ATISAN NOVELS

October 21, 2011

2011-10-21T09:56:00.001+08:00

Tony Perez is the first Filipino writer whose fiction oeuvre I devoured when I was in college. To learn about the forthcoming release of his latest novel, Si Crispin, revived the excitement I felt when I first came across his Cubao series more than a decade ago. When I asked for his permission to post the cover of the book here, he told me that, "There is a subliminal message here, though. 'Tony Perez Si Crispin' is a sentence in and of itself."

October 20, 2011

2011-10-20T10:13:00.003+08:00

Miguel Syjuco talked here about his desire to have Ilustrado published in Tagalog. You can read the Asia Society article here. (Not really "news," because the interview is almost a year old, but what Syjuco had to say about the necessity of having his work translated in the vernacular remains news worthy.)

October 7, 2011

2011-10-07T08:38:00.001+08:00

Benjamin Pimentel, author of Mga Gerilya sa Powell St., covered the fiesta that was the first Filipino American International Book Festival. One thing he noted that is relevant to the Filipino novel: "One thing I liked about the tribute was that it brought together literary figures known to many Filipinos in the Philippines and the U.S. — Carlos Bulosan, Nick Joaquin, Bienvenido Santos, Jose Garcia Villa, NVM Gonzalez, F. Sionil Jose — and those who may not be well known to readers in the Philippines, but are certainly worth recognizing as among the writers who have helped enrich the Filipino story."

October 6, 2011

2011-10-06T00:33:00.000+08:00

Spot the Amapola sign: this is the latest update at the Facebook page dedicated to the much-awaited second novel of Ricky Lee, Si Amapola sa 65 Kabanata. The book will be launched on November 27, 4PM at Sky Dome in SM North Edsa.

October 5, 2011

2011-10-05T00:30:00.000+08:00

1. Dark chocolate cupcakes with Pinoy komiks heroes on top of them--what do you think? Included above are komiks creations by Mars Ravelo, Carlo J. Caparas, Carlo Vergara and Budjette Tan. Visit The Regali Kitchen for more cake surprises.

2. Ambeth Ocampo wrote about the Philippine History in San Franciso, and he began with this note: "I looked out the window and saw the skyline that reminded me of Bienvenido Santos and his 1987 novel What the hell for, you left your heart in San Francisco?" If I remember my personal history of reading correctly, Santos is the first Filipino novelist in English I read, with his The Praying Man. Maybe I should feature some of his works here in Atisan.

October 4, 2011

2011-10-04T00:30:00.000+08:00

1. Josel Nicolas, known for his komiks Windmills, part 4 of which will be released at Komikon in November, was interviewed for Work In Progress' pilot podcast. You can listen to the first part of the interview here, and to the second part here. You can also download his books online for free, including Windmills Bearkdowns, Windmills 2: Bear Bong, and Windmills 3: Bear in Mind. Nicolas' first graphic novel in Filipino is Eye Sus, which you can also download for free. Among other things, Nicolas recognized reading Gerry Alanguilan's Wasted as catalyst to his own komiks-writing.

2. Two Pulitzer Prize winners, Junot Diaz and Edward P. Jones, will attend the 2nd Manila International Literary Festival from Nov. 16 to 18 at the Ayala Museum in Makati City. This year’s theme is “The Great Philippine Book Café"; it clearly echoes The Great Philippine Jungle Energy Café, a novel by Alfred Yuson that I enjoyed reading back when Atisan Novels was in hibernation. I still need to write my essay on it. Meanwhile, I wrote about Junot Diaz's The Brief Wondrous Life of Oscar Wao back when Atisan Novels was yet to focus on Filipino novels.

3. Robin Lim, a Filipino novelist based in Bali, Indonesia and author of Butterfly People is nominated for the CNN Hero of the Year. Although her being a novelist is not the focus of her being included in the list, it still fascinates how the intersection of novel-writing and heroism remains relevant since Rizal. Now, however, heroism is an award, and you can vote for your hero. If you believe in Lim, you can vote for her at the CNN website.

October 3, 2011

2011-10-03T00:30:00.000+08:00

1. Ruel S. De Vera listed Sunday Inquirer Magazine's "five best debut novel for 2011" in yesterday's issue. The closest thing to a Filipino title in the list is Moondogs by Alexander Yates, a novel set in the Philippines with "bizarre but utterly Filipino characters."

2. The Philippine Star posted a movie poster of the film adaptation of a komiks novel by Pablo Gomez serialized in Tagalog Klasiks, Sugat sa Balikat.

3. Oggs Cruz reviewed the film Ligo na Ü, Lapit na Me, based on Eros Atalia's novel of the same title, for Twitch. I haven't seen the film yet, and I realized I haven't even read the novel yet (although I've read Atalia's first two books, and I even wrote a blurb for his second book) and I've yet to feature Atalia's works in this site. Cruz, meanwhile, did not think positively of the film, noting how it failed to "convince its audience that there is something more to the seductive sex talk, to the lousily staged sex scenes, to the humorous stabs at the suddenly lopsided roles of young Filipino men and women when it comes to sex, to the never-ending supply of colloquial wit, to the endless and tedious monologues."

October 2, 2011

2011-10-02T00:01:00.067+08:00

1. Amazon launches The All-New Kindle Family campaign with Kindle Fire and Kindle Touch, to be released on November 15 and November 22, respectively. Fire is colored, works much like the Ipad, and is priced at $199. Touch has the same E-ink technology which the old Kindle had, only in a new sleek design with multi-touch functionality; it is priced at $99. The old Kindle is now selling at $79 (I bought mine for $139, less than a year ago), and I'm wondering how many people who are still holding on to their hardcovers and paperbacks would consider this price reasonable enough to finally give in to their curiosity. Reading novels in a Kindle is a different kind of experience, certainly. For someone like me who always wants to bring several books with him, its convenience sometimes outweighs my nostalgia for the paper.

2. Speaking of ebooks, you must know that many Filipino titles are now available in ebook formats at the Amazon and Barnes & Noble websites via Flipside Digital Content. Last July, I received these ebooks as gifts from them: Tabi Po: Book 1 by Mervin Malonzo, Kubori Kikiam: Strips for the Soul #1 by Michael David, and The Long Weekend by Adam David. Most of the titles so far are criticism and essay or short story collections written in English. I'm hoping they'll have a wider selection of novel titles, and works in Filipino, in the future. For now, you can buy Karl R. De Mesa's News of the Shaman: Four Novellas of Horror, a book I already have in paperback, and is now in my long list of to-read titles.

3. Budjette Tan and KaJo Baldisimo's Trese 4: Last Seen After Midnight will be launched on October 8, 5 PM at Bestsellers, Robinsons Galleria. I made a review of the first three Trese books last year and I'm quite excited to get myself a copy of the latest book, which contained four cases:

I might even include the whole series in the syllabus of an elective class I'm gonna teach next semester: a history of the Filipino novel with a special focus on intersections of crime and gender.

October 1, 2011

2011-10-01T02:36:00.000+08:00

1. Atisan Novels is back and beginning today, I'll try to post Filipino-novel news daily. When you missed some updates in the future, you can easily browse previous news from our link above labeled as News. We'll also have a section called 99 Words where I'll write my thoughts on the Filipino novel--mostly from the title I'm currently reading--in less than 100 words per entry. I'm hoping for 99 Words to make me write more often; I'm also hoping for it to make you come and visit the site regularly. Entries in this section might eventually be revised for the longer essay that I'll write on each novel I read.

2. 30th National Book Awards. The National Book Development Board (NBDB) and the Manila Critics Circle announced their finalists for the 30th National Book Awards. For the Fiction Category, four novels are nominated: Blue Angel, White Shadow: A Novel by Charlson Ong, Below the Crying Mountain by Criselda Yabes, Gun Dealers' Daughter by Gina Apostol, and Lumbay ng Dila by Genevieve L. Asenjo. Of the four, only Asenjo's novel had been reviewed here; I hope to finish reading the other three novels before the awarding ceremonies on November 12. (But you can read my thoughts on Apostol's first novel, Bibliolepsy, here. I've also read her The Revolution According to Raymundo Mata almost a year ago but I've yet to write a review.) I'd also like to mention that Banaag at Sikat: Metakritisismo at Antolohiya, Maria Luisa Torres Reyes' study of criticisms of Lope K. Santos' Banaag at Sikat is also nominated for the Literary Criticism/ Literary History Category.

3. Moondogs by Alexander Yates. There's an article in today's Manila Bulletin on Moondogs, the debut novel of an American novelist who grew up in the Philippines, Alexander Yates, and who was shocked to learn that "the Philippines is not more visible in the American popular imagination." The novel is set in Manila, the place that Yates considered home, and is supposed to give off some "FPJ and Manny Villar vibes." I already got a copy of the book in my Kindle and I'm gonna give its "obsessions with superheroes and evil chickens" a shot pretty soon.

Bibliolepsy (1997)

2011-04-05T17:56:00.001+08:00

Bibliolepsy, Gina Apostol’s first novel, is also the first Filipino novel I’ve read that is openly in love with words and made it its thematic and narrative trope. The narrator is Primi Peregrino, who at age 4 would go over the twenty-volume set of the Oxford English Dictionary with her older sister Anna. She marvelled at how the book “treated words like people with a personal history, the sentences like mysterious pasts you did not have to understand. They read like misbehaving ancestors.” This eventually made her a bibliolept, “reading with rapacity and monomania, lying antisocial and inert,” which she loved to hate, being prone to “name-dropping, amorous indiscretion, lack of discrimination and adulterous adulation.”

The book is Primi’s personal history of reading, where the canon is mixed with popular texts (“the romances of Sir Walter Scott and Winnie the Pooh; the lives of Bambi the deer and Plutarch’s Greeks; Bobbsey twin adventures and the life of Tristram Shandy; Sonnets to Orpheus and Sherlock Holmes; the Justice League of America and Thus Spake Zarathustra; Betty and Veronica, and Emily, Charlotte and Anne”), where memories of childhood run as synchronic dichotomies of places and books (“Les Miserbales and Leyte, Aparri and Apollinaire, Cavite and Cavalleria Rusticana”), and where other authors, books and imagined characters—Humbert Humbert, Kafka, Shakespeare, Sylvia Plath, Barthes, Shelley, Melville, Where the Wild Things Are, The Cat in the Hat, One Thousand and One Nights, Luis G. Dato, Gregor Samsa, The Tempest, The Brothers Karamazov, W. Somerset Maugham, Homer, Aeschylus, Virgil, Borges, Joyce, Djuna Barnes, T.S. Eliot, Rizal, Brecht, Baudelaire, Updike, Sade, Li Po, Jose Garcia Villa, Angela Manalang Gloria, Finnegan’s Wake, Leo Tolstoy, Anne Sexton, Paul Celan, Chekhov—resonate emotional turning points, believing she’s Dante’s Francesca da Rimini, or Dostoyevsky’s Nastasia Philipovna. Her reading was heavily influenced by her Abuelita, her mother’s mother, who one day sniffed through her father’s desk and condescended his Filipino books, afraid that they might “taint” her granddaughters.

Primi’s father is Prospero, an animator from Tacloban City; he married Prima Mercader Watts, who was expelled from a convent school because she would miss “Wednesday mass to read romance komiks in the library,” among other things. This contrast between high and low culture/society/space found its peak early in their lives when as a young man Prospero had to ride a third-class deck and realized, via Apostol’s recreation and deconstruction of Rizal’s Bapor Tabo that opens his El Filibusterismo, that “Manila was, in fact, a creation of the provinces, of the desperate or terminally optimistic provincianos… Their intrepidity and nostalgia created the songs and fashions, the extravagance of sentiment and boldness of despair that ran Manila like the electronic system of a bomb.” In 1972, when Primi was eight, her parents killed themselves; it was also the year when martial law was declared.

When Apostol introduced Juan Somerset Chong, a published writer, in the book’s second half, she did not hesitate to narratively critique the country’s literary culture: the influence of workshop in Silliman, the Palanca and magazine awards, poetry readings, the lack of readership in the Philippines. In one instance she said, "Write the traditional story, and you're on you way to self-respect in Philippine Lit." Bibliolepsy is obviously not your "traditional story," but it definitely received respect when it won the National Book Award in 1998. Reality definitely has its shares of irony.

This is the kind of novel that you’d read as if you were reading poetry, which is very exciting (no matter how belated my excitement was, considering the book was published in 1997), and Apostol wrote considerably about poets, poetry and poetry readings in the latter half of the book—their tragedy and hopes, disillusions and madness, “purloining lines for our own prurient testimonies, our vulgar quotidian lives.”

Dugo sa Disyerto (1990-1992)

2011-04-04T19:15:00.001+08:00

1. Nobelang komiks ni Mario S. Cabling ang Dugo sa Disyerto at iginuhit niha F. C. Javinal at Rey H. Samson. Naiserye ito sa Liwayway sa loob ng 113 na isyu simula noong Oktubre 8, 1990 hanggang Disyembre 7, 1992. Narito ang unang isyu ng nobela:

2. Nagsisimula ang kuwento sa unang araw ng Agosto, isang araw bago sinakop ng Iraq ang Kuwait. Narito ang mga pangunahing tauhan:

Jenny, stewardess sa Kuwait Airlines
Rona, kaibigan ni Jenny, receptionist sa isang hotel sa Kuwait
Ayleen, kaibigan din nina Rona, floor manager sa restawran ng hotel
Roden, kasintahan ni Jenny, foreman sa refinery ng langis sa Al Jahrah
Rashid, Kuwaiti na manliligaw ni Rona

Nagiging tinig ng pahayagan ang mga tauhan na malay sa nangyayaring politikal. Nang makita ang mga tangke sa labas ng hotel, sinabi nina Jenny na: "Sinira ni Saddam Hussein ng Iraq ang pangako kina King Fahd ng Saudi at President Mubarak ng Egypt na hindi sasakupin itong Kuwait."

3. Nagsasalita ng Arabic ang mga sundalong Iraqi gayundin ang mga Kuwaiti. Marunong naman ng barok na Filipino si Rashid. Naging oportunidad din iyon upang ipakilala sa mga mambabasang Filipino ang mga bagay sa kultura nila--ang borga at tibabal bilang kasuotan, halimbawa.

4. Pinagtangkaang gahasain ng dalawang sundalong Iraqi si Jenny pero tinulungan siya nina Rona at Ayleen. Pinagpapalo ng mga ito ng baril ang ulo ng mga sundalo. Nagtago sila sa employees' quarters sa tulong ni Rashid. Samantala'y nagpunta si Roden sa embahada nang makitang sarado ang hotel na tinutuluyan nina Jenny. Pinuntahan naman ni Rashid si Roden at isinama pabalik sa hotel. Ginawa nang pansamantalang himpilan ng mga Iraqi ang hotel noon. Nagmungkahi si Rashid na sa kanila na muna tumuloy ang apat. Bakas sa mukha ng mga magulang ni Rashid ang pag-aalala dahil pinarurusahan ang pagkupkop sa mga dayo pero ayaw nilang mapahiya ang anak.

Sa radyo sa bahay nina Rashid, nasubaybayan nila sa BBC ang nangyayari at nang malamang nakisangkot na ang US sa pamumuno ni George Bush, hindi maiwasang makaramdam sila ng takot na mauwi ang lahat sa digmaang pandaigdig. Nang magbahay-bahay ang mga sundalo ay nagpanggap na Kuwaiti't kamag-anak nina Rashid sina Jenny. Ngunit nakilala sina Jenny ng dalawang sundalong nagtangka ring gumahasa sa kaniya sa hotel. Pinagtulungan ang mga sundalo nina Rashid at Roden. Napilitan silang tumakas kasama ang mga magulang ni Rashid at hindi pa sila nakalalayo'y natanaw na nilang natutupok sa apoy ang iniwan nilang bahay. Nakituloy sila sa mga kamag-anakan nina Rashid sa liblib na bahagi ng lungsod.

Narinig nila sa balita na ginagawang panangga ng mga Iraqi ang mga dayuhan laban sa US. Nagpasya sina Jenny na kailangan nilang makaalis ng Kuwait at nakatulong sa pasya nang marinig nila sa radyo na maraming mga taong naglalakbay sa disyerto palabas ng Kuwait. Nagdesisyong sumama si Rashid sa balak nilang pumunta sa Saudi.

5. Tila kinatawan naman ng panganib at kamalasan ang dalawang sundalong ilang beses nang nakaengkuwentro nina Jenny. Sugatan na ang mga ito subalit nasa mga checkpoint na kailangan nilang lampasan, armado't nasa mga sasakyan ding nakakasalubong nila sa daan. Upang maiwasan ang mga ito'y sa disyerto na nga sila agad dumaan pero pinagbabaril naman sila ng isang helicopter na ginantihan ng putok nina Rashid hanggang napasabog (narito ang pantasya ng mga pelikulang bakbakan). Nasira ang kanilang sasakyan dahil doon at napilitan silang maglakad sa disyerto. Sa gitna ng pagod sa layo ng nilalakbay ay nagawa pa nilang magbiruan at magtawanan.

6. Nakasalubong sila ng mga Bedouin, mga Arabong lagalag sa disyerto, na pinamumunuan ni Sheikh Omar Ali. Hinayaan sila ng mga ito na makisakay sa kanilang mga kabayo at nagpahinga sila sa isang oasis. Napansin nilang tila may pagtingin si Omar Ali kay Ayleen. Kinagabihan ay nagkaroon ng piging at pagtatanghal kung saan may tampok pang belly dancer.

Nasambit ni Rona na tila nasa imahinasyon lang nila ang agtingin ni Omar Ali kay Ayleen. Subalit ayon sa huli: "Masusulat ba ang mga istorya sa Arabian Nights o Thousand and One Nights nang walang basehan?" Hindi nga nagtagal ay nagpahayag si Omar Ali na ibig niyang maging asawa si Ayleen at ibibigay dito ang lahat. Tumanggi si Ayleen dahil sa nobyo sa Filipinas, si Ed. Noon naman biglang may parating na trak ng mga Iraqi at pinatakas na ni Omar Ali ang mga bisita sa kamelyo at hinarap ang mga parating.

7. Nang makalayo sa mga Iraqi ay hinarap naman nina Jenny ang hamon ng kalikasan: ang matinding init ng disyerto sa tanghali, ang nakakakaligkig na lamig sa gabi, ang daluyong ng sandstorm, ang alakdang disyerto, ang ahas disyerto. Nakarating sa Al Manaquish ang lima, ang bayan sa pagitan ng Saudi at Kuwait. Nakita nilang napakaraming refugees doon. Ipinagpalit nila ang mga kamelyo sa isang sasakyan, subalit nasa checkpoint na naman ang dalawang nagtangkang gumahasa kay Jenny. Nagkaputukan at naubusan pa ng gas ang sasakyan nila, subalit sa bandang huli ay nautakan din ng lima ang mga sundalong Iraqi, gamit pa ang sasakyan ng mga ito pagtakas. Nakalayo na sila, walang natatanaw kundi ang "tagpuang guhit ng langit at disyerto," nang maisip na naiwan ang pagkain at inumin nila sa sasakyan. Nagpasya silang bumalik sa kalsada upang sumama sa ibang refugees at iwan ang sasakyan ng mga Iraqi malapit doon, hindi alam na sinusundan pa rin sila ng ibang sundalong Iraqi.

Matagal silang pumara nang pumara para makisakay pero walang humihinto sa kanila, hanggang sa dumaan ang isang pangkat ng mga kapwa Filipino na nagpasakay sa kanila. Matindi ang paghanga ng mga Filipino kay Rashid nang malaman nila ang naitulong nito sa mga kababayan. Samantala'y nakita nila ang paglampas ng mga humahabol na Iraqi pauna sa checkpoint. Dahil kinakabahang isa-isahin ang mga pasahero sa pinakahuling checkpoint bago makatawid ng Saudi, pinagpayuhan ang tatlong babae na magpanggap bilang mga lalaki. Hanggang sa huli, naroon ang dalawang Iraqi na nagtangkang gumahasa kay Jenny sa simula pa lang. Sa kabila ng pagtatangka ng nobelang hulihin ang kontemporanyong realidad noon sa nangyayari sa Gitnang Silangan, lumilikha ng pantastiko ang mga "pagkakataon" na tulad nito sa nobela.

8. Nang mukhang makikilala pa rin ang mga babae sa kabila ng pagbabalatkayo, pinaarangkada ng mga kasamahan ang sinasakyan nilang trak at nagkaroon na naman ng putukan at habulan sa checkpoint. Ginawa pa nilang hostage ang dalawang sundalong Iraqi para hindi sila puntiryahin ng mga humahabol. Nang makarating sila sa hanggahan ng Kuwait at Saudi, nakita nilang nagtambak ang mga tao't sasakyan na hindi makatawid. Pinukpok nila sa ulo ang dalawang sundalo nang makitang malapit na ang mga humahabol sa kanila. Pinauna ni Rashid ang mga kasama upang tumakbo palayo. Nagpaiwan din si Rona para kay Rashid at nakita niyang tinamaan ang lalaki. Bumalik sina Roden at iba pang kapwa-Filipino para alalayan si Rashid. Nagapi nila ang humahabol na mga Iraqi, naampat ang dugo sa tama ni Rashid sa kaliwang dibdib, at binuksan sa wakas ng mga Iraqi ang hanggahan ng Kuwait at Saudi Arabia. Ligtas na nakatawid ang magkakaibigan.Isang kuwento ito ng karanasan ng mga Filipino sa ibang bayan sa isang makasaysayang panahon.

Hinangaan ko rito ang pagtitimpi ni Cabling na magsalaysay pa tungkol sa pamilya ng mga tauhang naiwan sa Filipinas. Malinaw sa kaniya ang tuon ng nobela: ang pagtakas ng apat na Filipino sa tulong ng isang Kuwaiti palabas ng Kuwait samantalang may sangkot ding mga pag-iibigan. Mga pag-ibig sa gitna ng digmaan. Subalit dito'y walang iniibig o mangingibig na sundalo, mga manggagawa silang itinaboy palabas ng bayan upang doon maghanapbuhay.

Bulaklak ng Aking Luha (1986-1987)

2011-04-03T19:14:00.000+08:00

1.    Nobela ni Edgardo M. Reyes na lumabas sa loob ng 30 isyu sa Liwayway mula Setyembre 29, 1986 hanggang Abril 20, 1987 ang Bulaklak ng Aking Luha. Inilathala rin ito bilang isang aklat ng RB Filbooks noong 1988.

2.    Salaysay ito ni Napoleon Malazarte, o Nap, bunso sa anim na magkakapatid at iskolar na kumukuha ng AB Journalism sa MLQU: magaling sa kuwentuhang kuwentutan pero zero sa aktuwal na karanasan sa bebot. Ayon sa kaniya, “ang kaginoohan bilang sukatan ng pagkalalaki ay sinipa na ng bastos na panahon.” Panahon din iyon na malayo na sa Maria Clara ni Rizal na matapat ang babae sa pag-ibig. Kaliwete na umano ang mga bebot: “Lantad na ang lantod. Hindi iyo hangga't iyong kanya ay hindi ipinagkakaloob sa iyo. At kung minsan, iyo na ay nalalantakan pa rin ng iba.” Ang kolokyal na wikang ito ng katapatan ng niloloob na napagsasanib ang pagtatawa’t paghihinagpis ang mamahalin ng mambabasa kay Nap, at hahangaan kay Reyes.

3.    Si Claudia Aldea, 25, na kilala bilang Margot sa bar kung saan siya nag-i-striptease, ang unang pag-ibig ni Nap noong disiotso ito’t nasa unang taon ng kolehiyo. At paano inilalarawan dito ang iniibig? Malayo na rin sa tradisyonal na pamantayan ng yumi at ganda: “Siya iyong paraluman na papangarapin mong mapaliguan ng laway. Ded ako sa maputi at siya'y gayon, malagatas ang kutis. Ded ako sa seksing legs at siya'y gayon, ang hahaba ng pata at ang liliit ng ankles. Ded ako sa magagandang mata at siya'y gayon, malalamlam ang malalaki at mabibilog na mata. Ded ako sa kissable lips at siya'y gayon, tama ang kapal at makipot, parang hindi puwedeng subuan ng kalokohan.”

Subalit totoong minahal ni Nap si Claudia. Nadidisgrasya na ang kanyang pag-aaral sa pagpapantasya sa babae kaya’t nagpatulong sa kaklaseng si Eric na anak ng may-ari ng nightclub na pinagsasayawan ni Claudia. Dinaan sa ligaw-Intsik, katanghaliang-tapat, bitbit ang iba't ibang prutas: nung una’y isang supot ng bayabas na manibalang, paglaon ay santol, mangga, tsiko, atis, langka, guyabano, abokado—hindi bili, namumunga lahat sa bakuran nila. Kaya naman kinatuwaan siyang tawaging Bayabas nina Benjie at Esther, ang mga hostess na kasama ni Claudia sa apartment.

Pero sinabi ni Claudia na hindi lang sa hindi bagay si Nap sa kaniya dahil sa edad at trabaho niya, wala siyang balak magpakasal kahit kanino. Puno ng sentimyento, nagdesisyon si Nap na kalimutan si Claudia. Pero hindi niya talaga kaya at sa halip ay napag-isipan pang dalhin nang puwersahan sa motel ang babae. Pinagbigyan siya ni Claudia pero sinabing huwag siyang babalik hangga't hindi muling hinaharap ang pag-aaral. Valentine's Day nang muli silang magkita, at pumayag si Claudia na tawagin siyang girlfriend ni Nap, pero mamahalin lang niya ito kapag naging matatag na ito't hindi iyaking parang isang bata. Muli ngang naging uno ang lahat ng marka ni Nap. Natutulog na siya sa apartment ni Claudia at naging parang mag-asawa na ang turingan, kahit laging pinoproblema ni Nap na hindi makakumpleto sa “normal” si Claudia at laging kailangan niyang “bumaba.” Nang magkasakit ang babae at inalagaan niya hanggang sa gumaling at sa unang pagkakataon ay nilabasan nang kapanabayan niya, nakatiyak si Nap na mahal na rin siya nito.

4.    Sa isang bahagi ng nobela (ika-9 na labas) kung kailan binalak ni Nap na puwersahang dalhin sa motel si Claudia ay biglang nagsanaysay tungkol sa motel si Nap bago ipinagpatuloy ang kaniyang salaysay. Ibig kong ilagay dito sapagkat isang sandali ito sa nobela kung saan naglalabo ang tinig ng tagapagsalaysay at ng awtor:

    Ngunit siguro ay magandang pagkuwentuhan muna itong lugar na kung tawagin ay motel. Kahit sa mga sanay na, ang salitang motel at ang kahulugan nito ay lagi nang nakakaintriga. Isipin mo lang ay kikiliti na sa iyong imahinasyon.
    Ito’y pinaikling kombinasyon ng mga salitang “motor” at “hotel.” Orihinal na nagsimula sa States. Nang kopyahin ng Pinoy ay sa pangalan na lang. Sa kaukulan, magkaiba.
    Sa Amerika, ang motel ay nasa mga alanganing lugar ng pangmalayuang biyahe (cross country), abang sa mga motorista na kailangang tumigil muna para matulog o magpahinga. Sa ating sariling bersiyon, ang motel ay para sa mga nagnanais bumiyahe sa langit.
    Sa States, ang kahulugan ng drive-in motel ay iyong mula sa highway ay diretso kang paparada sa loob ng compound. Inimprob ito ng Pinoy, na basta sa kalokohan ay namber wan sa panggagaya. Sa halip na sa compound lang, ang parada ay doon mismo sa silong ng kuwarto. Sa tawag ay drive-in garage. Sa sandaling makapasok ang sasakyan, bagsak ang trapdoor. Solo na ninyo ang mundo. Kung sinuman ang unang nakaisip ng ideyang ito, puwedeng sabitan ng medalya. Sa kanyang simpleng ideya, pinataas niya ng 20 porsiyento ang bilang ng krimeng nagaganap sa Kamaynilaan.
    Maraming “kagalingan” ang motel kumpara sa hotel. Sa huli ay bentang-benta dahil daraan pa kayo sa front desk sa lobby para magparehistro. Sa una, mula sa garahe, isang hagdan at kuwarto na. Darating kayo at aalis nang hindi kita ang kasama mo. At tago ang sasakyan mo. Hindi maiispatan ng mga espiya ni Kumander.
    Ang motel, bilang isang negosyo, ay kauri ng sauna. Legal. Lehitimo. Pero pinangyayarihan ng lahat ng ilegal at ilehitimo. Sa pagkakaroon ng masamang konotasyon ay bihira nang gamitin ang salitang motel sa pangalan ng lugar. Naging lodge, garden, court, inn. Pero iyon din ang suma. Biglang-liko rin. Sa matadero.
    Hindi kataka-taka na ang ating unang mga motel ay nagsulputan sa Ermita. Golden City. Golden Lotus. Palo Alto. Ito'y noon pang kalahatian ng dekada '50. Sentro na noon pa ng nightlife sa Kamaynilaan ang Ermita. Para sa mga magastos ngunit de-klaseng paggu-goodtime, nasa Dewey (ngayo'y Roxas Blvd.) ang Bayside, Sportsman, Riviera at iba pang kilalang klab. Sa latag ng damuhan sa harap ng Quirino grandstand sa Luneta (Rizal Park), ang gumagalang magpepenoy-balut ang nagti-tip sa mga alat ng mga magsisiyota na puwedeng tiyempuhan sa eskandalosong "akto" at gatasan sa areglo. Nasilip ng mga may likas na katok sa negosyo, siyempre pa, ang sitwasyong iyon ng mga parehang madaliang nangangailangan ng privacy sa dakong ito ng siyudad.
    Doon nag-umpisa ang ating mga motel.
    Nang tumabo ang mga motel sa Ermita, nagkausuhan na. Unang gumaya ang Pasay. Salem. Siesta Court. Airport. Sinundang ng Makati. International. Motel del Pais. Queen's Court. Hanggang sa nagkalat na sa Kamaynilaan liban lang marahil sa Quezon City at San Juan. Pero niluma sila lahat ng Pasig. Ang isang lugar dito ay naging isang tunay na moteltown. Sa mga mahihilig, ang salitang Pasig ay hindi ngalan ng isang ilog o ng isang bayan. Ito'y singkahulugan ng motel.

5. May mga bahagi ring bahagyang nagme-meta, hindi ang nobela, kundi ang kamalayan ni Nap bilang tagapagsalaysay. Tulad halimbawa nang ipakilala niya si Jimmy Ang: “Sa takbo ng istorya ay hindi ko pa kilala, hindi ko pa nakikita. Ngunit kung lalakdaw sa kasalukuyan, flash forward kung baga sa isang teknik sa pagsasalaysay, siya'y isang mestisong Tsinoy, 30 anyos, sales manager ng isang interislands shipping company na pag-aari ng pamilya nila.” Alam ni Nap na maraming nagnanasang lalaki kay Claudia, lalo pa sa hanapbuhay nito. Maraming makisig at mayaman tulad ni El Tisoy, subalit kahit pangit ay si Jimmy ang pinagselosan ni Nap dahil alam niyang “damdamin ng awa” ang kahinaan ni Claudia.

Nagkatampuhan sila ni Claudia dahil kay Jimmy pero sa pagtataka ni Nap ay kaya na niyang indahin ang sakit. Tinikis niya ang babae hanggang nabalitaan niyang ikakasal na ang dalawa. Kaya nakapagtataka nang mabasa niya sa diyaryong magpe-perform si Claudia sa opening ng isang segunda-klaseng bar. Pinuntahan ni Nap ang babae at nagkabalikan sila, iniiwasang pag-usapan ang tungkol kay Jimmy. Pero nalaman din ni Nap na may nangyari sa dalawa sa Cebu isang gabi bago ikasal ang mga ito. Nagdalawang-isip umano si Claudia na pakasalan si Jimmy dahil totoong mabait ang lalaki at ayaw niyang gamitin lang ito. Noon ipinagtapat ni Claudia na may anak pala itong pitong taon, si Susie na inaalagaan ng tiyahing si Nana Rosing sa Cabanatuan City. May karamdaman sa puso ang bata na siyang dahilan kaya nagtatrabaho si Claudia. Sikat na singer daw noon ang ama ni Susie at iniwan siya para pakasalan ang anak ng may-ari ng pinakamalaking recording company nang mga araw na iyon. Isinumpa si Claudia ng pamilya niya dahil dito.

6. Maraming reperensiya si Nap sa panahong pinagbabalik-tanawan niya, isang pahiwatig ng matalas na pagkilala sa paligid, sa kabila ng pag-inog ng buhay niya noon kay Claudia. Iyon umano ang panahon ng “upong-kinse sa jeepney, disiotso sentimos ang litro ng gas, sineng uno beinte, singku-singko sentimos na patak ng metro ng taksi, siyento otsentang minimum wage, diyes isang sayaw sa Old Avenue sa Grace Park, otso pesos sa pampam sa Charlie's sa Culiculi, at ang tanging pulitikong hinahangaan ko, si Arsenio H. Lacson, alkalde ng Maynila.” Naroon din ang pagbanggit kay Kim Novak sa pelikulang Picnic, kay Audie Murphy; na Escolta ang class na lugar dahil “nasa drawing board pa ang Makati,” “kasikatan ng Ideal, ng Odeon at ng Avenue, ang Ever ay Rialto pa,” at “wala pang Araneta center sa Cubao. Wala pang Greenbelt sa Makati. Wala pang Greenhills sa San Juan.” Panahon iyon na status symbol ang pagkakaroon ng refrigerator sa bahay, sina Rogelio dela Rosa at Carmen Rosales ang hambingan ng pagsusuyuan, at "[h]indi pa pinag-uusapan sa mga puericulture center ang family planning nang mga araw na iyon. Hindi pa uso ang birth control pills. Hindi pa naiimbento ang makabagong contraceptives na tulad ng IUD. Ang karaniwang gamit ng condom ay proteksiyon laban sa VD, hindi sa pag-iwas na makabuo ng baby.”

Subalit umusad nga ang panahon. Nangyaring nanamlay ang trabaho ni Claudia. Bihira nang may kumuha sa kanya at tumintindi ang inseguridad ng babae habang si Nap naman ang tumatanda't tumitibay ang loob. Nagpasya si Claudia na iwan ang hanapbuhay kung kailan napalubha namang lalo ang lagay ni Susie kaya siya lalong napilitang umuwi sa Cabanatuan. Sumunod si Nap sa probinsiya at hindi na niya inabot nang buhay si Susie. Laging tulala si Claudia mula noon at binalak ni Nap na yayain ito ng kasal upang iparamdam sa babae na wala itong dapat ikatakot, hindi niya ito iiwan.

Sa bisperas ng kaarawan ni Claudia ay nagpasama siyang magsimba kay Nap at binalikang-landas nila ang alaala ng pag-ibig nila: ang seawall kung saan nagtapat si Nap, ang motel kung saan niya dinala noon si Claudia. Hiniling ni Claudia na maghiwalay sila nang gabing iyon, at magkita na lamang kinabukasan sa kaarawan niya. Balisa si Nap nang makauwi sa bahay at huli na nang matiyak niyang nagpatiwakal si Claudia. Nag-iwan ito ng tatlong sulat, isa kay Nana Rosing, isa ang hindi natapos para sa mga magulang at kapatid, at isa para sa kanya na nagsasabing ito ang pinakamaganda, na hanggang sa huling sandali'y mahal siya ng binata: “Ayoko sa ibang araw... na magkakalayo tayo nang hindi mo ako mahal. Mahal din kita.” Iyon lang at tinapos ni Reyes ang nobela nang hindi na pinagsalita pa si Nap. Na kahit sa pagsasalaysay ni Nap, tinig lamang ni Claudia ang maaaring tumapos ng lahat.

Devi-Liza (1989-1993)

2011-04-02T13:03:00.005+08:00

1. Nobelang komiks ni Rex Guerrero at iginuhit ni Karl Comendador at RV Villanueva ang Devi-Liza. Naiserye ito sa Liwayway mula Oktubre 2, 1989 hanggang Pebrero 1, 1993 sa loob ng 174 na labas. Narito ang unang labas ng nobela (i-click ang larawan upang mapalaki’t nang mabasa):

2. Nagsimula sa isang unibersidad sa California ang nobela, kung saan nag-aaral si Devi Ledesma na hinikayat sumali sa isang kultong Satanista, ang Black Satan Group. Pinamumunuan ang kulto ni Master George Smith na limandaang taon na umanong nabubuhay sa mundo at kayang “gawing araw ang gabi at gabi ang araw.” Gayon pa man, hindi nalinang ang sityong akademiko bilang lunsaran ng kuwento’t kasamaan. Naging insidente lamang ito ng naratibo kung paanong hindi rin naging kritikal sa kuwento ang pagiging mag-aaral ni Devi o ang kung ano mang kurso ang kinukuha niya.

Naiwan sa Filipinas ang ina at nakababatang kapatid ni Devi, sina Donya Concha at Liza. Pinag-aral ng matanda si Devi sa EU dahil natatakot itong mapalapit ang anak sa mga kamag-anak ng yumaong asawang si Miguel. Bago kasi namatay, ipinasa ni Miguel sa panganay na anak ang kapangyarihan ng pagiging aswang.

Samantala, ibig ni George na gawing reyna si Devi, subalit ayaw pasakop ni Devi hangga't hindi napapatunayan ni George na mas malakas ito kaysa sa “kapangyarihang minana niya sa mga ninuno.” Nauna nang ideklara ni Devi na, “Kaming mga Pilipino ay hindi basta natatakot,” nang magpasya siyang umuwi sa Filipinas sa araw mismo ng initiation niya sa kulto dahil sa pag-aalala sa karamdaman ng ina. Nag-crash landing ang eroplanong sinasakyan niya at “naisip niya kung tinakot siya ni Smith o tinulungan siya ng kapangyarihan ng kaniyang ama.”

3. Dahil sa mga tagpuan sa Estados Unidos (bunga marahil ng pagkaligta ay naging New York sa halip na California ang tinutuluyan ni Devi nang bumalik siya sa EU para tapusin ang huling semestre ng pag-aaral), may malaking pag-aalangan si Guerrero sa paggamit ng wika. Sa ikaapat na labas, idineklarang “isasa-Tagalog” ang wika ng mga tauhang dayuhan. Pero paglaon ay bumabalik siya sa paggamit ng purong Ingles kapag di mahalagang tauhan (hal., taong-bayan) mula sa EU ang nagsasalita, subalit nagta-Taglish o Filipino kapag mahalagang tauhang banyaga, tulad ni Henry, ang Amerikanong kasapi ng kulto na nagmahal at tumulong kay Devi upang makatakas sa EU pabalik ng Filipinas. Sinundan pa ni Henry si Devi sa Filipinas upang matiyak na ligtas ito sa mga kasapi ng kulto matapos paslangin si George Smith.

4. Pag-uwi sa Filipinas natiyak ni Devi na isa nga siyang aswang. Parang napapaso siya sa loob ng simbahan at nakararamdam siya ng uhaw para sa dugo ng tao. Upang makapanila ng biktima at makatakas sa iba’t ibang pagkakataon ay nag-anyong iba’t ibang hayop si Devi: pusa, ibon, alamid, kuneho, kabayo, daga, cobra, paniki, baboy, musang, ahas, baboy-damo, palaka, at kuwago. (Subalit kagaya ng maraming naratibo ng transpormasyong sobrenatural, hindi naipaliliwanag kung paano biglang nakakakuha ng damit si Devi pag bumabalik siya mula sa pagiging hayop patungo sa pagiging tao.)

Dahil sa mga pagpaslang ay tinangkang ikulong nina Donya Concha at Liza si Devi, sinisikap ipaliwanag dito na ang ama nila’y “walang pinerwisyo hanggang kamatayan.” Hindi iyon matanggap ni Devi at ginamit si Marco, ang pamangkin ng katiwala nila, na umiibig kay Devi at tulad ni Henry ay tinanggap ang dalaga sa kabila ng pagiging aswang nito.(Hindi rin napaunlad ang komplikasyon ng nararamdaman ni Devi para kina Marco at Henry na "pareho niyang iniibig.")

Sa ika-86 na labas ng nobela, may mahalagang transpormasyon si Devi dahil sa halip na mag-anyong-hayop ay naging manananggal siya sa unang pagkakataon. Mahalaga ito sapagkat nilalansag ni Guerrero ang malinaw na pagbubukod sa kamalayang-bayan ng mga uri ng aswang. Sa bandang huli ng nobela, nang mapapayag na si Devi na pumunta sa simbahan, nilusob sila ng dalawang malaking ibon at nag-anyong she-wolf naman si Devi. Pinaglalabo-labo ni Guerrero ang iba’t ibang nilalang ng dilim na may iba’t ibang “kalikasan” ayon sa mga kuwentong-bayan at walang maliwanag na paliwanag para rito.

Subalit ibig kong balikan ang unang pagkakataon na naging manananggal si Devi. Iyon ang pinili niyang anyo upang kalabanin sa unang pagkakataon si George Smith. Naganap iyon sa Estados Unidos. At sa palagay ko, makasaysayan sa kathang naratibo sa bansa ang pagpailanlang ng isang manananggal sa dayuhang lupain upang kalabanin ang pinuno ng kasamaan doon.

5. Sa nobela, hindi naiwasan ang tagisan ng mga paniniwalang-bayan sa isang banda, at ng pagdududa sa katotohanan ng mga aswang sa kabilang banda.

Ayon kay Estong, ang hardinero nina Donya Concha: “Ang balita sa bayan, pag ganitong kabilugan ng buwan, tuwing ikatlong pagbibilog ay higit na nagiging malupit ang mga aswang.” Alam din ng mga nagroronda na sibat na kahoy o kawayan at balang yari sa pilak lamang ang tumatalab sa aswang. At mainam ang hirit ng isa sa taong-bayan nang pinaghihinalaan na nila si Devi, dahil kasabay ng pag-uwi ng dalaga sa Filipinas ang paglaganap ng pagpaslang: “Bakit, mga pobre lang ba ang maaaring maging aswang?”

Sa kabilang banda naman, maririnig ang mga tinig ng pagdududa sa aswang sa harap ng mga krimen kung saan wakwak ang dibdib at walang naiiwang lamanloob sa mga biktima. Ayon sa meyor: “Kalokohan! May mga maligno pa ba sa panahong ito?!... Isang baliw ang may kagagawan niyan, o isang addict.” Ganito rin ang reaksiyon ng pari nang ipagtapat ni Donya Concha na aswang ang anak niya: “Aswang? ... Sa panahong ito?” Kahit ang mga pulis: “Talagang hindi ako makapaniwalang may aswang at manananggal pa ngayon!” At sang-ayon sa kasamahan: “Nasa age of computers na tayo!” Sa pagtatangkang maging rasyonal ay madalas na mga adik o baliw ang pinaghihinalaan nilang gumawa sa mga krimen. Subalit pansinin na sa lahat ng mga pahayag na iyon ay may paniniwala pa rin na sa isang mas matandang panahon ay totoo ang mga aswang at tila dumating lamang kasabay ng modernong teknolohiya ang paglalaho nila.

6. May mga aakalaing kritikal na detalye sa nobela na binitiwan na ni Guerrero paglaon. Halimbawa’y ang itim na rosas na napanaginipan ni Devi sa EU at nasa kama niya nang magising. Isiningit niya ito sa librong iniuwi sa Filipinas at inilihim pa kay Liza ang tungkol dito subalit hindi na naman ito binalikan.

Subalit pinakamalaking pagkaligta sa nobela ang tauhan mismo ni Liza. Ang totoo, umikot lamang kay Devi ang kuwento, sa kabila ng pamagat na Devi-Liza (na maaaring bunga lamang ng pagkaaliw sa tambalang pangalan, na pinalaganap din ng mga soap opera, at sa pahiwatig ng devil sa mga pangalan). Ang mga ikinikilos ni Liza ay para kay Devi at kapag sinusundan ang nangyayari kay Devi ay wala tayong alam sa nangyayari kay Liza maliban sa nasa bahay siya’t inaalo ang ina.

May isang pagkakataon na pumunta sa Bacolod si Liza at ang ina upang dalawin ang mga kamag-anakan ng ama upang maghanap ng “lunas” sa pagka-aswang ni Devi. Maganda sanang pagkakataon iyon upang magkaroon ng higit na aktibong karakterisasyon si Liza subalit agad binitiwan ni Guerrero ang posibilidad na iyon at sa halip ay idineklara agad sa pamamagitan ni Genoveva Ledesma, ang pinsang buo ni Miguel, na walang makapag-aalis sa pagka-aswang ni Devi kundi kamatayan.

Kaya naman, sa harap ng pagtatangka sa eksorsismo ng pari sa katapusan ng nobela, namatay pa rin si Devi, subalit nagawa muna niyang halikan ang krus na pilak. Sa bandang huli, nananaig ang eskatolohiyang Katoliko ng pagpapatawad at kaligtasan.

7. Tulad ng Hayok sa Dugo ni Mars Ravelo, may malalaki’t maliliit na pagkaligta sa detalye si Guerrero na bunga ng pagkalimot at kawalang-ingat. Halimbawa’y Peter ang pangalan ng tauhan ni Henry sa simula ng nobela; o na Father Ben ang pangalan ng pari sa Filipinas, subalit paglaon ay naging Father Joseph na rin tulad ng pangalan ng paring tumulong kay Henry sa EU. Mga pagkakamali itong nasusuhayan pa ng kawalan ng continuity sa ilustrasyon ni RV Villanueva. Halimbawa rito ang hitsura ni Anjo, ang drug dealer na kinasama pansamantala ni Devi upang makapagtago sa mga tumutugis sa kaniya at paglaon ay pinatay din niya tangay ang tatlong milyong piso. Mukha siyang mabait, clean-cut, sa unang pagkakataon na lumitaw siya’t parahin ni Devi ang minamanehong kotse. Sa kasunod na isyu, may balbas na siya’t bigote at mukhang goon sa pelikulang bakbakan. Ganoon din si Dado, ang kasamahan ni Anjo sa sindikato na nakakilala sa nagtatagong si Devi. Pansinin ang larawan sa huling frame ng isyu kung kailan lumabas si Dado at sa unang frame ng kasunod na isyu:

Hayok sa Dugo (1988-1990)

2011-04-01T20:10:00.002+08:00

1.    Nobelang komiks na isinulat ni Mars Ravelo at iginuhit nina Joey Otacan at Rey Samson ang Hayok sa Dugo. Lumabas ito sa loob ng 95 isyu ng Liwayway mula Mayo 2, 1988 hanggang Pebrero 19, 1990.

2.    Sa mga unang labas ng nobela, ipinakilala ang dambuhalang linta na hayok sa dugo, samantalang ginagalugad din ang mga espasyong marhinal ng lungsod at ang mga taong namumuhay dito bilang siyang mga unang biktima ng halimaw: puta, magbabalut, kabataang durugista, mga pulis, at matador sa isang slaughter house. Ginawang pantastiko ni Ravelo ang lungsod pagkagat ng dilim, na naging paborito ring tagpuan ng mga naratibo ng panlipunang realismo sa mga nobela’t pelikula. Subalit eksperimento lang ang simulang iyon upang sukatin ang kakayahan ng halimaw. Paglaon ay pinakawalan ang dala-dalawang linta sa mga sentro ng komersiyo ng siyudad sa katanghaliang-tapat, puntirya ang mga bangko, money changing shop at armored van na naglalaman ng pampasuweldo ng isang malaking kumpanya ng alak—lahat ay sentral sa pagpapadaloy ng perang nagpapaikot sa buhay ng mga tao sa lungsod.

3.    Nasa likod ng mga dambuhalang linta si Urbana Braguldo, ang isinilang na may “kakila-kilabot na kapangitan,” na simula pagkabata niya’y naging obheto ng panlilibak, katatawanan at takot. Ayon kay Ravelo, isa siyang tauhan na magkasabay na “kahahabagan at kasusuklaman,” isang bida-kontrabidang kumuha ng nursing noon sa paniniwalang magiging maganda siya sa paningin ng mga tao kung maglilingkod sa kapwa, subalit paglaon ay tumigas ang puso, naisip na “magrebelde sa moralidad” at nagpakasama—kasamaang nanunulay sa pagitan ng katinuan at pagkabaliw.

Sa pagpapangalan sa kaniya bilang Urbana, kinikilala ang doble-karang mukha ng urbanisasyon: ang tagumpay ng karunungang siyentipiko kasabay ng pagguho ng mga pamantayang moral. Bunga ang mga linta ng isang pormulang natuklasan ni Dr. Saldivar, ang matandang umampon kay Urbana matapos iligtas ang huli sa tangka nitong pagpapatiwakal. Samantala’y ginamit ni Urbana ang pormula upang makapaghiganti, pangunahin kay Gilbert, ang isa pang ampon ni Dr. Saldivar na pinaibig si Urbana upang iwan lang ito matapos limasin ang yamang minana ng babae nang masawi ang doktor sa sunog na bunga ng eksperimento sa laboratoryo.

4.    Lunsaran ng katatawanan ang hitsura ni Urbana at ang kasabay na pagwawangis dito sa mga nilalang ng dilim, patunay na manipis ang nagbubukod sa hagalpak at hilakbot. Iniwan niya ang pagiging nars sa isang psychiatric ward noon dahil napagkamalan siyang “asuwang” ng isang pasyente na nagtatakbo sa takot, nahulog sa bintana at namatay. Nang sinubok niyang palipasin ang hinagpis sa isang sinehan ay natuklasang “Anak ng Impakta” ang palabas at saka siya inasar bilang “impakta” ng mga batang nakakita sa kaniya. Samantala’y nang una pa lang siyang makita ni Gilbert, binansagan na siya nitong “tikbalang” at nang magpakasal sila at mag-honeymoon sa Hawaii, kinutya si Urbana bilang “sinunog na mangkukulam” ng mga babae sa Honolulu. Palihim din siyang tinawag na “kapre” ni Dorothy, ang baklang beautician na napilitang ayusan si Urbana nang malamang isa itong milyonarya, kahit umaatungal nang mag-isa sa CR ng parlor sapagkat ang kailangan umano ni Urbana’y “magician at di beautician.”

Nilulusaw ng katatawanan ang mga detalyeng pantastiko sa nobela, at sa halip na maging kababalaghan ay ikinakapit sa paliwanag na pseudo-siyentipiko ang paglitaw ng mga dambuhalang linta. Sabi nga ng reporter matapos ang unang pagkakataon na lumusob ang dambuhalang linta at ang dinatnan na lamang ay ang lintang bumalik sa dating liit: “Imposible pero maraming testigo... at imposible namang sabay-sabay silang mabuwang!” Si Urbana mismo’y nagagamit ang kahinaang iyon ng media na magsiyasat at magpaliwanag sa mga pangyayari upang pakalmahin ang kaibigang si Desta sa balita: “Maraming balita sa radyo at mga pahayagan na di totoo! Maraming palpak na reporter na kung di kulang ang balita'y eksaherado!” Sa kabila ng pantastikong mundo na kinakatha ni Ravelo, kinailangang pangatawanan ng naratibo na “realistiko” iyon upang balintunang maging ganap ang “kakila-kilabot” sa kuwento.

5.    Mas matinding trahedya kaysa hitsura ni Urbana ang paghahangad niya ng sariling Prince Charming. Nagpadala siya sa drama ng “best dramatic actor” na si Gilbert upang tanggapin itong muli sa bahay at pag-aralin pa nang medisina matapos palayasin noon ni Dr. Saldivar dahil sa makailang ulit na pagtatangkang magnakaw. Napatda si Urbana at hiningal sa unang pagkakataon na halikan ng lalaki ang kamay niya. Alang-alang din kay Gilbert ay pumasok nga siya sa isang beauty parlor sa unang pagkakataon. Pinakasalan ni Gilbert si Urbana at nang magkaanak na kamukha ng babae’y lalong minadali ng lalaki ang balak na layasan ang mag-ina. Binigyan ni Urbana ng power of attorney si Gilbert. Unti-unti namang inilipat ng lalaki sa pangalan niya ang mga pera't pinagbentahan ng ari-arian ni Urbana. Pati mausoleum ni Dr. Saldivar ay ibinenta niya, gayundin ang mansion at lote nito nang pagbakasyunin niya sa Baguio si Urbana at ang anak upang maisagawa ang balak. Saka siya lumipad patungong Europa para roon magliwaliw. Binansagan siya ni Urbana bilang "walanghiya, taksil, ulupong, halimaw, Satanas, demonyo sa impiyerno" at binalak paghigantihan.

Dahil nga sa mga dambuhalang linta na ginamit ni Urbana upang makapanlimas ng salapi, naging milyonarya siya ulit, nakapagpatayo ng mansion, nagpagawa ng bagong mausoleum para kay Dr. Saldivar na mas maganda pa kaysa dati. Samantala'y naging pulubi naman si Gilbert matapos waldasin ang ninakaw kay Urbana noon. Hinanap niya si Urbana at nagpanggap na maysakit. Nawala na naman ang galit ni Urbana, pinatawad ang lalaki at isinama sa bahay upang ipakilala sa kanilang anak na anim na taon na noon. (Masarap batukan sa bahaging ito si Urbana, subalit ilang ina nga ang handang kalimutan ang lahat at magpakabulag sa ngalan ng pangako ng buong pamilya para sa anak?)

Isang beses pang lumakad si Urbana upang matiyak umano ang kinabukasan ng anak, ngunit tinamaan siya ng bala at sumalpok ang kotse niya sa isang trak. Tumilapon siya bago sumabog ang kotse. Nakauwi siya't ginamot ni Gilbert, hindi dahil sa awa, kundi dahil iniisip nito ang perang nakapatong sa ulo ni Urbana kapag isinuplong niya ito sa mga pulis. Subalit nahuli siya ni Urbana na sinasaktan ang kanilang anak at binaril nito sa binti ang lalaki. Nagawa pang agawin ni Gilbert ang baril subalit nang papatayin na niya si Urbana ay saka lumitaw ang huling sandata ng babae: ang dambuhalang linta. Pinatay nito si Gilbert subalit binalingan din sina Urbana. Pinatakas ni Urbana ang anak, at sa huli’y sinipsip din ang dugo niya ng sariling likha.

6.    Dahil isinulat bilang serye na tumagal nang halos dalawang taon, may ilang suliranin sa mga detalye na bunga marahil ng pagkaligta ni Ravelo. Una’y ang tauhan ni Desta na naging Delay kalaunan bago naging Desta ulit sa bandang huli. Subalit higit na malaking pagkaligta nang malaman ni Desta ang lihim ni Urbana. Tumakas siya sa bahay at binalak na isuplong sa pulis si Urbana subalit nagdalawang-isip sa ngalan ng anak nito. Saka lumabas sa diyaryo na nakuhanan din pala noon ng larawan si Urbana sa money changing shop. Noon pa lang nagsimulang maggayak-lalaki si Urbana upang hindi mahuli ng mga pulis. Iba ito sa nangyari sa mga unang bahagi ng nobela dahil nakagayak-lalaki na si Urbana bago pa man natuklasan ni Desta ang tungkol sa kaugnayan ni Urbana sa mga dambuhalang linta.

7.    Sa bandang huli, ibig kong bigyan ng pansin ang dalawang detalye sa nobelang komiks kung saan nagkakaroon ng guwang upang maglangkap ng makatotohanang usaping pambayan. Subalit kaiba ng mga realistang nobela na ginagamit iyon bilang sentro ng naratibo o susi sa pag-unawa sa teksto, dito'y nagiging halos palabok lamang.

Una’y ang pormulang tinuklas ni Dr. Saldivar na ginamit ni Urbana para gumawa ng mga dambuhalang linta. Isa umano itong “top secret,” “may kinalaman sa seguridad ng bansa,” at ilang opisyal lang ng gobyerno ang nakaaalam. Ayon pa sa doktor ay maaari nitong lutasin ang “insurgency problem” ng Pilipinas at “mapipilitang bumaba sa pinagkukutaan nila sa bundok ang mga rebeldeng Komunista.” Kagaya ng ilan pang tuklas ng agham, kinilala ni Dr. Saldivar na mapanganib ang pormula, subalit “mas mapanganib, at mas mahal ang mga sopistikadong sandatang inaangkat natin at ginagamit laban sa mga rebelde.”

Ikalawa, matapos biktimahin naman ang isang money changing shop ay tinakasan ni Urbana ang isang checkpoint. Nang masukol siya, ang reaksiyon ng isang pulis: “Rebisahing mabuti ang kotse! Malamang amasonang NPA 'yan!”

Malinaw na repleksiyon ang mga ito ng paimbabaw na paggamit sa mga totoong mabigat na usaping hindi mapasan ng tekstong popular. Mainam sana kung nalinang ang mga ito at nagkaroon ng mas malawak na dimensiyon ang kuwento na lumalampas sa mga dalamhati’t pasakit na indibidwal lamang ng tulad ni Urbana Braguldo.

8. Narito ang unang isyu ng nobela (i-click ang larawan para mapalaki't mabasa):

Mga Pagtataksil, at ang Panahon sa Pagitan sa Pagsusulat ng Tula

2011-01-05T15:51:00.002+08:00

NITONG HULING LIMANG TAON, mas nakatutok ako sa pagsusulat ng nobela kaysa sa tula. Sa isang panayam para sa anibersaryo ng Pinoypoets noong nagdaang taon na “Niloloob ng Nobela ang Tula: Ang Makata Bilang Nobelista,” sinubok kong bigyang- katwiran iyon:

sapagkat sa kinathang daigdig na ito ng tuluyan [ang nobela], na mas hindi pangingimiang pasukin ng karaniwang mambabasa, naipaaalala ang pangangailangan ng tula, kung bakit kasintanda halos ng sibilisasyon ng tao ang pagtula. Na kung ang nobela ay isang pagsisiyasat sa kondisyon ng pagiging tao, malaking bahagi nito ay isang pagsisiyasat sa relasyon ng tao sa tunog, sa larawan, sa salita, sa kaniyang sining, sa tula. ... Niloloob ng nobela ang tula upang kilalanin mula rito ang sarili niyang pagkahumaling sa salita, at pagnanasang magsalita tungkol sa daigdig, makipag-usap sa daigdig. Upang ipaalala sa mundo na sa loob ng nobela, sa ating bayan, sa ating daigdig, may linya, may saknong, may tula, patuloy na may mga pinipiling magmakata: may hindi basta-basta nilulunod ng tuluyan, may hindi basta-basta nalulunod nang tuluyan.

Subalit hanggang ngayon, sa kabila niyon, nililigalig pa rin ako ng pakiramdam ng pagtataksil, sapagkat may pakiwaring umiibig nang sabay sa dalawang bagay, at sa ideyal na ideya ng katapatan sa iisa lamang, larawan ng halimaw ang pamamangka sa dalawang ilog—paano maaaring mangyari iyon, ang ilog na sinabi ni Herodotus na hindi na muling matatawid ay dalawa pala’t magkasabay na pinamamangkaan sa pagtataksil.

     Kahit pa marami namang makata ang nobelista rin, may kung anong bagabag pa rin ang bawat pagbangon sa umaga’t ang bagong nobela ang hinaharap sa halip na nagsusulat ng tula. Sa halip na nagsusulat ng tula, sapagkat ipinagpapalagay ngang isa lamang ang magagawa nang may matapat na pagbubuhos ng loob sa bawat sandali, kung ibig kong maging “matapat sa sarili/ sa aking daigdig/ ng tula.” Bagabag na bunga ng pakiwari ng pagtataksil at ang katuwang niyong pagkilala sa panahon bilang realidad nagtatakda sa pagnanasang magsulat at sa pagkabuo ng katha, ang intensiyon at ang texto. Nakakapit ang huli sa pagturing sa panahon bilang iisa at hindi mababawi, limitado ang kapasidad na maglaman ng iisang gawain sa bawat sandali. Sa kabila ito ng rebolusyon sa imahinasyon ng panahon, sa agham at mga sining, na tumitingin dito bilang maramihan, putol-putol, patong-patong, paikot-ikot.

      Kaya’t kahit pa nagsusulat ako ng nobela nang may layong magpaalala sa pangangailangan ng tula, hindi ako nagsusulat ng tula sa sandaling nagsusulat ako ng nobela. Kahit pa may mga tula sa loob ng maraming nobela mula sa Don Quixote ni Cervantes hanggang sa Unang Ulan ng Mayo ni Ellen Sicat, nagiging problematiko ang pagiging “tula” ng mga iyon—ang tulang nakapanipi—sapagkat binabasa sa kontexto ng nobela, ng prosa, na hindi hindi hinihingi ng mga tula na sarili lamang ang kontextong nililinang.

     Subalit ano’ng magagawa ko?

     Sa maraming pagkakataon, sa gayong kondisyon lamang ako nakapagsasalita tungkol sa pagsusulat ng tula: sa hindi pagsusulat ng tula. Ibig sabihin: Ang paksain nga ang pagtula sa nobela, o ang paksain ang pagtula sa iba pang anyo ng tuluyan. Tulad ng sinisikap nating gawin ngayon: ang sanaysay bilang taksil na nagkakanulo sa pangangailangan ng pagsusulat ng tula sa mismong pagtitig nang taimtim doon samantalang hindi naman iyon ang hinuhubog na anyo. At bukod pa roon: ang luwalhati’t hapis ng sanaysay upang sa isang banda’y maging tuwiran, komunikatibo, at sa kabilang banda nama’y pampanitikan, matalinghaga.

     Totoo, may mga tula tungkol sa pagsulat ng tula mismo, na tinatawag nating ars poetica, mula sa kalatas ni Horacio sa mga Pisones ng Roma. Subalit ilan sa atin ngayon, sa isang pambansang kumperensiya ng panulaan, ang handa ring makinig sa tula tungkol sa pagsulat ng tula? Halimbawa:

         Sa Poetry

         Sa poetry, you let things take shape,
         Para bang nagpapatulo ng isperma sa tubig.
        You start siyempre with memories,
         ‘Yung medyo malagkit, kahit mais
         Na mais: love lost, dead dreams,
         Rotten silences and all
        Manner of mourning basta’t murder.
        Papatak ‘yan sa papel ano. Parang pait,
        Kakagat ang typewriter keys
        You sit up like the mother of anxieties.
        Worried na worried hanggang magsalakip
        Ang odes and ends ng inamag mong pag-ibig.
        Jigsaw puzzle, Kung minsan everything fits.
        Pero sige ang pasada ng images
        Hanggang makuha perfectly ang trick.

        At parang amateur magician kang bilib
        Sa sleight-of-hand na pinaprakitis:

        Nagsilid ng hangin sa buslo, dumukot,
        By golly, see what you’ve got –
        Bouquet of African daisies,
        Kabit-kabit na kerchief,
        Kung suwerte pa, a couple of pigeons,
        Huhulagpos, beblend sa katernong horizon,
        You can’t say na kung saan hahapon.

     Sabihin pa, kay layo na ni Rolando S. Tinio kay Horacio, lalo pa sa uri ng inaasahang katapatan ng huli sa pagtula, ang layunin ng “aliw at aral” sa pagtula. 1965 pa unang nalathala ang tulang ito ni Tinio sa mga pahina ng Heights sa Ateneo de Manila—at gaano kalayo naman si Tinio sa atin sa ngayon? Mula sa anakronismo para sa maraming makata sa kasalukuyan ng pagkagat ng typewriter keys, hanggang sa bagong inkarnasyon ng Taglish, sa baybay nito’t himig, sa daigdig ng chat at text, nagbago rin ba ang esensiya ng pagsulat ng tula mula sa paghubog ng anyo hanggang sa paghulagpos ng kahulugan? May esensiya ba ang pagtula, kung kahit ang paggamit ng wika o salita bilang batayang kaibhan nito sa iba pang anyo ng sining sa loob ng mahabang panahon ay niyayanig ng mga pagsusumikap na mamaybay sa pagitan ng tunog na primordial tulad ng mga tagulaylay at matatandang panalangin, o kaya’y ang pagbabalik sa simbolong-biswal ng tinaguriang concrete poetry, subalit ngayo’y sa paggamit ng hindi agad-agad kinikilalang salita. Tulad halimbawa ng “Odalisque” (2009) ni Christian Bök, ang alipin ng asawa’t mga kalunya ng Turkong sultan, subalit may pagkakataong kilalanin din bilang bahagi ng harem sa hinaharap.

Ginagamit umano sa akda ang lahat lamang ng dalawampu’t isang tipograpikong sangkap upang maisulat ang lahat ng titik sa alpabeto. Nasa larawang ito kung gayon ang posibilidad ng lahat ng iba pang nakatitik na salita! Subalit ito mismo’y hindi salita? Tulad ng isang odalisque, maaari rin ba itong kumawala sa pagkaalipin natin sa kasaysayan at kombensiyon ng “pagsusulat”—literal, at gayon din ang inaasahan nating textong pampanitikan—at maging salita na nga sa hinaharap?

     O kung ang paggamit ng salita ay naninimbang hindi na lamang sa posibilidad ng metapora kundi maging ng patapora, kung saan ang mismong pagpapalawig ng realidad ang paglikha ng panibagong realidad sa pahayag upang puluputan tayo tulad ng mga ahas sa mga kuweba ng Nalandangan ni Agyu habang nagpapasikot-sikot tayo sa pagdadalawang-loob, nagpapakaligaw sa pagmamaraming-diwa, subalit balintunang itinutulak, tulad ng bisa ng mga sinaunang epiko, tungo sa mataimtim na pakikinig, pakikilahok sa naratibo ng pagpapatatag ng lipi’t mga simulain, may puwang pa ba upang tingnan ngayon ang pagtataksil bilang negatibong gawain? Hindi kaya’t ang pakiwari ng pagtataksil ang sadyang nagpapatalas sa danas at pagmamalay natin ng katapatang estetiko?

     Mga tanong ito, sapagkat para sa akin, nagsisimula ang pagtula sa pagtatanong, sa pagsisiyasat, sa mga puwang sa kaalaman at pag-unawa, sa pang-uusig sa realidad, ang bugtong tungkol sa buwang kinain na’t naubos subalit nabubuo pang lubos. O isang tanong ang pagtula, kahit hindi ipinahahayag nang patanong, isang interogasyon sa imahinasyon at realidad at kahit sa mismong inaakala nating imahinasyon at realidad.

MAINAM SANA ANG GAYON: Isang pambansang kumperensiya ng panulaang Filipino kung saan inaasahan tayong makinig lamang sa mga tula, tumugon sa pamamagitan ng tula, makipag-usap sa pamamagitan ng pagtula—tulad ng ipinagpapalagay nating ginagawa ng mga makatang nagdidiyalogo sa pagtula’t nilalampasan ang hanggahan ng mga panahon, ng mga wika’t nasyon. Ang mga makatang Filipino na nakikipag-usap sa iba’t ibang kontinente ng mga taludtod: Si Rio Alma kay Baudelaire, si Benilda S. Santos na kay Tu Fu, si Michael M. Coroza kay Lorca, si Allan Popa kay Dickinson. Subalit kung magkagayon, kailangan din natin nang mahahabang pahinga sa pagitan ng bawat “pagtula,” tulad ng katahimikang inaasahan nating nagaganap sa pagbabasa at sa pagitan ng mga pagbabasa ng tula.

     May mahabang kasaysayan ang pagbibigay-saysay sa tula, mula sa pagpapatalas ng pandama ng mga bugtong, o pagsisilbi bilang pilosopiyang sinauna ng mga salawikain, hanggang sa kasalukuyang interogasyon at pagbasag nito sa usapin ng representasyon ng realidad, ang doble-karang wika, ang salimuot ng titik, samantalang nagbabanyuhay din ang ibayong pagkasangkapan dito ng iba’t ibang pinaninindigan: lahi, kasarian, posisyong politikal, ekonomikong interes, nasyon, pananalig.

     Higit pa roon, alam din nating hindi sa pagsulat nagsimula ang pagtula, sa samot-saring kasaysayan nito sa iba’t ibang panig ng daigdig, kung paanong hindi rin ito sa pagsusulat maaaring magtapos sa harap ng ebolusyong panteknolohiya. Binabago na ng ipad at ebook readers ang pagsusulat ng nobela, paano nito babaguhin ang pagtula? Subalit may kakaibang gayuma pa rin ang pagsulat—kahit pa sa malaking bahagi ng realidad ay tinitipa na lamang ng mga makata ang titik sa keyboard (hindi na sa “typewriter keys” ni Tinio)—sapagkat kaiba ng pagbigkas o pagtatanghal sa tula, may imahinasyon ito ng mambabasa, ng pagbabasang magaganap lamang sa panahon matapos ang pagsusulat at hindi habang isinasagawa ito, di tulad ng madlang tumatanggap sa anyong oral nito. Kung gayon, laging may antisipasyon ng panahon sa pagitan ang pagsulat ng tula, ang espasyong sumasaklaw sa pagsulat at pagbasa, ang hamon ng imahinaryong tagatanggap na wala rito, wala pa rito sa sandali ng makatang nagsusulat ng tula. Kaya’t sa pagbasa sa tula, hindi na lamang natin binabasa ang relasyon nito sa panahon kung kailan ito isinulat, o sa panahon kung kailan natin ito binabasa, kundi ayon sa panahong nakapagitan sa dalawa.

Noong 2004, isinulat ko bilang pambungad ng koleksiyong Tayong Lumalakad Nang Matulin ang tulang “Kuwentong Bayan.” Binabasa ko ito ngayon, akong hindi na makatatawid sa kaparehong ilog, subalit namamangka na sa dalawang ilog, na hindi ba’t maaaring-maaari na sa iisang dagat naman ang tuloy, ang ako na hindi na mapalagay sa maraming bagay sa tulang ito, ang mambabasang ako na hindi inasahan ng makatang ako, ang ako na kinahinatnan ng mga taon sa pagitan ng pagsusulat at pagbabasa, mga panahong mas ginugol sa pagsusulat at pagbabasa nga ng nobela.

          Kuwentong-Bayan

          Nagnanaknak ang mga alamat
          ng ating bayan. Sapo ng alaala
          sa sugatan niyang palad
          ang mga hindi napaghilom
          ng panahon: pagkabaliw
          ng mga diwata, pagsiksik
          ng mga manananggal at tikbalang
          sa pinakasulok ng takot,
          pananahan ng mga multo
          sa lahat ng kawalang-malay
          na tinalikuran ng lungsod,
          paglikas ng mga anito sa gunita
          ng mga pananalig. Mahiwaga rito,
          babala ng mangkukulam
          sa tinik sa ating talampakan
          samantalang inililigaw tayo
          ng kaniyang paanyaya
          upang iwan natin ang tángang sigpaw
          at lusungin ang hikbi ng agos
          sa mga batong nilulumot.
          Lagi’y rumaragasa
          ang ating paghahangad
          na iwan ang nakaraan.
          Lumingon sa pinanggalingan,
          bulong ng sirena sa alon
          sa tuwing tinatangay tayo ng ilog
          sa dagat ng kawalang-katiyakan.
          Subalit ang natatagpuan natin
          ay asin lamang sa dalampasigan.
          Magtatanong ang mga tiyanak
          na nalulunod sa hiwaga ng gabi:
          Saan nagmula ang buwan?
          At mararamdaman natin ang kirot
          sa pagkaligaw ng isipan
          sa kanilang lupain.
          Buwan ang gamot sa mga taon,
          buntong-hininga ng nuno
          sa punso habang pinagmamasdan
          ang papalayong liwanag
          ng mga alitaptap. At saka tayo
          rin ay lilisan: sakbibi ang hapdi
          sa mga di-nagpabinyag na pangalan
          na nananahan, nananangan
          sa mga kuwentong di na pinakikinggan.

     Tinuruan tayo ng matatandang lumingon sa pinanggalingan, sa pinagmulan ng totoo’t imahinaryong paglalakbay—subalit walang panawagang magbalik, dahil marahil sa kakabit nitong sinauna ring karunungan na wala na ngang makababalik, at maaari na lamang tanawin ang patuloy na paglayo natin sa mga bagay—kahit pa nga umaalis ang bayani ng sinaunang mga epiko upang maghanap ng lunas mula sa malalayong lupain nang may pangako’t pag-asa ng muling pag-uwi. Basta’t gayon lang ang hiling o atas ng matandang sawikain: ibaling ang mata sa pinagmulan samantalang patuloy ang mga paa sa tinutungo. Para makarating sa paroroonan.

     Sa daigdig ng banal na paglikha, sa pagsusulat ng tula, halimbawa, maaaring iyon ang pagkilala sa mga itinuring na diyos o bathala, ang primordial na puwersang bukal ng pag-ibig at ligalig, kaya’t ang patuloy na pagsasalaysay ng mga mito at alamat ay isang paglingon sa pinanggalingan. Samantala, sa sekular na realidad ng kasalukuyang alagad ng sining, maaaring iyon ang pagkilala sa mga naunang nabasa, sa dating hindi-malay na impluwensiya, ang patuloy na sinususuhang tradisyon, ang mga intertexto, at ang matatandang anyo at wikang nariyan na bago pa man magtangkang kumatha ang indibidwal.

Subalit binabagabag ako sa tuwing lumilingon dahil ang naroon minsan—minsa’y ibang mga lupain at mga mukhang ituturing na banyaga nitong pinagmulang bayan. Ngunit ano nga ba ang nasyong nililingon ng pagkatha? Maaari kayang kay tagal na nating inaawit ang “Doon Po sa Amin” sa iba’t ibang bersiyon nito’t pangangailangan dahil noon pa man, hindi na tayo nakatuntong sa sarili nating lupain, kaya’t laging naroon ang hinaharayang bayan sa kung saan wala na tayo? Maaari kayang igiit ngayon na may sarili ring bayan ang pagkatha na hindi kumikilala sa hanggahan ng mga kinasanayan at tinatanggap nating “pinagmulan”?

     Mga tanong ito na maaaring lalong magtaboy sa akin bilang walang utang na loob, suwail, hambog at kay ikli ang gunita. Na para bang hindi ko lamang kailangang mabagabag sa kawalan o pagkakaroon ng mga impluwensiya, kundi lalo’t higit sa mga uri ng impluwensiya na kinikilala kong mayroon ako. Na para bang mayroon na ngang “katanggap-tanggap” na talaan ng mga pinaghuhugutan ng sensibilidad at nilalaman ang isang manunulat na Pilipino, ng isang makatang Filipino sa kasalukuyan, bago pa man siya magsulat ng tula. Sabihin pa, isa na naman itong pagtataksil. Subalit isang pagtataksil na tulad ng binanggit ko kanina’y mahalaga upang lalong mapatalas ang imahinasyon ng katapatan sa sining.

     Anuman, nitong nagdaang dalawang taon, isa sa mga kinahumalingan ko si Roberto Bolaño, makata’t nobelista mula sa Chile. Ang Chile na maaaring nasulyapan ni Ferdinand Magellan sa paglalayag niya sa Timog Amerika noong 1520, bago siya nagpatuloy sa mga islang tinawag na Filipinas, kung saan niya natagpuan ang kamatayan. Ang Chile na sinakop din ng mga Espanyol, at bagaman naunang lumaya kaysa sa Filipinas ay binitbit naman ang wikang Kastila ng alaala’t imahinasyon nila sa pagkatha hanggang sa kasalukuyan. Ang Chile na katumbas ni Neruda sa loob nang mahabang panahon para sa maraming mambabasang Filipino; si Neruda na nito lamang 2004 ay isinalin ng iba’t ibang makatang Filipino sa ika-isandaang taon ng kaniyang pagsilang; ang mga makatang Filipino na iniibig ang hapis ng paglikha’t nananalig ding, “Maisusulat ko ang pinakamalulungkot na tula ngayong gabi,” o sa harap ng postmodernong dis-ilusyon at pagkadismaya ay, “Kaya kong magbitiw ng bitter words ngayong gabi.” Natagpuan ng marami kay Neruda ang saklaw ng pagsulat ng tula, kung paano maaaring dapuan ng liriko ang pinakakaraniwang bagay tulad ng asin at kamatis, hanggang sa epikong tagulaylay ukol sa tayog at kadakilaan ng Machu Picchu.

     Subalit ngayon, para sa akin, ang Chile at ang pagtula sa pamamagitan ni Bolaño. At sa pamamagitan ng nobela.
     Sa mga nobela ni Bolaño, natatangi ang pagmamapa niya ng kulturang pampanitikan, partikular ng tula: Kung paanong ang bawat imbestigasyon, ang bawat buhay sa kaniyang Latin America ay nakatahi sa buhay ng mga makata sa kaniyang bayan. Kahit sa realidad, aktibo’t nakisangkot si Bolaño sa direksiyon ng pagtula sa kaniyang bayan, at itinatag kasama ang makatang si Mario Santiago ang tinawag nilang Movimiento Infrarrealista de Poesia na laban sa ipinagpapalagay nila noong “kulturang opisyal” na kinakatawan ng mga tulad ni Octavio Paz. Lumabas bilang tauhan si Neruda sa nobela niyang By Night in Chile, nakaharap at nakausap ng tagapagsalaysay, isang paring kritikong pampanitikan na “tumutula” rin paminsan-minsan. Sa nobela namang Distant Star, inamin ng tagapagsalaysay na dinapuan siya ng Neruditis simula pagkabata, isang karamdaman ng matinding romantisasyon sa pagtula—ang pagtula bilang puno’t ugat ng mga bagay, ang simula’t wakas, ang lampas pa sa daigdig. Subalit sa nobela ring iyon, iminumungkahing magbabago lamang ang panulaang Chilean kung matututuhan nilang basahin nang tama si Enrique Lihn. O ibig sabihin, ang marhinalisado, ang naisagilid, naiwaglit ng kamalayan sa ngalan ng mga Neruda ng mundo.

     May isa ring tauhang makata ni Bolaño na lumaking putol ang dalawang braso mula sa balikat at lumaking bakla’t mahirap, mga prekondisyong lalong nagtulak sa kaniya sa sining. Nang minsang nagtangka siyang magpakalunod, lumangoy siya pabalik sa dalampasigan bago kapusin ng hininga at pinagpasiyahang sa kasalukuyang kondisyong sosyo-politikal, “committing suicide is absurd and redundant. Better to become an undercover poet.”

     Sa nobelang Amulet ni Bolaño, ang tagapagsalaysay na si Auxilio Lacouture ang tanging nakaligtas sa okupasyon ng mga militar sa Mexico. Nagkataong nasa kubeta siya ng ikaapat na palapag ng gusali ng Pilosopiya at Panitikan nang sinona ang unibersidad na pinagtatrabahuhan niya. Samantalang nakaupo sa inidoro’t nagbabasa ng aklat ng tula, “[she] thought about how strange it is to emigrate eastward rather than westward.” Ngunit hindi iyon kamangha-mangha sa panahon ng kanluraning explorasyon at “pagtuklas” sa mga ipinagpapalagay nilang terra incognita samantalang libong taon nang pinananahananan ng iba. Gayumpaman, maaaring totoo iyon para sa mga tao sa kasalukuyan, sa daigdig ng militarisasyon ni Lacouture, na maaaring sabihing nagmula sa mundo ng industriyalisasyon hanggang sa globalisasyong neokolonyal ngayon: ang mga Pilipinong naglalakbay palayo sa kanilang bayan, patungo sa iba’t ibang sulok ng mundo upang “maghanap ng suwerte,” maghanapbuhay, magbuo ng panibagong buhay—ang mga manunulat na tulad nina Jose Garcia Villa at Bienvenido Santos na piniling manirahan sa Estados Unidos, halimbawa.

     Subalit isang emigrasyon iyon na hindi totoo, at maaaring sabihing saliwa pa nga, sa kaso ng mga texto. Kakabit ng karahasan ng kolonya’t mga imperyo, pa-Silangan ang naging dominanteng direksiyon ng mga akda, at kung gayon, ng mga impluwensiya, hanggang sa ngayon. Mula sa pagsasakatutubo ng panalangin at pananalig na Kristiyano sa Doctrina Cristiana hanggang sa adaptasyon ng Amerikanong kulturang popular sa mga palabas sa telebisyon. Kritikal ito sa naging dominasyong pangkultura sa bansa—ang karanasang binansagan sa iba’t ibang banyagang pangalan bilang colonial mentality, miseducation of the Filipinos, o sa madaling sabi’y pagiging sakop, ang mga “katawang pasibo,” ayon kay Foucault—subalit sa isang banda’y maaari namang tingnan din ito bilang bukal, potensiya, ng isang uri ng lakas. Mas kilala natin sila, sa pamamagitan ng kanilang mga texto, samantala’y ano ang talagang alam nila sa atin? Ilang edukadong Pilipino ang hindi kilala si Edgar Allan Poe at ilang edukadong Amerikano ang hindi kilala si Francisco Balagtas? Totoong hindi maiuuwi lamang sa usapin ng estadistika o trivia ang diskurso ng kamangmangan, subalit maaari pa ring igiit, sa kabila ng demonisasyon nito’t samot-saring mutasyon, na kapangyarihan ang kaalaman, at magagamit natin sila. Isa itong posibleng tugon sa hamon ni Foucault kung paano kakatha ng puwersang laban sa tinawag niyang Panopticon, isang uri ng pagtatanghal ng pribado’t indibidwal sa harap ng kontrol ng tila mas malawak na sistema: ang transpormasyon ng kaalaman bilang imahinasyon, ang imahinasyon bilang ahensiya ng pagkatha, sa pagsulat ng tula. Kahit pa sa harap ng postmodernisasyon ng sensibilidad na kakabit ng paghalaw, appropriation, salin, bricolage, paano lubusang maigigiit na hindi rin nga itinutulak ng lunggating politikal ang mga gawaing ito, lalo pa sa sining, sa pagsusulat, sa pag-aangkin ng anyong tulad ng tula na may mahabang kasaysayan sa ating panitikang-bayan subalit kasaysayan din ng pakikipagtalaban sa mga banyagang impluwensiya?

     Bumabanggit si Bolaño ng mga makata’t manunulat sa kaniyang mga akda, higit marahil sa kahit na sinong nobelista, inihahalayhay niya sila, klasiko’t kontemporanyo, tanyag at obscure, buhay at patay, matanda’t bata, kinagigiliwan niya’t isinusumpa, mula sa loob at labas ng Chile, na para bang ang populasyon ng mga tauhang ito ay tila ensayklopidikong layon na bigyan ng aura ng isang daigdig na binubuo ng manlilikha ang kaniyang mga akda. Sa pagtatapos ng nobelang Amulet, gumawa ng mga propesiya tungkol sa ilang manunulat ang tagapagsalaysay na si Auxilio, kung sino ang patuloy na babasahin, sino ang makakalimutan, sino ang mapapaslang, sino ang magkakaroon ng resureksiyon, ng reinkarnasyon, sino ang mabubuhay nang paulit-ulit, sino ang ipagtatayo ng mga rebulto, sino ang mapuputa sa langit at impiyerno, at tungkol sa tula: “Poetry shall not disappear. Its non-power shall manifest itself in a different form.”

     Subalit binubulabog ang unibersong iyon ng mga kathang manunulat at ganoon din ng mga kathang akda, na para bang may mga pinapangarap pang buhay at texto sa loob niyon, ang totoo at hindi totoo sa labas ng katha ay totoong lahat sa daigdig ng katha at nagpapanagpo ang mga buhay nila. Sa Distant Star, na muling-imahinasyon at extensiyon ng pangwakas na kabanata ng Nazi Literature in the Americas, makikilala ang isang makatang naging asasin ng militar, si Carlos Wieder na naunang nakilala bilang Alberto Ruiz-Tagle. Habang isang pagsisiyasat iyon sa buhay niya, ang pagbabago ng buhay niya kaalinsabay ng pagpapalit ng pangalan, kung buhay pa ba siya, kung siya nga iyon, ang lumilikha ng tula sa eyre sa pamamagitan ng pagpapalipad ng eroplano, sinisiyasat din ng nobela ang hanggahan ng pagtula, at ang kaugnayan nito sa karahasan, kung maaari nga bang ang indibidwal na may sensibilidad ng isang makata ay maging kriminal, pumaslang ng mga babae’t kunan ng larawan ang kanilang marahas na kamatayan upang i-eksibit bilang sining pagkatapos ng pagtatanghal ng tula sa himpapawid, kahit pa sa gitna ng masamang panahon. Isang obsesyon halos itong pag-uugnay ng malikhaing kamalayan sa pakikisangkot sa awtoritaryanismo, lalo na sa pagbubuo niya ng mga hakang talambuhay ng mga manunulat sa Amerika sa kaniyang Nazi Literature in the Americas. Sa isang banda, maaaring iugnay ito sa posisyon ni Kundera laban sa panganib ng lirisismo, tulad ng inilatag niya sa kaniyang mga sanaysay tungkol sa nobela, at sa nobelang Life Is Elsewhere, na sa isang banda’y siya ring dahilan kung bakit hindi na niya binalikan pa ang pagtula. O nasa isa pang akda ni Bolaño ang sagot sa ugnayan ng karahasan at pagsusulat: “The vanity of writing, the vanity of destruction. ... The two things are connected, writing and destroying, hiding and being found.”

     Sa loob ng Distant Star, hinanap ng detektib na si Abel Romero ang tagapagsalaysay upang hanapin kung nasaan si Wieder sa pamamagitan ng pinaghihinalaan nilang mga akda nito. Kailangan umano ni Romero ng makata para hanapin ang isa pang makata. Umikot naman ang The Savage Detectives sa mismong paghahanap nina Arturo Belano at Ulises Lima kay Cesarea Tinajero, ang kinikilala nilang tagapagtatag ng visceral realism, sapagkat hindi nila maunawaan ang kahulugan ng tanging tula nitong nalathala, ang “Sión,” na hindi gumagamit ng “salita,” tulad ng “tula” ni Bök.

Mahalaga ang paglalatag ng kulturang pampanitikan para kay Bolaño bilang motibasyon ng mga pagsisiyasat, ng mga pagtatanong, sapagkat may mga hindi nauunawaan, lalo na sa gitna ng daigdig na politikal na ginagalawan ng kaniyang mga manunulat. Ginawa niyang tauhan, halimbawa, si General Pinochet at pinagsalita sa nobela niyang By Night in Chile upang bigkasin ito tungkol sa ibang mga namuno’t naging diktador tulad nina Alessandri, Frei at Allende: “They didn’t read, they didn’t write. They pretended to be cultured, but not one of them was a reader or a writer.” Maaaring tinitingnan ni Bolaño na sa bandang huli, nakasalalay ang lahat sa mga salita, sa kakayahang magbasa at magsulat. Na ang kalungkutan niya’y samantalang humuhubog siya ng daigdig na umiikot sa kulturang pampanitikan, sa katotohana’y pinaiikot at pinamumunuan ang daigdig na iyon ng mga makapangyarihang walang kinalaman, walang pakialam, sa panitikan, sa tula. O, kung sakali ngang may pakikisangkot ang mga namumuno’t makapangyarihan, o nakikisimpatiya sa kapangyarihan, sa pag-akda ng panitikan, tulad ng ipinakita niya sa mga kathang biograpiya sa Nazi Literature in the Americas, ay higit itong mapanganib, mas nakatatakot—kaya’t dapat pa ring ipagbunyi ang kasaysayan kung saan nagmumula ang kulturang pampanitikan sa gilid, sa oposisyon, bilang kontraryong opinyon laban sa naghahari’t makapangyarihan, tulad ng sensibilidad ng maraming kuwentong-bayan. Isang pagtataksil sa kasalukuyang kalakaran.

     Ano ang pakialam ko kay Bolaño? Sa kasalukuyan kong mga bagabag sa usapin ng katapatan at pagtataksil, sa lahat ng salimuot nito’t epekto sa aking pagsusulat, binubuhay niya ang noon ko pa pinaghihinalaan na diyalogo sa mga anyo ng tula at nobela, subalit puta-putaki’t hindi pa nagagawan nang taimtim na pag-aaral: ang relasyon ng pagsusulat ng nobela sa pagtula ng isang makata. Kahit pa nga ginawa iyon ni Rizal, ni Lope K. Santos, ni Alejandro G. Abadilla, ni Edith Tiempo, ni Jun Cruz Reyes, ni Alfred Yuson, ni Luna Sicat-Cleto, ang mamangka sa higit sa iisang ilog. Sa ngayon, ginagawa pa rin iyon ng mga kahenerasyon kong tulad nina German Gervacio, Genevieve Asenjo, at Alvin B. Yapan.

     Kinailangan kong magsulat ng nobela upang mapangahasan ngayon, halimbawa, ang isang himig sa tula, na hindi ko mapapangatawanan limang taon na ang nakararaan kung kailan ang pagiging mataimtim ng bisyon ko sa relasyon natin, ng ating kamalayan, sa mga nilalang ng dilim, ay walang kapasidad na tingnan iyon bilang katawa-tawa sa gitna ng pagiging kalunos-lunos nito. Sa isa sa pinakabago kong tula, wala ang dakilang ambisyon ng “Kuwentong-Bayan,” subalit hindi nagpapanggap ng pag-aaruga ng mga sugat at sakit ng kolektibong kumakawala sa imahinasyon. Hindi ko isinusumpa ang lungkot at kadakilaan, ibig ko lamang takasan ang pagtingin sa mga iyon bilang nakalulungkot at dakila na nga.

     Kinailangan kong pagtaksilan ang nagdaang sarili, kilalanin ang panahong nakapagitan sa bawat pagsulat ng tula, upang maghunos ang mga panibagong salita. Sa palagay ko, sa ganitong paraan lamang ako muling makapagsusulat ng tula. Kaya bilang pangwakas:

          Tagpo

          Pitong taon ako nang una ko siyang makita:
          hindi tao, hindi hayop, nakasiksik sa sagingan
          na tinatanuran ng matandang poso. Tiyanak!
          Sabi ko, nanlalaki ang mga mata. OA,
          sabi niya, naroon at wala sa panahon.
          At lumundag siya't tumuntong sa balikat ko,
          buong buhay kong pinasan, mahigpit
          ang kapit sa ulo ko. Hindi siya nakikita ng iba—
          ang halimaw na laging may puna sa iniisip
          ko’t binibitiwang salita, tulad ng, “Pitong taon
          ako nang una ko siyang makita,” dahil bulag
          ako’t naliligaw at siya ang nakatagpo sa akin.

* This is the lecture I delivered at the Pambansang Kumperensiya sa Panulaang Filipino held last November 25, 2010 at the University of the Philippines in Diliman.

Niloloob ng Nobela ang Tula

2011-01-03T14:35:00.001+08:00

WALA PANG ISANG BUWAN matapos lumabas sa mga bookstore ang nobela kong Walong Diwata ng Pagkahulog, nagtext ang kapatid kong sumunod sa akin, si Jordan (Undan ang kinalakihan kong tawag sa kanya), na nakabili siya ng kopya sa SM Sta. Rosa. Ilang minuto lang, ang kasunod niyang text: “Kuya… tampururut kpa rn b ky papa? Nklagay s libro mo…” Noong una, natawa ako. Ni hindi ko naisip hanggang sa sandaling iyon na may tampo pala ako kay Papa. Kinailangan kong ipaalala kay Undan, na nagtapos ng mechanical engineering sa UPLB, na katha iyon, fiction, at hindi ako ang tauhang nagsasalaysay sa nobela. Pero kahit matapos ang ilang palitan ng texts, ayaw niyang makumbinsi. “Utol m0ko.. halata ko hehehe,” sabi pa niya. Magkahalong pagkamangha at pagkadismaya ang naramdaman ko nang matiyak sa sandaling iyon kung bakit kinailangang agad na pasubalian ni Foucault ang nosyon ng “kamatayan ng awtor” ni Barthes. Sa kamalayan ng mambabasang gaya ng kapatid ko, talagang buhay na buhay ako, ang awtor, sa aking akda.

    Ifinorward ko ang nangyari sa mga kaibigang makata at guro rin sa Kagawaran ng Filipino sa Ateneo, kina Yol Jamendang at Allan Popa, na gaya ko’y nagtuturo ng nosyon ng persona o maskara sa texto sa mga freshman. Dahil nabasa na rin ni Yol ang draft ng nobela ko bago pa man ito malimbag, ang reply niya: “Kelan ba kasi namin makikilala si Teresa?” (Na kapareho rin ng iba pang mga kakilalang nakabasa na sa nobela na tinatawag ako ngayong Daniel o Ayel o Delka Linar.) Ang sagot naman ni Allan na hindi pa nababasa ang nobela: “Kaya ako, di nagsusulat ng nobela. Mas mahihirapang intindihin ng pamilya ko ang tula.” Kung nabubuhay na nga tayo sa daigdig ng prosa, kung saan ang tula ay iyong mahirap intindihin, di gaya ng matalik na ugnayan sa pang-araw-araw na buhay ng salawikain, o matalas na pagkilala sa paligid ng bugtong noon, ang lirisismo nga ba ng tula ay “isang buhay na wala rito,” gaya ng minsang iminungkahi ni Kundera? At kung ang nobela ay isa ring daigdig ng tuluyan, kamukha ng ating daigdig, kaya’t para sa ilang nakapagbasa na, ako si Daniel sa aking nobela, sa ayaw ko ma’t sa gusto, ibig bang sabihi’y gayon din ang turing ng nobela sa tula, na sa loob-loob nito’y wala ang tula kundi isang daigdig na anakronistiko ang tanging relasyon na maaaring kathain sa ating mundo, sa totoong mundo, na isang malayong mundo ang tula na hindi makikilala, hindi mauunawaan, kaysa sa pamilyar na kaligiran ng prosa, kaya’t pangingilagan ito ng nobela, gaya ng pagkailang ng daigdig nating kampanteng hinaharap ang pang-araw-araw sa tuluyan?

    Gusto kong dito magsimula ang ilang pagmumuni-muni ko tungkol sa ugnayan ng tula at nobela, na agad nag-uungkat at umuusig sa relasyon ng dalawang anyo sa realidad, subalit ibig kong tangayin nawa mula roon patungo sa pagbubunyag sa tula bilang balintunang niloloob ng nobela. Sa isang banda, isa rin itong pagtatangka tungo sa ars poetika, iyong tendensiya na “magbigay ng espasyo sa kasaysayang pampanitikan upang matalakay nang kritikal ng isang manunulat ang sarili niyang sining.” Kagaya ng konseptong ipinakilala ni Horace sa kaniyang sariling “Ars Poetica,” magsisimula ako in medias res, “sa pagitan ng mga bagay,” dahil laging naroon ang puwang ng paninimbang, pahinga, pagtataya, at posibilidad ng pagsulong o pag-urong, paggalaw o pananatili. At sa pagitan ng mga bagay, nagmumukha ngang may antagonismo sa pagitan ng tula at nobela, may salungatan: tila magkaibang-magkaiba sila ng pinaninidigan.

    Tingnan natin ang dalawa sa kontexto ng pinakadambuhalang katotohanan ng ating kasaysayan na hindi maitatangging humubog sa kondisyon ng ating bayan at namamayaning kamalayan sa ngayon, at kung gayon, maging ng ating mga produksiyon at konsiderasyong pang-estetika: ang kolonisasyon. Nahati nga sa pagdating ng mga Kastila ang ating panahon—ang panahon na isa sa unang hinaraya ng tao sapagkat hindi nakikita’t nahahawakan—bilang prekolonyal at postkolonyal. Sa tunog ng kampana sa pagtatatag ng mga pueblo, sistematikong nabura ang alaala at saysay ng sarili nating mga pagbaybay, pinatay ang mga bayani ng ating epiko ng mga dasal na katoliko at kuwento ng buhay ng mga santo, at muling-binuhay sa pasyon ni Kristo na tinagulaylay para sa mga pumanaw at sa kanilang iniwan sa daigdig na ito.

    Kung tutuusin, may tuwiran sana tayong relasyon sa isa sa mga itinuturing na ninuno ng nobela sa kanluran: 1605 nang lumabas ang unang bahagi ng Don Quixote ni Miguel de Cervantes, na nakasulat sa Espanyol. Halos kasabay noon ang pagdating naman dito sa Pilipinas ng palimbagan, ang teknolohiya na nagbigay ng posibilidad sa anyo ng nobela. Subalit kapuna-punang lilipas pa ang halos tatlong daang taon, sa dulo na ng pananakop ng mga Kastila, bago malathala ang itinuturing na unang nobelang Filipino, ang Ninay ni Pedro Paterno, at pagkatapos, ang Noli at Fili ni Jose Rizal. Simptomatiko ito ng relasyong pampanitikan sa pagitan ng Espanya at Filipinas nang panahong iyon at ng materyal na kondisyon ng palimbagan sa bansa na hawak ng mga misyonerong Kastila. Siyempre pa, inunang ilimbag ang mga textong may direktang pakinabang sa proyekto ng pananakop: doktrina, aklat ng katesismo, kumpesyunaryo, diksiyonaryo, relasyon, mga leyenda. Mula sa mga iyon, saka nga nalimbag ang mga aklat ng tula gaya ng Memorial dela vida christiana ni Francisco de San Jose.

    May balintuna sa pagpabor ng mga mananakop sa tula: pinag-aralan nila ito dahil nakilala nilang malalim ang pagkakaugat nito sa tradisyon ng bayan, gaya ng ibinubunyag ng mga bugtong, sawikain at awiting-bayan. Naging susi ang anyo kung gayon sa pagtatangka nilang i-access ang katutubong psyche upang madomina rin ito at masakop maging pamantayang pang-estetika. Alalahaning samantalang tinitipon ang mga bugtong at sawikain at dalit at tanaga sa mga vocabulario, gaya ng ginawa nina Noceda at Sanlucar sa Vocabulario dela lengua tagala, nilipol naman umano ang mga katutubong tula na itinuring ng mga prayleng mahahalay at maysa-demonyo, bagaman posibleng higit na laganap, kumpara sa “malilinis” na tula, gaya ng argumento ni E. Arsenio Manuel sa pag-aaral niya sa mga motif ng tradisyong oral ng ilang pangkat-etniko sa Pilipinas. Dinibdib kahit ng mga misyonerong gaya ni Francisco de San Jose ang pag-aaral at pagtula sa wikang Tagalog upang unawain ang katutubong gawi, at maipasok ang aral na Kristiyano sa loob ng bayan, sa pamamagitan ng tula.

    Malinaw na mas malayo ang nililingong nakaraan ng tula, kumpara sa nobela. Hindi lamang dahil sa mahabang kasaysayan ng tradisyong pabigkas bago dumating ang palimbagan, kundi kahit sa panahon ng paglilimbag, nauna nang tatlong siglo ang “May Bagyo Ma’t May Rilim” ng isang Tagalog na hindi napangalanan, kumpara nga sa akda ni Paterno, o lalo pa sa Nena at Neneng ni Valeriano Hernandez Peña, ang itinuturing na unang nobelang Tagalog, na sa pananakop na ng mga Amerikano unang naserye sa pahayagan. Naging padron nga ang mga epikong nawalan ng puwang ang pag-awit sa mga pambayang pagdiriwang upang isulat at ilimbag ang mga pasyon at mga sekular na awit at korido. Kahit inilimbag na nga ang mga ito, ang tugma at sukat na parehong function ng oralidad ang pangunahing sintomas ng nostalgia sa pagbigkas ng nakalathalang tula, ng pamilyaridad sa pagitan ng tumutula at nakikinig sa pagtatanghal, kaya naman marami ring tala na inaawit pa rin talaga ang mga berso ng limbag na awit, tulad ng Florante at Laura ni Balagtas, at kaya rin nga nahubog ang pabasa para sa pasyon. Malinaw ang ideya at pagdanas ng komunidad bilang kakabit ng oralidad, na siyang malinaw na ideyal para sa istruktura ng kapangyarihang ibig kumubkob sa isang kolektibo.

    Sa kabilang banda, maaaring sabihin na malaki rin ang papel ng tula upang ipakilala labanan ang mismong orkestrasyon ng pananakop, kung pagbabatayan ang pag-aaral ni Reynaldo Ileto sa paghubog ng pasyon sa kamalayang-bayan o ang naging epekto ng Florante sa kalinangang intelektuwal mula pa sa panahon ni Rizal. Hanggang sa panahon ng kolonyalismong Amerikano, ganito ang naging bisa ng maraming tula, lalo na ng mga makatang nagsulat ng pitak na patula sa mga pahayagan, tulad ni Jose Corazon de Jesus. Hindi matatawaran ang bisa ng kaniyang mga tulang nasyonalista, na pangunahing kinakatawan ng “Bayan Ko” na umalingawngaw hanggang sa unang EDSA. Maraming makata na nagpatuloy ang pananalig sa bisa ng pagtula, sa gitna ng iba’t ibang anyo ng opresyon, tulad ng magkapatid na Emmanuel at Jose Lacaba, Lamberto Antonio, Rogelio Mangahas. Sa kasalukuyan, patuloy ang pakikiharap sa mga bagong mukha ng pananakop ng maraming makata, gaya ng nakikita sa mga tula ni Bienvenido Lumbera, at kamakailan, ni Axel Pinpin. Sa paningin ko, ganito ang hayag na layunin ng iba pang aktibong samahan ng mga makata sa kasalukuyan, tulad ng Kilometer 64. Makikita rin itong tungkuling binuno ng maraming makata sa ibang panig ng daigdig gaya nina Czeslaw Milosz, Octavio Paz, Derek Walcott, at Miguel Angel Asturias.

    Kung doble ang talim ng pagdanas sa tula, bilang nakaugat sa tradisyong katutubo, at kung gayo’y maaaring balingan ng katutubo sa adhikaing nasyonalista sa isang banda, subalit maaari rin namang kasangkapanin ng mananakop sa kabilang banda upang maniobrahin nga ang mismong makinarya ng opresyon, dumaranas din ng parehong dobleng talim ang nobela.

    Sa isang banda, malinaw nga ng isang kanluraning anyo ang nobela. Minana natin ito sa mga mananakop, at hanggang ngayo’y ipinagpaparangalan nila bilang isang anyong Europeo. Kaya naman nasa kanila ang mga Cervantes at Rabelais, ang Dumas, Dickens, Dostoevsy, ang pag-unlad ng wikang Ingles, Pranses, Aleman, Ruso kasabay ng salimuot ng tradisyon ng kanilang prosa. At noon pa ma’y binabasa na nila ang isa’t isa. Sa panahon ni Cervantes mismo halimbawa’y naisalin na sa iba’t ibang wika ang Don Quixote. Ipinaliwanag na ito ni Orhan Pamuk na sa panahon ng matinding nasyonalismo, kahit sa bayang pinagmulan niya, omas madaling balingan, o balikan, ng mamamayan ang kanilang tula, dahil ito ang nag-uugat sa kanilang malayong nakaraan, kaysa sa nobela, na sinasabing pamana na ng mananakop. Matagal bago sineryoso sa Turkey ang nobela bilang isang sining. Kaya naman, hindi na nakapagtatakang ang mga unang itinuturing na nobelang Filipino, kung hindi isasali ang mga proto-nobelang Urbana at Felisa at Si Tandang Basio Macunat, ay isinulat din sa wikang Kastila, at kung gayon, ng mga banyaga, o ng mga aral. Kaibang-kaiba ng kondisyon ng produksiyon ng pinakamatatanda nating tula, kosmopolitan na agad ang ating nobela: nakamata sa mundo, imbes na nakalingon sa pinagmulan. Ang mga nobela halimbawa ni Rizal ay isinulat niya sa iba’t ibang bahagi ng Europa, nalathala rin sa labas ng bansa, may mga erudisyong kanluranin, at kamakailan ay ginawan ng pagbasa ni Almario na may malaking impluwensiya rin umanong Aleman. Pagdating pa lang ng mga Amerikano, dahil sa sekularisasyon ng palimbagan at pagdami ng mga diyaryo at magasin, aangkinin ng mga katutubong wika, lalo na ng Tagalog, ang pagsusulat ng nobela.

    Subalit dahil wala ngang tradisyong oral na nililingon ang nobela, at imbes ay nangangailangan ng pag-iisa at malaki ang potensiyal na mag-uwi sa pag-iisip sa sandali ng pagbabasa, kaya’t halos katakutan ito ng sistemang kolonyal. Kahit sa Europa, kakabit ng pagkahubog ng anyong ito ang kasaysayan ng subersiyon, ang mismong anyo bilang subersibo. Kaya sa Europa rin, nang nagmungkahi si Rizal sa mga kasama niyang ilustrado na gumawa ng pagmamapa ng karanasan at kondisyong kolonyal ng Filipinas, upang itaguyod ang isinusulong nila noong reforma, nobela ang anyong nasa isip niya. Kaya bagaman hindi ito napanindigan ng mga kasama niya’y dinibdib nga niya’t siyang nagluwal sa Noli at Fili. May mga kapasidad ang nobela na kapaki-pakinabang sa subersibong layunin ng sakop, na pinangalanan ni Bakhtin na imahinasyong dayalektik, sa bisa ng heteroglossia o pagmamaraming tinig. Kataliwas umano ito ng singular na lohika ng tulang lirikal, kahit pa ng epiko, o lalo pa nga ng epiko, na walang akomodasyon sa kontraryong pananaw, at pangunahin pa ngang tagapagpatibay ng namamayaning kaayusan, tagasuporta sa mayhawak ng kapangyarihan, tagapagbigay ng katwiran sa istruktura ng dominasyon.

    Samantala, maliban sa pagtingin sa relasyon ng nobela at tula bilang antagonistiko, may namamayani ring pagturing sa kanilang relasyon bilang pagsusupling. Ganito halimbawa ang iminungkahi ni Resil B. Mojares sa naging kasaysayan ng pagkahubog ng nobela sa bansa natin na nililingon ang epiko bilang isa sa mga mahahalagang ninuno ng komplikasyon at haba ng naratibisasyon. Padron din umano ito ng klasikal na larawan ng bayani sa mga kuwento mula sa iba’t ibang lupain sa daigdig na kinakailangang lisanin ang sariling bayan upang hanapin ang lunas mula sa labas, sa ibang lupain. Kaya’ut ang pag-alis ni Aliguyon sa Hannanga o ni Agyu sa Nalandangan ay minana ni Floranteng kinailangang mag-aral sa Atenas at paglaon, ni Crisostomo Ibarra nga na kinailangang mag-aral sa Espanya, upang pag-uwi’y matuklasang may kanser na ang Inang Bayan. Ganito rin ang tingin ng nobelistang si Jane Smiley, sa aklat niyang 13 Ways of Looking at the Novel, kung saan tinitingnan ang mga naunang anyo sa nobela, tulad ng liham, travel essay, tale, joke, romance at epic, ang huling dalawa bilang mga anyong patula, bilang mahahalagang ninuno ng nobela, na paglaon nga’y hinalinhan nito.

    Subalit dito ko ibig magmungkahi ng ibang pagtingin sa relasyon ng nobela at tula maliban sa relasyong antagonistiko o kaya’y ninuno-supling lamang. Subalit titingin lamang ako mula sa pananaw ng nobela, at hindi ng tula, kung ano ang tingin ng nobela sa tula, at hindi ng tula sa nobela, sa simpleng dahilan, sa ngayon, na naglalaman ang maraming nobela ng tula, subalit wala pa akong nababasang tula na naglalaman ng nobela, bagaman may mga tinawag dating nobelang patula, tulad ng mga naseryeng akda ni Jose Corazon de Jesus sa Liwayway, ang Ang Lumang Simbahan ni Florentino Collantes, at kahit ang Ang Pangginggera ni Lope K. Santos. Sa aking pagtataya, niloloob ng nobela ang tula.

    Ano ang ibig kong sabihin? Hindi lamang ang literal na nasa loob ng maraming nobela ang tula, bagaman totoong kahit ang pinakamatatandang nobela, mula pa sa Don Quixote kung saan nagiging gawi ng ilang tauhan ang pag-awit ng mga taludtod, pagsasalaysay nang patula, at maging sa pagtatapos ng unang aklat nito na nalathala nga noong 1605, patula ang elehiya para kay Don Quixote at maging sa kaniyang mga nakasamang sina Sancho Panza, ang kabayong si Rozinante at ang pag-ibig niyang si Dulcinea. Bagaman pinili ni Rizal ang anyo ng nobela, sa loob nito’y kinilala pa rin niya ang inspirasyon ng awit ni Balagtas, ang Florante. Hindi iisang beses na sinipi ng nobelista ang makata, o ipinaalala, sa pamamagitan ni Pilosopo Tasyo, ang mga taludtod ng makata ng Panginay, at hinubog ang naratibo sa espiritu ng naunang tula ni Balagtas. Kahit sa edisyong internasyonal ng Noli na inilathala ng Penguin noong nagdaang taon, sa introduksiyon ni Harold Augenbraum, napangunahan pa rin ng tinig ni Balagtas ang pagpapakilala sa nobela, sa pagsipi ng kritiko sa ilang taludtod mula sa “Kay Celia” bilang epigrap. Maliban kay Balagtas, sinisipi rin ni Rizal ang mga tula ng makatang gaya ni Lope de Vega sa nobela.

    Kahit sa pinakabagong mga nobelistang Pilipino, tulad ni Ellen Sicat sa kaniyang Paghuhunos at Unang Ulan ng Mayo, makikitang importane ang tula sa loob ng nobela. Sa Paghuhunos, nakalagay pa ang salin sa Tagalog ng isang tula ni Browning, bukod pa sa pagpapakilala sa ama ng manunulat na si Carlos bilang makata, at isa umano sa mahahalagang impluwensiya sa pagkamanunulat ng anak niyang siya namang napangasawa ni Gloria, ang tagapagsalaysay sa nobela. Sa Unang Ulan ng Mayo na pagpapatuloy ng kuwento ng naunang nobela, sinabi ni Gloria na isinusulat niya sa porma ng isang tula ang balangkas ng kaniyang kuwento dahil mas madali umano itong alalahanin. Malinaw na para sa kaniya, kakabit ng tula ang alaala, ang pag-alaala, kaya nga sa halos lahat ng tradisyon ng pagtula sa iba’t ibang bahagi ng daigdig, marami itong pamamaraang mnemonic, gaya ng pag-uulit ng tunog, bilang ng pantig, o kahit ng mga buong taludtod. Ilan sa kontemporanyong nobela sa labas ng Pilipinas kung saan nakasentro ang tula o pagiging makata ang Possession ni A.S. Byatt, Life Is Elsewhere ni Milan Kundera, Death in Venice ni Thomas Mann at The Savage Detectives ni Roberto Bolaño.

    Subalit hindi nga ganoon kasimple ang dahilan at paraan kung paanong niloloob ng nobela ang tula. Sa halip, pinapasok ng nobela ang tula, gaya ng magnanakaw sa hatinggabi, subalit walang intensiyong mamaslang. Ginagawa ito ng nobela upang tingnan ang tula nang lampas sa hanggahan ng mga kinasanayan nating pagtingin dito mula sa labas. Kaya mahalaga ang pagkilala sa usapin ng loob, at ang kakabit nitong pagamamalay sa labas. Isa sa pinakamayamang konsepto sa mga Tagalog ang loob, na ginawan na ng hindi iilang pag-aaral, tulad ng kay Fr. Albert Alejo, na mata rin, at ni Ileto nga sa Pasiong Mahal. Sa pag-aaral sa tula, may iminungkahi si Almario na pagkakaiba ng himig na paloob at himig na palabas, at kung paanong higit na nagkaroon ng pagkiling sa direksiyong paloob ang mga modernistang makata dahil ito ang nagbibigay ng puwang sa paglilimi, imbes na pangangaral o pagdidikta. Mahalaga ang katangiang ito ng pagmumuni o introspeksiyon sa pagloloob ng isang bagay, dahil, ayon naman sa kritiko at postmodernistang nobelista at kuwentistang Rolando S. Tolentino, maaaring ang introspeksiyon ang isa sa mga huling sandata ng indibidwal sa iba’t ibang teknolohiya ng pagkontrol sa kaniya sa harap ng pagkakahati ng kolonisasyon sa ating espasyo sa pagitan ng pampubliko at pribadong spero. Sa pagkakaroon ng malinaw na publikong spero kung saan minamatyagan ang katutubong ibig supilin, kaya’t kailangan siyang pailalim sa reduccion, sa hanggang maaabot ng tunog ng kampana, ang introspeksiyon, ang panloloob sa mga bagay, ang maaari ngang huli niyang kaligtasan. Lalo pa’t hindi istatiko ang loob na maaaring maging mabigtan, magaan, maluwag, masikip, magulo. Kung niloloob ng nobela ang tula, sa anumang dahilan, ibig sabihi’y may puwang iyon dito, dahil iyon lamang mga wala sa loob natin ang walang halaga para sa atin.

    Sa harap ng mga ganitong komplikasyon ng relasyon ng anyo ng nobela at tula, lalong nagiging kritikal ang pasya ng anyong gagamitin sa pagsusulat. Tula o nobela? Ito ang aking sariling in medias res: pagkatapos malathala nang magkasunod ang aking aklat ng tula at nobela, nahaharap ako sa dalawa muling magkasunod na malaking proyekto, isa na namang koleksiyon ng tula sa ilalim ng isang grant mula sa Loyola Schools, at isang panibagong nobela para sa aking disertasyon. Kailangan bang pumili? Totoo naman, makata’t nobelista si Rizal, gaya ng maraming iba pang mahalagang manunulat na Filipino: Iñigo Ed. Regalado, Lope K. Santos, Amado V. Hernandez, Alejandro G. Abadilla, Jun Cruz Reyes, Lualhati Bautista, Tony Perez, Luna Sicat.

    Kailangan bang pumili? Hindi lagi, subalit may mga taong kinailangang magpasya. Tulad ni Kundera na pagkatapos makapagpalathala ng ilang koleksiyon ng tula ay hindi na muling nagsulat ng tula at nagtuon na lamang sa nobela. Sa Life Is Elsewhere, inihayag niya ang panganib ng tulang lirikal na maaaring magkaroon ng bisang estetiko kahit walang naihahayag na katotohanan o insight. O na “maaaring makapagsulat ng magagandang tula na sumusuporta sa paninikil,” dahil “masidhing damdamin lamang ang kailangan, hindi katotohanan.” Sa isang banda, gantio ang materyal na kondisyon ng produksiyon ng marami sa ating mga epiko: nagmula sa naghaharing-uri, binbigyang-katwiran ang kalakaran, ang status quo na sumusuporta sa pamilya o angkan ng namumuno: isang naratibo ng lehitimasyon ng kayamanan at kapangyarihan na paulit-ulit na inaawit sa mga opisyal na okasyon ng bayan gaya ng anihan, pagtatanim, kasalan, paglalamay. Wala umanong ganoong laya ang nobela. Ayon kay Kundera, “novelists, who wrote about [the times] with the blind eye of conformism, created mendacious, stillborn works. But lyrical poets, who exalted the time in an equally blind manner, often left behind beautiful verse.”

    Samantala, higit namang nagpapamalas ng heteroglossia, ng pagmamaraming-tinig, ang tingin ni Bolaño sa tula, sa huli niyang nobela bago namatay, ang 2666. Sa isang bahagi, sinabi ng isang tinig kay Amalfitano, isang propesor ng kasaysayan: “Walang pagkakaibigan… walang pag-ibig, walang epiko, walang tulang liriko na hindi nguyngoy o sitsit ng mga egoista, alingasngas ng mandaraya, sabi-sabi ng mga traydor at social climber.” Subalit sa bisa nga ng imahinasyong dayaletikal, at walang bisyong singular ng sanaysay, kaya sa isang bahagi, sinabi naman ng isang estudyante kay Amalfitano: “Ngayo’y puro tula na lang ang binabasa ko. Tula na lang ngayon ang natitirang walang bahid, ang tanging hindi kasali sa mga laro… tula na lang ang hindi tae nilang lahat.”

    Kailangan bang pumili? Nakikita ko ang sarili ko, halimbawa, na pipiliing pumili sa pagitan ng tula at nobela sa hinaharap, sa simpleng dahilan sa bawat araw ay dumarami nang dumarami ang ibig kong isulat at kasabay noon ay umiikli naman nang umiikli ang buhay ko para gawin ang mga iyon. Kahit sa nobela ko’y sinabi ni Daniel na ayaw niyang tumula, na hindi siya magiging makata, ibig kong ipakita na sa daigdig na ito, may mga taong patuloy na naiisip ang tula, nananaginip ng pagtula, na may tula nga, na opsyon ang pagmamakata.

    Subalit nobela ang pipiliin kong isulat, dahil sa daigdig natin ng prosa, lalong nagiging mahalaga ang nobela sapagkat sa kinathang daigdig na ito ng tuluyan, na mas hindi pangingimiang pasukin ng karaniwang mambabasa, naipaaalala ang pangangailangan ng tula, kung bakit kasintanda halos ng sibilisasyon ng tao ang pagtula. Na kung ang nobela ay isang pagsisiyasta sa kondisyon ng pagiging tao, malaking bahagi nito ay isang pagsisiyasat sa relasyon ng tao sa tunog, sa larawan, sa salita, sa kaniyang sinig, sa tula. Walang anyong pampanitikan na pumapatay sa isa pang anyo. Mayroon lamang umaalala sa dati, hindi nakalilimot, niloloob. Niloloob ng nobela ang tula upang kilalanin mula rito ang sarili niyang pagkahumaling sa salita, at pagnanasang magsalita tungkol sa daigdig, makipag-usap sa daigdig,

    Magsusulat ako ng nobela at iiwan ang pagtula, kung kinakailangan, upang ipaalala sa daigdig nating nag-aalangan nang harapin ang pahinga ng linya, ang pagtalon sa pagitan ng mga saknong, ang tensiyon ng mga puwang na nililikha ng mga salitang hindi mapagtatabi nang ganap para patuloy na makilala ang kanilang sarili, upang ipaalala sa mundo na sa loob ng nobela, sa ating bayan, sa ating daigdig, may linya, may saknong, may tula, patuloy na may mga pinipiling magmakata: may hindi basta-basta nilulunod ng tuluyan, may hindi basta-basta nalulunod nang tuluyan.

*This is the lecture I delivered to open the series of lectures in celebration of Pinoypoets' fifth anniversary, held last February 28, 2009 at the Ortigas Foundation Library.

Ang Pagsusulat Bilang Pagkadismaya

2011-01-01T01:14:00.002+08:00

O, NOBELISASYON SA IKATLONG DAIGDIG BILANG PAGWASAK

5 December 2009. Cultural Center of the Philippines.

TIGIB NG KONTRADIKSIYON ang karanasan ng isang manunulat, palaisipang tulad ng bugtong na nariyan lamang sa paligid ang sagot ay niyayanig ng talinghaga ang sariling kamangmangan o karunungan, sinusukat ang pakikibahagi pa rin sa mas malawak na karanasan ng bayan, ang kolektibong hiwalay sa kaniya subalit kinabibilangan din niya. Sa isang banda, maaari niyang ideklarang “ako ang daigdig,” samantalang nagluluksa ang mundo sa mga trahedyang idinudulot ng tao sa isa’t isa, o mga kalamidad na kasintanda ng pagmamalay ng mga sinauna sa paglalaho’t pagkabuo ng buwan. Maaari siyang kumatha para sa sarili, para sa mismong sining, para sa itinuturing na maganda ng bawat panahon o kultura: pagsikat ng araw, tabi ng dagat, pamumulaklak ng diliwariw, sayaw sa kalipay, ibong may layang lumipad, pag-ibig—at ibulong sa sarili, Maganda pa ang daigdig. Naroon sa gayuma ng paningin, ng pagtingin, ang potensiyal na suliranin: maaari akong tumingala sa buwan at sabihing dambuhalang keso, tulad ng sinasambit-sambit ng mga dagang hindi naniniwala kay Daginding na bato lamang ang buwan sa kuwentong-pambata ni Roberto Alonzo, o ipangako ito sa sinusuyo bilang panghalip sa pag-ibig, na kinaumayan na’t inuyam pa ni Allan Popa sa “Buwan, Buwan.” Nasa pagtingin ang bukal ng paninindigan o pagkatinik nang malalim, kaya’t idyomatiko rin ang pagtingin sa atin para sa pagtangi, pagmamahal.

        Puso kong lulutang-lutang
        Sa gitna ng karagatan,
        Ang tanging tinitimbula’y
        Titig ng mata mo lamang.

Subalit masidhi ang trahedya ng pagkatao na maisasalba lamang sa pagtingin ng iba, trahedyang hindi nasulyapan man lamang ng persona sa katutubong dalit, tulad ng pagkalugmok nina Doña Juana at Doña Leonora sa Ibong Adarna na naghintay sa kanilang Don Juan na magliligtas sa kanila mula sa ilalim ng balon; kaiba sa ahensiya ni Doña Maria na siyang gumanap sa lahat ng pagsubok ng ama niyang hari para sa prinsipe, at nanguna upang ipinaglaban ang karapatan ng sarili sa harap ng gayuma ng paglimot ng lalaking inibig sa dulo ng korido.

Sinabi na ni Ildefonso Santos: “Sa dagat man, Irog, ng kaligayahan/ Lahat, pati puso’y naaagnas ding marahang-marahan.” Nakamamanhid ang mismong saya, ang mismong paglulunoy sa daigdig na narito. Kailangang matigatig sa mismong pagkapanatag. Paano mapapakali kung ayon sa isang survey kamakailan lamang: sa bawat 100 pumapasok sa grade 1 ay 54 lamang ang nakapagpapatuloy sa high school, at 13 ang nakapagtatapos sa kolehiyo, at wala pang kalahati sa mga nakapagtatapos na iyon ang nakakakuha ng matinong trabaho? Saan mapapanatag kung tatlong dekada pagkatapos ng serye ng Mga Batang Lansangan ni Ricardo Lee, lumala pa ang bilang at kondisyon ng mga batang nalululong sa droga, nagbebenta ng katawan, nanghohold-up, pumapatay, nakukulong, napapaslang? Mahirap maging mahirap, at ito ang sentimyentong sinisikap sakyan ng karamihan sa mga manunulat sa kasalukuyan na nagmumula sa akademya, may intelektuwal na kapital, karamiha’y nakakakain sa oras hindi man ganap na nakakariwasa. May malaking problema kapag hindi na maramdamang may problema nga pala. Sa Sipat-Kultura ni Rolando Tolentino, iminumungkahi niya ang isang estetika at politika ng paglayas at paglayag, dahil sa mga kondisyon lamang na iyon umano ng hindi pananatili maaaring maapuhap ang posibilidad ng paglaya. Malinaw ang posisyon ni Tolentino: kailangang pro-active ang anumang pagsusulat, mahalagang may direksiyon itong tinatahak tungo sa pagbabago ng mga kondisyon ng nasa-labas nito. Hindi maaari ang mungkahi ng bata sa kaklase niya sa isang komersiyal sa telebisyon, “Isipin mo na lang, ham ‘yan.” Sa harap ng kadahupan pa rin at patuloy na pagdanas ng pagkaapi ng nakararami sa kasalukuyan, bunga man ng isa o kombinasyon ng iba’t ibang kondisyon ng marhinalisasyon—uring panlipunan, kasarian, etnisidad, nasyonalidad, relihiyon, paninindigang politikal—mahirap na maging hindi militante kung ibig na maging awtentiko ang pagdanas ng pagsusulat. Nagtatagisan ang mga hamon mula sa loob at labas ng mismong indibidwal na nagsisikap maging alagad ng sining at bayan, samantalang nagtatalaban din ang paninikil mula sa loob at labas ng bayan niyang iyon.

Subalit problematiko ang basta pagpapahayag na, Walang panahon para sa sariling ego, lalo pa kung ang ego na iyon, ang sariling iyon (hindi lamang ang “ego” bilang “laki ng ulo”), ang pumoposisyon sa mga usapin, ang nagluluwal ng mga damdamin, kaisipan at pagkilos. Ang ego na iyon ang dumaranas ng pagkadismaya at maaaring maglunsad ng pagwasak. Sa harap nito, napakahalagang usapin ang kontexto at tunguhin sa bawat pagtataya sa estado ng praktis ng pagsusulat sa Pilipinas. Kumikilala ito sa espasyo (lahat ng mga aspektong pangkaligiran, ang chronotope, na kinasasangkutan ng obheto ng pagsisiyasat) at panahon (bilang paglingon sa formasyon ng mga anyo at projeksiyon sa posibilidad ng isang hinaharap), bilang dalawang mahalagang konsiderasyon sa formasyon ng kamalayang pang-estetika at politikal ng isang nasyong gaya ng anumang kolektibo’y may pagdanas ng pluralidad at komplikasyon ng mga identidad at ugnayan, bunga ng tagisan ng mga kasaysayan ng opresyon at paglaya, at patuloy na pagdanas ng mobilidad, mula sa usapin ng lunang heograpikal hanggang sa pagmamapa ng mga damdamin at paninindigan. Dito ko sisipatin ang pangkasaysayan kaugnay ng pangkasalukuyang praxis ng nakababatang henerasyon ng manunulat, lalo na kaugnay ng anyo ng nobela, sa harap ng hamong “makibahagi ang manunulat sa pagwasak ng kultura ng kaalipnan, kahirapan at kamangmangan.”

Kung tutuusin, isa sa mga problematikong anyo ang nobela, lalo na kaugnay ng ating kasaysayang pampanitikan. Hindi gaya ng tula na nag-uugat sa isang mas malayong tradisyong-bayan (Lumbera), malinaw na isa itong anyong kolonyal, na naging posible dahil sa teknolohiya ng palimbagan, na nakarating sa atin noon pang 1595. Gayumpaman, bagaman may halos tuwiran tayong koneksiyon sa isa sa mga itinuturing na ninuno ng nobela sa kanluran, ang Don Quixote ni Miguel De Cervantes Saavedra na nalathala ang unang tomo noong 1605 sa Espanya, lilipas pa ang mahigit tatlong daang taon bago nalathala ang itinuturing na unang nobelang Filipino sa Kastila, ang kostumbristang Ninay (1886) ni Pedro Paterno.

Malinaw na sintomas ito hindi lamang ng relasyong politikal at pampanitikan sa pagitan ng Pilipinas at Espanya nang panahong iyon, kundi maging ng problematikong pagharap sa nobela bilang anyo. Sa simula pa lamang, kahit sa kanluran (at alalahaning isa ito sa mga inaangkin pa rin bilang anyong Europeo ng maraming mga pag-aaral sa nobela, salamat sa mga akdang gaya ng kay Cervantes, gayundin ang Gargantua & Pantagruel ni Francois Rabelais, sa kabila ng katotohanan na mas matanda nang di hamak ang iba pang posibleng “ninuno” nito, gaya ng Arabian Nights at Tale of Genji ni Murasaki), isa itong subersibong anyo, na tumutuligsa sa mga anyong nauna rito, at ginagawang katawa-tawa kahit ang mga suliranin sa kondisyon at mga sistemang itinatag ng tao. Sa kabila ng imprimatur sa paglilimbag sa Don Quixote, dahil sa mga hayag nitong pagsusulong umano ng mga ideyal na Katoliko, makikitang punong-puno rin ng balintuna ang mismong mga pagtatanghal na iyon sa relihiyon, isang katangian ng nobelang papangalanan ni Mikhail Bakhtin bilang dialogic imagination na nauuwi sa istratehiya ng heteroglossia, isang kapasidad ng anyong ito na hindi kayang pasanin ng monolohikal na bisyon ng tulang lirikal, o kahit pa nga ng epiko, na karamiha’y para sa pagbibigay-katwiran at suporta sa kapangyarihan at posisyong hawak ng naghaharing-uri.

Kung gayon, malinaw ang lohika kung bakit halos ikubli ng mga Kastilang mananakop ang posibilidad ng pagnonobela sa mga katutubo, samantalang sinuportahan naman nila ang produksiyon ng tula. Nakita nila ang mahalagang papel ng tula sa pagpapatatag ng tradisyon ng bayan (sawikain), ng matalas nilang pagkilala sa kapaligiran (bugtong), ng kolektibong pagdanas sa mga gawaing-pambayan (awiting-bayan), kaya naman masigasig itong pinag-aralan ng mga misyonero. Higit na bukas ang monolohismo ng tula sa agenda ng pananakop. Ibang usapin ang nobela. Nakita na nila kung paano nagtanghal ng kawalang-pakundangan ang nobela sa lahat ng mga itinuturing na birtud ng sibilisasyon, ng kawalang-paggalang sa posisyon ng kapangyarihan, at ng pagtimbuwang ng lahat ng mga inaasahan. Isang pagwasak. Ayon pa rin kay Bakhtin, sa pag-aaral naman niya sa nobela ni Rabelais, ito ang sandali ng “carnivalesque” na binubuksan ng nobela. Ito ang carnivalesque na hindi maaatim ng mananakop, kaya’t imbes na nobela’y sermon at buhay ng mga santo (vida) ang produksiyon ng kanilang mga prosa.

Nang ilimbag ang Urbana at Felisa (1838) at Si Tandang Basio Macunat (1865), kahit pa itinuturing ang mga ito bilang proto-nobela ni Resil B. Mojares sa kaniyang The Origins and Rise of the Filipino Novel, malinaw sa akin na “kontra-nobela” ang mga ito, na ang diwa ng mismong paglalathala ng mga akdang ito ay laban sa espiritu ng nobela na nagbubukas ng higit na diskursibong pagsisiyasat sa mga usapin. Malinaw sa mga akda nina De Castro at Bustamante na nananatiling singular ang bisyon ng realidad, at malinaw ang mapandiktang himig na halos nasa astang totalitariran. Sa sarili niyang pag-aaral sa nobela, sasabihin ni Milan Kundera na nasa loob mismo ng nobela ang sensibilidad na kontra-totalitaryanismo, at nilalabanan nito ang anumang mapanakop, mapanaklaw at mapanlagom na pagtatangkang ikahon ang pagdanas ng tao sa kaniyang realidad.

Nagsimula ang sarili kong pagbabasa ng panitikan sa mga pahina ng Liwayway at dito’y agad na mauungkat ang pormasyon ng kamalayang popular katapat ng paghubog din sa politika at sensibilidad na estetiko’t kritikal. Ano ang pagkakaiba ng popular na konsumpsiyon sa kanila kung itatapat sa panonood ng mga pinagbibidahan nina KC Concepcion at Richard Gutierrez, o patuloy na pagpila sa Wowowee, gaya ng senior citizen na gagampanan ni Dolphy, ang bida sa Juan na isa sa mga lahok sa Metro Manila Film Festival sa darating na Disyembre? Isinilang ako sa panahong post-Martial Law, Pebrero 1981, isang buwan matapos ang opisyal na deklarasyon na tapos na ang halos isang dekadang batas militar na humubog nang matindi sa buhay ng mga henerasyong nauna sa amin—isang yugtong masasabing isa sa pinakamahalagang panahong pangkasaysayan sa bansa pagkatapos ng digmaan, kung pagbabatayan ang naging epekto nito sa produksiyong pampanitikan sa ating bayan. Wala ako roon. Hindi ko iyon inabot. Bahagi ng kasaysayang hindi ko man lang nakita.

Bagaman totoong hindi naman nagwakas kasabay ng pagtatapos ng Martial Law ang mga pandarahas na naging kakabit na ng panahong iyon—ipinangangalandakan ni Imelda Marcos noong isang gabi lamang sa telebisyon na “ginintuang panahon” ang Martial Law, at mas maraming karahasan laban sa mga Pilipino sa administrasyon ni Cory Aquino, panahong inabot ko na, subalit natatabunan ng matitingkad na alaala ng gabi-gabing blackout ang lahat ng iba pang alaala—isang trauma pa rin sa kamalayan naming mga batang manunulat na wala kami sa Dekada ‘70. Hindi kami kabilang sa nabigyan ng babala: Tutubi, Tutubi, ‘Wag Magpahuli sa Mamang Salbahe. Isa iyong bukal ng paninindigan na kinikilala ng maraming manunulat na Filipino na isang natatanging pangyayari na nagtakda sa kanilang pagkamanunulat. Sa hindi iilang pagkakataon, narinig kong sinabi mismo ng nobelistang si Jun Cruz Reyes na maaaring hindi siya nakapagsulat kung hindi naganap ang Martial Law.

Wala kami roon. At sa isang banda, nag-uugat dito ang isang pagdanas at mukha ng pagkadismaya na makikita sa direksiyong tinatahak ngayon ng panitikan, partikular ng nobelang Filipino. Pagkadismaya itong nagmumula sa parehong panig. Una, pagkadismaya sa amin mula sa panig ng mga henerasyong nauna sa amin, na naroon. Na para bang nabigo sila sa amin, tipikal na larawan ng magulang na may pinangarap para sa mga anak, subalit hindi iyon ang piniling landas ng mga ito. “Ang lumakad nang matulin, kung matinik ay malalim.” Subalit wala na, malaon nang nakaalis nang hindi nakikinig, walang pinapakinggan. Batay sa personal kong karanasan, ayon sa mga narinig ko’t nabasa (anong hindi na nakikinig?), para sa ilan sa kanila, kami ang mga anak na wala: mga batang manunulat na sinisipat nila ayon sa ipinagpapalagay nilang nawawala sa amin. Walang-malay, sa sarili, at sa iba. Walang kaugnayan. Walang pakialam. Walang kabuluhan. Walang pananagutan. Walang paninindigan. At ang lalong ipinagpuputok ng butsi ng mga tumitingin sa aming henerasyon batay sa kung ano ang nawawala sa amin, kumbakit wala rin kaming sinasabi sa harap ng kanilang panggagalaiti.

Pero hindi rin totoong-totoo na wala kaming sinasabi. Hindi nga lamang siguro sila ang pinipiling kausapin o harapin. Patuloy ang aktibong produksiyon ng panitikan sa hanay ng mga batang manunulat mula sa garapalang pagtatawa ni Eros Atalia sa mga “wala lang” ng kasalukuyang lipunan hanggang sa mga tula at sanaysay ng kasariang Hiligaynon at post-Ladlad ni John Iremil Teodoro, o sa matulaing rendisyon ng pasakit at luwalhati ng katawan ng babae sa nobela ng Ilonggong si Genevieve Asenjo, o sa pagnanaknak ng loob at katawan sa mismong kawalang-pasakit sa mga akda ng Bikolanong si Kristian Cordero.

Narito ang kabilang panig ng pagkadismaya: mula sa panig ng mga batang manunulat na ito. Subalit hindi tulad ng pagkadismaya ng mga nakatatanda na lumilitaw sa anyo ng kritika (ang paminsan-minsang rebyu halimbawa ni Cirilo Bautista sa kolum niyang “Breaking Signs” sa Panorama ng mga aklat o katha ng batang manunulat, o ang “bendisyon” ni Virgilio S. Almario sa ilang batang makata sa bago niyang antolohiyang Sansiglong Mahigit ng Makabagong Tulang Filipino), nahuhubog bilang isang uri ng estetika at politika, hindi kritika lamang, ang pagdanas ng mga batang manunulat sa pagkadismaya.

Isang kondisyon-damdamin-asta-pagkilos na postmoderno ang pagkadismaya. Nagsisimula ito sa isang malinaw na karanasan: may pangyayaring hindi naging mabuti, hindi nagustuhan. Sumusunod dito ang isang rekognisyon: maaari sanang naiwasan ang pangyayaring iyon. Nagiging ganap ang pagkadismaya sa meta-rekognisyon: ang mismong sistema at mga may-hawak ng kapangyarihan ang tumitiyak na mangyayari ang hindi mabuti, ang hindi magugustuhan ng nakararami.

Maaaring sabihin na noon pa mang nasa Europa si Rizal at iminungkahi niya sa mga kapwa-Ilustrado ang pagsusulat ng nobela na sasalamin sa kondisyon ng Filipinas, dinanas na niya ito nang hindi ito seryosohin ng kaniyang mga kasama at nauwi siya sa pagsusulat nang mag-isa, na nagluwal nga sa Noli me Tangere. Malinaw na produkto ang nobelang iyon hindi lamang ng pagtuligsa sa kalakarang kolonyal na tumitiyak ng pagkaapi ng nakararaming mamamayan sa ating bayan, maaari ring tingnan na produkto iyon ng pagkadismaya ni Rizal sa mga kapwa niya Ilustrado na ang mismong pagpapatuloy ng buhay na kosmopolitan sa Europa ay nagsisilbi mismong panggatong sa mga pandarahas.

Nito lang Marso, paggising at pagsisimula ng araw sa kinasanayang pagche-check sa email, nabasa ko ang mensahe ng kaibigang kuwentista at nakasama sa isang workshop sa Bacolod noong 2003, si Mykel Andrada. Nawawala raw umano ang kaibigan namin at nakasama rin sa Bacolod na si VJ Rubio. Hindi nagtagal, natagpuan sa San Mateo, Rizal ang sasakyan, basag ang mga salamin. Sa Nangka, Marikina ako nakatira, isang baryo na katabi ng San Mateo. Nagpadala agad ako ng mensahe kay Mykel para alamin kung saan sa San Mateo nakita ang sasakyan ni VJ. Ilang minuto lang, tiniyak ni Jun Cruz Reyes na patay na nga si VJ. Nitong nagdaang buwan naman, isa pang manunulat mula naman sa Visayas, si Winton Lou Ynion, ang natagpuan namang pinatay sa sarili niyang tinutuluyang condo unit sa Katipunan lang. Magkabertdey kami ni Winton at nagkaklase sa ilang Ph.D. units sa UP, kung saan ko nasaksihan ang tindi ng malasakit niyang dalhin sa kamalayan ng gaya kong Tagalog ang husay ng mga manunulat na sina Magdalena Jalandoni at Ramon Muzones, at kung bakit dapat mailagay sa kanon ang Margosatubig ng huli.

Paano kakatha ng kapanatagan sa harap ng ganito katiyak na kamatayan ng mga kabataang manunulat na malaki ang pangako sa hinaharap? Politikal o kriminal ba ang kanilang kamatayan? Hate crime? Hayag na bakla sina VJ at Wynton, at anggulo iyong hindi isinasaisantabi, sapagkat kung magkagayon, lalong simptomatiko ito ng malalalim pa ring galit sa isa’t isa bunga ng mga di-pagkakaunawaang kinakatha ng kamangmangan at kahirapan at neoliberal na ideya ng karapatan at pagkakapantay-pantay, na balintunang sa harap ng mundong ginagawang globalisado’y lalong naitatampok ang karupukan at pagkadehado ng ikatlong daigdig.

Malabo pa rin hanggang sa sandaling ito ang detalye ng mga kamatayan nila, at ang kondisyong ito’y lalong nanliligalig, nag-iiwan ng pagkadismaya. Lalo pa’t wala na dapat tayo sa panahon ng batas militar. Dito gumigitaw ang suliranin sa pagpapangalan sa isang sandaling historikal, ang problema sa mga kategorya tulad ng panunupil, pananakop at karahasan, at ang kasinungalingan ng kalayaan. Muli: alam nating hindi natapos sa pagtatapos ng batas militar ang iba’t ibang mukha ng represyon at opresyon sa mga manlilikha ng isang bayan. Ang suliranin (o problema nga ba?): ano ang itatawag namin sa panahong ito? Sa amin? Post-martial law babies. Ano ang post—ano pa ang magagawa ng, sa, post, tulad ng postmodernidad, postkolonyalidad, bilang mga agresibong tugon sa kinakabitang kondisyon? Samantalang napakalinaw na karanasan ng Batas Militar para sa henerasyon nina Jun Cruz Reyes, Lualhati Bautista, Fanny Garcia, Ricky Lee at iba pa, ano naman ang maglalagom sa panunupil at pandarahas na itong patuloy na dinadanas, hindi lamang sa antas na indibidwal kundi sistemiko rin?

Hindi lamang ang literal na kamatayan ang pumapaslang sa malikhaing potensiyal ng isang bayan (bagaman hindi binabawasan noon ang pangangailangang ipagluksa ang ganitong mga kamatayan), kundi ang mismong pagpatid sa mga opsiyon ng isang buhay na malikhain sa kasalukuyan. Halos nagkokoro na ang sentimyento ng maraming kritiko ng ating kontemporanyong karanasan sa pandarahas sa buhay-intelektuwal ng kultura ng call center at caregiving sa ngayon, samantalang hindi rin naman nagwawakas ang pila ng mga aplikante, dahil pagkatapos mag-aral sa kolehiyo, kahit pa sa inaakalang mabubuti namang unibersidad ay ano nga ba ang mga inihahaing uri ng trabaho sa atin sa kasalukuyan? Ito ang kinakathang dayalogo ng globalisasyon at neoliberalismo sa kasalukuyang buhay na publiko at pribado ng marami sa aming henerasyon. Mukhang may pagpili, mukhang may pinagpapasyahan, o ipinagmamalaki mismong ang hindi pagpili, ang hindi pagpapasya ay isa rin mismong pagpapasya.

Nauwi na nga sa ganoong balintuna ng pangangatwiran ang lohika ng karaniwang kamalayan (subalit ano ba ang karaniwan? mula saang posisyon nagmumula ang pagtatalaga ng karaniwan?): mahalaga ang posisyon ko (ang aking ego!) dahil wala nang mahalaga sa akin. Subalit hindi sa ganito dapat mauwi ang lahat, at nananalig akong hindi neoromantiko iyon, hindi isang sentimyento na lamang nga ang magkaroon pa ng tiyak na pinanghahawakan sa harap ng kasalukuyan nating realidad. Na ang pagiging “pasaway,” sa isang banda, ay hindi na lamang basta di-pagsang-ayon o kawalang-interes o “pang-aaning” sa kung anuman ang namamayani’t ibig kumondisyon sa nakararami: ang ganap na pagka-“pasaway” sa kasalukuyan ay may aktibong paglalantad ng kontraryong posisyon, na ang pang-iinis, gaya ng orihinal na implikasyon ng salita (inis, inisin) ay nakamamatay. Na ang isang pasaway ay naniniwalang sa gitna ng kabaliwang pinamamayani ng kalakaran sa ngayon, walang pinakamatinong tugon maliban sa pagpapasaway. Dialektikal ang pagiging pasaway, kung gayon: ang pasaway na dismayado’t hindi mapanatag ay hindi magpapapanatag at magdudulot ng ibayong pagkadismaya sa naghahari, sa nagtatakda ng kaayusan. Nakita na natin sa kasaysayan ang pagpapasaway ng mga Lapu-lapu at Malong, ng mga Palaris at Sakay, ng mga Bonifacio at Evangelista, ng mga binyagang tumagibang sa “inaasahang” pagpapakuhulugan sa Pasiong Mahal batay sa eskatolohiyang Katoliko (Ileto), ng mga Huk na kipkip ang Pasion ding Talapagobra samantalang inaawit ang sariling pakikibaka (Maceda), ng mga komunistang may paninindigan para sa kapakanan ng obrero (Guillermo), ng mga babaeng nananalinghaga samantalang nakikipagkrus sa kasaysayan (Santos), at ang mga patuloy sa pag-akda ng bansa nang taliwas sa opisyal na kasaysayang ibig palaganapin ng pamahalaan, mula sa labas ng sentro, upang usigin ang mismong pagtatatag ng mga sentro bilang bayan, at pagkilala sa mga taga-sentro bilang tanging taga-bayan (Lumbera).

Ito siguro ang dahilan kaya’t hindi nakapagtatakang umusad mula sa realismo ng nobelisasyon ni Rizal tungong radikalisasyon ng mga akda sa pagdating ng mga Amerikano, gaya ng makikita sa Banaag at Sikat ni Lope K. Santos hanggang sa mga nobela nina Amado V. Hernandez at Lazaro Francisco (bagaman ayon Guillermo, higit umanong instrumento ng pasipikasyon kaysa radikal ang mga nobela ni Franciso, na kamakailan ay kinilala bilang National Artist), kahit pa nga sa mga magasing popular, kung tutuusin, nalathala ang marami sa mga iyon.

Dito nagiging mahalaga ang daynamiko ng tinatawag kong “sandali ng pagbabasa” lalo na sa kondisyon ng karamihan sa mga nobela sa atin na de-serye. Nasa sandali ng pagbabasa ang potensiyal ng pagwasak sa inaasahan na kritikal sa anyo ng nobela, sa kabila ng mukhang programatiko, de-kahon, at kasapakat ng kapitalistang oryentasyon ng popular na magasing kinasasadlakan ng mga ito. Kapag tiningnan natin ang aktuwal na produksiyon ng nobela sa Pilipinas, makikitang wala pang sampung bahagdan sa mga nobela sa bernakular ang unang nalathala bilang isa nang aklat. Dito lalong lumalawak ang dagat sa pagitan ng popular at akademikong konsumpsiyon ng mga texto. Samantalang sinusubaybayan ng nakararaming Pilipino ang mga nobela nina Constante Casabar at Hilaria Labog sa Liwayway at Bannawag noong bago ang digmaan at nina Rosario De Guzman Lingat at Benjamin Pascual matapos ang digmaan, hindi sila naiposisyon sa kanon ng panitikan hanggang nito na lamang magkaroon ng reebalwasyon sa kanilang papel sa kasaysayang pampanitikan, salamat sa mga pag-aaral na gaya ng ginawa nina Soledad S. Reyes sa kulturang popular, at sa paglalathala bilang aklat ng nobela ng gaya nina Lingat (Kung Wala na ang Tag-araw at Ano Ngayon, Ricky?), Pascual (Lalaki sa Dilim at Babaeng Misteryosa) at Casabar (Silang Nagigising sa Madaling-araw), lalo pa’t patuloy pa rin ang pagkiling ng akademya sa aklat kaysa sa ibang lathalaing gaya ng magasin. Binigyan din ni Reyes ng mahalagang puwang sa disertasyon niyang Nobelang Tagalog, 1905-1975 ang hindi matatalikurang papel ng magasin sa produksiyong pampanitikan ng bansa.

Tinatawag kong “sandali ng pagbabasa” ang lahat ng kumukondisyon sa produksiyon ng nobelang de-seryeng patuloy na nalalathala hanggang sa kasalukuyan, pangunahin sa Liwayway, Bannawag at Bisaya. Ang panahong umuusad ang unang sandali ng pagbabasa. Dahil de-serye ang nobela na nalalathala ang bawat bahagi linggo-linggo, may mga nobelang tumatagal nang ilang taon, tulad ng humigit-kumulang sa tatlong taon na serialisasyon ng Laro sa Baga, isa sa mga pinakamahabang nobelang naserye sa Liwayway noong dekada otsenta, ni Edgardo M. Reyes. Umuusad ang nobela kasabay ng pagbabago ng panahon, nagbabago ang kaligiran, nagbabago ang kondisyon ng mambabasa.

Isa sa mga una kong personal na nasundan sa Liwayway ang Laro sa Baga. Noong una, maaaring magkatambal ang gayuma at pagkabagabag sa akda ng pitong taong gulang kong kamalayan noon. Hindi ko itatanggi ngayong hindi ko pa naiintindihan noon ang marami sa mga dilemma ni Ding, ang pangunahing tauhan, na bunga ng pakikipagrelasyon niyang seksuwal sa iba’t ibang babae, mula sa kaniyang Ninang Carmen hanggang kay Dee. Naaakit lang siguro ako noon sa mga larawan ni Jun Lofamia sa mga tauhan na laging halos hubo’t hubad na siyang bubungad sa iyo sa isang pampamilyang magasin. Alam ko na noon na hindi ko pa dapat binabasa ang binabasa ko pero walang sumasaway sa akin sa bahay. Pero ang ako na pitong taon sa pagsisimula ng nobela ay malayo na sa sampung taon na nagbabasa pa rin sa nobela sa mga huling kabanata nito. Natuli na ako noon, higit na akong naging malay sa sarili kong katawan, at ginagawa ko na rin ang mga “kalokohang” mas maagang natutuhan ni Ding sa nobela noong bata pa siya.

Subalit dahil nakaangkla sa realismo ang karamihan sa mga nobela, sinasabayan din ng realismong ito ang aktuwal na pagbabago sa realidad: pagbabago ng presyo ng mga pinamimili sa palengke, ng pamasahe sa dyip, pagtukoy ng mga detalye sa kulturang popular (nanalong team sa PBA, balita sa TV, palabas na pelikula, dumating na kalamidad) bilang agarang references ng kinakathang realidad. Siyempre pa, hindi lamang ang mambabasa at ang realidad ang nagbabago, kundi ang manunulat mismo. Sa masinop na pagbasa sa mga nobela sa Pilipinas, napakahalagang isaalang-alang ang sandali ng pagbabasa bilang pagtugaygay din sa pagbabagong sikolohikal ng may-akda sa buong panahong inaakda niya ang nobela upang tayain kung paano nito naapektuhan ang sarili niyang mga pananaw, politika at kahit ang estilo sa pagkukuwento simula sa simula hanggang sa wakas.

Siyempre, malayo na ang Edgardo Reyes ng Sa mga Kuko ng Liwanag sa Reyes ng Laro sa Baga. Samantalang dikta pa ng kritisismong panlipunang laganap sa mga akdang supling ng batas militar ang makikita sa serialisasyon ng Kuko noong dekada sitenta, higit namang personal ang krisis ng indibidwal na humaharap sa modernong mukha ng alyenasyon sa siyudad kung saan nagkubli na sa mga bagong anyo ang mga dating mukha ng pandarahas.

Samantala, ikalawang saysay ng “sandali ng pagbabasa” ang mismong espasyong pinaglalathalaan ng nobela, ang materyalidad ng magasin, na kung pananaligan ang ilang mga teoryang higit na saykoanalitikal ay maaaring nakaaapekto sa resepsiyon sa mismong akda. Ibang karanasan ang tuloy-tuloy na pagbuklat ng pahina ng isang nobela na nakaaklat. Kamakailan, lumikha rin ng malaking usapin sa sandali ng pagbabasa ang introduksiyon ng Amazon Kindle, isa sa mga itinuturing na pinakamalaking rebolusyon sa sistema ng pagbabasa nitong nagdaang mga taon. Subalit sa serialisasyon ng nobela sa magasin, binabasa ito kasalitan ng balitang pandaigdig at pambansa, balitang isports at showbiz, horoscope, jokes, puzzle, padalang liham ng mga kababayan natin mula sa ibang bansa, payong pangkalusugan, recipe, maiikling kuwento, ilang tula, teen-age love stories at kuwento ng kababalaghan na batay umano sa mga ipinadalang liham ng mambabasa, ilang artikulong pangkultura o pang-agham, nobelang komiks, tapusang komiks, print advertisement ng Pigrolac at iba pang produkto, samantalang nasa cover ang larawan ni Judy Ann Santos o iba pang artista.

Ito ang ikalawang realidad sa sandali ng pagbabasa ng de-seryeng nobela sa magasing tulad ng Liwayway: Nakikipag-agawan ito ng espasyo at atensiyon sa lahat ng iba pang textualidad na maiiimprenta sa pahina. Alin ang uunahin? Alin ang nilulusaw ng ano? Alin ang napatitingkad sa ganitong salimbayan ng mga texto? Nang pinag-aralan ko ang mga nalathalang nobela sa Liwayway sa loob ng dalawampung taon simula noong 1986 hanggang 2005, nakita kong may mga panahon kung kailan nasa mga unang pahina ang de-seryeng nobela at may mga panahon kung kailan pinapalitan ang unang pahina na iyon ng balitang kababalaghan. Kung aalalahanin ang malinaw na materyal na kondisyon ng magasin bilang isang produkto, at kung gayon ay hinuhubog sang-ayon sa ipinagpapalagay na panlasa ng konsyumer, masisipat ang isang uri ng daynamismo sa pagturing sa nobela at kuwentong kababalaghan bilang “mapagpapalit”—sa kabila ng “realismo” sa mahigit 90 porsiyento ng mga nobelang de-serye na iyon. At sa panig ng patnugutan at ng mismong tagapaglathala, gaano kahalaga ang mga nobelang ito kung ikukumpara sa lahat ng iba pang maaaring lamanin ng magasin? Bakit tatlong pahina ang karaniwang haba ng mga nobela ni Edgardo Reyes (Ang Mundong Ito ay Lupa, Babaeng Marupok… Makapangyarihan, Doon Po sa Amin), subalit isang spread lamang para sa iba pang manunulat, gaya nina Virgilio Blones at Evelyn Estrella?

Panghuli, maaaring tingnan ang “sandali ng pagbabasa” bilang siyang indicator mismo ng estetika ng natatanging anyo ng produksiyon ng karamihan sa mga nobela sa atin. Nabubuo rito ang pre-determinasyon ng nobela dahil sa ilang usapin: gaano kahaba ang buong serye (kay-ikli, kay sandali ng pagbabasa!), ilang labas? (sa Liwayway, si Reyes din ang may hawak ng rekord ng nobelang may pinakamaraming labas, ang Laro sa Baga nga, at gayundin naman ang pinakamaikling mini-nobela, ang Puto at Dinuguan, na limang isyu lang ang itinakbo ng kuwento), at sino ang nagdidikta nito, ang manunulat, ang editor, ang publisher, ang mambabasa?

Pero dahil din sa mismong materyal na kondisyon (kailangang subaybayan, kailangang kapanabikan, kailangang maalala ng mambabasa; ibig sabihin: kailangang may dahilan para patuloy na bilhin ang magasin), lumilikha ng mga istratehiyang kinasanayan (at maaaring sabihin, naikakahon) sa nobela. Halimbawa, naging karaniwan ang pambibitin ng eksena sa dulo ng bawat labas, na aakalain ng mambabasang importanteng pangyayari, na hindi naman pala ganoon kahalaga kapag nabasa na ang kasunod na labas. Sa pagsisimula naman, minsa’y may lagom o halos tuwirang pag-uulit ng huling eksena sa sinundang labas para ipaalala sa mambabasa kung saan naputol ang mga pangyayari. Nakabuti man o nakasama, malinaw na nahubog ang maraming nobela sa ganitong paraan, at nakaapekto rin sa halos isteryutipikal at de-kahong karakterisasyon (ang mga babaerong tauhan ni Pascual, halimbawa, sa Ibong Adorno at Makulit at Malikot), upang hindi na lumikha ng kumplikasyon sa pagpapaunawa sa mambabasa. Hindi ito naiiba, siyempre pa, sa kondisyon ng mga soap opera, na umaabot ng mahigit limang taon (gaya ng Mara Clara nina Judy Ann Santos at Gladys Reyes) o tinatapos na agad nang wala pang isang buwan (tulad ng Till Death Do Us Part nina Kristine Hermosa at Diether Ocampo), dahil sa usapin ng ratings at ng kakabit nitong airtime revenue mula sa sponsors.

Hanggang sa kasalukuyan, patuloy ang paglalathala ng tatlong nabanggit na magasin ng mga de-seryeng nobela at malinaw na mahalagang puwersa na kailangang isaalang-alang kung ibig maging makatarungan sa pagtatasa ng kalakaran ng nobela sa bansa, higit kung tutuusin sa mga gawad na tulad ng Palanca na dumarating lamang tuwing ikatlong taon sa wikang Filipino at Ingles lamang! Kahit ang ilang manunulat na lumikha na ng pangalan sa akademya ay pinasok din ito, gaya ng pagseserye muna ni Cirilo F. Bautista ng kaniyang Galaw ng Asoge sa Liwayway bago iyon inilathala ng UST Publishing House noong 2005.

Subalit ang sabihin na iyon lamang ang namamayani at tunguhin ng nobela sa kasalukuyan ay isa rin namang kawalang-katarungan sa aktibong produksiyon ng marami ring kabataang may pagkadismaya rin sa mismong formulaic na produksiyon ng mga texto sa Liwayway. Noong nagdaang taon, ginulat ni Ricky Lee ang marami sa paglalathala ng una niyang nobela, isa sa mga belated na pangyayari sa panitikan, lalo pa’t napagtibay na ang posisyon ni Lee sa kasaysayang ito simula pa noong panahon ng Sigwa. Kung tutuusin, kahit sa kaniyang mga kuwento at sanaysay, isa na sa mga unang nagpakilala ng istratehiyang postmoderno sa panitikan si Lee, na isinulong niya rito sa nobelang Para Kay B (O Kung Paano Dinevastate ng Pag-ibig ang 4 out of 5 sa Atin). Makikita rito ang matinding pagkadismaya mismo sa katiyakan ng mga naratibo sa mga simula at wakas nito, kaya sa dulo’y biglang tila mag-aalsa-balutan ang mga tauhan upang humingi ng rekonsiderasyon sa kanilang kuwento. Maaaring naimpluwensiyahan ang paglalarong ito ni Lee ng exposure niya mismo sa mass media, lalo na sa TV, bilang creative consultant ng ABS-CBN sa mga teleserye nito. Sinabi ni Lee na nagpahinga siya sa pagsusulat sa telebisyon nang tatlong taon at nagsulat lang siya nang nagsulat ng nobela, ang una’t totoong mahal niya. Nakatapos siya ng tatlo. Nagkaroon siya ng patikim sa ikalawang nobela, ang Aswang, na batay sa ilang pahinang nalathala na ay mukhang mas kamangha-mangha ang pagpapatawa: dahil gaya ng sinimulan ni Rabelais at Cervantes, na minana nina Umberto Eco (The Name of the Rose at Foucault’s Pendulum) at Kundera (The Joke at The Book of Laughter and Forgetting), pagtawa ang isa sa mga manipestasyon ng pagkadismaya, ang pagtawa bilang isa sa mga huling instrumento ng tao sa harap ng patuloy na pagguho ng lahat ng maaari niyang panaligan. Kaya siguro nananatiling buhay sina Pilandok, Juan Pusong at Mariang Kalabasa sa mga Boy Bastos at Inday Jokes, kung bakit mga aklat ni Bob Ong ang bestseller sa kasalukuyan, kung bakit humahataw ang hits at tadtad ng comments ang bawat entri sa Hay! Men! o inaabangan ang hagalpakan sa performatibong paglalahad ng mga texto ni Yol Jamendang sa mga kampus at bar.

Dahil nga kamakailan lamang naglabas ng nobela si Lee, bagama’t kapanahon siya nina Jun Cruz Reyes at Lualhati Bautista, mas malalim ang naipundar ng dalawang nahuli, sa isang banda, sa paghubog ng estetika ng nobela sa sensibilidad ng mga kontemporanyong manunulat. Maliban sa holy trinity ni Bautista na ‘Gapo, Dekada ’70 at Bata, Bata… Pa’no Ka Ginawa?, kamakailan ay naglabas din siya ng pinakabago niyang nobela, ang Desaparesidos. Ang madilim na daigdig ni Bautista (bagaman may pag-asa, may pag-asa pa rin naman) ang mamanahin pa rin ng ilan sa mga manunulat.

Si Jun Cruz Reyes naman ang kikilalaning mentor ng marami sa mga batang nobelista, sa bisa ng pang-uuyam at pagpapatawa (bagaman malungkot din, ang konsepto niya mismo ng “galak at lumbay” na humuhubog sa malikhaing predisposisyon umano ng mga Pilipinong alagad ng sining) ng mga binatilyo niyang tauhan mula sa “Utos ng Hari” hanggang Etsa-puwera. Nauna ang mga nobela ni Norman Wilwayco, ang kung paano ko inayos ang buhok ko matapos ang mahaba-haba ring paglalakbay at Gerilya bilang post-milenyum na extensiyon ng pagkadismaya ni Reyes. Bagaman iisa ang tauhan ni Wilwayco sa dalawang nobela, si Tony De Guzman, makikita ang iniusad ng politika ng batang nobelista. Sa paglalakbay, higit pang personal ang tugon ni Tony sa pambabaliw sa kaniya ng global na realidad ng paggawa (nagtatrabaho siya sa isang IT company): siya ang nagdulot ng pag-crash ng buong sistema na literal na nagpasuweldo sa kaniya noong simula, ngunit nag-alis din naman ng trabaho sa kaniya noong huli. Subalit pagdating sa Gerilya, makikitang higit nang sinisiyasat ni Wilwayco ang bisa ng kolektibong pagkilos bilang tugon sa sistemikong pandarahas. Naroon na si Tony de Guzman kasama ang iniibig niyang si Maya bilang mga kasapi ng kilusan.

Maliban kay Wilwayco, nakapaglathala rin ng mga aklat sina Zosimo Quibilan, Jr. (Pagluwas), Eros Atalia (Peksman, Mamatay Ka Man, Nagsisinungaling Ako), at T.S. Sungkit, Jr. (Batbat hi Udan) na ang nobelisasyon ay nasa mismong potensiyal ng misrekognisyon sa kanila bilang nobela. Koleksiyon ng vignette ang aklat ni Quibilan subalit humahabi sa wakas ng lahat ng isang mas malawakang bisyong nobelistiko. Samantala’y halos eseyistiko (at binansagan pa ni Jun Cruz Reyes na “mahabang dagli”) ang akda ni Atalia subalit ang mismong mala-sanaysay na istratehiya ay maaaring basahin bilang isang uri ng pagkadismaya sa mga inaasahan sa kung ano ang naghahati sa mga anyo, o kung bakit ba hindi pa rin winawasak ang kasagraduhan ng kombensiyon ng mga anyo, tulad ng paggamit naman ni Sungkit sa mga pamamaraan ng epiko sa kaniyang nobela. Sa harap ng mga ito, sinabi ni Conchitina Cruz sa isang panayam kamakailan na “koleksiyon ng sanaysay ang susunod niyang aklat ng tula.” Hindi ba’t naroon sa mga ganoong pagwasak sa inaasahang mga kategorya ang espiritu ng nobela, ng mismong nobelisasyon? Subalit simula pa nga lamang ang mga ito, marami pang kailangang patunguhan ang pagkadismaya, hanggang sa mismong problematisasyon ng ikatlong daigdig bilang kategorya’t paglalagom ng realidad natin na lubhang imperyalistiko pa rin ang tanaw (mula sa labas, ng tagalabas).

Mabuti’t marami-rami pa ring proyektong naghihintay pa ng paglalathala sa kasalukuyan na malalaki ang pangako na magpapatuloy sa hindi pagpapanatag hindi lamang sa kalakaran ng produksiyon ng nobela sa bansa, kundi mismong sa kalagayang intelektuwal ng bansa. Katatapos ni Allan Derain sa kaniyang M.A. Tesis na isa ring nobela, ang ang banal na aklat ng mga kumag. Tinatapos ni Alvin B. Yapan ang rebisyon ng ikalawa niyang nobela, ang kasunod ng Ang Sandali ng mga Mata na nalathala noong 2006, ang Sambahin ang Katawan. Naghihintay naman ng publikasyon ang mga nobela nina Mes De Guzman (Dyanggo Rancho), German Gervacio (Hari Manawari) at Genevieve Asenjo (Ang Lumbay ng Dila). Sa darating na taon ay isasalang sa palihan ng Naratibo ang nobela ng mandudulang si Rogelio Braga, isang Muslim na naninirahan at nagtatrabaho na ngayon sa Cebu.

Nitong nagdaang Pebrero, nagbigay ako ng panayam ukol sa relasyon ng nobela at tula, sa pagdiriwang ng Pinoypoets ng kanilang ikalimang taon. Doon ko inilatag ang personal kong kondisyon ng pagsusulat ng nobela (Walong Diwata ng Pagkahulog) bilang manunulat na nauna nang nakapagpalathala ng aklat ng tula (Pag-aabang sa Kundiman: Isang Tulambuhay). Sa huli, ito sa palagay ko ang kondisyong humuhubog sa personal kong pagmamalay sa estetika at pakikitalad sa harap ng produksiyon ng nobela, hindi na lamang dito sa Pilipinas, kundi maging sa daigdig, lalo pa’t napakabilis na ng pagsasalin ng mga akda mula sa ibang wika patungo sa Ingles, at ang paglalathala sa mga ito at ang pagdating ng kopya sa Pilipinas, sa pamamagitan man ng Amazon o Fully Booked o Booksale. Nananatiling posturang gitnang-uri ang ganitong pagdanas ng konsumpsiyong intelektuwal ng produksiyon mula sa ibang bayan, subalit isang realidad na hindi basta-basta maitatatwa at maaaring pagpikitan ng mata. Sa panayam, na dinaluhan ng mga indibidwal, karamiha’y kabataan ding manunulat, na may sari-sarili nilang pakikiharap sa hamon ng pagkatha sa kasalukuyan, sinimulan kong pagmunian kung paanong niloloob ng nobela ang tula, at napakahalaga ng ganitong asersiyon bilang pundasyon ng magkasabay na pagkilala at di-pagtanggap sa hating ibinibigay sa mga produksiyong textual.

Binuksan ko roon ang tanong: Kailangan bang pumili ng anyo? Nakikita ko ang sarili ko, halimbawa, na pipiliing pumili sa pagitan ng tula at nobela sa hinaharap, sa simpleng dahilan sa bawat araw ay dumarami nang dumarami ang ibig kong isulat (kailangang tumugon; kailangang magpasimula) at kasabay noon ay hindi naman humahaba ang buhay ko para gawin ang mga iyon. Kahit sa nobela ko’y sinabi ng pangunahing tauhan na si Daniel na ayaw niyang tumula, na hindi siya magiging makata, ibig kong ipakita na sa daigdig na ito, may mga taong patuloy na naiisip ang tula, nananaginip ng pagtula, na may tula nga, na opsyon ang pagmamakata. Na sa isang bayan na pinipilihan ang rasyon ng bigas, rasyon ng tubig, pagtaya sa lotto, may nangangarap pa rin ng sining, ng tula. Na hindi kontraryong realidad ang mga iyon.

Subalit nobela ang pipiliin kong isulat, kung sakali, dahil sa daigdig natin ng prosa, lalong nagiging mahalaga ang nobela sapagkat sa kinathang daigdig na ito ng tuluyan, na mas hindi pangingimiang pasukin ng karaniwang mambabasa, iyong mga wala nang panahon dahil pipiliing manood ng In My Life o Kimmy Dora, sa sinehan o pirated dvd, kaysa bumili o magpaphotocopy ng mga nobela namin, naipaaalala ang pangangailangan ng tula, kung bakit kasintanda halos ng sibilisasyon ng tao ang pagtula. Na kung ang nobela ay isang pagsisiyasat sa kondisyon ng pagiging tao, malaking bahagi nito ay isang pagsisiyasat sa relasyon ng tao sa tunog, sa larawan, sa salita, sa signifikasyon ng mga bagay, ng kaniyang daigdig, sa kaniyang sining, sa tula. Walang anyong pampanitikan na pumapatay sa isa pang anyo. Mayroon lamang umaalala sa dati, hindi nakalilimot, niloloob. Niloloob ng nobela ang tula upang kilalanin mula rito ang sarili niyang pagkahumaling sa salita, at pagnanasang magsalita tungkol sa daigdig, makipag-usap sa daigdig. Upang ipaalala sa mundo na sa loob ng nobela, sa ating bayan, sa ating daigdig, may linya, may saknong, may tula, patuloy na may mga pinipiling magmakata: may hindi basta-basta nilulunod ng tuluyan, may hindi basta-basta nalulunod nang tuluyan.

Naroon ang ubod ng sarili kong pagkadismaya at pagwasak. Sino nga ba ang may pakialam pa sa lahat ng ito, sa lahat ng inurirat ko’t inilatag para sa kasiyahan ng akademya, dahil sa akademisasyon ng panitikan, at ng pagkatha, at ng pagiging malikhain? Dahil wala, nasa gilid na lamang ang panitikan ng interes ng nakararami na nalululong sa bisyo ng telebisyon at internet at iba pang adiksiyon, o kubkob pa rin ng trabahong pinapatay na rin ang diwa upang makapag-isip pa o makaharap sa mga bagay na magtutulak sa atin para mag-isip pa nga. Patuloy ang aking pagkadismaya, at pagkadismaya ng iba pang kahenerasyon ko (nawa) na patuloy na tatangayin sa kawalang-kapanatagan ang kasaysayan na ito ng ating panitikan at bayang kumbakit kaydaling inibig at pinag-ukulan natin ng pagtingin.

*This is a longer version of the paper I read at the PEN National Conference held last December 5, 2009 in CCP. An earlier version of this was also my Ph.D. comprehensive exam response to the questions given by Dr. Teresita G. Maceda of UP Diliman last September 23, 2009.

Lists and Silence

2010-12-31T19:44:00.004+08:00

University of Iowa Main Library. Taken last 2 September 2010.

READING A NOVEL requires an extended amount of silence. Finding this silence becomes a challenge today in the face of sometimes intrusive forms of mass media such as the radio, TV, and the internet. Some people learn to cope by listening to their own selection of music in their portable music players in order to shut off other noise while reading. I am not one of these lucky people; I need my silence when I read if I really want to experience the book I’m reading. But I can’t always have what I need. I read novels while in a crowded fast food restaurant or in a bus on the way home to San Pablo, back when I didn’t have to drive, with chattering strangers around me.

While the experience of noise and silence conditions novel-reading for many, another kind of silence places many works at risk of not being read at all, if not consigns them outright to oblivion: list-making. The paradox of list-making as a kind of silencing is the danger and delight of the canon, from the Bible to the Great Books, to every anthology and syllabus for any survey of literature class. What is never mentioned gets pushed farther away from our attention and memory, until we can’t decide whether a book is neglected because it has lost its significance or because it never was deemed worth reading by a few to begin with.

In recognizing some texts, a list ignores many others, its descriptions and prescriptions inscribed with the list-maker’s biases. Jorge Luis Borges wrote his own list in “The Library of Babel” that included three of his own works and one collaboration with Adolfo Bioy-Casares, along with twenty-nine other titles. Donald Barthelme’s “Syllabus,” supposedly handed out to his students and published in The Believer, includes eighty-one titles; his only instruction was to “just read them” with no regard to any order of reading. The list was partial to fiction but includes none of his own works. Virgilio S. Almario’s Walong Dekada ng Makabagong Tulang Pilipino [trans. Eight Decades of Modern Pilipino Poetry], released in 1981, which happened to be the year of my birth, and the year when almost a decade of Martial Law in the Philippines was lifted, not only included Almario’s own poems but also included only one female poet in a roster of exclusively Tagalog poets. He released an updated Sansiglong Mahigit na Makabagong Tula sa Pilipinas [trans. More Than a Century of Modern Poetry in the Philippines] in 2006, three years after he was honored National Artist of the Philippines, and in an attempt at recuperation included works originally written in Bikol, Hiligaynon, Iluko, Kapampangan, English, and Spanish. Any list, therefore, has the potential to be repressive and oppressive.

Even novels themselves, from Don Quixote to Gina Apostol’s The Revolution According to Raymundo Mata, may encourage and problematize list-making and promote their own lists of other works, though since they are novels, we often expect them to do so in a way that is less explicit, that works harmoniously with their narrative. In an early chapter of Don Quixote, for example, the curate and the barber go over to the library of its eponymous hero in order to decide which books should be “burned and banished from the face of the earth.” Cervantes, being a true comic and self-mocking critic, denied his own earlier work, Galatea, a full pardon. In this case, a list is a criticism, is an act of censorship, and its only saving grace is its tentative nature. Among other books considered for the pyre in that chapter of Don Quixote are the four volumes of Amadis de Gaul, poems by Ludovico Ariosto, Bernardo del Carpio, and works of Homer—all of them temporarily saved from burning by the conflicting tastes of the barber and the curate.

Perhaps our special attraction to lists is contiguous with humankind’s discovery of numbers, conceptual tools that provide us with a sense of certainty and order. A list presents itself with a claim to authority or consciousness of the popular, from the Ten Commandments to Billboard’s Top 100 to Facebook memes. In the chaos of the mass production of everything and anything, a list gives an illusion of movement away from disarray and confusion, even if it falls into the trap of arbitrariness, the numbers themselves seeming quite random in their certainty—why ten? Why one hundred? In trying to avoid this trap, contemporary lists allow room for revision. Even the classics undergo constant re-evaluation while writers continue to champion them. Nonetheless: the selections may vary, but the list persists.

In March 2010, the third edition of Peter Boxall’s 1001 Books You Must Read Before You Die was released, a book that seems to attempt to popularize academic tastes. It focuses on the history of the novel despite having the word “books” in the title. A few titles appear in the list that not many would consider novels, however. If it allows for the inclusion of Ovid’s Metamorphoses, a narrative poem, and Jorge Luis Borges’s Labyrinths, a collection of short fiction, some might wonder why not Homer’s Iliad and Odyssey or Ryūnosuke Akutagawa’s Rashomon and Other Stories?

There are many reasons why a title should be included in a list that invokes necessity (these are books you must read) and mortality (before you die): its unique exploration of the human predicament and existence, its contribution to our understanding of the form, and its expansion of our sense of aesthetics that considers supposed generational and multicultural differences. Boxall’s source is a contentious list of experts who are mostly English writers and literature professors who insist, for example, on eight books by Ian McEwan across the three editions and neglect even one by, say, Pramoedya Ananta Toer.

A reading plan that will take Boxall’s latest list seriously will have me begin—if I were to take the historical route—with The Thousand and One Nights and end with A. S. Byatt’s The Children’s Book. A plan based on authors’ last names alphabetically arranged would require me to begin with Chinua Achebe’s Arrow of God and finish with Stefan Zweig’s Chess Story. But I don’t think anyone could actually live with any of these two reading plans, that is, if someone would consider reading all 1001 titles before dying—as if death could actually be postponed until we’re done with the list. But I suppose that many people actually dream of reading these books, as I myself do. Sometimes I just wish I could at least afford to buy these books. Assuming e-book prices will significantly drop—which is not really the trend based on recent reports—and that I can finally afford and settle for them with a Kindle, the premise of the Boxall book still seems absurd yet enticing—or enticing precisely because it seems absurd. If I were to begin today (assuming I had read none of the books on the list) and read at a rate of four books a month (quite doable if we’re talking only of books as thick as Jamaica Kincaid’s Annie John and not Marcel Proust’s multivolume In Search of Lost Time that is counted as one book in the list), I’ll be finished after 26 years. And that doesn’t mean, of course, that I’d be ready to die by then.

The first edition of 1001 Books came out in 2006, and the use of the number 1,001 had to do with its relation to both death and infinity, thanks to the allusion to Scheherazade’s stories—as if each book is a story we tell Death himself in order for us to live for another story, for another book. When the second edition came out two years later in 2008, 282 titles from the earlier edition did not make the cut in order to provide for a more “international” selection. Case in point: five of Charles Dickens’ books were among those that got dropped in order to accommodate major eastern classics such as The Tale of Genji and what are considered the four great classical novels in Chinese literature—The Romance of the Three Kingdoms, Water Margin, Journey to the West, and A Dream of Red Mansions—the omission of which was a severe oversight in the first edition.

The selections remained predominantly Western despite these inclusions, though, and so I was very excited when a new edition was announced earlier this year. I was curious about what “corrective” action they would take this time. But instead, it was a huge disappointment: only 11 titles, all of them published in the previous decade, replaced titles that all came from the same decade. Do they really mean that the books published up to 1999 in the second edition were already somewhat “stable” in their place on the list? It is this kind of stability that frightens.

Yes, I knew that even if 1,001 was certainly a large number, the list could not possibly contain everyone’s favorites, and anyone would still have reasons to complain. Boxall, of course, knew and even hoped that the books that made and didn’t make the list would generate fresh debate about canonicity. Sadly not much debate has resulted, only disgruntled comments here and there, because, well, it was just a list and in the age of Twitter and iPad, anyone could make their own list, and none of it would really matter. No list could ever really satisfy, and consequently no list is really of any consequence. When The Guardian made its own “1000 Novels Everyone Must Read,” it immediately followed up with “The Ones that Got Away.” Many readers remained unhappy, expectedly, and life continued.

I was tempted to make my own list, one that aims to focus heavily on Asia, particularly Southeast Asia, the region largely neglected in Boxall’s. I decided against it, at least for now, recognizing that it would only reveal how equally limited my vision is. Let me merely state the obvious instead. My major disappointment comes from the fact that no Filipino made it to the list—not even Rizal’s Noli Me Tangere, which I was really hoping would make it into the 2010 edition. Call it false nationalistic pride, but not every country has a novelist for a national hero, and I will not deny this bias that conditions my own reading pleasures and distaste. I believed it was about time for the novel generally acknowledged to have “inspired the first Asian revolution against Western imperialism” to be recognized. When Penguin Classics released an international edition in 2005, more than a century since it was first published in 1886, it raised my hopes. But the book didn’t make the cut. If Rizal could not make it to that list, how could other Filipino novels, whose own greatness look up to Rizal’s, ever make it? I adore Paul Auster’s metaphysical detective novels and do not have any quarrel over his The New York Trilogy being there, but seriously, his Timbuktu over, say, Eric Gamalinda’s My Sad Republic?

The Asian “representations” were the usual suspects—winners of awards that were given by the West such as the Nobel Prize (Kenzaburo Ōe, Yasunari Kawabata) and the Booker Prize (Salman Rushdie, Arundhati Roy), or those with already high western readership (Haruki Murakami, Banana Yoshimoto). The West’s imagination of the East is often largely limited to China, Japan, and India, as this list reveals, besides West Asian Turkey, thanks to Orhan Pamuk, who is also, well, a Nobel laureate, and—I just found out recently—also an alumnus of the International Writing Program. The original language of the text and its availability in translation is also a major consideration. So if I could die guilt-free without having known Jessica Hagedorn, F. Sionil Jose, and NVM Gonzalez, all of whom wrote in English and were represented by international publishing houses based in the US at some point in their careers, why would I be bothered if I—and the world—never knew Lazaro Francisco, Constante C. Casabar, and Jun Cruz Reyes, whose works were never translated into English until now?

Now do we really even have to recognize this 1001 Books if it has proven to be deficient for our own specific desires and interests? I recognize that the power of any list over us lies precisely in its potential to silence us, even as we manage to forget that some of our own texts have arguably made and kept us alive throughout—and in spite of—our history.

Being a novelist who began as—and continues to be—an avid reader of novels, I obviously have something at stake with this kind of list for the novel, this long narrative form that continues to thrive despite predictions of its demise because of our contemporary inability to pay attention long enough to finish a book or to linger on a text in silence. I admire Milan Kundera’s essays on the art of the novel—even if I do not always agree with his assumptions—especially for the way he situates Franz Kafka, Witold Gombrowicz, Hermann Broch, and Robert Musil in the history of the European novel. I also appreciate the way Carlos Fuentes pays homage to his contemporaries in Myself & Others, regardless of nationality. In the Philippines the major contemporary critics of the novel do not necessarily write the form: Resil Mojares, Soledad Reyes, and Virgilio Almario. Jose Dalisay Jr. and Cristina Pantoja Hidalgo, both published novelists, have written occasional essays on the novel, but their focus on Filipino works in English leaves me wanting more.

I hope to read books that act as a counter-silence to lists like 1001 Books You Must Read Before You Die. I myself would like to write essays on the novel, besides writing my own novels, and let my own silences reverberate in my writing the way the Boxall list is silent on Chart Korbjitti, Duong Thu Huong, or Edgardo M. Reyes. This is to say then that despite, or precisely because of, its limitations of vision, 1001 Books becomes worthwhile, even necessary, reading: it allows us to recognize our own silences. And to see that we ceaselessly read and write in order to put those silences to test.

Perhaps what I am trying to say is that we read critics, especially list- and canon-making critics, not just for what they say but for what they fail to mention or choose not to say. That we listen to them for whatever we believe is sadly missed.

*This is a slightly revised version of the paper I read at the Iowa City Public Library last October 8, 2010.

The New Atisan

2010-12-31T18:17:00.005+08:00

4 December 2010, Cebu City. Photo taken by G. L. Asenjo.

New year, new directions.

During the Philippine PEN International Literary Conference held in Cebu City last December 4-5, 2010, I went to Fort San Pedro with novelist Genevieve L. Asenjo. In between poses for her DSLR, we talked about our literary projects and shared our views on the future of Philippine literature. During that time, she just launched her online site, Balay Sugidanun, while the old Atisan Novels had been in hiatus for almost two months, with not much update for almost half a year.

I told her of how conflicted I was with what I wanted to do with this site, which was reflected in its cycle of active-inactive days, and perennial language and tone shifts. I knew I wanted it to host my readings and thoughts on the novel--but the idea was not solid enough for it to sustain my interest. Most of the novels I read are foreign titles, but there was always this bugging thought: why do I have to write about them online when thousands of other bloggers from all over the world already do--and I surely don't want to duplicate what one of my favorite sites, the Complete Review, is doing to an impressive number of international novels on a regular basis.

So should I focus on the Filipino novels, then? Being also a novelist, it seemed natural and controversial at the same time to talk about what other Filipino novelists are doing. Besides, there's this other project I initiated, Tapat--a journal of the Filipino novel that should have come out in 2010 but didn't, for many reasons, but is still pushing through this coming year despite all the setbacks. The journal was conceived in order to add to publishing opportunities for writers of the novel in Filipino; what do I intend to contribute with this blog?

My conversation with Bevs opened the possibility of making this a resource site--a site that will include biographies of Filipino novelists, interviews on the craft of novel-writing, summaries and resources on novels, translations of selected novel chapters in Filipino to English, comprehensive bibliographies of secondary materials, and once in a while, my essays on the novel. Quite ambitious, I admit. To make it more manageable, I intend to begin with novelists with only a novel published to date. From there, I'll work my way to the ones with two novels published, and so on, until I reach the likes of Edgardo M. Reyes and Lualhati Bautista who began writing decades ago and continue to publish up to the present.

Being a writer in Filipino, there was naturally the desire to contribute to the online use of Filipino language via this blog, but the opportunity to introduce Filipino novels and novelists to readers from all over over the world weighed far heavier. That explains the choice of language. I will still occasionally post in Filipino, however--mostly essays I wrote for other publications or lectures I delivered somewhere else, so that they also become available to many other readers.

I will try to update as regularly as possible; I'm targeting a new material on the site at least every three days, fingers crossed. Happy new year!

Broken Record

2010-10-17T08:41:00.000+08:00

I promised to write, but I also warned you about my track record with regard to promises I made online. But I did write, only not here--I've been constantly updating on my IWP experiences in my Facebook, along with some photos.

Since this is supposed to be a blog about novels, I'd just like to share that the biggest surprise for me during my first week here in the US was the libraries themselves: the Iowa City Public Library is just across a public market and the University of Iowa Main Library, which provided all of us writers in residence access, is open until 2 AM on weekdays and we're allowed to borrow up to 999 books at a time. The books were overwhelming; I decided to go first with the writers I long wanted to devour but whose books were not all readily available in Philippine bookstores and libraries.

On my first borrowing visit to the UI Main Lib, I brought 13 books back with me to the Iowa House Hotel, where we're staying, including these six books by Bolaño, which were the first I consumed with childish delight:

I know Nazi Literature in the Americas was already available in the Philippines in National Bookstore branches before I left in August, but I was not able to buy a copy, and I needed to read it in order to compare its last chapter with Distant Star--which is an extended reimagination of that chapter. I wanted to write my thoughts about these books here but most of them were already included in my drafts for the introduction of my Ph.D. dissertation, which I've been hardly working on for weeks now. I'm sorry I can't share them now.

As soon as we were given our VISA debit cards during our second week here, I bought a Kindle in Amazon. You know how much I loved the smell of paper in books we read and couldn't buy; I was honestly having withdrawal symptoms the first few days, but thought it might not be so different for writers who were amidst the transition from typewriters to computer (which I witnessed, but was probably too young, not yet in love with the written words, to care). I began reading via Kindle with China Mieville's The City & The City--a novel about two cities that exist in the same space but in different realms, and so the people from each city were taught early on to "unsee" the other city, otherwise they commit their highest crime of breach. I did not get to finish the book because it was in PDF and I decided later to read only the books that are actually released as ebooks (mostly with .mobi extensions), and now I sadly can't find a free copy of that novel in mobi/prc/epub. (If you do, it wouldn't hurt to share it with me, I guess.)

So I finally found the excuse to read David Mitchell's The Thousand Autumns of Jacob de Zoet, the first book I finished in Kindle. It was not Mitchell's best for me but the part where Jacob helplessly had to leave his son in Japan in the end had the madness & sadness of lyricism whose addressee was not present, would never be embraced. I loved Mitchell's earlier novels, even the autobiographical and--compared to the first three--plain Black Swan Green, and so reading this one felt like being patient with, and understanding of, the youngest sibling of your best friends.

I intend to write a separate entry on the Thousand Autumns, like a did to each novel I read in the past, but I'm still considering the way to go about it here, in this blog, that will feel right to me. Somehow, after several entries on different novels, I still feel that there's something lacking, there's something I'm not doing right, that's why I keep on having this periodic hibernation, even if I haven't really stopped reading.

And so expect another period of silence, and then, if I'm lucky enough, a significant change here.

I Will Not Sleep Tonight

2010-08-27T20:55:00.003+08:00

In the next three months, I will try to blog about my International Writing Program experience as much as I can. (But readers of this blog must know that I've never been very good with virtual promises.) Tonight I will not sleep, because my flight is at 6:30 AM tomorrow, and Ruel Panganiban, a friend from way back to my X-101 years, promised to bring me to the airport at 3:00 AM. He'll arrive here, with probably two or three of our other former dorm mates, at a little past midnight. I need not sleep tonight.

I haven't even begun packing yet, thinking that it will not take me an hour to finish everything. I only need to put my clothes in the travel bags, anyway, and I'm ready to go. And what else will I bring with me? Of course: vitamins, common medicines, toiletries and personal effects. But also: copies of my books (thanks to Anvil for providing me with copies of Walong Diwata ng Pagkahulog; in case you haven't heard, they recently had a second printing of my novel--only a year after its release! people are actually buying the book!--and the quality of the paper is much better than the 2009 edition), and some of the anthologies I edited, or where my works had been published, including Lámang (special thanks to Gian Abrahan of LIRA for working to give me a few copies of the chapbook).

I also intend to bring Fernando Pessoa's The Book of Disquiet to accompany me at the airport and during the flight. This book Allan Derain gave to me in exchange for Lawrence Norfolk's Lempriere's Dictionary, which I got from Booksale for PhP 40.00 a few years ago. I long wanted to read Pessoa, but could not find any of his books anywhere. I'm lucky that Allan had this unfinished masterpiece and that I also had the book he wanted. I began reading The Book of Disquiet this afternoon at the US Embassy, while waiting for Ian and Jenny for our final briefing. It promised to be the book I wanted it to be: tender and disquieting, something that will rob me of my sleep.

I Was Reading

2010-08-23T13:01:00.000+08:00

17 July 2010 in Panukulan, Polillo, Quezon.

I never stopped reading. If you were my Facebook friend, you knew that I was alive and just did not have the time to post updates here. And that I was reading.

I finished several titles in between work on my second novel (Sa Kasunod ng 909) and my dissertation's introduction: Miguel Syjuco's Ilustrado, Gina Apostol's The Revolution According to Raymundo Mata and Bibliolepsy, Alfred A. Yuson's Great Philippine Jungle Energy Cafe, Colm Tóibín's The Master, Karel Čapek's War with the Newts, Paul Auster's Man in the Dark, and all of Bob Ong's books (finally!) except for Kapitan Sino, which I haven't bought yet. I also re-read Ambeth R. Ocampo's Makamisa: The Search for Rizal's Third Novel (triggered, of course, by the closing sections of Apostol's Raymundo Mata), and began reading the first volume of The Arabian Nights: Tales of 1001 Nights, newly released by Penguin Classics, with new translations by Malcom C. Lyons. I might find time to write about my thoughts on them in the future. (I obviously didn't include here exclusively non-fiction works; most of them I read as research materials for things I'm working on right now.)

There had been other things that kept me busy, literary-wise: I wrote two introductions to two poetry books--a chapbook anthology for LIRA's 25th year, and Francisco Monteseña's first book, which was part of the UBOD New Authors Series II; I sat as panelist in the 16th Ateneo Heights Writers Workshop; I moderated the discussions among novelists Alvin B. Yapan, Genevieve L. Asenjo and Jun Cruz Reyes as part of Ateneo's Buwan ng Wika celebrations; I was also asked to judge the Timpalak Tula this year; I worked on 12 chapters for the new edition of a high school textbook on Asian Literatures; I was asked to be AILAP's next Director (it doesn't sink in yet, even if I'm now still working on the proposal for next year's Ateneo National Writers Workshop); I proofread Jun Cruz Reyes' latest novel to be released by Anvil this year; I was asked to sit as reader for two graduate creative writing theses; and to top it all, I was accepted for residency in this year's International Writing Program by the University of Iowa.

Yes, I'd be leaving the country this Saturday and won't be back until mid-November. Because of this, some things were necessarily put on hold: the release of Tapat's inaugural issue, my dissertation defense, the outline of a third novel, the revisions for the second poetry collection.

Now don't ask me what I'd been doing that were not literary at all. I might say I went to the beach (in Nagsasa, Botolan, Polilio) with friends from the X101, Kagawaran, and JHNS, respectively--or that I learned how to drive, got my driver's license, bought a secondhand car, and went to road trips with high school friends. But really, I was only deeply in love with someone that I chose to just read more and more.

And in case you want to know, this is my latest Facebook status:

Edgar Samar spent his last weekend in the Philippiness before the International Writing Program writing messages to people he'd miss--all of them friends, in one way or another, some past loves, others former students, or mentors, or dorm roommates, a few fellow writers, favorite cousins, childhood neighbors, grade school seatmates, high school barkada, JHNamers, & even those who began only as readers of his works, as if it was a real goodbye, as if the trip wasn't only for 3 months, as if he was not missing them, missed them, already, as if he could send all those letters for real.

I did send some of those letters.

Ilustrado (2010)

2010-04-16T15:23:00.003+08:00

1. There was never a much anticipated release of a Filipino novel in recent years, even within the Manila-centric literary community, until Miguel Syjuco's Ilustrado won the Man Asian Literary Prize in 2008 and was eventually picked up by major international publishing houses. Reviews were written even before its publication, and I know some people already formed opinions about the novel even before they saw the book (and not the early drafts that Syjuco entered in the Palanca & Man, which by their very nature were tentative, subject to revisions, revisions which Syjuco claimed to have agonized with in the months between the prizes and its publication early this year). This anticipation is somewhat akin to what The Bridges Ablaze had--the novel in question in Ilustrado, supposedly the final book written by Crispin Salvador who was found dead in the Hudson River. The Bridges Ablaze aimed to echo the dream of Rizal's Noli: to uncover the country's social malaise. In a speech before his death, Salvador declared that, "Literature is an ethical leap. It is a moral decision. A perilous exercise in constant failure. Literature should have grievances, because there are so many grievances in the world. ... Your grievances with me are because you say I have failed. Though I only failed because I extended myself further than what any of you ever attempted."

2. I sadly missed the lectures that Syjuco gave (in Ateneo & at the Filipinas Heritage Library) when he launched the books in the Philippines, but I made sure to grab myself a copy of the Philippine edition by FSG at the National Bookstore the other day. The book is prologued by the fictive Miguel Syjuco who used an equally fictive epigraph from a newspaper, the content of which set the novel's thematic gravitas: death, home/country, name, remembrance. The mention of Crispin's own Dulcinea paid homage to the novel form's comic beginnings, that was further developed when Syjuco introduced Erning Isip, the trickster-hero of popular Filipino jokes ("our true shared history," Salvador claimed), as character. There was a one-sentence paragraph in Syjuco's prologue that suggests he might have seen Salvador dying, if he was not directly involved nor complicit to his mentor's death at all.

3. The first few pages recalled a famous statement from one of Donald Barthelme's stories: "Fragments are the only forms I trust." Excerpts from a biography in progress, blog entries, interviews, sections of Salvador's previous works intervened with the character Syjuco's narrative of his own return to the Philippines (in order, probably, to run away from "the toothlessness of exile")--but Syjuco paradoxically presented his choice of fragments here that become suspect. The character Syjuco is also a writer who wanted to "talk about things that go untalked about," much to his family's disappointment. His digest of Manila as history & geography, of its development & stasis, upon his airplane's landing showed Syjuco the novelist's aesthetic concentration & power.

Everything changes, nothing ends. The character Syjuco said that this was Ovid's aphorism that Salvador shared with him--the words of another being passed on as an act that is potentially endless in itself, especially now that Syjuco just also shared it with us.

Even from the start, it was clear that I was holding a metabook. I wondered if the book could ever regain its "unconsciousness of itself," when the form would not speak for/of itself. It is the kind of amnesia that might surprise & excite me as a reader in the novel's post-postmodern era, or whatever we might call this age of writing that Syjuco's Ilustrado somewhat anticipates.

4. Miguel the narrator, also called our protagonist in the italicized third-person narrations of his story, grew up in a "modern, ancestral home" they called Ourtopia, which pushed him to take "simple acts pertaining to movement, to locating [himself] in the world." This constant movement would eventually lead him out of the country, making him awkwardly unable to reply when someone asked him, "How can you write about the Philippines?" Miguel, in the third person, thinks in another section that "the thing is to write a straight narrative. Go back to basics. Emulate A Passage to India." This is clearly to question the very nature of Ilustrado itself, self-mockery being sometimes a byproduct of self-consciousness that characterized postmodern novels: the hope that political questions can sometimes be addressed by formal decisions in art.

5. Young Miguel's introduction to Filipino writers in English such as Nick Joaquin, Gregorio Brillantes and Paz Marquez Benitez, became a way for the world (thanks to the guaranteed international readers of Ilustrado) to acquaint itself of this country's much-neglected body of works. Years later when Miguel went back to the Philippines he saw the literati of his country as "the merry, mellowed, stalwartly middle-class practitioners of the luxury of literature in the language of the privilege." These are the same people who would dismiss each of Salvador's works in a word: it was either elitist, Manila-centric, provincial, polemical, to name a few. Sometimes in our hypocrisy our imagination of the center is not even in the margins of the world's consciousness. In a long section where Miguel changed channels one after another, we were made to realize how texts come as assault, even those images that wanted to be modern archetypes of personae that populate the contemporary Filipino imagination: the religious leader (Reverend Martin), the hero/antihero (Lakandula), and the actress-mistress (Vita Nova).

6. Miguel's introduction to Crispin Salvador's works was through the latter's "One Stone for Two Birds" where the protagonist was named Miguel by coincidence. These incidents of name-mirrors in texts being written and read became the novels motif on questions of identity vis-a-vis fictionality. When we were allowed to read from excerpts of Salvador's works, we knew that these "interruptions" act as foils--that we did not have to read them for themselves but for the way they created harmony or acted as counterpoints to the "real" narrative. Every main character in those works was either a Salvador or a Syjuco.

In the end of Chapter 6, after Miguel's dream of Salvador writing the former's story, their positions as subject and writer being confused, conflicted, which by now became almost the novel's habit, Miguel recounted his long walk by the river of Salvador's death. It was quite a determined mentor-mentee moment where Salvador shared his thoughts on writing, the nation, and the past, where the call is "to change the country by changing its representation." Of course, it somehow foreshadowed the book's major turn in the end, which made me think how Syjuco's project would have been different if we knew it all along, if it was not presented as a last narrative trick. Perhaps I was just worried that conversations about the book would only revolve ultimately on Syjuco's decision to have that twist (which I won't say what; you have to finish the book yourself), diluting the gravity of its concerns content-wise.

Lumbay ng Dila (2010)

2010-02-28T14:54:00.006+08:00

1. Some people search for the truth in order to be free. For Sadyah Zapanta Lopez, Genevieve L. Asenjo's protagonist in her debut novel Lumbay ng Dila, the truth will only be revealed when she finally get to meet and hear the stories of her grandfather, former Antique Assemblyman Marcelo N. Lopez, and mother, Teresa Checa Z. Lopez, aka Kumander Rafflesia of the Coronacion Chiva Command in Central Panay. This establishes the novel's interest in political history more than just domestic drama--in the continuing struggle for power & justice, from the left, and from those who try to live in the right, despite conflicting sympathies.

Sadyah was born to revolutionary parents in the mountain, similar to Jun Cruz Reyes' Rebo in Etsa-puwera. Literary homage actually begins with Jose Rizal's Crisostomo Ibarra who wanted to build a schoolhouse; but here Sadyah was more successful in having her Balay Sugidanun built--a storytelling house with books, DVDs and internet available to people of her hometown. Filipino literary works more explicitly mentioned in the novel include Sunlight on Broken Stones (by Cirilo F. Bautista, who was incidentally Asenjo's mentor for this novel that was also her dissertation in DLSU), Barter in Panay (Ricaredo Demetillo), Alipato (Benilda S. Santos), Bago ang Babae (Rebecca T. Añonuevo), and Ben Singkol (F. Sionil Jose).

Sadyah is also a poet, and Lumbay ng Dila here is actually the title of her first poetry book in Kiniray-a with Filipino translations, and also of one of her poems which was quoted in full. She was also working on a novel about a speculative love story between Rizal and Magdalena Jalandoni, a Hiligaynon writer, because "she no longer wanted to tell stories and write poems about the realities that confront her everyday."

2. While Sadyah's life in Manila as a creative writer and professor of literature is conditioned by impermanence--by having to move from one rented space (apartment, condo unit) to another, her center always goes back to Barasanan, the "only place that could make her cry," a barrio in the town of Dao in Antique. Early in the novel, there was a need to establish the artistic outputs from her hometown, thanks to a priest musician and a poetess now residing in the US. The novel here becomes an almanac of the town's flora (manzanilla, herba buena, lampunaya, bogambilya, among many, many others), as it also becomes a dictionary of cultural terms which Filipinos who do not come from Panay were more likely to be ignorant of: sambayang, busalian, baras, buyong, tabungos, kingke, manunggal.

3. Sadyah's relationships with men were symptomatic of the Filipino's imagination of her other, who is paradoxically one with herself--the Chinese (Stephen Chua), the Muslim (Ishmael), the foreigner (Priya Iyer). Her encounters with each of them are also invitations and opportunities for her to tell stories. Her stories either go back to the myths (Tungkung Langit & Alunsina) and legends (Maragtas), or are punctuated by historical events (First Quarter Storm, EDSA 1, 9/11).

We tell stories because of this curse of the past: it can be forgotten, and what we know of it is ultimately based on people who claimed knowledge of it. Novels then become a continuing reintroduction of the pasts that we in turn continually forget.

4. Popular culture and technology that populate Asenjo's novel are not just functions of verisimilitude. There is a dominance of proper names here (even a pen is not just a pen, it's Reynolds) that they become projections of a particular class and consciousness. These are central to the novel's critique of mass and high culture, of our imagination of the necessary, of necessity, and it climaxed in a chapter-length dream sequence near the end of the novel, which is also a creative commentary on globalization and the continuing dislocations of individuals and the relationships they attempt to forge. For this was the root of our tongue's sorrow, the lumbay ng dila: whatever we taste, and say, is not--cannot be--fully ours.

Trese (2008-2009)

2010-02-27T17:38:00.010+08:00

1. Trese, written by Budjette Tan and illustrated by KaJo Baldisimo, is a thirteen-part comic series published in three book compilations: Murder on Balete Drive (Cases 1 to 4), Unreported Murders (Cases 5 to 8), and Mass Murders (Cases 8 to 13). Notice the insistence on/of murder: here were intended killings--deaths that needed to be resolved in a crime fiction fashion with supernatural twists.

Our protagonist is Alexandra Trese, the "sixth child of the sixth child" from the tribe of Trese. She, who was destined to become the "city's warrior and healer," solved the mysteries behind cases such as the death of a white lady, a tikbalang in a drag-race killing spree, a movie star getting killed during a film shoot--with the help of her accomplices the Kambal (whose origin was actually related to the novel's main villain), and informants Nuno, the wind-people of the Amihan & Habagat tribes, and Santelmo. The roots of these entities in Filipino lower mythology are deconstructed as Tan took them as his own, challenging the limitations in vision of popular flicks such as the Shake, Rattle & Roll series.

The earlier cases are stories almost independent of each other, with Alexandra solving cases here and there. Book 3 brings us back to the past when Alexandra was still an apprentice to her father Anton. Just like in most series, back stories proved important to understand the present--better, if not fully. As the series neared the end, the action intensifies, the narratives get tighter and more connected for a more unsettling ending, and the scope becomes wider and somewhat political when it made commentaries on militarization and acts of terrorism in many areas of the country.

2. Tan's stories and Baldisimo's inks reimagined some of the Filipino texts, mythologies, & urban legends (the most popular might be the white lady at the Balete Drive and the man-snake supposedly residing at the basement of a mall)--something which is not difficult to compare with what the TV series Supernatural did with American folk legends in its first season. Trese acknowledged its debts to Neil Gaiman's, among other works. The most interesting story, which is not necessarily as integral to the main narrative as the other stories, is Tan's early melodramatic take on the plight of superheroes when Trese paid homage to Mars Ravelo's Darna and took an unexpected turn.

3. Dark maps with identifiable place and street names found in Metro Manila (such as C-5, Malate, Quiapo, Tomas Morato, Mother Ignacia, Kalayaan, Ortigas) served as story dividers. The sources of our fears lived (with us, amongst us) in the city, in the banality of our everyday lives--something which Tony Perez achieved literarily for Cubao in his fiction. The ones from the forests and mountains of our pasts, the gods and demons of the ancients, had moved with us into the city--and paved the ways to terrors we thought completely forgotten, the kind of fright we must have missed so much and so we celebrate when we glimpse a few sides of it in works such as Trese.