Эвхмэл бичиг нь үсэг бүрийг эвхэн бичих дүрмээр эвхэгдэн бичигдэхээс гадна уран бүтээлчийн онцлог дүрслэн бодох  сэтгэлгээтэй салшгүй холбоотой байдаг.
Эвхмэл үсгийн цагаан толгой

Монгол улсын үндсэн хуулийг  эвхмэл бичгээр бичсэн байдал (монгол улсын үндсэн хууль)

Монгол гэдэг үгийг дугуй, дөрвөлжин  7 янзаар эвхэж бичсэн байдал:

Угалзан эвхмэл бичгээр монгол, өлзий гэдэг үгийг бичсэн байдал

Уран бичээч Батбаярын монгол бичгийн эвхмэл үсгээр таван ханат монгол гэрийн харьцаагаар “монгол” гэдэг үгийг гэрийн хэлбэртэйгээр бичиж гэрийн хаалгыг нь “бичиг” гэдэг үгээр бичсэн нь монгол гэр.

Түвд эвхмэл бичиг нь (seal script) нь монгол эвхмэл бичгийн төрөлтэй их төстэй бичигддэг ба зарим үсгүүд адил дүрстэй юм.
Түвд уран бичээч Таши Манноxcийн түвд эвхмэлээр хэрхэн бичиж буйг мөн түүний уран бүтээлийг харуулсан видео

МИНИЙ НУТАГ

Хэнтий, Хангай, Соёны єндєр сайхан нуруунууд
Хойд зvгийн чимэг болсон ой хєвч уулнууд
Мэнэн, Шарга, Номины єргєн их говиуд
Ємнє зvгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Хэрлэн, Онон, Туулын тунгалаг ариун мєрнvvд
Хотол олны эм болсон горхи, булаг рашаанууд
Хєвсгєл, Увс, Буйрын гvн цэнхэр нуурууд
Хvн малын ундаа болсон тойрон бvрд уснууд
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Орхон, Сэлэнгэ, Хєхvйн онц сайхан голнууд
Уурхай баялагийн охь болсон олон уул даваанууд
Хуучин хєшєє дурсгал, хот балгадын сууринууд
Хол газар одсон харгуй дардан замууд
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Холхи газраас гялалзсан цаст єндєр хайрханууд
Хєх тэнгэр цэлмэсэн хєдєє хээр цайдамууд
Холын бараа харагдсан ноён шовх сарьдагууд
Хvний сэтгэл тэнийсэн уудам амьсгалт талууд
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Хангай,Говийн хооронд Халхын уудам нутаг
Хар бага наснаас хєндлєн гулд давхисан газар
Гєрєєс, араатан авласан урт урт шилнvvд
Хvлэг морьд уралдсан хєндий сайхан хоолойнууд
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Салхины vзvvрт найгасан соргог нарийн ногоотой
Саруулд талд яралзсан сонин янзын зэргэлээтэй
Сайн эрс цугласан байц бэрх газартай
Сvлд тахилга улирсан сvмбэр их овоотой
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Нарийн євс ургасан малын сайхан бэлчээртэй
Нааш цааш сvлжих тэнэгэр сайхан нутагтай
Дєрвєн цагийн улиралд дураараа нvvх нутагтай
Таван зvйлийн тарианы хєрс шороот газартай
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Єлгий сайхан ууланд євгєдийг тавьсан газар
Yр, ач, хvvхдийн vржиж єссєн газар
Таван хошуу мал тал дvvрэн бэлчсэн нутаг
Монгол хvн бидний сэтгэлийг сорсон орон
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Євлийн тасхийм цагт цасан мєсєн бvрхээд
Болор шилийн єнгє гялтганаж, гялалзсан орон
Зуны найртай улиралд цэцэг, навч дэлгэрээд
Жигvvртэн шувуу холоос ирж гангар гунгар донгодсон орон
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Алтай, Хянган хоёрын завсарт атар баялаг орон
Аав, ээжийн минь оршсон ашдын заяасан нутаг
Алтан нарны туяанд энхжин тогтсон орон
Мєнгєн сарны гэрэлд мєнхжин гялалзсан газар
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Хvннv, Сvннvгийн vеэс хєгшид євгєдийн нутаг
Хєх Монголын цагт хvчирхэг болсон орон
Он онд идээшиж олон жилд дассан нутаг
Одоогийн шинэ Монголын улаан туг бvрхсэн нутаг
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон
Єссєн тєрсєн бидний vндэсний хайртай нутаг
Єнгєлзєгч дайсан ирвэл vтэр єшиглєн хєєнє
Хувьтан энэ орондоо хувьсгалт улсаа мандуулж
Хойчийн шинэ ертєнц дээр хvндтэй гавьяаг байгуулъя
Энэ бол миний тєрсєн нутаг
Монголын сайхан орон

Монгол оронд маань Ховд аймгийн Хойд цэнхэрийн агуй, Өвөрхангай аймаг дахь Тэвш уул, Баянхонгор аймгийн Бичигтийн ам хад, Говь-Алтай аймгийн Цагаан гол гэх мэтчилэн хадан дээр сийлсэн дүрс зурагтай газар элбэг байдаг.
Эдгээр дурсгалууд нь бидний одоо хэрэглэж байгаа бичиг шиг системтэй дэс дараатайгаар үйл явдлыг дүрслээгүй ч гэсэн эртний хүмүүсийн аж амьдрал, оюун сэтгэлгээний төлөв байдлыг өнөөгийн бидэнд дүрслэн хүүрнэж буй чулуун ном буюу гайхамшигт зурган бичиг гэж хэлж болно.
Иймээс ч монголын түүхийн хамгийн эртний бичиг соёлын үнэт дурсгал болж үлдэж МЭӨ үеийн түүхийг бидэнд “тэр үеийн хүмүүс ан хийдэг байжээ”, “монгол орны нутаг дээр арслан заанаас эхлээд тэмээн хяруул хүртэл амьдарч байжээ” гэдгийг өгүүлжээ.

Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын нутаг Их баян уулын Бичигтийн ам

Баян-Өлгий аймгийн Бага Ойгор хадны дүрс зураг

Баян-Өлгий аймгийн Цагаан салаа, Бага Ойгорт дунд болон хойд Азид хамгийн томд орох хадны зураг дүрслэл болох бөгөөд 1996-аас 2001 Монгол Америк Оросын хамтарсан судалгааны Алтай төслөөр 100000 хадны дүрс зургийг илрүүлжээ.

Баян-Өлгий аймгийн Цагаан гол дахь хадны буулгасан зураг

Chagat & Albi – Face Music авсан xадан дээр зураг дүрсүүд

Өвөрхангай аймаг дахь Тэвш уулын тэрэг хадны зураг

Хойд Цэнхэрийн агуй

Хөх түрэгийн бичиг буюу Руни бичиг

МЭӨ 3-р зуунд монголд эртний нүүдэлчин овог аймаг болох Хүннү, Дунху нар амьдарч байсан бөгөөд , Хүннү нар бичиг үсэгтэй байсан нь түүхийн баримт бичгээс нотлогдсон ажээ.
Энэ бичиг нь МЭ 500-гаад оны үед монголын газар нутаг дээр амьдарч байсан жужанаар дамжин Түрэг үндэстэнд уламжлан очсон байж болох Руни бичиг гэж судлаачид үздэг байна.
Төв аймгийн Баян суманд орших Түрэгийн хаан улсын зөвлөх байсан гэх мэргэн Тоньюкукын хөшөөг Руни бичгээр бичин үлдээжээ. Гэрэлт  хөшөөний  бичээсэнд  Тоньюкук   өөрөө  Нанхиадын  эрхэнд  хүмүүжсэн,
түүний  мөрөөдөл  нь  тусгаар  Түрэг  улс  хаантай  болоход  байсан  бөгөөд  удалгүй
хаантай  болсон  ч  эргээд Нанхиадын  эрхшээлд  орсон,  аливаа  зүйлийг  хийхэд  хатан зориг,  баатарлаг  үйлс  хэрэгтэй  зэргийг  дурдсан  байдаг ажээ.

Д.Баатар гуай Монгол нутагт босгосон Түрэгт харьялагдах чулуун хөшөөний бичгийг орчуулж “Хөх Түрүгийн Бичиг” нэртэй ном хэвлүүлсэн байна.

Тоньюкукын хөшөөний Руни бичиг

Кидан бичиг

10-р зуунд Монголчуудтай угсаа гарал нэгтэй нүүдэлчин ард түмэн байсан Киданчууд өөрсдийн эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Киданд 2 төрлийн бичиг үсэг байсан ба Хятадын дүрс үсэгт үндэслэсэн их бичиг ба уйгар үсэгт үндэслэсэн бага бичигний аль алийг нь хэрэглэж байв.

Бага Кидан үсгээр бичигдсэн загасан зүүлт

Их Кидан үсгээр бичсэн бунхны чулуу

Энэ 2 төрлийн бичиг нь уран зохиолын хөгжилд их түлхэц болсон ба бичихээс гадна судар орчуулах, шүлэг зохиох зэрэг нь өргөн хүрээнд явагдаж байсан бөгөөд мөн өдрийн тэмдэглэл болон аян замын тэмдэглэлийг бичиж ном хийж хөрш орнуудтайгаа ч солилцдог байсан байна.

Монгол бичиг

XIII зуунд Чингис хаан Монголын олон тархай бутархай аймгуудыг нэгтгэж их монгол улсыг байгуулсан нь монгол хэл, монгол бичиг үсгийн хөгжих гол үндэс болжээ.
1205 онд Чингис хаан Найманы Таян хааны бичгийн сайд Тататунгааг олзлон авснаар уйгар монгол бичгийг авч хэрэглэсэн гэж олон бичиг баримтад дурдсан байдаг боловч зарим эрдэмтэд XIII зууны монгол бичгийн хэл хэдийн бүрэн боловсорсон зөв бичих зүйтэй хэл байсныг нотолж, монгол бичгийг монголын эзэнт гүрэн байгуулагдахаас олон зууны тэртээ монгол нутагт улс гүрнээ байгуулж байсан монгол аймгууд хэрэглэж ирсэн гэжээ.

Согд бичиг

Монголчууд согд, сири, армай гаралтай уйгар бичгийг 800-1100 оны хооронд хэрэглэж эхэлсэн байж болох ба Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчид энэ нандин өвийг өвлөн авч цааш нь улам хөгжүүлжээ.
Согд бичгийг зүүн гар тийш нь эргүүлэн харвал монгол бичгийн дүрстэй маш төстэй харагдаж байгаа нь уйгар бичиг болон монгол бичиг энэ бичгээс гаралтайг илтгэж болохуй .

Армай бичиг

XI зууны сири бичгээр бичсэн ном

Хуучин уйгар бичиг

Чингис хааны чулууны бичиг

Монголын уран бичлэгийн калиграфийн монгол бичгээр бичиж үлдээсэн хамгийн эртний дурсгалын нэг нь Чингис хааны чулууны бичээс юм.
Энэхүү гэрэлт хөшөөг 1818 онд судлаач Г.И.Спасский Хархираа голын хавиас анх олсноо мэдээлж, дараа нь уг хөшөөг 1832 онд Петербург хотод аваачжээ.

Хадан дээр: “Чинггис хан-и сартагул иргэн дагулижу багужу хамиг монггол улус-ун арад-и буга сочигай хуригсан-дур Есүнггэ ононодур-ун гурбан загуда гучин табун алда-дур онтудалу-га”
“Чингис хааныг Сартуул иргэдийг дайлан мордож байхдаа хамаг монгол улсын ардыг Буга сочухайд хурсанд Есүхэй 335 алдыг онолоо” гэж бичсэн ажээ.
Эрдэмтдийн тооцоогоор энэ дурсгал нь 1220-1225 оны хооронд бичигдсэн бөгөөд тэр үеийн монголын сур харваачийн ур чадвар, амжилтыг мэдээлж, 1 алдыг тэр үеийн монголын дундаж эрчүүдийн алдалсан гарыг хэмжээгээр 160 см гэж үзвэл, ойролцоогоор 536 метр харважээ гэж үзжээ.

Монголын нууц товчоо

Монголын нууц товчоог Чингис хааныг нас барсны дараа 1227 оны үед Өгөөдэй хааны даалгавраар бичигдсэн гэж үздэг бөгөөд монгол бичгээр бичсэн эх нь олдоогүй. Xанз үсгээр монгол хэлийг тэмдэглэж, хятад орчуулгыг хадсан 1410 оны үед барлаж хэвлэсэн

Мин улсын үеийн эх бичиг нь эдүгээгийн нууц товчооны үндэс болсон.
Зураач Э.Отгонбаяр Монголын нууц товчоог Монгол зургийн аргаар бүтээн гадаад дотоодод олны хүртээл болгоод байна.

Алтан товч

“Алтан товч” -ыг 1651 онд XVII зууны эхэн үеийн түүхч лам Лувсанданзан зохиожээ. Энэ номонд Чингис хаанаас Лигдэн хааны хүртэлx XIII-XVIII зууны үеийн Монголын түүхийг бичсэн байдаг бөгөөд “Монголын нууц товчоо”-ны монгол үсгээр үйлдэгдсэн нэг эх нь гэж тооцогддог.

Гүюг хааны тамга

Их Монгол улсын Гүюг хаан 1246 оны 11 сарын 4-нд Ромын пап Инносонд илгээсэн албан бичгээ перс хэлдээр бичиж харин монгол бичгээр бичсэн тамга даран явуулжээ. Энэ захидалдаа Гүюг хаан Ромын папын өөрийнхөө шашинд оруулах гэсэн хүслийг ойлгохгүй байгаа болоод эзэлж авсан Мажарын нутгаас явахгүй, мөн папыг биеэрээ ирж хаанд өөрт нь хүндэтгэл үзүүлэхээс нааш хоёр улсын хооронд эв найрамдалтай харьцаа тогтоно гэдэгт эргэлзэж байгаагаа бичжээ.

Тамганд төрийн сүр хүчийг илтгэж монгол бичгийн цагаан толгойн 19 үсгийг оруулж чадсан байдаг ба монгол бичгээр доорхи үгийг бичжээ.



Мөнх тэнгэрийн хүчин дор
их Монгол улсын далай хааны
зарлиг ил болга (харь орны иргэн) иргэн дор хүрвээс
биширтүгэй, аюутугай Source:wikipedia

1289 онд Аргун хааны Францын IV Филип хаанд бичсэн захидал

Ил хаан гэгдэх Аргун нь 1284 – 1291 оны хооронд Монголын Эзэнт Гүрний нэг хэсэг Ил Хан улсын дөрөвдэх хаан байв.
Ил хан улс нь XIII-XIV зууны үеийн Монголын Эзэнт Гүрний доторхи дөрвөн ханлигийн нэг байжээ.

Захидалд:

“Мөнх тэнгэрийн хүчин дор
хааны суу дор
Аргуны үг.
Францын хаанд!
Ноднин чиний Мар Бар Савма Сахура тэргүүтэй элчээр “Илхааны цэргүүд Мисирийн зүг мордвол бид бас амдан мордож хамсъя” гэж өчин илгээснийг чинь зөвшөөрч
тэнгэрт залбирч барс жилийн өвлийн адаг сард мордож хаврын тэргүүн сарын арван таванд Дамаскт бууна хэмээв .
Эдүүгээ үнэн үгтээ хүрч цэргүүдээ болзсон цагтаа илгээж
тэнгэрийн мөр угтаж тэд иргэдийг авбаас бид Ирусалемыг танд өгье.
Хэм болзол хождож цэргүүдээ явуулаад зохихгүй. Хожим гэмшивч тусгүй.
Бас аливаа хэл нэмэн элчээрээ яаралтай явуулан тансаг эд, шонхор шувууд, франкуудын газрын элдэв өнгөтөн чулуу өгч илгээвээс хэрхэн соёрхохыг тэнгэрийн хүч хааны суу мэдтүгэй хэмээн Мускерил юлдэчийг илгээв. Бичигийг үхэр жил зуны тэргүүн сарын зургаан хуучдад Хөндлөнд байхдаа бичив.”
хэмээн өгүүлжээ.

Илхаадын зоосон дээрх монгол бичээс

Ил хаан улсын үед хаан төр барьсан 17 хааны 12 нь зоосон мөнгөө монгол бичигтэй гаргаж байсан нь батлагджээ. Энэ зоосны бичгийг Бадарчийн Нямаа гуай тайлан уншиж Монгол улсын өнө эртний түүх соёлын нандин дурсгал хадгалж хамгаалахад зохих хувь нэмэрээ оруулжээ. Доорхи зоосон дээр “ХАГААН НУ НЭРЭБЭРАРГУН НУДЭЛЭТГЭЛҮЛИСЭН АРИГУ ” шинэ хэллэгт буулгавал “Хааны нэрээр Аргуны дэлдүүлсэн ариун” гэж бичсэн ба зоосны дээд хэсэгт хөндлөнгөөр “АЛТАН” гэж бичсэн байх ба “Л” үсгийн гэзгийг гээгдүүлсэн алдаа гаргажээ.

Нямаа гуайн үзэж байгаагаар “13-р зууны монгол зоосыг урлаж байсан жирийн дархчуудыг бичиг үсэгт нэвтэрхий байсан гэж хэлэхэд хэцүү бөгөөд тэд ихэвчлэн монгол биш хүмүүс байсан тул монгол үг төдийгүй араб, перс үгийг ч алдаатай бичсэн явдал олон байдаг” ажээ.

Дөрвөлжин бичиг

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Дөрвөлжин бичиг нь Хубилай (1215-1294) хааны зарлигаар төвдийн Пагва лам Лодойжалцан 1269 онд зохиосон бичиг юм. Дөрвөлжин бичиг хэлбэр дүрсийн хувьд төвд үсэгт, зурлага бичлэгийн хувьд монгол бичигт тулгуурлан зохиосон үет үсэг болно.
Эл бичигт монголчуудын соёлын хэрэгцээнд, тухайлбал монголын их Юань гүрний хэмжээнд албан ёсны төрийн бичиг болж 100 гаруй жил буюу Хубилай хааны байгуулсан их Юань гүрнийг мөхтөл (1368) хэрэглэгдэж байжээ.
Дөрвөлжин үсгээр Юань улсын бүх албан хэргийг хөтлөхийн зэрэгцээ нийт монголчуудын дунд түгээн дэлгэрүүлэх талаар Хубилай хаан өөрийн биеэр ихээхэн зүтгэл, хүч чармайлт тавьж байсан хэрнээ монгол туургатнуудын дунд түгээмэл дэлгэрч чадсангүй.
Тэгэвч дөрвөлжин бичиг Монголчуудын нэгэн үеийн түүх, соёлын хэрэгцээнд үйлчилсэн өвөрмөц нэгэн үсэг бичиг мөн тул монгол үндэстний бахархал, монгол туургатны соёлын нэгэн нандин өв юм.
1345 оны Juyongguan дээрх дөрвөлжин үсгээр бичигдсэн дурсгал

Хубилай хааны үеийн пайз буюу тэр үеийн гадаад паспорт.
Марко Поло Монголоос нутагтаа буцахдаа ийм пайзтай очжээ.

Пайзан дээр дөрвөлжин бичгээр:
“Мөнх тэнгэрийн хүчин дор
Хааны зарлигийг эс хүндэлвээс
буруутай” гэж бичсэн ажээ.

13-р зууны үеийн монгол мөнгөн пайз

Дөрвөлжин бичгийн тухай тодорхой мэдээллийг http://www.omniglot.com/writing/phagspa.htm -ээс үзээрэй.

Үргэлжлэл: Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф II

“Зүрхэн тольт” Махгалын магтаалаас

Хамгаа гайхуулсан эрдмийг чинь (original: Qamγы-a γaiqaγuluγsan erdem-i činü)
Хагархайгаа холбон магтсугай (Qaγaraqay-a qolban maγtasuγai)
Дөрвөн гартай, нэг нүүртэй (Dörben γar-tai nigen niγur-tai)
Дүгрэг улаан гурван нүдтэй(Dügerig ulaγan γurban nidütei)
Төрөлх ургасан шар устэй (Törölki urγuγsan šira üsütei)
Түгээл хүмүнийг зуусан араатай (Tügel kümün-i jaγuγsan araγ-a-tai)
Урин гэмүүдийг огтолхоор (Urin gem-üd-i oγtolor-un)
Урд баруун гартаа илдтэй (Uridu baraγun γar-taγan üldütei)
Олон сэжгийг тархаахаар (Olan sešig-i tarγaγar-un)
Улам нөгөө гартаа гавалтай (Ulam nögüge γar-tur kabala-tai)
Эхийг: http://en.wikipedia.org/wiki/Praise_of_Mahakala

Ганжуур, Данжуур

Ганжуур, Данжуурыг ХШ зууны эцэс, ХҮзууны эхнээс монгол хэлнээ орчуулж эхэлсэн түүхтэй.

Ганжуурын тайлбар болох Данжуур судар нь 226 боть бөгөөд Энэтхэг, Төвдийн эрдэмтдийн бичсэн их бага арван ухааны шастирууд, 3427 нэр төрлийн ном зохиолыг багтаасан 107839-н хуудастай, 23х72.5см хэмжээтэй их хөлгөн судар юм.

Энэхүү “Монгол шунхан Данжуур”-ыг II Жанжаа хутагт Ролбийдорж, Ширээт хутагт Лувсанданбийням тэргүүтэй 200 орчим гүүш төвд хэлнээс монгол хэлэнд 1741-1742 онд орчуулсан ба 1742-1749 оны хооронд Бээжинд барлан 226 боть болгон модон бараар хэвлэсэн олон хүний хамтын бүтээл юм.

Дэлхийд цор ганц “Есөн эрдэнийн ганжуур”-ыг 1819 онд 56х22см хэмжээтэй болгосон хар цаасан дээр алт, мөнгө, зэс, оюу, шүр, сувд, номин, тана, ган зэрэг есөн эрдэнээр бүтээсэн байна.Ганжуур нь бурхан багшийн номлосон амны эш айлдвар бөгөөд 108 боть их хөлгөн судар юм.

Жамбалцанжид

Энэхүү ном нь нилээд эртний ном бөгөөд 25х9см хэмжээтэй модон барын нугалбар судар юм. Жамбалцанжид судрыг Түмэдийн Алтан хааны ач эрх Баягууд баатар Дай хун тайжийн зарлигаар түүний хүү Чойжамц тойн цагаан туулай жил буюу Мин улсын Хун Жы хааны XV-р онд / 1502 он / санскрит, төвд, монгол, хятад дөрвөн хэлээр хадан хэвлэжээ. Энэ ном нь Монголын сонгодог бичгийн хэлний өмнөх дурсгал болохоос гадна нугалбар номны өвөрмөц төлөөлөгч болдгоороо монгол үсэг бичгийн түүх, ном судлалд чухал ач холбогдолтой байсаар байна.

Дээрх судрууд нь эдүгээ Монгол улсын Үндэсний номын санд хадгалагдаж буй.

Төвд бичиг

Бурхны шашин хүчтэй нэвтрэхийн хэрээр XVI зуунаас эхлэн төвд бичгийн хэл монгол бичгийн хэлтэй эн зэрэгцэх цаашдаа давамгайлах байр суурийг эзлэх болжээ.

Галиг үсэг

Энэ үед монгол бичгийн хэлэнд төвд хэлнээс гадна самгард, хятад зэрэг гадаад хэлний үг, нэр томьёо ихээр хэрэглэгдэж, түүнийг тэмдэглэх гарцаагүй шаардлага гарч иржээ. Тиймээс 1587 онд Аюуш Гүүш гадаад үгийг тэмдэглэх галиг үсгийг зохиожээ. Галиг үсэг нь 16 эгшиг, 34 гийгүүлэгч үсэгтэй.

Тод бичиг

Википедиа
Тод бичиг нь Ойрадын лам Зая Бандид Намхайжамцын 1648 онд зохиосон бичиг юм. Монгол бичгийг жинхэнэ аялгатай нь ойртуулах, мөн төвд ба санскрит хэлүүдийг хялбар бичих зориулалтаар бүтээгдсэн.

Тод бичиг хэмээн нэрлэсний учир нь монгол бичгээ тодорхой нарийн болгосныг өгүүлж буй.
1924 он хүртэл Оросын Халимаг улсад хэрэглэж байсан. Хятадын Шинжаан мужид Ойрадууд одоо болтол хэрэглэдэг.

Мэргэ тєлгийн бичиг XVII- зуун

Эрдэнийн товч

Хамгийн урт ном болох Саган Сэцэний 1662 онд зохиосон “Эрдэнийн товч” хэмээх уг ном нь муутуу цаасан дээр хар бэхээр монгол бичгээр бичсэн 71.1м хуйлмал ном юм. Хуйлмал ном нь монгол гар бичмэл номын нэг сонин төрөл бөгөөд уутанд хийж ганзаглах, ханын толгойноос зүүж хадгалахад ихэд тохиромжтойгоор бүтээгджээ.

Соёмбо бичиг

XVII зууны эхээр Монголын сүүлийн хаан Лигдэнээс хойш Манж улс хүчирхэгжиж 1636 онд одоогийн Өвөр Монголыг эзэлжээ. Энэ үед халхын зарим ноёд хамтран хүн ардын оюун санааг нэгтгэхийн тулд Түшээт ханы Занабазарыг Монголын шашны анхны тэргүүнээр анхдугаар Богд Жавзандамба буюу Өндөр гэгээн хэмээн өргөмжилжээ.
Тэрбээр 1686 онд Энэтхэг ланз үсгээс үлгэр авч Соёмбо үсгийг бүтээжээ.

Соёмбо үсэг эртний Энэтхэгийн судрын хэлээр “өөрөө буй болсон гэгээн үсэг” гэсэн утгатай. Занабазар эл бичгээ зохиосон учраа тайлбарлахдаа төвд, самгард хэлний үгийг тэмдэглэх боломжийг улам нарийн болгох санаа агуулснаа дурдсан байдаг.

Өндөр Гэгээний зохиосон соёмбо тэмдэг нь өнөөг хүртэл Монгол Улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын билэг тэмдэг болон гялалзсаар байна.

Xэвтээ дөрвөлжин үсэг

Өндөр гэгээн Занабазар соёмбо үсгийг зохиосноос гадна бас хэвтээ дөрвөлжин үсгийг зохиожээ.

Цогтын хадны бичиг

Манжуудын Монголыг эзлэх бодлогын эсрэг Цахарын Лигдэн хааны тэмцлийг Ар Монголоос Цогт тайж бараг ганцаар дэмжин тусалж байжээ.Ийнхүү улс төрийн хувьд гарцаардалд орсон байсан үедээ Цогт дотнын эгч Халуутаа ихэд санан үгүйлж доорхи шүлгээ хадан дээр 1624 онд бичиж үлдээжээ.

Дээр тэнгэр хааны аху хийгээд

Дэлхий дахь хан богдсын аху газар

Дээр доорын ялгал буй боловч

Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй.

Агнистийн агуй дахь бодиства нар хийгээд

Алтан дэлхий дэхь бодь сэтгэлтэн хоёрын

Аху газар ангид боловч

Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй.

Энд хан богдсын сайн түшмэл хийгээд

Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын

Ёс өнгө өөр боловч

Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй.

Олз идэш олон ядагч хүн хийгээд

Уулын модонд явагч араатан хоёрын

Ахуй газар ангид боловч

Алан идэхийн агаар нэгэн буй.

Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд

Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын

Илт бие дүр өөр боловч

Идэхийг хүсэх сэтгэл агаар нэгэн буй.

Онон мөрөнд буй Халуут эгч минь хийгээд

Орхон, Туулд агч өвчит бид хоёр

Халх, Онигуудын газар хол боловч

Хайрлан санахын агаар нэгэн буй.

Энэ биедээн эс золголцвоос

Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан

Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт

Элдэв үйлээр туслалцах болтугай.

Манж бичиг

17 зууны үед Манж Чин улс хүчирхэгжин Монгол улсыг эрхшээлдээ оруулснаар Монгол нь 1911 он хүртэл 220 жилийн турш Манж Чин улсын дарлалд байжээ.
Энэ хугацаанд Манж улсын албан ёсны бичиг нь монгол бичгээс үүссэн манж бичиг байв. Монгол бичгийг манж бичгэнд зохион өөрчилсөн 2 хүнийг эртэмтэн судлаачид монгол хүмүүс байсан гэж үздэг байна. Түүнээс гадна монголоос үсэг авч хэрэглэдэг байсан нь монгол манж хэлний ойр төрөлтэй нь холбоотой ажгуу.

Манж бичгээр бичсэн байдал

Монгол, төвд, хятад, манжаар бичсэн байдал

вагиндрагийн үсэг буюу Буриад бичиг

Монголын гарамгай эрдэмтдийн нэг Буриадын бурхан шашны тэргүүн лам болох Агваандорж 1905 онд монгол, тод үсгээс эх авч буриад болон монгол хэл аялгуу мөн орос хэлийг тэмдэглэж болохоор монгол үсэг зохиосон нь Вагиндрагийн үсэг юм. Вагиндра нь Агваан гэсэн өөрийн төвд нэрийнх нь самгард орчуулга бөгөөд уг үсгийн нэр болж Вагиндрагийн үсэг хэмээн алдаршжээ.

Монгол улс 1911 оны 12 сарын 29-нд Богд Жавзандамбыг шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилсөнөөр ,Монголыг 220 жилийн турш захирч байсан Манж Чин улсын хараанаас гарч, албан ёсоор тусгаар тогтнолоо зарлажээ.

Энэ үеэс эхлэн Богд гэгээн “Шашин төрийг хослон баригч Наран гэрэлт Богд хааны тамга” гэсэн үгтэй тамга барьж төрийн хэргийг шийтгэн явуулах болсон байна.
Харин Богд хааны хаш тамгыг
хэн гэгч хүн сийлсэн юм бол оо? гэсэн сонирхолтой өгүүллэгийг О.Ууганбаатарын
http://soyombo-1911.blogspot.com оос уншаарай.
Дээрх тамгыг урлаач бас Богд хаант монгол улсын засгийн газраас 1921 онд гаргасан “Бага болзоот” хэмээх мөнгөн тэмдэгтийн модон барын сийлбэрийг сийлсэн ажээ.

Монгол Төвдийн гэрээ

Монгол Төвдийн гэрээ нь 1913 оны 1 сарын 11-нд Богд Хаант Монгол Улс, Төвдийн засгийн газрын хооронд хийгдсэн ба 9 зүйл бүхий тус гэрээнд Монгол, Төвд хоёр улсын засгийн газрууд эрх чөлөөт, тусгаар улс болохоо харилцан хүлээн зөвшөөрч, уламжлал, шашнаа хүндэтгэн найрамдалтайгаар зэрэгцэн оршихоо тунхаглажээ.

Монгол гэдэг үг 14 янзаар бичигдсэн байдал

1. Эвхмэл үсэг
2. Дөрвөлжин бичиг
3. Тод үсэг (Халимаг бичиг)
4. Монгол бичиг
5. Манж үсэг
6. Галиг үсэг
7. Вагиндара үсэг (Буриад бичиг)
8. Соёмбо
9. Хэвтээ дөрвөлжин үсэг
10. Төвд
11. Хятад
12. Крилл (Одоогийн монголд хэрэглэгдэж буй бичиг)
13. Латин
14. Араб

1-р хэсэг: Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф I
Үргэлжлэл буй…

Монгол уран бичлэг буюу каллиграф дорно дахины бийр бэхээр үсэг бичиг урлахуйн жишгээр биеэ даасан урлаг болж монгол хvний сэтгэн бодох чадвар, урнаар зохиомжлох євєрмєц онцлог шинж чанарыг хадгалан, яруу найраг, уран зургийн урлагтай нягт холбоотойгоор хөгжиж байна.
Энэ урлагийг монголд хөгжүүлж байгаа гол төлөөлөгчдийн тоонд монголын уран бичлэгийн мастерууд болох Д.Батбаяр, Г.Мэндооёо, Д.Баттөмөр, Л. Түвшинжаргал, Л. Сүхбаатар, Ж.Саруулбуян нарыг дурдаж болно.

Д. Батбаярын Чингис хаан

Д. Батбаярын Морь

Д. Батбаярын Бясалгал

Д. Батбаярын Монгол бичиг

Г.Мэндооёогийн ЦАГЛАШГҮЙ ГЭРЭЛТ

Г.Мэндооёогийн Цахирмаа

Л. Түвшинжаргалын Би жаргалтай

Л. Сүхбаатарын Алтан хараацай

Л. Сүхбаатарын Алтан ураг- аас

Ш.Нармандахын Оюуны түлхүүрын хэсгээс бичсэн нь:
Хаан хүний гучин таван эрдмийн дотор
Хайрлах сэтгэл нэн эрдэм

Хатан хүний арван таван эрдмийн дотор
Сайхан ааль нэн эрдэм
Түшмэл хүний есөн эрдмийн дотор
Төвшин сэтгэл нэн эрдэм

Аялал жуулчлалын Женко компаны хамт олон монгол бичиг болон үндэсний ёс заншлаа сэргээн таниулж, сурталчилан хөгжүүлэх олон сайхан хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаагийн нэг нь үндэсний бичгээрээ бичиж сурах, урлах зорилготойгоор Номын отогийг байгуулан энэ 8 ханатай матмал уньтай өргөө гэрээ Чингис хааны бичгийн “Их өргөө” гэж нэрлэн монгол уран бичлэгийн бүтээлээрээ чимэглэсэн нь үнэхээрийн бахдууштай сайхан үйлс юм.

Уран бичлэгийн бүтээлүүдээр чимсэн Номын отог гэр

Die mongolische Kaligraphie ist ein außergewöhnliches Merkmal der mongolischen Kultur
und des künstlerischen Schaffens, sie beschreibt die mongolische Geschichte seit über tausend Jahren.

Felszeichnungen, Petroglyphen

Die Mongolei hat zahlreiche Felszeichnungen, sogenannte Petroglyphen zu bieten, die sich hauptsächlich in den Regionen Hovd, Uburhangai, Südgobi, Gobi-Altai, Bayanhongor finden lassen. Die Datierung dieser Felszeichnungen reichen zurück bis in die Altsteinzeit und erzählen dem Betrachter von damals.

Natürlich lassen sich aus den Felsbildern keine in sich geschlossenen Geschichten ableiten, dennoch erzählen sie uns viel über das damalige Leben, die Gesellschaftsformen, die Körperliche und Geistige Verfassung, sowie die Glaubenswelt der Künstler.

Somit kann man wohl sagen das diese Bilder eine Art von Steinernem Buch darstellen und zu den ältesten übermittelten Botschaften der Menschheit gehören und somit einen Vorfahren der modernen Schrift darstellen.

Felszeichnungen im Bayanhongor aimag Bayanlig Sum Bichigt Schlucht

Felszeichnungen im Bayanulgii aimag Zagaansalaa

Felszeichnungen aus dem Altai Gebirge

Felszeichnungen im Uburhangai aimak Tevsh Berg

Hovd aimak Hoid Cenheriin Höhle

Kökturkische, oder Runen Schrift

Im 5 Jahrhundert v. Chr.  war die zentral Asiatische Region von nomadischen Völkern wie den Hunnen und den Dingling bevölkert. Es wurden viele archäologische Funde aus dieser Zeit gesichert die belegen das damals bereits eine eigene Schrift existierte. Experten sind der Meinung das diese Schriftform vom Stamm der Rouranen an die Gökturken weitergegeben wurde, woraus sich dann eine Runenschrift entwickelte.
Der begriff Runen wurde wegen der Ähnlichkeit zu den alten skandinavischen Schriftzeichen gewählt, die diese Bezeichnung tragen.

Die Inschrift von Tonyukuk, einem der Herrscher des 8.Jahrhunderts, befindet sich im „Bayanzogt Sum“ In der Provinz „Zentral Aimag“, was ca. 50 km südwestlich der heutigen Hauptstadt Ulan Bator liegt.

Die Inschrift erzählt von der militärischen Geschichte des Gökturk Reiches, und der Herrscher Tonyukuk berichtet darin wie er es endlich geschafft hat ein eigenständiges Reich zu gründen, und von seiner Sorge die ihn „Tagsüber nicht sitzen, und nachts nicht schlafen lasse“, dass das Königreich keinen bestand haben könnte.
Diese Inschrift wurde von Lehrer D.Baatar entziffert und übersetzt, worüber er das Buch: „Gökturkische Schrift“ verfasst hat.

Tonyukuk Inschrift in Runenschrift

Kitan Schrift

Im 10. Jahrhundert herrschten die Kitanen im Gebiet der Mongolei. Sie erfanden die Kitan Schrift. Sie bestand aus der von der chinesischen Schrift abgeleiteten großen Kitan-Schrift und der auf der uigurischen Schrift basierenden kleinen Kitan-Schrift, die funktionell unabhängig waren.

mit der kleinen Kitan Schrift geschriebener Fisch Anhänger

in großer Kitan Schrift geschriebene Grab Stele

Diese 2 Schriften brachten größere Erfolge im literarischen Bereich der Kitanen, sie benutzten sie nicht nur zum schreiben, sondern auch um Sutras zu übersetzen , zum Dichten und um Reiseberichte und Tagebücher zu verfassen.
Auch hat man Bücher herausgebracht die mit den Nachbarländern getauscht wurden.

TSCHINGIS KHAN’S STELE

Die mongolische Schrift wird von oben nach unten geschrieben , was sie besonders anmutig und elegant erscheinen lässt.
Das älteste mit mongolischer Schrift versehene Denkmal ist die sogenannte „Dschingis Khan Stele“
die von großem sprach historischem Wert ist.

Die Stele selber ist nicht datiert, wird aber von Experten auf das Jahr 1225 geschätzt. Die Inschrift soll von Dschingis Kahn selbst in Auftrag gegeben worden sein, und lässt sich etwa so Übersetzen:
Während Dschingis Kahn nach seiner Eroberung von Sartaul (Ost-Turkestan) in Buga Sochuhai seine Würdenträger zusammen rief, traf der Schütze Esungge ein Ziel in einer Entfernung von 355 Alds. Das Ald ist eine alte mongolische Maßeinheit die in etwa dem europäischen Klafter entspricht, das bedeutet die Länge der ausgestreckten Arme eine erwachsenen Mannes. Das bedeutet bei einem durchschnittlichen Mongolischen Krieger dieser Zeit etwa 160 cm. Demnach hat Esungge sein Ziel aus einer Entfernung von ca. 536 m getroffen, was ihn als hervorragenden Bogenschützen ausweist und uns einen Einblick in das sportliche Leben jener Zeit ermöglicht.

SIEGEL AUF DEM BRIEF DES GROßKHANS GÜYÜK
AN PAPST INNOZENZ IV. November 1246

Der Brief ist auf Persisch geschrieben, aber der Stempel in roter Tinte diente als Siegel mit mongolische Schrift.



Durch die Macht des ewigen Himmels
unter den Auspizien des Ozeangleichen Mongolen Herrschers
zur Beachtung, durch die unterworfenen Völker,
die seinen Erlass respektieren und fürchten.
Mit diesen Sätzen konnten sie damals alle 19 Buchstaben des mongolischen Alphabetes auf diesem Stempel unterbringen.

BRIEF DES ARGHUN KHANS AN PHILIPP IV. mit mongolischer Schrift 1289

Arghun Khan war der vierte Herrscher der mongolischen Ilchane Reiches von 1284 bis 1291.


Wikipedia Übersetzung:
„Durch die Macht des ewigen Himmels! Unter den Auspizien des Kaisers! [Folgendes sind] Unsere, Arguns, Worte = O roi de France (an den Frankenkönig?)! Deinem Vorschlag, den du Uns im vorigen Jahr durch die Gesandtschaft mit Mar Bar Savma sahura an der Spitze überbringen liessest: ‘wenn die Heere des Il Khan gegen Ägypten ins Feld ziehen, werden auch wir von hier aus ins Feld ziehen und in gemeinsamer Operation (im Rücken des Feindes) angreifen’ haben wir zugestimmt und (demgemäss) beschlossen, unter Meldung an den Himmel im letzten Wintermonat des Tigerjahrs (1290) aufzusitzen und am 15. des ersten Frühlingsmonats (1291) vor Damaskus abzusitzen. Jetzt tun Wir dir kund, dass Wir in Gemässheit mit Unserem ehrlichen Wort Unsere Heere zur Verabredung(szeit und Ort) schicken und, wenn Wir mit des Himmels Autoritit jene Völker in Besitz nehmen, euch Jerusalem geben werden. Wenn ihr (aber) den Termin versäumt und damit Unsere Heere in eine Fehlaktion führt, wäre das angängig? Wenn ihr es später auch bereutet, was würde es euch nützen? (Ihr würdet es später zu bereuen haben). Weiter, wenn du einen Gesandten von dir mit irgend einer Botschaft schickst und dabei unter seiner Obhut seltene Gegenstände aus dem Frankenland, Falken und verschiedenfarbige Edelsteine mitgäbest, dann sei die Macht des Himmels und die Majestät des Kaisers Zeuge, dass Wir dich in irgend einer Weise belohnen werden. Dies zu sagen, schicken wir den Köcherträger Müskeril. Unseren Brief haben wir am 6. der letzten Dekade des ersten Sommermonats im Rinderjahr (1289) bei Unserem Aufenthalt in Köndelen geschrieben.“

Mongolische Schrift auf Ilkhans Münzen

Die Il-Khane waren eine mongolische Dynastie in Persien und Zentralasien (1256-1335). In dieser Zeit wurde von 12 der 17 Herrscher dieses Reiches eigene Münzen mit mongolischen Schrift hergestellt, was durch die zahlreichen Münzfunden mit mongolischen Schriften belegt ist.

In Arghun Khans Zeit gab eine solche Münze mit der Aufschrift in der Mitte: „Im Namen des Argun Khans geprägt“, oben horizontal steht das mongolische Wort „altan“ was “Gold“ auf mongolisch bedeutet.

wird fortgesetzt…

Дэлгэц амилуулсан аялгуу 1/3

Дэлгэц амилуулсан аялгуу 2/3

Дэлгэц амилуулсан аялгуу 3/3

Зундуйн Хангал – Аяны шувууд – Х.Төмөр

З.Хангал Суварган цэнхэр уулс киноны хөгжим

З.Хангал – Тань руу нүүж явна киноны хөгжим – Төгөлдөр хуурч Ами

Бямбасүрэнгийн Шарав “Гэгээн алсад одох юмсан”

Бямбасүрэнгийн Шарав “Сэтгэлийн эгшиг”

Н.Жанцанноров – Сэцэн Мандухай – Төгөлдөр хуурч Чинбат

Н.Жанцанноров – “Цагаан суварга”

сонсоод л баймаар ямар яруу сайхан аялгуу вэ? Бүр нутгаа саначихлаа…

Монгол хэлний нэр үг 7 тийн ялгалаар хувилна.
Тийн ялгалын нөxцөлийг ихэвчлэн нэр үгээс нь салангид бичнэ.

Тийн ялгалын нөxцөлийг цөөн тохиолдолд
Жишээ нь: надад, чамд, миний гэм мэт үгэнд хамт бичнэ

Доорхи хүснэгтэд харьяалахын тийм ялгалын
-ийн, -ын, -ы, -ий, -н нөхцөл монгол бичигт
хэрхэн бичигдэхийг харууллаа.

Харьяалахын нөxцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-ийн	-ийн -ын, -н	эгшгээр төгссөн үгэнд дагана
	-ун -үн	-ийн -ын	сүүл (н)-ээс бусад гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд дагана.
	-у -ү	-ий -ы	сүүл (н)-ээр төгссөн үгэнд дагана.

Жишээ нь:

захианы, байгалийн, ангийн
залуугийн дүүгийн ээжийн
малын буян, номын сан, олны тус
гэрийн хоймор, нөxрийн үг

сайн морины гүйдэл хурдан
сайн хүний санаа хурдан
салхитай тэнгэрийн үүл хурдан гм…

Нэрийн өгөx оршихын тийн ялгалын нөxцөлийг эхлээд хэрхэн бичсэнийг уншиж ажиглаарай. Дараа нь дүрэмтэй тохируулж хараарай.

Жишээ нь:

Алтан загасны үлгэрээс
Эрт урьд цагт загасчин өвгөн байжээ. Өвгөн нэг өдөр далайн хөвөөнд очиж тороон усанд тавив. Анхны удаа замаг гарав. Ахиад нэг үзэхэд өвс гарчээ. Адаг сүүлд нь алтан загас баригдав.
Ертөнцийн гурваас
Төхөмд зараа ширүүн
Төрд элч ширүүн
Төмөрт хуурай ширүүн

Өгөх оршихын нөxцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-дур -ду -дүр -дү	-д -т	Эгшиг болон зөөлөн (л, м, н, нг) дэвсгэрээр төгссөн үгэнд дагана.
	-тур -ту -түр -тү	-д -т	Хатуу (б, г, р, с, д) дэвсгэрээр төгссөн үгэнд дагана.

Заахын нөxцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-и	-ийг, -ыг, -г	(й)-гээс бусад гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд дагуулна.
	-ий	-ийг, -ыг, -г	эгшиг ба (й) гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд дагуулна.

Гарахын нөxцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-ача, -эчэ	-аас, -ээс, – оос, -өөс	үгийн төгсгөлийг харгалзахгүйгээр ямар ч үгэнд дагуулна, уншихдаа эр эм үгийг харгалзана.

Дараах жишээнээс заах болон гарахын тийн ялгалын нөxцөлийг ямар төгсгөлтэй үгэнд дагуулсныг ажиглаарай!

Жишээ нь:

Үйлдэхийн нөхцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-бар, -бэр	-аар, -ээр, -оор, -өөр	Эгшиг ба “й” гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд дагуулна.
	-ийар, ийэр	-аар, -ээр, -оор, -өөр	й-гээс бусад гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд дагуулна.

бүхнийг үйлдэхийн нөхцөл гэж болохгүй. Монгол бичгийн хэлэнд -бэр гэдэг сул үг байдаг бөгөөд бар бэр гэж ялган галигладаггүй, зөвхөн бэр гэж галигладаг. Уншихдаа ч зөвхөн бээр гэж уншдаг. Утга нь одоогийн монгол хэлний нь, бол, -ч зэрэг сул үгтэй ойролцоо.

Жишээ нь:
галиг: хаган-бэр жарлиг болорун, унших нь: хаан бээр зарлиг болруун

Газар үндсээр баян
Далай усаар баян
Тэнгэр одоор баян
Үзгээр бич
Харандаагаар зур

Хамтрахын нөхцөл

нөxцөл	галиг	одоогийн үсгийн дүрмээр	яаж орох
	-тай, -тэй	-тай, -тэй, -той	Ямар ч үгэнд дагуулна.
	-луг-а, -лүгэ	лугаа, лүгээ	Үгийн төгсгөлийг харгалзахгүйгээр, зөвхөн үгийн эр эмийг харгалзан эр үгэнд лугаа-г , эм үгэнд лүгээ-г бичнэ.

Чамтай адил
Үүнтэй ижил
Хүнтэй цуг
Ардтай хамт

Гал мэт бадамласан
Газраас тэнгэр лүү тэмүүлсэн
Гэрийн хойморт заларсан
Ганцхан бидний бичиг минь

Ядарсан ч бөхдөггүй
Ялагдсан ч мөлхдөггүй
Хараа дээгүүр ард түмний минь
Худам монгол бичиг мину

“Монгол бичиг 1-р хэсэг”

“Монгол бичиг 2-р хэсэг”

Төрийн шагналт, Монгол Улсын гавьяат багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор Шаравын Чоймаатай Б.Анхцэцэгийн хийсэн ярилцлага

-Оюутнуудын амралт эхэлсэн энэ цагт эрхэм багш та шавь нартайгаа бужигнаад л сууж байх юм аа?

-Хичээлийн жил дуусч багш нар маань зургадугаар сарын 15-наас амарчихсан. Энэ үед миний ном дэвтрийн ажил эхэлдэг гэж хэлж болно. Учир нь, оюутан, магистр, докторын хичээл заах, тэдний дипломын ажил удирдах гээд сургууль дээрх ажил маань үндсэндээ дуусдаг. Харин одоо төслөөр авсан эрдэм шинжилгээний ажил байна. Мөн шавь нарынхаа хийж байгаа ажлыг чиглүүлэх, зуны урин цагт Монголд үргэлжилдэг олон улсын хурал зөвлөгөөнд оролцоно гээд л ажил ундарна даа. Үндсэндээ амралтаа авсан боловч амраагүй тэнхимдээ сууж байна. Их сургуулийн багш гэдэг нэг талаас сурган хүмүүжүүлэгч. Нөгөө талаас судлаач байх ёстой. Судалгааны ажлыг удирдаж, чиглүүлдэг байх учиртай. Тиймээс судалгаа хийх, судалгааны ажил чиглүүлэхийг зун л идэвхтэй хийдэг юм. Өнөөдөр Монгол, Тайваний хамтарсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцоод ирлээ. Энэ хуралд “Хос ёсны сургаал хийгээд Юань гүрэн” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүллээ.

-Та магистр, доктор гээд их олон шавьтай болсон байх даа?

-Бүртгэл гаргаад харуулбал хэлэх байх. Миний шавь олон. Тодорхой тоо хэлэх боломжгүй юм./инээв/

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгч албан бичгийг монгол бичгээр явуулах зар­лиг гаргасан. Үүнд энэ чиглэлийн то­моохон эрдэмтний хувьд сэтгэл хан­галуун байгаа юу?

-Тийм ээ. Монголын хэл соёл, бичиг, шашин шүтлэг, энэ талын бодлого, асуудал бол Ерөнхийлөгчийн улсын аюулгүй байдал, хар хайрцагны бодлого байх ёстой. Иймээс үе үеийн Ерөнхийлөгч нар үүнд санаа тавьсаар ирсэн. Энэ нь Ерөнхийлөгчийн яах аргагүй үүрэг нь мөн. Тухайлбал, Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай 49 хоногийн турш өдөр бүр 07.00-10.00 цаг хүртэл надаар монгол бичгийн хичээл заалгаад сайн уншиж, бичдэг болсон. Тэр үед Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд мөн хамт суралцаж байлаа. Дараа нь УИХ-аас батлан гаргасан монгол бичиг соёлоосоо ухарсан зарим тогтоолд П.Очирбат Ерөнхийлөгч хориг тавьж байсан юм. Н.Багабанди Ерөнхийлөгчийн үед буюу 2004 онд эзэн богд Чингис хаан Монгол бичгийг төрийн бичиг болгосны 800 жилийн ой тохиосон. Энэ үндэслэлийг би Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар өгөхөд Н.Багабанди Ерөнхийлөгч судалж үзээд 2004 онд Чингис хаан монгол бичгийг Их Монгол Улсын төрийн бичиг болгосны 800 жилийн ойг тэмдэглэх тухай зарлиг гаргасан билээ. Мөн жил бүрийн тавдугаар сарын 8-ныг үндэсний бичиг соёлын баярын өдөр болгохоор зарлиг гаргасан юм. Түүнээс хойш энэ баярыг улам өргөн тэмдэглэдэг болжээ. Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч монгол бичиг соёлоо мэддэг. Өөрийн өдөр тутмын тэмдэглэлээ Монгол бичгээр хийдэг хүн шүү дээ. Би маш сайн санаж байна. Манай их сургуулийн дугуй танхимд гадаадын Элчин сайдын хэлж буй үгийг жижигхэн тэмдэглэлийн дэвтэр гаргаж ирээд монгол бичгээр яралзтал сайхан бичиж байхыг нь харсан удаатай. Ер нь монгол бичгийг их сайн мэддэг. Иймээс Ерөнхий сайд байхдаа монгол бичгийг хөрвүүлэх программ хийх ажлыг дэмжин баталгаажуулж байсан юм. Ерөнхийлөгч байхдаа ч монгол бичгийг дэмждэг байлаа. Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж бүр Бага хурлын гишүүн байх үедээ 36 дугаар тогтоолыг батлах ажлын хэсэгт багтаж, хамгийн идэвхтэй дэмжсэн хүн. Сая монгол бичгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх зарлиг гаргалаа. Ингээд зогсох­гүй эрдэмтэн судлаачидтай уулзсан. Уг зарлигийн нэг, хоёрдугаар заалт хамгийн зөв юм. Нэг дэх нь, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга болон сайдууд, түүнтэй эн зэрэгцэх албан тушаалтнууд гадаадын улс оронд явуулах албан бичгээ Монгол бичгээр үйлдээд тухайн улсынхаа хэлээр буюу НҮБ-ын аль нэг хэлээр орчуулга хавсаргаж байх тухай заалт. Нөгөөх нь нийт хүн амынхаа төрсний гэрчилгээ, гэрлэлтийн баталгаа, бүх шатны боловсролын гэрчилгээг монгол бичгээр бичих тухай зарлиг байгаа юм. Энэ нь бүх нийтийн Монгол бичгийн хэрэглээг нэвтрүүлэхэд тун чухал ач холбогдолтой. Өөрийнхөө дипломын бичгийг уншиж чадахгүй бол тухайн хүн ичнэ биз дээ. Ерөнхийлөгчийн зарлиг долдугаар сарын 6-нд гарсан. Би баяртай байна. С.Баяр Ерөн­хий сайдын Засгийн газрын үед “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II” хэ­мээх 2015 он хүртэл хэрэгжих хөтөлбөрийг батал­сан. Энэ хөтөлбөрийг боловсруулахад эрдэм­тэн судлаачид бид оролцсон. Маш сайн хөтөл­бөр. Харамсалтай нь хөтөлбөр дөнгөж хэрэг­жиж эхлэх үед олон сонгууль болж, сайдууд солигдож, төдий л үр дүнд хүрээгүй. Иймээс Ерөнхийлөгчийн зарлигийн гурав­дугаар заалтад энэ хөтөлбөрийн үр дүнг тайлагнана гэж тусгасан байгаа. “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ гэдэг зөвхөн дунд сургуулийн хэмжээнд монгол бичгийн хичээлийн чанарыг сайжруулах төдийгүй нийт иргэд үндэснийхээ бичиг үсгийг сурч мэдэхэд ахиц гаргана.

-Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай хи­чээл­дээ хэр сайн “сурагч” байсан бэ?

-Гайгүй шүү/инээв/. Монгол бичгийг бүр “А”-гаас нь эхлүүлсэн учраас эхэндээ жаа­хан халширч байсан. “Та хэдийгээр Ерөн­хийлөгч ч гэсэн миний шавь. Би багш” гээд гэрийн даалгаварт бичих юмыг нь хэлээд явуулна. Тэгсээр байгаад дунд үед нь маш идэвхтэй сайн уншдаг болсон. Тэр үед “Оюунтүлхүүр”-ээс авахуулаад янз бүрийн сургаал уншуулдаг байлаа. Өөрөө ч уншина. Би сайн санаж байна. П.Очирбат Ерөнхийлөгч зөвлөхүүддээ “Энэ хачин сайхан юмыг дунд сургуульд залуучууддаа уншуулах юмсан” гэж билээ. Саяхан Очирбат гуайтай тааралдаад миний заасан Монгол бичиг яасан бэ гэсэн чинь “Үгүй ээ, нэг их хэрэглэхгүй болохоор бичих нь одоо үнэндээ жаахан муудсан. Харин унших нь хэвээрээ” гэж байсан шүү.

-Та Монголын үндэсний телевизээр дахиад Монгол бичиг заахгүй юм уу?

-Телевизийнхэн өөрсдөө санаачлага гарга­вал заана аа. Монгол бичгийг сайхан заах шавь олон бий шүү. Хувийн ч бай улсынх ч бай, Монголын радио, телевиз ч бай англи хэлний хичээлийг өдий төдий явуулж буй. Тэгэхээр үндэснийхээ хэл бичгийн хичээлийн цагийг аль ч телевиз нь гаргаад заах хэрэгтэй юм. Цаг гаргаад өгвөл хичээл заах багш хангалттай байгаа. Би хориод жилийн өмнө зааж байсан. Харин одоо залуучууд заах нь арай илүү байх л даа.

-Хориод жилийн өмнө зааж байсан хичээлээ цомог болгон гаргах бодол бий юу?

-Тийм санаа бий шүү. Гэхдээ хөрөнгө мөнгөний асуудлаас болоод чадахгүй байна. Цомог гаргавал хүмүүст тустай л байх гэж бодох юм. Бодсоноос цаашгүй дээ.

-Ерөнхий боловсролын сургуульд үзэж буй Монгол бичгийн хөтөлбөр хан­галт­тай төвшинд хүрч чадаж байгаа юу?

-Манай боловсролын яам тууштай бод­лого баримтлаагүйгээс болоод тухайн сур­гуулийн захирал ямар хичээл заах, болихыг өөрсдөө дур мэдэн өөрчилдөг байдал нө­лөө­лөөд жаахан сул байсан. Сүүлийн үед өндөр төлбөртэй хувийн сургуулиудын зарим нь Монголын түүх, Монгол бичгийг огт заадаггүй. Энэ нь байж болохгүй зүйл. Хэдийгээр тэр хувийн сургууль бо­ловч Монгол Улсын БСШУЯ-ны дүрэмд захи­рагдах ёстой. Нөгөө талаар математик буюу англи хэлээр гүнзгийрч байгаа ч Монгол хүн юм бол үндэснийхээ бичгийг гаргууд сайн мэдэж явах ёстой гэсэн эрх үүргийг нь орхигдуулсан хэрэг л дээ. Сүүлийн үед 12 жилийн хичээлийн хөтөлбөрт шилжиж байгаа. “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II”-ыг хэрэгжүүлбэл ахиц гарна. Жил бү­рийн тавдугаар сарын эхээр Ардын багш Д.Чойжилсүрэнгийн нэрэмжит “Их, дээд сур­гуулиудын монгол бичгийн олимпиад” гэж явуулдаг. Энд олон сургуулийн өөр өөр мэргэжилтэй хүүхдүүд өрсөлдөхөд маш сайн хүүхдүүд байж л байдаг. Түүнээс ха­ра­хад дунд сургуульд нь Монгол бичгийн суурь үнэлгээг сайн тавьж өгсөн нь харагдаж байгаа юм л даа. Хэдийгээр өөр чиглэлээр сурч байгаа ч гэсэн үндэснийхээ өв соёлыг мартахгүй аваад явж буй нь хувь хүний оюуны ухамсар юм. Үндэснийхээ түүх соёл, бичгийг мэдэж байж “Би Монгол хүн гэж хэлэх эрхтэй” гэсэн өөрийн нэг тийм хичээл, зүтгэл хэрэгтэй.

-Төр засгийн зөв бодлого, өөрийн хи­чээл зүтгэл нэгдэж байж эерэг үр дүн гарна гэж Та хэлээд байна уу?

-Тэгэлгүй яах вэ. Хүн ажлыг цалин багатай гэж гололгүй хэр хэмжээнд нь хийгээд зүтгээд байх ёстой. Ингэж чадвал өнөөдөр бишгүй ажил байна. Багахан ажиллаад их цалин авна гэсэн хоосон мөрөөдөлтэй байж болохгүй л дээ. Хүн боломжийн амьдрах бололцоог өөрөө зүтгэж байж бий болгох хэрэгтэй.

-Аливаа улс үндэстний оршин тогтох тулгуур нь эх хэл байдаг. “Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан Монгол хэл”-ний маань түүхэн хөгжил, өнөө­гийн төвшин ямар байна вэ. Зарим эрдэмтэн судлаачид Монгол хэл мөхөх нь гэсэн эмзэглэлтэй явдаг юм билээ?

-Монгол хэл маань гарал үүслээрээ Алтай овгийн хэлэнд багтах бөгөөд үүнд Түрэг, Манж Түнгүс, Солонгос, Япон хэлийг хамаа­руулдаг. Хэв шинжийн хувьд залгамал хэлэнд багтана. Тийм учраас нугархай хэв шинжтэй орос, англи, франц зэрэг энэтхэг-европын, тусгайлиг хэв шинжтэй хятад, бирм зэрэг хэлнээс өвөрмөц ялгаатай юм.

Монгол үгийн бүтцийг авч үзвэл, угийн язгуурын араас дагавар, нөхцөлүүд угсран ордог. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үгийн үндсийн өмнө нь угтвар, дундуур нь ямар нэгэн оруулбар орохгүй гэсэн үг. Монгол хэл нь түүхэн хөгжлийн явцад өвөг, эртний, дундад, орчин үе гэсэн дөрвөн үе шатыг дамжин туулсан хэмээн эрдэмтэн судлаачид үздэг. Харьцангуй цөөн хүн одоо ярьж байгаагаар нь Монгол хэлээ дорд үзэх санаа байж болохгүй. Монгол хэл нь эртний, дэлхийн том хэлний нэг. Цагтаа Монгол хэл одоогийн англи хэл шиг нөлөөтэй байж олон орныхон сурч эзэмшиж, Монгол бичгээр нь харилцаж байсан түүхтэй юм.

-Босоо бичгээ монголчууд мартаж эхэл­сэн гэхэд хилсдэхгүй. Залуустаа Мон­гол бичгийн түүхэн хөгжлийн талаар ярьж өгвөл сонин байх?

-Монгол туургатны маань бичиг соёлын ноён оргил, хэдэн зуун жилийн түүхийн улаач болсон оюуны гайхамшигт өв аваас Монгол бичиг юм. Өдгөөгөөс 800 гаруй жилийн тэртээ алдар суут Чингис хаан бээр энэ бичгийг Их Монгол Улсын төрийн бичиг болгож, “Мөнх тэнгэрийн хүчинд, Их Монгол Улсын далай хааны зарлиг. Эл, булха иргэнд хүрвээс биширтүгэй, айтугай” хэмээсэн эзэнт гүрний, их хааны сүр хүчийг илтгэсэн хасбуу тамга барьж, Улсын заргач Шихихутагаар найруулан бичүүлсэн “Их засаг” хэмээх хууль цаазаа цагаан цааснаа буулгаж, хөх дэвтэрт дэвтэрлэж, “үеийн үед бүү егүүтгэтүгэй” хэмээн зарлигласан байдаг.

-Монгол бичгийг хүн төрөлхтний соё­лын гайхамшигт өв гэдэг?

-Тийм ээ. Хүн төрөлхтний бичгийн соёлыг гадаад далайд цутгадаг их мөрөн хэмээвээс түүний ширгэшгүй ундарга, тасар­шгүй цутгалын нэг нь болох Монгол бичгийг монголчуудын оюуны соёлын гайхамшигт өв гэдгийг дараах хэдэн үндэслэлээр нотолж болно. Аливаа соёлт үндэстэн үсэг бичгийн шинэ тутам тогтолцоог боловсруулан буй болгохдоо тухайн цаг үеийнхээ ярианы хэлэнд шүтэн дулдуйдаж, түүгээр тулгуур үндэс хийдэг жамтай. Үүний нэгэн адил, Монгол бичиг анх үүссэн цаг үеийнхээ амьд хэл аялгууг шууд тусган тэмдэглэсэн нь тодорхой юм.

XIII зуунаас уламжлан ирсэн монгол бичгийн дурсгалын хэл нь нэгэн цаг үед хамаатах дөрвөлжин үсэг болон хятад, араб перс үсгээр тэмдэглэсэн дундад үеийн Монгол хэлний баримт хэрэглэгдэхүүнээс ихээхэн зөрөөтэй. Түүнээс хол өмнөх онцлог шинжийг илтгэдэг. Хэлний хувьсал өөрчлөлт гэдэг тийм богинохон буюу хэдэн арван жилийн дотор явагддаггүй, харьцангуй урт удаан хугацаа шаарддаг түүхэн үзэгдэл билээ. Энэ бүгдийг харгалзан үзсэний үндсэнд гарсан “Монгол бичгийн эх нүүдэл нь даруй 1000 жилээс наашгүй” гэдэг дүгнэлт нь баталгаа нотолгоо, баримт хэрэглэгдэхүүнээр улам баяжиж, эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болжээ.

Өнөөдөр манай улсад кирил үсгийг бүх нийтээр хэрэглэж байгаа ч төрийн тэргүүн, Ерөнхий сайдаас эхлээд бүх яамны сайд нарын батламж тамгыг Монгол бичгээр үйлдсэн нь үндэсний бичиг соёлоо эрхэмлэн дээдлэх үзэл төрт ёсны хүрээнд гүн бат хадгалагдаж буйн тод илрэл гэж болно. Түүнчлэн, Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийн анхны эхийн Монгол бичгийн хөрвүүлэг, “Монголын Нууц Товчоон”-ы XIII зууны үеийн Монгол бичгийг барын тиг хэлбэрээр буулгаж, есөн эрдэнээр бүтээсэн эхийг төрийн санд нандигнан хадгалж байгаа.

Сүүлийн үед, манай ард түмэн өргөмжлөл хүндэтгэл, бэлэг дурсгал, хувийн тамга дардсын зүйлээ энэ л бичгээр үйлдэхийг илүү эрмэлзэх болсон нь уг чанартаа их соёлоо дээдлэх үзлийн нэгэн илрэл юм. Тиймээс ч босоо бичиг маань хамаг Монгол туургатны хэл аялгууг хамтатган тэмдэглэж, хэдэн зуун жилийн түүхийн түүчээ, судар шастирын цоморлигийг улираан уламжлуулсан мон­гол­чууд бидний эх хэл, эв нэгдэл, эрдэм мэдлэг, тусгаар тогтнол, төрт ёсны эрхэм нандин гэрч, хүн төрөлхтний оюуны соёлын гайхамшигт өв мөн билээ.

-Монгол бичгийн тэмцээн уралдааныг олон улсын хэмжээнд зохион байгуулж болдоггүй юм уу?

-Бүрэн бололцоотой. Оросын монголч эр­дэм­тэн Валадимерцов “Монгол бичгээр бич­сэн зүйлийг дэлхийн хаана ч ойлгоно. Тийм учраас дундын бичиг” гэж хэлсэн байдаг. Нэг зөв бичгийн дүрэмтэй. Өөр өөрийн аялгуугаар бичдэг. Соёлын хэмжээнд Мон­гол бичгийн олон улсын уралдааныг зо­хион байгуулах нь хамгийн зөв. Гагцхүү улс­төр­жүүлж болохгүй.

Ярилцсан танд баярлалаа. Номын хишиг дэлгэрэх болтугай.

Б.Анхцэцэг