Mongolia Expeditions - Mongolian National Geographic

Орхон голын Улаан Цутгалангийн хүрхрээнд мөсний авиралт зохион байгууллаа.

2012-03-04T19:40:00.000+08:00

Монголд анх удаа Адал явдалт аялал жуулчлалын MONGOLIA EXPEDITIONS компани, Монголын Уулын хөтөчдийн холбоо хамтран мөсөн хананд авирах уулчдын цугларалт, авиралтыг Монгол орны байгалийн үзэсгэлэнт газруудын нэг Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын нутаг Орхон голын Улаан-Цутгалангийн хүрхрээнд 2012 оны 02-р сарын 11-12 ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгууллаа‎. Уг авиралтанд Монгол улсын гавъяат тамирчин Г.Өсөхбаяр тэргүүтэй Улаанбаатар, Эрдэнэт хотын нийт 18 уулчин залуус оролцож мөсөн хананд авирах техник, туршлагаасаа хуваалцлаа. Хэдийгээр Монголын уулчид ганц нэгээрээ мөсөн хананд авирч байсан ч энэ удаагийнх уулчид хооронд туршлага солилцох анхны нэгдсэн цугларалт байснаараа онцлогтой. Энэ удаагийн цугларалтанд Улаанбаатар, Эрдэнэт хотын залуус оролцсон ч дараа дараагийн авиралтанд өөр олон газраас залуус ирж оролцох байх гэж бодож байна. Мөсний авиралтыг өндөр уулын мөсөнд авирах, голын хүрхрээний мөсөнд авирах гэж ерөнхийд нь хоёр ангилдаг. Авиралтын үеэр бид Орхон голын Улаан Цутгалангийн хүрхрээний мөсөн авиралтын зэрэг ангилалыг тогтоолоо. Улаан Цутгалангийн мөсөн хананы өндөр 24 метр, 85-90 градус эгц тул мөсөн авиралтын WI5 /water ice/ ангилалд хамааруулж үзлээ. Мөсөн авиралтын ангилал, зэрэглэлийг тогтоосон олон аргууд байдаг бөгөөд Канадын систем нь Монголын нөхцөлд нилээд ойр юм шиг санагдсан. Бид авиралтаа оройн хамгаалалт буюу top rope тавьж хийлээ. Монголын өвөл их хүйтэн тул мөс маш хатуу, ice axe буюу мөсний сүх цохиход сайн зоогдож өгөхгүй, мөн мөс их бутарамтгай байлаа. Дороос шрупп ашиглан хамгаалалт тавин авирч үзсэн боловч мөсний хөлдөлт их сийрэг, унжиж хөлдсөн тул шрупп сайн тогтож өгөхгүй байсан тул үндсэндээ авиралтыг top rope /орой дээр нь хамгаалалт тавих/ тавьж авирахаар шийдэж авиралтыг хийсэн. Хүрхрээнд авирах авиралтын салхийг Эрдэнэтийн уулчин ОУХМ С. Бат-Эрдэнэ эхлүүлж дараагаар нь залуу уулчид авиралтыг хийсэн. Мөн Эрдэнэт хотоос ирсэн залуу уулчин Отгоо гэх бүсгүй Улаан Цутгалангийн мөсөнд авирсан анхны эмэгтэй болсон. Авиралтын үеэр мөн мөсөнд авирах тэмцээн зохион байгуулж аваргаа шалгарууллаа. Тэмцээнд нийт баг оролцсоноос Улаанбаатар хотын Г. Жангар ахлагчтай баг түрүүлж шилжин явах цомыг гардан авлаа. Сүүлийн жилүүдэд Монгол улс өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх тал дээр нилээдгүй олон санаачлага гаргаж буй бөгөөд бид энэ авиралтыг хийснээр Монголын аялал жуулчлалд нэн шинэ болох нэгэн бүтээгдэхүүнийг бий болгох нэгэн санаачлагыг гаргалаа. Энэ тал дээр Mongolia Expeditions компани гадаад дотоодын аялал жуулчлалын компаниудтай хамтран ажиллахад бэлэн байна. Монгол улсад мөсний авиралтыг Улаан Цутгалангийн, Рашаантын, Бага Түргэний, Гоожуурын хүрхрээнд зохион байгуулах боломжтойгоос гадна Говь Гурван Сайхан уулын Мухар Шивэртийн амны мөсөнд авиралт хийж болох юм. хэрэв та бүхэн өөр мөсөн хана тогтдог газар орон байвал бидэнд газар орны мэдээллийг хуваалцаарай. Монголын өндөр уулын бүсэд Алтай Таван Богд, Хархираа Түргэний уулс, Асгат Түргэний уулсад хавар 3-5 сарын хооронд авиралт хийхэд салхины нөлөөгөөр маш их мөстөлт тогтсон байдаг. Иймд оргилыг эзлэхэд уулчнаас мөсөнд авирах техник ур чадварыг шаардана. Ялангуяа Алтай Таван Богд уулын Цагаан Суварга оргил, Хархираа Түргэний уулын Цагаан Дэглий оргил нь уулчдаас мөсөнд авирах техник чадварыг шалгасан оргилууд болно. Монголд мөсний авиралтыг хөгжүүлэх боломж өндөртэй үүнд Монголын урт өвөл хамгийн чухал нөлөөг үзүүлнэ. Нэг санаа хэлэхэд Монголд 10-р сарын сүүлээс 4-р сарын эхэн хүртэлх хугацаанд хиймэл мөсөн ханыг Улаанбаатар хотын төвд Хүүхдийн паркад эсвэл SKY RESORT цанын баазад байгуулаад, түүндээ мөсний авиралтыг зохион байгуулбал хүүхэд залуус олноор сонирхож, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх өвөрмөц шинэ стил бий болгон хөгжүүлж болох юм. АНУ, АНГЛИ, КАНАД зэрэг улс орнуудад ийм жишээ бэлхэн байдаг. Эхний цугларалт авиралтын үеэр ажиглаж байхад Монголд энэ авиралтыг зохион байгуулах, зааж сургах багш, дасгалжуулагч гэх мэт хүний нөөц нь бэлэн байгаа нь харагдсан. Авиралтын багаж хэрэгсэлээр бага зэрэг дутмаг байсан ч энэ бол шийдэж болох асуудал. Хамгийн гол нь мөсөн хана барих, гэхдээ энэ нь тийм ч их хөрөнгө шаардагдах зүйл биш. Хэдийгээр дээр өгүүлсэн газар орнуудад очоод авирч болох ч Улаанбаатараас их хол тул хөрөнгө мөнгө их орно, тэгээд ч олныг хамарсан ажил болж чадахгүй. Мөсөнд авирах спортыг Монголд хөгжүүлэх, олон нийтэд сурталчилан таниулах зорилгоор MONGOLIA EXPEDITIONS компани, Монголын Уулын хөтөчдийн холбоо хамтран мөсөн авиралтыг жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулж байхаар боллоо. Бидний энэ удаагийн авиралтыг ивээн тэтгэж оролцсон MCS COCA COLA-гийн хамт олонд талархал илэрхийлье. Энэ авиралтын санал бодлоо солилцох, цаашид зохион байгуулагдах аялалд оролцохыг хүсвэл бидэнд хандаарай. Info@mongolia-expeditions.com

Авиралтын үеэр хийсэн богино хэмжээний бичлэг болон зургийг дороос үзнэ үү.

Мөсөн хананд авирах

Манай кэмп

Анхну цугларалт авиралтанд оролцсон багийнхан

Улаан цутгалангийн хүрхрээ

ХЭРЛЭН БАР ХОТ

2012-01-25T21:37:00.001+08:00

Улаанбаатараас Чойбалсан орох замд (Чойбалсан хотоос баруун тийш 12 орчим км газар) машин замын урд зах дээр тоосгоор барьсан өндөр суврага алсаас сүндэрлэн харагдана. Суврагын дэргэд явж очиход хэрэм бүхий хотын ор байна. Хэрэм нь дөрвөлжин хэлбэртэй, баруун талын ханын урт нь 1900м, хойт ба зүүн ханын урт нь тус бүр 1700м, урд хана нь 1530м байжээ. Хэрмийн өндөр нь одоо 1,5-2м, зузуаан нь 3-3,5м байна. Их хэрмийн гадна талд харуулын хараат цамхаг 3 байсан, үүний нэг нь хэрмийн баруун талд, хоёр нь зүүн талд байсан байна. Их хэрмийн өмнөд хэсэгт 5 давхар суврага нэг байсан ба мөн тусгай өндөр довжоон дээр барьсан чулуун хэрэмтэй дөрвөн том барилга бас том жижиг суврагын ор суурь 10 гаруй байжээ. Их хэрмийн гадна 7 давхар суврага бас байсан ажээ. Хэрлэн бар хотыг 1955 онд бага зэрэг малтаж шинжилсэн байна. Шинжилгээний ажлыг их хэрмийн дотор байгаа чулуун хэрэм бүхий дөрвөн барилгад зориулсан байв. Бас нэг суврагын орыг мөн малтаж шинжилжээ. Шинжилгээний дүнгээс үзэхэд энд чулуугаар барьсан дөрвөн сүм байсны гол их сүм нь чулуун хэрмийн хоймор байжээ. Дуганууд нь 4-6 баганатай өнгийн паалантай шатаасан хөх тоосго ба шавар баримал хээ угалзаар нарийн чимэглэгдсэн тансаг сайхан зүйл байжээ. Сүмүүдийн дотроос олон төрлийн хээ угалзаас гадна хүн мал болон луу, зээбад зэрэг юмсын дүрс олон гарчээ. Хэрлэн Бар хот нь 10-11 дүгээр зууны үед байсан Кидан улсаас тус улсын нутагт байгуулсан олон хотын нэг бөгөөд Кидан улсад Бүддийн шашин их дэлгэрч олон лам нар бүхий сүм хийдүүдтэй байсан гэж түүхийн тулгар бичгүүдэд гардгийг батлаж байна. Дээр дуррдсан хот ба сүмийг 1731 онд монголоор явсан хятад жуулчин Гүн-чжи-яо (Хоу-чу-сай-лу) үзэж тэмдэглэсэн байна. Түүний суврага, сүмийн тухай үгүүлсэн зүйлийг малтлагаас гарсан дурсгалууд баталж байна. Киданы энэ хотын суурь түүхчдийн сонирхолыг ихээхэн татах чухал нэг дурсгал тул улсаас эрхэмлэн хамгаалж байдаг болно. гэсэн энэ баримтыг 1959 онд бичиж үлдээсэн нь Шинжлэх Ухааны Академийн хөмрөгт хадгалагдаж байна. GPS солибцол. N 48°3'17.2" E113°21'51.6"

Дарийн утаа - Мэргэн бууч аялал амжилттай болж өнгөрлөө.

2012-01-15T13:58:00.000+08:00

Дарийн утаа - Мэргэн бууч аялал 1-р сарын 14-ний өдөр Таван Толгой дахь цэргийн сургалтын төв дээр амжиллтай болж өнгөрлөө.

Та хэр мэргэн бууч вэ? Буудлагын зэвсгээр буудаж үзсэн үү?
Бид та бүхэнд Монголын Зэвсэгт Хүчний зэвсэглэлд байгаа ПМ, АКМ, СВД зэрэг буудлагын зэвсгээр зориулалтын буудлагын талбайд, мэргэжлийн зааварлагч нарын удирдлага дор байлдааны буудлага хийх боломжийг олгож байна. Та бүхэн сонирхвол энэ аялалд өргөнөөр оролцоорой.

Аяллын хөтөлбөр:
Өглөө 10 цагт Баянгол Зочид буудлын "Б" байрны урд талбай дээрээс Таван Толгойн цэргийн сургалтын төвийн зүг хөдлөх, 55 км явна. Таван Толгойн буудлагын талбай дээр ирнэ. Буудлагын зэвсгээр хэрхэн буудах талаар зааварлагч офицер зааварчилгаа өгнө. Офицерын хувийн зэвсэг болох Пистолет Макаров ПМ - 3 сум 25 метрт байрлах цээжин бай буудах, АКМ буюу Автомат Калашниковоор 3 сум, мэргэн буучийн винтов СВД -гээр 3 сум буудна. Цэргийн өдрийн хоол иднэ. Буудлагын бусад зэвсэгтэй танилцаж, зургаа татуулах боломжтой.

Тухайн өдрийн цаг агаарын мэдээллийг эндээс үзнэ үү. http://www.tsag-agaar.mn/
Аялал эхлэх/ дуусах цаг 10 – 16.30 цаг. /Амралтын өдруудэд/
Аяллын үнэ: 65000 төгрөг. Нэг хүний /Аяллын баг 10-12 хүнтэй байна./

Аяллын үнэнд орсон зүйлс: унаа, буудлагын үеийн аюулгүй байдлыг хангах зааварлагч, галын удирдагч, Өдрийн хоол, АК, ПМ, СВД зэрэг буунуудаар тус бүр гурван удаа буудах нийт 9 сум.

Аялалд авч ирэх болон анхаарах зүйлс: Биеийн байцаалт буюу иргэний үнэмлэх, Дулаан хувцаслах, малгай, бээлий, ороолт, хувийн хэрэглээний зүйлс. зургийн аппарат,

Жич: Хэрэв та хүсвэл төлбөрөө төлөөд буудлагын бусад зэвсэг болох гар буу /ТТ, НАГАН, МАУЗЕР/ автомат болон пулемёт /ППШ, РПД, ППС, МАКСИМ, РПД/ зэрэг буунуудаар буудах боломжтой. Буудлагын зэвсгийн сум нэг бүрийн үнэ 3000 төгрөг. Үүнээс гадна танк эсэргүүцэгч гар гранат шидэгч РПГ-7В буудаж болох ба сум нэг бүрийн үнэ 125000 төгрөг болно.
Холбоо барих: МОНГОЛ АЯЛАГЧ
Утас: 329279/ 99096911, 99002282
Web: www.mongolayalagch.com
E-mail: info@mongolayalagch.com

Жич: Аяллыг е-мэйлээр баталгаажуулж, аяллын төлбөр болох 65000₮-ийг ХААН банкны 5003473149 тоот дансанд шилжүүлснээр таны аялал баталгаажих болно.

Буудлагын үеэр хийсэн бичлэг.

Хөөмэй - Хөөмийн аялгуу

2012-01-11T12:12:00.003+08:00

Монгол хөөмий нь дуу хөгжмийн урлагийн нэгэн төрөл юм. Хөөмий нь маш эртнээс бий болсон гэдэг боловч одоог хүртэл үүссэн хугацааг нь тодорхойлж чадаагүй байгаа ажээ. Хөөмий гэсэн нэр томъёог янз бүрээр тайлбарладаг. Зарим хүмүүс хөөмийг “авиа дуурайх урлаг” гэж нэрлэдэг. Хөөмий бол судлаачдын анхаарлыг нэн ихээр татдаг урлагийн төрөл юм. Хөөмий үүсэхэд Монгол үндэстний байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдэлдэг заншил нь их нөлөөлжээ. Ард түмний хөгжим яруу найргийн мэдрэмж, төвөнхөөр дуулах онцгой чадварын дүнд бий болсон урлаг юм. Байгаль дэлхийгээсээ урам зориг, хүч тэнхээгээ олж авдаг ард түмэн зөвхөн байгалийн дуу авиаг дууриах бус түүний мөн чанарт нэвтэрч чадан энэхүү гайхамшигт урлагийг бий болгожээ. Тийм учраас хөөмий нь Монгол үндэстний баяр наадам, ахуйн уламжлал, ёс, дэг жаягийн салшгүй хэсэг болжээ. Монгол хөөмий монгол газар нутагт өөрийн онцлогийг хадгалан хөгжиж, төрөл зүйлийн хувьд ч хамгийн баялаг болжээ. Монголын хөөмийчид дуулах ур чадвараараа дэлхийн судлаачдын анхаарлыг татдаг бөгөөд Ховд аймгийн Чандмань сумынхан бараг тэр аяараа хөөмийлдөг ажээ. Монгол ардын хөгжмийн өгүүлэхийн эрхтэнтэй шүтэлцэх урлагт: Аялан исгэрэх урлаг, амаар таших дэлдэх урлаг, хөөмэйлэх урлаг, цуурдах урлаг, аман хуурын урлаг эдгээр таван зүйлийн урлагийгхамруулан хэлэлцэж болно.
Аялан исгэрэх урлаг: Аялан исгэрэх гээд байгаа маань үнэндээ судалгааны хүрээнд дэлгэр ойлгомжтой болгох зорилгоор өгч байгаа тайлбар нэр томъёо юм. Чухамдаа ардын хэлээр "Исгэрээ" буюу "хисгэрээ" гэдэг тод цомхон нэрлэдэг үүнд хисгэрээ гэж гийгүүлэгчээр эхэлдэг нэр нь эртний дуудлага байх учиртай бөгөөд "хий" /салхи/ гэсэн үгтэй язгуур нэгтэй болбуу гэж бодож байна. Хисгэрэх буюу исгэрэх гэдэг бол ямар нэгэн аяыг шүдний завсраар үлээн, хоёр уруулаараа хааж, нээн, шовшрон эгшиглэх юм уу, эсхүүл уруулын завсраар үлээн эгшиглэхийн нэр болохыг хэн бүхэн мэднэ. Үүнд хүний шүд, уруул ая эгшиг үүсгэх хөгжмийн зэмсгийн үүрэг гүйцэтгэж, амны хөндий бол цуурайн хайрцаг буюу чавхдаст хөгжмийн зэмсгийнхээр бол царын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Исгэрээтэйхолбоотой монголчуудын өвөрмөц зан заншлыг анхаарч үзвээс сонирхолтой байна. Монголчууд хэзээ, хэдийд, хаана ямар зорилгоор исгэрдэг билээ? гэвэл: өвөл, хавар, шөнийн цагт исгэрдэггүй, бүрхэг сэрүүн өдөр ч исгэрдэггүй, ямар нэгэн салхитайд исгэрдэггүй тэгвэл "салхины дэгжин боллоо" гэж зэмэлдэг, гагцхүү зун намрын цэлмэг нарлаг өдөр юмуу, голцуу бүгчим халуун цагт исгэрдэг. Гэр орондоо исгэрэхийг цээрлэдэг, ноос савах, исгий зулах хийхэд исгэрэхийг хориглодог билээ. Яагаад тэр вэ? гэвэл, монголчууд исгэрэхийг салхины уриа гэж итгэдгээс тэр юмаа. Тийм учраас салхи хэрэгтэй гэсэн үед салхи буюу салхины эзнийг урин дуудсан утга санаагаар аялан исгэрдэг байжээ.

Монголчууд исгэрээг нэгд; шүдний исгэрээ, хоёрт; уруулын исгэрээ, гуравт; тагнайн исгэрээ гэж гурав ангилан ялгадаг бөгөөд тэр гурван зүйлийн исгэрэх аргыг бүгдий нь эзэмшсэн хүнийг ёстой сайн исгэрдэг хүнд тооцдог, тийм хүн төдий л элбэг байдаггүй байсан ньуг урлагийн эрдмийн чанар шинжийг илтгэж байгаа юм. Шүдний исгэрээ гэдэг нь үүдэн шүдний завсраар хий түрэн үлээж эгшиг үүсгэхийн нэр болох нь мэдээж үүнд уруул зөвхөн аяны нугалаан дээр хамхисхийж нээсхийн оролцох ялимгүй үүрэггэй байдаг.

Уруулын исгэрээ гэдэг бол хоёр уруулаа үл мэдэг цорвойлгон завсараар нь хий түрэн үлээж эгшиг үүсгэхийн нэр бөгөөд аяны нугалаан дээр мөн л хэлнийхээ дунд дээврийг түүш рүүгээ шахасхийн товшилдог.

Тагнайн исгэрээ гэдэг бол хэлнийхээ үзүүр этгээдийг хатуу тагнай өөдөө эргүүлэн завсраар нь хий түрэн эгшиг үүсгэхийн нэр билээ. Ийм янзын исгэрээ тийм элбэггүй нь эзэмшихэд баахан хэцүүгээс болдог.

Хөөмий нь Монголын эртний гайхамшигт урлагийн нэг төрөл юм. Монгол хөөмийн 4 төрөл байдаг Үүнд:

Хархираа – Цээжний гүнээс түрэн гарах авиа
Исгэрээ – Амны хөндийнөөс гарах авиа
Нармай – Хамраас гарах авиа
Шахай – Хоолой шахаж гүнээс гарах авиа

Хятадын эртний нэгэн сурвалж бичигт өгүүлэхдээ: Тайшийн нэгдүгээр он АРГЫН ТООЛОЛЫН 92 ОН чинус-чоно үндэстэн буюу өөрсдийгөө чононоос үүсэлтэй гэж үздэг цөөн хэдэн зэрлэгүүд өөрсдөөсөө их хэмжээний дайсны хүчтэй тулгараад араатан мэт аймшигтай баргил бүдүүн дугарцгаана. Дайснаа айлгаж явуулсны дараа гал түлж тойрон бүжиглэхдээ мөнөөх хачирхалтай авиагаа гаргах нь аймшигтай гэжээ.

Монгол хөөмийн үүсэл маш дээр үеээс бөгөөд манай малчин ард нүүдэлчин ард түмний дундаас гарсан гэж үзэж болно. Жишээ нь: Ан агнуур хийхдээ буга шиг урамдаж, чоно шиг ульж дуудаж идэш хоолоо авлаж бэлдэх арга хэрэгсэл болж байсан юм.

Хөөмййлэх урлаг: бол аялан исгэрэх урлаг улам хөгжиж өвөрмөц сонин арга барилд шилжсэн дэвшлийн шат бөгөөд хөөмййлэхэд мөн хүний өгүүлэхийн эрхтэн хөгжмийн зэмсгийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Үүнд хөөмийлэх урлаг бол монголчуудын хөгжмийн урлагийг бүтээж эзэмших явцад гарсан нэн гайхамшигтай үзэгдлийн нэгэн мөн. Хөөмийлэх гэдэг бол хэлнийхээ үзүүр үүдэн шүдээр гоё хөөрхөн нугалаа чимигтэй ая исгэрэхийн чацуу хөөмэйнхээ гүнд үргэлжлэн хүнгэнэсэн дэвсгэр эгшиг дуурсгахын нэр юм. Үүнд тэр хүнгэнэсэн бүдүүн эгшиг нь нарийн эгшиглэх аятайгаа зохиролтой дуурсгалантай барилдаж байдаг. Чухам ингэж хөгжмийн нилээд нарийн хийцтэй, гишгүүр мэт тусгай төхөөрөмж бүхий зэмсгээр нилээд чадварлаг хөгжимчний хөгжимдөж болох дуурсгамжит давхар аялгууг нэгэн хүн өгүүлэхийнхээ эрхтний зэрэг ажиллагаагаар гүйцэтгэж байгаад хөөмийлэх урлагийн гайхамшиг оршиж байгаа юм.

1950-иад оны эхээр /тухайлбал 1954 оноос/ монголчуудын хөөмийлэх урлагт өвөрмөц шинэтгэл гарсан юм. 1954ондУлаанбаатарт Ховд аймгийн соёл урлагийн 10 хоног болж, түүгээр Ховд аймгийн Чандмань сумын ард Цэдээ "Алтай ханы магтаал" гэдэг найрал дуунд хөөмийлж ирсэн. "Алтайн магтаал"-ыг найруулсан байдлаар хөөмийлжээ. Тэр үед Улсын хөгжимт-драмын театрт жүжигчин байсан Г.Чимэддорж тийнхүү Цэдээгийн хөөмийлэхийг ихэд сонирхож, өөрөө хөөмий сурахаар зориглон шийдэж оролдсоор санасандаа хүрч хөөмийлдэг болохдоо ардын богино дууг шүлгийг нь тоочин уншихгүйгээр аялгуулан хөөмийлснөөр хөөмийлэх урлагийг санамсаргүй шинэ шатанд дэвшүүлж орхисон гэдэг. Үүнд хөөмийлэх аялгуу уртассаны дээр ардын дууны аялгууг даган хэмнэл хөдөлгөөн нь баяжиж тайвуухан бөгөөд цэвэрхэн хөөмийлэх боломжийг ихэсгэсэн юм. Одоохондоо Монгол, Тува хөөмий гэж хоёр ангилаад байгаа. Тува хөөмий техникийн давуу талыг ашигладаг. Үүнтэйгээ ч санал нэгддэг. Харин Монгол хөөмий хоолойны давуу талыг ашиглаж чаддаг. Дээшээ, доошоо жигд, өргөн цар хүрээтэй дуугардгаараа ялгаатай. Гэхдээ Монгол, Тува хөөмий дотроо олон хуваагддаг. Судлаачид 12 төрөл байдаг гэж үздэг. Монгол хөөмийн төрлийг судлаачид амандаа орсноор л хэлж байна. Соёлын тэргүүний ажилтан Ганболд судлаач хөөмийн дөрвөн төрөл байдаг гэсэн бол Цэрэндаваа, Сэнгэдорж гуай хоёр монгол хөөмий зургаа, найман төрөлтэй гэсэн байгаа. Харин манай Одсүрэн багш хөөмийг 12 төрөлтэй гэж үзэж байна. Гэтэл Тува улс хөөмийн таван төрөл байдаг гэж тогтоод, тэр нь дэлхий нийтэд нэршигдсэн. Манайд бол тагнайн, хамрын, шулуун, хосмолжин, хархираа, харгиа, данилдах, хэрхрэх гэж хүртэл оруулсан байгаа. Хөөмийн дуугаралт, тавилт нь олон янз байдаг. Монгол хөөмийчид хөөмийлөхдөө шүлэглэдэг бол Тува хөөмий нь шүлэглэдэггүй. Харин бүүвэйн дуу хэлбэрийн шүлгээр хөөмийлөх нь бий. Хөөмийг орчин үеийн дуу хөгжмийн бүхий л урсгалд тохируулан аялдаг төдийгүй хөгжмийн бүхий л зэмсгийн аянд хөөмийлөх боломжтой болжээ. Тува хөөмий бол монгол хөөмийг бодоход шингэн, хүч султай, тэр болгон ая дан оруулж болдоггүй. Монгол хөөмий бол дэлхийн сонгодог хөгжмийг хүртэл тоглох чадалтай. Монгол хөөмийг тувачууд хөөмийлж чаддаггүй. Тэр ч утгаараа манай хөөмийн урлаг нэлээд өндөр төвшинд хөгжсөн гэж үзэж байгаа юм. Одоо энэ урлагийг залуус орчин үеийн стильд олуулаад тоглож байна л даа. Рок гэхэд л “Алтан ураг” хамтлаг байна. Этник чиглэлээр “Халил”, “Домог” хамтлагууд байна. Мөн бит бокстой хослуулж эхэллээ. Ер нь 2004 оноос эхлэн хөөмий илүү орчин үеийн өнгө аястай хөгжиж байна. Кени улсын Найроби хотод Дэлхийн биет бус соёлын өвийн хорооны хурал болж тус хуралдаанаар Монгол хөөмий, монгол наадам гэсэн хоёр номинаци санал хураалтанд орж, оролцогчдын 100 хувийн саналаар ЮНЕСКО-гийн дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн үйл явдал болсноор Монгол Хөөмий дэлхийн соёлын нэгэн гайхамшиг болж, хүн төрөлхтөний өмч боллоо.

Монгол урлагийн гайхамшигийг дэлхийд таниулж буй Хөсөгтөн хамтлагийн бичлэг.

Тувагийн хөөмийн бичлэг.

Цас мөсний баярууд эхэлж байна.

2012-01-09T11:37:00.000+08:00

Мөнгөн өвлийн улирлыг гэсэн хүн болгон хүсэн хүлээдэг. Цан хүүрэг татсан өвлийн улирлыг цас мөсөөр хийсэн гайхалтай хотхонууд чимдэг. Дэлхийн олон оронд цас мөсний баярыг зохион байгуулж, өвлийн урт улирлыг хөгжилтэйгээр өнгөрүүлэх боломжийг хүн арддаа бий болгож байдаг. Манай улсын аялал жуулчлалын салбарынхан ч энэ тал дээр анхаарч Үзэсгэлэнт Хөвсгөл нуурын эрэг дээр энэ оны 3-р Сарын 2-ноос 5-ны хооронд Мөсний баярыг зохион байгуулахаар бэлтгэж байна. Үүнээс гадна Мөнгөн Өвөл нэртэй дугуйн аяллыг долоо хоног бүрийн амралтын өдрүүдээр зохион байгуулж байна. Энэ талын мэдээллийг http://www.facebook.com/groups/mongolayalagch/ линкээр орж авч болно.

Мөсний баярыг хамгийн томоор, цогц арга хэмжээ болгож зохион байгуулдаг өмнөд хөршийн зүүн хойд хэсэгт байрлах Харбины цас мөсний баярын албан ёсны нээлт нэгдүгээр сарын 5-ны өдөр эхэлж байгаа бөгөөд энэ арга хэмжээ хоёрдугаар сарыг дуустал үргэлжилнэ.

Харбины цас мөсний байр 10 жилийн өмнөөс зохион байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд энэ баярыг үзэхээр дэлхийн өнцөг булан бүрээс зорин ирэх жуулчдын тоо хэдэн зуун мянгаар тоологдох билээ. Энэ жил тус хотын цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд мөс цасаар хийсэн аварга том байгууламжууд, баримлууд олноор баригдсан ба шөнөдөө мөсөн хотхонууд өнгө өнгөөр гэрэлтэж үнэхээр үзэсгэлэнтэй харагддаг. Мөн энэ жилийн хувьд онцлохоор мөсөн баримлууд гэвэл алдарт зураач И.Е.Репины "Ижил мөрний барлагууд", Хятадын цагаан хэрэмний хуулбарыг цас мөсөөр хийсэн байгаа гэнэ. Энэ гайхамшигт цас мөсөн урлалын баярыг үзэхийг хүсвэл http://www.mongolayalagch.com/154/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D3%A9%D1%81%D3%A9%D0%BD_%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BB.more энэ линкээр орж аяллын мэдээллийг авч болно.

2012 оны анхны дугуйн аялал амжилттай болж өнгөрлөө.

2012-01-09T10:22:00.002+08:00

Winter biking in Mongolia

Мөнгөн Өвөл - III дугуйн аялал 1-р сарын 7-ны өдөр болж дугуйчид маань цас мөстэй зам дээр 20 км замыг амжилттай тууллаа. Туул голын мөсөн дээгүүр халиа гүйж замын ихэнхи хэсгийг мөсөн дээгүүр явж тууллаа. Дугуйчдын олонхи нь анх удаа мөсөн дээгүүр дугуйгаар явж үзсэн бөгөөд энэ нь тэдэнд нилээн туршлага суулгасан дугуйн аялал боллоо. Энэ өдрийн аялал эхлэх өглөө -29 хэмийн хүйтэн байсан боловч биднийг дугуйн аялал эхлэх цэг дээр ирэхэд хүйтний эрч суларч -20 хэм болсон бөгөөд дугуйн аялал эхлээд цаг гаран болсны дараа -16 хэм болсон нь дугуй унахад их таатай байлаа. Эхний 7 км замыг туулаад цайны амралт авч халуун аарц ууж амраад цааш явлаа. Өдрийн хоолны цэг хүртэл 9 км замын ихэнхи хэсгийг голын мөсөн дээгүүр явлаа. Замд харзны усанд орж буй хүмүүс, голын мөс цоолон загас барьж буй хүмүүстэй тааралдав. Өдрийн хоол идэж, түүдэг гал асаан амрав. Хоолны дараагаар замын үлдсэн хэсэг болох 4 км замыг дугуйгаар туулж дуусгаад машиндаа сууж Улаанбаатар хотын зүг хөдөлснөөр энэ өдрийн аялал дууслаа.
Зурагчин Ганбаярын авсан зурагнуудыг энэ линкээр орж татаж аваарай, Залуусаа. Цаг заваа гарган хүйтнийг ажралгүй дугуйн аялалд оролцсон та бүхэнд БАЯРЛАЛАА.
http://share.gogo.mn/TGBNrGzE8A47581325954778/Duguin Ayalal.zip

Аяллын замын зураг.

Bike route 1406555 - powered by Bikemap

Шинэ оны мэнд.

2011-12-31T14:38:00.001+08:00

Шинэ оны мэнд.

Мөнгөн Өвөл-II дугуйн аялал болно.

2011-12-21T15:55:00.002+08:00

Монгол Аялагч нь Улаанбаатар иргэдэд хотын хорт утаанаас гарч эрүүл агаарт чөлөөт цагаа хөгжилтэйгээр өнгөрүүлэхэд зориулж “Мөнгөн Өвөл” нэртэй дугуйн аяллыг зохион байгуулж эхэлсэн ба хоёр дахь аялал 12-р сарын 24-нд болно. Та бүхэн өргөнөөр хамрагдаарай.
Аяллын хөтөлбөр:

Өглөө 10.00 -д Баянгол зочид буудлын Б байрны үүдэнд цуглана. Групп хоорондоо танилцана. 10.10 -т хөдөлж дугуйн аяллын эхлэх цэг рүү явна. 20 км яваад Баянзүрх ууланд хүрч дугуйнуудаа угсарч, аяллаа эхэлнэ. Аяллын өмнө та бүхэнд аяллын хөтөч цас, мөстэй газар оронд дугуйг хэрхэн унах талаар зааварчилгаа өгнө. Энэ өдөр бид 20 км замыг цас, мөстэй замаар туулна. Замдаа өдрийн хоол иднэ. Цэнгэг агаарт амарч байгаад 16 цагт Улаанбаатар хотын зүг явна. Баянгол зочид буудалд ирснээр бидний энэ өдрийн аялал дуусна.

Аяллын замын хувьд огцом өгсүүр уруу газар байхгүй, цас дагтаршсан авто замаар явна. Замын зарим хэсэгт Туул голын мөсөн дээгүүр явна. Аяллын бүх замын турш биднийг машин дагаж явах тул та хүссэн газраа амарч болно. Тухайн өдрийн цаг агаарын мэдээллийг эндээс үзнэ үү. http://www.tsag-agaar.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=425%3Axot-&catid=40%3A2010-02-10-02-57-44&Itemid=59&lang=mn

Аялал эхлэх/дуусах цаг: 10 – 17 цаг. /12-р сарын 24 –ний өдөр/
Аяллын үнэ: 50000 төгрөг. Нэг хүний /Аяллын баг 9-12 хүнтэй байна./
Аяллын үнэнд орсон зүйлс: GIANT уулын дугуй, аяллын унаа машин, аяллын өдрийн хоол, аяллын хөтөч/ унадаг дугуйн механик.
Аялалд авч ирэх зүйлс: Дулаан хувцаслах, малгай, бээлий, ороолт, нүдний шил, нарны тос, жижиг үүргэвч, хувийн хэрэглээний зүйлс.

Холбоо барих: МОНГОЛ АЯЛАГЧ

Утас: 329279/ 99096911, 99002282

www.mongolayalagch.com

e-mail: info@mongolayalagch.com

Жич: 12-р сарын 24-ний өдрийн дугуйн аяллыг 12-р сарын 23-ны 12 цагаас өмнө утсаар болон е-мэйлээр баталгаажуулж, аяллын төлбөр болох 50000₮-ийг ХААН банкны 5003473149 тоот дансанд шилжүүлснээр таны аялал баталгаажих болно.

Мөнгөн Өвөл дугуйн аялал амжилттай болж өнгөрлөө.

2011-12-19T18:24:00.000+08:00

Энэ сарын 17-ны өдөр МОНГОЛ АЯЛАГЧ нь "Мөнгөн Өвөл" дугуйн аяллаа зохион байгууллаа. Энэ удаагийн аяллыг Баянзүрх уул, Туул голын орчимд зохион байгуулж, аялагчид нийт 20 км замыг тууллаа. Энэ өдөр хэдийгээр -20 градусын хүйтэн байсан ч аялагчид энэ аяллаар явсандаа сэтгэл хангалуун байв. Улаанбаатар хотын утаанаас гарч цэвэр агаарт аялсандаа хүн бүр баяртай байлаа. Аялалд нийт 12 аялагч дугуйчин оролцов. Мөнгөн Өвөл нэртэй энэ дугуйн аяллыг өвлийн улиралд амралтын өдрүүдээр зохион байгуулж байх бөгөөд аяллын урьдчилсан товыг фэйсбүүк дээр http://www.facebook.com/groups/mongolayalagch/ зарлаж байх юм байна. Ингээд Мөнгөн Өвөл аяллын зургийг дороос үзээрэй.

Бусад зургийг: http://www.facebook.com/media/set/?set=oa.220875114653223&type=1 үзээрэй.

Монгол Аялагч Өвлийн дугуйн аяллаа зохион байгуулж эхэллээ.

2011-12-05T11:56:00.001+08:00

Өвлийн дугуйн аялал - Туул гол

Монгол Аялагч Өвлийн дугуйн аяллаа долоо хоног бүрийн амралтын өдрүүдээр зохион байгуулж эхэллээ. Мөн үйлчлүүлэгч хүсвэл ажлын өдрүүдээр ч зохион байгуулах юм байна. Тэд энэ дугуйн аяллаа өнгөрсөн 2 жилийн туршид зохион байгуулж ирсэн бөгөөд Улаанбаатарын хорт утаанаас жаахан ч гэсэн холдож цагийг зугаатай өнгөрүүлэх боломжийг олгож байна. Дугуйгаар Туулын голын мөсөн дээгүүр аялах бөгөөд аяллын дунд өдрийн хоолоор хангана. Дугуйгаар аялснаар орчин үед газар авч буй хөдөлгөөний дутагдлаас ангижирч, эрүүл амьдрах хэвшилд бага ч гэсэн хувь нэмэр оруулна. Та бүхэн энэ дугуйн аялалд оролцох хүсэлтэй бол доорхи вэб зочлоорой. МОНГОЛ АЯЛАГЧ: www.mongolayalagch.com / e-mail: info@mongolayalagch.com / Утас: 99096911/ 99002282 утсаар захиалгаа өгч болно. Мөн доорхи бичлэгийг үзээрэй.

Монголын Говийн Элсэн Сфинкс

2011-11-30T21:49:00.001+08:00

Элсэн сфинкс

Монголын говьд байгаль эхийн бүтээсэн нэгэн элсэн сфинкс байдаг. Энэ нь Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутаг Хэрмэн цав хэмээх газарт бий. Эртний египетийн сфинкстэй төстөй харагддаг тул Хэрмэн цавд очсон аялагч, жуулчид ийнхүү нэрийджээ. Үнэндээ сфинкстэй төстэй харагддаг энэхүү байгалийн бүтээл нь Шамбалын оронд хүргэх таван хаалга байдгийн нэг гэж ертөнцийн тайлагдашгүй нууцыг судлаачид үздэг. Мөн Шамбалын орныг эрэн хайгч Э.Мулдашев ч хэдэнтээ энд ирж байжээ. Сфинкс гэж юу вэ? - эн бол хүн толгойтой арслан. Сфинксийг арабаар “Абуль-Голь” гэх бөгөөд хөрвүүлбэл “Аймшигийн эцэг” гэдэг утгыг агуулдаг юм байна. Хэрмэн цав гэж хаана байдаг вэ? - Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутаг, Тосон Бумбын нурууны салбар уул Шаригийн Сондог уулын баруун хойд бэлийн үзүүрт Ингэн Хөөвөрийн хоолой руу хандсан 10 гаруй км урт үргэлжилсэн 100-200 метр гүнзгий жалгатай мөргөцөг юм. Хэрмэн цав нь нар салхи, усны элэгдлийн үйл ажиллагааны улмаас үүсч бий болжээ.

Египетийн сфинкс

Хэрмэн цав нь Монголын говийн нэгэн гайхамшигт тогтоцын нэг бөгөөд Ингэн хөөвөрийн хоолойн үзэсгэлэнт баянбүрдүүдийн нэг юм. GPS солибцол N43°27'9.4", E99°51'33" оршино. Хэрмэн Цав бол Монголын говьд амьдарч динозаврын өлгий нутгуудын нэг юм. Анх 1969 онд академич Р.Барсболд, Л.П. Татаринов, А.Розанов нарын удирдлагаар Монгол-Зөвлөлтийн палеонтологийн хамтарсан экспедици Ингэн хөөврийн хоолой орчимд судалгаа хийж Хэрмийн цав, Хайчин уул зэрэг шинэ олдворт газрууд нээн олж динозавр, хөхтөн, шавьж, шувуу, яст мэлхий, матар, нуур усны амьтад болон ургамлын олон шинэ олдворуудыг олж байв.

Дэлхийн брэндүүд Монгол гэрт.

2011-11-29T10:42:00.002+08:00

Shanghai Tang Mongolian village

Гонгконгод энэ оны 11-р сарын 4-нөөс "Shanghai Tang Mongolian village" гэсэн Монгол хотхоныг тэнгэр баганадам өндөр барилгуудын дунд байгуулсан нь олны анхааралыг татаж байна. Уг хотхоныг дэлхийн брэнд Shanghai Tang өөрийн бараа бүтээгдэхүүнүүд болон шинэ жилийн бэлэг дурсгалын зүйлсийг худаалах зорилгоор Central’s Pier 4 Waterfront in Hong Kong-т байгуулжээ. Уг хотхонд нүүдэлчдийн амьдралын хэв маягийг тусгасан олон сонирхолтой зүйлсийг байрлуулсан ба хотхоны урд хэсэгт байрлах Хааны гэрт хотхонд зочилсон хэн бүхэн оройн зоог барьж, хотхонд зохион байгуулагдаж буй арга хэмжээнүүдэд оролцох боломжийг хангаж өгсөн юм байна. Уг хотхон 12-р сарын З1-нийг хүртэл ажиллах юм байна. The Shanghai Tang брэнд нь 1994 онд байгуулагдсан тансаг хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, хувцас хийдэг. Энэ брэндийн хувцас нь эртний хятадын уламжлалт хэв маягийг орчин үетэй хослуулж өгснөөрөө онцлогтой. Хэрэв та бүхэнд ГонгКонгийг зорьж буй бол энэ хотхоноор зочлоорой. Хаяг нь:

Shanghai Tang Mongolian Village
Rooftop, Lamma Island Ferry, Pier 4 ( IFC Mall-аас явган алхаад хүрч болно.)
Central, Hong Kong

Алтан Өлгий уулын авиралт.

2011-11-21T09:54:00.004+08:00

Алтан Өлгий уул д.т.дээш 2656 метр

Манайхан өнгөрөгч амралтын өдөр буюу 2011 оны 11-р сарын 19-нд Хэнтий нурууны ноён оргилуудын нэг Алтан Өлгий /2656 метр/ ууланд авирлаа. Алтан Өлгий уул нь Хан Хэнтийн ДЦГ Гурван Баянгийн голын эхэнд оршдог. Улаанбаатар хотоос 118 км. Улаанбаатар, Тэрэлжийн амралт, Дунд Баянгийн гол гэсэн маршрутааар явж уг авиралтыг хийлээ.

NATIONAL GEOGRAPHIC - Best of the World 2012

2011-11-10T10:55:00.002+08:00

Photograph by Hamid Sardar, Corbis

NATIONAL GEOGRAPHIC үндэсний газарзүйн нийгэмлэг 2012 оны жуулчдын зорих газрын шилдэг 20 чиглэлд Монголоос Хөвсгөлийн бүс нутгийг оруулжээ. Үүн дотроо Хөвсгөлийн байгалийн үзэсгэлэн, Цаатан ардын амьдрал, бөө мөргөлийг онцолжээ. 2011 онд Монголоос Улаанбаатар хот уг 20 чиглэлд багтаж байсан.

Untamed Hovsgol
If you yearn for a connection to the wild, you will find it here. Hovsgol is the northernmost of Mongolia’s 21 provinces, shadowing Russia’s border and sharing the great Siberian taiga (subarctic coniferous forest). Lichens in bright greens and oranges color 10,000-foot passes, while sacred rivers, rumored to never freeze, feed lakes framed by snow-tipped mountains. Hovsgol is just now opening its arms to travelers who come to catch and release taimen, giant salmonid “river wolves” that stalk Hovsgol’s waterways. Others come to ride Mongolian ponies in search of the Tsaatan, small bands of nomadic reindeer herders (above) who live in encampments and follow shamanistic beliefs.

Алтай Таван Богд - Хүйтэний оргил 4374 метр

2011-11-08T17:17:00.001+08:00

Mongolia Expeditions LLC, Монголын Уулын Хөтөчийн холбоотой хамтран 2011 оны 7-р сард Алтай Таван Богд уулын Хүйтэний оргилд авиралт амжилттай зохион байгууллаа. Бидний энэ удаагийн авиралт Монголд уулын спорт үүсч хөгжсөний 60 жил, Азийн уулчдын цугларалттай давхцсан бөгөөд Алтай Таван Богд ууланд Монголын өнцөг булан бүрээс ирсэн уулчид, Алс холын Балба улсаас ирсэн гадаад уулчид байв. Балбын уулчид дотор Дэлхийн дээвэр Эверестийн оргилд /8848 метр/ 16 удаа гарсан Нямаа Гомбо шерпа ирсэн байв. Ингээд Алтай Таван Богд уулын Хүйтэний оргилд авирсан бичлэгийг үзүүлье.

Чехүүд Хомын талд тахь нутагшуулна.

2011-11-04T14:29:00.002+08:00

Прага хотын амьтны хүрээлэнгээс тахийг төрөлх нутагт нь нутагшуулах, тахийн сүргийн бүтцийг сайжруулах зорилгоор Монголд 4 доошгүй тахь өгөхөөр шийдвэрлэсэн тухайгаа тус амьтны хүрээлэнгийн захирал Мирослав Бобек CTK Чехийн мэдээлллийн агентлагт өгсөн ярилцлагадаа тэмдэглэжээ. Эдгээр тахьнаас 4 тахийг нь Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутаг Хомын Талд нутагшуулах юм байна. Эдгээр тахь ирэх оны 6-р сард Монголд ирнэ. Чехүүд энэ онд Хомын талд 1 азарга, 3 гүүг нутагшуулсан. Одоогооор Монголд Төв аймгийн Аргалант сумын нутаг Хустайн нуруу, Говь Алтай аймгийн Бугат сумын нутаг Тахийн тал, Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутаг Хомын талд тахийг амжилттай нутагшуулж байна. Ялангуяа Хустайн нурууны тахь нутагшуулах төсөл нь дэлхий дээр зэрлэг амьтныг дахин нутагшуулж буй хамгийн сайн төсөл болон хэрэгжиж байна.

Асгат Түргэний уулын авиралт - Аяллын тэмдэглэл.

2011-11-02T10:10:00.010+08:00

Асгат Түргэний ууланд

2011 оны 5-р сарын 6нд. Өлгий хот - Бидний хэсэг нөхөд МУГТ Г.Өсөхбаярын хамт 2011 оны 5-р сарын 7-ноос 12-ны хооронд Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын нутагт орших Асгат Түргэний уулсын ноён оргилуудын нэг Нарийний Эхэн уул /4029 метр/-нд авирахаар төлөвлөж, 5-р сарын 7-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн төв Өлгийд хотод АероМонголиа компанийн Фокер-50 онгоцоор хүрч очсон. Өлгийн онгоцны буудал дээр Б. Бекболат, Агваанданзан, Жаргалсайхан тэргүүтэй Өлгийн уулчид тосч авав. Өлгий хотод очсон даруйдаа Цамбагарав гэж өнгөрсөн жил шинээр нээгдсэн зочид буудалд буулаа. Шинэ байгуулагдсан зочид буудал тул үйлчилгээ сайтай, цэвэрхэн, тун дажгүй байв. Цамбагарав рестораны 2-р давхарт байрлах ресторанд өдрийн хоол идээд аяллын бэлтгэлээ ханган Өлгий хотын дэлгүүр, хүнсний захаар явж хоол хүнсээ цуглуулав. Өлгий хотын орон нутгийн музейг үзэв. Орон нутгийн музей нь төв талбайнхаа зүүн хойд талд, талбайгаасаа ойрхон, 3 давхар саарал байшинд байдаг. Музейн хаалганы урд Баян-Өлгийгөөс төрж төр нийгмийн зүтгэлтэн байна Шымшырын Ногай, аймгийн анхны дарга Б.Хаби нарын 2 хүний хөшөө байна. Музейн үүдний хайсанд түрэгийн хүн чулуу, руни бичигтэй хад байрлуулж тавьсан байна. Орон нутгийн музей нь байгалийн танхим, Баян-Өлгий аймгаас төрж гарсан алдартнуудын танхим, угсаатны зүйн танхим гэсэн гурван танхимтай. Биднийг очиход музейн тайлбарлагч жирэмсэний амралтаа авсан байсан тул музейн зохион байгуулагч Айшагуль тайлбар хийж өгөв. Байгалийн түүхийн танхимд Баян-Өлгий аймагт байдаг ховор амьтан ургамлын чихмэл болон хатаамлыг тавьсан байсан бөгөөд энэ танхимын нэг сонирхолтой үзмэр бол 1990 онд Баян-Өлгий аймагт унасан солир байв. Баян-Өлгий аймгаас төрж гарсан алдартнуудын танхимд Монголын үндсэн хуулийн казах хэл дээрхи эх шилэн хоргонд үзмэр болон хадгалагдаж байдаг юм байна. Энэ үндсэн хуулийн казах хэл дээрхи эхийг Н.Энхбаяр ерөнхийлөгч Баян-Өлгий аймагт очихдоо казах түмэнд гардуулан өгсөн гэж тайлбарлагч Айша хэлж байв.

Асгат Түргэний ууланд

2011 оны 5-р сарын 7нд. Өлгий хот, Ногооннуур сум, Асгат Түргэний уул - Өглөө 7 цагт Бек, Жаргалсайхан нар ирэв. Ачаа бараагаа машиндаа ачаад Асгат Түргэний уул руу хөдөллөө. Өлгий хотоос Улаангом хот руу явдаг төв замаар, Ховд голын хавцлаар явж Тавтын рашаан гэдэг газар хүрэв. Тавтын рашаан төв замын дагуу байдаг тул олон хүн очдог бололтой. Рашааны эргэн тойрны модонд хадаг яндар уясан байна. Хүний хөдөлгөөн ихтэй тул хог, гялгар уутаар дүүрсэн газар байна. Рашааны эргэн тойрны хогийг бид жаахан цэвэрлэж хогноос салгав. Рашаанаас хөдөлж Ногооннуур сумыг чиглэн явлаа. Ногооннуур суманд Тогтомыс гэдэг хүнтэй уулзахаар тохирсон юм. Миний бие өнгөрсөн намар үүгээр явахдаа Тогтомыстай танилцаад хавар ирж Асгат Түргэний ууланд авирахаар тохирч, утсыг аваад явсан юм. Түүнтэй Өлгийгөөс гарахдаа утасдаж хэлээд Улаан Чулуу гэдэг газар уулзахаар тохирсон. Тогтомыс гэж гэртээ тогтдоггүй хүн гэсэн утгатай үг гэж Бек надад орчуулж өгөв. Тогтомыстай уулзаад Нарийний амны адагт хүрч Өмерхан гэдэг айлд хүрч буув. Өмерхан гуайтай ирсэн зорилгоо танилцуулж хэлтэл, “энэ ууланд дөрвөн хөлтэй янгир л авирч чаддаггүй юм, хоёр хөлтэй та нар яахыг би мэдэхгүй юмдаа” хэлэв. Урьд өмнө энэ ууланд авирахаар хүмүүс ирж байсан уу гэсэн бидний асуултанд Өмерхан гуай “Би энэ уулын бэлд гуч гаруй жил амьдарч байна, тийм зорилготой хүмүүс ирж байгаагүй, харин хэдэн жилийн нэг гадаадын зурагчин ирж Нарийний амыг өгсч зураг аваад буцсан” гэж хэллээ. Өмерхан гуайн эхнэр бидэнд халуун хоол унд хийж зочилон, ганц хоёр галуун хүзүүт задаллаа.

Нарийний аманд

2011 оны 5-р сарын 8нд. Нарийний ам - Өглөө эрт тэмээнд ачаагаа ачиж хөсгөө хөдөлгөөд Нарийний амыг өгсч бааз байгуулах газар руугаа хөдөлллөө. Нарийний ам хаврын эхэн учир гол мөс тавиагүй хөлдүү байв. Шинэсэн модтой, голын зарим хэсэгт хүрхрээ унадаг байгалийн үзэмж сайтай энэ аманд нутгийнханы хашаа хороо өвөлжөөнүүд байна. Нарийний амны адагт хясаатай тул машин орох боломжгүй тул нутгийнхан ердийн хөсгөөр нүүдэл суудлаа хийнэ. Замын хувьд бартаа багатай, тэгш талаар аажим өгсөнө. Нарийн голыг өгсөх тусам ам улам нарийсч байлаа. Хоёр талаараа эгц цавчим өндөр уултай. Бид явсаар 18 км орчим замыг туулаад кэмпээ барив.

2011 оны 5-р сарын 9нд. Нарийний эхэн уул - Өглөө эртлэн бослоо. Майхны үүдийг нээтэл цас дарсан, цас орж байв. Авиралт хийх нөхцөл бараг байхгүй байв. Гэвч энэ ууланд авирахаар зорьж ирсэн тул бүгд босч өглөөний цайгаа уугаад, авиралтын бэлтгэлээ хангаж, авирахаар сэтгэл шулуудан хөдөллөө. Асгат Түргэний Нарийний Эхэн уул хүртэл 5 км орчим алхаж явсаар уулын бэлд ирлээ. Уул руугаа авирч эхлэв, асга хад ихтэй авирахад нилээд хэцүү байв. Энэ уулсыг Асгат гэж нэрлэсэн нь тун оносон нэр байв. Мөсөн гол хүртэл бараг 3 км замыг 300-450 налуутай замаар асган дундуур туулав. Мөсөн гол дээрээ хүрч олсондоо орж дээш өгсөв. Дээшлэх тусам цасан шуурганы эрч чангарч, зарим үед урдах хойдох хүнээ харж чадахгүй болж байлаа. Хэдийгээр цас орж байсан мөсөн голын мөс нилээн догшин, муурын хумс бараг шигдэхгүй нөхцөлтэй, дээр нь нилээн градустай байсан тул, мөсний шрупп хэд хэдийг зоож бэхэлгээ хийж явав. Өдийн 13 цаг болж байхад бид дөнгөж уулынхаа авирах замын талыг туулсан байв. Шуурга улам ширүүсч, хүйтэний эрч улам чангарч байв. МУГТ Г.Өсөхбаяр нөхцөл байдалд дүгнэлт хийгээд авиралтыг зогсоох шийдвэр гаргаж, бид хүрсэн цэг дээрээ өөрсдийн авч явсан тугаа мандуулж, оргилын зургийг авч, дараагийн удаа хийх авиралтынхаа талаар төлөвлөөд буцаж буулаа. Замын туршид камераар бичлэг хийж явсан ч авиралтын явцад их хүйтэнд камерын зай царцаж зарим нэг сонирхолтой хэсгийн зургийг буулгаж чадсангүй. Ер нь Нарийний эхэн ууланд авирахын тулд эхний асгатай замыг туулж мөсөн гол дээрээ дундын кэмп барьж амраад, урьдчилан замаа тавьж авирах хэрэгтэй юм билээ. Градус ихтэй,уул учир нилээн техник ур чадвар шалгасан авиралт болно. Бид буцаж явсаар кэмп дээрээ ирж амрав.

Авиралтын төлөвлөсөн зам - Бидний авиралтын зам

Асгатай хэсэг


Мөсөн гол дээр

Авиралтын замд

ОУХМ, МУГТ Г. Өсөхбаяр

2011 оны 5-р сарын 10нд. Өлгий хот - Өглөө эрт нутгийнхан ирж бид тэмээнд ачаагаа ачаалж хөдлөв. Нарийний голыг уруудан явсаар Өмерхан гуайнд ирлээ. Гэрийн эзэгтэй бидэнд зориулж бесбармак чанаж, дастархан дэлгэсэн байв. Бид авиралтынхаа тухай сониноос гэрийн эзэдтэй хуваалцаж, ачаагаа янзалж, машиндаа суун Өлгий хотын зүг хөдөллөө. Асгат Түргэний уулынхаа оргилд гарч чадаагүй ч нилээн чадвар, техник шаардсан авиралт хийсэндээ бүгд баяртай байв. Авиралтанд оролцсон багийнхандаа баярлалаа.

Манай багийнхан

Бидний авиралтын тухай бичлэгийг дороос үзнэ үү.

Баян-Өлгий аймгийн Орон нутгийг судлах музейд хийсэн бичлэг

Цагаан сүмийн туурь балгас.

2011-09-19T10:32:00.004+08:00

Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Цагаан Сүмийн талд орших нэг туурь байдаг. Уйгарын үед холбоотой гэж эрдэмтэн судлаачид үздэг бөгөөд хэд хэдэн малтлага хийсэн байна. Ер нь нэг их мэдээлэл байхгүй юм байна. Зарим сурвалжаас үзэхэд: Үүнийг Өгөөдэй хааны орд байсан гэх цухас мэдээ байдаг. Өгөөдэй хаан Цагаан сүмийн рашаанд биеэ сувилж амрах зорилгоор юмуу, өөр ямар нэг зорилгоор ийнхүү орд харш бариулж суурьшиж байсан байж болох талтай. Нөгөө талаар эрдэмтэн О. Намнандорж гуай Цагаан сүмийн рашааныг XIII зууны үед тохижуулж ашиглаж байсан тухай бичсэн байдаг. Мөн цагаан сүмийн голын эхэнд нэгэн барилгын үлдэц ором байдгийг “Цагаан сүм” хэмээн нэрлэдэг. Эл сүмийг нэлээд эрт дээр үед магадгүй монгол нутаг дээр байсан эртний улсуудын үед ч хамаарч болох юм хэмээн эрдэмтэд үздэг бололтой юм. Туурийн ерөнхий байдал нь: Байгууламжийг наран ургах зүг хандуулан барьсан бөгөөд 3 давхар хана хэрэмтэй байсан ул мөр тод харагдана. Үүнээс харахад 13-р зууны үеийн монголчуудын хот байгуулах арга хэлбэрээс өөр зохион байгуулалтай тул Уйгар юм уу эсвэл түрэг гаралтай улс аймгийн байгуулсан суурин байж болох талтай.

Mongolia Bike Challenge 2011 - 3-р гараа.

2011-09-19T09:43:00.000+08:00

Mongolia Bike Challenge 2011 - 3-р гараа. Хонгорын Элснээс гарч Халтар загийн хоолойг гатлан Арц Богдын нурууны Алтан амаар гарч эртний түүхт Тэвш уулын хажуугаар Тоглоомын тойрог хүртэл нийт 115 км замд уралдав. Өглөө гарааанаас гарахад салхи асар хүчтэй салхилж байсан ч салхины чиг өөрчлөгдөж дугуйчидын араас салхилж байсан тул дугуйчид өндөр хурдыг гаргаж байлаа. зарим газарт цагт 60 км хурдыг үзүүлж байв. Энэ өдрийн гараанд Германы дугуйчин Gerber Sven түрүүлж, Австралийн дугуйчин Rohin Adams удаалж, италийн тамирчин Daniele Sassaroli гуравт оров. Уралдааныг тэргүүлэгчид замын сүүлийн хэсэг Арц Богдын нурууны Алтан ам буюу Янгиртын хавцлын төгсгөлд тавьсан замын тэмдэг алга болсноос болж 10 орчим км төөрсөн, гэвч тэд энэ гараанд 6, 8-р байруудыг эзэлсэн. Тойм бичлэгийг дороос үзнэ үү.

Эва Шүбэрт: Алтайн магтаалыг судалсан нь.

2011-09-15T12:47:00.001+08:00

Эва Шүбэрт (Монгол улсын Ховд их сургууль)
1. Алтайн магтаалыг судлах хэрэгцээ

Алтайн магтаал гэдэг бол монгол ардын баатарлаг туульс гэсэн ардын аман зохиолын нэгэн төрөлтэй нягт холбоотой, эртний үеэс уламжилж ирсэн, өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж тэмдэг, утга агуулга, хэлбэр дүрслэл, хайлах арга, зорилго ач холбогдол, түүх уламжлалтай аман зохиол, зан үйлийн бүтээл юм. Тууль хайлахын өмнө туульч, сонсогчдын бэлтгэл болж хэлэгддэг энэ магтаалыг судлах нь монгол ардын баатарлаг туульсын судлалд чухал байр эзлэх ёстой. Монгол ардын баатарлаг туульсыг сурвалжлан тэмдэглэх судалгаа одоогоос 200 жилийн өмнө эхэлсэн гэж үзэж болно. Энэ хугацаанд Монгол, Орос болон бусад гадаад эрдэмтэд судлаачид туулийг судлахдаа заримдаа Алтайн магтаалыг онцгойлон дурдаж, улмаар монгол судлаачид үүнд илүү анхаарал тавьж, Алтайн магтаалын байр суурийг тэмдэглэн, хэд хэдэн хувилбар ялгаж гаргасан боловч өнөө хүртэл Алтайн магтаалыг дагнаж судалсан эрдэм шинжилгээний бүтээл бидний судалгаанаас үзвэл нийтлэгдээгүй байна. Монгол тууль судлалын зарим асуудал, 1999, (1) гэсэн номдоо тууль судлаач Б.Катуу “Энэ талаар дагнасан судалгаа өнөө хэр хийгдээгүй...” харин “тууль судлагчдын бүтээлд анхааран тэмдэглэсэн нь мэр сэр тааралдана” гэжээ. Энэ үг одоо хүртэл Алтайн магтаалыг судалсан байдлыг тодорхойлж байдаг. Ном зүйгээс үзсэн ч, эрдэмтэн, судлаач, багш нараас сурагласан ч дээрх дүгнэлт батлаглаж байлаа. Ийм учраас олон судлаачийн бүтээлүүд болон бусад эх сурвалжаас олдож байгаа мэдээллийг цуглуулж, эмхтгэн цэгцэлж, дүгнэлт гаргах болон нийтэд таниулах нь аман зохиол судлалын маш чухал үүрэг гэж үзэж байна.
Алтайн магтаалыг судлах хоёр гол эх сурвалж байдаг: нэгд, туулийн судлал буюу туулийг судалсан ном, эрдэм шинжилгээний бүтээл, туульчдаас авсан бичмэл болон соронзон хальсанд буулгасан тэмдэглэлүүд, хоёрт, монголын ерөөл магтаалыг судалсан эх сурвалжууд. Үүнээс гадна орчин үеийн урлагийн чанартай хувилбаруудыг судалж, уламжилж ирсэн шинжээр нь арай эртнийхийг нь тогтоож, харьцуулан судалж болох юм.
2. Алтайн магтаалын тодорхойлолт
Монгол ардын баатарлаг тууль хайлах явдал тогтсон тодорхой дэг журамтай байдаг. Энэ нь нэг талаас туулийн эртний уламжлал, нөгөө талаас зан үйлийн чанартай нь холбоотой гэж үзэж болно. XIX зууны үеэс XX зууны хоёрдугаар хагас хүртэлх үеийн нэрт туульчдын хувьд тууль зөвхөн урлагийн бүтээл байхаар зогсохгүй тууль хайлах нь хайлуулж байгаа айлд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг бөгөөд заримдаа тухайн айлд туссан бэрхшээл зовлон арилгахаар туульчийг дуудан тууль хайлуулдаг байжээ. Тууль хайлах нь үзэгдэшгүй ер бусын ертөнц, дэлхийг бүрдүүлж захирдаг гэж үздэг уул усны эзэд, лус савдагтай холбоотой тул зан үйлийн үүднээс тууль хайлахаас өмнө байгаль орчноо магтсан дээдэлснээрээ эл ер бусын амьтдыг баясган эвлүүлж, тэдний уур хилэнд өртөхгүй хамгаалалттайгаар туулиа гүйцэд хайлж үр дүнд хүргэж болно. Ингэж тууль хайлахаасаа өмнө монгол туульчид оршилд нь Алтай уулсыг, зарим тохиолдолд газар нутгийнхаа бусад уулсыг магтан дуулахыг Алтайн магтаал гэж хэлнэ. Бас туульчийн газар нутгаас шалтгаалан зарим нь Алтайн магтаалыг “Алтай хайлах”, “Туулийн оршл магтаал “, “Алтайг магтах”, “Баян Алтай”, “Алтай уулын магтаал” зэрэг янз янзаар нэрлэж зарим газарт харин “Алтай Хангайн магтаал”, Хангайн магтаал”-ыг хайлдаг. Мөн магтаал гэдгийг “тухайн дүрслэгдэхүүний сайн сайхан шинжийг тоочин дүрсэлж бахархан сайшаах утгыг илэрхийлсэн байдаг” гэж Ш.Гаадамба, Х.Сампилдэндэв нар Монгол ардын аман зохиол , 1988 (2) гэсэн номдоо тодорхойлсон байдаг. Алтайн магтаалыг туульчид голдуу товшуур хөгжим (Урианхай), морин хуур, „экэл”(Халх) эсвэл зарим туульчийн хувьд – арай ховор тохиолдолд – хөгжимгүйгээр хэлдэг. Хэлэхдээ хөөмийлж эхлээд дараа нь бүдүүн аргил хоолойгоор дуулах нь Алтайн өндөр уулсын байгаль, хүрхрээний усны шуугиан, ууланд цуурайтах дуу чимээг дүрслэн Алтайн сүрлэг бадрангуй байдлыг илэрхийлдэг. Үүнд Алтай хайлах хоёр янзын хоолой байдаг бөгөөд “өндөр хоолой” гэдэг нэг дээр нь дуугаа маш түрэлттэй гаргадаг учир туульчаас хүч их шаарддаг байхад “нам хоолой” гэдэг нь энгийн дуулах байдалд илүү ойролцоо бөгөөд хайлахад биед арай амар байдаг ажээ.
3. Алтайн магтаалын зорилго
Алтайг магтах явдал нь байгаль эзэнгүй биш, ямагт эзэнтэй байдаг, энэ эзэдтэй хүмүүс бид харьцдаг, тэд бидний амьдралд нөлөөлдөг гэсэн ойлголтод дээр үндэслэдэг. Туульч Б. Уртнасантай хийсэн ярилцлагад түүний хэлсэн нь: “Тэгвэл Алтайн арван гурван цав цагаан уул гэж байна. Алтайн арван гурван цав цагаан уулсыг ахалж байдаг арслан - ? – цагаан уул гэж байна....Алтайн эзэн өнө үргэлжид үүрд мөнх 25 настай байдаг Алиа хонгор гэдэг эзэн байна. ...гэж үздэг. Алиа хонгор гэдэг эзний ажил явдал явуулж дамжуулж өгдөг уулын эзэн Уваа гүнчид байдаг. Энэ хоёр ... энэ алтан дэлхийг зохицуулж өгдөг. Нэг нь Алиа хонгор, нэг нь түүний үүрэг гүйцэтгэгч, өөрөөр хэлбэл доод тушаалыг гүйцэтгэгч хүнийг уулын эзэн Уваа гүнчид гэж байдаг учиртай. Ингэж өөрөөр хэлбэл Алтайн эзний доор таван мөч савдаг гэдэг юм байна. Энүүгээр дэлхий бүрдэж байна. ...гэж байна. Зуд турхан болсон ч эд нар хариуцна. Цасан шамрага болсон шуурганд аюул аваар гарсан ч эд нар мэдэж байна. Тэгэхлээр Алтайн магтаал гэдэг бол аюул аваараасаан уучилж өршөөж яваасай гэхийн тулд Алтайн магтаалыг магтдаг учиртай. Алтайн магтаалыг магтаад сүүгээн өргөөд сангаан тавиад залбирал гэдэг (одоо) хүний оюун санаа нь хийж – хэлж л байна уу даа. Тэрүүндээ бодох санадгаа бодоод Алтайгаа магтаж дуусгачихаад тэгээд баруун монголын баатарлаг туулийг хэлэх учиртай.” гэлээ. (3)
Алтайн магтаал хайлах явдал нь хэд хэдэн зорилготой байдаг бөгөөд үүнийг олон талаас үзэж болох юм.
1. Хамгийн энгийн ойлголтыг авч үзвэл С.Дулам, Г.Нандинбилэг Монгол аман зохиолын онол, Х.234 (4) гэсэн номдоо тодорхойлсон “эх нутгийнхаа байгалийн гоо сайхныг бахдан дуулах гоо сайхны учир холбогдолтой” байхад оршино.
2. Түүхийн буюу гарал үүслийн үүднээс ялангуяа Урианхай уламжлалд туульчид голдуу анчид байсан учраас анд явахдаа Алтай уулсыг магтаж уулын эзэд лус савдгийг баясгаж тэднээс ивээл хишиг өөрөөр хэлбэл ангийн сайн олз гуйсан үйлдэл байна. Үүнийг гарал үүсэл гэдэг хэсэг дээр илүү дэлгэрэнгүй үзье.
3. Энэ зан үйлийн чанарыг цаашаа дэлгэрүүлж судлахад хүрээлж байдаг сүрлэг сайхан Алтай уулс, хүн төрөлхтөн, амьтан ургамлыг тэжээж ивээн, хэрэгцээтэй бүх зүйлсийг хайрладаг, муу бүхнээс хамгаалдаг гэсэн ойлголтоор бүх хүн амьтныг тайван сайхан, амар тайван байлгах, өвчин зовлон тохиолдоход “Алтай магтахад бүх юм сайхан болдог” (Монгол тууль судлалын зарим асуудал, Б.Катуу, 1999) гэж үздэг юм байна. Тийм учраас Алтайн магтаал зөвхөн оюуны хэрэгцээг хангах биш амьдралд хэрэгцээтэй байсан. Харин зарим туульчид бас Алтай магтаж мэргэ тавьдаг байсан гэж туульчид хүүрнэдэг.
4. Тууль хайлахад Алтайн магтаал товшуурын аяыг дагаад туульч хоолойн зөв өнгөнд ороход туслахаас гадна магтаалыг хатуу дэглэмтэй хайлдаг тул сонсогчдыг ч гэсэн тууль сонсоход бэлтгэдэг. “Алтайн магтаалыг хайлахдаа туульч малгайгаа авахгүй, суудлаа өөрчлөхгүй, дунд нь ямар нэг зогсолт хийхгүй, үзэгч сонсогч нараас ямар нэгэн чимээ гаргахыг хориглодог байна. Алтайн Эзэн Алиа хонгор ирэхэд гадна болон гэрт сан тавиулж, цацал өргүүлдэг.” (14) Иймээс туулийг анхааралтай сонсох уур амьсгал сонсогчдын дунд бий болдог юм.

4. Алтайн магтаалын агуулга
Алтайн магтаалын агуулга гэвэл Алтай уулсын сайхан байгаль, тэнд амьдардаг бүх ан амьтан, ургамал жимсийг төрөл төрлөөрөө, хад асгын янз бүрийн хэлбэр, рашаан булаг, ашигт малтмал, ер нь бүх баялгийг нь бишрэн магтаж байхдаа тодорхой дэс дараа, тогтолцоотой бөгөөд тухайлбал дөрвөн зүг, дөрвөн талаас нь үзэж магтах, дээрээс эхлээд доод хэсгийг нь хүртэл магтах, дөрвөн улирлын байдлаар салган ангилж магтдаг юм. Хувилбараас шалтгаалан маш олон эсвэл цөөхөн бадагтай, бадгийн хооронд давтагдах түрлэгтэй, үүнд “Баян буурал Алтай минь ээ” зэрэг байдлаар шууд Алтайд хандан Алтай уулс минь ер нь ийм сайхан, бүх хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж, бүгдийг сайхан элбэг дэлбэг, аз жаргалтай байлгадаг гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин XX зууны ялангуяа Баяд, Дөрвөд туульчдийн хайлдаг хувилбаруудад шарын шашны нөлөө илүү орсон байна.

5. Алтайн магтаалын гарал үүсэл
Алтайн магтаалын гарал үүслийг хэд хэдэн талаас авч үзэх хэрэгтэй. Туультай нягт холбоотой байдаг тул туулийн гарал үүслийн судалгааг дагаад үүнтэй хамт судалж болох юм. Судалгааны сэдвээс тийм ч холдохгүйн тулд энд тууль судлалын хувьд зөвхөн тууль судлаач Б.Катуу багшийн нэлээд орчин үеийн, гүнзгий, бүрэн судалж нийтэлсэн “Монгол тууль судлалын түүхэн тойм”, Аман зохиол судлал XXV-р боть, (5)гэсэн судалгааг дурдъя.
Ерөнхийд нь Алтайн магтаалын гарал үүсэл байгальтай харьцах монгол хүмүүсийн уламжлал, нүүдэлчдийн соёл иргэншилд хамаарна. Алтайн магтаал маш эртнийх учраас зөвхөн соёл урлагийн чанартай биш, хүмүүс байгальтай харьцан зохицох, байгаль болон байгаль доторх, байгалийг захирдаг ер бусын бодьгал эздээс хишиг гуйж, ямар нэгэн ашиг гаргах, эдгээрийн уур хилэнгээс өөрсдийгөө хамгаалах явдлаас үүсэлтэй гэж ойлгох нь зүйтэй гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл эхний зорилго нь зан үйлийн хүрээнд оршиж байна.

1. Бичиж тэмдэглэсэн анхны хувилбар
Үүсэл гарлын судлалд бичгээр тэмдэглэсэн анхны хувилбарыг олох, үүнээс цаашаа илүү эртний хувилбарыг хөөн мөрдөх нь их чухал байна. Үүнийг энэ судалгаанд хараахан гаргаж амжаагүй явна. Жилхэр туульчийн хайлсан Алтайн магтаалын хувилбар байдаггүй гэснээс үзвэл Б.Уртнасан туульчийнх одоо хүртэл тэмдэглэгдсэн хувилбараас нэлээд эртнийх байна.

2. Алтайн сангууд
Алтайн магтаалын бичмэлээс эртний Алтайн сан гэсэн тэмдэглэлүүд байдаг. Алтайн сан гэдэг нь бол Алтайн уулс, эдгээрийн эздэд хандсан залбирал юм. Үүний дунд анд явахад сайн олз олохын төлөө тавьдаг сангууд байдаг. (Арван гурван Алтайн ариун сангууд, Ж.Цолоо, 1999) (6) Ан амьтдаар баян Алтай ууланд очоод ан хийхээсээ өмнө уулын эзнээс (лус, савдаг) зөвшөөрөл гуйх, амьтны амийг тасалж байгаа учраас өчил хүлцдэг. Энэ уламжлал анчин-түүчин соёл иргэншилтэй олон үндэстэнд байдаг.

Тууль судлаач Ж.Цолоо Алтайн магтаалыг Алтайн сангуудаас гаралтай бололтой гэсэн санал дэвшүүлсэн. Үүнийг судлахын тулд Алтайн сангуудын эртний хувилбаруудыг олоод Алтайн магтаалтай харьцуулах хэрэгтэй.

3. Гарал үүслийн тухай домгууд
Алтайн магтаал анх яаж үүссэнийг тайлбарлах домгуудыг туульчид хэлдэг бөгөөд туулийн судлаачид ч тэмдэглэсэн байдаг. Одоо хүртэл бидэнд хоёр хувилбар олдоод байна.

А. Нэгэнд нь анчин, үзмэрч, туульч гурав Алтайн ууланд анд явж эхлээд ямар ч амжилтгүй байгаад туульч нь Алтайг магтан Алтайн эздийг баясгасны улмаас тэд ангийн сайхан олзтой болдог. (Монгол тууль судлалын зарим асуудал, Б.Катуу, 1999). Үүнийг тууль судлаач Б.Катуу багш С.Чойсүрэнгийн хүү Батчулуунаас тэмдэглэж авсан. Энэ домгийг бас судлаач Ж.Цолоо Б.Авирмэд туульчаас 1971 онд тэмдэглэн авч, мөн туульч Б.Уртнасангаас миний бие 2007 онд тэмдэглэн авчээ. Б. Хоёрдах домогт нэгэн туульч тууль хайлах гэж байхдаа Алтайн уулын эздийг хилэгнүүлнэ гэж айгаад хайлахаасаа өмнө хэлэх магтаалыг зохиожээ. (Монгол тууль судлалын зарим асуудал, Б.Катуу, 1999, 12)

6. Алтайн магтаалын хувилбар
Туульчид Алтай магтахдаа тууль хайлахтай адил бие биенээсээ үгчлэн давтаж сурдаггүй, харин өөрийнхөө уран сэтгэмж, урлагийн дүрслэлээр Алтайгаа магтаж, туульч бүрийн хайлдаг магтаалууд хоорондоо агуулга, уран сайхны дүрслэл, найруулгын хэрэглүүрүүд, хайлахын өнө, хайлж байгаа байдлын хувьд харилцан адилгүй байдаг. Хэд хэдэн туульчийн хувилбаруудыг хооронд нь харьцуулсан бяцхан судалгааг зөвхөн судлаач Б.Катуугийн Монгол тууль судлалын зарим асуудал гэдэг номоос оллоо.

Одоо хүртэл дараах туульчдийн хайлсан хувилбарууд бидэнд олдоод байна:

Захчин: Туульч Энхбалсан, Ховд аймгийн Манхан сум. Тэрээр эртний, маш өвөрмөц аяаар хайлдаг. (Хэдэн хүнээс авсан аман мэдээ)
Дөрвөд: Туульч Цагаадайн Зодов, Увс аймгийн Бүхмөрөн сум (үүнд шарын шашны нөлөө их байдаг).
(Дөрвөд ардын тууль, Б.Катуу, 1996). Дөрвөдийн “Алтай хайлах” гэдэг бүтэн тууль байна. Үүнийг Б.Цэрэл Алтай хайлах (7) гэдэг номдоо тэмдэглэсэн.
Торгууд: М.Пүрэвжал (Аман мэдээ)
Урианхай: Жилхэр, Ш.Буян, С.Чойсүрэн, Г.Баатар, Б.Авирмэд, Мэнгэт,
Б.Уртнасан, Х.Сэсээр (1, 3, 8, 10, 13)
Халх:
Баяд: Туульч нар У.Батаа. Лхагва, Лувсан, Пүрвээ. (8)
Увсын туульч нараас: Г.Хайнзан, З.Дамиа. Ц.Зодов, У.Мунц. (1) Туульч С. Чойсүрэн настай болсон хойноо Алтайн магтаалыг сард нэг удаа тогтмол хайлдаг байсан гэж судлаачид тэмдэглэсэн байна. (Б.Катуу, Лха.Туяабаатар)
Баядын туульч нарын хайлдаг “Хан Харангуй” туулийн 7-р бүлэг “Алтай хайлах” гэсэн бүтэн тусгай бүлэг байдаг бөгөөд үүнийг туульчид хүндэлж үзэж, ард нь заавал ерөөл хэлж дуусгадаг. (Монгол ардын баатарлаг туульс, Ж.Цолоо, УБ, 1982, Х.24) гэнэ. (8)

Бидний тэмдэглэж авсан хувилбар:
1. Монгол уран зохиолын унших бичиг, Д.Цагаан, УБ., 1961, Х.5-6 дээр байгаа магтаалыг Монгол ардын зан үйлийн аман зохиол, Х.Сампилдэндэв, 1987, Х.219-221, (9)номоос авсан.
2. Монгол ардын аман зохиолын дээж бичиг, Ш.Гаадамба, Д.Цэрэнсодном, 1967, Х.115-117 дээр байгаа магтаалыг Монгол ардын зан үйлийн аман зохиол, Х.Сампилдэндэв, 1987, Х.216-219, (9) номоос авсан.
3. Туульч Баатарын Уртнасангийн хайлдаг хувилбар
3.1.Алтайн Урианхайн аман зохиол, М.Ганболд, Хувилбар 2, Х.25-31, (10)
3.2.2007 оны 4 сарын 15нд туульчтай биечлэн уулзаж, комьпютер ба кассетэд хурааж авсан
4. Туульч Мэнгэтийн хайлсан хувилбар: “Алтай уулын магтаал” Алтайн Урианхайн аман зохиол, М.Ганболд, Хувилбар 1, Х.22-25 (10)
5. Туульч Гөлөгийн Хайнзан Дөрвөд ардын тууль, Б.Катуу, (11)
Үүнээс гадна Шинжлэх Ухааны Академийн хэл зохиолонгийн хүрээлэнд Б.Авирмэд туулчийн хайлсан Алтайн магтаалын хоёр хувилбар (1987: 724 /B/-A-1, A:B 1:1, 9:5, 1972: 507 A-1), Ш.Ринчен (1972: 402 B-4), Г.Хайнзан (1975: 534 A-1), Д.Сунгаржав (1987: 581 A-2) нарын соронзон хальсанд хураасан тус тус хувилбар болон бичгээр хоёр хувилбар (4-4-4-18, 5-27-27-37) байдаг.

7. Алтайн магтаалын байр суурь

Алтайн магтаал нь монгол ардын баатарлаг туульстай зайлшгүй холбоотой байхын зэрэгцээгээр онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг. Иймээс “Алтайгүй тууль тууль болдоггүй, авгайгүй айл айл болдоггүй” гэсэн зүйр үг гарсан билээ. Энэ зүйр үг туульчдийн дунд их хэлэгддэг бөгөөд тухайлбал туульч Ц.Зодовоос эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Өлзийбаяр, туульч Б.Уртнасангаас миний бие тэмдэглэн авчээ. Энэ зүйр үг бол Алтайн магтаал нь тууль хайлах ёс заншилтай зайлшгүй холбоотойг батлах гэрч юм. Алтайн магтаалын утга учир, ач холбогдол нь бидний үзэж байгаагаар эхлээд дан зан үйлийн шинж чанартай байгаад дараа нь тууль хайлахад бэлтгэхэд зан үйл, практикийн холилдсон чанартай болоод өнөө үед дан соёл урлагийн чанар луу шилжиж байна. Гэтэл өнөөдөр ч гэсэн уламжлалыг илүү дээдлэдэг газар нутгаар зан үйлийн чанар нь хадгалагдсан нь таарж байна. Тухайлбал, Алтайн магтаалыг хайлахад дээжийн саванд сүү өргөж, хүж асаах зэрэг зан үйлийг одоо ч баримталдаг ажээ.

Дүгнэлт: Алтайн магтаал бол монголын нүүдэлчдийн соёл иргэншилд хадгалагдсан, эх нутгаа хайрлах сэтгэлгээг илэрхийлдэг, уран сайхны баялаг хэрэглүүртэй, байгальтай харьцах эртний зан үйлийн чанарыг шингээсэн монгол ардын аман зохиолын маш гайхамшигтай, өвөрмөц бүтээл юм. Иймээс үүнийг цаашдаа илүү нарийн судалж, судлалын тойм гаргаж, гарал үүслийг нь тодорхойлох, тэмдэглэж авсан болон одоо хэлэгдэж байгаа хувилбаруудыг ирээдүйн судалгаанд хадгалж хамгаалах, хоорондоо харьцуулах, гадаад хэл рүү орчуулах нь туулийн судлалд зайлшгүй тавигдах асуудал юм.

Алтайн магтаал туульчаар ангилсан нь

ТУУЛЬЧИД

Туульч	Нутаг	Он	Багш	АМ Т	АМ Б	Шавь
Буурал сарисан	Улаангом Дөрвөд	19-р зуун				Парчин
Эвэгийн намилан	Увс Дөрвөд	1911-	Лам Жангар
Цагаадайн Зодов	Дөрвөд	1910- 1986	Лам нар Цагаадайн Ширэн Түжиг
Гөлөгийн Хайнзан	Улаангом Дөрвөд	1915-	Гөлөг
Шавьцагаан	БӨ Булган
Ш.Ачилдай	Баян- Өлгий Булган с.	1881- 1959	Да лам			Ш.Буян
Дух	Урианхай Өөрцөг с.
Бариул	Уранхай	?-1931
Содномын Балдан	Урианхай БӨ: Булган	1810-?
Цагаан- нохой	Урианхай	1880- 1920				Ш.Буян
Балданы Даш	Урианхай БӨ: Булган					Ш.Буян
Занын Жилхэр	Урианхай БӨ: Булган	1839- 1935				Ш.Буян Б.Уртнасан Б.Авирмэд Оролмаа
Галдангийн Ширэндэв	Урианхай	1900				Б.Уртнасан Б.Авирмэд
Галдамайн Баатар	Урианхай Х: МХ	1903- 1946	Жилхэр
Жилхэрийн Оролмаа	Урианхай		Жилхэр
Ёндоны Манж	Урианхай БӨ: Булган	1904- 1965

Шинээгийн Буян	Урианхай Ховд: Булган	1893-?	Жилхэр Ачилдай Цагааннохой Даш		Мижидын Ядмаа
Сүхийн Чойсүрэн	Урианхай	1911- 1979	С.Дамдин Ээж нь (Тов- шуур) Жилхэр	Настай болоод сард 1 удаа хайлдаг байсан
Зокиогийн Рэнцэн	Ховд Дуут	1913- 1980	Ш.Буян Г.Ширэндэв С. Чойсүрэн
Даваагийн Чойрог	Урианхай Цэрвээ	1915-?	Жилхэр
Баатарын Уртнасан	Ховд Мөнххайр- хан, Дуут	1927	Жилхэр Баатар Ширэндэв Рэнцэн Хөх Балдан	Бүтэн хэмжээ- гээр хайлдаг	9 Шавь: Олдох Балдандорж Дамдиндорж Баатаржав Доржпалам?
Баатарын Авирмэд	Ховд Манхан Мөнххайр- хан Ховд хот	1935- 1998	Жилхэр Оролмаа Ширэндэв Хөх Балдан	Ширэн- дэвээс. Гүйцэд хэлж бай гэж захидаг байжээ	Хүү Доржпалам
Хөвчийн Сэсээр	Ховд Мөнх- хайрхан Одоо Ховд хот	1952	Авирмэд
Мэнгэт “Баян Алтай” хочтой “Баян Алтай” хочтой	Ховд Сэнхэрийн гол	XIX эцсээс XX дунд хүртэл		Үргэлж “Баян Алтай минь” гэж залбирч явдаг
М.Парчин	Баяд
Бадрахын Дарам	Баяд	1876- 1934			У.Бат

Увхийн Бат	Баяд	1899-	Б.Дарам лам	өвөрмөц хэллэг
Лувсан	Баяд
Рэнцэнгийн Лхагва	Баяд Увс Малчин сум
Магсарын Пүрэвжал	Торгууд Ховд: Булган	1893

1. Катуу, Б. Монгол тууль судлалын зарим асуудал, Х.17 – 26, Ховд, 1999

2. Гаадамба, Ш., Сампилдэндэв, Х. Монгол ардын аман зохиол, Х.119хх, УБ, 1988

3. 2007 оны 4 сарын 15нд Ховд аймгиын Дуут сумын иргэн туульч Б. Уртнасантай илтгэгчийн хийсэн ярилцлагаас

4. Дулам, С., Нандинбилэг, Г. Монгол аман зохиолын онол, УБ., 2007

5. “Монгол тууль судлалын түүхэн тойм”, Катуу, Б. Аман зохиол судлал XXV-р боть, Х.31-128, Улаанбаатар, 2003

6. Цолоо, Ж. Арван гурван Алтайн ариун сангууд, 1999

7. Цэрэл, Б. Алтай хайлах, Ред. Гүрсэд, Улаангом, 1964

8. Цолоо, Ж. Монгол ардын баатарлаг туульс, УБ, 1982,Х.24

9. Сампилдэндэв, Х. Монгол ардын зан үйлийн аман зохиол, УБ, 1987, Х.219-221

10. Ганболд, М. Алтайн Урианхайн аман зохиол, Хувилбар 2, Х.25-31

11. Катуу, Б. Дөрвөд ардын тууль, УБ, 1996

12. Катуу, Б. Монгол тууль судлалын зарим асуудалд 1999, Х.18 (Урианхайн туульчид, Ж. Цолоо, Утга зохиол урлаг. УБ. 1972. №46) гэсэн номноос иш татсан.

13. Туяабаатар, Лха., Алтайн урианхайн баатарлагийн туульс, түүний эх сурвалж өвөрмөц шинж, Өлгий, 1995

14. Катуу, Б., Алтайн урианхайн тууль, Улаанбаатар, 2001, Х.5

Алтайн магтаал

2011-09-15T11:54:00.004+08:00

Мөнх цасан эхтэй
Мөлгөр чулуун оргилтой
Бургас улиас модон чимэгтэй
Бyлгийн урсгал усан ундаатай
Харгай модон чимэгтэй
Харз усан ундаатай
Тал бvрийн салаа жалгаар
Таван эрдэнийн баялаг сvрэгтэй
Хyн цэн шувуу цэнгэлтэй
Хyр цэцгийн шvvсэн ундаатай
Харгайгий нь бариад гарахад
Халиун халтар буга нь бутардаг
Yзvvрийг нь бариад гарахад
Yнэг чоно нь бутардаг
Ирмэгийг нь дагаад гарахад
Ирвэс шилvvс дvvлдэг
Мөрний эрэг шугуйд нь
Минж гахай нь сvлждэг
Ариyн тунгалаг Булган голд
Аливаа загас нь цэнгэлдсэн
Хамар дээрээ хаваржаатай
Хаврын гурван сар нь жаргалтай
Зулай дээрээ зуслантай
Зуны гурван сар нь цэнгэлтэй
Нахиy дээрээ намаржаатай
Намрын гурван сар нь цэнгэлтэй
Өвөр дээрээ өвөлжөөтэй
Өвлийн гурван сар нь өнтэй
Арвин их тал нутаг минь
Алтан тариа халиуран найгасан
Жирийсэн сайхан дардан замаар нь
Жингийн олон тэмээ нь цувсан
Бvх баялгаар чимэгдсэн
Бyyрал өлзийт Алтай минь
Өглөө жингээр униартаж л байдаг
Өдөр дундаа суунаглаж л байдаг гэвэлээ
Үеийн үедээ үнэтэй тарган байдаг
Өргөн өндөр, хүдэр баяхан буурал Алтай хангай хоёр минь билээ
Арын өндөр Ховдын нуруу нь дүнхийж л байдаг
Рашаан булгийн ус нь булгилааж л байдаг гэвэлээ
Ангир, галуу шувуу ганганааж л байдаг
Агь харгай мод нь дүнхийж л байдаг гэвэлээ
Арвинаа уужимхан баяхан буурал Алтай хангай хоёр минь билээ
Шилээ цасыг хайлан
Шилгээтэл урсаж л байдаг
Шинэхэн хөхөл ногоо
Ширгээ даган зангирч л байдаг гэвэлээ
Шингэн дуутай хөхөө шувуу
Шилээ даган донгодож л байдаг
Үнэхээрийн сонин сайхан баяхан буурал Алтай хангай хоёр минь билээ

Суухай өндөр улаан уул нь дүнхийж л байдаг
Шоровгор улаан ямаа нь ширгээ даган шаргалдаж л явлаа гэвэлээ
Хадаан өндөр дарзай нуруу нь дүнхийж л байдаг
Халиун харлаг тэх нь хадаар дамжин харгилдаж л байдаг гэвэлээ
Үнэхээрийн сонин сайхан баяхан буурал Алтай хангай хоёр минь билээ
Мөнх цасан ихтэй
Мөлгөр чулуун оргилтой
Өргөн түмэн өндөр, хүдэр баян хан Алтай нутаг минь гэв гэнээ хө
Алтайн магтаалыг сонсох:

Дугуй, дугуйн аяллын тухай.

2011-09-14T10:59:00.003+08:00

Леонардо Да Винчигийн модон дугуй.

Хүн төрөлхтөний бий болгосон гайхамшигт бүтээлийн нэг бол унадаг дугуй. Унадаг дугуй нь хүн төрөлхтөний амьдрал ахуйдаа хэрэглэж буй хамгийн түгээмэл тээврийн хэрэгсэл. 2005 онд Их Британи улсад явуулсан нэгэн асуулгаар унадаг дугуй бол 1800 оноос хойш хүн төрөлхтөний бүтээсэн хамгийн аугаа техник гэж үзсэн байдаг. Унадаг дугуй хамгийн түгээмэл тээврийн хэрэгсэл болж чадсаны нууц нь хямд төсөр, хөнгөн, зай бага эзэлдэг, түлш шатахуун хэрэглэдэггүйд оршино. Дугуй бол хөлийн булчингийн хүчээр хөдөлдөг тээврийн хэрэгсэл. Ихэнхи унадаг дугуй хоёр дугуйтай, Гэхдээ гурав, дөрөв тэрч бүү хэл ганц дугуйтай ч бий. Унадаг дугуйг зориулалтаар нь олон ангилж болно. Жишээ нь зөвхөн хотын цардмал зам дээр явахад тохиромжтой ХОТЫН, бартаат замд унаж явах УУЛЫН, аялалд зориулсан ЖУУЛЧНЫ, бага зай эзэлдэг ЭВХЭГДДЭГ, уралдааны зориулалттай СПОРТЫН гэх мэтээр ангилдаг. Уулын дугуй бартаат замд найдвартай бол жуулчины дугуй ачааны даац сайтай байдаг. Хоёр ба түүнээс дээш тооны хүн суудаг дугуйг ТАНДЕМ гэж нэрлэдэг.

Ефим Артамановын дугуй.

1800 оноос өмнөх үед хамаарах түүхийн сурвалжид унадаг дугуйны тухай бичигдсэн зүйл алга. Сэргэн мандлын үеийн суут эрдэмтэн Леонардо Да Винчи өөрийн сурагч Жакомо Капроттид илгээсэн захидалдаа унадаг дугуйг дүрсэлсэн зургийг хавсарган илгээж байжээ. Унадаг дугуйг 1800 оны үед Ефим Артаманов гэдэг тариачин эр зохион бүтээж Уралын нурууны Верхотурье гэдэг тосгоноос Москва руу аялсан гэдэг. Энэ нь хүн төрөлхтөний анхны дугуйн аялал гэж үзэж болно. Оросын эзэн хаан Ефим Артамановыг дугуй зохион бүтээн аялсан эр зоригийг нь үнэлж хамжлагаас халсан гэдэг. Түүний бүтээсэн энэ дугуй одоо ОХУ-ын Нижный Тагил хотын музейн үзмэрт хадгалагдаж байна. Нижный Тагил хотын гудамжинд түүний энэ аяллыг олонд түгээх зорилгоор хүрэл хөшөө бүтээн байрлуулсан байдаг. Түүнээс хойш дугуйг улам боловсронгуй болгох олон оролдлогууд хийгджээ. Өнөөгийн бидний унаж буй дугуйг Rover гэж нэрлэдэг бөгөөд түүнийг 1884 онд английн зохион бүтээгч Жон Кэмп Старли зохион бүтээж 1887 оноос эхлэн үйлдвэрлэж эхэлжээ. Rover дугуйны урд, хойд дугуйн хэмжээ яг ижил, хойд дугуйндаа хөтлөх арааг байрлуулсан байдаг. Жон Кэмп Старлигийн зохион бүтээсэн дугуйг хамгийн аюулгүй гэж хүлээн зөвшөөрөгджээ. Унадаг дугуй 1898 он гэхэд гар тоормозтой болсон бол 20-р зууны эхээр л хурдыг нэмэгдүүлэх зорилгоор араа солидог механизмтай болсон байдаг.
Монголд анхны дугуй 1900-гаад оны эхээр орж ирсэн бөгөөд анхны дугуйг нэрт эрдэмтэн С.Шагж гэх мэт хүмүүс унаж байсан бөгөөд тухайн үеийн нийгмийн элит давхаргын хэрэглээ болж байсан. Нийгмийн боловсролтой хэсгийн хэрэглээ болж байсан дугуйг яваандаа жирийн иргэд ч унах болсон. Монголчууд бидний дугуй хэрэглэж ирсэн түүхийг гурав хуваан үечилж болох юм. Тухайлбал 1930-аад он хүртэлх үеийг дугуйн соёлтой танилцсан үе, 1930-аас 1970-аад он хүртэл оргил үе, түүнээс хойших үеийг зогсонги байдалтай үе гэж үзэж болно. Үнэхээр 1950,60,70-аад оны үед унадаг дугуй Монголчууд бидний гол унаа болж байв. Энэ нь тухайн үед автомашин цөөн, нийтийн тээврийн тогтолцоо сул, хүн амд хүрэлцээгүй байсан зэрэг тодорхой хэдэн шалтгаанаас болж байсан. 1980-аад оноос хойш нийтийн тээврийн үйлчилгээ сайжирч, хүн амын амжиргааны түвшин дээшилж насанд хүрсэн хүмүүс моторт дугуй, машин унаж эхэлсэн. Унадаг дугуй нь хүүхэд, залуусын хэрэглээ болсон. Улаанбаатар хотын автозамын ачаалал их болсноор унадаг дугуйгаар явах нь аюултай болж дугуй хэрэглээнээс гарсан гэж үзэж болно. Тухайн үеийн хот төлөвлөгчид автозамын хажуугаар дугуйн зам тавихаа мартсан нь унадаг дугуйг Монголчууд мартахад нөлөөлсөн гэж хэлж болно. 21-р зуун гараад дугуйг сонирхогчдын тоо өсч дугуйгаар аялах сонирхолтой хүмүүсийн тоо Монголчуудын дунд нэмэгдэх болсон ч дугуй унах зам талбай байхгүй, хотоос гараад явах гэхээр зам харгуйгаа сайн мэдэхгүйгээс болоод олны хүртээл болж чадахгүй байна. Сүхбаатарын талбай дээр сүүлийн үед дугуй түрээсийн үйлчилгээ явагдаж байсан. Олон хүүхэд залуус талбай тойроод дугуйгаар явж байна. Эндээс харахад Улаанбаатар хот орчимд дугуй аяллын бүтээгдэхүүнүүдийг бий болгон хүүхэд залууст сурталчлаад өгвөл дугуй сонирхогчид хамрагдах нь дамжиггүй. Тийм учраас энэ сул тал дээр аялал жуулчлалын байгууллагууд анхаарал тавьж ажиллавал нэг том зах зээлийг нээх боломж байгаа юм. Гэхдээ 1990-ээд оны үетэй харьцуулбал дугуйг сурталчилах олон ажлууд хийгдэж байна. Монголчууд бид дэлхийг дугуйгаар тойрсон цөөхөн ард түмний нэг. Та бүхэн санаж байгаа байх 1980-аад оны сүүл, 90-ээд оны эхээр “Таван хуруу” багийн таван залуу Сүхбаатарын талбайгаас гараагаа эхлэн дэлхийг тойрох аялалд гарч монголын дугуйчдыг дэлхийд таниулж байлаа. Монголчууд бид дугуйтай холбогдсон үеэс л дугуй бидний амьдралын салшгүй нэгэн түүх болсон. Монгол улс дугуй унаж замын хөдөлгөөнд оролцогчдын хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах үүднээс замын хөдөлгөөний байдлын дүрмэндээ доорхи заалтуудыг оруулж өгсөн байдаг.

Дугуйгаар явах журмын тухай

124. Унадаг дугуй хэрэглэгчид орон нутгийн захиргаанд дугуйгаа бүртгүүлэн, пайз авах үүрэгтэй.

125. 14-өөс дээш насны хүмүүст хотын гудамж, замаар дугуй унаж, цагт 10 км-ээс илүүгүй хурдаар замын баруун гар талыг барьж явахыг зөвшөөрнө. 10 наснаас доошхи насны хүүхдийг аюулгүй байдлыг хангасны үндсэн дээр сундалж болно.

126. Унадаг дугуйд дор заасан хэрэгсэл байвал зохино.

· дохионы хонх буюу тусгай бүрээ;

· тормоз;

· шөнийн цагт өмнөө цагаан гэрэлтэй, хойноо гэрэл цацаргагч улаан шилтэй;

· орон нутгийн захиргаанаас олгосон пайзны хэмжээ нь 10 х 7 см байх ба түүнийг эмээлийн доод талын савхан рамын хойно багаж хэрэгслийн савны ар талд бэхэлсэн байх ёстой.

127. Дугуйгаар явагчдад дор дурдсан зүйлийг хориглох, үүнд:

· насны байдалд тохироогүй дугуй унаж явах;

· явган хүний зам, цэцэрлэг, ногооруулсан газар, хөдөлмөрчдийн соёл, амралтын газарт байгаа явган хүний замаар дугуйтай явах;

· явган хүний зам (замын зах)-д 0,5 метрээс ойрхон явах;

· 1-ээс дээш эгнээгээр явах, гүйцэж түрүүлэх;

· тусгай гаргасан газраас өөр гудамж, талбай, зам дээр дугуй унаж, сургууль хийх;

· дугуйн жолоог барихгүй явах;

· явж байгаа хөсгийн хойноос чиргүүлж явах;

· 1 хүний суудалтай дугуйд хүн сундалж явах;

· унадаг дугуйг жолоодон залахад саад болох буюу орчин тойронд аюул учруулж болзошгүй ямар нэг зүйлийг тээвэрлэж явах;

· явган хүмүүс, тээврийн хөсгийн олноор цугларсан газар, замын уулзвар, хашаанаас хөдөлгөөн ихтэй гудамж, зам руу гарахдаа дугуйг унаж гарахыг тус тус хориглоно.

Дугуйтай хүмүүсийн зохион байгуулалттай жагсаал, цуваанд явагчид хөдөлгөөний бүх дүрмийг дагаж баримтлан явбал зохино гэж заасан байдаг. Үүнийг дугуйтай замын хөдөлгөөнд оролцогч хэн бүхэн мэдэж байх хэрэгтэй.

Монголд дугуйгаар аялагчдын тоо жил ирэх тутамд нэмэгдэж буй тул дугуйн аяллын тухай Монгол аялал жуулчлал компаниуд энэ төрлийн аяллын онцлогийн тухай ойлголттой болох шаардлага урган гарч ирж байна. Дугуйн аялал нь Монгол аялал жуулчлалын нэн шинэ бүтээгдэхүүнүүдийн нэг.

Уулын дугуйн аяллын төрөл Монголд нилээд хөгжиж байна. 1990-ээд оны сүүл үеэс эхэлж дугуйгаар аялагч гадаадын жуулчид Монгол орныг сонирхож эхэлсэн. Монголоор аялагч анхны дугуйчид бие даан аялагчид голдуу байлаа. Тэд ачаа бараа, майхан саваа дугуйны жижиг чиргүүл тэргэнцэрт ачаалж, аймаг хоорондын төв замаар аялдаг байсан. Тэд голдуу Хөвсгөл нуур, Говийн чиглэлд, мөн МУ-ын хойд хилээс өмнөд хил рүү явдаг байв. Аяллын компаниуд энэ төрлийн аяллыг тэр бүр зохион байгуулдаггүй байсан тул тэд аяллын хөтөчгүй, газрын зураг, луужин бариад аялдаг байсан. Ингэж аялж буй ганцаарчилсан болон групп жуулчидтай замд олонтаа таарч байсан. Тэд голдуу монголын зам дэржигнүүр ихтэй, бас их элстэй хүнд замууд байна гэж хэлдэг байсан. 1995 онд шведийн дугуйчид Лас, Мортон нар Улаанбаатараас Ховд хүртэл 1420 км замыг уулын дугуйгаар туулж байв. Иймд дугуйн аяллыг болох төв замаас холдуулж орон нутгийн хээрийн замуудыг сонгож аяллаа зохион байгуулах нь хэрэгтэй. Монгол орноор дугуйгаар аялсан хэн бүхэн Монгол орныг уулын дугуйн орон юмаа. Энд өндөр уул, өргөн тал, элстэй, шавартай, дэржигнүүртэй, дардан замууд нь бүгд байна. Энэ улс уулын дугуйчдын диваажин байна гэж шагшин хэлдэг. Сүүлийн жилүүдэд хямдаар аялах сонирхолтой бие даан аялагчид ч Монгол орныг хэвтээ босоо тэнхлэгээр хөндлөн гулд дугуйгаар туулах сонирхолтой болсон.

Аялагч жуулчид гол төлөв дугуйгаар хотод, хөдөө хээр, уулаар аялдаг. Иймд дугуйн аяллыг хотын, уулын гэж хоёр ангилж болох юм. Хотын дугуйн аялал Монголд бараг байхгүй гэж хэлж болно. Улаанбаатар хотын замын нөхцөл байдал маш хүнд, дугуйн зам байхгүй тул дугуйн энэ төрлийн аялал хөгжих боломжгүй байна. Хэрэв Улаанбаатар хотод дугуйн замууд бий болбол Улаанбаатар хотоор дугуйгаар аялах боломж бий болно. Ганцаарчилан аялж жуулчилж буй хүмүүс томоохон хот суурин газарт очоод хамгийн хямд, өөрийн тааваараа явж болох тээврийн хэрэгслийг хайдаг. Үүнд хамгийн тохирох тээврийн хэрэгсэл бол унадаг дугуй. Улаанбаатарт Seven Summit, Karakorum Expeditions, Mongolia Expeditions гэсэн цөөхөн хэдхэн компани дугуй түрээсийн үйлчилгээг үзүүлдэг. Гадаадын улс орнуудын томоохон хот дахь зочид буудлуудын нэг үйлчилгээ бол дугуй түрээсийн үйлчилгээ байдаг. Харин манайд ийм үйлчилгээ байдаггүй. Нэгэнт Улаанбаатар хотод ийм үйлчилгээ явуулах боломж сул байгаа тул хөдөө орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй гэр баазууд маань хэдэн дугуй аваад гэр баазынхаа орчимд дугуй унуулах, улмаар нэгээс хоёр хоногтой сонирхолтой маршрутыг бий болгоод аялуулбал зүгээр санагдаж байна. Ингэж чадвал бас нэг өөр төрлийн үйлчилгээтэй болж жуулчдыг татах болно. Гэхдээ дугуйгаа зөв сонгож авах хэрэгтэй. Аяллын шаардлага хангасан сайн дугуйг Монголоос олж авахад хэцүү. Нарантуул зах сайн чанартай дугуй бий, үнэ нь 650000-1000000 төгрөгийн хооронд байна. Энд зарагдаж буй дугуй нь голдуу хулгайн замаар монголд орж ирсэн дугуйнууд байдаг тул сэтгэлд цөвтэй, тэгээд ч олон тоогоор байхгүй сайндаа л ганц хоёроор цуглуулж авах шаардлага гардаг. Дугуй авахын тулд мэдээж урд хөршийг зорино. Хятад улс нь дэлхийд дугуй үйлдвэрлэлээрээ толгой цохидог. Дэлхийн зах зээлд нийлүүлж байгаа унадаг дугуйн 95%-ийг нийлүүлдэг. Хятадаас дугуй авахдаа сайн сонгож авах хэрэгтэй. Хамгийн алдартай нь Тайваны брэнд нь GIANT гэж бий. GIANT брэнд зардаг дэлгүүрүүд хятадад газар сайгүй бий. Үнэ нь чанар, зориулалтаасаа хамаарч 3000-12000 юань байдаг. Гол нь дугуйг авахдаа жин, дугуйнд тавигдсан систем, ямар материалаар хийгдснийг анхаарах хэрэгтэй. Дугуйн рам нь төмөр, хөнгөн цагаан, карбон, титан байж болно. Матераилын шинж чанраас хамаарч дугуйн жин өөр өөр байна. Өөр нэг анхаарах зүйл бол тоормозны систем, дугуйнд суурилуулж өгсөн амортизатор байдаг. Тоормозны систем V хэлбэр буюу хавчдаг, дискэн систем гэж бий. Сүүлийн үед жуулчид дискэн тоормозыг илүүд үздэг болж байна. Дискэн систем нь дотроо хоёр янз - тросон, шингэн гэж бий. Монгол орны хувьд эрс тэс уур амьсгалтай учир аль болох тросон системийг сонгож авах зүйтэй. Дугуйн хурдны системийг анхаарах хэрэгтэй. Дугуй нь 21,24,27,30 гэсэн хурдтай байна. Өөр хэлбэл урдаа 3 хөтлөгчтэй, хойд кассетан арааны тоо нь 7,8,9,10 гэсэн тоотой байна. Хойд кассетан арааны тоог тоолж авах хэрэгтэй. Эдгээр хурдны системийн арааны хэмжээ нь уулын дугуйнх урд хөтлөгч жижиг, хойд кассет нь том байдаг бол засмал замын дугуйны урд хөтлөгч том, хйд кассет араа жижиг хэмжээтэй байдаг. Монголд саяхан Атилла хэмээх дугуйн дэлгүүр нээгдсэн. Хан-Уул дүүргийн Оддын хотхонд байрлалтай энэ дэлгүүрийг дугуйн спортын ОУХМ З.Наран ажиллуулж байна. Тэнд дугуйг хэрхэн, засвар үйлчилгээг хийх аргыг зааж өгнө.

Монголын аялал жуулчлалын маш цөөн тур оператор дугуйн аяллын зах зээл дээр багц бүтээгдэхүүн нийлүүлж байна. Монголын аялал жуулчлалын компаниудын дугуйн аялал хийж байгаа гол бүс нутаг нь Хангай нурууны бүс нутаг. Хангай нуруунд урд, хойд гэсэн хоёр тойргоор голчлон энэ төрлийн аяллыг хийж байна. Хойд тойрогт Эрдэнэт – Булган – Уран Тогоо – Хүнүйн гол – Цэцэрлэг – Хархорины газар нутгийг хамран аялалыг зохион байгуулдаг бол Урд тойрогт Баянхонгороос эхлээд Түйн гол – Урд Тамирын гол – Цэцэрлэг – Орхон гол – Хархорин гэсэн чиглэлээр аяллаа хийж байна. Уулын дугуйн энэ төрлийн аялал зохион байгуулдаг аялал жуулчлалын компаниуд дээрх хоёр тойргоос илүү сонирхолтой чиглэлийг зах зээлд гаргаж ирж чадахгүй байна. Энэ нь уулын дугуйн аяллын зах зээлд шинээр гарч ирж буй компаниуд өөрсдөө ямар нэгэн судалгаа хийхгүй 1990-ээд оны сүүлээр бий болгосон энэ бэлэн бүтээгдэхүүнийг хуулж зарж буйтай холбоотой байх. Уг нь Монгол орны бүх бүс нутагт дугуйн аялал жигд хөгжих боломжтой байдаг. Миний хувьд Монголд уулын дугуйн аяллын чиглэлүүдийг доорхи байдлаар бүсчилэн хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Үүнд:

· Улаанбаатар хотын орчим Хан Хэнтийн нурууны чиглэл

· Хөвсгөл нуурын орчим

· Говийн чиглэл

· Алтайн нурууны

· Хангай нурууны чиглэл гэсэн үндсэн таван бүс нутагт зам замналыг бий болгож хөгжүүлж байна.

Одооноос эхлэн тодорхой бодлого зорилго тавин энэ төрлийн зах зээлийг хөгжүүлэх нь уулын дугуйн аяллын зах зээлд шинээр компаниудыг гаргахад нилээд тус төхөм болно. Манай Mongolia Expeditions компанийн хувьд дээрхи таван чиглэлд тус бүрийн онцлогтой дугуйн аяллуудыг бий болгон ажиллаж байна. Дугуйгаар аялагчдын тоо ч жил ирэх тусам нэмэгдэж байна. Дугуйн аяллыг Монгол улсад жилийн дөрвөн улирлын турш зохион байгуулж болох боломжтой. Улирлаасаа хамаараад аяллууд маань өөрийн гэсэн онцлогтой, сонирхолтой болж байдаг. Гэхдээ дугуйгаар аялах хамгийн тохиромжтой цаг үе нь Монголд 4-р сарын дунд үеэс 11 сар гэж миний бие үздэг. Энэ хугацаанд мөн аяллын бүс нутгуудаа зөв сонгон, байгалийн бүс бүслүүрийнхээ цаг агаарын онцлогийг мэдэж аяллаа төлөвлөх хэрэгтэй. Жишээ нь: Говийн бүсэд хавар хавсарга салхи ихтэй, зуны 7,8-р сард аялахад аагим халуун байдаг учир аль болох намар 9, 10-р сард аялал зохион байгуулбал зүгээр, Хангайн бүсэд хавар эрт уулын цас ханзараагүй, хүйтэн, намар улирал солигдох цагаар цасорж даваанууд хаагдах магадлал их бий.

Дугуйн аяллыг дотор нь мэргэжлийн түвшнийх, сонирхогчийн түвшнийх гэж ангилж болно. Энэ түвшингээр ангилж маршрутаа хийх хэрэгтэй. Одоогийн байдлаар Монгол дахь дугуйн аяллууд нь газар орны бартаанаас хамаарч өдөрт явах зай нь 43 -110 км байна. Өндөр уулын бүсэд 43-65 км, дунд зэргийн бартаатай уулархаг газар оронд 60-80 км, тэгш тал газарт 60-110 км байна. Энэ зай хэмжээ нь дэлхийн бусад улс орнуудад хийгдэж буй дугуйн аяллын зай хэмжээтэй адил байна. Гэхдээ энэ зайг дугуйгаар аялагчдын дугуй унах чадвараас шалтгаалж өөрчилж болно. Мэргэжилийн түвшиний болон дугуй сайн унадаг сонирхогч дугуйчдыг Алтай, Хангайн уулархаг бүс нутаг, Говийн бүс нутгуудаар аяллыг зохион байгуулбал тохиромжтой. Харин эхлэн сурагч болон дугуй унах чадвар сул сонирхогчдыг аль болох тэгш тал, даваа гүвээ багатай газар оронд аяллыг нь зохион байгуулж өгвөл зүгээр. Дугуйн аяллын дундаж хурдыг 15км/цагаар тооцож хийвэл бодит байдалд хамгийн сайн тохирно. Дугуйгаар явахад өдрийн үргэлжлэх хугацаа нь 6-8 цаг байвал зүгээр. Мэдээж энэ хугацаанд цайны завсарлага, өдрийн хоолны хугацаа орно. Зуны улиралд аяллыг өглөө эрт эхлэж нар шатаж эхлэхээс өмнө дуусгаж байвал зүгээр. Дугуйн аялал маань өдөрт олон арван километр замыг туулдаг, дугуйчдын хоорондын зай дугуй унах чадвараасаа хамаараад олон километрээр сунадаг. Үүнийг зохицуулж өгөхийн тулд өндөр уул давааны орой дээр зогсч цайны завсарлага хийж группыг цуглуулж байх хэрэгтэй. Дугуйн аялалд нэг онцлог байдаг. Хүн дугуй жийж явахдаа хөлөрч маш их шингэн алдаж байдаг. Үүнийг нөхөхийн тулд аяллын үеийн усны хангалтыг сайн тооцоолох хэрэгтэй болдог. Усны хэрэглээ нь байгалийн бүс бүслүүрээс хамаарч өөр гарна. Жишээ нь: Говь цөлийн аагим халуун бүсэд өдөрт нэг хүн дунджаар 8 литр, өндөр уул, уулархаг бүсэд дунджаар 5 литр ус хэрэглэдэг нь туршлагаас харагдсан. Дугуйн аяллын гол холбоо бол радио холбоо. Холбоо харилцаа сайн байх нь аяллыг амжилтай, осол эндэлгүй явуулах гол түлхүүр болж өгнө. Монголд голдуу дугуйчдын өмнө нэг чиглүүлэгч машин, дугуйчдын ард хамагч машин явдаг. Монгол орны хувьд замын тэмдэг, тэмдэглэгээ орон нутагт байхгүй тул салаа замууд дээр тэмдэг тэмдэглэгээг сайн хийж өгөхгүй бол дугуйчид төөрөх асуудал гарах нь энүүхэнд байдаг. Мэдээж чиглүүлэгч машин хамгийн чухал үүрэгтэй тул зам сайн мэддэг жолооч явах хэрэгттэй. Хамагч машины хувьд замдаа ядарч сульдсан, аяллаа цаашид үргэлжлүүлэх боломжгүй болсон аялагчдыг машиндаа суулгаж явах хэрэгтэй болдог. Дугуйгаар аялагчдад зарим нэг зүйлийг онцгой анхааруулах хэрэгтэй. Дээр өгүүлснээр аяллын үед хоорондын зай их сунадаг. Айл гэрийн хажуугаар гарах явцад дугуйчин руу нохой дайрах асуудал их байдаг. Нохой дайрсан үед хурд нэмэн зугатах биш харин дугуйнаасаа бууж өөрийгөө хамгаалах, суух гэх мэт зүйлсийг хэлж өгөх хэрэгтэй. Дугуйчидын асуудаг хамгийн түгээмэл асуулт замын мэдээлэл байдаг. Ялангуяа өдөрт тууулах зай хэмжээ, гол горхи гатлах эсэх, уул давааны өндөр, хичнээн метрийн өндөр авах гэх туулах замтай холбогдолтой мэдээллээр хангах хэрэгтэй. Дугуйн замын мэдээллийг зохион байгуулагч компани нь гаргаж өгнө. Ихэнхи дугуйн аялал зохион байгуулдаг тур операторууд замын профайл, замын гайдбүкээр хангадаг. Замын профайлаас дугуйчин замын өгсөлт уруудалт,хичнээн даваа гүвээ дэвэх, хичнээн метрийн өндөрт аялахаа мэдэж авдаг бол замын гайдбүкээс хичнээн километр яваад хаашаа эргэх зүг чиг болон замын туршид таарах онцлог суурин, хашаа байшин, гол ус, нуур цөөрөм зэргийг мэдэж авна. Дугуйн аяллын хамгийн гол үүрэгтэй хүн бол аяллын хөтөч. Монголд үндсэндээ дугуйгаар мэргэшсэн хөтөч бараг байхгүй гэж хэлж болно. Гадаад хэл, хөтчийн техник ур чадварыг сайн эзэмшсэн хөтөч олон байдаг ч адал явдалт аяллын хөтөч монголд цөөн байдаг нь аялал зохион байгуулагчдын хувьд тулгарч буй гол бэрхшээлийн нэг болоод байна. Иймд хөтчийн сургалт явуулдаг сургалтын байгуулгууд энэ тал дээр анхаарч ажиллавал адал явдалт аяллын төрлүүд Монголд хөгжихөд томоохон тус нэмэр болно.

Уулын дугуйн тоног төхөөрөмж: уулын дугуйн аяллын гол хэрэгсэл мэдээж дугуй. Дугуй нь их үнэтэй брэнд байх албагүй ч мэдээж аяллын шаардлага хангасан сайн чанартай дугуй байх хэрэгтэй. Гол нь дугуй нь хөнгөн чанарын титан, хөнгөн цагаан болон карбонон рамтай байх нь чухал. Дугуй хөгжлийнхөө явцад улам боловсронгуй болж буй тул аль болох дэвшилтэт технологитой дугуйг аялалдаа ашиглах нь жуулчдын хүсэл сонирхолд нийцэхийн зэрэгцээ жуулчдыг татах гол хүчин зүйл болж өгнө. Аяллын дугуйн өмнө өгүүлсэн шаардлагыг хангаж байх хэрэгтэй. Аяллын дугуй нь аялагч жуулчинд хэмжээний хувьд таарч тохирсон байх хэрэгтэй. Энэ нь тухайн жуулчны дугуй том биш, жижиг биш яг таарсан хэмжээтэй байхыг хэлнэ. Дугуйны хэмжээ нь дугуйны рамны том жижгээр тодорхойлогдох бөгөөд small, medium, large, extra large гэсэн хэмжээнүүд бий. Доорхи хүснэгтээс харьцуулан өөрт тохирох хэмжээгээ мэдэж болно. Засмал замын дугуйн рамны хэмжээг сантиметрээр тавьдаг бол уулын дугуйн рамны хэмжээг инчээр өгсөн байна. Энэ хэмжээсүүдийг дугуйн дээр бичиж өгсөн байна.

Inside leg measurement Хөлийн тавхайнаас салтаа хүртэлх хэмжээс	Road bike буюу Засмал замын дугуйн рамны хэмжээ	Mountain bike буюу Уулын дугуйн рамны хэмжээ	Category S, M, L, XL
75-78 cm	48 - 51 cm	14 - 16 in	S
79-82 cm	50 - 54 cm	16 - 17 in	M
83-86 cm	53 - 57 cm	17 - 18 in	L
87-90 cm	56 - 60 cm	19 - 21 in	XL

Дугуйн аялал зохион байгуулж буй компаниудад дараахь тулгамдсан асуудлууд байдаг. Үүнд дээр өгүүлсэн уулын дугуйн хөтчийн асуудал, дугуйг тээвэрлэх асуудал, дугуйг хил гаалиар нэвтрүүлэх асуудлууд орж байна. Бид дугуйн аялал зохион байгуулж эхэлснээсээ хойш дугуйг тээвэрлэх зориулалтын ачааг хийж ашиглаж ирсэн. Гэвч энэ нь МУ-ын зарим холбогдох хууль тогтоомжийг зөрчиж байна гэсэн үндэслэлээр дугуй тээвэрлэж буй машины жолооч нар торгуулах асуудал нилээдгүй байдаг. Энэ талаар Монголын аялал жуулчлалын холбоо Авто тээврийн газартай тохиролцож дугуй тээвэрлэх асуудлыг шийдээд өгвөл дугуйн аялал зохион байгуулагчдад маш том тус дэм болж өгнө. Гадаадын орнуудад дугуйг ингэж тээвэрлэхийг зөвшөөрдөг. Дугуйг дотоодын нислэгээр тээвэрлэх тохиолдолд дотоодын нисэх онгоцны ачаа ачих зай хэмжээ нь хангалттай том биш тул тээвэрлэхээс цааргалах талтай. 10 гаруй хүнтэй дугуйн группын дугуйг дотоодын агаарын нислэгийн компаниуд бараг тээвэрлэх боломжгүй. Ийм учраас баруун аймгууд руу дугуйн аялал хийхэд энэ тал дээр дэд бүтцийн хүндрэл гардаг. За ингээд тоочоод байвал асуудал их гарна.

Дугуйн аяллыг хөгжүүлэхэд нилээд том нөлөө үзүүлдэг зүйл бол уралдаан байдаг. Уулын дугуйчдыг улс орон руугаа татахын тулд олон төрлийн дугуйн уралдааныг улс орнууд зохион байгуулдаг. Хэн бүхний мэдэх Тур Де Франс уралдаан анх 1903 онд зохиогдсноос хойш 97 удаа болж дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй уралдаан болж хөгжсөн. Уулын дугуйн аялал өндөр хөгжсөн улс орон бүрт л уулын дугуйн олон өдрийн уралдаан болдог. Жишээ нь: Австрали улсад Crocodile trophy, Өмнөд африкт Cape Epic, Канадын олон өдрийн Trans Canada гэх мэт уулын дугуйн олон уралдаанууд таван тивийн өнцөг булан бүрт л болж байна. Улс орон бүр л дугуйгаар аялагч жуулчлагч хэн бүхнийг янз бүрийн уралдаан тэмцээн зохиож улс орон руугаа татахыг хүсч байна. Дугуйн төрлийн тэмцээн уралдаан улс орондоо зохиох нь дугуй сонирхогч сая сая хүмүүсийн анхааралыг татаж байдгаараа ач холбоглдолтой.
Монголчууд бид ч 2010 оноос эхлэн Монгол улсад анх удаа уулын дугуйн уралдааныг зохион байгуулж байна. MONGOLIA BIKE CHALLENGE нэртэй уулын дугуйн олон өдрийн уралдааныг Монгол улсад анх удаа Монголиа Экспедишнс ХХК, Италийн Прогетто Авентура ХХК-тай хамтран зохион байгуулсан нь энэ төрлийн аяллыг Монгол улсад хөгжих хөгжлийн шинэ шатанд гаргаж өгсөн. Энэ уралдааныг зохион байгуулсны дүнд дэлхийн олон орны дугуйчид болон дугуйгаар аялах сонирхолтой хүмүүс Монголыг сонирхох болсон. Монгол орныг уулын дугуйн орон гэдгийг дэлхийд таниулах нь бидний өмнөө тавьсан томоохон ажил юм. 2010 оны уралдаанд 11 улс орны нийт 94 тамирчин оролцсон бол, 2011 оны 4-р сарын байдлаар 15 улс орны 70 гаруй тамирчид уралдаанд оролцох мэдүүлгээ өгөөд байна. Зохион байгуулагчдийн зүгээс жил бүр зохиох энэ уралдаанд оролцогч тамирчдын тоог 108-д барих бодлоготой байна. Тухайн жилийн уралдаанд оролцохоор мэдүүлсэн ч 109 дэх болж бүртгүүлсэн тамирчин дараа жилийн энэ уралдааныг хүлээхээс өөр аргагүй болж хүлээлгийн жагсаалтын эхэнд бүртгүүлнэ гэсэн үг. Тамирчдын тоог ингэж хязгаарлах нь уралдааны зохион байгуулалтын ложистикийн байгальд нөлөөлөх сөрөг, эерэг талуудыг тооцож үзсэнийн үндсэн дээр хүрсэн шийдэл юм. MONGOLIA BIKE CHALLENGE уралдаан нь Монгол орны онгон байгальд, байгалийн олон бүс бүслүүрийг туулдагаараа онцлогтой. Жишээ нь: Австрали, Сахарын цөлийн уралдаанууд цөлийн бүсэд уралддаг бол Монголд говь цөлийн, уул хээрийн, өндөр уулын бүсүүдийг туулдаг. Монголд байгалийн бүс бүслүүр, замын нөхцөл маш хурдан өөрчлөгдөж байдаг нь оролцогч тамирчинаас бүхий л талын ур чадвар, тэсвэр тэвчээрийг шаардаж байдаг. MONGOLIA BIKE CHALLENGE уралдаан хүнээс асар их тэвчээр шаардах А зэрэглэлийн уралдаан юм.

Mongolia Bike Challenge 2011 уралдааны 2-р гарааны тойм.

2011-09-08T21:43:00.001+08:00

Уралдааны замд

Mongolia Bike Challenge 2011 уралдааны 2-р гараа ДундСайхан уулын Шавартайн хуудсаас өглөө 7.30-д гараанаас гарч Хуудсын талаар уралдан Наранбулагийг уруудан Хонгорын Элсний ойролцоо байрлах Говь Дисковери гэр баазад бариагаа барилаа. Нийт 126 км замд 1040 метрийн өндөр авах болно. Энэ өдрийн уралдааны эхний 80 км зам нь тэгш хатуу гадаргуутай тул тамирчид илүү өндөр хурдыг гаргах боломжтой бол сүүлийн 46 км зам нь сул хайргатай, элсэрхэг, дэржигнүүр ихтэй замыг туулах болно. Энэ өдрийн уралдаанд эхний гараагаа Канадын дугуйчдад алдсан Марзио Дехог хэрхэн уралдах бол. Өглөө гараанаас гарахад л Марзио их хүчтэй, хурдан гарсан. Тэрээр 95 дахь км-ээс эхлэн толгойн группээс тасран гарч энэ байдлаа хадгалан уралдсаар энэ гарааны ялагч боллоо. Түүний дараа Канадын дугуйчин Кори Воллос удааллаа. Кори энэ өдрийн уралдааны сүүлийн 10 км замыг ийм хүнд нөхцөлтэй байна гэж бодоогүй бөгөөд өмнө ийм элс хайргатай говь цөлийн газар орон дээр уралдаж байгаагүй юм байна. хэлсэн. Эмэгтэйчүүдийн төрөлд Австралийн Мелинда Жексон түрүүллээ.

Энэ өдрийн уралдааны тойм бичлэгийг дороос үзнэ үү.

Mongolia Bike Challenge 2011 уралдааны 1-р гарааны тойм.

2011-09-07T21:57:00.002+08:00

Дугуйчид гараанаас...

Монгол Улсад хоёр дах удаагаа зохион байгуулагдаж буй Mongolia Bike Challenge 2011 уралдааны 1-р гараа Өмнөговь хотын Даланзадгад хотоос гарч Монгол орны байгалийн үзэсгэлэнт газруудын нэг Гурван Сайхан уулыг хаяалан явж Дунд Сайхан уулын Шавартайн хуудас гэдэг газар бариагаа барилаа. Энэ өдөр тамирчид нийт 770 метрийн өндрийг 80 км замд авах болно. Замын нөхцөл хатуу хөрсөн замтай, замын зарим хэсэгт элсэрхэг, дэржигнүүртэй. Өглөөний 10 цагт нийт 59 тамирчин гараанаас гарлаа. Энэ өдөр бол Mongolia Bike Challenge 2010 уралдааны аварга Марзио Дехогийн төрсөн өдөр байв. Тэрээр энэ өдрийн уралдаанд түрүүлж өөртөө бэлэг барьж чадах болов уу. Уралдааныг зохион байгуулагчид түүнтэй өрсүүлдэхээр мэргэжлийн тамирчдыг урьсан бөгөөд тэд уралдааны шинэ ангилал болох мэргэжлийн тамирчдад зориулсан ХААН ангилалд хамаарагдан түүнээс аваргын цомыг булаахыг зорьж буй билээ. Энэ ангилалд нийт 8 тамирчид өрсөлдөж буй бөгөөд тэдний хооронд гол өрсөлдөөн явагдана гэж зохион байгуулагчид тооцоолж байв.

Уралдаан эхлээд хэдэн км явж байтал толгойн группт нийт 16 хүн тасран гарлаа. Эхний усны цэг/ тамирчид ус болон ойр зуурын идэх юм авч, хүч сэлбэх цэг/ дээр ирэхэд италийн дугуйчин Мауро Канале, Марзио Дехо нар зогсолгүй дайран өнгөрөв. Тэдний араас Канадын тамирчин Кона дугуй хөлөглөсөн Кори Воллос, Грег Ричи нар нэхлээ. Хүчтэй салхины эсрэг ганцаараа тэмцсэн Марзио Дехо тэдэнд төдөлгүй баригдав. Кори Воллос энэ өдрийн уулын гранпри GPM шагналыг /шагналын минут/ авч эхний гараанд 3 цаг 33 минут З4 секунд явж түрүүллээ.

Түүний араас Канадын дугуйчин Грег Ричи, Италийн Марзио Дехо нар удаалав. Харин эмэгтэй ангилалд Австралийн дугуйчин Мелинда Жексон 4 цаг 29 минут уралдаж түрүүлсэн ч нийлбэр дүнгээрээ 19 байранд оров. Эхний өдрийн уралдааны тойм бичлэгийг дороос үзнэ үү.

Тогоо нэрэх

2011-09-05T22:09:00.000+08:00

Тогоо нэрж архи гаргах нь монголчуудын нэгэн өвөрмөц үйлдвэрлэл. Тогоо нэрдэг нээлттэй, хаалттай гэсэн хоёр арга бий. Нээлттэй арга нь архийг бүрхээрээс шууд цоргоор гаргадаг бол хаалттай арга нь бүрхээр дотор хувин зүүж архи тосох арга юм. Хаалттай аргыг илүү ашигтай гэдэг. Тогоо нэрэхийн тулд гал дээр айраг буцалгах том тогоо тавьж, айргаа бүрхээрийн ирмэгээс арай доогуур хийж, дээр нъ бүрхээр тавина.

1. Бүрхээр
2. Исгэсэн айраг буцалгадаг тогоо
3. Ус халаах халаавч
4. Ороолт
5. Чигжээ
6. Цорго

Тогоо бүрхээр хоёрын нийлсэн завсраар гадагш нь хий алдуулахгүйн тулд даавуугаар сайн чигжинэ. Хэрэв хаалттай аргаар нэрж байгаа бол бүрхээр дотроо архины хувин зүүж, бүрхээр дээрээ ус халаах үүрэгтэй жалавч гэгдэх жижиг тогоо тавиад тогоо, бүрхээр хоёрын хоорондох зайг мөн чигжиж, гадуур нь өнгөлсөн нарийн эсгий юм уу хөвөн тавьж хавж хийсэн өргөн ороолтоор орооно.

Тогоо нэрэх бүрхээрийн хэмжээ янз бүр байх боловч дунджаар 46-48 см өндөр, 40-43 см голчтой байдаг. Их бүрхээрт 50 см амтай тогоо тохирно. Гал түлж тогоон дахь айраг буцлан халуун уур жижит жалавчны дотроос төөнөх үед жалавч хүчтэй хална. Энэ үед жалавчинд хүйтэн ус хийж самраад усыг халж эхлэхэд сольж дахин хүйтэн ус сэлбэнэ. Тогоо нэрэхэд 1-2 удаа усыг солино. Ус солишгүй ганц усаар архи авбал архины чанар, градус их гарна. Олон солих тусам муудна. Тогоо нэрэхэд аарц, архи, ээрэм болон арьс шир идээлдэг шар ус зэрэг дөрвөн төрлийн бүтээгдэхүун гарна. Монголчууд тогоо нэрж байхад ирсэн зочинг ямар ч яаруу ажилтай байсан заавал саатуулж архи ээрэм амсуулдаг. Ээрэм гэдэг буцалсан цагааны тостой дэврэгдэс бүрхээрт тогтсоныг хэлнэ.

Монголчууд эрт дээр цагаас эхлэн ингэж төрөл бүрийн малын сүүгээр айраг исгэн тогоо нэрж шимийн архи авахаас гадна үр тариа, будаа, алим жимсний нэрмэл архи ч гарган авдаг байсан. Монгол улаан үхрийн архи хүний ядаргаанд сайн учир халааж, шар тос хөвүүлэн эмчилгээний журмаар өдөрт 3 хундага ууж хэрэглэдэг. Ялангуяа ингэний архи хүний хөл, үе мөчний өвчинд онцгой нөлөөлдөг учир түүнийг "тушаа цэнхэр" гэж нэрлэнэ. Айргийг нэрж архи гаргана. Архийг нэрж арз гэдэг градус ихтэй хатуу архи гаргана. Арзыг нэрж хорз гэдэг нэн хүчтэй согтоодог архи гаргана. Хорзыг нэрэхэд архи биш хор гардаг учир архийг үүнээс цааш нэрэх нь хор бэлтгэж байгаа хэрэг бөгөөд арз, хорз уусан хүн дотрын өвчтэй болдог учир монголчууд эрт үеэс арз, хорзыг хориглож иржээ. Шимийн архи нэрэх Тєрєл бvрийн малын сvvгээр боловсруулсан айргийг нэрэх замаар шимийн архийг бэлтгэнэ. Айраг хийсэн тогоон дээр бvрхээрийг тэгшхэн тавьж завсрыг нь давуугаар сайтар чигжиж уур гарахааргvй бооно. Шимийн архийг битvv нэрэх, цоргоор нэрэх 2 аргаар нэрдэг. Битvv нэрэхэд бvрхээрийн амнаас доош архи тосох савыг голлуулан зvvж бvрхээрээ бэхэлнэ. Хэрвээ цоргоор нэрэх бол бvрхээрт архийг шууд гадагш гаргах цорго хийсэн байна. Бvрхээрийн дээр жижиг ширмэн тогоо /жалавч/ тавьж завсрыг нь даавуугаар сайтар ороож уур алдахааргvй бvсэлнэ. Дээд тогоонд хvйтэн ус дvvртэл хийж галлана. Дээд тогоон дахь усыг хутгаж хєдєлгєж байна. Усыг халмагц хагасыг нь хvртэл юvлж нэмж хvйтэн ус хийж байна. Эхний усаар авсан архийг охь, олон усны эцсийн хийг сувс гэж нэрлэдэг. Архийг дахин нэрж арз, арзыг нэрж хорз гаргана. Тэрчлэн бvрхээр дотор мах зvvж жигнэж ядаргааг арилгах зорилгоор хэрэглэж болно.