzeum jest już bardzo blisko. Wystarczy z niego skierować się na północ, aby przekroczyć most, a następnie skręcić na wschód (w prawo) i iść wzdłuż strumienia. Budynków mennicy koreańskiej nie da się przeoczyć. Za wstęp do muzeum się nie płaci. Jeśli ktoś chciałby się tam wybrać z dziećmi, to nie będą się tam nudzić, bo jest ono zaprojektowane też i pod nie. Miałem nadzieję zaopatrzyć się tu w jakieś publikacje, bo po Hoehyeon czułem niedosyt, ale niestety nic nie było. Dostałem tylko ulotkę, której zdjęcia wklejam powyżej. Dodam jeszcze dla tych, co podróżują z dziećmi tak jak my, że po drugiej stronie strumienia znajduje się wielki kompleks w funkcji identyczny do naszego Centrum Nauki Kopernik, tyle, że większy i za darmo. Nasza trójka latorośli się tam nie nudziła, spędziliśmy tam resztę dnia.

Pociąg KTX

Antykwariaty książkowe

Kręcąc się po Seulu można napotkać wiele małych "dziupli" z używanymi książkami. Kilkakrotnie na takie natrafiałem tu i tam, ale obsługa widząc obcokrajowca za bardzo nie była skora do rozmowy mimo, że pytałem ich po koreańsku. Generalnie po tych wszystkich bezowocnych wizytach w sklepach numizmatycznych, muzeach i antykwariatach przekonany byłem, że nic więcej już z literatury nie upoluję. Okazałem się człowiekiem małej wiary...

W przedostatni dzień pobytu w Korei wybraliśmy się z dziećmi nad strumień Cheonggyecheon, żeby pobrodzić w zimnej wodzie. Tego dnia było bardzo gorąco. Udaliśmy do jego źródła w samym centrum miasta i poszliśmy z biegiem nurtu, aż do Dongdaemun - Wschodniej Wielkiej Bramy - pozostałości dawnych fortyfikacji okalających Hanseong, czyli średniowieczny Seul. Wychodząc na równoległą do strumienia ulicę Cheonggyecheon-ro żona zauważyła sklepiki ze stosami używanych książek. Wtrącę tu, że ona przez cały wyjazd polowała na koreańskie książki o dzikich roślinach jadalnych i odbywało się to z identycznym rezultatem jaki miałem ja. Tutaj jednak jej oczy wypatrzyły jakieś interesujące ją publikacje, a właściciel zapytany o kolejne, zaczął żonglować książkami. Szybko się porządnie obkupiła. Pomyślałem sobie: o! jest dobra passa, to ja też spróbuję. I bingo, po kilku minutach buszowania w stosie książek sprzedawca przyniósł kilka numizmatycznych publikacji. Wybrałem dwie przekrojowe prace: 한국의 화폐, czyli "Pieniądz Korei" i 한국화폐의변천, czyli "Rozwój pieniądza Korei", oraz coś czego tam się nie spodziewałem, amerykańskiego białego kruka "Cast Coinage of Korea" Edgara Mandela. Sprzedawca miał jeszcze katalogi seulskich domów aukcyjnych, ładnie wydanych na kredowym papierze, ale ze względu na wagę i gabaryty nie zdecydowałem się. Musiałbym wyrzucić dużą część bagażu, żeby z tym przylecieć do Polski.

Typowy antykwariat koreański. Ten akurat z okolic Hoehyeon.

I tradycyjnie polecę i tę okolicę. Brama Dongdaemun jest pięknym przykładem koreańskiej architektury obronnej. Zachowała się z barbakanem. W pobliżu jest dużo małych sklepów i gastronomii. Na północ od niej znajduje się góra Naksan, na którą można wejść szlakiem wzdłuż murów obronnych, na południe natomiast perełka współczesnej architektury koreańskiej - futurystyczna Dongdaemun Design Plaza. A na zachód przy drodze wzdłuż strumienia, antykwariaty książkowe, do których polecam zajrzeć, bo te katalogi pewnie jeszcze tam są :)

Brama Dongdaemun

Dongdaemun Design Plaza

Na zakończenie

Keszówki spotkałem jeszcze w Muzeum Folkloru Korei w Seulu. Były obecne na wystawie poświęconej dawnym środkom płatniczym, jak i na ekspozycji związanej z wróżbami ludowymi. Co ciekawe był tam przedstawiony obyczaj związany z pierwszymi urodzinami dziecka. Wówczas rodzice przygotowywali kilka przedmiotów dziecku do wyboru i obserwowali, który z nich chwyci w ręce jako pierwszy. Taki przedmiot miał wskazać, jaka będzie dalsza droga życiowa małego solenizanta. Brzmi znajomo? No właśnie, sam mam plik zdjęć, gdzie mój ojciec uwiecznił moje wybory. Widać, pewne obyczaje są uniwersalne.

Zestaw do wróżb urodzinowych.

W sumie to wszystko, jeśli chodzi o numizmatyczne doświadczenia w Korei. Cieszyć się będę, jeśli moje wskazówki i informacje kogoś zaciekawią lub komuś pomogą. Wszystkim moim Czytelnikom polecam Kraj Spokojnego Poranka. Korea jest krajem przyjaznym turystom, świetnie skomunikowanym, o bardzo tanim transporcie publicznym i wielu miejscach do zwiedzania. Podczas naszego pobytu udało nam się z grubsza zwiedzić Seul, pochodzić po górach, odwiedzić twierdzę Hwaseong w Suwonie i zobaczyć Daejeon. W głowie mam multum miejsc, które jeszcze chciałbym tam odwiedzić, ale chyba musiałbym na stałe zamieszkać w Korei, żeby to wszystko zobaczyć. Wszystkim zainteresowanym Azją Wschodnią i tamtejszą numizmatyką na pewno będzie się tam podobało. Pozdrawiam!

Seul

Król Sejong Wielki - patron szkoły, w której kiedyś miałem przyjemność uczyć się języka koreańskiego.

Namdaemun - Południowa Wielka Brama. Skarb Narodowy Korei numer 1.

Górski fragment fortyfikacji twierdzy Hwaseong w mieście Suwon.

Gwanghwamun - brama pałacu Gyeongbok

Kopie sang pyong tong bo dla turystów. Te akurat oferowane są w sklepie z pamiątkami w dzielnicy Bukchon.

Sensacja z Guanzhuang

2022-09-13T13:44:00.000+02:00

W połowie 2021 roku dr Hao Zhao opublikował wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 2015-19 na stanowisku Guanzhuang w prowincji Henan. Szczerze przyznam, że z taką "bombą" to ja bym tyle nie wytrzymał i szybciej oznajmił, co odkryłem. Dlaczego? Bo dr Hao Zhao odkrył pozostałości najstarszej znanej nauce mennicy.

Stanowisko Guanzhuang obejmowało swoim zasięgiem pozostałości antycznego miasta, które w tamtym miejscu funkcjonowało w latach 800-450 p.n.e. Mamy tu zatem do czynienia z osadnictwem końcowego okresu Zachodniej dynastii Zhou (1046-771 p.n.e.) i w pełni z okresu Wschodniej dynastii Zhou (770–256 p.n.e.), co więcej lata jego funkcjonowania pięknie wpisują się w Epokę Wiosen i Jesieni (770-476 p.n.e.).

Podczas badań ustalono, że w mieście znajdowała się wydzielona dzielnica przemysłowa, w której znajdowały się pracownie ceramiczne, warsztaty obrabiania kości i jadeitu, odlewnia brązu i mennica. W tej ostatniej natrafiono na zużyte i nieużyte formy odlewnicze oraz dwie monety-szpadle. Badania radiowęglowe kontekstu archeologicznego, w którym znajdowały się mennicze artefakty wykazały, że miejsce to funkcjonowało w latach 640-550 p.n.e.

Na podstawie dostępnych informacji pochodzących z not prasowych oraz wiadomości, które opublikował dr Hao Zhao postaram się tutaj zinterpretować znalezisko i odpowiedzieć na kilka nasuwających się pytań.

Jaki to był typ monet?

Zdjęcia numizmatów i pozostałości form odlewniczych wskazują na tzw. typ szpiczasty monet-szpadli o pustej rękojeści. W literaturze angielskiej znany jest pod terminem "pointed shoulder hollow handle spade money" lub "pointed foot hollow handle spade money". Rozpoznaje się go patrząc na numizmat ułożony rękojeścią do góry. W ten sposób trzeba sobie wyobrazić człowieka, gdzie rękojeść jest głową umieszczoną pomiędzy ramionami, natomiast u dołu mamy nogi i krocze. W ten sposób klasyfikuje się wszystkie monety-szpadle.

Monety-szpadle z mennicy w Guanzhuang. Źródło: m.cyol.com

Patrząc na numizmaty z Guanzhuang mamy odpowiednio:

- głowę - rękojeść pustą, tzn. że wygląda to tak, jakby moneta była przystosowana do umieszczenia w niej styliska

- ramiona szpiczaste

- nogi szpiczaste

- krocze łukowate

Jak je produkowano?

Monety-szpadle odlewano z brązu, natomiast formy odlewnicze do ich produkcji wytwarzano z gliny. Do wyprodukowania pojedynczego egzemplarza potrzebny był komplet form składający się z trzech elementów: dwie matryce, w których znajdował się relief awersu i rewersu oraz klin, dzięki któremu powstawał otwór na stylisko. Relief powstawał zapewne przez odbicie w glinie jakiegoś wzorcowego egzemplarza lub jakiejś sztuki pochodzącej z poprzedniej emisji.

Przygotowane formy składano ze sobą, matryce reliefem do siebie a w otwór, do którego później wlewano ciekły brąz, wsadzano klin. Co ciekawe ten ostatni był wyposażony w wypustki umieszczone niedaleko ostrej krawędzi, tak aby nie zamknął światła kanału wlewowego. Zgromadzony materiał archeologiczny z Guanzhuang jest reprezentowany przez całe bogactwo klinów. Odkryte egzemplarze mają czworo- lub sześciokątny przekrój i co ciekawe, większość z nich ma geometryczne oznaczenia na ścianie u podstawy lub na samej podstawie. Sądzi się, że są to oznaczenia serii produkcyjnych.

Kliny z Guanzhuang. Źródło: m.cyol.com

Formy mennicze: dwie z reliefem i klin.

Kto był ich emitentem?

Trudność w ustaleniu emitenta polega na tym, iż mamy tu do czynienia z monetą niemą. Znane są nauce monety-szpadle opisywanego tu typu, które posiadają inskrypcje w stylu wielkopieczęciowym, które jasno wskazują na miejsce produkcji. To jest jednak rzadkość. W większości monety-szpadle o pustej rękojeści są nieme. Należą one do dość wczesnych form pieniądza, gdzie obecność inskrypcji widać była zbędna. Datowanie znalezisk pomaga tu częściowo. Generalnie w historiografii chińskiej przyjmuje się, że nazwa danego okresu jest też nazwą kraju, np. dynastia Song jest też nazwą państwa, czyli po prostu Song. Tak w ówczesnych źródłach nazywano Chiny, gdy przedstawiciele rodu Song rządzili Krajem Środka. Podobnie będzie, gdy na tronie po Songach zasiądzie dynastia Yuan. W źródłach np. koreańskich pisano, że wysłano poselstwo do Yuanu, w znaczeniu, że posłano je do Chin. To tak, jakby Polskę Piastów nazywano np. "Piastowiem", a po wygaśnięciu tegoż rodu "Andegawenią", bo ród Andegawenów zasiadł po Piastach na tronie. Taka periodyzacja bardzo pomaga w określaniu emitentów monet, bo mamy tu do czynienia z nazwą kraju i rodu panującego jednocześnie. W przypadku Wschodniej dynastii Zhou niestety tak nie jest i już tłumaczę dlaczego. Otóż mamy tu do czynienia z okresem przedcesarskim. Chiny w tym czasie nie były monolitem zjednoczonym pod jednym berłem. To dopiero się stanie w roku 221 p.n.e. kiedy cesarz Shi Huangdi zjednoczy Chiny i ustanowi Cesarstwo Qin. Wczesny okres Wschodniej dynastii Zhou, czyli Epoka Wiosen i Jesieni to czas rozdrobnienia feudalnego. Księga Liji informuje, że wówczas w Chinach były 1773 państwa z czego dziś 148 znamy z nazwy. Wiele z nich bardzo luźno traktowało swoje obowiązki poddańcze względem przedstawicieli rodu Zhou. Zatem jakie państwo rozpościerało swoje terytoria na badanym przez archeologów terenie?

Guanzhuang położone jest w północnej części prowincji Henan, około 10 km na południe od rzeki Huanghe. Obszar ten w omawianym okresie był terenem granicznym między państwem Jin, a Zhou. W literaturze numizmatycznej częściowo się to potwierdza, ale dodatkowo proponuje się jeszcze państwo Zhao (David Hartill, Cast Chinese Coins). To ostatnie trzeba tu jednak odrzucić, powstało ono dopiero w roku 403 p.n.e. Co więcej, na korzyść państwa Jin przemawia dystrybucja podobnych znalezisk archeologicznych, która swoim zasięgiem obejmuje północno-wschodnią część prownicji Henan i duże obszary prowincji Shanxi, co pokrywa się z proponowanym przez geografię historyczną obszarem tegoż państwa. Zatem z pewną dozą niepewności można przyjąć, że emitentami odkrytych monet byli książęta z Jin.

Mapa Chin w Epoce Wiosen i Jesieni. Czerwoną gwiazdką zaznaczyłem stanowisko w Guanzhuang. Mapa zaczerpnięta z Wikipedii.

Na zakończenie w skrócie, co numizmatyka zawdzięcza temu odkryciu. Przede wszystkim bardzo dokładnie poznano proces produkcji monet-szpadli, wiemy więcej o funkcjonowaniu antycznych chińskich mennic oraz dzięki metodom datacji "postarzono" monety-szpadle. Do tej pory tego typu numizmaty datowano na lata 500-400 p.n.e.

Monety keszowe - Dariusz Marzęta

2022-06-20T23:52:00.002+02:00

Przyrzekłem sobie, że nie napiszę nic na blogu, póki nie skończę książki. Zaistniała jednakże sytuacja nadzwyczajna. Dziś otrzymałem publikację "Monety keszowe. Felietony publikowane na stronie blognumizmatyczny.pl w latach 2016-2022" autorstwa mojego kolegi Dariusza Marzęty i w związku z tym chciałbym napisać kilka słów.

Przede wszystkim, Darku, wielkie dzięki za prezent! Bardzo się cieszę, dziękuję za pamięć.

"Monety keszowe" są pierwszą polską książką traktującą o bilonie Azji Wschodniej. W publikacji znajdziemy dziesięć artykułów. Siedem dotyczy monet chińskich, pozostałe trzy odnoszą się do numizmatów koreańskich, wietnamskich i japońskich. Zatem w publikacji mamy komplet tematyczny, jeśli chodzi o głównych emitentów monet keszowych.

Artykuły zawierają wiele cennych informacji na temat mennictwa keszowego, takich jak: dzieje chińskiej monety keszowej, techniki produkcji, kwestia inskrypcji er panowania władców chińskich na awersach, znak 寶 (bao) i jego znaczenie, polskie kolekcje monet keszowych i wiele innych. Wszystkie teksty są napisane w sposób bardzo przystępny. Każdy zainteresowany, początkujący czy zaawansowany w tematyce monet keszowych, znajdzie tematy dla siebie. Polecam!

Książkę można nabyć bezpośrednio u autora: Sklep Numizmatyczny Dariusz Marzęta

Spis treści:

Wstęp

Chińskie monety keszowe

Sang P’yong T’ong Bo i tajemnice mennictwa keszowego, czyli jak odlewano monety keszowe

„Od płacideł po Juany. Podróż przez 4 tysiące lat mennictwa chińskiego” – kilka obrazków z wystawy

An phap nguyen bao i Aleksander de Rhodes

Hong Wu

Ery panowania na chińskich monetach keszowych. Cesarze z dynastii Qing

Da Ding tong bao. Dlaczego monety keszowe miały kwadratowe otwory?

Numizmatyczna mapa Polski – Centrum Pieniądza NBP. Część 1 – najstarsze pieniądze chińskie

Chińskie monety keszowe – prezentacja mini-kolekcji

Kuan Ei tsu ho

Aktualności

2020-09-27T10:58:00.001+02:00

Dzisiejszy wpis będzie krótkim podsumowaniem ostatnich wydarzeń w świecie monet keszowych i aktualizacją statusu bloga. Skłoniły mnie do tego maile z pytaniem, czy blog jeszcze będzie kontynuowany. Bardzo dziękuję za pytania i maile z prośbami o identyfikację, zawsze z chęcią pomogę.

Zacznijmy jednak od aktualności. Chyba najbardziej doniosłym wydarzeniem ostatnich miesięcy jest pojawienie się na rynku długo wyczekiwanej książki Davida Hartilla "Cast Chinese Amulets" traktującej o amuletach keszowych. Gratulacje dla autora za zmierzenie się z tak obszernym i trudnym tematem.

Inne ciekawe pozycje, które ostatnimi czasy ujrzały światło dzienne to:

會昌開元版式图谱, czyli "Ilustrowany katalog monet Kai Yuan Tong Bao ery Huichang" autorstwa 刘晓鹏 (Liu Xiaopeng) i 白羽 (Bai Yu). Katalog poświęcony został emisjom z lat 845-846, których charakterystyczną cechą były oznaczenia mennicze na rewersach.

"Monnies Imperiales d'Annam" autorstwa François Joyaux, która poświęcona została mennictwu wietnamskiej dynastii Nguyen. Książka zawiera również informacje o falsyfikatach wyprodukowanych na szkodę kolekcjonerów.

安南美號大錢の研究 (銅錢の部), czyli "Badania nad monetami pałacowymi Wietnamu. Emisje ze stopów miedzi", autorstwa 齋藤昭維 (Akitsuna Saito). Cenna praca przybliżająca czytelnikowi nietylko emisje dużych nieobiegowych monet keszowych, ale takżę politykę monetarną cesarzy z dynastii Nguyen (aż do upadku państwa - kolonizacji francuskiej), sytuację społeczno-ekonomiczną Wietnamu, itd.

顺治通宝钱谱, czyli "Katalog monet Shun Zhi Tong Bao", autorstwa 佟昱 (Tong Yu) i 劉蔚濤 (Liu Weitao). Pozycja poświęcona mennictwu cesarza Shizu (1644–1661) pierwszego władcy Chin z dynastii Qing.

Kolejną pozycją zasługującą na uwagę jest praca zbiorowa gigantów w temacie monet keszowych, tj. Helen Wang, François Thierry'ego, Lyce Jankowski i Joe Cribba, którzy połączyli siły, aby stworzyć pracę na temat dziejów chińskiej numizmatyki. "Chinese Numismatics, The World of Chinese Money" miała być wydana w lipcu tego roku, ale jej premierę przesunięto na lata 2021-2022. Zatem dalej pozostaje w zapowiedziach.

Jeśli chodzi o archeowieści, to w tym roku nie odnotowano jakiegoś wielkiego depozytu monet keszowych. W marcu we wsi Zhanghuabao odkryto skrab przeszło 1000 monet Północnej Dynastii Song, natomiast w maju w Chengdu podczas wykopalisk w "Grobowcu na Klifie" natknięto się na kilkaset numizmatów z czasów Wschodniej Dynastii Han.

Na naszym rodzimym podwórku też się sporo dzieje. Blog www.nietylkomonety.pl Pana Macieja bardzo dynamicznie się rozwija, można tam już przeczytać 34 wpisy na temat monet keszowych. Mam dług wdzięczności wobec autora tego bloga, podzielił się ze mną bazą źródeł. Bardzo dziękuję, pamiętam i niedługo dam znać.

Nowy wpis pojawił się również na blogu Darka Marzęty. Zachęcam do przeczytania: Numizmatyczna Mapa Polski – Centrum Pieniądza NBP. Część 1 – najstarsze pieniądze chińskie

Na forum numizmatycznym TPZN na wniosek Pana Rafała stworzony został oddzielny dział poświęcony bilonowi Azji Wschodniej. Polecam: Monety Dalekiego Wschodu

Przbyło również eksponatów w wirtualnym muzeum 刘天使 - Liu Tianshi na myvimu.

A teraz do rzeczy. Jeśli chodzi o losy niniejszego bloga, to odpowiadam: tak, będzie on kontynuowany, jednakże nie teraz. Wrócę do niego, jak tylko skończę książkę. Oczywiście na maile zawsze z wielką chęcią odpowiem. Póki co, jednak postów pisać nie będę. Znam siebie i wiem, że do rozpraszania się mam wybitnie wielki talent. A blog rozprasza bardzo, jest tyle jeszcze literatury do przybliżenia, różnych ciekawostek z archeologii, wywiadów z wielkimi numizmatykami do pokazania, itd. Jak dobrze pójdzie, to wszystko będzie w przyszłości. Pozdrawiam z frontu pracy nad książką!

PS. Na zdjęciu powyżej, moje wsparcie.

契丹钱树鉴赏与投资 - 裴元博, 陈传江

2020-02-01T17:56:00.003+01:00

Dziś kolejna krótka notka na temat ciekawego tytułu. Tym razem będzie to chińskojęzyczna pozycja 契丹钱树鉴赏与投资 (Qìdān Qián Shù Jiànshǎng Yǔ Tóuzī), czyli "Drzewa keszowe Kitanów - określenie wartości i możliwości inwestycyjnych" autorstwa 裴元博 (Péi Yuánbó) i 陈传江 (Chén Chuánjiāng). Tytuł zwrócił moją uwagę z dwóch powodów. Pierwszy tyczy się tematyki drzew keszowych, których do naszych czasów zachowało się mało, a które rozjaśniają nam współczesnym obraz sztuki menniczej dawnych Chin. Drugi, to mennictwo Kitanów, których wyroby należą do rzadkości. Z wielką dozą sceptycyzmu podszedłem do kwestii zawartej w podtytule opisywanej przeze mnie pracy, tzn. do kwestii związanych z wyceną i perspektywami inwestycyjnymi. No cóż, 契丹钱树鉴赏与投资 jest nie tylko pracą historyczną, ale pełni też rolę albumu i katalogu.

Praca 契丹钱树鉴赏与投资 ukazała się w ramach serii 契丹文明解读丛书 (Qìdān Wénmíng Jiědú Cóngshū), czyli w cyklu poświęconemu dorobkowi kulturowemu Kitanów - ludu, który w latach 907-1125 panował w północnych Chinach. Okres ten w historiografii chińskiej określa się mianem dynastii Liao. Zalicza się ją do tzw. dynastii obcych, ponieważ władcy jej wywodzili się z obcego etnicznie Chińczykom ałtajskiego ludu.

Publikacja podzielona jest na cztery części. Pierwsza dotyczy ogólnej i ekonomicznej historii Kitanów. Druga odnosi się do zagadnień związanych z mennictwem tego ludu. Trzecia część - właściwa, obejmuje klasyfikację zachowanych do naszych czasów drzew keszowych. Czwarta zawiera użyteczne informacje dodatkowe.

O wielkiej wartości tej pracy stanowi właśnie cześć skupiająca wszystkie znane autorom przykłady drzew keszowych. Przypomnę dla mniej wtajemniczonych w dziedzinie numizmatyki keszowej, że termin "drzewo keszowe" odnosi się do półproduktu menniczego, który powstawał po odlaniu w formach. Zwykle przybierał postać "drzewa" o jednym lub kilku pniach, od którego odchodziły "gałązki" z monetami. Więcej o produkcji monet keszowych napisałem tu: Rekonstrukcja produkcji japońskich monet wado kaichin

Drzewa keszowe są bardzo rzadkimi zabytkami. Natrafia się na nie zwykle przy okazji prac archeologicznych na terenach dawnych mennic. Bywają też takie, które od dawien dawna przechodzą z kolekcji do kolekcji numizmatycznej i tylko dzięki dawno rozwiniętej numizmatyce w Azji Wschodniej nie zaginęły w mrokach dziejów. Jeśli chodzi o dynastię Liao, to sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana ponieważ możliwości wytwórcze mennic Kitanów były mizerne. Sądzi się, że roczne nakłady mennic Liao wynosiły nie więcej niż 500 tysięcy monet. To w porównaniu do możliwości menniczych południowego sąsiada - Północnej dynastii Song, rzeczywiście jest liczbą bardzo małą. Mimo tego, autorom w pracy udało się zaprezentować, pokaźną w mojej opinii, liczbę 266 drzew keszowych z różnych stopów. Klasyfikacja drzew obejmuje: 11 złotych, 27 srebrnych, 18 ołowianych, 8 cynowych i 202 z brązu. Zaskoczeniem dla mnie są produkty z drogich kruszców, jak i te wykonane ze stopów ołowiu i cyny. Brąz w przypadku mennictwa Kitanów jest czymś normalnym, o czym można przeczytać w wszystkich źródłach na ten temat. Niewykluczone zatem, że drzewa wykonane z innych stopów, niż te z miedzi, są tak naprawdę amuletami keszowymi. Jeśli jest inaczej, historia monetarna północnej części Chin będzie wymagała erraty.

Na zakończenie dodam jeszcze, że coraz bardziej popularna w Kraju Środka, numizmatyka spowodowała lawinę "cudownych" odkryć nieznanych do tej pory nauce numizmatów. Szczególnie narażone na to zjawisko są zabytki Kitanów, o czym sygnalizowałem 6 lat temu we wpisie: Nieznane monety Kitanów czy współczesne wynalazki? Radzę zachować wielką ostrożność przy zakupie jakiekolwiek kitańskiej monety.

Spis treści:

Zarys historii monet Kitanów
Kitańskie mennictwo - przegląd
System monetarny i polityka ekonomiczna Kitanów
Drzewa keszowe Kitanów - zarys
Etnogeneza Kitanów
Okres pre-kitański
Cesarstwo Kitanów
Okres post-kitański
Lokalne ośrodki władzy w dobie panowania Kitanów
Identyfikacja drzew keszowych Kitanów
Cechy szczególne mennictwa Kitanów
Cechy charakterystyczne monet Kitanów
Przegląd kitańskich złotych i srebrnych drzew keszowych
Określenie wartości drzew keszowych z różnych stopów
Drzewa keszowe ze złota
Drzewa keszowe ze srebra
Drzewa keszowe z brązu
Drzewa keszowe ze stopów cyny
Drzewa keszowe ze stopów ołowiu
Aneks: System miar i wag w dobie dynastii Liao
Jednostki długości
Jednostki objętości
Jednostki wagi
Jednostki monetarne
Jednostki wagi metali szlachetnych
Posłowie
Wybrana bibliografia
Wykaz powiązanych publikacji

Spis treści w języku oryginalnym:

契丹钱币简史
契丹金属铸币概述
契丹货币制度与经济政策
契丹族钱树概况
契丹族源探秘
前契丹时期
契丹帝国时期
后契丹时期
契丹帝国时期地方政权
契丹钱树的鉴定
契丹铸钱工艺特色
契丹钱币形制特征
契丹金、银钱树探秘
不同材质钱树价格参考
金质钱树
银质钱树
铜质钱树
锡质钱树
铅质钱树
附录：辽代度量衡制与公制换算
度制
量制
衡制
钱衡制
金衡制
后记
主要参考书目

参考资料

Quang trung thông bảo - 光中通寳

2020-01-24T23:30:00.000+01:00

Nazwa: quang trung thông bảo (quang trung thong bao) - 光中通寳
Nominał: 1 van
Kraj: Wietnam
Mennica: nieznana
Data produkcji: 1788-1792
Władca: cesarz Quang Trung (1788 - 1792) z dynastii Tay Son
Nian-hao: 光中 - Quang trung - "Ośrodek chwały"
Waga: 1,63 g
Średnica: 23 mm
Materiał: Mosiądz
Identyfikator bazy Zeno.ru: 175283
Komentarz: Moneta pierwszego cesarza z dynastii Tay Son. Inskrypcja awersu wykonana w stylu regularnym (kaishu).
Literatura:
Barker - The Historical Cash Coins of Viet Nam: 93.14
Hartill - Cast Chinese Coins: 25.33
Lockhart - The Currency of the Farther East from the Earliest Times Up to 1895: 1349-1350
Miura - 安南泉譜手類銭部 (Annam sempu terui sen bu): p. 66
Novak - A Working Aid for Collectors of Annamese Coins: 96
Ogawa - 昭和古銭價格圖譜 (Shōwa kosen kakaku zufu): 97
Schroeder - Annam : Đại nam hóa tệ ·dồ lục : Études numismatiques: 463-473
Toda - Annam and Its Minor Currency: 185

Les Amis des monnaies. La sociabilité savante des collectionneurs et numismates chinois de la ﬁn des Qing - Lyce Jankowski

2020-01-19T17:36:00.000+01:00

Mało jest źródeł w literaturze zachodniej na temat dziejów numizmatyki Azji Wschodniej. Wzmianki na ten temat można uświadczyć w opracowaniach poświęconym keszówkom, ale nie stanowią nic więcej ponad krótką ciekawostkę w tekście. Prawdziwą perłą w tej dziedzinie jest wydana w 2018 roku francuskojęzyczna praca autorstwa Lyce Jankowski "Les Amis des monnaies. La sociabilité savante des collectionneurs et numismates chinois de la ﬁn des Qing", czyli "Przyjaciele monet. Społeczność kolekcjonerów i numizmatyków chińskich pod koniec epoki Qing".

Autorka skupiła się na dziejach numizmatyki chińskiej od końca XVIII do połowy XIX wieku, ale w książce nie brakuje odniesień do innych epok. Wybrany czas jest nieprzypadkowy, po roku 1751 numizmatyka Kraju Środka przeżywała swój złoty wiek, a wszystko to zawdzięczała cesarzowi Gaozongowi z dynastii Qing (emitent bardzo popularnych dziś monet qian long tong bao). Otóż chiński imperator był zapalonym numizmatykiem, którego kolekcja w swoim czasie była najobszerniejszym i najlepiej opracowanym zbiorem monet Azji Wschodniej. Zapewne z potrzeby uporządkowania wiedzy w tej kwestii, zrodził się w głowie cesarza pomysł wydania publikacji na ten temat. W 1751 roku pojawił się "Qinding qianlu", czyli "Katalog monet z cesarskiego rozkazu opracowany", który stał się impulsem dla środowiska uczonych. Od tej pory na rynku pojawiać zaczęły się nowe katalogi i monografie, których autorami byli nie tylko numizmatycy, ale również fachowcy od paleografii i epigrafiki. Wśród wielu badaczy zawiązały się "numizmatyczne przyjaźnie", owocem czego, były dyskursy naukowe, które walnie przyczyniły się do rozwoju dziedziny. Książka Lyce Jankowski przybliża czytelnikowi właśnie taką wewnętrznie związaną grupę społeczną w skład, której wchodzili nie tylko wielcy uczeni, jak na przykład Chen Jieqi czy Wu Dacheng, ale także pomniejsi kolekcjonerzy, handlarze antyków, drukarze wydający katalogi, a nawet fałszerze. Myślę, że warto zapoznać się z powyższą pozycją, aby poznać realia życia naszych numizmatycznych odpowiedników z dawnych Chin.

Spis treści:

Wprowadzenie

Kim są kolekcjonerzy monet w Chinach?

Cześć pierwsza
Przeszkody i udogodnienia w badaniach nad monetami w dobie XIX wieku

1. Dostęp do monet: obejrzeć, kupić i poradzić się
Kolekcjonowanie monet: hobby uczonych
Zakup u sprzedawców antyków
Zwiedzanie kolekcji prywatnych

2. Dokumentowanie: biblioteka kolekcjonera
Katalog kolekcji
Literatura specjalistyczna
Estampaże

3. Odróżnianie prawdy od fałszu
Przemysł fałszerski na szkodę kolekcjonerów
Rozkwit estampażu numizmatycznego

Część druga
Kolekcjonerzy i numizmatycy: szczególna sieć towarzyska wśród wykształconych

1. Praktyka sieci towarzyskich w Chinach
Koła uczonych: tradycja chińska
Funkcjonowanie kół uczonych w dobie panowania dynastii Qing
Stowarzyszenia kolekcjonerów monet pod koniec XVIII wieku

2. Koła numizmatyczne w połowie XIX wieku
Li Zuoxian, Bao Kang i im współcześni
Osoby pośredniczące i osobistości centralne
Narodziny i śmierć zrzeszeń numizmatycznych

3. Społeczność spojona upodobaniem do monet
Sieć koleżeńska i rodzinna
Zasięg geograficzny społeczności
Porozumienie numizmatyczne zaczynem jedności?

Cześć trzecia
Społeczność numizmatyków i ich wspólny przedmiot badań - znaczenie praktyczne

1. Udostępnianie źródeł i rozpowszechnianie poglądów
Wymiana podarków i wypożyczanie dokumentów
Korespondencja naukowa i konferencje
Przekazywanie kolekcji i popularyzacja literatury

2. Przyjęcie wspólnego punktu widzenia
Poprawa błędów poprzedników i badaczy współczesnych
Identyfikacja fałszerstw
Przykład współpracy naukowej - Guquanhui

3. Zagadnienia o charakterze międzydziedzinowym
Monety nietypowe
Analiza epigraficzna inskrypcji monet
Odnowienie dyskursu numizmatycznego

Podsumowanie
Kolekcja - pasja osobista w kontekście rozpowszechniania wiedzy
Ilustracje
Bibliografia
Aneksy

Indeks

Spis treści w języku oryginalnym:

INTRODUCTION

QUI SONT LES COLLECTIONNEURS DE MONNAIES EN CHINE ?
PREMIÈRE PARTIE
OBSTACLES ET FACILITÉS MATÉRIELLESDANS L’ÉTUDE DES MONNAIES AU XIXe SIÈCLE

1. Accéder aux monnaies : voir, acheter et consulter
Collectionner les monnaies : un loisir lettré
L'achat chez les antiquaires
Les visites de collections privées

2. Se documenter : la bibliothèque du collectionneur
Les catalogues de collection
La littérature spécialisée
Les estampages

3. Distinguer le vrai du faux
L'industrie du faux pour collectionneurs
L'essor des estampeurs

DEUXIÈME PARTIE
COLLECTIONNEURS ET NUMISMATES :UN RÉSEAU PARTICULIER DE SOCIABILITÉ LETTRÉE
1. Pratiques des réseaux de sociabilité en Chine
Le cénacle lettré : une tradition chinoise
Fonctionnement des cénacles letrés sous les Qing
Les sociétés de collectionneurs de monnaies à la fin du XVIIIe siècle

2. Les cercles de numismates au milieu du XIXe siècle
Li Zuoxian, Bao Kang et leurs contemporains
Intermédiaires et figures centrales
Naissance et mort d'un réseau numismatique

3. Un réseau soudé par le goût pour les monnaies
Réseau amical et réseau familial
Délimitation géographique du réseau
Un pacte numismatique ferment d'unité?

TROISIÈME PARTIE
UTILITÉ PRATIQUE D’UNE SOCIABILITÉ NUMISMATIQUE ET SUJETS COMMUNS DE RECHERCHE

1. Partage des ressources et diffusion des idées
Échanges de présents et prêts de documents
Correspondances érudites et réunions savantes
Transmission des collections et diffusion des ouvrages

2. Adoption d'une démarche commune
Corriger les fautes des prédécesseurs et des contemporains
Identifier le faux
Un exemple de collaboration scientifique : le Guquanhui

3. Problématiques partagées
Les pièces non orthodoxes
Analyse épigraphique des inscriptions monétaires
Renouvellement du discours sur les monnaies

CONCLUSION
LA COLLECTION, UNE PASSION PERSONNELLE AU SERVICE DE LA DIFFUSION DES SAVOIRS
ILLUSTRATIONS
BIBLIOGRAPHIE
ANNEXES

INDEX

Китайские монетовидные амулеты. Надписи, сюжеты, символы - Сергей Николаевич Шевцов

2020-01-11T02:14:00.000+01:00

Amulety keszowe są nieodłączną częścią numizmatyki Azji Wschodniej. Katalogi monet notują je od XI wieku zwykle umieszczając je w swoich końcowych sekcjach. Dla europejskiego pasjonata numizmatyki fakt ten może wydawać się dziwny, ale trzeba pamiętać, że Azja Wschodnia ma swoją własną tradycję w tej dziedzinie. Amulety keszowe powstawały wszędzie tam, gdzie w obiegu były monety keszowe (Chiny, Korea, Wietnam, Japonia, kraje Archipelagu Sundajskiego). Często przyjmowały one podobną postać do bilonu lub nawet były z niego wytwarzane i to właśnie spowodowało włączenie ich do spisu katalogów. Nieostra granica między amuletem keszowym, a monetą keszową jest tego przyczyną.

Obecnie środowisko numizmatyczne czeka na rezultat badań Davida Hartilla w tej dziedzinie, ale jak autor przyznaje, jeszcze dużo wody upłynie w Tamizie, nim jego publikacja ujrzy światło dzienne. Tymczasem z tematem chińskich amuletów zmierzył się Сергей Николаевич Шевцов w wieńczącej wiele lat badań pracy "Китайские монетовидные амулеты. Надписи, сюжеты, символы", czyli "Chińskie amulety monetopodobne. Inskrypcje, tematyka, symbole". Warto dodać, że autor jest jednym z bardziej aktywnych użytkowników forum Zeno.ru, ukrywa się tam pod nickiem XIE.

Praca przedstawia dzieje amuletów keszowych od czasów antycznych po czasy współczesne. Autor sklasyfikował ponad 1800 talizmanów opatrując każdy z nich danymi metrycznymi, datowaniem i opisem z tłem historycznym. Nie brak w publikacji również odniesień do chińskiej sztuki, wierzeń i tradycji ludowych. Przytłaczająca większość przedstawionych numizmatów jest zaprezentowana w kolorze, zaledwie 43 przykłady bardzo rzadkich amuletów ukazano w czerni i bieli. Zapraszam do zapoznania się ze spisem treści.

Spis treści:

Rozdział 1. Chińskie amulety monetopodobne i problematyka badań.
Rozdział 2. Amulety monetopodobne: geneza i ewolucja
Rozdział 3. Amulety monetopodobne: klasyfikacja i charakterystyka kategorii
Rozdział 4. Chińskie amulety monetopodobne wczoraj i dziś
Aneks:
Kolorowe zdjęcia amuletów monetopodobnych
Czarno-białe wyobrażenia amuletów monetopodobnych
Słownik
Inskrypcje na amuletach monetopodobnych (chińsko-rosyjskie)
Bibliografia i źródła
Chronologia

Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc - Lục Đức Thuận, Võ Quốc Ky

2020-01-04T00:57:00.000+01:00

Pierwszy raz na blogu będę prezentował pracę wietnamskich numizmatyków. Ze wszystkich języków Azji Wschodniej, wietnamski sprawiał mi najwięcej problemów, dlatego też nie recenzowałem nic z tamtejszego dorobku. Nadszedł jednak czas, aby i tę barierę pokonać i przybliżyć wietnamskie dokonania.

Monety Wietnamu od dawna są obiektem badań uczonych z Japonii, Chin, Francji, Rosji czy USA. Natomiast nie słychać nic ze strony rodzimych autorów. Rzeczywiście, prace z tego kraju nie należą do popularnych. Wpływ na to mają takie czynniki, jak: bariera językowa, większa popularność źródeł Zachodnich (szczególnie francuskich i amerykańskich) i tragiczna historia. Wszystko to, zdaje się, miało wpływa na izolację Wietnamu na tym polu. Sam Wietnam na brak zainteresowania wśród swoich obywateli rodzimą numizmatyką narzekać nie może. Kraj ten wydał pokolenia świetnych specjalistów, których dokonania stale rozwijają tę dziedzinę. Obserwując rynek numizmatyczny i wydawniczy Wietnamu jestem w stanie pokusić się o stwierdzenie, że obecnie numizmatyka wietnamska przeżywa swoje najlepsze chwile. Praca Lục Đức Thuận'a i Võ Quốc Ky wpisuje się w to zjawisko.

"Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc", czyli "Nieoficjalne monety Wietnamu" jest pozycją aktualizującą wiedzę w dziedzinie wietnamskich monet wyprodukowanych przez nieznanych emitentów. Wspominałem już kiedyś na blogu, że jeśli chodzi o Wietnam, to ze wszystkich państw stosujących monety keszowe, miał on najwięcej nieoficjalnych emisji. Z tego też powodu katalogi monet wietnamskich nie radzą sobie z kategoryzacją i datacją wielu monet. Praca Lục Đức Thuận'a i Võ Quốc Ky jest powiewem świeżości w tej kwestii, choć tematu nie wyczerpuje. Autorzy przyznają, że jest jeszcze wiele niedopowiedzeń i sporo do odkrycia.

Co jest jednak odkrywczego w pracy? Otóż poprawiono datację wielu monet. W badaniu użyto metod stosowanych w metalurgii w celu poznania dokładnego składu chemicznego stopów użytych w produkcji bilonu. Ponadto inskrypcje awersów i rewersów poddano analizie paleograficzno-epigraficznej oraz przeanalizowano japońskie siedemnastowieczne źródła poświęcone monetom Annamu. Oparto się również na źródłach archeologicznych, a w szczególności na analizach odkrytych skarbów wraz z pomagającym w datowaniu otaczającym je kontekstem. W wyniku przeprowadzonych badań, znany do tej pory układ kategoryzujący nieoficjalne monety uległ przetasowaniu. Część monet okazała się starsza nawet o kilkaset lat niż do tej pory sądzono, część odmłodniała.

Praca "Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc" jest w tej chwili najbardziej zaawansowanym źródłem, jeśli chodzi o postęp w badaniach nad nieoficjalnymi emisjami. Niewielu autorów podejmuje się tej tematyki, wiele pozycji jest już zdezaktualizowanych. Cały czas środowisko numizmatyczne czeka na pracę dr Allana Barkera - autora genialnej "The Historical Cash Coins of Vietnam", kontynuującą pierwszy tom i dopełniającą go w kwestii nieoficjalnego bilonu. Przyznać należy, że źródeł jest mało, a to czyni wietnamski tytuł jeszcze cenniejszym.

Spis treści:

Rozdział 1. Zastosowanie metalurgii, mineralogii, metalografii i analizy składu stopów metali w badaniach nad dawnym bilonem Wietnamu.

Rozdział 2. Monety z cynku

Rozdział 3. Monety gorszych stopów

Rozdział 4. Monety z mosiądzu

Rozdział 5. Monety z brązu pochodzące z nieoficjalnych emisji

Rozdział 6. Krótkie artykuły na temat monet: deminutywnych, ołowianych, cynowych, żelaznych, bitych i z białego brązu.

Spis treści w języku oryginalnym:

Chương 1. Ứng dụng của Kim Thạch học, Khoáng vật học, Kim Tướng học và Phân tích Thành phần Hợp kim trong việc nghiên cứu TIỀN CỔ VIỆT NAM.

Chương 2. Tiền kẽm.

Chương 3. Tiền gián (間錢).

Chương 4. Tiền đồng thau.

Chương 5. Tiền đồng không chính triều.

Chương 6. Những bài viết nhỏ về Cái vi tiền, Tiền chì, Tiền thiếc, Tiền sắt, Tiền sềnh, và Tiền đồng bạch.

Glosario Numismático de Extremo Oriente - Santiago Blanco

2019-12-28T12:54:00.000+01:00

Dziś zapraszam do recenzji zupełnie świeżej pracy mojego argentyńskiego kolegi Santiago Blanco. Mowa tu będzie o wydanym przed dwoma tygodniami "Glosario Numismático de Extremo Oriente", czyli po polsku "Słowniku Numizmatycznym Dalekiego Wschodu".

Słownik podzielony został na dwie części: pierwszą - ogólną i drugą - właściwą. Pierwsza poświęcona została ogólnej charakterystyce numizmatyki Azji Wschodniej i historii pieniądza w Chinach, Korei, Wietnamie i Japonii. Drugą część stanowi słownik. Zawarto w nim 400 haseł oraz wiele zdjęć czarno-białych i kolorowych przedstawiających: monety, żetony, banknoty, drzewa keszowe, punce, sztabki, odkrycia archeologiczne, dotyczące monet reprodukcje obrazów z opisywanych epok, kaligrafie, błędy mennicze, płacidła, amulety keszowe i formy mennicze. Materiału jest naprawdę sporo. Warto zaopatrzyć się w tę pozycję ponieważ jest uniwersalna i w przystępnej formie objaśnia trudną terminologię związaną z systemami pieniężnymi krajów Azji Wschodniej.

Prezenty świąteczne z przymrużeniem oka

2019-12-22T02:14:00.000+01:00

Święta tuż-tuż, a być może ktoś z Was nie ma jeszcze pomysłu na prezent. W myśl starej dobrej zasady - kup komuś to, co sam chciałbyś otrzymać, przedstawiam Wam garść inspiracji.

Jako że żyjemy w świecie technologii, a mało kto wyobraża sobie dziś wyjście z domu bez telefonu, użytecznym, a zarazem jakże gustownym, prezentem jest sprawienie sob... znaczy komuś etui lub obudowy na komórkę z jakże przyjemnym dla oka stosem keszówek.

W kategorii przydatnych gadżetów sprawdzi się także wyszukany pendrive z motywem kai yuan tong bao.

A może by tak upiększyć przestrzeń wokół siebie i pozwolić sobie na odrobinę szaleństwa w stylu... cóż... azjatyckiej knajpy? Elementem obowiązkowym wystroju każdej takiej jadłodajni jest amulet przyciągający szczęście - wielki, złoty, w widocznym miejscu. Któż z nas nie chciałby sobie postawić, dajmy na to, na kominku ogromnej keszówki, dzięki której spływać będą do domu pozytywne fluidy? Wątpię, by się znalazł ktoś taki!

Alternatywą może być również keszówkowe drzewko szczęścia, w stylu "chińskiego rokoko", które swoją energią powinno sprzyjać rozwojowi każdej kolekcji.

Ewentualnie, w tym samym charakterze - ale to już zdecydowanie nad małżeńskim łożem - świetnie sprawi się keszówkowy poliptyk.

Można wystroić całą rodzinę. Znajdzie się coś dla niej, dla niego, a nawet dla najmłodszych (przyszłych) zbieraczy monet.

Dopełnieniem stroju, właściwie na każdą, nie tylko świąteczną okazję, może być absolutny hit modowy - cudowny, bajecznie złoty i, co najważniejsze, przedstawiający mnóstwo shun zhi tong bao, pas. Przyznam, że ja cały czas znacząco puszczam do żony oko, żeby domyśliła się, jaki prezent bym chciał w tym roku. Cóż... ona jednak z jakichś powodów nie reaguje.

Skoro o żonach mowa, to każdy wtajemniczony wie, że żony często lubią biżuterię, i to nie byle jaką, powinna się ona bowiem różnić od KAŻDEJ (absolutnie każdej) biżuterii noszonej przez inne kobiety. Jednym słowem musi być niebanalna. Cóż innego można podarować drogiej małżonce jak nie wspaniałą bransoletkę z czerwonego sznurka, w którą została wpleciona keszówka? Gdy jesteśmy miłośnikami DIY, możemy taką wykonać sami, poświęcając najcenniejszą monetę z kolekcji, by pokazać drugiej połówce pełnię swego uczucia. A jeśli nie bransoletka, to może kolczyki?

Niektóre żony wolą jednak praktyczne podarunki. Mojej na przykład spodobała się mała fioletowa portmonetka z silikonu.

Święta to także festiwal ozdób ogrodowych. Zamiast sztampowego Mikołaja, który wspina się po dachu, proponuję Wam taką oto instalację. Jestem pewien, że zadziwi ona niejednego przechodnia, a u sąsiada wzbudzi zazdrość, zwłaszcza gdy upiększymy ją świątecznymi lampkami LED.

Świąteczne rozprężenie powoli ogarnia wszystko dookoła. Nie ominęło także mojego bloga. Tym niepoważnym wpisem chciałem wnieść w Wasze życie trochę humoru. Wszystkim swoim Czytelnikom życzę wesołych, spokojnych, rodzinnych Świąt Bożego Narodzenia oraz szczęśliwego Nowego Roku!

Kai yuan tong bao na jedwabnym szlaku

2019-12-14T02:17:00.001+01:00

W kwietniu 2013 roku Wydział Zabytków Kultury w mieście Kucha w prowincji Xinjiang w Chinach poinformował o odkryciu 3000 monet kai yuan tong bao z czasów dynastii Tang (618-907). W maju instytucja ta zaktualizowała dane, w których informowała już o 10000 tych monet. Skarb został wydatowany na czasy istnienia tak zwanych Czterech Garnizonów Anxi, a więc na okres silnych wpływów chińskich w Kotlinie Kaszgarskiej.

Kucha w VII wieku była jednym z najbogatszych królestw Kotliny i aż trudno sobie wyobrazić, że na takim pustkowiu (Kotlina Kaszgarska to w większości pustynia) powstał tak, żywy ośrodek rozwoju sztuki, myśli i handlu. Szlak jedwabny, wzdłuż którego leżało to królestwo przynosił wiele zysku zarówno materialnego i niematerialnego. Niestety sława i bogactwa tego miejsca ściągały na nie również niebezpieczeństwa. Na początku VII wieku Kucha straciła niepodległość i stała się wasalem tureckiego Kaganatu Zachodniego. Gdy w Chinach na tronie zasiadł pierwszy cesarz z dynastii Tang, król Kuchy chcąc się wyrwać spod tureckiej zależności złożył mu hołd lenny i zapłacił trybut. Od tej pory politykę tego pustynnego królestwa charakteryzować będzie lawirowanie między silniejszymi sąsiadami. Trzeba tu zaznaczyć, że zasobność tego państwa nie przekładała się na siłę militarną. Wszystkie monarchie Kotliny Kaszgarskiej były państwami o bardzo niewielkim zasięgu terytorialnym, skupionym tylko i wyłącznie wokół oaz. Ich populacje nie mogły się równać z sąsiednimi potęgami - Chinami dynastii Tang i Kaganatem Zachodnim.

Przez kolejne lata Kucha odnawiała przysięgę wasalnej wierności i płaciła daniny Chinom. W 644 roku władca Kuchy postanowił znów oddać państwo pod opiekę Kaganatu, co wywołało natychmiastową reakcję ze strony cesarza Taizonga. Jeszcze w tym samym roku w Kotlinie Kaszgarskiej pojawiła się chińska armia. Kucha upadła w roku 648 i do roku 790 (z przerwą na lata 670-692) była częścią Cesarstwa Chińskiego. Okres zależności Kuchy od Chin w historiografii często określa się mianem Czterech Garnizonów. Nazwa pochodzi od organizacji chińskich baz wojskowych w Kotlinie Kaszgarskiej, którą tworzyły twierdze Kucha, Karasahr, Khotan, i Kashgar (w okresie późniejszym garnizon w Karasahr zastąpił warownia Tokmak).
Co ciekawe, w tym okresie, Kucha rozwinęła się jeszcze bardziej. Jej sztuka promieniowała na Chiny. Największą karierę zrobiła jej muzyka. Kuchański styl grania modny na dworze chińskim, został jakiś czas potem przeszczepiony do koreańskiego królestwa Kogurio, a to z kolei przekazało go Japonii. W Kraju Kwitnącej Wiśni styl ten przetrwał do dziś w formie gagaku - stylu muzyki dworskiej.

Mapa Czterech Garnizonów i kampanii cesarza Taizonga w Kotlinie Kaszgarskiej. Źródło: Wikipedia

Moneta keszowa znana była w Kuchy na długo przed pojawieniem się wojsk Tangów w Kotlinie. Od III wieku królestwo to emitowało monety wu zhu z charakterystyczną dwujęzyczną inskrypcją, tj. chińską i nierozszyfrowaną lokalną, prawdopodobnie w języku tocharskim. Nie wiadomo, czy w okresie Czterech Garnizonów w regionie funkcjonowała mennica emitująca kai yuan tong bao. Zwolennicy hipotezy mówiącej o jej istnieniu powołują się na lokalne pojedyncze znaleziska monet, których wykonanie znacznie odbiega od standardowych kai yuan tong bao. Przeciwnicy sądzą jednak, że przykładów jest zbyt mało i odkrycia te traktują, jako zachodnie importy (Siedmiorzecze, Sogdiana). Faktem niezaprzeczalnym jest, że w okresie zależności politycznej od dynastii Tang lokalna gospodarka w dużej mierze opierała się na monecie importowanej, większość stanowił bilon Kraju Środka, ale nie brakowało również keszówek z państw Siedmiorzecza i Sogdiany.

Moneta wu zhu wyemitowana przez Królestwo Kucha. Źródło: Wikipedia

Z jakiego typu kai yuan tong bao składał się skarb z Kuchy? Niestety nie wiem, artykuł z portalu sina.com.cn jest zbyt lakoniczny. Na załączonym skąpym materiale zdjęciowym, a dokładniej na jednym zdjęciu widać bezsprzecznie chińską kai yuan tong bao.

Skarb z Kucha. Kwiecień 2013. Źródło: Sina.com.cn

Monety keszowe w polskim internecie

2019-12-01T14:56:00.001+01:00

W dzisiejszym wpisie chciałem przedstawić kilka miejsc w naszej rodzimej sieci, gdzie można poczytać o keszówkach. Mój blog nie jest jedyną polską stroną poświęconą tej tematyce i bardzo się cieszę, że tak jest ponieważ nie jestem osamotniony w tym pięknym hobby. Zapraszam zatem do odwiedzania proponowanych przeze mnie zakątków.

Na początek proponuję odwiedzić na myvimu wirtualne muzeum 刘天使 - Liu Tianshi, naszego rodaka ukrywającego się pod takim właśnie chińskim nickiem. Zaprezentowana kolekcja jest największą w Polsce internetową bazą monet keszowych, która dzięki klasyfikacji eksponatów swobodnie może służyć za katalog. Autor wydzielił następujące działy:

Dział: I. Monety CHIN: zanim powstało cesarstwo
Dział: II. Monety CHIN: od dynastii QIN do 10 królestw
Dział: III. Monety CHIN: pod panowaniem dynastii SONG
Dział: IV. Monety CHIN: dynastie tatarskie do rebelii MING
Dział: V. Monety CHIN: dynastia QING i Republika Chińska
Dział: VI. Chiny współczesne, Japonia, Korea, Wietnam, Malaje i Azja Środkowa
Dział: VII. Banknoty CHIN
Dział: VIII. Banknoty innych państw dalekowschodnich
Dział: IX. CHIŃSKIE KUPONY REGLAMENTACYJNE - prowincje
Dział: X. CHIŃSKIE KUPONY REGLAMENTACYJNE - emisje krajowe, miasta wydzielone i SSE
Dział: XI. Gadżety kolekcjonera
Dział: XII. KOLEKCJE INNE

Pierwsze pięć działów dotyczy monet keszowych, szósty częściowo. Wirtualne muzeum obejmuje 5049 eksponatów z czego 2893 dotyczy mennictwa keszowego. Zbiór jest cały czas rozbudowywany. Od właściciela kolekcji wiem, że nie wszystko zostało skatalogowane, w szczególności podkategoria obejmująca keszówki wietnamskie zostanie znacznie rozwinięta.

Kolejnym źródłem, które polecam jest blog Dariusza Marzęty - blognumizmatyczny.pl. Autor interesuje się monetami Polski królewskiej, ale od czasu do czasu potrzebuje keszówkowej odskoczni, co owocuje bardzo ciekawymi artykułami na temat dawnego wschodnioazjatyckiego bilonu. Polecam wszystkie siedem wpisów, jakie do tej pory się ukazały:

Chińskie monety keszowe

Sang P’yong T’ong Bo i tajemnice mennictwa keszowego, czyli jak odlewano monety keszowe

„Od płacideł po Juany. Podróż przez 4 tysiące lat mennictwa chińskiego” – kilka obrazków z wystawy

An phap nguyen bao i Aleksander de Rhodes

Hong Wu

Ery panowania na chińskich monetach keszowych. Cesarze z dynastii Qing

Da Ding tong bao. Dlaczego monety keszowe miały kwadratowe otwory?

W czerwcu bieżącego roku nasza rodzima sieć wzbogaciła się o kolejny cenny blog - nietylkomonety.pl Autor - Pan Maciej, interesuje się różnymi obszarami numizmatyki, ale coraz bardziej skupia się na numizmatyce keszowej, co ma odbicie w tematyce artykułów. Większość z nich dotyczy właśnie tej tematyki:

1/600 Piastra 1905 rok, Protektorat Tonkin

Kopie, falsyfikaty i inne precjoza…

Nianhao, Mandat Niebios i zawiły temat cesarskich imion

David Hartill „Cast Chinese Coins”

Kai Yuan Tong Bao jako dobry początek z chińską numizmatyką keszową

Do 2018 roku aktywny był blog Coins of the World, na którym autor prezentował między innymi monety keszowe. Każdy numizmat posiadał krótki i bardzo "osobliwy" opis.

Dwa tysiąclecia historii

Wietnamki

Nowy n(z)abytek

Gdyby monety mogły mówić

Na koniec polecam założony przez Dariusza Marzętę wątek "Monety keszowe" na forum Poszukiwanie Skarbów. Uzbierało się tam już sporo ciekawej treści i zdjęć. Miłego czytania!