पंत’साहित्य

गाडी सुरु करणे : भौतिकशास्त्र :)

2012-09-20T17:24:00.002+05:30

वाहतूकीच्या जगात तुम्ही थोडेफार सक्रीय असाल तर अशी (नाट्यमय ) अवस्था डोळ्यासमोर आणावयास अजिबात कठीण नाही. तुम्ही दुचाकी वर आहात, आणि लाल सिग्नल आहे म्हणून तुमची दुचाकी बंद करून चौकात बर्‍यापैकी पुढे थांबले आहात. तुमच्या आजूबाजूला चार पाच दुचाक्या, पाठीमागे एक बस आणि बसच्या मागे डुकरांच्या मागे जशी पिलावळ असते त्या पद्धतीत दहा-पंधरा दुचाक्या गर्दीत उभ्या आहेत. सिग्नलचा दिवा लालचा हिरवा होताच तुम्ही दुचाकीला किक् मारता, पण दुचाकी तुम्हाला काहीच प्रतिसाद देत नाहीए, मग तुम्ही धडपड करायला लागता आणि तुमच्या मागच्या गाड्या जोरजोरात हॉर्न वाजवून वेळप्रसंगी तुमच्या आई वडीलांचा उद्धार करून 'कचकचून' निषेध नोंदवला जात आहे. दु:स्वप्नच ना?

असा हा विचार मनात आला आणि म्हणालो गाडी का सुरू होत नाही याचं कारण बघुया. वास्तविक गाडी सुरु का होत नाही याचा विचार करण्यासाठी मुळात ती कशी सुरु होते हे समजणे महत्वाचे आहे. त्यातूनही मुलभूत अश्या गाडीच्या इंजिनाचा विचार करणे जास्त समर्पक वाटते. जे काही तुटक ज्ञान आहे ते मी इकडे पाजळायचा प्रयत्न चालवणार आहे, तरी कृपा करून ते विनोदी समजून वाचू नये एवढीच माझी अपेक्षा आहे. :)

इंजिन समजून सांगावयास अजून सोपे करण्यासाठी उदाहरण म्हणून आपण अतिशय सोप आणि

मुलभूत असे बुलेट (बोली भाषेत फटफटी ) चे इंजिन बघुया. हे एवढे मुलभूत आहे की म्हणजे 'अंग्रेजोंके जमानेसे' यात विशेष असा बदल नाही झालाय...अगदीच सातवीचे भौतिकशास्त्र हो! दुसरी गोष्ट म्हणजे सुरु होण्यास ती गाडी अवघड. तर चला मुळात शिरलोय, आता खोलात शिरू!

एका किक मध्ये बुलेटचे इंजिन एकदाच फिरते, इतर दुचाक्यांची इंजिन 'काही वेळा' फिरतात. याचा अर्थ बुलेट इंजिनाला एका किक् मध्ये स्पार्क-प्लग मधून एकच ठिणगी मिळते. म्हणजे किक मारताना , जर बरोबर 'ठिणगी' नसेल, आणि बरोबर इंधनाचा दाब नसेल; बरोब्बर दबाव नसेल ..... तर हरी हरी होते आणि आपण पुन्हा प्रयत्न करतो. इतर गाड्यांच्या बाबतीत तसे नसते कारण ठिणगी आणि इंधन यांचा ताळमेळ साधण्यासाठी तुम्हाला एकापेक्षा जास्त संध्या असतात.

याचं कारण काय बरं असेल? तर बुलेट इंजिन हे कुठल्याही 2-स्ट्रोक इंजिनच्या तिप्पट असतं. ढोबळ प्रमाणानुसार सांगायचे तर, बुलेट सुरु करण्यासाठी 2-स्ट्रोक इंजिनाच्या तीन पट प्रयत्न करावे लागतात म्हणून. (2 स्ट्रोक इंजिने ही स्कूटर, जुन्या यामाहा, रिक्षा यांसारख्या गाड्यात असतात.)

काही लोक म्हणतात, "यड्या, आपली गाडी अर्ध्या किक मध्ये सुरु व्हते". तुम्ही किक मारण्यास सुरुवात करता म्हणजे तुम्ही खरतर इंजिन मधील 'पिस्टन' ची जागा स्थिर करीत असता. बुलेट सुरु करताना, जिथे ठिणगी होणार आहे, त्याच्या जरा आधी किक सुरु केली, म्हणजे तुम्हाला 'पॉवर स्ट्रोक' आणि 'Exhaust' स्ट्रोक मिळेल आणि शिवाय 'इनटेक स्ट्रोक' (पिस्टन आणि फ्लायव्हील याना गतिमानता) मिळेल आणि इंजिनाला टोप डेड सेंटर चे चक्र पूर्ण करण्यास पुरेशी गतिमानता मिळेल. तुमच्या इंजिनामध्ये जरा आधीपासून दाब खूप कमी असेल, तर अर्ध्या काय पाव किक नी सुद्धा तुमची गाडी सुरु होईल. (हा दुवा पाहून हे सगळे तुम्ही कल्पना करू शकता)

हे समजले तर बुलेटच्या कुप्रसिद्ध BACK KICK कडे वळूया. आता कुठलाही पक्या फिटर पण सांगेल की हे 'Advance' मुळे होते. पण अक्सीलरेटर कमी-जास्त पिरगाळणे किंवा किक चे मुलभूत टाईमिंगच चुकीचे असणे अश्या शंका याच्या पाठी असू शकतात. मग सायलेन्सर नीळा पडणे, स्प्रे पेंटिंग सारखे पेट्रोल बाहेर येणे असे प्रकार होऊ शकतात. याचं परीक्षण करता येईल.

सुरुवातीला किक हि फ्लाय्व्हील आणि पिस्टन साठी गतिमानता साठवते (आठवा- स्थितीज उर्जेचे गतीज उर्जेत रुपांतर), त्या ताकदीचा काही भाग हा 'COMPRESSION ' साठी वापरला जातो (compression stroke), जो पिस्टनला त्याच्या प्रमाणानुसार हळू करतो. त्यामुळे जर 'अक्सीलरेटर' पिरगाळला असेल तर त्यामुळे इंजिन मध्ये जास्त हवा आत येते आणि पिस्टन जास्त हळू होतो आणि टोप डेड सेंटर चे चक्र पूर्ण होण्यापूर्वीच, तिथे ठिणगी उडते आणि बदलामुळे चक्र उलटेच फिरायला लागते - 'BACK - KICK'! मग तुम्ही अजून जोरात किक मारू शकता किंवा अश्या प्रकारे बरोब्बर टायमिंग नी किक मारू शकता.

ठीक. टायमिंग कमी जास्त करून किक मारली, पण तुम्हाला असं दिसलं की सायलेन्सर निळा पडू लागला आहे (असं फार कमी होतं म्हणा) याचा अर्थ कार्ब्यूरेटर चे सेटिंग चुकलं आहे. म्हणजे इंधन नीट जळत नाहीये. अजून सोप्या भाषेत सांगायचे तर इंधन जळण्याची क्रिया सुरु असताना ते पूर्ण न जळता 'EXHAUST' मध्ये पोहोचत आहे. इंधना मधील भेसळ सुद्धा याला कारणीभूत होऊ शकते. तुम्हाला एकदा नक्की कळलं कि काय होतंय, त्यावरून तुम्ही ठरवू शकता की दुर्लक्ष करायचे कि दुरुस्त किंवा फिटर कडे घेऊन जायचं.

पेट्रोल मधला फरक असो किंवा कार्ब्यूरेटर चे सेटिंग, ठिणगीचे टायमिंग आणि इंजिनातील दाब यांच्या मधला फरकाचा प्रभाव हा प्रत्येक इंजिनावर असतोच, पण बुलेट मध्ये जास्त अनुभवला जातो. याच मुळे बुलेट सुरु करण्यापूर्वी प्रत्येक बुलेट नुसार सुरुवातीच्या पद्धती लागू होतात. 'चोक' देणे किंवा न देणे हि सुद्धा त्यातलीच एक. त्याबद्दल पुन्हा केव्हातरी।

बालगंधर्व

2011-07-15T12:31:00.000+05:30

नारायण श्रीपाद राजहंस. मराठी संस्कृतीला लाभलेली एक विभुती. ’नाट्यसंगीत’ हा प्रकार रुजवणारा, त्याचं बीज मोठं करणारे हा एक गुणी कलावंत. नाट्यसंगीतासाठी या मनुष्यानी अवघं आयुष्य वेचलं. इतकं की सध्याच्या माझ्या पिढीला मराठी संस्कृती आधी की नाट्यसंगीत आधी? असा प्रश्न पडेल.

नितिन देसाईक्रुत ’बालगंधर्व’ चित्रपट पडद्यावर आला आणि ते हल्लीच घरोघरी पोहोचले, पण जुन्या जाणत्यांना, ज्यांनी त्यांचं गाणं ऐकलं आहे, त्यांनाच खरंतर त्या चित्रपटावर भाष्य करायचा अधिकार आहे असं मला स्पष्टपणे वाटतं. गायकी हा बालगंधर्वांचा गाभा आहे. त्यामुळे मी अंदाज लावू शकतो, की बाकी सगळं जे आहे ते उत्क्रुष्टपणे दाखवले गेले असेल, त्यामुळे तो अनुभव अर्थात छान आहे. अन म्हणूनच फ़क्त माहितीपट म्हणून तो चांगला आहे. असो.

त्यांचा काळ अदमासे शंभर वर्षांपूर्वीचा, पण बालगंधर्वांच्या सुरांमुळेच की काय सगळ्यांनी बालगंधर्व अजूनही मनामध्ये जपला आहे. याबद्दल पुलं म्हणाले होते की, आमच्या उमेदीच्या काळात बालगंधर्वांचे गाणे ऐकताना आम्ही ज्या ज्या जागांवर जश्या पद्धतीनी दाद दिल्या आहेत, त्याच जागांवर हल्लीच्या तरूण पोरांना दाद देताना पाहिलं की त्यांच्या गाण्यातील वैश्विक सौंदर्य स्पष्ट होतं. परवाच एका लहानग्यानी स्वत: हार्मोनियमवर पंचतुंड नररुंड मालधर, ही गोविंदराव टेंब्यांची नांदी आवडीनं सादर केली, म्हणजे पुढच्या पिढीतही बालगंधर्व आलेच. हे अजून एक तसच उदाहरण.

वास्तविक, मराठी नाट्यस्रुष्टीचे हे अहोभाग्यच आहे की अशी नवनवोन्मेषशाली गायकी असलेली व्यक्ती ’गंधर्वयुग’ नावाचा मनोहारी काळ दाखवून गेली. पुष्कळ जुन्या लोकांकडून ऐकले आहे की किर्लोस्कर नाटक मंडळीची सुत्रे हाती घेतल्यावर, जो बदल घडून आला तो आपल्या भारतीय कलासंस्कृतीमधला सर्व जणांवरचा संस्कार होता. आचार्य अत्रे म्हणाले होते, की बालगंधर्वांचं नाटक पहायला लोक; आपल्या घरात काही शुभकार्य आहे अश्या भावनेने गर्दी करायचे. हे असे संस्कार त्यांनी त्यांच्या गाण्यातून लोकांवर केले.

’उत्कृष्ट’ म्हणजे काय आणि त्यात कसर कशी ठेवायची नाही? हे दाखवण्यासाठी नारायणरावांनी आयुष्य खर्च केलं. रंगमंच, नाट्यग्रुह सजावट यामध्ये सर्व दिशेने बहुतेकवेळा कर्जबाजारी असतानाही त्यांनी कुठल्याही गोष्टीसाठी काही कमी ठेवले नाही. रुक्मिणीला हे अत्तर चालणार नाही किंवा हे चालेल एवढा सुक्ष्म विचार ते करायचे. अत्र्यांनीच एका लेखात म्हंटले आहे की, प्रयोगापूर्वी ते चांगले ओंजळभर अत्तर लावत. त्यांचा हा आग्रह असे की पहील्या चार-पाच रांगांपर्यंत अत्तराचा सुगंध पोहोचला पाहिजे. याला सढळ हातानी देणे म्हणतात. एखाद्या गोष्टीमध्ये वाहून घेवून एक सर्वोत्तम उदाहरण म्हणूनच बनून रहायचे असा झपाटा असलेली ही एक वेडी व्यक्ती होती. उदाहरणादाखल पुलंनी सांगितलेला एक किस्सा. एकदा शंकरराव कुलकर्णी नाट्यमंचावरून पदं आवरून मंचामागे आल्यावर नारायणरावांनी त्यांना विचारले,

"इतक्यात आवरलं सुद्धा?"

त्यावर शंकरराव म्हणाले, "हो. आज पाच-आठच लोक होती. त्यामुळे शेवटची पदं लवकर आटोपली."

नारायणराव म्हणाले, "रंगमंचावर आल्यावर किती श्रोते नाहीत, याचा विचार करण्यापेक्षा किती श्रोते आहेत, त्यांच्या काय अपेक्षा आहेत अन त्यांना आपण प्रसन्न कसे करू शकतो याचा विचार करावा, आणि मग कला सादर करावी."

आपल्या पिढीचं दुर्भाग्य हे की ’बालगंधर्व’ आपल्याला प्रत्यक्षात अनुभवायला मिळाले नाहीत, आपण त्या सौंदर्याचा आस्वाद घेवू शकलो नाही. ज्येष्ठांच्या सांगण्यानुसार अगदी डोळ्यासमोर चित्र उभे राहते की बालगंधर्व श्रोतेजनांना सुरांच्या चांदण्यात, ऒर्गन, हार्मोनियमच्या साथीत अक्षरश: न्हाउ माखू घालत आहेत. तो झगमगाट, ते भरजरी ऐश्वर्य, परीपूर्ण सजावट, भरगच्च रंगमंच अश्या सगळ्यांमुळे श्रोते अगदी इंद्रनगरीमध्ये गेल्यासारखे दंग होउन जात आहेत.......... आपण फ़क्त कल्पनाच करू शकतो.

अच्युतराव कोल्हटकर, अत्रे यांच्या म्हणण्यानुसार नटवर्य भाऊराव कोल्हटकर, नटवर्य गोरे, शंकरराव कुलकर्णी आदी स्त्रीपार्टी कलाकार; नारायणरावांपेक्षा दिसण्याच्या बाबतीत जास्त आकर्षक होते, कदाचित असतीलही पण त्यांच्या अभिनयातील स्त्री-सुलभता ही कुणाकडेच नव्हती. मुलींच्या आया त्यांच्या मुलींना बालगंधर्वांचं उदाहरण देवून वळणं लावायच्या. याशिवाय अजून दुसरं बक्षीस काय पाहिजे? याशिवाय गाण्याबद्दल असलेली त्यांची श्रद्धा, वृत्ती, अभिनयाची धडाडी या सगळ्यांमध्येच वर लिहिलेल्यांपैकी कुणीही त्यांच्या जवळ जावू शकले नाहीत. ’देवा धरीले चरण’ हे भीमपलासी मधले पद किंवा ’नाथ हा माझा’ चा यमन हे अंगागाला स्पर्ष करून जात असतील. मंत्रमुग्धतेचा अनुभव घ्यायला कोणाला आवडणार नाही? त्यांचे गुरु भास्करबुवा बखले, मास्टर कृष्णराव, गोविंदराव टेंबे अश्या थोर कलाकारांच्या चाली बालगंधर्व गाणार, म्हणजे त्या रंगमंचावर काय चमत्कार घडत असेल याचा मी फ़क्त विचार करू शकतो. चंद्रीका ही जणू, शूरा मी वंदीले, नरवर क्रुष्णासमान, नमन नटवरा किती सांगू! मध्ये एकदा सत्य वदे वचनाची कर्ण्यांची रेकार्ड ऐकण्याचा योग आला आणि पहील्याच फ़टक्यात मान डोलायला लागली. भारतामध्ये रेकॊर्डींगची सोय ते उतार वयात असताना आली. म्हणजे त्यांचा आवाज गेल्यानंतर त्यांनी अशी दर्जेदार गाणी गायली! ती दाद त्या गायकाच्या श्रेष्ठत्वाची अनुभूती देणारी होती. त्या रेकॊर्डींग मधून ते गाणं जर इतकं सहज माझ्यापर्यंत पोहोचत असेल तर प्रत्यक्षात ऐकणार्यांना स्वर्गातल्या कुठल्याश्या बगीच्यात चक्कर मारून आणल्याची अनुभूती मिळत असेल, याबद्दल मला शंका नाही. (रेकॊर्डींग येथे उपलब्ध आहे.)

बालगंधर्व चित्रपट आत्ता आला, पण फ़ार पूर्वी पुलंनी त्यांच्या जीवनावर चित्रपट काढण्याचा विचार अर्धवट सोडून दिला होता. ते म्हणाले होते की मी बाकी सगळं दाखवू शकेन, पण बालगंधर्वांचं गाणं कुठून दाखवू? तशी प्रतिभा कुठे मिळणार? माझी खात्री आहे की खुद्द बालगंधर्वांना सिनेमा मध्ये स्वर देणाऱ्या पं. आनंद भाटेंचं मत याहून वेगळं नसेल. मोठे मोठे कलाकार नारायणरावांच्या गाण्यापुढे कुर्निसात करत असत. बालगंधर्वांच्या गाण्यापुढे जयपूर घराण्याचे मातबर गायक उ. अल्लादियॊं खॊं साहेब विस्मयचकीत होउन तौबा करत असल्याचा किस्सा ऐकिवात आहे. छॊटा गंधर्व (सौदागर नागनाथ गोरे) असे नाव लागताच दोन तासात संगीत मानापमान नाटकाची तिकिटविक्री संपत असे, पण ते खुद्द म्हणत असत बालगंधर्वांपर्यंत माझं गाणं कधीच जाउ शकणार नाही, तेवढी माझी पात्रताच नाही. आपले भीमण्णाही म्हणायचे बालगंधर्वांचं गाणं श्रेष्ठच. जागेची मर्यादा आहे, नाहितर अजून पुष्कळ स्तुतीसुमने उधळता येतील.

पुलंकडून कधीतरी ऐकलेला नारायणरावांच्या गायकीबद्दलचा किस्सा उदाहरणादाखल देता येइल. पुल, नारायणराव, हार्मोनियम संगत असे तीन चार कलाकार एका तमाशा कलावंताचा कार्यक्रमाचे श्रोते. कार्यक्रम तसा घरगुतीच असतो. तिची गवळण सादर करून झाल्यावर, नारायणरावांनी स्वत:हून तिला ठसक्यात गवळण, लावणी म्हणून दाखवत गुरुमंत्र दिले. त्यावेळेसचा गवळणीचा ठसका तसाच औरच होता असं पुलं म्हणतात. याला म्हणतात अवाका.

पुलंनी अजून एक अभ्यासलेली नारायणरावांची गोष्ट म्हणजे त्यांची विजिगिषू गायकी. गाण्याचा विषय, भाव, करत असलेली भूमिका, भावना या सगळ्याला लक्षात ठेवून मग पुढे गाण्यातील राग, चाल, ठेका एवढा सगळा विचार करून त्यांच्या गाण्यातील जागा बदलत असत आणि लोकांना जिंकत असत. उगाचच आक्रमक गावून लोकांच्या टाळ्या वसूल करण्याचा नारायणरावांचा स्वभाव नव्हता. अमुक एखाद्या प्रसंगात भामिनीचे स्वर कसे लागतील किंवा रुक्मिणीच्या भावना काय असतील याचे प्रात्यक्षिक नारायणराव सहजसुंदरपणे अभिनीत करायचे. ही त्यांची संगीत-अभिनय कलेवरची हातोटी होती. त्यांच्या गाण्यातील एक्सलन्स गाण्याच्या आधीच्या वाक्यापासून सुरु होत असे. गाण्याच्या आधीच्या वाक्याचा स्वर हा गाण्याच्या सुरुवातीच्या स्वराला टेकवला की गाण्यामध्ये आपोआप एकसंधता राहत असे. बालगंधर्वांच्याही वीस एक वर्ष पूर्वी असणारे गोविंदराव देवल यांच्याही असा अभ्यास करायला आवडेल पण, गाण्याचा तब्बल शंभर वर्षांपूर्वीच्या काळात एवढा विचार करणारा आणि अशी अंमलबजावणी करणारा बालगंधर्व हा पहिलाच कलावंत असेल.

अच्युतराव कोल्हटकरांनी गंधर्वांवर ताशेरे ओढले होते. -

"नारायणराव, हे ३५००० रुपये पेढीत जमा करतो."

"ठीक आहे, तेवढे अत्तराचे द्या, आणि उरलेले जमा करा."

"बरंय, किती झाले अत्तराचे?"

"३००००"

अश्या थाटमाटावरून केलेल्या ’अव्यवहारी’ पणा मुळे त्यांच्यावर खूप टिकास्त्र सोडली. भरजरी पोशाख, नाटक कंपूच्या कमालीच्या आरामदायी व्यवस्था, भव्यदिव्य रोषणाई, इतर अमर्यादीत खर्च यामुळेच त्यांची आर्थिक विवंचना कधीच संपली नाही. बोलपट हे दुसरे कारण मारकच होते. हे सगळं खरं असलं तरी नाटक आणि गायनी कळा रक्तात जपत असलेल्या या माणसाची मजल अशीच उत्तुंग होती. त्यांनी मोठी स्वप्न पाहीली, अन त्या दिशेने वाटचालही सुरु केली होती. हा झाला चांगला भाग. उत्तरार्ध हा दुर्दैवपूर्ण! पूर्वी राजदरबारतले गवई जमत असत ना, त्यांना खर्च, हिशोब, राहाण-सहाण याबाबत विशेष देणेघेणे नसे. नारायणराव हे त्यापैकीच असावे. नारायणरावांचे बालपणही संस्थानिकांमध्येच गेलं होतं, म्हणून एवढंच वाटतं की नारायणरावांचा जन्म जरा उशिरा झाला, म्हणजे व्यवहाराच्या कात्रीत त्यांची परिक्षा पाहीली गेली नसती. राजाश्रय करणारे गवई आणि लोकाश्रयासाठी गाणारे (म्हणजे 'पब्लिक' साठी गाणारे) असे गवयांचे दोन प्रकार असतात. यांच्यापैकी पहिल्या वर्गात गेल्याने त्यांचे नुकसान झाले. तसा दुसरा वर्ग मुळातच अगदी तर्हेवाईक.

आयुष्याच्या उत्तरार्धात राष्ट्रपती पदक, पद्म्भूषण असे सन्मान मिळूनही त्यांची आर्थिक विवंचना काही संपली नाही.पुढे त्यांनी प्रभात कंपनीबरोबर काही बोलपटही केले, परंतु तिथे त्यांचं मन रमले नाही. तशातच सततच्या आजारपणानंतर त्यांना अपंगत्व आलं. एवढं कमी म्हणून की काय त्याच दरम्यान गौहार बाई नावाच्या एका यवन स्त्री बरोबर त्यांचं लग्न झालं. गौहारबाईच्या खातर त्यांनी धर्मांतर केले. जातीयवादाचे प्रचंड स्तोम असलेल्या त्या स्वातंत्रोत्तर काळात त्यांच्या म्रुत्यू पश्चात, त्यांच्यावर हिंदू पद्धतीने संस्कार करून झाल्यावर मगच त्यांचा म्रुत्यू जाहीर केला गेला.मुसलमान समाज त्यांचे दफ़न करणार होता. हा सगळा घटनाक्रम म्हणजे अजूनच दुर्दैव! शापित यक्ष असं म्हणायला सोप जात असलं तरी हे सगळं लिहिणं हाच एक गदगदून टाकणारा भाग आहे. अनुभवताना काय वाटत असेल हा विचार करून अंगावर काटा येतो.

स्वत: अमृताचा आस्वाद न घेता, त्याची मुक्तहस्ते उधळण करत त्यांनी आयुष्य घालवलं आणि आपल्या सर्वांच्या स्मृतीत अगदी तश्याच ऐश्वर्यात राहिले आहेत . . . आणि राहतील.

सीबिस्किट

2011-06-16T16:16:00.000+05:30

ही एक उत्क्रुष्ट कलाक्रुती पाहण्याचा योग आला. चित्रपटाचे पुढील चार भागात तुकडे पाडले आहेत. सिनेमाच्या पुस्तकातले हे चार वेगवेगळे धडे आहेत असं म्हंटलं तरी काही हरकत नाही.

भाग एक - हॊवर्ड

कारच्या खरेदी-विक्रीचा याचा व्यवसाय. अपघातात तो आधी त्याचा मुलगा आणि नंतर त्याच्या पत्नीला गमावतो. तसा यशस्वी पण सर्वस्व गमावल्याने खचलेला, कशात काही मन लागत नाही असा. घोड्यांची पैदास करून शर्यतीचे घोडे वाढवण्याची त्याची इच्छा असते. त्याच्या या धंद्या निमित्ताने फ़िरत असतानाच त्याला एक स्त्री भेटते आणि दोघांचे लग्नही होते. पुढे एके दिवशी घोड्यांच्या तबेल्यात त्याला स्मिथ नावाचा म्हातारा भेटतो. तो म्हातारा एका घोड्याबरोबर माळरानावर राहत असतो. त्याचा सध्याचा घोडा पुर्वी जायबंदी झालेला असतो त्यामुळे त्याला त्याचा मालक गोळी घालत असताना या म्हातार्या स्मिथनी वाचवलेला असतो. स्मिथ या प्रसंगी गप्पा मारत असताना हॊवर्ड ला म्हणतो, "You dont throw away your life, just because its banged up a little." हॊवर्डचे डोळे उघडतात. तो स्मिथला त्याचा तबेल्याचा व्यवस्थापक आणि प्रशिक्षक म्हणून ठेवतो.

भाग दोन - सीबिस्किट

सीबिस्कीटचे आई-बाबा दोघेही उमदे अश्व. सहा महिन्याचा असतानाच त्याच्या छोटेखानी आकारामुळे त्याचे प्रशिक्षक त्याची हकालपट्टी करतात. दुसरीकडेही त्याचे खूप कष्टप्रद प्रशिक्षण होत असते परन्तु हा सीबिस्किट सलग १० शर्यतीत शेवटचाच येतो. तो हळूही असतो आणि खूप खाणारा पण त्यामुळे दुसरा मालकही सीबिस्कीट्ला विकायला काढतो. हॊवर्ड त्याला नाममात्र किंमतीत विकत घेतो. सततचं ट्रेनिंग, कष्ट, कमी वेळात खूप जास्त शर्यती यामुळे सीबिस्किट चिडचिडा झालेला असतो. हॊवर्डजवळ काम करणार्या अनेक माणसांपैकी एक, बालपण श्रीमंतीत गेलेला परंतु आई-बापानी टाकून दिलेला ’पोलार्ड’ नावाचा इसम स्मिथला दिसतो. सीबिस्किट आणि पोलार्ड यांच्यात जाणवलेल्या स्वभावसाधर्म्यामुळे स्मिथ पोलार्ड्ची नेमणूक सीबिस्किट्च्या देखभालीवर करतो.

कुणाचं न ऐकणारा पिसाळलेला असा सीबिस्किट अश्व अखेरीस पोलार्डपुढे नमते घेतो. स्मिथची विचित्र प्रशिक्षण पद्धती तसेच रेड पोलार्ड (जॊकी) अन तो यांच्यात असलेला समन्व्यय यांमुळे सीबिस्किट हळूहळू एक छोट्या चणीचा पण विशाल ह्रदय असलेला आणि तसेच शर्यती जिंकणारा दर्जेदार अश्व म्हणून स्थान पक्के करू लागतो. हा बदल पाहून प्रत्येक प्रेक्षकाला यावेळेस स्मिथने हॊवर्ड ला सांगितलेलं तेच वाक्य पुन्हा आठवतं आणि पटतं, "You dont throw away your life, just because its banged up a little."

भाग तीन - रेड पोलार्ड
हळूहळू सीबिस्किट आणि जॊकी रेड पोलार्ड एकापाठोपाठ खूप शर्यती जिंकल्याने लोकप्रिय होत जातात. एका मुख्य डर्बी मध्ये त्यांची ’अडमिरल वॊर’ नावाच्या एका अश्वाशी गाठ असते. सिबिस्किट आणि रेड पोलार्ड या दोघांचीही ही खरी कसोटीच असते. ’अडमिरल वॊर’ हा एक मजबूत सलग १६ डर्बीज जिंकणारा तसेच ट्रिपल क्राउन विनर असा अश्व असतो.

शर्यत सुरु होते. शर्यतीत सगळं रेड नी ठरवल्याप्रमाणे होत असतं. रेस संपताना आपण खूप पुढे आहोत आणि सहज शर्यत जिंकू असे समजणारा रेड अखेरच्या क्षणी गाफ़ील राहिल्याने फ़ोटो फ़िनिश मध्ये हरतो. रेस नंतरच हॊवर्ड आणि स्मिथ या दोघांनाही कळते की रेड पोलार्ड एक डोळ्यांनी अंध आहे. अश्या एवढ्या फ़सवणुकीनंतरही हॊवर्ड रेड पोलार्डला नोकरीवरून काढून टाकत नाही. वर तो असे जाहीर करतो की सीबिस्किट आणि पोलार्ड हे पुन्हा अडमिरल वॊरशी खेळतील. त्यावेळी सर्रकन स्मिथचे तेच वाक्य पुन्हा आठवते, "You dont throw away your life, just because its banged up a little."

भाग ४ - सीबिस्किट आणि रेड पोलार्ड

सीबिस्किट आणि साहजिकच हॊवर्ड अगदी थोडक्यात हरलेला असतो. त्याला माहित असतं की संधी मिळाल्यास पुन्हा अडमिरल वॊर ला नक्की हरवू शकू. बरेच मागे लागून शेवटी सीबिस्किट विरुद्ध अडमिरल वॊर अशी, घंटीने सुरु होणारी, पुर्ण एका फ़ेरीची, आणि अडमिरल वॊरच्याच अंगणात होणार अश्या शर्यतीची तारीख ठरते. विशिष्ट सरावपद्धतीनुसार स्मिथ; रेड आणि सीबिस्किट दोघांचीही तयारी करून घेतो, परंतु दुर्दैवाने रेड पोलार्डचा मोठा अपघात होतो आणि त्याचा पाय जायबंदी होतो. इस्पितळात तो म्हणतो माझ्यासाठी नाही पण सीबिस्किटसाठी हि शर्यत रद्द करू नका. जॊर्ज वूल्फ़ नावाचा दुसरा जॊकी, रेड पोलार्ड ऐवजी हॊवर्ड पाचारण करतो.

पोलार्ड जोर्ज वूल्फ़ला सीबिस्किट्ची सगळी रहस्य सांगतो शिवाय तो म्हणतो, "शेवटच्या वळणावर सीबिस्किट जर पुढे असेल तरीही त्याला थोडं हळू कर, त्याच्या प्रतिस्पर्ध्याकडे त्याला नीट पाहूंदेत. ही नजर सीबिस्किटला एका वेगळ्या गिअर मध्ये घेवून जाईल. Its not in his feet, its in in his heart." शर्यतीत सीबिस्किट यावेळी अडमिरल वॊरला सोडत नाही, त्याचा दणदणीत विजय होतो. रेड पोलार्ड इस्पितळात या शर्यतीचे समलोचन ऐकत असतो, त्याचा आनंद गगनात मावेनासा होतो.

दुर्दैवानी नंतर लगेचच एका शर्यतीत वूल्फ़-सीबिस्किट अशी जोडी असताना सीबिस्किटचा पाय दुखावतो. तेव्हा स्पष्ट होतं की सीबिस्किट पुन्हा शर्यतीत धावू शकणार नाही. त्या अश्वाचा आता काहीच उपयोग राहिलेला नसतो, तरी हॊवर्ड सिबिस्किट्ला गोळी घालून ठार न मारता, उपचार घेत असणारा त्याचा जॊकी रेड पोलार्डकडे पाठवून देतो. रेड पोलार्ड आणि सीबिस्किट दोघेही लंगडत लंगडत एकमेकांची साथ देत असतात. मोकळ्या हवेत हिंडून, औषधोपचार करून, व्यायाम करून सीबिस्किटचे लंगडणे हळूहळू कमी होउ लागले असते. अचानक सर्वांनाच खात्री वाटू लागते की कदाचित सीबिस्किट पुन्हा शर्यतीत पळू शकेल.

कालांतराने सीबिस्किट बराच तंदूरुस्त होतो. त्याचा जॊकी म्हणून रेड पोलार्ड हॊवर्डकडे खूप आग्रह करतो. पण रेड वरच्या प्रेमापोटी हॊवर्ड वूल्फ़लाच बोलावतो. रेडची इच्छाशक्ती खूप बळावली असते पण दरम्यान खूप प्रयत्नांती रेड पोलार्ड आणि सीबिस्किट यांचीच जोडी शर्यतीत उतरते. यावेळेस धोका एवढाच असतो की सीबिस्किटची सगळी रहस्ये वूल्फ़ला चांगलीच ठावूक असतात. शर्यती दरम्यान सीबिस्किट नेहमीप्रमाणे त्याचा वेग कमी करतो, वूल्फ़ला हे माहीत असल्याने तो मुद्दाम मागेच राहतो, एवढे करूनही अखेरीस विजय सीबिस्किट आणि रेडचाच होतो. सिनेमा संपताना रेडचं एक वाक्य आहे, "You know everybody thinks we found this broken down horse and fixed him; but we didn't, he fixed us, everyone of us . . . and I guess we kind of fixed each other too."

चित्रपटातील घटनांचे सहज सादरीकरण, प्रसंगांचे चित्रण यातून भावनांच्या मोठ्या लाटा तयार होउन धाडकन छातीवर आदळत राहतात. सर्वच पात्रांचा अभिनय सुंदर आहे. सिनेमातील एकही सीन उगीच आहे असे कधीच वाटत नाही. चित्रपटातील घोड्यांचे चित्रण ही तर एक झंझावाती कविताच! १९३० च्या आसपासचा काळ, त्यावेळच्या छोट्या छोट्या गोष्टी सुरेख. नेत्रसुखद म्हणजे चित्रीकरण. निसर्गचित्रण हे तर चित्रपट सुरु झाल्यापासून ते संपेपर्यंत एकदम चाबूक. घोड्यांच्या शर्यतीचे इतकं थरारक अन वास्तववादी चित्रण मी पहिल्यांदाच पाहिलं असेल. गलितगात्र न होता, जे काही आहे ते वापरून घ्या अन यशस्वी व्हा असा संदेश सिनेमा सतत बघताना मिळत राहतो..

ही एक सत्यघटना आहे. आज सीबिस्किट्चा पुतळा सॆंटा अनिता पार्क, अर्केडिया, कॆलिफ़ोर्निया येथे त्याची आठवण म्हणून आहे. असा हा प्रेरणा देणारा सिनेमा. यामुळेच की काय बहुदा जास्त शब्द न सुचता, अख्खी कथाच इथे लिहिली गेली असेल. :) पण तसे कच्चे दुवे वगैरे नाहीचेत मुळी. मनाच्या कप्प्यात साठवून ठेवावा असा हा चित्रपट. कदाचित पाहिलाही असेल तुम्ही, पण नसेल पाहिलात तर नक्की पहा.

स्टैनली का डब्बा

2011-05-20T16:47:00.002+05:30

स्टैनली का डब्बा हा चित्रपट पाहीला... आवडला.

चित्रपटाच्या शेवटी एक नोटीस येते. "या चित्रपटाचे शूटींग विद्यार्थ्यांच्या खूप मधल्या सुट्ट्या (रिसेस) अर्थात फ़ार वेळ खर्च न करता; एक वर्कशॊप म्हणून सुट्टीच्या दिवसातच म्हणजे फ़क्त एका वीकेंड मध्ये केले गेले आहे". सध्याच्या व्यावसायीक सिनेमा मध्ये अश्या प्रकारचा चित्रपट बनवून लोकांपर्यंत पोहोचवायला एक धैर्य लागतं, अमोल गुप्तेचं हे धैर्य चित्रपट संपताना प्रेक्षकात त्यावेळेस एकदम जाणवतं.

अमोल गुप्ते तसंच शाळा, शिक्षक-विद्यार्थी नाते, एका विद्यार्थ्याचीच प्रमुख व्यक्तिरेखा अश्यांमुळे साहजिकच आठवतो तो ’तारे जमिन पर’. दोन्ही चित्रपटातला विरोधाभास हा की स्टॆनली चुणचुणीत, स्वाभिमानी, हुशार आणि विद्यार्थीप्रिय मुलगा तर ’तारे जमिन पर’ मधला दर्शील हा एक डिसलेक्सिक त्यामुळे अभ्यासात मागे, एकटा पडलेला, कुणी न समजून घेतलेला मुलगा. तारे मध्ये शिक्षक-विद्यार्थी असं मैत्रीपूर्ण नातं आहे तर स्टॆनली मध्ये त्याच नात्यातील एक चढाओढ आहे.

वास्तविक अमोल गुप्ते हा लहान मुलात व्यावसायिक संबंध असणारा माणूस. मतिमंद मुलांमध्ये तो गेली कित्येक वर्षे काम करतो. त्यामुळे लहान मुलांच्या डोक्यात काय चाललं असतं, त्यांच्याशी कसं बोलायचं, कसं वागायचं हे त्याच्या शिवाय जास्त अजून कुणाला कळणार? चित्रपटाचं श्रेय अमोल गुप्तेला का जावं तर प्रेक्षकवर्ग हा चित्रपटातील लहान मुलांच्या भावनांना सहजपणे समजून घेतो . . .. . स्वत:च्या बालपणात हरवतो. व्यक्तीगत सांगायचे तर चित्रपट बघता बघता मी ही माझ्या शाळेत गेलो. असं हे दिग्दर्शन हेच अमोल गुप्तेचं श्रेय आहे. स्टॆनली कोण, कसा, त्याच्या स्वभावाचे पैलू, त्याची बालबुद्धी आणि परिपक्वता हे अगदी साध्यासुध्या प्रसंगातून प्रभावीपणे दाखवलं गेलं आहे. त्याच्या आवडत्या रोझी टीचर (दिव्या दत्ता) साठी त्याने केलेली कविता, शाळेच्या टाकीवर त्याची नाइलास्तव पोटभर पाणी प्यायची असलेली सवय, त्याचं शाळेत इतर मुलांपेक्षा लवकर येणं, मधल्या सुट्टीत डबा न खाता शाळेबाहेर त्याचे ऊंडारणं, स्वत:च्या आईबद्दल त्याने अधून मधून काढलेले अभिमनास्पद उद्गार, यातून स्टॆनलीची व्यक्तिरेखा अधिक कुतुहलपूर्ण बनत जाते. अगदी चित्रपटभर त्याचं घर कसं असेल, त्याचे आई वडील कसे असतील, हे प्रश्न तुम्हाला अंदाज करायला भाग पाडतात.

चित्रपटाचा मूळ गाभा म्हणजे; वर्मा सर उर्फ़ खडूस हे स्वत: हिंदीचे शिक्षक असून इतर शिक्षक तसेच मुले यांचे डबे चोरून खात असतात. मुलांचे डबे खाऊन च्या खाऊन त्यांच्यावर गळचेपी सुद्धा करत असतात. या असल्या शिक्षकाच्या विरोधात स्टॆनली आणि कंपनीने केलेले सरळसोट उपाय म्हणजे ही साधी सोप्पी गोष्ट.

चित्रपटाचा शेवट इथे लिहित नाही पण शेवट अगदी शुन्य अंशात फ़िरतो. काही क्षण खिळवून ठेवतो. य़ा शेवटामुळेच प्रेक्षक घरी जाताना सिनेमा अनुभवत जातो आणि नंतरही अनुभवत राहतो.

’तारे जमिन पर’ मधल्या दर्शील पेक्षा ’स्टॆनली का डब्बा’ मधल्या पार्थोचं (खुद्द अमोल गुप्ते चा मुलगा) मन माझ्या मते जास्त खोलवर समजून देण्यात दिग्दर्शक यशस्वी होतो. त्याच वेळेस मोठ्यांमधला दांभिकपणाही जास्त टोचतो. स्टॆनली का डब्बा मध्ये जास्त नाटकी, फ़िल्मी असं कुठेच नाहीये; वास्तविकताच जास्त आहे. मुळात वास्तविकता कधीच नाटकीय नसते म्हणून कदाचित काही लोकांना या चित्रपटाचा शेवट रुचणार नाही. वास्तविक याच कारणासाठी मला ’स्टॆनली का डब्बा; हा ’तारे जमिन पर’ पेक्षा उजवा वाटला.

पार्थो गुप्ते (स्टॆनली) कुठल्याही बालकराकारासारखा अवाक करणारा सहज सुंदर अभिनय करून जातो. त्याने अभिनय केलाय हे कळतंही नाही हीच त्याच्या अभिनयाची खरी पावती. दिव्या दत्ता आपलं अभिनयातलं अष्टपैलूत्व सिद्ध करू पाहतीये आणि तिनेही आपल्या छोट्या भूमिकेमध्ये पुन्हा एकदा छाप पाडली आहे.

सलग १०९ दिवस ’तारे जमिन पर’ च्या युनिट बरोबर असणारा अमोल गुप्ते, कमिने मधला अप्रतिम असा भोपे भाउ आणि स्टॆनली मधला वर्मा सर उर्फ़ खडूस या तिन्ही अमोल गुप्तेंना बघून मी तरी त्यांचा मोठा पंखा झालो आहे. अश्या भरपूर कलाक्रुती त्यांच्याकडून होतील हीच अपेक्षा आहे.

पानवाला आणि पान

2011-04-28T16:38:00.003+05:30

पान ही आपल्या देशाला लाभलेली एक सांस्कृतिक देणगी आहे. नीट पाहिलं, तर आपल्या पुराणातच कितीतरी ठिकाणी तांबूल-भक्षण करणारे सूर-असुर सापडतील. आजही नैवेद्या बरोबर विडा द्यायची पद्धत आहेच की. यावरून आठवलं, लहानपणी मी माहूरच्या देवीच्या दर्शनासाठी गेलो होतो. तिथे देवीच्या तोंडात विडा ठेवण्याची पद्धत आहे. तो विडा काढला कि गरम झालेला असतो असंही म्हणतात. आता हा श्रद्धाश्रद्धेचा भाग झाला, पण मुखातला विडा परत काढावाच कशाला? असा रास्त प्रश्न मला आता पडतो. सांगायचा उद्देश एवढाच की विड्याची ही परंपरा पुष्कळ जुनी आहे. मराठी व्याकरणातही सुपारी देणे, विडा उचलणे असे काही अजूनही येणारे वाकप्रचार आहेत की. दत्तप्रबोधामध्येही पानाची तमोगुणी अशी उपमा आहे. त्यात म्हंटले आहे की,

कीर्तनी तांबूल भक्षण । तें रजस्वलेचें शोणित जाण । कागजन्म तयालागून । करी भक्षण नरक मांस.

त्यामुळे आपल्या संस्कृतीमध्ये पान जेवढे जुने तेवढेच पिचकारी मारणारे थुंक-संप्रदायी ही जुनेच आहेत हे कळून चुकावे. अर्थातच पहिले पान कुणी 'लावले' किंवा पान खायची पद्धत भारतात कधी पासून सुरु झाली हा संशोधनाचा विषय ठरू शकेल. वास्तविक यावर कदाचित संशोधन झालेही असेल, पण सुज्ञांनी यात न पडलेलेच बरे. ( नै, 'रस' काढून टाकून चोथा का चावत राहायचा?) आग्रहाने सांगायचंच झालं तर आपल्या तमाम वेद-पुराणात, आयुर्वेदात, आणि इतर योगशास्त्रात पानाचा उल्लेख कायमच येत राहिलेला आहे. पान हे मुखशुद्धीकारक, मुखाची दुर्गंधी नाहीसे करणारे, कफ आणि कृमी नाशक आणि इतरही भरपुर चांगले गुण वगैरे असणारे व्यंजन आहे. फार प्राचीन काळपासून असलेला त्रयोदशगुण विडा हा आपल्या ऐकीवात असेलच की. भारतात कामशास्त्राबद्दलच्या ग्रंथात किंवा कामोद्दिपक काव्ये वगैरे असलेल्या साहित्यामध्ये पानाचा किती गोडवा गायला गेला आहे किंबहुना अजूनही गायला जात आहे हे सांगणे न लगे (ऐका - कळीदाSSर कपूरी पान. . .; पान खाये सय्या हमारो. . आणि अजून कितीतरी ). आमच्या एका आज्जीला त्रयोदशगुणी विडा किंवा गोविंदविड्या सारखेच 'पलंगतोड' अश्या भन्नाट नावाच्या विड्याची साहित्य आणि कृती माहिती होती. (माझे लग्न अजून झाले नाही त्यामुळे ते खायची संधी मला मिळाली नाही, असो)

भौगोलिक दृष्ट्या सांगायचे झाले, तर पूर्ण जगात आपण भारतीयच हे पान खाणारे नशीबवान आहोत, (तसं म्हंटल तर फक्त उत्तर ते मध्य भारतीय तसंच थोडेफ़ार पाकिस्तान बाकी कुणी नाही) यात पाहिलं तर, बंगाल्यांनी देसी मोहोबा’ ही आवडती पानाची जात दिली. मघई, जगन्नाथ अश्या जाती मात्र उत्तर प्रदेशानीच दिल्या." यात फार खोलात जात नाही.

आता एवढी जुनी असलेली ही खरं सांगायचं तर एक कलाच. किंबहुना जुनी असल्यामुळेच की काय, ती  अतिपरीचयाची झाली आणि हल्लीच्या समाजात त्याची अशी अवज्ञा होउ लागली. हल्लीच्या जगात पानाची जागा ’व्यसन’ म्हणून संबोधली जाउ लागली आहे. वास्तविक उर्दू मध्ये ’आप पान का ’शौक’ रखते है?’ असे किती सम्यक आणि अदबशीर शब्दात बोलले जायचं. पुर्वी पान खाणारयाला आणि बनवणार्याला देखील काय प्रतिष्ठा होती. पण आता मात्र थुंककणार्यांची अवहेलनाच होऊ लागली आहे. आता फ़क्त एक पानवालाच आहे की जो थुंकणार्याने त्याच्या दुकानापुढे टाकलेल्या सड्याने क्रुतक्रुत्य होतो. बाकी कुणीच नाही उरलं. हेही असो.

या पानवाल्याला अजूनही काही पैलू आहेत का? माझ्यामते पान ’लावणे’ आणि ’पान बनवणे’ यातला फरक जो जाणतो तो खरा पानवाला. 'पान लाव' किंवा 'पान लगाव'' असं सांगून त्या पानवाल्यापुढे पानाबद्दल बड्बड करत, नाहितर अगदी समाधिस्त उभा राहणारा असा रुजलेला पान खाणारा; अन हे ऐकताच त्याच्या वाक्यात वाक्य पेरता पेरता जो पानवाला उत्साहाने ओल्या कापडाच्या खालून हिरवेगार पान काढून आणि झटकून स्वत:ची चित्रकला सुरु करतो तो खरा मुरलेला  पानवाला असतो. अश्या पानवाल्याला विड्या, सिगारेटी, गुटखे विकण्यात रामच वाटत नाही. अश्या गिर्हाइकांना हा अगदी स्थितप्रज्ञासारखी विडी, सिगारेट जे काही असेल ते काढून देतो. मात्र एक साधा फ़ुलचंद लगाव असं सांगितल्यास अचानक त्याच्या मध्ये जो उत्साह संचारतो ना तो विडी, गुटखा मागितल्यामुळे कधीच सळसळत नाही.

पान बनवणं म्हणजे चुना, कात, खुशबू, सौंफ, सुपारी इथेच थांबत नाही. प्रत्येक गिऱ्हाईकाचे खायचे दात वेगवेगळे असतात. पान हा एक धर्मच असतो असं म्हणा ना. एकदा का त्या जुळलेल्या चवीच्या पानाच्या धर्मात प्रवेश केला की, पुन्हा धर्मांतर करणे तसे अवघडच. म्हणजे फ़ुलचंद रिमझिम कच्ची बारिक सुपारी खाणार्याला एकदम फ़ुलचंद डबल किवाम दिलं तर ते पान न खाताच थुंकुन देतील. (हो हेच ते फ़ुलचंद जे बेसावधपणे दिले गेल्याने खूप किस्से प्रसिद्ध झाले आहेत, कदाचित तुमच्याही बाबतीत ते घडले असतील) एकवेळ चवीचे सोडा, पानवाले बदलले आणि त्यांनी नवीन ठिकाणी दुकान टाकले तरी केवळ त्याच्या हाताचेच पान पाहीजे म्हणून २०-२० किलोमीटर प्रवास करत येणारे लोक आहेत. पान रसिकतेने न खाणार्याला यातली व्यथा कळणार नाही!

कलकत्ता, बनारस, देसी, पूना, झंडा, फाफडा, गुंडा की पट्टी अश्या पानाच्या विविध जातीवरून आणि समोर आलेल्या गिर्हाइकाडे बघुन लगेचच अश्या पानवाल्यांची, पानाच्या आतल्या साहित्याची बेरीज वजाबाकी सुरु होते. हे पानवाले म्हणजे साक्षात भगवंताचे दुसरे रूपच असतात. इतक्या लोकांची पाने लक्षात ठेवणं म्हणजे काही सोप्पं काम नाही. कोणाला कात अगदी कमी, चुना जास्त लागतो, कोणाला काळी केशरी लागते, तर कोणाला लाल, कोण म्हणतो किवाम जादा डालो, एखादा सांगतो सुपारी शेकलेली किंवा भाजलेली टाक, एखादा भिजवलेली सुपारी खातो तर एखाद्याला कच्ची सुपारी 'पसंद' असते, एखादा नवीन नवीन पान खाणारा असतो तो म्हणतो मला पायनापल चटणी टाक. एक पान लाख भानगडी. पानवाल्यांची कधीही लक्षात येत नाही अशी एसोपी सुद्धा असते. एकाच वेळेस एकशेवीस तीनशे, किवाम, राम प्यारी आणि मसाला अशी पाने लावायची वेळ आली की लगेच त्याच्या डोक्यात बिना तंबाखू ते चढ्या मार्गाने एकशेवीस पर्यंत अश्याच क्रमाने पाने लावतो. बोटामुळे तंबाखू ज्या त्या पानातच जावी म्हणून ही काळजी घेतलेली असते. पण ह्या सगळया मागण्यांना न डगमगता एखाद्या सिद्धिविनायकासारखा स्वत:च्या कलाकारी मध्ये मग्न होत हा लोकांच्या मागण्या पुर्ण करत असतो.

'आपको कौनसा पान लागाउ?' असा प्रश्न विचारणे अश्या जातिवंत पानवाल्यांना आणि तसेच पान खाणार्याना पटत नाही. मला कुणी असं विचारलं तर माझी नाचक्की झाली एवढा अपमान वाटतो. असंच एकदा मित्र त्याची बायको आणि मी असे पान खायला गेलो असताना हाच प्रश्न त्या पानवाल्याने नेहमी येणार्या त्या मित्राला विचारला होता. त्या वेळेस 'माफ करो साहब पर मुझे लगा आपकी बिवी खडी हे इसलिये ऐसा पूछां' असे सांगितल्यावर मग कुठे मित्राचा पारा थंड झाला.

रसशास्त्रात पान खाण्याबद्दल काही लिहिलंय की नाही माहित नाही पण प्रत्येक ठिकाणी असतात तसे काही अलिखित नियम इथेही आहेत. उदाहरणादाखल सांगायचं तर पिठल्या बरोबर भाकरी आणि हिरव्या मिर्चीचा खर्डा मिळाला तर आनंद द्विगुणीत होतो, पण पिठल्यावर तूप, अन बरोबर पुर्या एकत्र दिल्या तर खाणार्याचे तोंड बघण्यासारखे होईल. श्रीखंडाबरोबर बाजरीची भाकरी दिली तर ती खाववेल का? श्रीखंडाची मजा ही पुरी बरोबरच वाढते आणि तूपाची धार गरमागरम पुरणपोळीवर किंवा वरण भाताच्या मुदीवर पडलेली बघून जे समाधान असते ना तसेच काही अलिखित नियम पानाच्या बाबतीत आहेत. जातिवंत पान खाणारा हे जाणतो. पान, चुना, कात, खुशबू, केसरी चटणी,किवाम, रिमझिम, इलायची, सुपारी असा खानसामा बाज असलेल्या पानात अचानक गुलकंद टाकले आणि त्याला गोड केले की सगळेच बिघडले समजा. असं पान बनवणारा पानवालाही वैतागून त्रासिक चेहरा करतो. पायनापल किंवा गोड खसची चटणी देखील काही जण अश्या पानात टाकून खातात. खुशबू जादा डालो अशी फ़र्माइश करून पुन्हा त्यात एकशे वीस, बत्तीस अशी तंबाखू खाणारे पानकरीही विचित्र या रकान्यात मोडतात. नाही शास्त्रच नाही मुळी. तंबाखूची नशा येते म्हणून काही महाभाग स्वत:च्या पानात ती जास्तीत जास्त टाकायला सांगतात, पण भेळेमध्ये चिंचेचे पाणी एक चटपटीतपणा आणते म्हणून ते कुणी जास्त खात नाही. भेळेतल्या प्रत्येक गोष्टी प्रमाणात झाल्या तरच जशी मजा येते, तसच पानाचे आहे. पण हे जाणणारा तो खरा खाणारा. चवीपेक्षा दोन पाउले पुढे जाउन, जो शौक म्हणून खातो ती खरी गम्मत. खरा ’शौकीन’ कसा असतो तर नवरतनच्या ऐवजी राजरतन है? अशी आवर्जून प्रुच्छा करणारा तोच तो.

भय्ये लोकांच्या पान खायच्या सवयी या जगात कुठेही नाहीत. खरे पान म्हणजे असं मोठं झिरझिरीत हिरवंगार देठ कापलेले पान, त्यात भरपूर चुना फ़ासलेला, कात, बारिकशी खुशबू पावडर, कुठल्याही प्रकारची तंबाखू, कच्च्या सुपारी चे ४-५ खडे एवढंच साधे सरळ. शिवाय हे खाल्यावर बोटावर थोडासा चुना अजून मागणार आणि जिभेला श्रीखंड चाटवल्यासारखे चिटकवणार. जातिवंत पानवाला या बाबतीत स्वच्छतेचा सगळ्यात मोठा पुजारक असतो. चुन्याच्या भांड्यात गिर्हाइकाने बोट घातलेले त्याला अजिबात पटत नाही. त्यामुळे त्याच्या ओट्यावर आजूबाजूला चुना काढून ठेवण्याच्या वाळलेल्या जागा दिसतातच. जुन्या गिर्हाइकाने चुना मागितला की, त्याच जागेवर चुना लावणार आणि गिर्हाइकही अदबीने तिथून चुना उचलणार. सच्छतेबद्दल अजून एक न खपणारी पानवाल्याची गोष्ट म्हणजे त्याची ती चकचकीत पितळी भांडी, लोटे, आणि परात. या सगळ्या गोष्टी चमचम करत नसतील, तर पानवाला स्वत:ला फ़ाउल ठरवत असेल. रोज सकाळ संध्याकाळ ती भांडी साफ़ होणारच हा कटाक्ष तो पाळतो. परंतु त्याचवेळेस  स्वत:चा वेश मात्र इतका कळकट का करून घेतो हे मला न सुटलेले कोडे आहे. किंबहुना अतिशय स्वछ पानवाला दिसला तर तोंडाचा रंग जमत नाही अशी काहीतरी अलिखित भिती वगैरे असेल. पण पानवाला आणि पांढरे शुभ्र, स्वच्छ कपडे घातलेला .. छे कल्पनाच सहन होत नाही. हा त्यावरून आठवलं, गिर्हाईकासाठी म्हणून एक फ़डकं टांगलेले असते, त्या फ़डक्याचा मूळ रंग काय असा प्रश्न मी एकदा पानवाल्याला खेचता खेचता म्हणून विचारला होता. कळकटपणाबद्दल आपण किती बोलायचे! काही गोष्टींवर डाग छान दिसतात त्यातला हा एक, हेच खरं.

एकदा हैदराबादला जायचा  योग होता, तिथे मला पानाची ’शौक’ आणि ’सवय’ बाबतची व्याख्या पटली. लहानग्या मुलांना चुना, कात, अन कडुनिंबाचे छोटे तुकडे घालून खायला देतात. ती ही आवडीने खातात. काहींच्या घरी विड्याची पाने असतात. आपआपले पान आपण बनवून म्हणजे चुना, कात, लवंग एवढे लावून खायचे अशी पद्धत आहे. हे सगळं पाहून अचंबा वाटला, आणि पानाबद्दलचे विचार अजून जास्त खुले झाले.

तर असे हे पान. पान खाण्यासाठी मी काही प्रव्रुत्त करण्याचा माझा उद्देष अजिबात नाही. व्यसन या थरावर गेलेली कुठलीही गोष्ट वाईटच. पण त्याचा सर्वांगी विचार करून शौक करणे ’हा मजा’ काही औरच हेही तितकेच खरे.

चला तर मग एकेक पान होउन जाउंदे! :)

खिलाडूव्रुत्तीचे कांगारू

2011-03-22T17:00:00.002+05:30

शिर्षक वाचून बुचकळ्यात पडलात ना? पडला असाल तरच वाचा, नसाल तर नका वाचू कारण पुढे ऑस्ट्रेलियन खिलाडू व्रुत्तीचे वाभाडे काढायचा माझा मानस आहे.

इयान चापेल हा जुना ऑस्ट्रेलियन कर्णधार. १९७३ -७४ दरम्यान त्याच्या संघाने न्यूझीलंड दौरा केला होता. हा दौरा त्याच्या संघाच्या उर्मट वागण्याने इतका वाजला होता की, काही किवी पत्रकारांनी त्यांना ’अग्ली ऑस्ट्रेलियन्स’ असे म्हंटले होते. त्यावर १९७६ मध्ये (हो; या जाहिर उर्मटपणाची सुरुवात तेव्हापासून चालू आहे) त्याने एक लेख लिहिला. त्यात तो म्हणाला,

"खरंतर आम्हाला सज्जन संघ म्हणूनच ऒळखले जावे हीच सगळ्यांची इच्छा असते. मैदानामध्ये उतरताना आमचा संघ कधीच मुद्दामहून ’भडव्यांचे टोळके’(Bunch of bastards) म्हणून ओळखला जावा असं कुणालाच वाटत नाही. ऑस्ट्रेलियन कर्णधार या नात्याने माझं तत्वज्ञान एकच. मैदानावर ११ ते ६ या वेळात सज्जन राहायला वेळच नसतो. मैदानावरचे खेळाडू आपला खेळ जास्तीत जास्त कठोरपणे आणि चांगला कसा होईल यावर लक्ष देऊन आणि तसंच जमले तर थोडेफ़ार नियम सांभाळून खेळतील अशी अपेक्षा असते. आता यात सज्जन राहायला वेळच मिळत नाही." क्रिकेट मध्ये तरी या बाबतीत असं पहिल्यांदाच बोललं गेलं असेल.

इयानचा भाऊ ग्रेग चापेल (भारताचा गांगुली कर्णधार असतानाचा गुरु) याने १९८१ मध्ये न्युझीलंड विरुद्ध टाकलेला ’अंडरआर्म’ चेंडू तर प्रसिद्ध आहे. झालं काय की त्या कसोटी सामन्यात न्युझीलंडला जिंकायला हवे होते २३५. चांगले खेळले किवी. सामन्यातील शेवटची ओव्हर शिल्लक होती आणि न्युझीलंडला हवे होते १५ रन. गोलंदाज होता ग्रेगचा भाऊ ट्रेव्हर चापेल. त्याने चांगली गोलंदाजी केली अन पहिल्या पाच चेंडूत २ गडी बाद करून ९ रन दिले. शेवटच्या चेंडूवर ६ धावा अशी स्थिती होती, त्यावेळेस ग्रेगने फ़लंदाज, अंपायर यांना गोलंदाज शैली बदलत आहे अशी सूचना केली, आणि ट्रेव्हरला सरपटी चेंडू टाकायची सूचना केली. ऑस्ट्रेलियन विकेट्कीपर रॊड मार्श आपल्या कप्तानाच्या अश्या भ्याड वुत्तीच्या विरोधात असतानाही, ट्रेव्हरने चेंडू सरपटी टाकला. न्युझीलंडच्या फ़लंदाजाने तो चेंडू फ़क्त अडवला. त्याक्षणी जवळपास पन्नासेक हजार लोकांनी स्वत:च्याच संघाच्या अश्या अखिलाडू व्रुत्तीवर मोठ्याने आरडाओरडा करून निषेध व्यक्त केला. आज चाळीस वर्षांनी ही जखम ग्रेगला खाते हे तो मान्य मात्र करतो.

लांबलचक शरीर अन छोटे हात अशी दैवी देणगी लाभलेला जलतरणपटू इयन थोर्प. २००० सिडनी आणि २००४ अथेन्स ओलिम्पिक मध्ये खूप पदकं मिळवणारा एकमेव जलतरणपटू ठरला. परंतु तिथूनच त्याचे बिघडणे सुरु झाले, २००४ ला दोन वेळा तो तोल गेल्याने फॉल्स स्टार्ट म्हणून डिसक्वालिफ़ाय झाला. पुढे जागतिक जलतरण संस्थेने त्याचा नेहमीचा स्विम सूट त्याचा परफ़ोरमन्स वाढवायला मदत करतो म्हणून बदलायला सांगितला. परंतु त्यानी त्याला नकार दिला. २००६-०७ मध्ये त्याने निव्रुत्तिपश्चात वर्षभराने पुनर्पदार्पणाचा निर्णय घेतला. त्यावर्षीच तो उत्तेजक चाचणीत दोषी आढळला आणि त्याने पुन्हा निव्रुत्तीचा निर्णय घॆतला. त्यावेळेस तो म्हणाला, "देशवासियांनो मला माफ़ करा, मी तुमच्या अपेक्षा पेलू शकलो नाही!" (जेमतेम २ दोन कोटी लोकसंख्येच्या अपेक्षा बिचार्याला जड झाल्या, आपला सचिन कधीही देवबाप्पाच. २ कोटी मुंबैतच असतील, येउन जाऊन. असो. )

रग्बी, हॊकी, फ़ूटबॊल इतकंच काय फ़ोर्म्युला वन मध्येही ऑस्ट्रेलियन संघानी असा केवळ जिंकण्यासाठी म्हणून आटापिटा केला आहे, त्यांच्या नोंदी मी देवू शकतो परंतु तूर्तास क्रिकेटबद्दलच बोलू.

ऑस्ट्रेलियन्स हे पूर्वीचे ब्रिटिशांचे कैदी, मुळचे ब्रिटिशच. ब्रिटिशांनी या निर्जन बेटावर यांना फ़ार पुर्वी आणून टाकलं. अजूनही, इंग्लिश प्रेक्षक ऑस्ट्रेलियन खेळाडूंना मनगटावर मनगट हे इंग्रजी एक्स आकारात ठेवून, जणु काही बेड्या ठोकल्या आहेत, आणि तुम्ही आमचे कैदी आहात अश्या हावभावाने अजुनही डिवचतात. इंग्लड्ने १९३० साली ’बॉडीलाईन’- म्हणजे सगळे क्षेत्ररक्षक लेग साईडला लावून फ़लंदाजाच्या अंगावर, डोक्यावर बाउंसर टाकणे असा प्रकार सुरु केला. सर डोनाल्ड ब्रॅडमन यांची फ़लंदाजी ही अशी कौशल्यपूर्ण होती! केवळ त्याना बाद करता येत नाही म्हणून असा प्रकार इंग्लंड्ला सुरु करावा लागला. कदाचित हे असले डिवचणे तेव्हापासून त्यांच्या पेशी पेशींत हळूहळू भिनत गेले असावे, अन त्याचा आता स्फ़ोट होत असावा.

नव्वदीच्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून आत्ताच्या गेल्या दहा वर्षात त्यांचा उत्तानपणा कले-कलेनी वाढतच आहे. २००० च्या दरम्यान ऑस्ट्रेलियन जलदगती गोलंदाज ग्लेन मक्ग्रा विंडिजच्या ब्रायन लारा जवळ थुंकला होता. त्याच दरम्यान मक्ग्रानेच विंडिजच्या सरवानशीही बाचाबाची केली. (फ़रक एवढाच होता की यात ’बा’ चा नसून एकमेकांच्या’बा’यकांचा उद्धार केला होता). मक्ग्राने सचिनशी पण उद्धटपणाने वागल्याचे म्हणजे सलग ४ बाउन्सर टाकून ’हूक मार, पुल कर’ असे हातवारे केल्याचेही स्मरणात आहे. स्लेजिंगचे महत्व काय हे हळूहळू ऑस्ट्रेलियानेच देशाला पटवून दिले असे म्हण्टले तर वावगे ठरणार नाही.

त्यानंतर ज्याचं आवर्जून नाव घ्यावं असा खेळाडू म्हणजे रिकी पोंटिंग. आज जिथे जिथे आपला सचिनबाप्पा उभा आहे, प्रत्येक ठिकाणी त्याच्या मागे मागे रिकी पोंटिंग दिसतोच. कधी कधी प्रश्न पडतो, हा माणूस या स्थानावर येण्यास खरंच लायक आहे का? उत्तर मिळतं सचिनशी तुलना होतेय एवढी योग्यता नाही, पण एक फ़लंदाज म्हणून तो तेवढाच ग्रेटही आहे. एका कर्णधाराच्या बाबतीत किती वाद्ग्रस्त घटना घडाव्यात, याचं हे उदाहरण. मार्क टेलर आणि स्टीव्ह वॊ यांच्या प्रचंड बलाढ्य अश्या संघाची धुरा त्याने सांभाळली. तो जिंकत गेला पण मक्ग्रा, वॊर्न, गिल्ख्रिस्ट, हेडन यांच्या नंतर (सायंड्स सोडून) एकही खेळाडूला त्यानी वर आणले नाही. असो, वैयक्तिक टीका आवरती घेतो.

१९९९ दरम्यान वॊ कप्तान असताना, रिकी हरभजन करवी यष्टिचीत झाला, त्यावेळेस हरभजनने त्याला बोट दाखवल्याने त्यांची शाब्दिक चकमक झाली होती अन दोघानाही दंड झाला होता. इथून जे सुरु झालं त्यानंतर २००१ अशेस मालिकेत डॆरेन गॊफ़ च्या गोलंदाजीवर बाद दिलेले असतानाही त्याने परत जायला नकार देणे अन त्यानंतर १४४ धावा बनवणे प्रकार घडला. पुढे अगदी २००६-०७ पर्यंत (२००५ अशेस वगळता) ऑस्ट्रेलियाची घोड्दौड द्रुष्ट लागण्यासारखी चालली होती. २००६ ला त्याच्या टीम ने शरद पवारांकडून चषक हिसकावून घेणे वगैरे प्रकार तरीही घडलाच. २००७ च्या भारताच्या ऑस्ट्रेलिया दौर्यातील रोमहर्षक सिडनी कसोटीनंतर अनिल कुंबळेचे वक्तव्य होते की, "एकच संघ खऱ्या स्पिरिट मध्ये क्रिकेट खेळला”. यावर पत्रकार परिषदे मध्ये पॊंटींगने पुन्हा भारतीय पत्रकारांपुढे गोंधळ घातला, अन भारतीय खेळाडूंवर आरोप केले. तेव्हा हरभजनचाही रेसिझमचा नवीनच किस्सा झाला होता. मला आठवतंय त्याच्या वर्षभर आधी डॆरेन लेहमन या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूवर रेसिझमच्याच आरोपावरून ७-८ सामन्यांची बंदी आली होती, त्याचाच तर हा परिणाम नसेल? त्याच कसोटीमध्ये गांगुलीचा झेल घेतल्यानंतर अंपायरने नाबाद दिल्यानी, पॊंटीगने बोट दाखवून जायला सांगितले आणि अंपायरशी वाद घातला होता. कुंबळेनी नंतर हिन्दुस्तान टाइम्सच्या मथळ्यात लिहिलं की, ’पॊंटिंग त्यावेळी ऐकण्याच्या मनस्थितीमध्येच नव्हता, खरतर अश्या गोष्टी मैदानावरच ठेवलेल्या चांगल्या. मैदानात आणि मैदानाच्या बाहेर अश्या गोष्टी वैयक्तित्क तिढे वाढवतात. ’ पीटर रोबुक या ब्रिटिश पत्रकारानेही त्या वेळी पॊंटिंगला ’अरोगंट’ असे संबोधले, शिवाय त्याचे कर्णधारपद हिसकावले जावे असेही लिहिले. परवाही असाच किस्सा घडला, कामरान अकमलने रिकिचा झेल टीपला, तरी हा तिथून जायला तयार नव्हता, त्याच्या उलट सचिन दुसर्या दिवशी अगदी हलकी कड असतानाही चालता झाला. स्टीव स्मिथ बरोबर परवा झेल घेताना टक्कर झाली मग चेंडूच फ़ेक, किंवा रन आउट झाल्यावर टीव्हीच फ़ोड, किंवा पंचांशी हुज्जत घालण्यात वेळच दवड. दर २ महिन्यांने याच्यावर माफ़ी मागायची वेळ येतेच.

फ़ार जुनी गोष्ट नाहिये, दोन महिन्यापूर्वी झालेल्या ऎशेस मालिकेमध्ये इंग्लंड्चा पूर्व कप्तान तसेच धडाडीचा महान खेळाडू इयन बोथम याने फ़िल ह्युज या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूवर खमंग फोडणी मारली. झालंही असंच होत, फील ने अलीस्टर कूक चा टप्पा पडलेला झेल घेतला होता. इतर खेळाडूं मध्ये ही स्टीव्ह वॊ, शेन वॊर्न, हेडन हेही काही कमी नव्हते, पुन्हा सांगीन त्यांचे किस्से कधीतरी. कांगारुचं हे असंच आहे, एक गिलख्रिस्ट अन दुसरा ब्रेट ली सोडला तर खिलाडूव्रुत्ती दिसतच नाही कुठे.

फील ह्यूज असो की रिकी पंटर की अजून कुठल्या खेळातला अजून कुणी ऑस्ट्रेलियन, ऑस्ट्रेलियाच्या विविध खेळांच्या संघामध्ये केवळ जिंकण्यासाठी काहिही करू असा विचार करण्याचा रोग जडला आहे. जिंकण्यासाठी हे लोक वेडेपिसे होऊ शकतात. ’ऒब्सेशन अबाउट विनिंग’ म्हणतात ना ते यांच्याकडे पाहून शिकावं. खरंतर त्यांच्या संस्क्रुतीमध्येच हे भिनले आहे. परंतु हे अश्या त्यांच्या व्रुत्तीने ते खेळत आहेत म्हणूनच त्यांच्या सेनेचे खूर चौफ़ेर उधळलं, भरपूर यश मिळवलं हेही खर. पण त्याबरोबरच अश्या खेळामुळेच अफ़्रिकेने ४३५ करून त्यांचा केलेला पाडाव, भारतानी ऎड्लेड कसोटीमध्ये त्यांच्यावर केलेली मात, कलकत्ता कसोटी मध्ये लक्ष्मणने जिंकलेली कसोटी, २००५, २००७ साली इंग्लंड करून झालेला पराभव अशी केवळ ’न भुतो न भविष्यति’ अपयशे सुद्धा पचवली आहेत.

भारतीय संघासमोर विश्वचषकाच्या वाटेवर आता हेच ऑस्ट्रेलिया नावाचे विघ्न उभे राहिले आहे. धोनी, युवराज, युसुफ़, सचिन, जहीर यांच्या भारतीय संघाची वाटचाल कायम राहून भारतीयांचा विश्वचषकाचा चढू लागलेला ज्वर असाच कायम राहो ही आत्ता निरोप घेतानाची सदिच्छा!

नवा गडी नवं राज्य

2011-03-08T11:35:00.002+05:30

परवाच बालगंधर्वमध्ये 'नवा गाडी नवं राज्य' या नाटकाच्या (योगायोगाने) पन्नासाव्या प्रयोगाला हजेरी लावली. लग्न होताच पहिल्या चार - सहा महिन्यांचा गुलाबी काळ कसा संपू लागतो, नंतर 'रुटीन' सुरु होऊ लागतं अन त्याच वेळेस संवादाअभावी काय प्रोब्लेम्स होऊ शकतात, याचंच हे नाटक चित्रण आहे. नाटकाची त्यातल्या त्यात जमलेली गोष्ट म्हणजे संवाद. काही काही वाक्य नकळत मनापासून दाद देवून जातात, आणि असाच अधून मधून डोकावणारा हळूवारपणा वातावरण खूपच हलक करून जातो.

नाटकाची आंतरजालावरून मिळालेली एक जाहिरात

बाकी मी प्रिया बापट (मी शिवाजीराजे... मधली शशिकला भोसले ) चा अभिनय पहायच्या अपेक्षेने गेलो होतो, पण 'ठीके!' अश्याच दर्जाचा तिचा अभिनय आहे. पुण्याच्या भाषेत सांगायचं तर 'बराय'! . छाप पाडून जातो तो हेमंत ढोमे. त्याची देहबोली आणि विनोदाचं टायमिंग छान. एकच भीती आहे; भविष्यात त्याचा रंगमंचावरचा 'मकरंद अनासपुरे' अशी ओळख होऊ नये हीच. देव त्याला अजून वेगवेगळ करायची बुद्धी आणि क्षमता देवो. काही ठिकाणी उमेश कामत कमकुवत वाटतो परंतु थिएटरचा अनुभव त्याच्या देह्बोलितून दिसतो हे प्लस.

सध्याची तरुण पिढी इतकी बिनडोक आहे का आणि जर दहा पैकी दोन लोक बिनडोक असतीलही तर नाटकभर फक्त त्यांच्यासाठी म्हणून वाईट वाटत राहण्यासाठी आपण हे नाटक बघत आहोत का असं मला बर्याचदा वाटलं. दिग्दर्शक, लेखकानी गंडवायचा प्रयत्न केला आहे, असं त्यामुळे नाकारणपणे वाटत राहण्याची शक्यताही आहे. इथून तिथून काही का होवो शेवट गोड होणारे हेही माहित असतं, त्यामुळे तेव्हा आपण कुठे आश्चर्यचकीत वगैरे नाही होत. मुळात मी स्वत: तरुण आहे आणि नाटकामध्ये दाखवलेले समज गैरसमज हे मलाच बालीश वाटले, त्यामुळे नाही त्या विषयावर कशाला वट्वट वटवट असंही मला वाटलं असेल. शिवाय नाटकाच्या कथेमध्ये तेच ते घडत राहत. हिम्मतराव आणि केतकी ही दोन्हि पात्र अजून जास्त केन्द्रस्थानी ठेवायला हवी होती कारण तसा त्यांचा रोल खूप कमी ठिकाणी रेलेव्हंट वाटतो. ऊमेश कामत प्रिया बापट पेक्षा ८ वर्ष वगैरे मोठा नाही वाटत. वाटला असता, तर कथेचा अजून चांगला इंपॅक्ट पडला असता.

आता एवढं असूनही हे नाटक मला 'आवरा' असं वाटलं नाही, याचं कारण या नाटकाला लाभलेली तरुणाई. लेखक, दिग्दर्शक कलाकार सगळीकडे एक युथ एक्झ्युबरन्स आहे. संवाद आजच्या तरुणाईचे आणि चकचकीत नवीन आहेत, त्यामुळे खूप ताजेतवाने वाटत राहते. सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे नाटकात दर्शवलेल्या, नायक नायिकेचे आयुष्य श्रोते स्वतःशी रीलेट करू लागतात आणि तिथेच या नाटकाचे यश आहे. बाकी ह्रषिकेश कामेरकरचे संगीत निभावून घेण्याइतपत छान वाटलं.

डावीकडून - प्राजक्ता दातार, उमेश कामत, हेमंत ढोमे, प्रिया बापट

एकूणात, अजून जास्त ट्विस्ट आणि टर्न्स असते तर नाटक 'अजून' छान झाले असते परंतु एकदा नक्कीच बघण्यासारखं नाटक आहे. प्रथीतयश पारितोषिकांच्या स्पर्धेत या नाटकाला ८ नॉमिनेशन्स आहेत, त्यानिमित्ताने एकदंत क्रिएशन्स आणि निर्माते चंद्रकांत लोहोकर यांसह नवा गाडी नवं राज्य च्या सगळ्या चमूला आगामी वाटचालीसाठी शुभेच्छा!

चार्ल्स डार्विन

2011-02-15T10:41:00.002+05:30

काही माणसांचा मला फार हेवा वाटतो. ज्यांच्याकडे नवनिर्मिती किंवा कल्पक विचार करण्याची अद्भूत क्षमता असते तसे लोक. त्यातूनही ज्यांच्या विचारात जग बदलायची ताकद असेल ते लोक तर विचारूच नका.

परंपरावादी, कट्टरपंथीयांच्या काळात चार्ल्सचा एका खानदानी घराण्यात जन्म झाला. बरं त्याचं खानदान हे जुनं ब्रिटीश घराणं. म्हणजे पोकळ रुबाब मिरवणारे नमुनेदार घर. वडील डॉक्टर आणि जमीनदार. चार्ल्सला रुबाब दाखवणे सोडाच, अभ्यास करणेही जमेना. शाळा कशीबशी पूर्ण करून, वडिलांच्या दबावाखाली त्याने वैद्यकीय शाळेत प्रवेश घेतला. वडिलांच्या हट्टापायी त्याने मेडिकलला एक वर्ष कसं बसं काढलं. अभ्यास कधीच केला नाही. परिणामी, वडिलांना विद्यापीठाकडून पत्र आले, कि तुमच्या मुलाचे शिक्षण तहकूब करण्यात येत आहे. वैतागून नंतर चार्ल्सच्या वडीलांनी त्याला धर्मगुरु करायचं ठरवलं. एका विद्यापीठत प्रवेश ही मिळवून दिला. तिथे त्याला बायबल आधारीत गोष्ट शिकवत - ईश्वराने एका आठवड्यात जग कसे निर्माण केले. जेनेसिस वगैरे गोष्टी. त्या गोष्टीमध्ये रस नसण्यापेक्षा जास्त त्या घरातल्या दबावाखाली तो त्यात रमला नसावा असे मला वाटते. विद्यापीठातच त्याला हेन्स्लॉ नावाच्या एका वनस्पतीशास्त्रज्ञ मित्राचा नाद लागला. त्याच्या बरोबर पानं, फुलं, काटे, कुटे गोळा करत रहायचा त्याला छंदच लागला.

Image Courtesey - psychology.wikia.com

किशोर वयात म्हणजे जेमतेम बाविशीत, चार्ल्स ने बीगल नावाच्या इंग्लंड्च्या राणी सरकारच्या बोटीवर सफरीला जायचे ठरवले, त्या बोटीचा कप्तान फिट्झगेराल्ड हा चार्ल्सचा मित्र होता. सफरीचा उद्देश होता की नवीन बेटे शोधणे, नकाशे बनवणे, तिथली माहिती गोळा करणे वगैरे. तेव्हा बोटीवर एका 'नॅचरलीस्ट' (हा बहुदा त्याकाळचा शब्द असावा) ची आवश्यकता होती. चार्ल्सने घरी सांगितलं. साहजिकच घरून जोरदार विरोध झाला पण चार्ल्सच्या सेजविक मामानी लिहिलेल्या शिफारशीच्या पत्रामुळे त्याचे वडील चार्ल्सला सोडायला तयार झाले. बीगलचा प्रवास ठरला होता २ वर्षांचा पण साधारण ५ वर्षे चालला. त्या काळात ती बोट (म्हणजे शिडाचं गलबत) दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, आशिया, आणि ऑस्ट्रेलिया इतका मोठा पल्ला गेली. बघा एवढा मोठ्या श्रीमंत घरातला हा मुलगा कुठल्याही त्रासाची पर्वा न करता असला खडतर प्रवास करता झाला. किती त्रास झाला असेल त्याला - बोट तर पहिल्याच दिवशी पासून लागली, जेवण पण जात नव्ह्तं. नाहीतर आपण! पुणे- मुंबई जायचंय, मग आपली स्वतःची कार असलेली बरी, असं म्हणतो. ती बोट जिथे जिथे थांबत असे, तिथे उतरून चार्ल्स तिकडच्या निसर्गाचा अभ्यास करत असे. सगळीकडे पायी हिंडत असे. आणि असं १५-२० मिनिटांचं चालणं नाही, तर चांगले दोन्-अडिचशे किलोमीटर; ते सुद्धा झाडाझुडपातून!

त्याने तिकडे खूप चित्र, विचित्र प्राणी, पक्षी, वनस्पती पाहिल्या. त्याने त्याच्या विद्यापीठातल्या लायेल मास्तरांचं जिओलॉजीचे पुस्तक बरोबर नेलं होतं. ते पुस्तक तो सतत वाचायचा. मग समुद्र, भूकंप, वेगळ्या झालेल्या जमिनी, तयार झालेले डोंगर सगळंच त्याने खूपच जास्त कुतुहलापोटी पाहिलं. एकदा तर त्याला अख्खा मोठमोठ्या सापळ्यांनी भरलेला डोंगरच्या डोंगरच सापडला. मग त्याला फॉसिल्स म्हणजे जीवाश्माचा शोध लागला. मग त्याला एखाद्या प्राण्याचा सापळा दिसला की त्याची विचारचक्र सुरु व्हायची. हा प्राणी आत्ता इथे दिसत आहे मग तो आफ्रिकेतसुद्धा पाहिला होता, पण ऑस्ट्रेलियामध्ये का नाही दिसला? जे काही तो पहायचा त्यातले काही नमुने तर तो घरीसुद्धा आवर्जून पाठवायचा. अशी त्याने हजारो पत्र ५ वर्षात पाठवली. मग त्याने वेगवेगळे प्राणी, वनस्पती आणि त्यांच्या सवयी पाहिल्या. एके ठिकाणी कासव दिसले, ते मान बाहेर ऊंचावून पाला खात होते, तर दुसर्या जातीचे कासव अगदी आखूड मानेचे होते. कारण त्यांना मान उंचावून खायची कधी वेळच आली नव्हती कारण त्यांच्या परिसरात जमिनीलगतची झाडं भरपूर होती. शिवाय त्यांची पाठ वेगळी, त्याच्यावरचं नक्षिकाम वेगळं. जिराफ या प्राण्याचे मानेचे सुद्ध असेच. आजूबाजूला जसं अन्न असेल त्याप्रमाणे पक्ष्यांच्या चोची बनल्या. हवेत भरारी मारण्यासाठी तर किती तरी बदल झाले आहेत हे त्याच्या हळूहळू लक्षात येवू लागले. एकदा डार्विनला एक खूप मोठं सूरनळीसारखे फूल दिसले, तेव्हा तो म्हणाला की - एवढी खोल जीभ असणारा कीटक सुद्धा नक्की असणार. नंतर कधीतरी पन्नासेक वर्षांनी तश्या किटकाचा शोध सुद्धा लागला.

प्राणीच कशाला बघताय? आपण माणसे सुद्धा अशीच. ठरविक अवयव वापरल्यामुळे तेवढेच अवयव गरजेप्रमाणे बदलत गेले; जसे की अंगठ्याचा वापर केल्याने हाताची पकड बदलली. माणूस दोन पायांवर चालू लागला, मग स्वरयंत्र खाली सरकलं आणि आवाज बदलला, भाषा तयार झाली, मग विचार करण्याची क्षमता वाढली आणि मेंदुचा आकारही वाढला वगैरे वगैरे. अजून एक उदाहरण म्हणजे आक्रिकेत सुर्य जास्त, मग तिथे लोकांची त्वचा काळी असते आणि त्यामुळेच बर्फात राहणारे एस्कीमो तर लाल रंगाचे असतात. जिथे सुर्य जास्त तिथे व्हिटॅमिन डी तयार व्हायला आणि त्वचेच्या रंग काळे करून शरीराला सांभाळणारे मेलॅनिन जास्तच बनणार ना.

इंग्लंड्ची औद्योगीक क्रांती व्हायच्या आधी काळी फुलपाखरं संख्येनी कमी असायची, कारण ती त्यांच्या शत्रुंना पट्कन दिसायची. मग क्रांती घडल्यावर कोळश्याच्या धुरामुळे सगळं वातावरण हळूहळू काळवंडलं, आणि मग काळ्या फुलपाखरांना लपायला चांगल्या जागा मिळाल्या, आणि पांढर्‍यांची संख्या रोडावू लागली. असंच काळ्या पांढर्‍या उंदराबद्दल सुद्धा आहे की.

Image Courtesey - anton.nordenfur.se

मला खरंच कळत नाही, एखाद्या गोष्टिच्या हात धुवून मागे लागण्याचं हे वेड कुठून येतं हो? हा ध्यास कुठून येत असेल? एक ना अनेक - किती उदाहरणं देऊ? माझ्या मते आपल्याला गवताच्या पानाएवढं माहिती आहे आणि अथांग आकाशाएवढं माहीत नाही या भावनेचा एक प्रकारचा नम्रपणा अश्या डार्विन सारख्या चिकित्सक आणि शास्त्रज्ञ लोकांत असतो. सारे जीवनच ते या ध्यासापायी वेचतात, पण बहुतेकांना हाती शेवटपर्यंत काहीच लागत नाही.

पहिला जीव कसा तयार झाला हा डार्विनचा विषय नाही, त्याच्यापुढे त्या जीवाची उत्क्रांती कशी झाली हा त्याचा विषय आहे.

एका पेशीच्या पासून आणि पाण्यात पहिला जीव तयार झाला, पण मग विभाजन होताना, चुका घडल्या, त्यामुळे वेगवेगळ्या जीवांची निर्मिती झाली. मग एक सिंपल वनस्पती बनली, तिनीच तर सगळ्यांना खूप प्राणवायु देवून सांभाळलं! मग तिला पानं तयार झाली, मग नेचे आल्या, मग प्रजोत्पादनाच्या सवयी बदलल्या, फूलं आली, कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी रंग आले. प्राण्यांमधली उत्क्रान्ती मात्र टप्प्याटप्प्यानी. आधी एकपेशीय - मग मध्ये जेली आले, कासवे, मासे, शिम्पले, सुसरी, मगरी, विंचू, खेकडा मग सस्तन वर्गातला देवमासा. मग त्यांच्या सवयी बदलल्या तसे बदल घडू लागले.

डार्विनचे वाक्य आहे, " एखादी जात बुद्धीने तल्लख आहे किंवा शरिराने बळकट असेल म्हणून ती नक्की टिकणार असं नाही, तर ज्या जातीमध्ये परिस्थितीशी 'अडॉप्ट' करून घ्यायची सवय जास्त ती जमात नक्की जास्त टिकणार. हिरोशीमा, नागासाकी अणुबाँब हल्ल्यानंतर काही कीटक तग धरुन टिकले. झुरळे, मगरी, पाली या तर आपल्या खापर-खापर पणज्या आहेत इतक्या जुन्या काळापासून आहेत. ते परिस्थितीप्रमाणे बदलून घेतात म्हणूनच संपत नाहीत कधी! आपण काहीतरी चांगलं घेऊयात त्यांच्याकडून. जेव्हा कधी नैसर्गीक संकट येईल तेव्हा हातपाय गाळून न टाकता कामाला लागण्यासाठी लक्षात ठेवूया.

असंख्य नमुने, असंख्य प्रश्न, अनेक तर्क वितर्क यांच्या गोतावळ्यात असताना डार्विननी एके दिवशी वॉलेस नावाच्या त्याच्या समविचारी ज्युनियरनी पाठवलेला निबंध वाचला. त्याला धक्काच बसला कारण या वॉलेसने सुद्धा डार्विनचेच निष्कर्ष स्वतःच्या निबंधात मांडले होते. वॉलेसने निबंधाबरोबर डार्विनला अशी विनंती केली हा निबंध पुढे लायेल मास्तर वगैरे बुजुर्ग लोकांना पाठवावा. डार्विनचे मोठेपण हे की त्याने तो निबंध जड मनाने तसा पाठवला देखील, पण सगळ्यांनाच माहीत होतं की डार्विन खूप वर्ष या विषयावर संशोधन करीत आहे. मग असं ठरलं की दोघांनीही एकाच वेळी आपले आपले निबंध लिनियन सोसायटी पुढे वाचून दाखवावेत आणि तसं केलंही गेलं. दुर्दैवाची गोष्ट अशी की त्या वेळेस त्याच्या मुलाच्या निधनामुळे खुद्द डार्विन उपस्थित राहू शकला नाही. बघा किती दैवदुर्विलास.

येथे वॉलेस ला सुद्धा विसरून जाता येणार नाही. त्याला डार्विनबद्दल कुठेही असूया नव्हती. त्याने तर 'डार्विनिझम' असा ग्रन्थ देखील लिहिला. बघा. थोर मोठ्या माणसांची चरित्रे वाचली की हे कायम लक्षात येते की त्यांच्या क्षेत्रात कितीही मोठे झाले तरी त्यांच्या वैयक्तीक आयुष्यात ते खूप समंजस, सरळ, निष्कपट, उदार स्वभावाचे असतात. त्यातलेच हे वॉलेस आणि डार्विन. पुढे वॉलेस च्या प्रत्येक गोष्टीमध्ये डार्विन आधारस्तंभ बनून राहिला. जे खूप क्षूद्र असून महान असल्या सारखे राह्तात अश्या कितीतरी लोकांवर मला हसू का रडू असं होतं.

डार्विनने २०० वर्षांपूर्वी हा विचार केला होता. साहजिकच त्या काळचा कर्मठ समाज डार्विनचं सहजासहजी ऐकून घेण्यासारखा नव्ह्ता. कदाचीत म्हणूनच त्याने पुस्तक लिहायला उशीर लावला असेल. डार्विनची पुस्तकातील भाषा ही अतिशय जबाबदारपूर्ण, संयमी आहे. त्याचे विचार त्याच्याच म्हणण्याप्रमाणे 'अ‍ॅग्नोस्टिक' आहेत, म्हणजे देव नाही असं म्हणण्यापेक्षा, 'माहित नाही असू शकेल' असे आहेत. निबंध वाचल्यानंतर एका वर्षाने त्याने स्वतःचा ग्रंथ प्रकाशीत केला. गम्मत म्हणजे खुद्द डार्विन हा ग्रंथाच्या रचनेवर, नावावर समाधानी नव्ह्ता. त्याला अजून चांगले द्यायचे होते. डार्विनच्या ग्रंथाचे नाव 'ओरिजीन ऑफ स्पीशीज बाय मीन्स ऑफ नॅचरल सिलेक्शन' असं लांबसडक असले तरी ओरीजीन ऑफ स्पीशीज अश्याच नावाने ते ओळखले जाते. पहिल्याच दिवशी या पुस्तकाच्या १२५० प्रती खपल्या गेल्या. आता ते एक क्लासिक आणि जीवशास्त्रज्ञांचं बायबल म्हणून प्रसिद्ध आहे. जीवशास्त्रामध्ये सगळयात महत्वाचे म्हणजे 'की-स्टोन' असे त्याचे वर्णनही कुणीतरी केले आहे.

डार्विनबद्दल एका अमेरिकन मासिकाने लिहिलंय की, 'आजवर जगाला वळण देणारे न्युटन, आइन्स्टाइन सारखे खूप शास्त्रज्ञ झाले. कालानुक्रमे त्यांचे काही विचार बदलावे लागले, काही शाबूत राहिले, पण डार्विन असा शास्त्रज्ञ आहे की ज्याच्या थीअरीज कालानुक्रमे अधिकच भक्कम होत गेल्या.' म्हणून हा श्रेष्ठ! कोण कुठल्या शास्त्राचं शिक्षण नसलेला हा माणूस. काय आयुष्य जगलं त्यानं! त्याचंच एक वाकय आहे, तो म्हणतो 'एखाद्यानी त्याच्या आयुष्यातला एक तास वाया घालवला, तर त्या माणसाला आयुष्याची किंमत कळली नाही.'

'ओरिजीन ऑफ स्पीशीज' च्या प्रकाशनापुर्वी पंधरा - सोळा वर्षे आधी त्याने एक आराखडा करून तो एका बंद पाकिटात चारशे पौंड घालून बंद करून ठेवला आणि त्या सोबत बायकोला पत्र लिहिले की, माझं काही बरंवाईट झालं तर हे लिखाण प्रकाशित कर. हा झाला चांगुलपणा. बायकोला काळजी नको. डार्विनने ७४ व्या वर्षी प्राण सोडले. त्याचे थडगे वेस्ट मिनिस्टर अ‍ॅबी येथे असावे असा आदेश डार्विनच्या कामगिरीचा बहुमान करण्यासाठी इंग्लंड्च्या राणीने दिला.

Image Courtesey - crystalinks.com

माणसाच्या उत्क्रांतीविषयी डार्विन म्हणतो, जर मनुष्याने त्याच्या इंद्रियांवर आणि विचारांवर नियंत्रण ठेवले तर मनुष्य जमातीची उत्क्रांती आणि प्रगती होइल. अरेच्चा, आपल्या भगवद्गीतेमध्ये, आपल्या सगळ्या संतांनी हेच सांगीतले आहे की!

समाधानी जिणं

2011-02-08T15:56:00.000+05:30

'कलोजस' नावाच्या एका कथेवरून प्रेरणा घेवून - -

तीच ती घामट्ट हवा - कोण खोकतोय - माणसांच्या गर्दीने निर्माण झालेली एक प्रकारची ती उष्णता - गर्दीतच मध्यभागी नदीसारखा वाहणारा माणसांचा प्रवाह - त्या प्रवाहातून वाहत चाललेली माणसे - तो ही त्या प्रवाहातून वाहत जाउ लागतो.

मनात विचार असतात. कायम वाकड्या चालणाऱ्या आणि तिरकट बोलणारया क्लायंटला कसं सांभाळून घ्यावं. हाफिसात पोचल्या पोचल्या पहिला चहाचा कप हाती लागतो. दिवसभर बॉस ची कटकट सहन करून घेताना, डोकं फिरलेल्या क्लायंट बरोबरच्या आणि काहीतरी मार्ग काढून केलेल्या चर्च्या कधी थांबतात कधी अडतात तर कधी फिस्कटतात. टिफिन मधली थंडगार झालेली भाजी पोळी खाउन जीव पुन्हा घाण्याला जुंपलेल्या बैलासारखा इच्छा - निरीच्छेच्या गोत्यात न अडकता जुंपून जातो. संगणकावरची  खरडपट्टी, कलीग्जशी झालेले समज - गैरसमज पचवून घेता घेता तो दिवसाभरात किती तरी चहा जिरवतो. संध्याकाळ पर्यंत त्याचा जीव उबगलेला असतो. पुन्हा तोच प्रवास पुन्हा ती बसची गर्दी, पुन्हा लोकलच्या फलाटावरचा हैदोस, जीव कितीही घुटलेला असला तरी ति घुसमट तो सहन करायचा. इतर सगळयांसारखीच सवयच झाली होती म्हणा ना! तास दीड तासाच्या या रेटारेटीतून पुरता जीव पिरगळून गेला होता.

त्याच्या मनात दाबून टाकलेले विचार ज्वालामुखी सारखे वर येतात. कुठलं दुष्टचक्र आहे हे! 'मी' कुठे शिल्लक राहिलो आहे का? माझी रसिकता, कलासक्ती, आवड, निवड कुठे गेली. या धोपट मार्गात तर मी हरवलो नाही ना? अश्या विचारात त्याचं डोकं भड्भडून जात असतं. हलकीशी शिरशिरी यायला सुरुवात झालेली असते.

दमलेल्या मनाने येता येता भेंडी, वांगं, दुधी भोपळा अशी भाजी विकत घेतो. आता चालता चालता त्याल घर दिसतं. थकलेल्या शरीराने तो बेल वाजवतो. आत आल्या आल्या चिमुकले हात त्याचे स्वागत करतात. "बाबा, आज माहितीये शाळेत काय झालं?" - तो चिमुरडा आवाज उत्साहाने सांगू लागतो. त्याची कळी खुलायला लागते.

"ओजसा, बाबा इतका दमून आलाय ना, त्याला नीट बसून तर दे की आधी"; ओजसाची आई चहाचा कप त्याच्या हाती देत मुलीला दटावते. अचानक त्याला मळभ दूर सारलं जातंय अशी जाणीव होउ लागते त्यामुळे त्याला अंगात बरंच बळ आल्यासारखं वाटत. तो आवरतो, जेवून घेतो, बसल्या बसल्या त्याला कधीतरी डुलकी लागली असते.

"किती दमतोस रे आमच्या सगळ्यांसाठी!" - त्याच्या केसातून आपले थरथरणारे हात फिरवता फिरवता त्याची आई म्हणते.

तो झोपेतून हलकाच जागा होतो आणि दुसर्‍या दिवसाची तयारी करू लागतो आणि काही वेळातच समाधाने पलंगावर निद्राधीन होतो.

हुरहुरण्याचे खेळ

2011-02-02T16:59:00.001+05:30

ऑफिस सुटले की घरी जाण्याच्या रस्त्यात मोजून ७ व्या मिनिटाला ती हमखास दिसायचीच. तिच्याशी नजरानजर झाली की बास! काळीज एक ठोका चुकवायचं. या चुकणार्या ठोक्याचे अडीक्शनच बसले होते म्हणा ना. संध्याकाळ झाली की तिच्या एका नजरे पायी जीव कासावीस व्हायचा. ती सुद्धा काही कमी नव्हती, अगदी डोळ्यात डोळे घालून बघायची, अशी खात्री व्हायची की 'आग दोनो बाजू बराबर लगी हुई है!' तिचे हलके काजळ लावलेले डोळे माझ्या हृदयाचा घोट घ्यायला बघायचे. तिचे ते भुरभुरणारे केस, तिच्या चमकदार आणि गोऱ्यापान कांतीला जास्तीच उजळून टाकायचे. तिचे ओठ तर विचारू नका - आय हाय! खरं विचाराल तर माझा अख्खा दिवस तिच्यामुळेच चालायचा. तिथे गेलं की ती तिच्या नजरेतून विचारपूस करतीये असं जाणवायचं. कधी एकदा कचेरीतली कामं आटपून तिच्याशी नजरानजर करायला जातो असे व्हायचे.

असाच त्या दिवशी लगबगीने ऑफिसातल्या मित्रांना बाय करून निघालो. माहित नाही का पण दिवसभर तिनी हुरहूर लावली होती. काहीतरी वाईट घडणार असं वाटत होतं. धाकधूक अचानक खूप वाढली होती. कधी एकदा तिला पाहतो असं झालं होतं. चेहऱ्यावरची रेघ न हलवता आणि काही झालंच नाही अश्या अविर्भावात मी माझ्या दुचाकीकडे कूच केले. लवकरात लवकर किक मारून गाडीचा कर्णा पिरगाळला आणि गाडी झेपावली.

मोजून पाचव्या वळणावर उजव्या बाजूला ती दिसायची. आज ७ मिनिटे म्हणजे ७ युग गेल्यासारखी वाटत होती. गाड्यांच्या गर्दीत मी माझी गाडी पुढे रेटत निघालो. पाचवं वळण आलं, आणि माझ्या पायातली ताकदच निघून गेली. मी विश्वात हरवलेल्या वेड्या माणसासारखा इकडे तिकडे बघू लागलो. ती कुठेच दिसत नव्हती. माझा जीव घाबराघुबरा झाला, घसा कोरडा पडला, हात पाय थरथरायला लागले. मागून एक चारचाकीवाला मोठमोठ्याने त्याचा हॉर्न वाजवत होता, पण माझे कानच काही क्षण बधीर झाले होते. मला ती कुठेच दिसत नव्हती. एकदम शुद्धीवर आल्यासारखा झालो. आजूबाजूच्या परिस्थितीची तेव्हा कुठे जाणीव झाली. गाडी रस्त्याच्या कडेला नेली - तिथे एक छोटेखानी जनरल स्टोअर्स होते. थोडे पाणी घेतले.

जरासं बरं वाटायला लागल्यावर पूर्ण धीर एकवटून, आणि काकूळत्या चेहऱ्याने दुकानदाराला प्रश्न विचारला,

"रस्त्याच्या पलीकडच्या बिल्डींगवरचे कतरिना कैफचे मॅंगो स्लाइस्च्या 'आमसुत्र' जाहिरातीचे पोस्टर कधी काढले हो?"

:-D

मनोमनी ते याची देही

2011-01-31T16:26:00.002+05:30

२६ तारखेला काही इ-मित्रमंडळी 'याची देही याची डोळा' भेटली त्या निमित्ताने . .

कोण कुठले दहा बाराजण भेटण्याचा उत्साह दर्शवतात.
कोणाला ही कल्पना सहज शक्य वाटते, कुणी दुविधेत पडतात.
दुविधा अशी की जशी मी भेटण्याची तयारी दाखवली, तशी इतर सगळे दाखवतील की नाही?
दाखवलीच तर तो माणूस नक्की ती पूर्ण करेल कि नाही!
साहजिक आहे - एखादा माणूस 'जेन्युईन' झाला की तो समोरच्या व्यक्तीकडून तशीच अपेक्षा करू लागतो.

तरी काहींनी हट्ट सोडला नाही. नेट-भेट ची वाटचाल थेट-भेट च्या दिशेने अंगात आल्यासारखी सुरु केली. अश्या उत्साहाने कि भेट, ग्रेट-भेट झाली नाही तरी पर्वा नव्हती. या दांडग्या उत्साहामुळेच अखेरच्या क्षणी दोन-तीन टाळकी वाढली सुद्धा!
तशी सुरुवातीला निमंत्रण दिलेल्यांचा आकडा मोठ्ठा होता, पण का होईना त्याच्या ६० टक्के बझकर तयार झाली.

माहिती नाही जगात अशी किती लोकं पूर्वी भेटली असतील.
एक - दोन ठीके हो पण एकदम बारा?
एकदम बारा लोकांची भेट यशस्वी होण्याचे चान्सेस जेवढे होते, तेवढेच मोठ्ठा पोपट होण्याचे सुद्धा होते.
पण सगळेच जण बेधडक होते.
एकमेकाना साद घालणे सुरु झाले आणि श्रीगणेशा चरणीच भेट ठरली.

पुणे निघाले . . . . चला जेवढे येणार होते ते आले - नाही म्हणायला तसा एक जास्तच आला.
आता ओढ लागली ती कधीही न पाहिलेल्या, पण तरीही ज्यांना 'चांगलं ओळखतो' अश्या सवंगड्याना  भेटायला.
रस्त्यावरच्या रंगवलेल्या पट्ट्यांना मागे टाकता टाकता बझ अन ब्लॉग वर पुर्वी घालवलेल्या आठवणींचे धागे विणता विणता मुंबापुरीस लवकरच पोचलो.

उत्सुकता पराकोटीस होती, ओम शांती ओम च्या गाण्यात नट नट्या एकेक करून एन्ट्री मारतात तसे प्रत्येक जण येत होते.
सगळे जमता जमता तास उलटला.
खरतर सुरुवातीला थोडंसं मळभ होतं, सगळेच थोडा विचार करत थोडा सहभाग घेत होते पण ही 'व्हर्चुअल' नाती अस्मानीच्या निळाईसारखी एकरंग व्हायला फार वेळ नाही लागला.
गेल्या दोन्-तीन महिन्यातले बझ वर घातलेले गोंधळ शब्दात येउ लागले, तशी अचानक भेटेचे रुपांतर मैफीलीत होउ लागले.

एके ठिकाणी "अरे! ही बझ वर जखमी सिंहिणीसारखी असते, प्रत्यक्षात कसली शेळी आहे!" तर दुसरीकडे "मला वाटलं हा शांत असेल पण कसला बोलतोय!" अशी वाक्ये कानावर पडू लागली.
संवेदनशील आणि भावनिक असे लिखाण करणारे एकदम खूप रांगडे आणि स्वच्छंदी वाटले. अपेक्षेप्रमाणे काही व्यक्ती अनुभवल्या ज्या त्यांच्या लिखाणाप्रमाणेच सौम्य, शांत आणि परिपक्व होत्या.
काही चटपटीत, काही कलंदर, काही लपलेले, काही बागडणारे, काही पुढारी - सगळ्या व्यक्ती आणि वल्ली जस-जश्या खुलल्या तसतशी भट्टी चांगलीच जमली.

चौपाटीच्या किंवा कुठल्या बागेच्या भेळेचा एक गुणधर्म असतो.
आंबट, तुरट, गोड, तिखट, खारट आणि अनेक कितीतरी चवी भेळेमध्ये फक्त 'असून' उपयोग नसतो.
त्यांचे प्रमाण बरोब्बर असेल तरच भेळेला चट्पटीतपणा येतो आणि त्यामुळे मजा येते. त्यादिवशी तसंच झालं, भेळ इतकी चविष्ट जमली की जरा जास्तच मनसोक्तपणे खाल्ली.

दिवसभर सागराच्या अवतीभवती राहून त्याच्याएवढ्याच खोल पण मैत्रीच्या गहराइमध्ये अगदी दमेपर्यंत डुंबलो. पश्चिमेच्या कागदाला केशरी रंग दिसू लागला तसं मन भानावर आणून सगळीच पाखरे घरी परतण्यासाठी आपापली दिशा शोधू लागली.

काय गम्मत आहे पहा ना - आता चार दिवसांनी वाटतंय की, पुन्हा भेटू सगळे जण कधीतरी, पण त्याचवेळेस मनातली पाल पुन्हा चुकचुकती आहे,
"आता भरून गेली, तशी पाखरांची शाळा पुन्हा परत भरेल का?"

भीमसेन - एक साठवण

2011-01-27T15:59:00.000+05:30

प्रसंग पहिला
स्थळ - आहिल्यादेवी शाळेचा चौक - शनिवार पेठ, पुणे
साधारण काळ - १९५५ - ५८
एक मोठा चौक. तसा चौक म्हणजे नावाला. चार दिशेने चार रस्ते कसे बसे एका ठिकाणी आले होते म्हणून तो काय चौक. चौकातच मोठी मोठी वडाची झाडं. एक चार पाच वर्षांचा, लहानगा अर्धी चड्डी घातलेला मुलगा चौकातच गाण्याच्या कार्यक्रमासाठी घातलेल्या मोठ्या मांडवात बागडत होता. एकटाच होता खूषीत. त्याच चौकात तर त्याचं घर होतं. आज पंडीत भीमसेन जोशींचे शास्त्रीय संगीत होते ना. थोड्यावेळाने एक उंचपुरा, काळी टोपी घातलेला गायक रंगमंच्यावर येउन बसला. "हा भीमसेन हळूहळू फार गुणी गायक बनतोय. सवाईगंधर्वांचा शिष्य आहे तो! " - कुणीतरी कुजबुजलं. यथावकाश कार्यक्रम सुरु झाला. भीमसेन चा बुलंद आवाज ऐकून रसिक मंत्रमुग्ध व्हायला लागले. बराच वेळ खेळत असलेला लहानगा, भीमसेनजींचा द्रुत सुरु झाल्यावर त्यांच्या आक्रमक हावभावाला, वेगाने जाणार्‍या एखाद्या तानेसोबत एकदम पुढे वाकण्याच्या त्यांच्या सवयीला, गाण्याची छेडखानी करताना त्यांच्या चेहर्‍यावर उमट्लेल्या रेषांकडे पाहून गाल्यातल्या गालात हसत होता. त्याचीच तर त्याला मजा वाटत होती. त्याला कुठे काही गाणे समजत होते? कर्यक्रम संपला तेव्हा लोक म्हणाले, "मजा आला असं गाणं ऐकून!".

प्रसंग दुसरा
स्थळ - जुनी मंडई, बुधवार पेठ, पुणे
साधारण काळ - १९७० - ७२
रात्रीची वेळ. ८ वाजलेले. रस्त्यातच मध्यवर्ती ठिकाणी एक स्टेज बांधलेला. अखिल मंडई मंडळाचा सांस्क्रुतिक कार्यक्रम होता. साहजीकच श्रोत्यांमध्ये मंडईमधले व्यापारी, हमाल, कामगार वर्ग, पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात आयोजीत केल्यामुळे आजूबाजूचा रहिवासी परीसर असा खर्‍याअर्थाने बहुजन समाज रस्त्यावर एकवट्लेला होता. रस्त्यावरच सर्वजण बसले होते. आता भीमसेनजींची वाट पाहत होते. कार्यक्रमाची वेळ केव्हाच उलटून गेली होती. मंडई मंडळाचे कार्यकर्ते मघाशीच लगबगीने जाताना दिसले होते. रात्रीचे साडे अकरा वाजले. शेवटी भीमसेन दिसले, त्यांना त्यांचा तोल नीट सावरता येत नव्हता. दोघांनी त्यांना धरले होते. मंचापर्यंत कसे तरी पोहोचवले आणि बैठक मांडली. पंधरा मिनिटातच त्यांनी पहिला अभंग छेडला - "कान्होबा तुझी घोंगडी चांगली." सगळेच उपस्थित शहारले. हळूहळू भक्तिरसात सगळे डोलू लागले. कार्यक्रम पहाटे साडेतीन ला संपला. पंडीतजींची प्रक्रुती नीट नव्हती असं उगाच वाटलं बहुतेक - एक २० - २२ वर्षांचा तरूण मनातल्या मनात म्हणाला.

प्रसंग तीसरा
स्थळ - सारसबाग ते स्वारगेट हा रस्ता, पुणे
साधारण काळ - बहुदा १९८० आसपासचा
पंडीतजीचा नावलौकीक खूपच वाढला होता. जगभरात त्यांचा श्रोत्रुवर्ग तयार झाला होता. सारबागे समोर महलक्ष्मीच्या मंदीराच्या उद्घाटन प्रसंगी पंडीतजींना निमंत्रित केले होते. प्रचंड जनसमुदाय उसळला. संयोजकांसमोर मोठी अड्चण उभी राहिली. स्वारगेट्चा रस्ता वाहतुकीसाठी बंद करावा लागणार. वेळीच शक्कल लढवून, संयोजकांनी गर्दीला नेहरू स्टेडियम मध्ये जायची घोषणा केली. पुर्ण मैदानात श्रोते आणि पॅव्हेलियनच्या मुख्य दर्शनी भागात भीमसेन, असा कार्यक्रम सुरु झाला - तिथे एक मध्यवयीन ग्रुहस्थ होता - त्यांने आयुष्यात पहिल्यांदा 'राम रंगी रंगले' हे भजन पहिल्यांदा त्याच वेळेस ऐकले. पुढे एकसेएक अभंग रंगले. लोकांना इतक्या वर्षात आता या कलाकाराची किंबहुना त्या कलेची जबरदस्त ओढ लागली होती.

प्रसंग चवथा
स्थळ - रमणबाग हायस्कूल, नारायण पेठ, पुणे
काळ - आठ- दहा वर्षांपूर्वीचा
कार्यक्रम सुरु होउन तासभर झाला असेल. पंडीतजींचे गाणे एव्हाना खुलले होते. तंबोर्‍यावर साथीला एक ज्येष्ट गायक होते. पंडीतजींच्या पेक्षा वीसेक वर्षांनीच लहान असतील. पंडीतजी ऐशीच्या घरातले होते तरी त्यांचा बुलंद आवाज स्टेजसमोर अगदी जवळ खाली बसलेल्या एका माणसाला खिळ्वून ठेवण्यास पुरुन उरेल असा होता. गात असलेल्या बंदिशीत, पंडीतजी पुन्हा मुखड्यावर आले आणि त्यानी एक हरकत घेतली. साथीच्या गायकाने तिच हरकत जरा घाबरत घाबरत घेतली. तशी सुरातच घेतली, पण अगदीच मुळ्मुळीत ऐकू आली. पंडीतजीनी पुन्हा तीच हरकत ताकदीनिशी घेतली, आणि हातवार्‍याने सुचवलं "असं गा!" त्याने पुन्हा प्रयत्न केला चढा आवाज येइना. नंतर तो इतका घाबरला की तीच हरकत घेण्याचा पुन्हा प्रयत्न भर महोत्सवात अर्धवट सोडला. भीमसेनचा आवाज माझ्या आत का पोहोचतो आणि इतरांचे का नाही, हे त्या पांढरट केस झालेल्या आणि आयुष्यात बर्‍याचदा भीमसेन ऐकलेल्या मनुष्यास त्या वेळी पहिल्यांदा समजले.

वरच्या सगळ्या प्रसंगात जो बालक, तरुण, मध्यवयीन ग्रुहस्थ आहे तो मला सोमवारी भेटला. हे प्रसंग त्यानेच सांगितले होते अधीमधी.
त्यांचही वय झालय आता. साठीत आहेत ते, पण द्र्ष्टी कमजोर झाली आहे आणि ऐकू यायचे प्रमाणही. ते म्हणाले, "आज भीमसेन जोशी गेल्याचे कळले, लोक म्हणतील 'सुटले' म्हणून. खूप आजारी होते ना, पण नाही. मला वाटलं की भारतीय संस्क्रुतीचा मानबिंदू हरपला. झालं ते वाईट झालं. खूप विचार केला आज. मी पुल देशपांडे, ग.दि. माडगूळ्कर, कुमार गंधर्व, सुधीर फडके असल्या दिग्गजांच्या उमेदीच्या काळात मी वाढलो आणि माझं आयुष्य घालवलं, भीमसेनजींचे तर किती गाणे ऐकलं - स्वतःला किती नशीबवान समजू!"

मी आधीच व्यथीत होतो म्हणालो - " त्यांच्या म्रुत्युमुळे संस्क्रुती संपली, आता पुढे काय कुणास ठाउक!".

तो ग्रुहस्थ मला म्हणाला, 'संस्क्रुती संपायला तो काही सर्वसाधारण माणूस नाहिये. तो माणूस शरीररुपी गेला पण स्वररुपी अमर आहे. त्यांचा आवाज सतत अजून कुणाला तरी कायम बळ देतच राहील. तो स्वरभास्कर आहे, भास्कर उगवण्यासाठीच मावळत असतो."

खूप रिकाम्या पोकळीने मी तिथून काढता पाय घेतला.

श्रद्धांजली

2011-01-24T11:43:00.000+05:30

सांस्कृतिक शहर, महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी अशी बिरुदे मिरवणारे आपलं पुणं आज पोरकं झालं. पुण्याला खूप वरच्या आणि आदराच्या स्थानाला पोहोचवणारा कला क्षेत्रातील 'वडील' माणूस आज अनंतात विलीन झाला.

स्वत:चे सबंध आयुष्य या तानसेनाने संगीत साधनेसाठी अर्पण केले. अश्या शिष्याकडे पाहून विनायकबुवा, भक्त मल्होत्रा, सवाईगंधर्व यांसारखे गुरुजन स्वर्गामध्ये किती भरून पावले असतील!

असा शिष्य, असा नेता, असा कौसी कानडा, असा तेजस्वी आकार, असा मेघ मल्हार, अशी संगीताची मांडणी, त्यांच्या स्वरसादामार्फत श्रोत्याना मिळणारी - 'ईश्वर आहे आणि तो समोर गातो आहे' अशी मिळणारी दैवी अनुभूती, असे अजरामर तुकोबाचे अभंग त्यातले तुकोबांचे भाव पुन्हा ऐकणे, अनुभवणे पुन्हा कधीच न होणे.

पंडितजींचे गायन खूप जवळून 'अनुभवता' आले, त्यांच्या काळात मी झालो याबद्दल ईश्वरचरणी नतमस्तक होतो. त्यांनी एवढ सगळं दिलं, ऐकवलं, संगीत प्रसारकाची महोत्सवाची परंपरा सुरु केली या बद्दल मी त्यांचा शतश: ऋणी राहीन. त्याबद्दलची कृतज्ञता मी कशी व्यक्त करावी हे माझ्या आकलन शक्तीच्या बाहेर आहे.

या स्वरभास्करास, या 'बाप' माणसास ओलसर पापण्यांनी, शहारलेल्या अंगाने, खूप खोलवर रुतलेल्या हृदयाने आणि अडकलेल्या श्वासाने त्यांच्याच भावपूर्ण भैरवीने श्रद्धांजली वाहतो!

जो भजे 'सूर' को सदा|

सो ही परम पद पावेगा|

विदारक

2011-01-11T15:15:00.002+05:30

नेमकं केव्हा आठवत नाही. लहानपणी 'विदारक' या शब्दाची ओळख फार गम्मतशीर पद्धतीने झाली.

आमच्या घराच्या अंगणात नारळ, अशोक, आंबा, जांभूळ, फणस असे डौलदार वृक्षराज होते, त्यांच्याबरोबर चिकू, डाळींब, राय आवळा, पेरू अशी त्यांची आकारानी छोटी असलेली भावंडेही एकत्र गुण्या-गोविंदानी नांदत असत. बागेत पाच सहा गुलाब, कर्दळ, रातराणी, चाफा,शेवंती, मोगरा, गार्डन लिली, ग्लाडीओला यासारखी फुलझाडे, या व्यतिरिक्त ज्यांना कधीही फुले येणार नाहीत अशी रबर, सायकस, बेडकीचा पाला, फायरबॉल, लाल कोवळी पाने असलेली झाडे, लाजाळू अशी नुसतीच शोभेची झाडे तसेच काही जुजबी भाज्या म्हणजे अळू, कढीपत्ता, बडीशेप वगैरे. अश्या भरपूर वृक्ष समूहाच्या सावलीमध्ये आणि अंगाखांद्यावर माझे बालपण गेले. नाही म्हणायला, घरासमोर रस्त्याच्या पलीकडे असलेल्या शाळेच्या आवारात डिंकाचे आणि त्याच्या शेजारी निम्बाचे असे दोन मोठे वृक्ष दरबानासारखे उभे असत.

ह्या डिंकाच्या झाडाशी माझी खूप गट्टी जमली होती. एक तर असं वेगळे चिकट चिकट झाड म्हणजे माझ्या बाल मनाला त्याचे जास्त कुतूहल आणि त्या झाडाची जागा इतकी मोक्याची होती की त्या झाडावर चढलं की घर, घरासमोरचा रस्ता, ते झाड ज्या शाळेच्या आवारात होतं त्या शाळेचे वर्ग सगळे अगदी छान दिसत असे. त्याचा शेजारीच काहीसे त्याच शाळेच्या आवारात गेटच्या शेजारीच भले थोरले निम्बाचे झाड होते. चढायला खूप अवघड होते ते, म्हणून त्याच्याशी गट्टी जमली नाही मात्र ते माझ्या आणि डिंकाच्या दोस्तीचे साक्षीदार होते म्हणून तसे जवळचेच होते.

माझ्या घरातले पेरू चे झाड दिवाळीच्या सुट्टीतले एक नंबर दोस्त. फक्त 'ते नाजूक असते फांदी मोडू शकते' अशी आजोबांनी तंबी दिली असल्याने त्याचाशी जरा आदर ठेवूनच खेळायचो. पेरूच्या शेजारीच खूप मोठ्ठा सरळसोट वाढलेला राय आवळा होता. त्याच्या बुंध्याला सगळीकडून नुसते आवळे लगडले असत. एकदा अश्याच उन्हाळ्याच्या सुट्टीत दिवसभर आवळे खाल्ले, त्या दिवशी संध्याकाळी घश्यामधून शब्दच फुटत नव्हता असा घसा खराब झाला होता. त्या वेळेस एवढ्या आवळ्यांनी लगड्लेलं झाड पाहिलं नव्हता - म्हणून तोबरेच्या तोबरे भरून आवळे हाणले होते. घराच्या दारासमोर तुळशीव्रुंदावना शेजारी असलेल्या लाजाळूच्या झाडाशी तर मी इतका खेळलो आहे की विचारू नका. त्याला सतत पाणी घालणे, तेव्हा मिटणार्‍या पानांकडे पाहणे. हळूहळू पाने उघडली कि पुन्हा हातच लावणे असे उद्योग तासन्तास चालत असत. घराच्या मागच्या बाजूला नारळाच्या झाडाच्या अळ्यातच एक फणसाचे झाड आले होते. काही वर्षातच त्याला तुरट फणस सुद्धा लागले होते. तुळशीच्या मागे एक 'अशोक' झुलायचा. खूप वारा सुटला ना की डोल बाई डोल करणार्‍या त्याच्याकडे बघत बसायला गम्मत वाटायची. नकळतपणे याच आणि अश्या सगळ्या सोबतीं बरोबर मी मोठा झालो.

तिसरी -चौथीत असेन. एके दिवशी शाळेतून आलो. रिक्शावाल्या काकांनी दारात सोडलं. दुपारची वेळ. एकदम खूप उजेड जाणवला. आजूबाजूला पाहिलं तर सगळं मोकळं मोकळं वाटलं. "डिकाचे झाड दिसलेच नाही." धावतच त्या शाळेत गेलो. समोर बघतो तर २ मजली इमारतीं एवढा तो व्रुक्ष बुंध्यापासून अगदी माणूसभर उंची ठेवून इतक्या पट्कन कापलाही गेला आहे. "अरेच्च्या, सकाळी तर होतं हे झाड!" - मी माझ्या मनाशीच म्हणालो. झाडाची पाने, फांद्या इतस्ततः विखुरलेल्या होत्या, त्यातून रस्ता काढत मी त्या झाडापर्यंत पोहोचलो आणि त्या बुन्ध्याला हात लावला. एकदम मला माझी आज्जी आठवली. "ती गेल्यावर्षी गेली. त्या वेळेस म्हणजे जाण्याच्या दिवशी तिने माझा हात हातात घेतला होता - मोठा हो म्हणाली. खूप आजारी होती ती. खूप आठवण येते तिची. पण ती गेली देवाघरी."

दप्तर संभाळत मी घरी आलो. खूप आठवण आली झाडाची. चार वाजता आई नौकरी वरून आली. मी बिलगलो तिला. म्हणालो कि डिंकाचे झाड तोडले आज! एकदम रडूच कोसळले. ओक्साबोक्षी, हुंदके देत खूप वेळ रडलो. आईने समजूत काढली, तेव्हा हळू हळू रडायचे थांबलो.

आईच्या सांगण्यावर ग्रुहपाठ करायला बसलो. पाहिला प्रश्न होता-

वाक्यात उपयोग करा -
कुर्‍हाड कोसळणे
जीवावर उठणे

समानार्थी शब्द लिहा
विदारक

- देवबाप्पाकडे प्रार्थना -

2011-01-05T10:57:00.002+05:30

५१ वे शतक पाहून अखेरीस केवळ दैवी अश्या प्रखर तेजापुढे मस्तक नेहमीसारखेच आपोआप झुकले. १९८९ पासून किती नास्तिक लोकांना या अवताराने आस्तिक बनवले आहे - देव (तोच) जाणे!

सचिन हा विषय ब्लॉगसाठी घेणे मी कायमच टाळतो, पण आज हे वरील वाक्य लिहिताना मोह आवरला नाही, आणि हे छोटेसे साकडे एकदम संगणकाच्या पडद्यावर अवतरले.

देवबाप्पा,

ओम सच्चीदानंदाय नम:!

माझ्या बालपणात ते तरुणपणापर्यंत तुम्ही क्रिकेट जगतात अवतरलात याबद्दल मी कृतज्ञता तुमच्याकडे कशी व्यक्त करू कळतच नाही. एवढे मात्र आहे कि जर तुम्ही प्रसन्न झालात आणि समोर प्रकटलात तर तुम्हाला मी कडकडून मिठी मात्र नक्कीच मारणार आहे.

तुमची शतके बघता बघता उपभोगाच्या नशेत अडकलेला मी, तुम्हाकडे फक्त एवढीच अजून मागणी करतो कि आता शतकांच्या शतकपूर्ततेसाठी उरलेली तीन शतकेही लवकर पूर्ण होऊन्देत. विश्वकरंडक स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात शतकांचा हा होऊ घातलेला हिरकमहोत्सव पूर्ण करा असंच साकडं मी पूर्ण भक्तिभावनेने तुम्हाकडेच घालतो.

विश्वकरंडक उंचावणारा धोनी तसेच धावांच्या आणि विक्रमांच्या अत्युच्च शिखरावर विराजमान झालेले विक्रमादित्य असे साक्षात तुम्ही हा देखावा बघून माझ्यासारख्याच य:कश्चित १०० कोटी जनतेला मोक्ष मिळाल्याचा आनंद होईल याची तुम्हालाही कल्पना आहेच. शेवटी काय आहे सांप्रत जगात भरडले जाणारे आम्ही सर्व; अश्याच चांगल्या क्षणांच्या अनुभवाच्या इंधनावर जगत आलो आहोत.

तुमच्यापुढे अजून जास्त बोलण्याची गुस्ताखी मी करत नाही, तेवढी खरतर कोणाचीच पात्रता नाही. त्यामुळे मी इथेच मन: आणि भक्तीपूर्वक माझे बोलणे थांबवतो.

ओम सच्चीदानंदाय नम:!

तुमचा परम भक्त, शिष्य, साधक आणि त्यामुळे सचिन-संप्रदाय-अनुगामी,
अर्जुन व. देशपांडे

पुढचा जन्म

2011-01-01T15:36:00.003+05:30

तो दिवस मांजरींचा होता.

दमून भागून आलो आणि घरच्या लग्नाची तयारी सुरु केली. बाहेर पडलो, एटीएम मधून पैसे काढले मोटार सायकल भरभाव सोडली आणि रस्त्याच्या उजव्या बाजूने एक पांढर शुभ्र मांजर नेहेमीची सवय असल्या सारखे रस्ता ओलांडत बुंगाट सुटले. संध्याकाळची ७ ची वेळ. मुख्य रस्त्यावर भरपूर वाहतूक होती, तिथून कुणालाही न शिवता, माझ्या गाडीच्या पुढच्या चाकाच्या '३ मुंग्या' एवढे अंतर ठेवून ते मांजर सुखरूपपणे  पुढे गेले. क्षणभर वाटले कि तो पांढरा गोळा मी फुटबॉल सारखा उडवला आणि ते गतप्राण झाले, पण नशीब कि मी पहिल्या पासून रस्ता ओलांडण्याच्या त्याचा पवित्रा पाहिला होता, आणि वेळीच ब्रेक लावला होता. गाडी पूर्ण थांबली नाही तरी कमी झालेल्या वेगामुळे मांजरीचा जीव नक्की बचावला होता. उसासा टाकून, पुन्हा गाडी दामटवायला सुरुवात केली. पुढच्याच चौकात एक नाही तो विचार आला. मागे बसलेल्या बहिणीला गम्मत म्हणून सांगितले, 'आता गाडी हळू चालवतो, मांजर आडवे आले ना!' :) ती थोडीशी सिरीअसच झाली.

त्या दिवशी एके ठिकाणी निमंत्रण द्यायचे होते, त्यांच्या गल्यात आमचे स्वागत दोन बोक्यानीच एक सावध नजर टाकून आणि 'म्याव' करून केले. "हि मांजरे शेजारयांची आहेत, इकडे येऊन बसतात." बहिणीने माहिती दिली. मी त्या बोक्यांना दुर्लक्ष केलं - तसे केल्याने मला खूप आनंद मिळाला. यथावकाश निमंत्रण झाले, बघतो तर सोफ्या वर त्यांची मुलगी अभ्यास करत होती आणि तिच्या  उबेत अजून एक चट्टेरी काळे पांढरे मांजर डोळे मिटून बसले होते! एवढ्या आलिशान बंगल्यात पहुडलेले मांजर पाहून "काय नशीबवान जीव आहे!" असा हेवा वाटला.

पुढे जायचं  होतं स्वयंपाक करणाऱ्या बाईंकडे. तिकडे गेलो आणि पाहतो तर डझनावर  मांजरी जिथे तिथे पहुडल्या होत्या. सोफ्यावर बसायला जागा नाही म्हणून २ - ३ मांजरींना बखोटीला धरून उचलून घरमालकांनी जवळच जमिनीवर फेकून दिलं आणि आम्हाला बसायला जागा केली. एवढ्या जास्त मांजरी एका ठिकाणी पाहून त्यांचे निरीक्षण करण्यातच जास्त वेळ गेला. गम्मत आली एकंदरीत. यथावकाश काम मार्गी लावून तिथून निघालो.

बाहेरून ५ फळं आणायची होती. खरेदी आटोपली. तशी किरकोळ खरेदीच केली होती.
"अडीचशे रुपये झाले" - फळवाला म्हणाला.
मी म्हणलं  "काय? किती?" जरा धक्काच होता मला.
"अडीचशे!" - तो पुन्हा थंडपणाने  म्हणाला.

मुकाट्याने पैसे हवाली करून आणि अडीचशे रुपयात एवढीच फळे हे पाहून खिन्न मनाने परत निघालो.
"कसलं महाग झाले आहे सगळं", लोकांनी फळे खाउच नये अशी सरकारने सोय केली आहे." अशी निषेध संबोधक वाक्ये बहिण म्हणत होती. मीही बहिणीच्या वाक्यात वाक्य पेरलं. "देवा, पुढचा जन्म माणसाचा नको देवूस बाबा"  समोरच पाचेक फूट अंतरावर अजून एक पांढरे शुभ्र मांजर रस्त्याच्या मध्यभागी असलेल्या सायकलच्या मागे उभे राहून माझ्याकडेच पाहत होते. का कुणास ठाउक, माझ्याही तोंडात अचानक आले - "मांजराचा दे पुढचा जन्म!"

दूध,चक्का चोरायचा नाहीतर उंदीर किंवा पक्षी पकडायचे. पंचतंत्रा  मधली गोष्ट माहितीये त्यामुळे तराजू मधला खवा  मी दोघा माकडांना गंडवून आरामात खाउ शकेन. सगळं आयतं मिळणार कशाचे काही बंधन नाही कि काही नाही. महागाईचे टेन्शन नाही, कुत्र्यासारखे घराची राखण करणे वगैरे गोष्टीची अपेक्षा कुणी करणार हि नाही. गुबगुबीत असल्याने पिल्लू असतानाच काय; म्हातारे झाल्यावरही लाड होणार. वाईट विचार नाहीये नै का!.

आजचा दिवस मांजरांचा होता, २ तासात जवळपास २५ एक मांजरी वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिल्या होत्या. त्यामुले दुसरे काही सुचत नव्हते. पण आता काही दिवसांनीही देवाकडे पुढची मागणी कायम ठेवली आहे - पुढचा जन्म मासे खाणाऱ्या कुटुंबातल्या पांढरयाशुभ्र बोक्याचा हवा - बाकी का s s s ही  नको. :)

टा टा - २ ० १ ० याs s s - २ ० १ १

2010-12-31T09:53:00.000+05:30

या वर्षात . . .

जे नवीन मित्र लाभले, तसेच ज्यांच्याशी नवीन नाती जोडली गेली, त्यांना खूप खूप धन्यवाद.. . . . .
ज्यांच्याकडून धीर मिळाला, जे खंबीरपणे पाठीशी उभे राहिले, ज्यांनी माझी काळजी घेतली . . .
ज्यांच्या बरोबर सहजसुंदरपणे चार क्षण घालवले, ज्यांनी मला त्यांची काळजी घ्यायची संधी दिली . . .
ज्यांना काही कारणास्तव माझ्या आयुष्यातून वेगळे व्हावे लागले . . .
ज्यांनी माझा द्वेष केला त्याना. . . चला यातून मी अजून थोडं जास्त 'जगायला' तरी शिकलो

माझ्या आयुष्यात असलेल्या सगळ्यांना ज्यांनी माझं २०१० हे वर्ष सार्थकी लावले - त्याना उर भरून धन्यवाद, घट्ट मिठी आणि प्रामाणिकपणे अगदी हृदयापासून नवीन वर्ष तुमच्या मनोकामने सारखं जावो अश्या शुभेच्छा! :-)

पुढील वर्षीही अशीच साथ राहू दे.

विदर्भातली भाषा

2010-12-25T12:37:00.001+05:30

विदर्भातली भाषा हा मराठीच्या अभ्यासकांचे चर्चा करण्याचा आवडता विषय. पुलंनी पुणेकर, मुंबईकर कि नागपूरकर यातून त्या भाषेचे ठराविक शब्द, हेल ये लोकांपर्यंत पोहोचवून ठेवले. वाढत्या शहरीकरणामुळे आता बरेच लोक इकडे येऊ लागले आहेत. आधीच्या नौकरी दरम्यान माझाही बरयाच नाग्पुराकारांशी संपर्कही आला.

"काय करून राहिला बे?",
"तू थांब, मी येउन राहिलो आहे तिकडे."
"अरे तो कागद घेवून घे"
"एवढा मजा आला ना, बास रे बास! "

हि आणि अश्या प्रकारची काही वाक्ये कायमच कानावर येत असत. गप्पांच्या ओघात, मित्राने निष्कर्ष काढला की नागपूर महाराष्ट्राच्या एका बाजूला आहे, त्यामुळे त्याच्यावर एक प्रकारचा मध्य प्रदेशाच्या हिंदीचाही संस्कार आहे. हिंदीचा प्रभाव तिकडच्या मराठीवर एवढा वाढला असेल की - थोडे मराठी शब्द वापरून आणि वाक्य रचना हिंदी सारखीच करून नागपुरी मराठी विकसित झाली असेल.

नागपूरच्या मराठीवर या अश्या हिंदीच्या साच्याचे संस्कार झाले असतील. मग ऐकलेले शब्द, वाक्य जुळवून या थेअरी मध्ये बसताहेत की नाही हे पडताळून पाहिले. बघा ना -

"काय करून राहिला बे?",
क्या कर रहा है?

तू थांब, मी येउन राहिलो आहे तिकडे."
तू रुक, मी आ रहा हू वहां.

"अरे, तो कागद घेवून घे"
"अरे वो कागज ले ले."

"एवढा मजा आला ना, बास रे बास!
- मजा मधला जा इकडे जाळातला जा, जसा हिंदीत म्हणतात. उरलेले सगळे शब्द हे हिंदीतही आहेत.

आता नवीन विदर्भातल्या मराठीशी काहीच संबंध येत नाही, पण कुठूनतरी आलाच तर त्यांचे शब्द, वाक्य रचना हि हिंदी भाषेशी पडताळून पाहण्याचा छंदच लागला आहे. :)

नशीब

2010-12-21T16:55:00.017+05:30

फुटके नशीब किंवा कपाळ करंटेपणा हा वैयक्तिक नसतो - तसा जागतिकच असतो. कालच एका वन वे बोळातून मोटारीतून जात असताना अचानक समोर बस आली - पर्याय नसल्याने मला पुढची मार्गक्रमणा बस मागून करावी लागणार होती. पुढचा दहा मिनिटांचा प्रवास हा आता बस मागोमाग करावा लागणार, शिवाय बस थांब्यावर दर दोन मिनिटांनी बस बरोबर वाट पाहत थांबावे लागणार या कल्पनेने मी म्हणालो, "काय फुटकं नशीब आहे - आपल्याच बाबतीत असे कायम घडते!"

फुटकं नशीब असा म्हंटल्याबरोबर गौतम बुद्धाची नशिबाची व्याख्या आठवली. तो म्हणाला होता - सखोल ज्ञान आणि तशीच कुशलता असणे, शिवाय सुशिक्षित असूनही चांगली भाषा असणे म्हणजे नशीब. आता ही व्याख्या बसच्या मागून निर्विकारपणे गाडी चालवताना कुठे लागू होते हे माझ्या कळण्याच्या बाहेर होते.

यथावकाश जिथे - ज्या कार्यक्रमला पोचलो, तिथे एक हल्लीच पुण्यात शिफ्ट झालेला मित्र भेटला, तो त्याच रस्त्यांनी आला होता. त्याच निमुळत्या रस्त्यावर माझ्यासारखीच त्याच्या मोटारीपुढेही अचानक बस आली होती आणि शिवाय मागेही; भरीस भर म्हणून त्या गल्लीत एक मोटारसायकलवाला त्याच्या शेजारून गाडी चालवत गिचमिड वाढवत होता. इतक्या सगळीकडे बघत बघत जात असल्यामुळे पुण्यामध्ये नवीन असलेला तो रस्ता मात्र चुकला नाही आणि व्यवस्थित वेळेत कार्यक्रमाला हजर झाला.

मनातल्या मनात बुद्धा सारखीच नशिबाची व्याख्या माझ्यापरीने मी लगेच तयार केली - नशीब म्हणजे रस्त्यावरून हळू हळू जाणे, कारण रस्ता चुकायचे भय तुम्हाला त्यामुळे राहत नाही. :)

हल्लीचे जग, प्रत्येकाचे आयुष्य इतके स्पर्धात्मक झाले आहे नं, कि प्रत्येकजण नुसता पळत असतो. बऱ्याचदा मार्गात अडथळे येतातच, आणि असे कि त्यांच्यापुढे कुणीच काही करू शकत नाही. तुम्हाला बळेच सावकाश जावे लागते. आयुष्यात अश्या सावकाश जाण्याने जरी तुम्ही स्वत:ला कमनशिबी म्हणवून घेतले तरी त्यामुळे तुमच्या हातून चुका होण्याची शक्यता खूपच कमी असणार आहे हा फायदाही होतो.

आयुष्याच्या बाबतीत हे किती समर्पक आहे याचा असा विचार झाल्याने स्वतःची हि कल्पना स्वतःलाच आवडली. अश्याच कुठल्या ना कुठल्या विचारात परतीचा रस्ताही धरला.

एक हसलेली काव्यमैफील - भाग १

2010-12-20T11:16:00.003+05:30

हे ओरिजिनल पोस्ट होतं - त्यावरून काव्यसंमेलनच झाले

In English

One Tea..

Two Toast..

U r My Best Dost..

आता मराठी:

एक चहा..

दोन खारी..

आपली दोस्ती लई भारी..

Good Morning..

Have A Lovely Day..

Arjun Deshpande -
दोन झाडं

एक भकास

तुझी कविता झकास! :-P

सुप्रभात! सेम टू यु!

सं. पा. -
एका रम्य सकाळी ... आली पहा वैशाली

Arjun Deshpande -
एका रम्य सकाळी ... आली पहा वैशाली

कचेरीत येवोनी . . . . बझ वरती जुंपली

सं. पा. -
कविता अशा करोनी ..

रोष ओढवून घेतो

अर्जुन देशपांडे

भलता सुरात येतो

सं. पा. - काही म्हणा हिला

हि करते फक्त हेहे

आज सकाळी नाश्त्याला

खाल्ले का कांदेपोहे
(हे मैफिलीची सुरुवात करणारी वैशाली नावाच्या मुलीबद्दल चालले आहे, अर्थातच तिलाही कल्पना नसेल कि तिने संमेलन खूप मोठे रूप प्राप्त करणार आहे)

Arjun Deshpande -
कळून चुकले आज या मैफिली . .

एकटाच मी नाही . . .

संदीप पाटीलही

साथ मला करिती! :)
(एकमेकांच्या खोड्या काढू . . . अवघे बनू शीघ्र कवी!)

सं. पा. -
मैफिल रंगात हि

आले जुळून गाणे

वाहतात श्वासातुनी

धुंद हे तराणे
(हे मात्र खरा . . . खूपच लवकर जमली मैफील)

Arjun Deshpande -
गेली असेल ती तिकडे

कॅन्टीन अप्पाच्या

भक्षिले डोसे मसाल्याचे

कि उप्पीट रव्याचे

(बराच वेळ वैशालीची वाट पाहून अंदाजपंचे!)

सं. पा. -
वाट पाहतोय आम्ही

वैशुला काय सुचेल

लवकर टाक काही

नाहीतर दिवस सरेल

सं. पा. -
ती पोस्ट काय कुठली

सर्व विसरून गेले

कमेंट काय ती पण

तिलाच रसिक लाभले
(इकडे आग्रह)

Arjun Deshpande - श्रोतृ वर्ग लाभला

वैशाली रुपात

बाजार नको मासळीचा

या काव्य मैफिलीत.

वैशाली - इतकी हटाई मी पण सहन केली नसती! फर्माईए जनाब!
(अजून आग्रह)

Arjun Deshpande -
जर गेलीस पुन्हा तू त्या खारीवर

तरीही चालेल

पण सोड हा अबोला

आणि काहीतरी बोल!
(वैशाली ला बोलते करायचा कवीजनान्चा काव्यमय आग्रह - पण आशा सोडल्यात जमा होती)

mandar deshpande - gd Morningggggggggggggggggggggggggggggg

सं. पा. - आता मात्र बराच वेळ

सुचलेच नाही काही

वेळ मारून नेण्यास

टाकतो मी काही बाही.
(खरच थोडा वेळ सन्नाटा होता - वादळापूर्वीचा)

mandar deshpande - hehehehehehehehe

सं. पा. -
आला पहा मंदार

डोक्यात त्याच्या अंधार

वाच कमेंट आधीच्या

समजेल तुला विषय
(काव्यमय चिडवा चीडwee )

Arjun Deshpande -
भरलेल्या काव्य मैफिलीत

रस भंग जाहीला

काव्य विना या मैफिली

नुसतीच ओळ आली

काव्य विना या मैफिली

नुसतीच ओळ आली

मंदारही आला

अन आला पांचट जोक हि

सं. पा. - कितीदा मस्त म्हणशी

सुचेल तुलाहि काही

वाट पाहते तुझी हि

कोरी कवितांची वही

Arjun Deshpande -
अखेरीस पंक्ती आल्या

वैशाली बाई बोलल्या

चहू दिशा बझ वरच्या

धुंद धुंद जाहल्या!

क्या बात है वैशाली!
(वैशालीबाई बोलल्या! इतका वेळ विचार करत होत्या म्हणजे - प्रायव्हसी स्टेटमेंट खातर प्रकाशित केले नाहीये)

Arjun Deshpande
कविता तुझी ऐकुनी

मन आनंदूनी गेले

या पोस्टच्या खालती

'लाईक' दाबुनी गेले !
(फालतू कविता मी एकटाच करत नाही हे वैशालीची कविता पाहून कळले खरतर म्हणून लाईक केले)

सं. पा.
तो जोक काय कसला

ज्याला काळ वेळ नाही

हि वेळ कवितांची

कल्पनांस अंत नाही

Arjun Deshpande -
कल्पनास अंत नाही

विषय हा आला

थांबावे काय आता

हा विचारही आला
(बघा इथेच अखेर करायचा विचार आला होता, आता खाली पहा किती कविता या नंतर आल्या. हे कवी लोक म्हणजे अगदी 'बेमुदत' बघा)

सं. पा. -
सांगा सर्वास आता

सुचते सर्वास कविता

झरयाच्या पाण्यासम

बरसती कविता

...

विषयाचे भान नाही

म्हणून काय झाले

रसिकवर्ग लाभला

त्यातच सर्व जमले
(सं. पा. - तात्पर्य काढण्यात सुद्धा काव्यमय झालाय अगदी)

सं. पा. -
रसिकाविना आता हि

मैफिल उजाड झाली

अर्जुन देशपांडे

कोण ऐकेल आता कविता हि
(इकडे खंत - एकट्या पडलेल्या कवीची)

सं. पा. - सोडून सर्व जाता

मैफिल उजाड झाली

समजू नका असेकी

नदीविना सागर आटेल कधी हि

जाणतो इतके आम्ही

सागर आटतो न कधी हि

पण नदीच्या पाण्याविना

आता ती बात नाही
(संपा बुडला - त्याने काव्याच्या गंगेत डुबकी मारलीये)

सं. पा. - हो जाऊन ये तू

वाट मी पाहीन

नाश्त्यात काय खाल्ले

ऐकण्यास तयार राहीन

Arjun Deshpande -
काव्य सरिता खळखळीली मैफील जरी हि रंगीली

भीती वाटू लागे मला श्रोतृवीना मैफील बेमुदत जाहिली
(काही वर्षांपूर्वी एक रिक्षावाला खूप वेळ गाण्याचा कार्यक्रम चालू होता, त्या वेळेस "काय बेमुदत गातोय", असे म्हणून वैतागला होता, तेव्हा पासून 'बेमुदत' शब्दावर प्रेमच बसलं)

Arjun Deshpande -
ढकलून ये तू

आम्लेट अंड्याचे

वाट देखिती काव्यजन

एकमेव श्रोत्रुचे. :)

सं. पा. - पसरली एका सकाळी

तलम धुक्याची चादर

त्यात सूर्य लपुनी

जास्त झोपला तासभर

सं. पा. - श्रोत्या विना परंतु

ती मैफिल उजाड झाली

कोणीच फिरकले नाही

कविता अनाथ झाली
(पुन्हा काही अवधी मैफिलीत खंड पडला पण कपिल जैन यांनी उणीव भरून काढली)

Kapil Jain -
ती कॉलेज मध्ये दिसली कि, कॉलेज विधान सभे सारखे वाटायचं …………
आणि तिने एकदा जरी हसून बघितलं कि , बिनविरोध आमदार झाल्या सारखा वाटायचे.

सं. पा. - सजले वेलीवरती
एक फुल कोवळेसे
जन्मताच होते
तव शाप निर्माल्याचे

म्हणती त्या कुणीही
तुज भाग्य हे लाभले
हि रीत जोगव्याची
का कुणास पटते

गर्दीत त्या फुलांच्या
कोमेजून ते गेले
प्रक्तानास तयाच्या
जगणे मंजूर नव्हते

(संपा इन फूल फॉर्म १)

प्रावा -
तुमच्या कविता ऐकायला श्रोते झाले आहेत हजर...
पुन्हा एकदा सुरु होऊ दे कवितांचा गजर......
(नवा गाडी नावे राज्य - या उक्तीचा 'वागण्यात' उपयोग करून नव कवयित्री यांनी रसिकतेची हजेरी लावली -)

अमर
me pan aaaj shrota..........donkey work chalu aahe माझे (श्रोतेही जमू लागले!)

सं. पा. -
श्रोते जमले अनेक
आता मैफिल पुन्हा रंगू दे
शब्दातून तयाच्या
कवितांचे रंग उधळू दे
(कवीला पुन्हा चेव आला आहे)

प्रावा -
कविता करतो आम्ही..
जरी नाही हा आमचा धंदा...
श्रोते आल्याबरोबर..
कवीच झाले परागंदा....
(काव्य संमेलनातील अष्टपैलू व्यक्तीमत्व - कवी - श्रोता - निवेदक इत्यादी - बोलले)

सं. पा. -
प्राची येउदे

प्रावा -
येऊ दे म्हटले तरी इतके नाही ते इझी..
हे काय? आज मी फ्री तर सगळेच बिझी???
(भाषा बदल - हल्लीची मुलं न. . . मराठी अजिबात नको!)

$neha. . - आम्हाला काहीच येत नाही..
आम्ही जातो आमच्या घरी.
(वा वा - नाही आणि घरी चे यमक मिळाले वाटतं एकदाचे स्नेहाला)

प्रावा -
अशा नका जाऊ येत नाही म्हणून...
काहीतरी टाईप बघा तर करून.
(नवीन पैलू लाभला आहे - आयोजक सुद्धा - प्रोत्साहन देत आहेत)

Arjun Deshpande -
परांगदा प्राची. आलो आलो. कोण कोण आहे इकडे?
(पृच्छा करिशी . . . )

प्रावा-
सगळे आहेत इकडे...
आपणच होतात तिकडे... ;)
(आवरा याचे उत्तर सुद्धा काव्यमयच दिले. . चढली कविता चढली)

सं. पा. -
कविता येत नाही म्हणून
काढता पाय घेऊ नका
तुम्ही गेलात तर
कोण करेल वाहवा

$neha. . -
येत असत तर केल नसत का...!!!!
थोडासा वेळ काढून आम्हालाही शिकवता का ????
(येस स्नेहा - जमतंय जमतंय - आधीच्या पेक्षा खूप चांगला होता)

प्रावा:
संदीप .. अर्जुन न वैशू... क्या बात सिन्स मोर्निंग....
(वैशू ला क्रेडीट नकोय! म्हणूनच सगळ्या कविता लगेच उडवल्या तिनी)

प्रावा -
कवितांमध्ये कोणीच नाही आम्ही सर्वज्ञ...
आलो आलो म्हणून कुठे गेला शास्त्रज्ञ.... (म्हणजे मी - अर्जुन)

सं. पा. -
आजचा दिवस कवितांचा
जरा द्या कि डोक्याला ताण
आम्हालाही ऐकूदे
तुम्हाला काय सुचेते छान छान

(ठरलं तर! आजचा दिवस कवितांचा)

Amar -
aaj amhi ahot busy,
tar servana chadhala aahe,
kavitech karnyacha kahar,
aamchehi yetil divas,
jevha amhi asu free tar tumhi asal busy

प्राची वाडेकर - वाह वाह........ (खळखळून दाद)

Arjun Deshpande -
सकाळी सकाळी वैशाली कविता करणार,
त्याला मी आणि संदीप reply देणार,
मग त्यावर मैफील हि जमणार
सगळे जन नाश्ता करणार,
पण शेवटी पण शेवटी अर्जुन कवितेची चालच बदलणार
काय रे देवा! :)

(जरा वेगळी चाल - पण कुणाला कविता सुचली नाही यात)

प्रावा -
आज इथे चांगलाच
रंगेल वाटते वाद...
सगळ्यांनाच होते आहे कविता..
कोणाकोणाला देऊ मी दाद....

$neha. . -
अशींच आमुची माय असती....
आम्हीही कवी झालो असतो...
(????)

सं. पा.
- काजव्यांनी बहरलेला
पिंपळ आठवतो
जाळीच्या पानासाहित
काही आठवणी
वहीत साठवतो .....

तिथेच दडली आहे
भुताच्या गोष्टीतली चेटकीण
एक रात्र काढून दाखव
असली केली होती बेटिंग

आठवते ते पोपटाचे घरटे
कावळ्यांची कावकाव
आणि सुतार पक्ष्याची ठक ठक
(संपा इन फूल फॉर्म २)

Kapil Jain - konali nahi kahi dhanda
mhanun aawalal aahe kavitecha fanda
are changla kaam kara
kartvya aahe yanda

(बहुदा मुळचे अमराठी असलेले कवी यांनाही अश्या काही पंक्ती स्फुरल्या)
Amar-
hajaar vicharani samajavat aahe ya dokyala,
tarihi tyache agdnyanpan,
pratek vicharasarashi osartaana,
gunta jaat ahe vadhat,
karato mhanali kavita,
tari yeina dokyat

प्रावा - वाह कपिल... अमर....पं
प्रावा - अर्जुन... मस्त...... (लई लेट करंटे)

Arjun Deshpande -
एक गाणे आपट
थापा थापा थापट! :)
(कविता - बडबड गीत नाही म्हणायचे इथे. सांगा कुणीतरी यांना. दर्जा घसरव्तात संमेलनाचा अश्या कवितांनी)

Amar -
aaj jara aahe busy,
karato aahe donkey work,
milel punha chance,
dakhavnyacha swatala,
nothing is impossible
jevha asatil mitra sobatila.....

Kapil Jain -
premachya baajarat
ubha aaahe mi madhyabhagi
kuthehi ti disat nahi
aahe kasa mi abhagi

प्रावा -
येत असेल लिहिता तर कशाला लपविता...
मंदार ने टाकली आहे स्माईल ची कविता...

$neha. . -
अरे मित्रानो काय काय चालवलंय....
आम्हाला जास्त येत नाही म्हणून तुमच भारीच फावलंय...
(जमलेलं आहे स्नेहाला - फायनली!)

Arjun Deshpande -
मित्रानो एक कविता सगळेजण मिळून करू - इन continuation

घराच्या परसामध्ये
पिंपळ होता
काजव्यांनी बहरलेला
तिथे एक
विहीरही होती
दिवसा दिसायची साधी भोळी
पण रात्री धीर गंभीर
उच्चारायचे मंत्र कुणी अघोरी

प्रावा -
परसातल्या पिंपळाला
पारही होता
पानांनी झाकोळलेला
तिथे होते
चीउचे घरटे
दिवसा गजबजलेले..
रात्री शांत निजलेले... @अर्जुन

Amar -
ratra hoti shant,
serve jag hote jhoplele,
pan mann kahi jhopat navhate,
pramachya pathimage dhavat hote,
sakshila hote pimpalache paan

Arjun Deshpande -
पाराच्या मागे दाट झाडी
आणि प्राची ने मला घाबरवलं
म्हणाली छान रहा
नाही तंर आहे मागे मकडी

सं. पा. -
कोण आहे कोकिला
मला नाही समजले
कोड्यात नको बोलूस
सांग तुला काय उमगले

सं. पा. -
फक्त हाहा करून
टाळू नको विषय
सांग माझ्या कवितेचा
कसा वाटतो आशय
(प्रत्येक कवीला पडणारा प्रश्न -संपा जप रे बाबा भविष्यात स्वत:ला)

$neha. . -
येत नाही येत नाही करत
सारेच झालेत कवी .....
मस्त चालू आहे तुमच
दाद तर द्यायलाच हवी .....
(छे - येत नाही असा कवी म्हणत नाहीत - कायम येत असते कविता त्याना. :P)

प्रावा-
ए अर्जुन... सिरीयसली पूर्ण कर न... मध्येच छंद का बदललास त्या पिंपळाच्या कवितेचा
(इति निवेदक - श्रोत्यांकडून फर्माईश - काही म्हणा)

Arjun Deshpande -
hahahahahheheheheheh@ संदीप
अशी हसली ती माकडी
वर म्हणाली करू का काकडी
नाहीतर पिऊन टाकेन तुझे सूप
कारण मला लागली भूक
(hahahahahheheheheheh@ संदीप हे कवितेतच आहे ... बरका)

प्रावा-
क्या बात स्नेहा... बहोत अच्चे.... हेहेहेहेहेहे अर्जुन.....

सं. पा. -
मस्त स्नेहा
अशाच कविता करत राहा
दाद द्यायला खूप आहेत
कवींची इथे कमी आहे

Amar - dhanda dhanda mhanat kavita kay karata,
dhanda dhanda mhanat kavita kay karata,
apan aahe marathi chhand karane hach apala dhanda

प्रावा- ए मस्त आहात रे सगळे... १ नंबर.
(कवींना चेव आणणारे वाक्य)

सं. पा. -
कवितेला असे धंद्याचे
देऊ नको नाव
आमचा धंदा वेगळा
त्याचे इथे काही काम नाय

प्रावा
मंदार.... येऊ देत काहीतरी.........

सं. पा. -
मंदार जरा मन हलके कर
कवितेची काय आहे
जशी आम्हाला सुचली
तशी सुचेल ती तुलाही

Arjun Deshpande -
प्राची - कोणाचाच मूड दिसला नाही बहुतेक. म्हणून संपवतो.
त्या पिंपळास आणि त्या मकडीस
नाही भीत असा कोण आहे भला
शहाण्या सारखे सगळे राहू
भूक लागली! जेवायचं नाही का? . . . चला! :)
(मग असं सांग ना . . .भूक लागली म्हणून इतरांना कशाला शिव्या घालायच्या?)

$neha. . - मंदार होऊन जाऊदे
तुझीही एक चारोळी ...
खरच नाही हसणार आम्ही
सगळ्याचीच आहे गुपचिळी

Arjun Deshpande -
विचार करून झाले
डोक्याचे भजे मंदारच्या
यमक जुळवुनी जुळवुनी झाले
आकाश खुजे कपाळीच्या

बोल काही तरी मंदार! किल्ली द्यायलाच लागते का ?
(आग्रह - भूक चांगलीच लागलीये - भजी कवितेमध्ये)

अमर-
mand aahe mandar,
mhanun aah naav tyache chhan,
kar kahi tari type,
hovun jail tujha pan kavi

$neha. . -
जागा कर तुझ्यातला कवी
येउदे बाहेर काहीतरी ....

प्रावा -
जेवायला गेला असेल मंदार..
त्याच्या कवितेची आम्हास भ्रांत..
पण तो पडणार नाही यात...
त्याचा नाही हा प्रांत....

Amar -
aaj aahe party,
ithe ramali aahet karti,
sangave vatete mothya therdyana,
bass aata tumchi bossgiri

Arjun Deshpande -
विचार केला
एवढ्या भज्या झाल्या
एक पण नाही मिळाली खायला
सगळ्या बझ वरच वाटून टाकल्या

सं. पा.
फेसाळल्या सागराला
आली आहे भरती
एक नाव किनाऱ्यावरची
त्यात सापडली एकटी

नांगराचा दोर तुटला
आज घोर परीक्षा
सावरावे कसे स्वताला
प्रश तिजला पडला
(संपा फूल फॉर्म ३)

$neha. . -
भुक्कड आहे मंदार
एव्हडा वेळ थांबन त्याला नाही जमणार
(मंदार कुह्त्ल्या तरी शब्दाचे यमक जुळवत बसला असेल - नो सक्सेस येट! )

Arjun Deshpande -
नाही वाटत एकेकाला कविता करावसं
त्यात त्याचा काही दोष नाही
नसता वाटत एकेकाला स्वप्ना मध्ये रमावस

प्रावा -
वाः संदीप..... प्रोफेशनल.....

Amar Ranbhare -
kavita karun karun
jhala hota break up
tevhapasun aahe,
whiski aani beer sobat

Arjun Deshpande -
बस झाले बस झाले
नसते म्हणायचे कवीने
धर्म नसतो सोडायचा
छळायचा शब्दाच्या रवीने
(बळच)

प्रावा - वाह.... अर्जुन.....

Arjun Deshpande -
Ok sagle jan
"इस्टोप!"
लंच ब्रेक आहे ओतवणे अज्जीन्चा !
हाताची घडी तोंडावर बोट
तो पर्यंत खाउन घ्या तुम्ही गच्च भरून पोट!
(अंत पाहिला एकेकानी! - आता जेवण करूच - उरलेलं पुढच्या भागात)

एक हसलेली काव्यमैफील - भाग २

2010-12-20T11:07:00.001+05:30

थोड्याश्या विश्रांती आणि अल्पोपाहारानंतर कवीजन पुन्हा त्यांच्या प्रतिभेसहित दाखल झाले -

Amar -
mast jamali hoti pangat,
mast jamali hoti pangat,
pan ka konas thavuk aali oradat,
potamadhali bhuk ani jhale sagale gayabbbbbbbbbbbbbbbbbb

प्रावा -
टाईड ट्राय करो.... (अष्टपैलुत्व सिद्ध - पुन्हा एकदा - लेडी रजनीकांत)

सं. पा.
आली वैशाली
पुन्हा सुरु होईल कवितांची उधळण
पुन्हा कोणीतरी अ रसिक बोलेल
करेन मुलींच्या कामेंटची पाठराखण
(संपा ने भाई दुमडली आहे - आणि तितक्यात कविताही झाली!)

Arjun Deshpande -
असो एक - फर्माता हू - बझ मित्रान साठी

Pranita Wadekar - फर्मा..

सं. पा. - इर्शाद अर्जुन

Arjun Deshpande -
बझ कर हे स्वच्छंदी
सोयरिक हे फुलगंधी
करतात जवळीक अपरंपार
तरीही नेहमी स्पर्शापार
तरीही नेहमी स्पर्शापार
(फुसका गेला वाटतं)

अतुल राणे -
अश्या एकट्या कातरवेळी
नको नको ते उधाण येते ,
मनात माझ्या प्रसुतवेदना
तरी कवितेचे मुल ना होते ,
............कल्पनेतली अश्व दौडती ,
............शब्द घेउनी डोंगर रचती ,
............दौड तयांची कुठवर चाले ?
............शब्दही माझे जागा भुलती .
कशी सुचावी सुंदर कविता,
रित्या मनातील रिता खजिना,
शब्द सांगतील घाव मनीचे,
कुठवर सांगू हाच बहाणा .
............कुणासा हसविल ,कुणास ठेवील मुके,
............न्याहालीत शब्द जरी
............त्या कवितेची वाट पाहतो ,
............इथे थांबतो अधांतरी ...!
(एकच वादा - अतुल दादा! अचानक आला - हा रेग्युलर कवी दिसतो)

सं. पा. -
वाहवा ऐकून तुमच्या
कवी अनेक जन्मले
अथांग सागरात या
माणिक मोती सापडले

Arjun Deshpande -
अथांग आकाश हे
नवकवी दिसे
असे वाटे, सगळेच कवी
स्वानंदापुढे खुजे

सं. पा.
कवितेचा मैफिलीत या
अतुल राणे अवतरले
एक कविता सोडून दिली
वाहवा ला धास्तावले
(अगदी बरोब्बर बोललास!)

प्रावा
हाहाहाहाहाहा क्या बात संदीप.....
(बघा - पटलं प्रा वा ला )

Arjun Deshpande -
प्रणिता आली
बझवर बसली
कविता केली
खुदकन हसली
(आमच्याकडचे शेंडेफळ कु. प्रणीता बाई हिंगमिरे या आल्याचे चाहूल लागताच वरील ओळी सुचल्या)

सं. पा.
गणू बाळ जाता गावी
बझ्झ ओसाड पडती
रडगाणे सोकावान्या
कोण अंगाई हि गाती
(कवितेत गणेश हा नायक आहे - सध्या गैरहजर होता. त्याची आठवण संपा ला झाली असावी)

Arjun Deshpande -
कवितेचा मैफिलीत या
अतुल राणे अवतरले
एक घाव घालूनी
खूप तुकडे सांडले
(ड्रामाटिक टच ) :-P

Arjun Deshpande -
समस्त उपस्थिती
श्रोतुत्वा दाखवती
काय समजायचे आम्ही
कि जेवण जीरविती ?
(अतुल च्या कवितेने सगळेच जण जरा मागून [backfoot वर]  खेळायला लागले)

प्रावा-
तुलाच का कवितेचा झालाय वांदा?
२ ओळी तरी टाक रे मंदा....
(पुन्हा मंदारचा उद्धार - बिचारा वाटतो कधीकधी! मंदार लगेच मूठभर मांस चढवू नकोस)

$neha. . -
कविता तुमची म्हणजे जेवणानंतर ची मुखशुद्धी.... @ अर्जुन
(मला मिळालेल्या सगळ्यात मोठ्या शुभेच्छापैकी एक)

सं. पा.
काल मी जेवता जेवता
एक कविता चावली
म्हटले लक्ष कुठे
जोरात ती किंचाळली

Arjun Deshpande -
मुखशुद्धी जरी ती
मुखातूनी ती जाओनी
पोटामध्ये ती टाकली
कि कोपर्यात पीचकारली?
@स्नेहा
(अजून शुभेच्छा पाहिजेत या अपेक्षेने)

प्राची वाडेकर -
- वाह रे अर्जुना.. बहोत खूब.... सांग ग स्नेहा आता...
(निवेदक पेटले आहेत)

सं. पा.
कोण चावले कळले नाही
कविता मला, कि मी कवितेला
दात पण माझे आणि कविता पण माझी
दुखायचे काय ते दुखले मला
(दात चावले का संपा तुला?)

अतुल
@वैशाली ,
कवितेच्या राज्यात फेरफटका मारून घेऊ ..
त्याचं निम्मित्ताने म्हटलं तुला थोडं छेडून घेऊ ..!
(आवरा! - दर्जा खूप घसरला एकदम, कुठून सुरुवात केली होती - कुठे आला!)

$neha. . -
माफ करा आम्हाला
आम्ही आहोत गांधीवादी.....
एवढ्या सुंदर काव्याला फुलांची गादी.....

Arjun Deshpande -
क्या बात * ३
(गांधी पान खायचे नाहीत काय? - नवीन माहिती! असो तरी मी माझी प्रतिक्रिया दिलीच लगेच)
जुग जुग जियो स्नेहा!

सं. पा. -
एक अतुल राणे
म्हणे वैशालीशी बोलणार नाही
बझ्झ वर मैफल जमता
वैशालीपुढे याचे काही चालणार नाही
(असंच असतं! - सुज्ञ वाचक . . . इत्यादी इत्यादी)

mandar deshpande - ळा.......

तीच वय होत सोळा......
आणि स्वभाव होता भोळा....

तिच्या पाठी गाव व्हायचा गोळा....
तिने सगळ्यांच्या हृदयाचा केला होता चोळा मोळा....

ती जात असे शाळा...
म्हणून मुलांचा व्हायचा रोज पोळा.....

ती रोज खायची वाळा....
म्हणून होता रंग तिचा काळा .....
(बहुतेक दिवसभर 'माठ्याकूट' करून मंदार ने अखेरीस महाकाव्य रचले. पण मळा, गळा, पिवळा, निळा, बावळा आणि अगदीच ळा'कारान्त शब्द राहिलेच कि! ठीके मंदार पुढच्या वेळेस.)

प्राची वाडेकर -
१ नंबर...... मंदार ने येऊन सुतळी बॉम्बच टाकला डायरेक्ट ..... भारी रे मंदार.......
(मंदार पेक्षा प्राची ला जास्त आनंद झाला दिसतो - निवेदक, आयोजक न शेवटी)

अतुल राणे -
सगळ्यांच्या डोक्यात चालली आहे कवितेची setting ,
मी जातो माझी आहे directorshi meeting ...!
(भाषा बदल!. . निषेध असो!)

सं. पा. -
कसा रे मंदार
काय तिचे वर्णन
शब्दांनी केले
तिचे याने दितर्जंत

Arjun Deshpande -
मीटिंग कर मीटिंग मध्ये बोल नीट
नाहीतर बॉसला कविता ऐकवून ऐकवून
त्य्लला आणशील कवितेचा वीट

प्राची वाडेकर -
वीट नको झीट म्हण... भारी वाटेल...
(बरोबर आहे - पटले - पुढच्या वेळेस झीट शब्द नक्की लक्षात राहणार)

mandar deshpande -
मीटिंग मध्ये बोस साठी ठेव सीत,
नाहीतर बोस ला येईल फीत.....
(ठीके. परिस्थिती नियंत्रणा बाहेर जाण्याच्या आत आवरा तिला)

सं. पा. -
कवितेच्या जंगलात
खूप चुकले वाटा
आता इथेच होती
कुठे गेली प्रणिता

प्रावा-
वैशू वैशू नको न जाऊ..
तुझ्याशिवाय आम्ही इथे आता कसे राहू?

Arjun Deshpande -
प्रणीता पोस्टा मध्ये आहे कि कुठे भरकटली
ये ग लवकर प्रणीता बाई वैशू-जागा रिक्त राहिली
(वैशू गेली - एक खुर्ची सुन्न झाली. तुम्हाला काहीच फरक नाही पडते म्हणा!)

$neha. . -
खूप झाल्या कविता
आणि खूप झाल्या चारोळ्या
काम करा जरा
नाही तर ऑफिस चा काढला दिवाळा
(बहुतेक म्यानेजर असेल ही तिच्या हाफिसात)

सं. पा. -
जाण्याची सगळ्यांना
झाली आहे घाई
मिटिंग चे निमित्त
सटकली वैशाली ताई

सं. पा. -
स्नेहाला आलाय
कामाचा पुळका
हळूहळू करून
कमी होतोय घोळका
(हा नक्की मिडल म्यानेजमेंट मधला असेल)

अतुल -
T L ला म्हण , वैशाली ,
माझा भाऊ ब्रूस ली ,
घाबरून राहील तुला ,
त्याची होऊन जाईल पिवली ......

प्रावा -
तू पण टाक प्रणिता....... (ज्येष्ठ भगिनीने लहान्गीला आदेश दिला)

Arjun Deshpande -
पांगा पांग झाली
जाहल्या खुर्च्या सुन्या
प्रश्न एक पडिला मला
कि या कोणी उचलायच्या?
(लास्ट चार वेळा मीच उचलल्या - या वेळी मी नाही!)

सं. पा. -
प्रणिताला पाहिजे
काहीतरी नॉर्मल
आज आहे शुक्रवार
भेटेल कुठे फॉर्मल
(कोणाचे काय तर कोणाचे काय)
सं. पा. -
प्रणिताला म्हणावं
काहीतरी टाकायचं
नुसती वाहवा करून
आज नाही भागायचं

प्रावा -
प्रणिता मंदारला हि आम्ही
लावले इथे टाकायला..
तुही ऐक आमचे
नाहीतर मिळायचे नाही जायला.....

Arjun Deshpande -
होती पहिल्या पासुनी
अशीच गत सर्वांची
वाचुनी आणि 'वाचुनी'
झाले सगळे भावी कवी!

सं. पा.
- मैफिलीत आज या
खूप कवी मिळाले
म्हणे वैशालीला काम होते
पण बाकीचे का पळाले
(संपा पुन्हा पुन्हा कृतकृत्य होतोय)

Pranita -
काय बोलू मी? काय लिहू मी?माझच मला समजत नाही...
तुम्च्य्सारखे कवी असतील तर आमची काही खैर नाही...
(नवोदित चेहरा लाभलेला आहे. पहिल्या ओळी पडल्या. टाळ्यांचा कडकडाट)

प्रावा -
सकाळ पासून कोणी कामच नाही केले
वैशू ने सुरुवात केली...बाकीच्यांनी अनुसरले....

सं. पा.
अर्जुनाने सुरुवात केली
प्रतिसाद त्याला मी दिला
वेळ फक्त बोलण्याची
आज प्रत्येक येथे कवीच होता

Pranita -
तुम्ही आहात great तुम्ही आहात भारी
आमच काय आम्ही नुसतेच स्वैराचारी...

Arjun Deshpande -
अरे आज चिंता सोडली
आज वार शुक्राचा
फक्त मिळतो पगार म्हणूनी
लाविली आज हजेरी
(वरच्या म्यानेजमेंट च्या लोकांपुढे बंद पुकारले)

सं. पा.
स्वैराचारी होतो आम्हीही
जागा आम्हाला समजली
तुलाही सुचेल कविता
जशी आम्हाला उमगली

Pranita -
सुचायला काय काहीही सुचते...
सुचायला काय काहीही सुचते...
बघायला विसरू नका
खुपते तिथे गुप्ते....
(हि बहुतेक खूप टीव्ही बघ्ते! - अरे वा यमक पण जुळले!)

प्रावा - वाह वाह वाह वाह
(ही प्रशंसा नसून निवेदक, तोंडाचा आवाज करत लाडू खात आहेत.)

$neha. . - geli ka ti
aana uchlun tila
shiksha mhanun
4 - 5 kavita karayla lava
(एक मिनिट. हे पद्य आहे कि गद्य?)

$neha. . -
kam aahe mhanun
atul palala hota
lage raho mhanayla
aala shana motha...

सं. पा.
आहे जरी कुरूप मी
मज भाग्य सृजनाचे
सृजनात लाभती मजला
फुल पंख पंकुडीचे

सं. पा.
स्वच्छंद मी फिरेन
ज्या त्या नव्या फुलावर
सृष्टीतल्या सुखाची
धुंदी असेल माझ्यावर
(संपा फुल फॉर्म - ४)

अतुल राणे -
mi nahi shana ,motha mi nahi ,
snehala suchatay ugich kahi bahi ..!

सं. पा.
वारा छळेल मजला
छेडून पंख माझे
नाजूकतेचे माझ्या
करुनी कौतुक जरासे

सं. पा.
आहे जरी कुरूप मी
मज भाग्य सृजनाचे

सृजनात लाभती मजला

फुल पंख पंकुडीचे

अतुल राणे -
सृजना ?? म्हणजे

सं. पा. - सृजन म्हणजे नवजीवन
(चला. यातून काहीतरी शिकायला मिळाले!)

Kapil Jain -
aahe apeksha mala
aankhi tujhya wapas yenyachi
jeevan jeevanasarakh jagnyachi
aani afaat prem karnyachi

सं. पा. -
नुसता येत नाही .. तर कविताही येते करता.

Kapil Jain -
boli aamachi may Marathi
Dharma aamacha aahe Marathi

jau jikade aamhi
gun gau tujhe Marathi

प्रावा -
आजची शेवटची.....
आज आहे शुक्रवार
आला आहे चहा...
मी परत येईपर्यंत...
माझी वात पहा....
(प्रिय वाचक, जर तुम्ही अजून शिल्लक असाल, तर तुम्ही पण आराम करा जरा - )

सं. पा. -
कविता करून माझे
डोके भनभनाया लागले
का गेलो या वाटेला
माझेच मजला वाटले

सं. पा. -
आज कोणीच शिल्लक नाही राहिला कविता करायचा ...

सं. पा. -
आली आली भाग्यलक्ष्मी
कविता करायची झाली घाई

(संपा च्या स्टामिन्याला दाद द्यायला हवी, नुसता कविता मागून कविता पाडतोय! -)

अतुल राणे - .
सरतील शब्द सारे ,जेव्हा तुझे नि माझे ,
मौनात बोलण्याची बघ हीच वेळ आहे ....!

अतुल राणे -
सरतील शब्द सारे ,जेव्हा तुझे नि माझे ,
मौनात बोलण्याची बघ हीच वेळ आहे ....!

समजून घे तुला तू , मी कोण बापुडा ,
मज बोल लावण्याची बघ हीच वेळ आहे .....!

Kapil Jain -
india ke bowling ka kya kehna
kaha hai ab Suresh Raina
(लढ तू!)

अतुल राणे - .
सरतील शब्द सारे ,जेव्हा तुझे नि माझे ,
मौनात बोलण्याची बघ हीच वेळ आहे ....!

समजून घे तुला तू , मी कोण बापुडा ,
मज बोल लावण्याची बघ हीच वेळ आहे .....!

घेऊन जा तुझे तू ,सारे सवंगडी ,
हा खेळ मोडण्याची बघ हीच वेळ आहे ...!
(साश्रू वगैरे नयनांनी बहुतेक)

बहुतेक लाईट गेले अचानक. आधी सगळ्यांनी मिळून लावलेले दिवे कमी होते कि काय कोण जाणे, म्हणून हा अचानक प्रकाश पडला! दिवसभर सातत्याने कविता पाडून पाडून सगळ्यांचीच डोकी जड झाली होती, कवीजनांना मनोभावे प्रणाम करून, सगळेच जण पुन्हा गद्यात बोलायला लागले.
इतका वेळ तुम्ही हे सगळं झेललं या बद्दल आधी तुमचं अभिनंदन आणि मग हार्दिक आभार! :)

मुन्नी कि शीला?

2010-12-08T15:24:00.000+05:30

दबंग आला, चालला आणि गेला. आता तीस मार खान येत आहे. कदाचित तोही चालेल आणि जाईल, पण दोन्ही चित्रपटांना जोडणारा एक दुवा आहे. तो म्हणजे त्यातील आयटेम सॉंग! कदाचित या दोन्ही गाण्यांची प्रदर्शन होण्याची तारीख इतकी एका पाठोपाठ होती त्यामुळेच लोक त्यांची तुलना करू लागले असतील. हा प्रश्न कुठून आला माहित नाही, पण बर्याचदा  मुन्नी श्रेष्ट कि आता येउ घातलेली शीला श्रेष्ठ याची लाळ गाळत लोक  चर्चा लुटतात. (माझ्या मते फारा खान चा हा स्टंट असू शकेल कारण दोन्ही गाणी तिनीच नृत्यदिग्दर्शित केली आहेत.)

माझ्यासाठी हा प्रश्नच अवैध आहे म्हणा. खरतर दोन्हीची तुलना होऊच शकत नाही कारण मुन्नी ला त्याच्या  सेट मुळे, त्याच्या मधलं 'डार-लिंग' या शब्दामुळे आणि नाचाच्या स्टेप्स मुळे त्याला अगदी देशी फील आहे, तर शीला म्हणजे पूर्णपणे अमेरीकानाईस्ड आहे, त्यातले अर्धे शब्द पहिल्यांदा ऐकताना कळतही नाहीत, नाच लक्षातही राहत नाही.

मुन्नीचे सामर्थ्य म्हणजे मलाईका काकू, शिवाय गाण्याच्या अर्ध्या भागात सलमानचा धुमाकूळ, लोकांना कळेल अशी भाषा, लोकांना नाचता येईल असा नाच.

दुसऱ्या  या बाजूला शीलाचे एकमेव सामर्थ्य म्हणजे कत्रिना कैफ. मधल्या काळात सॉलिड मेहनत करून ती चांगलीच बारीक झालेली आहे हे 'स्पष्ट' पणे दिसते. :) एखादीने आपल्या कल्पनाशक्तीच्या पलीकडे किती परफेक्ट दिसावं याचं 'सुरेख - सुंदर' उदाहरण म्हणजे साक्षात ती. नेहमी पेक्षा वेगळी एनर्जी तिने शीला मध्ये दाखवली आहे हे जाणवतच आणि त्यामुळेच ते गाणं एकदम भावत. पण एकंदरीत संगीत वगैरे गोष्टी पाहिल्या तर शीला भारतीय जनतेला किती पचनी पडेल याची शंकाच आहे.

विषयाची सुरुवात विषय डीबेटेबल नाही असं म्हणून केली याची जाणीव आहे, तरी मलाईका आणि कतरिना (आणि झालाच तर फारा) यांचा मान राखून जर मी मुन्नीलाच निवडणार हे (तुम्हा हुशार वाचकाना!) समजलेच असेल. त्याचवेळेस एवढाही महत्वाचा मुद्दा मी नमूद करतो कि याच वेळेस टीव्ही वर नाचत असणारी लूज टाय घातलेली  न्यूयोर्क मधली 'शीला' ही मी नजरेतून सोडू शकणार नाही हेही आहेच. :)

यळकोट यळकोट

2010-12-08T14:38:00.000+05:30

'यळकोट यळकोट जय मल्हार' - देवदीपवलीच्या दिवसात सतत मुखात येणारा आणि कानावर पडणारा हा नारा. असंच विचार मनात आला, आपण 'यळकोट यळकोट म्हणतो पण त्याचा अर्थ काय असेल? आणि त्या शब्दाचा उगम कुठून झाला असेल?

त्या पैकी मल्हारी - म्हणजे मल्ल नावाचा राक्षस आणि संकृतात अरी म्हणजे शत्रू - म्हणजे शालेय संस्कृतात फोड करून सांगायचे झाले तर मल्लाचा शत्रू आहे असा तो - मल्लारी याच शब्दाचा उलगडा झाला होता. घरातल्या आरती मध्ये 'मल्लासूर दैत्य प्रबळीत झाला - त्रिभुवनी त्याने प्रलय मांडला' अशी एक ओळ आहे त्यावरून तो अंदाज आधीच बांधला होता.

असंच एक तेलुगु मित्र भेटला, बोलण्या बोलण्यात कळले की त्याच कुलदैवत (family deity) surprisingly मल्लाना' असे होते. पुढे हेही स्पष्ट झाले की 'मल्लाना' आणि 'मल्हारी' हे म्हणजे खन्डोबाचीच नावे. तिकडे ट्यूब पेटली की आपल्या इकडे ज्योतिबाच्या नावाने चांग भलं असं जसं म्हणतात ना- तसं आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्रात असलेल्या खंडोबाला - 'यळकोट यळकोट म्हणत असतील. थोडक्यात यळकोट चा अर्थ चांग भलं च्या जवळपास असेल, आणि तेलुगु भाषेशी संबंधीत असेल.

सगळंच अध्याहृत आहे, पण ओबडधोबड निष्कर्षाला पोहोचलो असं कुठे तरी नक्की जाणवत आहे. :)

Forrest Gump

2010-12-02T12:12:00.005+05:30

This had been lying in my as a blogging darfts for quite a while. . . almost 2 years may be! I thought I'll publish it now.

Forest Gump, one of my favourite movies, A masterpiece. Makes me emotional . . . always! Following is the edited chain mail contents. . . . few excerpts from the flick! Many of us have contributed and I finally realised everything is there on imdb now. :-)
Anyway. Hail - Tom Hanks and Robert Zemeckis. I am looking forward for more such entertainment from the pair.

Forrest Gump: My momma always said, "Life was like a box of chocolates. You never know what you're gonna get."

---------------------------------------------------------

Forrest Gump: She got the cancer and died on a Tuesday. I bought her a new hat with little flowers on it. And that's all I have to say about that.

---------------------------------------------------------

[Forrest has finished assembling his rifle]
Forrest Gump: DONE, DRILL SERGEANT!
Drill Sergeant: GUUUUUUMP! Why did you put that weapon together so quickly, Gump?
Forrest Gump: [confused] You told me to, Drill Sergeant?
Drill Sergeant: Jesus H. Christ!
[looks at stopwatch]
Drill Sergeant: This is a new company record! If it wouldn't be such a waste of a damn-fine enlisted man I'd recommend you for OCS! You are gonna be a general someday, Gump, now disassemble your weapon and continue!

-----------------------------------------------------

Jenny Curran: Were you scared in Vietnam?
Forrest Gump: Yes. Well, I-I don't know. Sometimes it would stop raining long enough for the stars to come out... and then it was nice. It was like just before the sun goes to bed down on the bayou. There was always a million sparkles on the water... like that mountain lake. It was so clear, Jenny, it looked like there were two skies one on top of the other. And then in the desert, when the sun comes up, I couldn't tell where heaven stopped and the earth began. It's so beautiful.
Jenny Curran: I wish I could've been there with you.
Forrest Gump: You were.

----------------------------------------------------------------

Forrest Gump: One day it started raining, and it didn't quit for four months. We been through every kind of rain there is. Little bitty stingin' rain... and big ol' fat rain. Rain that flew in sideways. And sometimes rain even seemed to come straight up from underneath. Shoot, it even rained at night...

---------------------------------------------------------------

Forrest Gump: Then, Bubba said something I won't ever forget.
Bubba: I wanna go home.
Forrest Gump: Bubba was my best good friend...

------------------------------------------------------------------

Jenny Curran: His name's Forrest.
Forrest Gump: Like me.
Jenny Curran: I named him after his daddy.
Forrest Gump: He got a daddy named Forrest, too?
Jenny Curran: You're his daddy, Forrest.

----------------------------------------------------------------------------

Forrest Gump: You (Jenny) died on a Saturday morning. And I had you placed here under our tree. And I had that house of your father's bulldozed to the ground. Momma always said dyin' was a part of life. I sure wish it wasn't. Little Forrest, he's doing just fine. About to start school again soon. I make his breakfast, lunch, and dinner every day. I make sure he combs his hair and brushes his teeth every day. Teaching him how to play ping-pong. He's really good. We fish a lot. And every night, we read a book. He's so smart, Jenny. You'd be so proud of him. I am. He, uh, wrote a letter, and he says I can't read it. I'm not supposed to, so I'll just leave it here for you. Jenny, I don't know if Momma was right or if, if it's Lieutenant Dan. I don't know if we each have a destiny, or if we're all just floating around accidental-like on a breeze, but I, I think maybe it's both. Maybe both is happening at the same time. I miss you, Jenny. If there's anything you need, I won't be far away.

----------------------------------------------------------------------------

Forrest Gump: That day, for no particular reason, I decided to go for a little run. So I ran to the end of the road. And when I got there, I thought maybe I'd run to the end of town. And when I got there, I thought maybe I'd just run across Greenbow County. And I figured, since I run this far, maybe I'd just run across the great state of Alabama. And that's what I did. I ran clear across Alabama. For no particular reason I just kept on going. I ran clear to the ocean. And when I got there, I figured, since I'd gone this far, I might as well turn around, just keep on going. When I got to another ocean, I figured, since I'd gone this far, I might as well just turn back, keep right on going.

----------------------------------------------

Bumper Sticker Guy: [running after Forrest] Hey man! Hey listen, I was wondering if you might help me. 'Cause I'm in the bumper sticker business and I've been trying to think of a good slogan, and since you've been such a big inspiration to the people around here I thought you might be able to help me jump into - WOAH! Man, you just ran through a big pile of dog shit!
Forrest Gump: It happens.
Bumper Sticker guy: What, shit?
Forrest Gump: Sometimes.

----------------------------------------

Forrest Gump: [running] I had run for 3 years, 2 months, 14 days, and 16 hours.
[he stops and turns around]
Young Man Running: Quiet, quiet! He's gonna say something!
Forrest Gump: [pause] I'm pretty tired... I think I'll go home now.

Source - Chain Mail & IMDB

छोटम् वयम् गम्मतम्!

2010-11-30T10:49:00.002+05:30

सानिकाचा आठवा वाढदिवस या रविवारी येत होता. भेटवस्तू मिळणार, लाड होणार याचा सगळा विचार करून सानिकाला काय करू आणि काय नको असं झालं होता. सानिकाची आई आता यशस्वी स्त्री असली तरी मध्यमवर्गीय घरातीलच होती. तिने ती लहान असताना केक वगैरे कापून वाढदिवस नव्हता साजरा केला, पण म्हणूनच असेल तिने सानिकाचे कमी लाड केले नव्हते.

ऑफिस मधून आल्यावर जेवण बनवताना सानिकाच्या आईने सानिकाचा पापा घेतला आणि लाडातच विचारले,

"एका मुलीचं काय आहे, या रविवारी!" सानिकाला पुन्हा एकदा वाढदिवसाची आठवण झाली आणि चेहरा गुलाबाच्या कळीसारखा खुलला."

"ए सानिका, सांग ना काय काय करायचं आपण तुझ्या वाढदिवसाला?" - आईने लाड सुरु ठेवले.

"सानिका, तुला अंगूर मलई आवडते ना, मग आपण अंगूर मलई, पुरी आणि पुलाव ठेवू,

रिटर्न गिफ्ट म्हणून मुलांना छोटी छोटी झाडं देवू." - सानिकाची आई हळूहळू सानिकापेक्षा स्वत:मध्येच रमायला लागली होती आणि रविवारचे आराखडे तयार करत होती.

"तुला काय हवंय गिफ्ट म्हणून?" - शक्यतो हा प्रश्न आठ वर्षाच्या मुलांना ना विचारलेलाच बरं असतो, हे तिची आई विसरली होती, पण सानिका सुद्धा एवढा विचार करतीये पाहून तिचाही कुतूहल ताणल गेलं. लगेचच तिने स्वयंपाकाची तयारीही सुरु करायला घेतली.

सानिकानी मिनिटभर विचार करून काहीतरी आठवल्या सारखा चेहरा केला, आणि पळत पळत हाक मारली "आsssssई!"

"काय ग शोना?" - आईनेही सानिकाला लाडातल्या नावानी हाक मारली. आज माय लेकीचे प्रेम भलतेच उतू चालले होते.

"मला आठवलं, मला काय गिफ्ट हवंय ते!" - सानिका

"काय हवंय तुला?" - आईने कुतूहलाने विचारले.

"बिग बॉस मध्ये त्या पॅमेला ताईनी जशी चादर घातली होती, तश्या २-३ चादरी दे ना मला वाढदिवसाला."

इतका वेळ कौतुकानी पाहत असलेली सानिकाची आई हादरलीच! आपल्या कार्टीला, चादर घालून पॅमेला अंडरसन बनून धक धक करायचंय याचा विचार करून तिला जरा गरगरलंच आणि तिचा चेहरा सरस्वतीमाते पासून कालीमातेसारखा अवघ्या चार सेकंदात झाला.

धप्पदिशी एका धपाट्याचा आवाज आला आणि त्या मागोमाग सानिकाच्या भोकाडाचाही.