O figurante

A pel da terra e a voz dos séculos: sobre Da memoria, de Alberte Momán Noval

2026-10-21T20:31:56.692+01:00

No panorama das letras galegas actuais, onde a miúdo conflúen a procura da vangarda urbana e a revisión da nosa identidade, a plaquette Da memoria (2026), concibida, escrita e deseñada por Alberte Momán Noval, preséntase como unha peza concisa pero de fonda calado literario e ético. Ao longo das súas páxinas, a obra estrúcturase arredor dunha idea central: a memoria non é un simple arquivo pasivo do pasado, senón un organismo vivo que se sementa, se traballa e se herda a través do suor, da terra e da lingua.

Desde os primeiros versos, o texto mergulla o lector nunha experiencia corporal e sensorial do traballo agrícola. A tenza, o porreiro e a espiña non son meros adornos léxicos, senón ferramentas dunha xeometría propia. Momán Noval describe o esforzo físico —o esforzo colectivo das xeiras e o traballo comunitario entre veciños— cunha precisión lírica na que "crebar a terra" equivale a crebarse a un mesmo. A suor, o pan, o queixo e o viño transformáronse en rituais de pertenza, nunha "amálgama de dores" que sostén o paso do tempo.

Un dos acertos máis destacados do conxunto é a figura dos anciáns e personaxes comunitarios —como Edelmiro, Abel, Felipe ou o Andrés do Codeso—. Non aparecen retratados desde un paternalismo idealizado, senón como portadores dun coñecemento intuitivo e milenario. O diálogo entre eles transcende as palabras pronunciadas; é unha linguaxe xestual, aprendida antes mesmo da súa propia existencia. En pasaxes de gran beleza, a casa tradicional fúndese coa gandería e a pedra: o bafo do alento dos animais na corte rubindo polas paredes forma parte da arquitectura emocional do poema, un sustento de séculos gardado nas pausas e nas "enrugas como sucos" dos maiores.

Así mesmo, a plaquette introduce unha reflexión lúcida sobre a relación entre lingua e territorio. A voz poética proclama ser do lugar "no que as palabras me erixen", subliñando que o galego é a única táboa de interpretar e dar sentido a esa paisaxe concreta. Coa inclusión dunha cita ironicamente incisiva do botánico Allan Savory sobre o papel dos herbívoros na rexeneración das terras degradadas, o autor conecta o espazo rural galego —un país "abocado á rexeneración permanente"— con premisas ecolóxicas globais, sen perder a súa raíz íntima.

En definitiva, Da memoria é un exercicio de resistencia poética. Alberte Momán Noval consegue construír un "nós" colectivo no que a memoria é a terra negra que nutre tanto a quen a traballa como a quen a nomea. Trátase duns versos de factura impecable que nos lembran que o presente non é máis ca a suma de todo o que foi, e que a nosa identidade reside na fidelidade a eses ecos que aínda nos sosteñen.

Habitar o escuro: corpo, identidade e revolución

2026-10-07T15:54:10.954+01:00

Disme dous e vexo un só corpo fraccionado constrúe unha poesía de pensamento arredor da crise do eu, a alienación contemporánea, a tecnoloxización da experiencia e a procura dunha forma de relación capaz de superar o illamento. O propio título formula xa unha das tensións fundamentais do libro: a aparente dualidade desemboca nun corpo único, pero «fraccionado». A identidade non aparece como unha unidade estable, senón como un espazo de conflito entre o eu e o outro, o corpo e o avatar, a experiencia material e o simulacro.

O poemario articúlase como unha viaxe, entendida non como un itinerario lineal, senón como transformación da conciencia. Desde as primeiras páxinas, natureza, cidade e tecnoloxía aparecen mesturadas. O bosque está atravesado por «cables retóricos» e «descargas eléctricas», mentres a voz procura «a voz natural». A natureza xa non constitúe un exterior puro fronte á civilización: está contaminada pola artificialidade. Esta tensión entre o natural e o tecnolóxico percorre todo o libro.

Unha das preocupacións centrais é a condición do humano. O poemario non acepta unha definición esencialista, senón que a somete a revisión. A idea do «sobrehumano» aparece formulada como «interpretación cyborg»: o humano pode superar os seus propios límites mediante unha «fusión anorgánica». O cyborg funciona así como metáfora da identidade contemporánea, construída a través de redes, dispositivos e linguaxes. A tecnoloxía non é presentada unicamente como unha ameaza: tamén pode favorecer unha humanidade «máis social», «máis anímica e menos instrumental».

Porén, esta posibilidade emancipadora convive cunha crítica contundente do simulacro. «A ditadura do simulacro do eu» resume unha das principais preocupacións do libro: a distancia entre existir e representarse. As «tres dimensións do real» quedan reducidas ao «cálculo bidimensional do simulacro», mentres a liberdade individual aparece «constrinxida polo corpiño mediático». A identidade convértese nunha representación sometida á mirada dos demais e aos mecanismos de exposición social.

Esta crítica alcanza unha expresión especialmente poderosa en «Síndrome dopamínicia». O poema representa a dependencia tecnolóxica como unha experiencia corporal e colectiva: bancos, farois e empedrado «tremen» xunto aos corpos privados do teléfono móbil. O dispositivo convértese nunha especie de órgano externo do individuo. O paradoxo resulta evidente: aquilo que debería facilitar a conexión pode producir ansiedade, dependencia e afastamento. «Reclamo a túa atención pero afástome / Volvo a ti sóbrasme pero / fáltasme» sintetiza esa contradición.

A alienación non se limita, con todo, ao ámbito dixital. O traballo, o consumo, o diñeiro e a organización social participan da mesma lóxica. O «presidio» que aparece no libro non é unha prisión física: é o tempo, a obriga, o poder, o diñeiro, os obxectos e a necesidade de representar un papel ante os demais. A frase «o presidio é estar só estando acompañado» condensa unha das contradicións fundamentais do poemario: a multiplicación dos contactos pode intensificar a soidade.

O texto formula tamén unha crítica da construción social da necesidade. «A necesidade como construción» implica que moitos dos desexos que consideramos propios son producidos polo sistema. A resposta consiste en «desnecesitar» e recuperar aquilo que non pode ser reducido ao consumo: «a aperta», «a palabra próxima», «a voz sincera». A poesía recupera así unha función relacional: as palabras só recobran o seu significado cando existe «do outro lado / alguén que as interpreta».

A dimensión política intensifícase coa representación da masa como estrutura de homoxeneización: «unha opinión unívoca», «un único berro compartido / por imitación», unha «masa maleable». Fronte a esa inercia, o libro reivindica a interrupción. Deterse no medio da rúa, interromper o fluxo e provocar desconcerto convértese nunha forma de resistencia. O «remanso» pode transformarse en revolución: «Sen confrontación non é posible o progreso».

Unha das imaxes máis importantes da segunda parte é o escuro. Inicialmente asociado ao medo e ao descoñecido, acaba converténdose nun espazo de posibilidade. «O escuro é todo o que queda por coñecer». Na escuridade desaparecen determinadas fronteiras identitarias e o suxeito pode experimentar sen categorías previamente impostas. O descoñecido deixa de ser unha ameaza para converterse nunha oportunidade de relación e descubrimento.

A presenza do corpo tamén resulta fundamental. A corporalidade aparece sometida á mirada, ao traballo, ao desexo e á tecnoloxía, pero tamén constitúe o lugar desde o que recuperar unha experiencia auténtica. O encontro sexual da parella alemá introdúcese como exemplo dunha intimidade baseada na atención ao outro. O sexo aparece como comunicación silenciosa e como forma de coidado. Por iso a afirmación «A salvación será colectivo ou non será» funciona como unha das claves éticas do libro: a saída do simulacro non pode ser exclusivamente individual.

Formalmente, o poemario utiliza verso libre, escasa puntuación, repeticións, enumeracións e longos períodos sintácticos. O resultado é unha escritura próxima á prosa poética que reproduce o fluxo do pensamento. As imaxes da auga, a estrada, o espello, a cidade, o bosque, o túnel, a noite, a luz e a sombra constrúen unha rede simbólica coherente. A auga representa transformación e memoria; o espello, a crise da identidade; a estrada, o movemento e a elección; a cidade, a masa; e o escuro, aquilo que aínda queda por coñecer.

O final do poemario non ofrece unha solución pechada. O suxeito permanece diante da porta da autocaravana, convencido de que no interior pode xurdir «outros ritmos», «outras palabras» e «infinitas portas agora inexistentes». A espera convértese así nunha esperanza activa.

En definitiva, Disme dous e vexo un só corpo fraccionado utiliza a crise da identidade contemporánea para cuestionar o propio concepto de humanidade. A crítica do capitalismo, da tecnoloxía, do simulacro, da alienación laboral e da masa non conduce á simple negación do presente, senón á procura de alternativas baseadas na acción, a creación, o contacto co outro e a aceptación do descoñecido.

O «corpo fraccionado» do título pode entenderse finalmente como o retrato dunha humanidade dividida pero aínda capaz de recoñecerse como rede. O libro non ofrece unha saída definitiva: ofrece unha porta. E a última imaxe, co suxeito que dilata as pupilas e agarda, deixa aberta a posibilidade de que atravesala sexa precisamente o comezo dunha transformación.

A voz poética no imperio do simulacro e a técnica

2026-09-28T19:26:09.381+01:00

En Disme dous e vexo un só corpo fraccionado (2026), Alberte Momán Noval constrúe un poemario denso, reflexivo e profundamente incisivo que se sitúa na intersección exactas entre o lirismo e a crítica filosófica contemporánea. A obra articúlase como unha diagnose da condición humana actual, marcada polo illamento, a hiperconexión, a alienación laboral e a perda da voz natural nun contorno dominado polas pantallas e a luz artificial.

O libro abre cunha cita iluminadora da poeta Luísa Villalta na que xa se anticipan os eixes vertebradores do texto: a procura da «voz natural» e a «rosa do centro» fronte á imposición dunha «máquina [que] imita un vento inhumano» e a luz artificial que non nos deixa «pensar que soñamos». A partir deste limiar, Momán desprega un itinerario poético dividido en dúas grandes dinámicas ou seccións mentais —o tránsito pola rúa e o simulacro urbano, e a posterior internación na «condición do escuro»— que dialoga directamente coas correntes filosóficas máis influentes do pensamento dos séculos XX e XXI.

Vínculos coa filosofía contemporánea

1. Jean Baudrillard e a «ditadura do simulacro»

Un dos piares perceptibles ao longo de todo o texto é a teoría do simulacro e a hiperrealidade teorizada por Jean Baudrillard. O eu poético explicita esta tensión denunciando a «ditadura do simulacro do eu» e como as «tres dimensións do real» quedan reducidas ao «cálculo bidimensional do simulacro» propio dos medios de comunicación e das redes.

Nas súas páxinas, a experiencia inmediata é substituída por un avatar ou unha proxección («a pantalla», a «síndrome dopamínica», as «opinións dun só uso»). O individuo moderno xa non vive, senón que habita un simulacro; Narciso deixa de existilo como entidade física para ser só «unha percepción de si mesmo».

2. Donna Haraway e a subversión do Cyborg

A presenza da figura do cyborg é outro dos grandes eixes teóricos do libro. Lonxe de entender a tecnoloxía unicamente desde unha perspectiva utópica ou distópica, Momán recolle a herdanza do Manifesto Cyborg de Donna Haraway:

«O sobrehumano é unha interpretación cyborg / O humano que supera ao humano por medio dunha fusión anorgánica / É por tanto máis humano que o humano»

A través desta formulación, o poeta investiga como as próteses dixitalizadas e a interacción coa máquina redefinen os límites da propia corporalidade e das relacións sociais, abrindo o debate sobre se este híbrido anorgánico permite transcender a masa para acceder a unha nova consciencia ou se, pola contra, reforza a alienación do suxeito.

3. Gilles Deleuze e Félix Guattari: Corpo sen Órganos e a rede

O concepto deleuziano de «Corpo sen Órganos» (CsO) resoa de xeito explícito e recorrente no poemario. En versos como «Canto tempo son capaz de non ser / ou ser só pensamento sen órganos?» ou «Libre do eu / Sen órganos / ou mesmo / posibilitado para fluír», o autor busca desarticular a estrutura do eu reificado.

A metáfora da rede, os fíos interconectados e o fluxo opónse á corporación pechada e disciplinada. Trátase dunha busca de liñas de fuga que permitan escapar ás territorializacións do capital e do traballo.

4. Byung-Chul Han e a sociedade do cansazo e o control

Non se pode elixir mellor diagnóstico da contemporaneidade que o que fai Momán dos espazos de traballo e consumo. En consonancia coas teses de Byung-Chul Han (A sociedade do cansazo, Psychopolitics), o texto retrata un suxeito autoexplotado e suxeito a un panóptico dixital: o «ollo moral» levitante e independizado do corpo.

A viaxe diaria no ascensor, a transformación do corpo antes e despois da xornada laboral («Traballo a diario para que máis / sexan escravos de si mesmos») e a ansiedade xerada pola desconexión («as siluetas dos que fican sen batería tremen») expoñen a violencia invisible da hiperproducción e o consumo compulsivo de dopamina.

5. Theodor Adorno e a Crítica da Razón Instrumental

A crítica á razón instrumental que Theodor Adorno e Max Horkheimer desenvolveron na Escola de Frankfurt tamén xoga un papel capital. O autor advirte contra a redución da vida á súa «vida útil» ou valor de uso instrumental: cando a existencia só se mide pola súa funcionalidade, vólvese breve e inútil antes de manifestarse. Frente a isto, reivindícase a potencia da arte, a pausa e o pensamento non utilitario como xestos emancipatorios.

6. A salvación colectiva e o compromiso político

Malia o ton desolado e a presenza da derrota en moitos pasaxes, o poemario rexeita o solipsismo. Detense na rúa para romper o fluxo da masa e provocar o desconcerto. Na liña dunha filosofía da acción e da alteridade (que lembra tanto a Levinas como ao marxismo heterodoxo), conclúese que «Sen confrontación non é posible o progreso» e formulase a máxima decisiva do texto: «A salvación será colectiva ou non será».

Conclusión

Disme dous e vexo un só corpo fraccionado é unha obra brillante pola súa capacidade para vertebrar a linguaxe poética arredor dos grandes dilemas filosóficos do noso tempo. Alberte Momán Noval consigue que o verso non sexa un mero exercicio estético, senón un dispositivo de resistencia e pensamento crítico. Unha lectura imprescindible para quen busque na poesía contemporánea galega un espazo onde mirar de fronte as fendas da nosa realidade e imaxinar, a través da penumbra, alternativas á inercia do mundo.

Del cuerpo cyborg a la ética de los cuidados: Donna Haraway y el posthumanismo crítico en Puerta de salida, de Alberte Momán Noval

2026-07-18T21:03:18.829+01:00

Resumen

Puerta de salida (2026), de Alberte Momán Noval, plantea una reflexión literaria sobre las posibilidades y los límites del cuerpo posthumano mediante la historia de Marta, una mujer que decide incorporar mediante cirugía un pene protésico funcional conectado a su sistema nervioso, sin renunciar a sus genitales femeninos. Más allá de una narración sobre diversidad sexual o identidad de género, la novela propone una revisión crítica de algunos de los presupuestos fundamentales del posthumanismo contemporáneo. Este artículo analiza la obra desde el pensamiento de Donna Haraway, especialmente a partir de A Cyborg Manifesto (1985) y Staying with the Trouble (2016), mostrando cómo el texto comparte con la autora la crítica al esencialismo biológico y al binarismo sexual, pero desplaza progresivamente el centro de la reflexión desde la transformación tecnológica del cuerpo hacia una ética de los cuidados y de las relaciones afectivas. Se sostiene que la novela no constituye una ilustración de las tesis de Haraway, sino una reelaboración crítica que introduce las dimensiones del sufrimiento, la vulnerabilidad y la responsabilidad como elementos imprescindibles para comprender la condición posthumana.

Palabras clave: Donna Haraway, posthumanismo, cyborg, teoría queer, cuerpo, cuidados, literatura contemporánea.

1. Introducción

Desde la publicación de A Cyborg Manifesto, Donna Haraway transformó profundamente la forma de comprender la relación entre tecnología, identidad y corporalidad. Frente al humanismo clásico, sustentado sobre oposiciones binarias —naturaleza/cultura, hombre/mujer, humano/máquina—, Haraway propuso la figura del cyborg como metáfora de una subjetividad híbrida, construida y abierta, capaz de cuestionar las categorías tradicionales mediante la incorporación de elementos tecnológicos al propio cuerpo.

Durante las décadas posteriores, buena parte del pensamiento posthumanista desarrolló estas intuiciones desde perspectivas diversas, entre las que destacan Judith Butler, Paul B. Preciado, Rosi Braidotti o Karen Barad. Sin embargo, la producción literaria que aborda estas cuestiones suele concentrarse en los aspectos tecnológicos de la modificación corporal o en la construcción de nuevas identidades sexuales.

Puerta de salida propone un desplazamiento significativo respecto de estas aproximaciones. Aunque el detonante narrativo sea la incorporación de una prótesis genital neurológicamente integrada, la novela pronto abandona el interés por la innovación tecnológica para explorar las consecuencias afectivas, éticas y sociales derivadas de dicha transformación.

La hipótesis que sostiene este trabajo es que la novela constituye una relectura crítica del imaginario cyborg de Haraway. La emancipación tecnológica aparece como condición necesaria para la autodeterminación corporal de Marta, pero insuficiente para resolver los conflictos derivados de las relaciones humanas. La verdadera transformación se produce, no en el cuerpo híbrido, sino en la lenta reconstrucción de los vínculos afectivos, especialmente en la compleja relación entre Marta y su madre.

2. El cuerpo cyborg como superación del binarismo

Uno de los aspectos que aproxima la novela al pensamiento de Haraway es la crítica explícita al esencialismo biológico.

La protagonista rechaza definirse tanto como mujer como hombre y manifiesta su voluntad de construir un cuerpo que elimine la necesidad misma de dicha división. La cirugía no persigue una transición de un sexo hacia otro, sino la coexistencia material de ambos como estrategia para cuestionar la lógica binaria que organiza la cultura occidental.

Esta propuesta recuerda directamente al cyborg harawayano, entendido no como una síntesis entre dos polos previamente existentes, sino como una entidad que hace desaparecer las fronteras entre categorías consideradas tradicionalmente incompatibles.

El cuerpo deja de constituir un destino biológico para convertirse en un espacio de intervención política.

En este sentido, la prótesis genital representa mucho más que una innovación médica. Se integra neurológicamente hasta responder al deseo de forma inmediata, diluyendo la distinción entre organismo y tecnología.

La máquina deja de ser una herramienta externa para convertirse en parte constitutiva del sujeto.

3. El deseo como tecnología política

Sin embargo, la novela introduce un elemento apenas desarrollado por Haraway: la ambivalencia del deseo.

En buena parte de la teoría queer, el deseo aparece como fuerza emancipadora capaz de cuestionar las normas heteropatriarcales. En Puerta de salida, por el contrario, constituye una energía profundamente contradictoria.

El deseo impulsa la transformación corporal, pero también conduce a Marta a instrumentalizar sexualmente a otra persona, ocultándole deliberadamente su nueva corporalidad. Tras ese episodio, la protagonista experimenta una profunda culpa, llegando a reconocer el carácter depredador de su comportamiento cuando posteriormente ella misma es víctima de una agresión sexual y establece un paralelismo entre ambas experiencias.

La novela cuestiona así cualquier lectura ingenua del deseo como principio automáticamente liberador.

La libertad corporal no garantiza una ética de las relaciones.

4. Contra el solucionismo tecnológico

Otro aspecto especialmente relevante consiste en la crítica implícita al optimismo tecnológico presente en determinados discursos transhumanistas.

La intervención quirúrgica cumple perfectamente su función.

El cuerpo funciona.

La integración neurológica resulta completa.

Sin embargo, los problemas fundamentales permanecen.

Persisten la soledad, la depresión, la incomunicación familiar, la dificultad para construir relaciones sentimentales y la violencia estructural.

La novela parece sugerir que modificar el cuerpo constituye únicamente el inicio de un proceso mucho más complejo relacionado con la transformación de las estructuras sociales y afectivas.

Desde esta perspectiva, el posthumanismo aparece profundamente humanizado.

5. Del cyborg a los cuidados

Es precisamente aquí donde la obra se aproxima más a la Donna Haraway de Staying with the Trouble.

Si el primer tercio de la novela gira alrededor del cuerpo, el último desplaza progresivamente el centro narrativo hacia los cuidados.

La recuperación de Marta depende menos de la tecnología que de la presencia de Mariluz.

La madre limpia la casa.

Prepara comida.

Lava la ropa.

La acompaña durante el dolor.

Permanece a su lado incluso sin comprender plenamente su decisión.

La política deja de situarse exclusivamente en el cuerpo modificado para instalarse en los gestos cotidianos que hacen posible la vida compartida.

En este punto, la novela conecta con la evolución del pensamiento de Haraway, quien sustituyó progresivamente la figura del cyborg por una reflexión sobre las redes de dependencia, parentesco y responsabilidad compartida.

6. Vulnerabilidad y condición posthumana

La principal aportación filosófica de Puerta de salida consiste, probablemente, en introducir la vulnerabilidad como categoría central del posthumanismo.

La transformación corporal no elimina la fragilidad.

Al contrario.

La intensifica.

Marta descubre que su nueva corporalidad continúa expuesta al rechazo, al dolor físico, a la violencia sexual y a la incomprensión.

El cuerpo híbrido no representa una superación de la condición humana, sino una nueva forma de habitarla.

Esta perspectiva distancia la novela tanto del imaginario transhumanista clásico como de ciertas interpretaciones excesivamente optimistas del posthumanismo.

La tecnología amplía las posibilidades del sujeto, pero no sustituye la necesidad de construir vínculos afectivos capaces de sostener la existencia.

Conclusiones

Puerta de salida dialoga de forma explícita con algunos de los principales debates del pensamiento posthumanista contemporáneo. La novela comparte con Donna Haraway la crítica al esencialismo biológico, la superación del binarismo sexual y la comprensión del cuerpo como una construcción tecnopolítica abierta. Sin embargo, introduce una revisión crítica del imaginario cyborg al mostrar que la emancipación tecnológica resulta insuficiente si no va acompañada de una transformación de las relaciones humanas.

La obra desplaza así el eje de la reflexión desde el cuerpo híbrido hacia los cuidados, el afecto y la responsabilidad mutua. El auténtico horizonte posthumano no reside únicamente en la posibilidad de modificar el cuerpo, sino en la construcción de nuevas formas de convivencia capaces de acoger esa diferencia sin reducirla a una anomalía.

Desde esta perspectiva, Puerta de salida constituye una de las aportaciones más sugerentes de la narrativa española reciente al diálogo entre literatura y filosofía posthumanista, situándose en un espacio de convergencia entre Donna Haraway, Judith Butler, Paul B. Preciado y Rosi Braidotti, pero desarrollando una voz propia al convertir la vulnerabilidad y el cuidado en el verdadero núcleo de la experiencia posthumana.

La arquitectura del deseo desnaturalizado

2026-07-04T00:25:08.119+01:00

Introducción: El Cuerpo como Frontera y Manifiesto

En la literatura contemporánea, la corporalidad ha dejado de ser un mero soporte biológico de la trama para convertirse en el epicentro de las disputas ontológicas, políticas y éticas. Puerta de salida (2026), del escritor Alberte Momán Noval, se erige como una obra implacable que participa de esta transición bioestética. A través de una narrativa fragmentaria y descarnada, el autor nos introduce en la existencia de Marta, una mujer que decide someterse a una intervención quirúrgica radical: la implantación de una prótesis genital que unifica los caracteres anatómicos masculinos y femeninos en su propio cuerpo . No obstante, reducir la novela a una simple crónica sobre el transhumanismo o la disidencia de género sería empobrecer su profundo calado teórico.

Puerta de salida es, fundamentalmente, una indagación filosófica sobre los límites del solipsismo posmoderno , la alienación técnica de la carne, el conflicto atávico de las genealogías maternas y la conversión del deseo en un virus que coloniza y destruye la consciencia del ser . A lo largo de este ensayo crítico, analizaremos los núcleos conceptuales de la obra a la luz de las principales corrientes filosóficas occidentales: desde el existencialismo sartriano y la biopolítica de Michel Foucault, hasta las formulaciones del posthumanismo crítico de Rosi Braidotti, la teoría de los afectos y el nihilismo cibernético.

1. La Ontología de la Prótesis y el Posthumanismo Crítico

El eje motor de la obra es la decisión de Marta de alterar su fisionomía mediante una biotecnología que interconecta sinapsis neuronales directas con un dispositivo sintético que emula y magnifica las respuestas del deseo erótico . Este hecho nos sitúa de lleno en el territorio del posthumanismo y el cíborg, nociones ampliamente discutidas por pensadoras como Donna Haraway y Rosi Braidotti.

Marta no busca una transición de género convencional dentro del binarismo heteropatriarcal; su aspiración es más ambiciosa e indeterminada. Como ella misma le confiesa a su madre en una de las escenas más tensas de la novela:

«Esta decisión responde a la necesidad de tener un cuerpo acorde con lo que yo me identifico. Esto va más allá de un simple deseo. Podría no haberlo hecho, como podría renunciar a una parte de mí que trasciende a lo estético y que es, también, la materialización de la idea en la que creo. Por una parte, ahora sé, y no desde hace mucho, que nunca he sido enteramente una mujer, pero, tampoco me identifico con un hombre. De hecho, preferiría no tener que equipararme a ninguno en todo lo que me quede de vida.[...] No preciso identificarme con nada, cuando lo que quiero es integrarme en un único corpus orientado hacia la igualdad y los cuidados» .

Desde una perspectiva filosófica, Marta intenta llevar a cabo una deconstrucción radical del sujeto en términos derridianos. Pretende que la carne sea el borrador donde se disuelva la diferencia binaria que sustenta las opresiones estructurales de la sociedad . Al fusionar simbólica y físicamente el clítoris y la vagina con un miembro viril en un mismo receptáculo corporal, la protagonista busca subvertir lo que Foucault denominó el «dispositivo de sexualidad».

Sin embargo, Momán Noval introduce una aguda ironía ontológica en esta búsqueda de emancipación. La prótesis no dota a Marta de una libertad abstracta; al contrario, la introduce en una nueva red de sujeciones técnicas y físicas. La advertencia del personal médico resuena como un eco determinista: «la prótesis responderá a cualquier estímulo de tu cerebro. Estará tan íntimamente ligada a tu cuerpo como a tu yo consciente e inconsciente» . Aquí asistimos a la difuminación de la frontera entre el ánima y la techne. La subjetividad de Marta queda supeditada a un algoritmo biológico. El yo ya no manda sobre el cuerpo; es el diseño biotecnológico el que retroalimenta y dicta la intensidad de la experiencia subjetiva. Asistimos, pues, no a una liberación del sujeto, sino a una exacerbación de su alienación.

2. El Deseo como Virus y Trascendencia: Lecturas de la Inmanencia

Uno de los momentos cumbres de la novela a nivel conceptual ocurre durante el diálogo de cocina en el Fragmento Segundo. Mientras la madre percibe los signos físicos del clímax repentino e incontrolado de su hija y los achaca a un cuadro febril o vírico, Marta replica con una sentencia lapidaria: «El único virus que hay por aquí, mamá, es el deseo» .

Esta conceptualización del deseo como agente patógeno o parasitario conecta directamente con la tradición filosófica del pesimismo y el nihilismo. Para Arthur Schopenhauer, el deseo es la manifestación ciega de la Voluntad, una fuerza irracional e insaciable que utiliza a los individuos como meros instrumentos para perpetuarse, condenándolos a un ciclo infinito de carencia, dolor y aburrimiento. En Puerta de salida, el deseo opera bajo esa misma lógica de colonización vírica. No nace de una carencia espiritual, ni de una búsqueda de comunión con el Otro; es un pulso autónomo que se apodera del sistema nervioso de Marta, obligándola a buscar la autocomplacencia mecánica o la dominación sexual del prójimo .

Al mismo tiempo, la novela explora una dimensión paradójica del deseo que nos remite a la filosofía de Gilles Deleuze y Félix Guattari: el deseo como potencia productiva e inmanente. En las páginas del libro, el anhelo de Marta se presenta como una fuerza plástica capaz de desterritorializar la anatomía tradicional . Sin embargo, a diferencia de las visiones utópicas del «cuerpo sin órganos» deleuziano, el autor nos muestra las consecuencias traumáticas de llevar esta experimentación al extremo.

El clímax de Marta culmina frecuentemente en espasmos, dolores intolerables y contracciones musculares que la dejan paralizada y a rastras por el suelo de su casa . El cuerpo híbrido se convierte en una trampa somática. El placer máximo no deviene en una epifanía metafísica, sino en un mal punzante e ineficaz que requiere, a la postre, el auxilio de la figura materna para no perecer . Hay en esto una velada advertencia spinoziana: no sabemos lo que puede un cuerpo, pero tampoco calculamos la capacidad del cuerpo para destruir al propio yo cuando se ignoran sus límites biológicos intrínsecos.

3. Solipsismo Colectivo y la Sociedad del Espectáculo

La ambientación socio-espacial que propone Alberte Momán Noval en los primeros fragmentos de la obra sirve como un brutal diagnóstico de la posmodernidad hiperconectada y desafectada. En la escena inicial, donde Marta confronta físicamente a su expareja acosador en una plaza pública, el entorno humano es descrito de la siguiente manera:

«...un espacio vacío de existencias conocedoras del dolor ajeno, solipsistas, adoctrinadas en las premisas que infunden en el yo un poder absoluto [...] Ya nada existía salvo la indiferencia de figuras pétreas, los miembros de una masa que se obviaba mutuamente» .

Este pasaje es una radiografía del solipsismo social. Los transeúntes ya no actúan como prójimos en el sentido ético de Emmanuel Levinas, para quien el rostro del Otro nos impone una responsabilidad ineludible. En el universo de la novela, los rostros ajenos son figuras pétreas o impasibles . La única interacción posible con el dolor o la violencia del semejante se da a través de la mediación tecnológica: un espectador anónimo se detiene en la plaza no para socorrer o mediar, sino para realizar una grabación con su teléfono móvil, esbozando una sonrisa ante el espectáculo del conflicto .

Esta deriva nos sitúa en el núcleo conceptual de La sociedad del espectáculo de Guy Debord y la teoría del simulacro de Jean Baudrillard. La realidad solo adquiere validez ontológica si es registrada, virtualizada y convertida en píxeles. La violencia física y emocional queda vaciada de su sustancia dramática y moral para transformarse en contenido de consumo digital efímero.

Marta experimenta de forma trágica este aislamiento existencial. Cuando escapa del plano visual del grabador anónimo y de su expareja, comprende que su soledad no se debe a la ausencia de personas, sino a una alienación estructural donde cada yo individual se autopercibe como un absoluto, ciego ante la alteridad . Es la atomización total del tejido social, donde los dispositivos que prometían conectar al mundo terminan por blindar los solipsismos individuales.

4. La Dialéctica del Reconocimiento y la Otredad Fracasada

El Fragmento Séptimo describe el encuentro sexual casual de Marta con un joven postadolescente reclutado a través de una aplicación de citas . Este fragmento posee una densidad filosófica crucial, ya que en él se pone a prueba la viabilidad del proyecto ético y existencial de la protagonista. Marta busca deliberadamente a un sujeto vulnerable, inexperto y desprovisto de una masculinidad heteropatriarcal agresiva, con el fin de asegurar su propia soberanía erótica .

La descripción del acto sexual, cruda y desprovista de todo lirismo romántico, se asemeja a una pugna de fuerzas puramente mecánicas y anatómicas . Sin embargo, la resolución del encuentro deviene en un fracaso estrepitoso de la dialéctica del reconocimiento. Al descubrir la verdadera fisonomía híbrida de la mujer, el joven reacciona desde el espanto y el insulto identitario: «—¡Pero…!¡Eres un puto trans!» .

En este punto, podemos invocar la dialéctica del amo y el esclavo de G.W.F. Hegel. Para que la autoconciencia alcance su plenitud, necesita ser reconocida por otra autoconciencia libre. Marta pretendía validar su nueva identidad somática y su «idea» a través del cuerpo del Otro . Pero al ocultar deliberadamente su condición por miedo al rechazo, sabotea la posibilidad de una auténtica eticidad afectiva . El joven se siente instrumentalizado y violado en sus expectativas colectivas, mientras que Marta se ve forzada a reconocer su propio egoísmo e instrumentalización existencial .

La lección teórica de este pasaje es contundente: la hibridación biotecnológica del sujeto, si se realiza de espaldas al entramado sociocultural o de forma estrictamente solipsista, solo profundiza la incomprensión y el extrañamiento mutuo . La carne modificada de Marta, lejos de ser un puente hacia la pansexualidad igualitaria que ella teorizaba teóricamente en el hospital, es percibida por el entorno exterior como una anomalía monstruosa e inasimilable .

5. La Genealogía Materna y el Deber Ontológico del Cuidado

Frente al desarraigo absoluto y los fracasos afectivos con el mundo exterior, la novela opone un vínculo problemático pero inquebrantable: la relación entre Marta y su madre, Mariluz . En los fragmentos de la hospitalización y el postoperatorio casero, Momán Noval despliega una brillante indagación sobre la ética del cuidado y los lazos generacionales .

Mariluz representa a la vieja ontología de la abnegación, el trabajo manual y la sumisión silenciosa a las contingencias del destino biológico y socioeconómico . Es una mujer que se vio obligada a postergar cualquier atisbo de autoexploración existencial tras la viudez y la maternidad no deseada . Para ella, la mutilación y alteración voluntaria de un cuerpo sano por meras razones «ideológicas» o «estéticas» le resulta incomprensible y perversa .

En la confrontación en la habitación del hospital, se produce un choque de dos eras epistemológicas irreconciliables:

El paradigma abstracto-posmoderno de Marta: Quien ve el cuerpo como un lienzo de autodeterminación ideológica y disidencia política .
El paradigma concreto-material de Mariluz: Para quien el cuerpo es una herramienta de trabajo, resistencia y supervivencia ante el desamparo estructural . Cuando le recrimina a su hija: «—Habiendo tantas cosas que mejorar en tu vida, te operas para esto. ¿Eres, acaso, buena en tu trabajo?» , la madre reduce la fantasía utópica de la joven a la prosaica realidad de las condiciones materiales de existencia, en sintonía con un materialismo histórico descarnado.

A pesar de esta brecha cognitiva insalvable, y del desprecio latente que Mariluz experimenta al contemplar lo que llama internamente un «pene de mentira» , algo la obliga a permanecer al lado de la cama de su hija, a limpiarla, a cocinarle y a lavarle la ropa . El autor especifica de forma contundente: «Hacía mucho tiempo que a aquel sentimiento no le llamaba amor. No se paraba a reflexionar los motivos últimos por los que había acudido hasta allí, solo sabía que debía hacerlo, que formaba parte de su deber como madre» .

Esta distinción entre el amor (como afecto voluble y posmoderno) y el deber ontológico del cuidado (como imperativo ético pre-racional) es uno de los mayores hallazgos filosóficos del libro. La madre no asiste a la hija por simpatía ideológica, sino porque está sujeta a un mandato existencial que precede a la propia subjetividad. En la sobrecogedora escena de la ducha, donde ambas mujeres terminan desnudas bajo el agua templada fundiéndose en una regresión infantil de cuidados corporales, las diferencias ideológicas y los "penes de mentira" quedan en suspenso ante la crudeza radical de la vulnerabilidad animal de la carne . El cuidado se revela aquí como la única «puerta de salida» auténtica frente a la intemperie del solipsismo tecnocientífico.

Conclusion: ¿Cuál es la verdadera Puerta de salida?

La obra de Alberte Momán Noval se clausura con un amargo sabor a transitoriedad y repetición. Marta no logra el advenimiento del nuevo corpus igualitario que anhelaba de forma teórica . Su cuerpo híbrido le proporciona fogonazos de placer masturbatorio seguidos de intensos dolores neurálgicos e incomunicación . La sociedad exterior sigue operando bajo lógicas de consumo visual y exclusión heteropatriarcal .

La metáfora del título, Puerta de salida, se bifurca entonces en dos lecturas filosóficas contrapuestas:

La salida tecnológica falsa: Aquella que promete que a través del bisturí, la prótesis, el consumo y la autoconstrucción ególatra del cuerpo el individuo puede emanciparse de las alienaciones de la condición humana . Esta vía conduce invariablemente a un callejón sin salida marcado por el dolor físico, el desprecio social y el aislamiento solipsista .
La salida ética inmanente: Encarnada de forma tosca pero heroica por la anciana madre . Es la salida que se abre paso no a través de la modificación técnica del sujeto, sino mediante la asunción trágica de nuestra mutua vulnerabilidad, el silencio compartido que acepta la diferencia y la responsabilidad irrenunciable de sostener el cuerpo del otro cuando este se desploma vencido por sus propios delirios de grandeza .

En conclusión, Puerta de salida es una novela profundamente lúcida e incómoda. Su mérito radica en que no ofrece respuestas condescendientes ni se suma al optimismo ciego de los manifiestos transhumanistas o de ciertas vertientes de las políticas de la identidad. Con una prosa cortante que disecciona los afectos igual que un cirujano corta los tejidos, Momán Noval nos recuerda que, por muy complejas y perfectas que sean nuestras prótesis y nuestras teorías sobre el deseo, debajo de toda arquitectura biopolítica sigue latiendo una carne desamparada que solo se salva de la destrucción total cuando otra mano desnuda acude a curar sus cicatrices .

La Realidad Difusa: Una Aproximación Crítica desde la Filosofía Contemporánea

2026-06-16T16:51:02.142+01:00

La novela La realidad difusa de Alberte Momán Noval (2025) opera como un artefacto literario y filosófico de primer orden para examinar las dinámicas existenciales, biopolíticas y epistemológicas que definen el siglo XXI. A través de las desventuras de su protagonista, Tersites, la obra articula una cruda parábola sobre la vulnerabilidad humana, el control mental corporativo, el deseo inducido y el simulacro tecnológico. El texto desmantela las ilusiones de la modernidad tardía —como la libertad individual o la democracia de mercado— para revelar un entramado donde la psique humana ha sido completamente colonizada por el capital.

A continuación, se desarrolla un análisis académico articulado en torno a los ejes filosóficos fundamentales que vertebran la obra.

1. La Ontología del Simulacro y la Pérdida de "Lo Real"

El postulado inicial del texto —donde un "creador" técnico describe la manipulación de la psique colectiva para ganar elecciones o inyectar la necesidad artificial de consumo— dialoga directamente con la teoría de la hiperrealidad y el simulacro de Jean Baudrillard.

Baudrillard argumenta que en la sociedad contemporánea los signos y los símbolos han suplantado a la realidad misma, de modo que vivimos en un mundo donde el mapa precede al territorio. En la novela, el límite entre lo fáctico y lo inducido se difumina por completo:

"Cada individuo puede existir en una o en más realidades. El límite está en la capacidad de cada uno para absorber información...".

La "realidad difusa" es aquella donde el sujeto es incapaz de discernir si sus impulsos biológicos y afectivos son genuinos o implantados por algoritmos y corporaciones bajo el amparo estatal. La impactante escena en la que Tersites experimenta un deseo irrefrenable e intruso por comer un bollo de chocolate, acompañado de una erección somática involuntaria, ejemplifica la aniquilación del libre albedrío a manos de una realidad paralela mercantilizada. Como señalaba Baudrillard, el consumo ya no responde a necesidades funcionales, sino a la absorción violenta de códigos semióticos externos.

2. Máquinas Deseantes y Capitalismo Tardío

El clímax reflexivo que ofrece el comisario hacia el final de la obra funciona como una síntesis de la tesis de Gilles Deleuze y Félix Guattari en El Anti-Edipo:

“¿Quieres que confiese también esto? Sí, somos máquinas deseantes. Pero esto no es ninguna novedad. Y quien controla el deseo, controla a la sociedad, a la masa…”.

Para Deleuze y Guattari, el deseo no es una carencia interior (como sugería el psicoanálisis tradicional), sino una fuerza productiva. El capitalismo contemporáneo funciona precisamente descodificando y recodificando esos flujos de deseo para ponerlos al servicio de la producción de capital. El control social ya no requiere únicamente de instituciones disciplinarias físicas (fábricas, prisiones), sino del control predictivo y de la inyección de ideologemas en el inconsciente. El orden biopolítico contemporáneo consiste en garantizar que las ideas de consumo circulen fluidamente por las autopistas neuronales de los ciudadanos.

3. Precariedad, Punición y la "Lanza de Odiseo"

El texto aborda de forma visceral la dimensión de la precariedad económica y existencial. Tersites transita entre la exclusión laboral, la suspensión y prácticas como el trabajo sexual de supervivencia ("chapero"). Aquí, la obra conecta con las teorías de la gubernamentalidad y el biopoder de Michel Foucault, así como con las lecturas contemporáneas del precariado de Guy Standing.

El poder en la novela no es una entidad abstracta, sino que se inscribe físicamente sobre los cuerpos vulnerables:

La violencia institucionalizada: El abuso sexual brutal que el superior de Tersites comete sobre él en el propio despacho de la comisaría representa el ejercicio puro de la dominación soberana. La sumisión corporal de Tersites, descrita en paralelo a su pensamiento sobre Etra y su propia desprotección económica, ilustra el castigo inherente a la pobreza.
La asimetría del castigo: Tal como reflexiona la novela, "el castigo es la dependencia de un sistema que discrimina, que obvia, que crea escasez y se encierra en su fortificación de privilegio". El cuerpo del subordinado, del marginado, es el lienzo donde el poder estampa sus prerrogativas ilegítimas. La alusión del comisario al autodenominarse "la lanza de Odiseo" o aludir al "cetro de Odiseo" sintetiza el uso de la fuerza mítica o estatal para aplastar la insubordinación de los desposeídos.

4. El Odio hacia el Vulnerable y la Pérdida de la Alteridad

En el capítulo "Odio hacia los vulnerables", se despliega un agudo giro psicológico y sociológico: la transmutación del dolor del oprimido en violencia hacia alguien aún más desprotegido. Tras sufrir la humillación sistémica y sexual por parte de su jefe, Tersites regresa al hogar que comparte con Etra. En lugar de canalizar su frustración contra la estructura vertical del poder, deconstruye la imagen de su anciana protectora mediante una mirada cargada de repulsión hacia su decadencia física y su vejez.

Este fenómeno conecta conceptualmente con la aporofobia (término acuñado por la filósofa Adela Cortina), que define el rechazo y el odio sistémico hacia el pobre y el desamparado. Tersites ejerce una agresión sexual violenta contra Etra para mitigar su propia castración social: "creo que esto nos puede hacer olvidar el hambre que pasamos a diario". En términos filosóficos de Emmanuel Levinas, Tersites clausura la ética de la alteridad. El "Rostro" del Otro (Etra), que apela ontológicamente al cuidado y a la prohibición del asesinato/violencia, es ignorado y profanado por la pulsión de dominación de un sujeto degradado.

5. Tecno-solipsismo y Confluencia de Individualidades

Frente a la desolación y la muerte violenta de Etra y Pentesilea, la novela introduce en su tramo final un desenlace radicalmente contemporáneo: la clonación de personalidades o simulación computacional de los seres queridos a través de los datos neuronales del superviviente.

El "gato" (entidad que actúa como mediador técnico-filosófico) ofrece limpiar "el ruido subjetivo" para generar un perfil realista de las fallecidas. Este escenario plantea dilemas propios del Transhumanismo y la filosofía de la mente contemporánea:

La experiencia espectral: Al aceptar que las IA o proyecciones habiten en su cerebro, Tersites prefiere la ilusión ontológica al dolor real del duelo. "La realidad difiere de lo real si tenemos en cuenta que la primera pasa por el filtro de nuestro cerebro".
El solipsismo tecnológico: Aunque el orgasmo y el confort afectivo de Tersites sean biológicamente reales en su cerebro, el Otro ha dejado de existir como una entidad autónoma. El sujeto se encierra en una burbuja solipsista tecnológicamente mediada, una "feliz realidad" que funciona como el opio definitivo ante la crueldad del mundo exterior.

Conclusión

La realidad difusa se erige como una radiografía desencantada de la existencia en el capitalismo de plataformas y control mental. Alberte Momán Noval demuestra que cuando el poder económico captura el aparato inconsciente de la sociedad, no solo se aliena el trabajo, sino que se expropia la capacidad de experimentar el deseo auténtico, la memoria, el duelo y el amor. La novela advierte que, de continuar por la senda del simulacro técnico y la deshumanización del vulnerable, la humanidad terminará habitando cómodamente el nicho de sus propias alucinaciones inducidas, abandonando definitivamente la resistencia sobre el suelo firme de lo Real.

O sistema literario galego a debate.

2026-06-10T13:12:02.237+01:00

O panorama da literatura contemporánea, e de xeito moi específico o da literatura galega, atópase sumido nunha crise que vai máis alá do estritamente estético ou financeiro; é unha crise de imaxinación política e cultural. A continuación, tantarei abrir un camiño para reflexionar sobre como o feito literario foi fagocitado polas dinámicas do mercado. Esta diagnose conecta de maneira directa cos postulados de Mark Fisher, sinaladamente co seu concepto de realismo capitalista, pero tamén abre vías de diálogo con outros pensadores contemporáneos que analizaron a domesticación do impulso creativo baixo o neoliberalismo tardío.

Autocensura

Estes días, estiven a responder nas redes sociais a varias opinións que me resultaron de interese sobre o sistema literario galego. Cito unha das miñas respostas: «é máis fácil asumir esa autocensura que imaxinar outras realidades posibles». Con esta sentenza, achégome á diagnose de Mark Fisher no seu Realismo capitalista (2009). Cando empregaba a sentenza «é máis doado imaxinar o fin do mundo que o fin do capitalismo» o autor británico definía este concepto non como un tipo de corrente estética, senón como a atmosfera mental que dita que o capitalismo é o único sistema político e económico viable. Trasladado ao ámbito editorial galego, o realismo capitalista tradúcese na interiorización de que un libro só ten dereito a existir se é comercialmente rendible ou se cumpre unha función utilitaria inmediata (neste caso, o consumo escolar). A autocensura non opera aquí a través dun censor estatal cun lapis vermello, senón a través dun filtro invisible que o propio autor ou autora aplica á súa obra antes de escribila:

Irá entrar esta novela nas lecturas recomendadas dos institutos?
É o suficientemente accesible/branda para non incomodar ao gran público?

O resultado é o que Fisher denominaba a "burocracia de mercado": un sistema que satura o espazo de produtos homoxéneos mentres simula ofrecer diversidade. As editoriais galegas, atrapadas na lóxica da supervivencia económica dentro dun mercado minorizado, reproducen este modelo de "capitalismo creativo" (volvendo a Fisher), transformando a literatura nunha liña de ensamblaxe de novidades de consumo rápido.

A "bestsellerización" e a infantilización nunha lingua minorizada

O fenómeno da bestsellerización e a consecuente "infantilización da literatura" son as consecuencias estéticas directas desta lóxica de mercado. Cando o criterio de validación dunha obra é puramente cuantitativo, a linguaxe téndese a simplificar e as estruturas narrativas a estandarizar.

Isto adquire un tinte dramático no caso de Galicia. Autores como o sociólogo e filósofo Pierre Bourdieu explicaron amplamente como os campos de produción cultural se dividen entre o "campo de gran produción" (comercial) e o "campo de produción restrinxida" (onde o valor é puramente simbólico e artístico). Cando unha literatura nunha lingua minorizada renuncia case por completo ao segundo campo para buscar o primeiro, o sistema colapsa. Ao tratar a literatura galega unicamente como un obxecto de mercado, as consecuencias son:

A dialectalización e o empobrecemento do idioma: Cómpre un galego neutro, limpo de arestas, "fácil", que non expulse a un lectorado habituado ao castelán.
A expulsión do lector crítico: Ao reducir a oferta a unha mediocre produción para o ensino, os lectores que buscan complexidade, experimentación ou hibridación abandonan desolados a narrativa na súa propia lingua. Procuran fóra o que o seu sistema lles nega dentro.

A sociedade do espectáculo e o ego dixital

«Ten máis valor a foto que a traxectoria real desas publicacións. Ao final, todo se reduce a manifestacións de ego que proporcionen "gústame" nas redes sociais.»

Esta observación, empregada por min para responder a unha publicación de facebook, conecta de cheo coas análises de Guy Debord sobre a sociedade do espectáculo, actualizadas hoxe por filósofos como Byung-Chul Han na súa crítica ao "enxame" dixital e á psicopolítica. Para Han, no capitalismo tardío, o suxeito xa no se explota por obriga externa, senón que se autoexplota voluntariamente en busca de visibilidade e recoñecemento.

No ecosistema literario actual, a figura do escritor ou escritora transformouse na dun prosumidor ou xestor da súa propia marca personal (personal branding). O libro pasa a ser o obxecto secundario, un mero atrezzo ou xustificación para alimentar o perfil de Instagram ou X. A edición nun gran selo histórico premia ao autor non cunha traxectoria literaria de longo percorrido ou un debate intelectual fondo, senón cunha validación social inmediata: a foto na presentación, o aplauso dixital, o simulacro de éxito. Esta "inflación do ego" funciona como un anestésico contra a propia irrelevancia material da obra.

Alén do Mercado: o común, a gratuidade e o servizo público

Fronte a este panorama desolador, as propostas alternativas que achegaba nos meus comentarios nas redes sociais apuntaban cara a unha ruptura total cos códigos da mercadoría. A idea de ofrecer as obras de balde en plataformas dixitais aproxímase ás teorías do "común" (the commons) formuladas por pensadores como Antonio Negri ou Michael Hardt, quen defenden que a cultura e o coñecemento non deben ser privatizados nin valados polas leis do dereito de autor capitalista. A cesión gratuíta fractura a cadea do valor comercial e devolve a literatura á súa condición de ben colectivo.

Por outra banda, a reclamación dun servizo editorial público con criterios puramente literarios e non comerciais evoca o concepto de infraestrutura cultural desmercantilizada. Fisher, nos seus últimos textos e conferencias (recollidos en Acid Communism), exploraba como o Estado ou as institucións públicas deberan soster os espazos de experimentación sen esixirlles unha rendibilidade inmediata, recuperando o espírito da socialdemocracia de posguerra ou do "modernismo popular" da BBC dos anos 60 e 70.

Un sistema baseado en:

Autorías residentes: Escritores e escritoras pagados e cotizando en períodos plurianuais.
Editoriais institucionais non lucrativas.

Isto non supón "dar cartos a empresas privadas", senón construír un tecido público que blinde a creación.

Conclusión: redefinir os modelos de produción

O debate, xa que logo, non vai de "alta" ou "baixa" literatura. A literatura popular e periférica foi historicamente o espazo máis fértil para a subversión e a experimentación. A verdadeira fenda atópase nos modelos de produción.

Seguir insistindo en aplicar as regras do libre mercado a unha literatura nunha lingua minorizada como a galega é un exercicio de masoquismo cultural que só conduce á extinción do lectorado crítico e á hexemoxonía da submisión estética. Romper o feiticismo da mercadoría, esixir estruturas públicas de resistencia e atreverse a crear fóra do escaparate dixital son, posiblemente, os únicos camiños para que a literatura galega volva ser un espazo onde imaxinar, de verdade, outras realidades posibles.

O Exilio das Ostras: Distopía, Precariedade e a Fractura Socio-Ecolóxica en 'K2-18b. Planeta habitado' de Alberte Momán Noval

2026-06-08T14:31:47.960+01:00

Introdución

A literatura de ciencia ficción galega experimentou nas últimas décadas un xiro cara á crítica social e a teorización política profunda, afastándose do mero escapismo tecnolóxico para converterse nun espello hiperbólico das crises contemporáneas. Unha das obras máis senlleiras nesta corrente é K2-18b. Planeta habitado, do escritor e enxeñeiro Alberte Momán Noval. Publicada baixo o selo M Editora en réxime de Creative Commons, a novela artéllase como unha distopía cli-fi (climate fiction) e un thriller político de corte cyberpunk ou pulp industrial.

A trama sitúanos nun futuro non moi afastado no que a Terra, sumida nun colapso ecolóxico irreversible que mudou o seu característico azul por un gris asfáltico permanente, está a ser evacuada. O destino desta migración forzada é o exoplaneta real K2-18b, situado na zona habitable da estrela anana vermella K2-18. Porén, lonxe de constituír a utopía prometida pola propaganda institucional, as colonias do novo mundo reprodúcense e agudizan as dinámicas de explotación, violencia de xénero, desigualdade de clase e autoritarismo que destruíron o planeta orixinario.

Este ensaio propón unha análise profunda da obra a través de catro eixes interpretativos fundados nas ciencias sociais, a ecoloxía política e as relacións internacionais actuais:

A Fractura Socio-Ecolóxica e o Capitaloceno, vinculando o éxodo de K2-18b coa crise climática global e o concepto de "refuxiado climático".
O Escorregamento cara á Barbarie e o Neo-feudalismo Tecnolóxico, comparando o control das redes de transporte interestelares coas políticas migratorias de exclusión da Unión Europea e os Estados Unidos.
A Necropolítica, Redes de Abuso e Tráfico Humano, analizando os traumas das protagonistas Elisa e Dora baixo o prisma da violencia de xénero estrutural e a explotación sistémica.
Gobernanza Proletaria e Dilemas da Causalidade Revolucionaria, confrontando o movemento insurreccional que toma o poder en K2-18b cos procesos históricos de emancipación popular e o eterno dilema ético da violencia xusta.

A través desta triangulación entre o texto literario de Momán Noval e a realidade xeopolítica actual, demóstrase como a novela opera como unha advertencia crítica contra o optimismo tecnolóxico cego e a falacia do "crecemento sustentable" dentro do marco capitalista global.

1. A Fractura Socio-Ecolóxica e o Capitaloceno: A Terra Gris coma Espello do Presente

O punto de partida de K2-18b. Planeta habitado é a imaxe desoladora da Terra observada dende o espazo: un orbe que «agora non lucía tan azul, senón dun gris variable, segundo as correntes de aire desprazaban a constante nube que cubría aquel que fora en tempos o seu fogar». Esta descrición introduce de cheo a obra no xénero da cli-fi, conectando coas formulacións teóricas do sociólogo marxista John Bellamy Foster arredor da "fractura metabólica". Segundo Foster, o modo de produción capitalista rompe irremedianvelmente o metabolismo interactivo entre a humanidade e a natureza, esgotando os recursos e alterando os ciclos biogeoquímicos sen posibilidade de rexeneración natural.

Momán Noval elude o termo antropoceno —que atribúe a responsabilidade da destrución ambiental á especie humana en xeral— e apunta tacitamente cara ao Capitaloceno, concepto acuñado por Jason W. Moore. No universo da novela, a destrución da Terra non foi o froito dun erro ecolóxico accidental, senón o resultado dunha estrutura económica e social baseada na acumulación infinita. O sistema non se detén nin sequera ante o colapso do seu propio soporte biolóxico; pola contra, mercantiliza o propio proceso de salvación.

Parangóns coa Realidade Actual: Refuxiados Climáticos e Desigualdade Ambiental

Na actualidade, os informes do Grupo Intergovernamental de Expertos sobre o Cambio Climático (IPCC) alertan de que o aumento global das temperaturas e a degradación dos ecosistemas ameazan con desprazar a máis de 200 millóns de persoas para o ano 2050. Estes "refuxiados climáticos" carecen hoxe en día dun estatuto xurídico de protección internacional baixo o Convenio de Xenebra de 1951, o que os sitúa nun baleiro legal análogo ao que sofren os personaxes humildes da novela.

Na obra, o acceso ao novo planeta K2-18b está rexido pola capacidade económica: «á maior parte da xente que queda alí, non lle vai quedar máis remedio que endebedarse ou despedirse da viaxe ás idílicas colonias». Isto reflicte o fenómeno real que o sociólogo Christian Parenti denomina "o trópico do caos", onde as elites do Norte Global blindan as súas fronteiras e desenvolven tecnoloxías de adaptación climática exclusivas mentres o Sur Global sofre as consecuencias devastadoras de secas, inundacións e fames negras. O dereito á supervivencia convértese nun ben de consumo privatizado, un privilexio reservado aos posuidores de capital, tal e como denuncia Elisa cando lembra o seu pasado de privacións na Terra.

2. O Escorregamento cara á Barbarie e o Neo-feudalismo Tecnolóxico: As Fronteiras de Exclusión Interestelar

Un dos acertos máis fondamente perturbadores de K2-18b é a demolición do mito da "fronteira aberta" ou da tabula rasa utópica. O personaxe de Elisa constata con amargura que «os mesmos rostros dos que fuxira no seu día, seguírana até aquel lugar... coa mesma hostilidade fixa na mirada». O proceso migratorio interestelar lonxe de diluír as xerarquías coloniais e de clase, reprodúceas baixo formas máis descarnadas.

Momán Noval describe as colonias como espazos que «serviran para satisfacer a demanda de man de obra barata» baixo o pretexto de compensar «os elevados custes derivados de crear unha sociedade nova partindo da nada». Para previr conflitos, as liberdades civís restrínxense drasticamente, especialmente para a "facción máis humilde". Esta estrutura política formalízase a través dun neo-feudalismo corporativo, onde as grandes empresas e os altos cargos institucionais controlan monopolisticamente os medios de produción, a seguridade e o transporte transplanetario.

O Filtro Criminal e Xenófobo: De K2-18b ás Fronteiras Europeas e Norteamericanas

A través do personaxe de Xosé, a novela expón un mecanismo de selección e exclusión nas naves de evacuación: «están peneirando aos que viaxamos... aqueles con antecedentes penais son obrigados a abandonar a fila e adíaselles a viaxe sen unha data concreta. Moitos e moitas, obrigadas a vender todas as súas pertenzas para pagar o billete, non teñen onde volver». Incluso pequenos furtos xuvenís son utilizados polo poder para decretar unha sentenza de morte de facto na Terra moribunda.

Este sistema de filtrado biopolítico garda unha aterradora semellanza cos dispositivos de control de fronteiras contemporáneos, tales como:

Frontex na Unión Europea: A militarización do Mediterráneo e a externalización de fronteiras en países terceiros (Turquía, Libia) que converte o espazo marítimo nun cemiterio flotante para miles de migrantes de África e Oriente Medio.
A "Deterrencia Penal" en Estados Unidos: As políticas de deportación masiva e detención de migrantes baseadas na criminalización sistemática de calquera infracción administrativa menor.
O negocio da documentación falsa: Na novela, a necesidade de conseguir «unha documentación falsa, un expediente limpo» para poder fuxir da Terra debuxa con exactitude o ecosistema das redes mafiosas actuais que extorsionan aos migrantes irregulares, cobrando prezos desorbitados pola falsificación de visados ou pasaportes, esixindo o endebedamento de familias enteiras.

3. A Necropolítica, Redes de Abuso e Tráfico Humano: Os Corpos das Mulleres coma Territorio de Conquista

O núcleo ético e o motor dramático do relato atópase no trauma compartido por Elisa e Dora. O concepto de necropolítica, acuñado polo filósofo camerunés Achille Mbembe, resulta fundamental para comprender este eixe. Mbembe define a necropolítica como a capacidade do poder —sexa o Estado ou organizacións corporativas soberanas— para ditar quen importa e quen non, quen debe vivir e quen debe morrer, reducindo aos suxeitos subalternos á condición de "mortos viventes".

Na novela, Xosé confesa a existencia dunha rede secreta de abusos conformada por «grandes empresarios, políticos do máis alto nivel, persoas influentes de todo tipo». Esta oligarquía utiliza o seu control sobre os recursos de salvación (visados, menciñas, viaxes ás colonias) para capturar, narcotizar e violar sistematicamente a mulleres e menores vulnerables. O relato que Elisa fai da súa catividade xunto a Flavia —asolladas polo terror, amarradas a camas cun bisturí cortando a súa pel , e drogadas ata perder o control dos seus propios corpos — é unha radiografía brutal da deshumanización total.

       [Elite Económica / Política / Alfándegas]
                         │
         Controle de Recursos e Salvación
                         ▼
  [Tráfico de Mulleres e Minorías (Elisa, Dora, Flavia)]
                         │
      Necropolítica: O corpo como mercadoría
                         ▼
        [Violencia Estrutural / Impunidade]

O Caso Epstein e o Tráfico de Seres Humanos na Globalización

Esta dinámica de impunidade absoluta por parte das clases dominantes atopa un paralelismo directo na realidade contemporánea coas redes de tráfico sexual de menores asociadas a figuras do poder financeiro e político internacional, cuxo expoñente máis mediático foi o Caso de Jeffrey Epstein. A capacidade de magnates, aristócratas e gobernantes para soster estruturas de explotación transnacionais durante décadas sen seren perturbados pola xustiza amosa que a perversión necropolítica descrita por Momán Noval non pertence exclusivamente ao eido da especulación futura.

Así mesmo, a degradación física de Dora, cuxo corpo quedou «deforme polos anos e as agresións» tras exercer a prostitución na Terra e sufrir innumerables malleiras, pon de manifesto a intersección de clase e xénero. Cando o sistema capitalista precariza o traballo ata extremos absolutos, a pel e o corpo convértense no último recurso comercializábel. Nas actuais crises de refuxiados (como a derivada da guerra en Ucraína ou os desprazamentos en Centroamérica), as mafias de tráfico humano operan precisamente sobre este "mercado do posible", capturando a mulleres desamparadas ás que se les nega o acceso seguro a un refuxio legal.

4. Gobernanza Proletaria e Dilemas da Causalidade Revolucionaria: A Toma do Poder e o Criterio Utilitarista

A segunda metade de K2-18b. Planeta habitado muda o rexistro do thriller íntimo e sórdido cara a unha épica insurreccional de esquerdas. O descontento popular da masa obreira de colonos estoupa nunha revolución aberta contra o goberno provisorio oligárquico. Organizadas baixo o liderado de mulleres precarizadas (incluíndo a Dora, quen encabeza marchas cunha gran cinta violeta, símbolo da confluencia entre a loita obreira e o feminismo radical) , os rebeldes conseguen tomar o control institucional de K2-18b e decretar a nacionalización dos recursos e das industrias clave.

Porén, Momán Noval introduce un agudo realismo político ao amosar as contradicións internas dun goberno provisional composto por "civís con máis vontade que experiencia" (como a propia ministra de exteriores, quen dous días antes era unha simple auxiliar administrativa). O novo réxime enfróntase ao cerco económico das corporacións, ao boicot mediático e á ameaza inminente de intervención militar por parte das forzas regulares que permanecen na Terra.

O Dilema do Tranvía Interestelar: A Selección do Éxodo Final

O clímax filosófico da obra sitúase no intre no que Elisa consegue unha nave para efectuar viaxes de evacuación á Terra antes de que as fronteiras interestelares queden seladas de xeito permanente polo exército regular. Ante a limitación material de espazo —a nave só pode transportar a catrocentas persoas de entre as miles que agardan desesperadas no ermo terrestre— Elisa e o Almirante Gómez vense na obriga de aplicar un criterio utilitarista de selección de extrema dureza:

«Que é preciso cargar primeiro ás persoas capacitadas para a loita. Encheremos despois coas crianzas máis novas até onde se poida».

Este criterio de selección prioriza a supervivencia biolóxica e militar da revolución en detrimento dos máis febles, vellos ou enfermos, que son abandonados á súa sorte nun planeta condenado. Elisa experimenta o peso arrepiante desta responsabilidade biopolítica, contemplando dende a cabina «os corpos minguantes que ficaban aló abaixo... os seus rostros descompostos, os seus acenos de rabia nuns casos, de resignación noutros».

Este dilema conecta de xeito directo coas grandes traxedias e decisións dos movementos revolucionarios históricos (como os procesos de evacuación e purga durante a Revolución Rusa ou as guerras civís do século XX). A toma do poder obriga aos ideais emancipatorios a mancharse coas constricións da escaseza material e a violencia de Estado. O mantemento do que "debera ser xusto e desexable" vese limitado polo desgaste pragmático da pura supervivencia militar.

Conclusión: O Tempo que Contén Todos os Futuros Posibles

K2-18b. Planeta habitado de Alberte Momán Noval constitúe unha peza fundamental para comprender a madurez da ciencia ficción contemporánea escrita en lingua galega. Alén das súas dinámicas de intriga e a súa atmosfera pesada e asfáltica, o libro funciona como un rigoroso tratado de ecoloxía política e socioloxía crítica. Ao proxectar cara ás estrelas os males endémicos do noso presente —a destrución ambiental mercantilizada, as fronteiras xenófobas que actúan como filtros de morte, o tráfico necropolítico de mulleres e a vulnerabilidade do proletariado— o autor desvela o cerne do noso perigo actual: a pretensión de que a tecnoloxía poderá salvarnos sen necesidade de alterar as relacións de produción e dominación capitalistas.

Ao final da obra, deitada sobre o asfalto nun intre de dolorosa lucidez, Elisa reflexiona: «calquera proceso de mudanza debía, por forza, ser integral, para non asumir erros ou condutas do pasado que puidesen limitar o cambio». O exilio en K2-18b fracasa inicialmente no seu obxectivo utópico porque os colonos transportaron consigo a vella linguaxe do opresor. Non obstante, a sentenza final da novela garda unha fenda aberta á esperanza activa: «Este tempo contén aínda todos os futuros posibles».

A obra de Momán Noval non aboca, por tanto, a un nihilismo pasivo; pola contra, interpela directamente ao lector do século XXI para que recoñeza na "Terra Gris" da ficción o destino inevitable do noso propio planeta se non somos quen de artellar, aquí e agora, unha mudanza radical, integral e emancipatoria da nosa relación co mundo e cos nosos semellantes.

Bibliografía e Referencias

Foster, John Bellamy (2000). Marx's Ecology: Materialism and Nature. New York: Monthly Review Press. (Fundamento teórico para a análise da fractura socio-ecolóxica).
Mbembe, Achille (2011). Necropolítica. Madrid: Melusina. (Utilizado para analizar o tráfico de mulleres e o control de poboacións vulnerables).
Momán Noval, Alberte (2021). K2-18b. Planeta habitado. M Editora / PULP. ISBN: 978-84-09-29895-2.
Moore, Jason W. (2015). Capitalism in the Web of Life: Ecology and the Accumulation of Capital. London: Verso. (Base conceptual do Capitaloceno).
Parenti, Christian (2011). Tropic of Chaos: Climate Change and the New Geography of Violence. New York: Nation Books. (Referencia para o estudo comparativo dos refuxiados climáticos e a militarización fronteiriza).

Videopoema: As que dormen sobre a palla

2026-05-10T11:29:00.003+01:00

No ano 2023 editábase o libro de poemas As que dormen sobre a palla. Daquel libro xorde este videopoema.

¿Es 'Rojo cochinilla' un libro para adultos?

2026-03-17T22:04:00.002+00:00

“Rojo Cochinilla” de Alberte Momán es un libro que puede fascinar tanto a adolescentes como a adultos porque se mueve justo en ese territorio incómodo donde el género negro, el humor y la crítica social se contaminan entre sí, sin pedir disculpas a nadie. No es una novela “amable”, pero sí profundamente estimulante para cualquiera que quiera algo más que una historia de detectives al uso. Para un lector adolescente, Poe —esa investigadora privada que conduce un Jaguar destartalado, bebe cerveza con güisqui y comparte casa con un gato sarcástico que habla— es una puerta de entrada irresistible. Representa una adultez rara: precaria, indisciplinada, pero libre, muy lejos del modelo de éxito ordenado que les suele presentar el mundo adulto. Poe no sermonea, vive como puede, se equivoca, se mete en bares sórdidos, se enamora, se acuesta con quien desea y negocia sus principios sobre la marcha. Para un chico o una chica que empieza a sospechar que la vida no encaja en el pack “estudios, trabajo, hipoteca”, este personaje funciona como espejo y como desafío. Además, el libro trata temas que atraviesan de lleno la adolescencia: la violencia machista, el miedo, el deseo, la soledad, la búsqueda de un lugar en el mundo. Lo hace con escenas fuertes —un maltratador humillado en un burdel, un corredor de apuestas mutilado y enterrado, muertos que se levantan para ir a votar— pero sin caer en la moralina. La ética de Poe se construye caso a caso, desde la intuición, el afecto y cierta rabia de clase que muchos adolescentes sienten sin saber nombrarla. El libro les reconoce esa rabia y la convierte en ironía y acción, no en sermón. Para los adultos, en cambio, lo más seductor tal vez no sea la peripecia, sino la lucidez amarga con la que el libro mira la realidad. La trama de dinero robado, apuestas ilegales y cadáveres que regresan en época electoral se lee como una sátira feroz de la Galicia envejecida, clientelar, donde hasta los muertos son movilizados para sostener el poder. La observadora internacional Deirdre, convencida de que los fiambres salen de sus tumbas para reafirmar el voto conservador, introduce una lectura política que un lector maduro puede saborear en toda su profundidad. La corrupción no es solo económica; es moral, institucional, casi metafísica. Hay, además, un nivel de disfrute adulto en la escritura misma: el libro está lleno de referencias culturales (de Bob Dylan a Simon & Garfunkel, del cine de zombis a Aristóteles), de frases aforísticas que mezclan filosofía y guasa, de imágenes sensoriales muy potentes. El gato Argallúas, capaz de desfigurar a un cobrador de deudas y luego quejarse de la sangre seca en la tarima, condensa ese tono: violencia y costumbrismo, comedia y horror en la misma escena. Un lector adulto detecta ahí una tradición: del hard boiled americano al esperpento, pasando por el realismo sucio y la novela negra mediterránea. Lo que hace que ambos públicos puedan encontrarse es que el libro no rebaja nada. No simplifica la violencia para proteger al joven ni disuelve el deseo en eufemismos para tranquilizar al mayor. Muestra a dos mujeres —Poe y Aurora— pasando del miedo a la agencia, del rol de víctima al de cómplice, del bar sórdido al pequeño ritual íntimo de plantar un arce japonés sobre la tumba de una amiga. En esa mezcla de sexo, sangre, política y ternura incómoda hay algo profundamente adolescente y, a la vez, dolorosamente adulto. Por eso este libro no “encaja” en una franja de edad: interpela a cualquiera que esté dispuesto a aceptar que crecer no es volverse correcto, sino aprender a mirar de frente lo sórdido sin renunciar al humor ni al cuidado.

Xeitos de morrer en Alemparte. Reflexións ao redor dunha simulación

2026-02-15T11:00:00.001+00:00

Nunha das miñas viaxes á deriva acabei en Alemparte, un lugar da parroquia de Cangas, no concello de Foz. Naquel momento, alternaba libros de Allan Savory, botánico zimbauense e un dos iniciadores do pastoreo racional, coas Mil mesetas de Deleuze e Guattari. Esas lecturas déronme para iniciar a escrita dos distintos libros que despois conformarían o volume titulado "2024", compendio da obra poética producida durante ese ano.

2024, que comeza coa Matriz, unha distopía baseada en Baudrillard, segue coa simulación dunha utopía, representada por Alemparte, baseada na miña interpretación da teoría rizomática de Deleuze e a visión holística de Savory.

Deixo aquí un fragmento dese Xeitos de morrer en Alemparte. Para quen desexe achegarse ao texto íntegro, pode visitar o meu sitio web. Pódese descargar de balde e de forma legal este e outros volumes da miña autoría. Descarga e difunde!

Triloxía Vattene!

2025-12-28T11:48:00.000+00:00

Triloxía Vattene! é unha viaxe radical polos territorios da identidade, da violencia e da conciencia escindida. A través dunha prosa incisiva, filosófica e profundamente irónica, Alberte Momán constrúe un universo narrativo onde o absurdo convive coa reflexión ética, e onde a realidade se fragmenta ata poñer en dúbida toda certeza. Personaxes errantes, símbolos recorrentes e unha atmosfera de inquietude constante guían ao lector por escenarios que funcionan como metáforas do colapso individual e colectivo. Un libro incómodo e necesario, que interpela directamente ao lector e o obriga a mirar de fronte aquilo que normalmente prefire evitar.

Ocidente

2025-12-28T11:20:00.001+00:00

Ocidente é uma narrativa inquietante e simbólica sobre a memória, o esquecimento e a fragilidade dos vínculos humanos num mundo em deslocação contínua. Alberte Momán constrói um universo onde o tempo escorre, os corpos procuram sentido e a realidade se dobra sobre imagens perturbadoras — a baleia branca, as ilhas gémeas, a viagem sem destino fixo. Entre erotismo, reflexão filosófica e alegoria social, o romance questiona o valor da experiência, da solidão e da comunicação num Ocidente esgotado. Um livro intenso e poético, que interpela o leitor e o obriga a confrontar-se com o medo último: desaparecer sem memória.

O sociedade dos coidados

2025-12-27T14:59:00.001+00:00

A sociedade dos coidados é unha novela radical e incómoda que imaxina un mundo en descomposición no que a supervivencia só é posible a través de novas formas de comunidade. Cunha prosa intensa, poética e fondamente filosófica, Alberte Momán Noval constrúe un relato atravesado pola perda, a exclusión, a violencia sistémica e a necesidade urxente de repensar o humano dende unha perspectiva interespecífica. Corpos desprazados, cidades hostís e afectos precarios conviven cunha reflexión incisiva sobre o capital, o desexo e o coidado como acto político. Un libro necesario que interpela ao lector dende a fraxilidade, a memoria e a resistencia colectiva.

Vídeo poema. Un texto de Treme o dedo sobre a liña escrita

2025-11-02T17:40:00.002+00:00

Vídeo cun texto do libro Treme o dedo sobre a liña escrita.

Crítica literaria de Treme o dedo sobre a liña escrita (Alberte Momán Noval)

2025-10-19T09:13:00.000+01:00

1. Introdución

O poemario Treme o dedo sobre a liña escrita (2025) constitúe unha das achegas máis ambiciosas de Alberte Momán no eido da poesía. Fiel á súa vontade de experimentar coa linguaxe e de articular discursos poéticos que interrogan o suxeito, a súa relación coa dor, co silencio e coa sociedade, este libro constrúese como un triplo exercicio de exploración. Cada parte posúe unha independencia formal e temática, mais non deixa de integrarse nunha arquitectura maior que revela unha tensión constante entre o íntimo e o social, o corporal e o metafísico, o silencio e a palabra.

A obra demostra unha continuidade con títulos anteriores do autor —onde a angustia existencial, a reflexión filosófica e a indagación no corpo e na linguaxe ocupan sempre un lugar central—, mais tamén unha apertura cara a novas dimensións, como a incorporación dunha poética de corte cyborg, a reflexión sobre o tránsito e a presenza de espazos liminares que funcionan como metáforas da identidade contemporánea.

2. Estrutura xeral da obra

O poemario organízase en tres partes independentes que, á maneira de actos teatrais ou escenas autónomas, configuran un itinerario de sentido:

Primeira parte: “O Silencio” (e os actos subsecuentes)
Trátase dun longo texto dividido en pausas, cunha voz poética que dialoga co silencio, coa dor, coa violencia emocional e coa incomunicación. O silencio aparece como xénese do trauma e tamén como metáfora da imposibilidade de expresar a dor. Esta sección mestura a cadencia do verso libre coa fragmentación do discurso, semellando un drama interior.
Segunda parte: “Oxímoro dadá. Lóxica ficción”
Esta sección presenta un rexistro diferente, máis fragmentario, ás veces case aforístico, onde a reflexión se combina co xogo lóxico, coa matemática, coa filosofía da linguaxe e coa ironía. O resultado é unha poética que lembra a certas vangardas (o dadaísmo, o surrealismo) pero que se reinscribe nunha clave contemporánea de pensamento crítico.
Terceira parte: “Mión”
É a máis expansiva e aberta, articulada arredor do tránsito, da metamorfose e do corpo como espazo de transformación. Aquí aparece con forza o motivo do avatar e do cyborg, nunha clara reflexión sobre a condición poshumana. O poema finaliza cunha meditación sobre o tempo, a soidade e a imposibilidade de escapar do exilio interior.

Cada sección pode lerse de forma independente, mais todas comparten a mesma pulsión interrogativa: como artellar unha linguaxe poética capaz de dar conta da dor, da distancia e da transformación do eu?

3. O silencio como materia poética (primeira parte)

A primeira parte constitúe, sen dúbida, a máis intensa no plano emocional. O silencio preséntase como xenese da dor:

“Non dicir é o único mal sen remedio que medra até ocupar todo o espazo posible” (p. 6).
Aquí o silencio non é só ausencia de palabra, senón un espazo colonizador, unha forza que medra até destruír a posibilidade da comunicación e, con ela, a propia relación entre os seres.

O poema articúlase como unha sucesión de “pausas” que funcionan tanto como notación escénica coma como respiración do discurso, lembrando un guión teatral ou unha partitura. A voz poética oscila entre a confesión íntima e a reflexión universal: a dor que se relata é individual, mais tamén funciona como paradigma da dor colectiva, desa incomunicación que define a sociedade contemporánea.

A metáfora do corpo lesionado aparece reiteradamente: a dor como metástase, a mágoa como materia de construción dunha existencia. O corpo convértese no escenario onde se representa a traxedia do silencio. Esta insistencia conecta con obras anteriores de Momán, como As que dormen sobre a palla, onde o corpo tamén era territorio de resistencia e de dor social.

Outro elemento fundamental é a relación entre violencia e silencio: a incomunicación non só xera afastamento, senón tamén agresividade, ira, incluso pulsión de morte. Esta idea encaixa nunha reflexión máis ampla sobre a sociedade do exceso, na que a imposibilidade de expresar sentimentos deriva en frustración, soidade e destrución.

4. O xogo lóxico e a poética do paradoxo (segunda parte)

A segunda sección rompe a intensidade confesional da primeira para propoñer un xogo intelectual. Aquí Momán explora o territorio do paradoxo, do aforismo, da lóxica desviada. O título mesmo —Oxímoro dadá. Lóxica ficción— anuncia esta aposta por unha escritura que combina contradición e ruptura.

Hai poemas que xogan coa matemática: “cero un un dous tres cinco oito trece” (p. 37) evoca a sucesión de Fibonacci, como metáfora de orde e de espiral vital. Outros insisten no recurso da tautoloxía, da repetición obsesiva: “o verso nunca chega ao final da páxina o verso nunca chega ao final da páxina…” (p. 47).

Neste apartado, o poema convértese nun laboratorio da linguaxe: fórmulas lóxicas, xogos coa semántica, aforismos que rozan o absurdo. Trátase dunha escrita que herda o espírito vangardista, mais sen perder de vista a súa dimensión crítica: as fórmulas, os xogos, non son inocentes, senón que apuntan á precariedade da linguaxe para dar conta do real.

O recurso ao oxímoro (“aliméntome do oxímoro que me mantén pasando fame”, p. 57) sintetiza esta pulsión: vivir entre contrarios, entre unha linguaxe que sostén e destrúe, que dá sentido e ao tempo o baleira.

Esta sección pode resultar, á primeira lectura, máis hermética, mais cumpre a función de ampliar o horizonte poético: se a primeira parte afondaba no silencio desde a experiencia íntima, esta segunda afonda nel desde a reflexión lóxica e filosófica.

5. O tránsito, a metamorfose e o corpo cyborg (terceira parte)

A terceira parte, “Mión”, é a máis expansiva, con poemas máis longos que exploran o tema do tránsito: a viaxe, a migración, o desprazamento físico e simbólico. O corpo aparece agora como espazo de transformación, xa non só como territorio da dor senón tamén da metamorfose.

O tránsito descríbese como unha experiencia liminar, próxima ao exilio: non hai destino fixo, senón unha constante mudanza que descoloca o suxeito. Mais aquí introdúcese un novo motivo: o avatar e o cyborg. Momán propón unha reflexión sobre a identidade na era dixital e poshumana: o corpo convértese en imaxe, avatar, e finalmente en corpo cyborg, perfeccionado, híbrido, capaz de prolongar a existencia.

Este tránsito non é inocuo: supón a perda da sensibilidade, a alienación, a condena ao exilio permanente. Mais tamén abre unha posibilidade utópica: a superación do humano, a procura dunha identidade expandida.

Versos como “o tránsito de existir é unha metamorfose… máis aló do humano é un tránsito cyborg” (p. 87) condensan esta idea.

A terceira parte dialoga coa filosofía contemporánea do poshumano e da tecnoloxía, mais faino desde unha poética que non abandona a emoción nin a intimidade. O eu lírico interrógase sobre o contacto perdido, sobre a soidade que xorde desa transformación, sobre a necesidade de compaña. Ao final, o libro remata cunha reflexión sobre o tempo e a imposibilidade de regresar: “non hai volta atrás / a historia non se reescribe se non é por medio dun novo comezo” (p. 93).

6. Temas recorrentes

A análise das tres partes permite identificar varios eixes temáticos:

O silencio: presente en toda a obra, como ausencia, como violencia, como imposibilidade de dicir.
A dor e a violencia: tanto no plano íntimo como no social.
O corpo: espazo de dor, de metamorfose, de tránsito, até converterse en avatar ou cyborg.
A soidade e o exilio: o eu sempre afastado, illado, condenado a unha distancia irreducible.
O paradoxo e a contradición: expresados mediante oxímoros, fórmulas lóxicas, xogos semánticos.
O tránsito e a metamorfose: non só como viaxe física, senón como transformación ontolóxica.

7. Recursos expresivos

O poemario destaca polo seu uso intensivo de recursos estilísticos e estruturais:

Fragmentación: pausas, cortes, repeticións.
Oxímoros e paradoxos: que revelan a complexidade da experiencia.
Intertextualidade vangardista: ecos do dadaísmo, do surrealismo, da poesía filosófica.
Ritmo visual: o uso de indicacións escénicas (“pausa”, “SUPOSICIÓN”, “SENTENZA”, etc.) achega un carácter performativo.
Linguaxe filosófica e técnica: termos como “diagnose”, “avatar”, “cyborg” sitúan a obra no diálogo coa filosofía e coa tecnoloxía.

8. Comparación con outras obras de Momán

Comparado con As que dormen sobre a palla ou Lapamán, este poemario mostra unha continuidade na exploración da dor, do silencio e da exclusión, mais incorpora unha novidade: a aposta polo poshumano e polo xogo lóxico vangardista. Tamén lembra a intensidade fragmentaria de Raro ou a experimentación de La realidad difusa, mais aquí todo aparece levado a un nivel máis radical e abertamente filosófico.

9. Valoración crítica

Treme o dedo sobre a liña escrita é unha obra complexa, que require múltiples lecturas. A súa forza reside en:

A capacidade de integrar emoción e reflexión.
A diversidade de rexistros: confesión íntima, xogo lóxico, reflexión filosófica.
A potencia imaxinativa coa que articula temas universais (dor, silencio, soidade) e contemporáneos (avatar, cyborg, tránsito poshumano).

É un poemario que se inscribe na mellor tradición da poesía galega contemporánea de experimentación, mais tamén abre vías de diálogo coa filosofía da tecnoloxía, coa estética vangardista e co pensamento posmoderno.

10. Conclusión

En definitiva, Treme o dedo sobre a liña escrita configúrase como unha obra totalizante, que dialoga con toda a traxectoria de Alberte Momán e que supón un punto de inflexión pola súa ambición estrutural e temática. A independencia das tres partes non resta unidade ao conxunto, senón que lle engade profundidade: cada sección ofrece unha perspectiva distinta sobre os mesmos problemas, construíndo un corpus que é ao tempo íntimo, social, filosófico e estético.

A. Momán. Rexeneración medioambiental

2025-09-07T19:29:00.000+01:00

Unha horta, un pequeno bosque biodiverso en apenas unhas ducias de metros cadrados, un bosque de alimentos, a restauración dun terreo degradado ou, simplemente, realizar o noso primeiro montón de compost. Estas poden ser actividades que algunha vez se nos pasaron pola cabeza, pero que desbotamos por medo a non saber como xestionalas. Ter de man a unha persoa que nos guie, sobre todo nos primeiros momentos máis difíciles, pode servir de axuda para non adiar máis a materialización dos nosos proxectos.

Coa premisa de dar pulo a todo tipo de ideas relacionadas co medio ambiente, xorde este proxecto persoal.

Sen necesidade de realizar grandes investimentos e dedicando relativamente pouco tempo, podemos axudar a mellorar a calidade dos nosos solos e, en consecuencia, convertérmonos nun axente activo na loita contra o cambio climático.

Recensión sobre As que dormen sobre a palla de Alberte Momán: unha cartografía do corpo ferido na Ferrol do abandono

2025-08-05T16:59:00.001+01:00

1. Introdución: a ferida que supura a cidade

Os corpos son cidades e as cidades son corpos. Nese tránsito entre o íntimo e o colectivo, entre a pel e a rúa, sitúase o libro de poemas As que dormen sobre a palla, de Alberte Momán Noval. Este poemario non é unha colección de textos sen máis, senón unha intervención política e estética que, baixo a aparente narratividade lírica, afonda nun dos episodios máis escuros e menos tratados da historia recente galega: a degradación social, moral, industrial e humana que afectou a Ferrol e a súa comarca durante as décadas de 1980 e 1990.

Nesta recensión propoñemos unha lectura do libro como crónica dunha cidade ferida pola reconversión naval e pola epidemia da heroína, procesos que deixaron marcas visibles e invisibles nos corpos de milleiros de persoas. O poemario é, ao tempo, unha memoria da dor e unha acusación contra os que permitiron que unha cidade enteira fose devorada pola pobreza, o desemprego, a prostitución e a drogadicción.

2. Ferrol: cidade do abandono

Para comprender plenamente a carga emocional e política deste libro é necesario contextualizalo. A reconversión naval da década de 1980 significou para Ferrol unha ruptura brutal co seu pasado industrial e un mergullo nun proceso de empobrecemento acelerado. En 1981 a cidade tiña 91.764 habitantes; vinte anos despois, a cifra non só caera en picado senón que as expectativas de futuro eran inexistentes para unha xeración enteira. A perda de máis de 7.000 empregos directos nos estaleiros (Astano, Bazán) provocou un efecto dominó: pecharon comercios, emigraron familias enteiras, os barrios obreiros entraron nunha espiral de degradación e os espazos públicos foron abandonados polas administracións.

A cidade convertiuse nunha paisaxe de ruína. Segundo datos da época, a taxa de paro entre os menores de 25 anos superaba o 40 %. A heroína fixo acto de presenza como vía de escape e autodestrución. A finais dos anos 80, barrios como Caranza, Esteiro ou Canido aloxaban focos de consumo masivo. O centro de tratamento de drogodependencias ASFE-DRO atendeu entre 1985 e 1995 a máis de 1.200 persoas en programas de metadona, e a súa base de datos chegaba ás 4.100 historias clínicas. A cidade estaba rota.

Neste contexto, a poesía de Alberte Momán aparece como unha cartografía do desastre, unha viaxe ao corazón das sombras urbanas, mais tamén como testemuña dunha dor feminizada, invisibilizada e marcada por violencias múltiples. A voz poética adopta unha perspectiva de xénero explícita: os corpos das mulleres non só padecen o abandono económico, senón que son convertidos en campos de batalla onde conflúen o machismo, a pobreza e a droga.

3. Corpo, cidade e violación: poética da devastación

Un dos elementos máis potentes e perturbadores do libro é a fusión entre o corpo e a cidade. As violencias que atravesan os corpos das protagonistas do poemario —violacións, prostitución, fame, enfermidade, vellez— non son froito do azar, senón a consecuencia directa dun contexto histórico de abandono institucional. O poema que comeza na páxina 10, no que se describe unha sodomización a cambio de media botella de whisky, reflicte con crueza o estado de vulnerabilidade extrema no que quedaban moitas mulleres.

O poema non xulga, non moraliza: mostra. E ao mostrar, denuncia. Ao mesmo tempo, o corpo aparece como espazo colonizado pola miseria: “a crema contra as cándidas mesturábase co sangue da menstruación” (p. 24), ou “o inodoro nunca foi o mellor lugar para cagar en deus / tampouco para asumir a derrota” (p. 14). Aquí non hai concesións líricas, nin metáforas ornamentais. A linguaxe é descarnada, directa, e contén a forza do testemuño e da rabia.

Ao converter o corpo feminino nun espello da cidade, Momán introduce unha dimensión política radical: o que se fixo co barrio, co estaleiro, coa praza ou coa escola, fíxose tamén cos corpos das mulleres. A perda de dereitos, a falta de políticas sociais efectivas e a desprotección xudicial permitiron a reprodución dunha violencia estrutural que aparece nos textos como normalizada. “Ti tamén foras nai por unha ínfima fracción de tempo / aínda que non puideras fornecer de alimento / por causas alleas á túa vontade” (p. 9).

A cidade é tamén representada como corpo violado: “as rúas eran un ventre estéril e violento” (p. 33). Non hai posibilidade de futuro, nin de rexeneración. Os únicos froitos que produce este ventre urbano son dor, rexeitamento, humillación. É así como o espazo urbano se converte nunha prisión sen barrotes, onde cada esquina garda o recordo dunha caída, dunha perda, dunha morte.

4. A heroína como personaxe invisíbel

A droga non aparece como tema central, pero é omnipresente. As referencias son continuas: o uso de alcohol, a escuma da boca dun enfermo terminal, as relacións sexuais como moeda de cambio, os panos húmidos para limpar a vulva entre cliente e cliente (p. 18), a degradación física e moral como paisaxe cotiá. A heroína, e o que supuxo para Ferrol, está presente en cada xeración truncada, en cada xuventude perdida, en cada corpo deixado á súa sorte.

A voz poética narra a súa experiencia desde a resistencia e o sarcasmo, mais tamén desde a desesperanza: “calquera pode aprender a sobrevivir habitando as canellas máis escuras / basta con abrir as pernas e pechar os ollos” (p. 23). Esta frase podería ser un lema para a xeración dos oitenta que medrou no corazón da desfeita.

Tamén aquí hai unha crítica ao papel do Estado e das súas institucións: a única forma de obter “atención” ou “servizos” é mediante a entrega do corpo. As únicas recompensas veñen dos bancos, dos homes que pagan, dos que ofrecen un cuarto nun piso compartido a cambio de non drogarse. “O empregado da sucursal bancaria agardábate como cada mes […] xogando coas cellas e pasando a ollada furtivamente polos teus peitos” (p. 29).

A droga non é só substancia: é contexto. É mecanismo de control, é vehículo de sumisión. A sociedade ferrolá, completamente desbordada pola reconversión, atopou na droga a expresión da súa derrota colectiva.

5. Narración e hibridación xénero-poesía

Desde un punto de vista formal, As que dormen sobre a palla sitúase na fronteira entre a poesía e a prosa poética. A disposición tipográfica en versículo, sen puntuación tradicional, con liñas longas e encadeadas, achega a lectura á oralidade e ao relato. Esta elección estilística permite ao autor dotar de intensidade emocional os textos sen caer no exceso retórico. Ao tempo, a voz poética adopta un ton narrativo que serve para estruturar as distintas escenas e situacións.

É importante sinalar que a voz que lemos é unha voz feminina, mais non estereotipada. Non é a “muller vítima” que agarda a redención. É unha muller que loita, que cae, que se levanta, que berra, que ironiza, que desexa, que odia e que ama. É tamén unha muller que asume a súa vellez como condena, como rexeitamento final por parte dun sistema que nunca a aceptou: “a condena da vellez era a pobreza” (p. 32).

Ao introducir reflexións sobre o corpo envellecido, a saúde mental, o suicidio como posibilidade, a perda de dentes como metáfora da perda de poder simbólico, Momán amplía o campo semántico da poesía social e introduce variables pouco tratadas nas letras galegas contemporáneas.

6. Memoria e denuncia: poñer nome ao esquecemento

O poemario funciona tamén como un exercicio de memoria. Cada escena é unha peza do crebacabezas que nos axuda a reconstruír o que foi Ferrol: a cidade militar, a cidade obreira, a cidade orgullosa. Unha cidade que quedou espida, desposuída de futuro. A voz poética lembra, pero ao lembrar convoca: convoca a todas aquelas mulleres que “nunca viran os muros das canellas durante a noite máis escura” (p. 34), convoca aos que “viron a morte en cada xesto” (p. 26), convoca ás xeracións novas para que comprendan que todo pode repetirse.

A memoria aquí non é nostálxica, senón política. É un acto de recuperación da dignidade: “os clientes marchaban / como a secuencia invertida da caída dun fluído / por medio dun contagotas” (p. 36). O poema reescribe o corpo como territorio histórico, como arquivo da humillación, mais tamén da resistencia. Mesmo nos fragmentos máis crueis, latexa unha vontade de verdade que converte esta obra nun documento histórico, literario e social.

7. Conclusión: a poesía como xustiza restaurativa

As que dormen sobre a palla non é un libro fácil. Non é un libro amable. Non ofrece redención nin finais felices. É, porén, unha obra imprescindible. Porque nomea o que non se quería nomear, porque visibiliza os corpos ausentes, porque converte a ruína nun texto.

Nun momento histórico no que Ferrol segue a padecer as consecuencias dunha reconversión que nunca foi reparada —cun paro estrutural, cunha taxa de maiores de 65 anos que supera o 28 %, cunha mocidade fuxida—, este libro ofrece unha vía de recoñecemento colectivo.

Alberte Momán dá voz ás que foron silenciadas. E ao facelo, constrúe unha cartografía da derrota que é tamén un mapa da verdade. O lector que se achegue a estas páxinas atopará nelas a rabia dunha xeración, o pranto dunha cidade e a forza dunha poesía que non se rende.

O alento da musa. Recensión

2025-07-30T17:33:00.001+01:00

Alberte Momán, unha das voces máis singulares e arriscadas da literatura galega contemporánea, preséntase en O alento da musa (Difusora de Letras, Artes e Ideas, 2007) cunha obra hibridada entre narrativa breve e monólogo poético. A súa escrita xorde dunha necesidade expresiva visceral, fóra dos moldes canónicos, e aquí, coma noutras das súas obras, constrúe un universo marcado pola introspección, a carnalidade, a alienación social e o desexo de redención a través da palabra e do corpo.

A obra articúlase a través dunha voz feminina que narra, en primeira persoa, as súas vivencias desde unha existencia aparentemente cotiá —a vida dunha traballadora de supermercado— mais intensamente atravesada polo desexo, a desesperanza, o trauma, a soidade e, sobre todo, unha loita íntima por atopar sentido e dignidade nun mundo hostil. Trátase dunha narradora non nomeada, que medra en complexidade ao longo do texto, e que, a través dun diario de pensamentos e episodios marcados pola súa idade (trinta e dous, trinta e tres, trinta e catro...), nos arrastra por unha viaxe emocional brutal e sincera.

Corpo, tempo e soidade

Un dos eixes estruturais máis potentes do libro é o corpo: o corpo feminino como territorio de pracer, de vulnerabilidade, de loita, de resistencia. A narradora describe sen filtros as súas relacións sexuais, os seus encontros frustrados, os seus orgasmos solitarios, as súas fantasías e os seus traumas. Loxicamente, isto pode incomodar a lectores máis afeitos a formas narrativas máis "decorosas" ou distantes, pero aquí reside precisamente a forza da obra: Momán elimina todo decorado para mostrar a carne, o fluído, a emoción crúa.

O tempo funciona tamén como unidade narrativa. Non hai capítulos tradicionais, senón que a obra se divide en fragmentos que aluden á idade da protagonista —trinta e dous, trinta e dous e medio, trinta e tres, etc.—, como se cada unidade representase non só un momento vital senón tamén un estado emocional ou unha estación na súa degradación ou redención. Esta escolla estrutural reflicte unha cronoloxía interna, máis ca un calendario real, e contribúe a esa sensación de estar a ler un monólogo interior, case un fluxo de consciencia.

A soidade, en consecuencia, preséntase como o pano de fondo permanente. A narradora é unha muller sen fillos, sen parella, sen redes afectivas, que traballa nun emprego mecánico e pouco gratificante, e que se refuxia na imaxinación e no corpo para sobrevivir emocionalmente. Mais esta soidade non é romántica nin estetizada, senón brutal, sucia, ferinte. Mesmo cando a narradora mantén relacións sexuais, estas son anónimas, furtivas, sen espazo para o afecto. O home que semella ofrecerlle unha saída do illamento remata por convertirse nun agresor, e ela entra así nunha espiral de violencia de xénero que se insinúa primeiro e se fai explícita despois.

A linguaxe do abismo

Alberte Momán emprega unha linguaxe intensamente poética, ás veces case críptica, chea de imaxes sensoriais e metáforas corporais. O estilo está deliberadamente afastado da linealidade narrativa: prima a fragmentación, a digresión, a evocación. Isto achega o texto á poesía en prosa ou mesmo á performance literaria, pois moitos dos parágrafos poderían ser lidos como pezas dramáticas ou recitativos de voz. A escrita é intensamente sensorial: os fluídos, os latexos, a area, o frío, a suor, a dor, son elementos recorrentes. A palabra funciona como extensión da pel, como resistencia ao esquecemento e á violencia.

No plano léxico, O alento da musa sitúase nun rexistro coloquial pero matizado por un lirismo desacougante. A expresión directa convive con explosións poéticas de alta intensidade. A descrición do sexo é gráfica, si, pero sen caer no erotismo estandarizado: o que aquí se narra é o sexo como procura, como trampa, como vía de escape, como trauma ou como pacto entre dúas soidades.

Un exemplo da forza poética do texto aparece cando a narradora, sentada nun autobús, fantasea cunha viaxe sen destino mentres recorda o pracer do mar: “Percorro as pernas para degustar con ansiedade o movemento das breves ondulacións, que falan de min ao provocar a catarse de corpo e contorno despois do pracer.” Este fragmento resume ben o ton do libro: unha muller que precisa vivir o corpo como espazo simbólico, que precisa nomearse para existir.

Feminidade, violencia e maternidade

Un aspecto fundamental da novela é a representación dunha feminidade contraditoria, complexa, radical. A protagonista transita dende a autonomía até a submisión, dende o pracer á dor, do desexo á maternidade, sen que haxa ningún xuízo moral por parte do narrador. Todo é mostrado desde dentro. A voz feminina é plena, cunha consciencia aguda do seu propio corpo, do seu desexo, dos seus límites, e tamén do papel que lle foi asignado socialmente.

O episodio máis violento da obra —o que poderiamos identificar como o punto de inflexión narrativo— é o momento no que a relación coa súa parella se transforma nunha espiral de violencia de xénero. Os golpes, a violación, o medo, a sensación de despersonalización son relatados sen concesións nin metáforas que os suavicen. A brutalidade é directa, e precisamente por iso conmociona. Pero Momán non cae no voyeurismo: este episodio non é gratuíto nin sensacionalista, senón que funciona como punto de rotura que obrigará á protagonista a reinventarse, a rexurdir.

E aquí entra outro dos temas centrais do texto: a maternidade. O embarazo aparece como un feito simbólico, como a posibilidade de crear vida nun contexto de morte. O nacemento da criatura —que permanece ausente ao longo do libro, pero sempre latente— funciona como catalizador dun proceso de reconstrución identitaria. A maternidade é entendida non como salvación moral nin como papel imposto, senón como forza vital que permite, ao fin, abrir unha vía de escape. “Aférrrome ao meu ventre sabio, sostendo o feito de ser nai, de saberme cumprida, sen máis compromiso que o de ser eu mesma”, lemos nun dos fragmentos finais.

O amor como redención

Na derradeira parte do texto, aparece un novo personaxe: Ana. A relación amorosa entre as dúas mulleres é breve, mais significativa. Supón a primeira experiencia afectiva da protagonista que non está marcada pola violencia, o anonimato ou a dependencia. Ana aparece como contrapunto á figura masculina violenta, como presenza cálida e horizontal. Esta relación lésbica non se presenta como militancia, senón como epifanía íntima, como forma de reapropiación do corpo e da vida.

Este último tramo da obra ofrece unha posibilidade de reconciliación: a muller deixa de ser vítima para converterse en suxeito. Sexa a través do mar, da maternidade, do desexo ou da escritura, a narradora comeza a nomearse. E esa nomeación é un acto político e poético.

Conclusión: unha obra arriscada e necesaria

O alento da musa é unha obra literaria que rexeita a comodidade. Alberte Momán preséntanos unha escrita que esixe do lector unha entrega emocional e unha apertura ao disonante. Non hai concesións nin morriñas. É unha obra dura, pero profundamente lírica. Trátase dunha das achegas máis poderosas da narrativa galega do século XXI ao campo do monólogo interior e da literatura de autoría queer, aínda que sexa desde un punto de vista que fuxe das etiquetas e dos marcos ideolóxicos ríxidos.

Momán, cunha voz xa recoñecible por obras como A crise irredutible ou Raro, propón aquí un experimento literario profundamente humano, onde a dor, o desexo, a maternidade e a esperanza conviven na palabra. O alento da musa é, ao cabo, un berro en forma de suspiro: unha obra que transforma a dor en literatura, a literatura en carne, e a carne en liberdade

O alento da musa no contexto da obra de Alberte Momán

Desde os seus primeiros libros, Alberte Momán ten demostrado unha aposta firme por unha escrita radical, política no íntimo, e cunha forte carga de subxectividade crítica. Obras como Ferrol e o que queda por chover (2008), A crise irredutible (2009) ou As que dormen sobre a palla (2020) comparten unha serie de trazos estilísticos e temáticos que atopan en O alento da musa un dos seus momentos de máxima condensación e intensidade.

En A crise irredutible, por exemplo, o autor xa traballaba sobre a fragmentación da identidade contemporánea, poñendo o foco na alienación e na disolución do suxeito fronte ao sistema capitalista e a linguaxe do poder. En O alento da musa esta desintegración transfórmase nunha experiencia corporal e emocional que afecta directamente a protagonista: unha muller atrapada entre a precariedade laboral, o trauma emocional e a presión social de ter que vivir cunha máscara. A “crise irredutible” do título daquela obra vólvese aquí crise íntima e tamén política: a da imposibilidade de vivir plenamente fóra dos marcos de opresión simbólica e material.

Tamén no ámbito da corporalidade e da sexualidade, Erótica (2008), libro en edición bilingüe galego-inglés, funciona como antecedente claro. Alí, a lírica de Momán exploraba o pracer e o corpo desde unha dimensión sensorial, directa e sen eufemismos. Mais O alento da musa dá un paso máis: non só se detén na dimensión erótica do corpo senón tamén na súa dor, na súa descomposición e na súa redención. O sexo convértese nun espazo ambivalente, ás veces liberador, ás veces violento, sempre profundamente marcado pola experiencia da protagonista.

En As que dormen sobre a palla, poemario profundamente vinculado ao contexto socioeconómico da comarca de Ferrol e á problemática da heroína nas décadas de 1980 e 1990, o autor realiza un retrato colectivo da exclusión e da destrución persoal e comunitaria. O alento da musa, en troques, realiza unha operación similar mais desde unha perspectiva individual, feminina, íntima. Se alí o suxeito poético é o eco dunha xeración devastada, aquí a protagonista é a testemuña e a vítima dun mundo que devora ás persoas desde dentro. Ambas obras conectan nunha visión profundamente ética e política da literatura: a palabra como ferramenta para narrar o que non se quere ver.

Outro punto de conexión é co libro Raro (2022), onde Momán aborda a normatividade desde unha perspectiva queer, con suxeitos que se atopan fóra dos marcos establecidos, ben pola sexualidade, ben pola disidencia vital. O alento da musa, sen declararse abertamente queer, participa desa mesma ruptura de códigos: a sexualidade fluída, a exploración de relacións non normativas, o uso dunha linguaxe que subverte os rexistros tradicionais da narrativa. A aparición da personaxe de Ana, cara ao final da obra, funciona como símbolo dun novo comezo que prescinde dos esquemas clásicos: o amor lésbico é aquí un espazo de sanación e liberdade.

Tamén é importante lembrar que Momán é autor dun conxunto de obras nas que traballa a descomposición do suxeito desde diferentes ópticas. En Lapamán (2023), por exemplo, o narrador tamén realiza unha introspección radical, apegada ao lugar e ao corpo. Esa aposta pola escritura desde dentro, como unha forma de esfoladura ou desvelamento, é unha marca da casa. Do mesmo xeito, La realidad difusa (2025) leva esta pulsión á súa dimensión máis fragmentaria e postmoderna: alí xa non queda apenas suxeito que se poida narrar. En O alento da musa, o proceso é inverso: é desde a fragmentación e a dor que o suxeito se reconstrúe.

A escrita como forma de resistencia

Nunha obra como esta, de carácter radicalmente interior, o literario convértese tamén en político. A decisión de construír unha narradora sen nome, traballadora precaria, violentada, soa, mais ao mesmo tempo cunha voz poética tan poderosa, é un acto de recuperación e visibilización. A literatura serve, en Momán, como ferramenta para devolverlle á experiencia da dor un sentido, para nomear o que se intenta silenciar, para crear un espazo onde o corpo e a palabra poidan vibrar ao unísono.

Neste sentido, O alento da musa pode ser lido como unha forma de “contraliteratura”: unha escrita que se nega a seguir as convencións do relato canónico (estrutura, personaxes, tramas) e aposta pola palabra como experiencia directa. Esta opción formal dialoga con outras autoras que tamén traballan a dor e o corpo desde perspectivas feministas ou disidentes, como Chantal Maillard, Marguerite Duras ou mesmo a galega Lupe Gómez. No caso de Momán, o peso do lugar, da clase e da lingua engade unha capa de complexidade que achega a obra á literatura de combate.

Peche: o alento como símbolo

O título, O alento da musa, é tamén unha chave de lectura. “Alento” remite á respiración, á vida, á palabra viva. Mais tamén á dor que non pode ser nomeada doutro xeito que cun suspiro, cun gemido, cun berro abafado. A musa non é aquí unha entidade romántica que inspira ao poeta, senón a forza interior da protagonista: a capacidade de resistir, de desexar, de seguir camiñando mesmo despois da violación, do abandono, do esquecemento. A musa é o corpo vivo, a palabra que volve unha e outra vez, a capacidade de amar cando todo semella perdido.

Con O alento da musa, Alberte Momán entrega unha das súas obras máis intensas e transformadoras, un libro que desafía os xéneros, os marcos e as convencións. A súa voz narrativa é contundente e fráxil, ferinte e redentora. Un libro difícil, si, mais profundamente necesario.

Recensión crítica de A Sociedade dos Coidados de Alberte Momán Noval

2025-06-10T10:28:00.000+01:00

A Sociedade dos Coidados (2025), escrita por Alberte Momán Noval, é unha obra literaria en galego que se inscribe nun rexistro distópico e filosófico, explorando os límites da condición humana nun contexto de desintegración social, económica e ambiental. A novela, publicada baixo unha licenza que permite a súa distribución non comercial coa condición de respectar a autoría e non modificar os contidos, mergulla ao lector nunha narrativa fragmentada e simbólica que cuestiona os alicerces do individualismo, o capitalismo e a relación entre especies nun mundo en crise. A través dunha prosa poética e cargada de imaxes evocadoras, Momán constrúe unha reflexión profunda sobre a exclusión, a resistencia e a posibilidade dunha nova forma de comunidade baseada nos coidados e na interdependencia interespecífica. Esta recensión analizará os temas centrais da obra, a súa estrutura narrativa, o estilo literario, os personaxes e o seu impacto potencial no lector, así como o seu lugar no contexto da literatura contemporánea.

Temas centrais: Crítica ao individualismo e proposta dun novo social

O núcleo temático de A Sociedade dos Coidados é unha crítica feroz ao individualismo hipercapitalista e á descomposición do tecido social que este provoca. A obra presenta un mundo onde as institucións públicas colapsaron, os servizos básicos son un privilexio e a exclusión social é a norma para a maioría. A través da historia de Vera, unha muller que perde o seu fogar e se ve abocada á marxe da sociedade, Momán ilustra a deshumanización inherente a un sistema que prioriza o capital sobre as vidas humanas e non humanas. A novela non se limita a describir este colapso, senón que propón unha alternativa: unha "sociedade dos coidados" baseada na cooperación interespecífica e na redefinición do concepto de comunidade.

Un dos aspectos máis interesantes da obra é a súa exploración da relación entre humanos e animais. Os animais, como o can que acompaña a Arturo ou o rato que guía a Vera, non son simples símbolos, senón axentes activos que falan, reflexionan e actúan con intencións claras. Esta humanización das especies non humanas subverte a lóxica antropocéntrica e propón unha ética interespecífica que desafía as xerarquías tradicionais. A interacción entre Vera e o rato, por exemplo, na escena onde este a axuda a recuperarse dunha febre, simboliza a posibilidade de construír vínculos baseados na empatía e na mutualidade, en lugar da competencia ou da explotación.

Outro tema central é a crítica ao concepto de felicidade como un obxectivo ilusorio promovido polo sistema capitalista. Na conversa entre Arturo e o can (páxinas 82-84), o can argumenta que a felicidade é unha "idea, un desexo sen unha meta", e que unha sociedade xusta non garante a felicidade, senón os recursos para unha vida digna. Esta reflexión desmonta a narrativa neoliberal que asocia o éxito individual coa acumulación de bens ou coa autorrealización, propoñendo en cambio un modelo de convivencia baseado nos coidados mutuos e na responsabilidade colectiva.

Estrutura narrativa: Fragmentación e simbolismo

A estrutura de A Sociedade dos Coidados é non lineal e fragmentada, composta por capítulos breves que funcionan como viñetas ou instantáneas dun mundo en descomposición. Cada capítulo, numerado e titulado, presenta unha escena ou reflexión que contribúe á construción dun mosaico narrativo. Esta fragmentación reflicte o caos do mundo descrito e a desorientación dos personaxes, que viven nun estado de precariedade constante. Por exemplo, as primeiras páxinas (5-7) describen a levitación de Vera nunha estancia baleira, unha imaxe que simboliza a súa desconexión do mundo material e a súa busca de significado nun contexto de perda.

A narración alterna entre a perspectiva de Vera, que representa a experiencia da exclusión e a resistencia individual, e a de Arturo, un exaxente da Central que encarna o conflito entre a conformidade co sistema e a posibilidade de cambio. Estas dúas liñas narrativas converxen no final, cando Arturo decide regresar á súa vida anterior, só para atopar a morte (páxinas 89-90). Este desenlace subliña a traxedia da incapacidade de romper cos condicionamentos do pasado, un tema recorrente na obra.

O uso do simbolismo é outro elemento clave da estrutura. A luz, que aparece repetidamente como un motivo (páxinas 5, 6, 26), representa tanto a esperanza como a crueza dunha realidade que expón as carencias do sistema. A imaxe do corpo de Vera levitando, por exemplo, é unha metáfora da súa alienación, pero tamén da súa capacidade para trascender as limitacións impostas polo entorno. Do mesmo xeito, os animais que habitan o relato, como as formigas ou os ratos, funcionan como símbolos de resistencia e cooperación, contrastando coa soidade dos personaxes humanos.

Estilo literario: Poesía e densidade filosófica

O estilo de Momán é marcadamente poético, cunha prosa que combina imaxes sensoriais cunha densidade filosófica que invita á reflexión. A linguaxe é rica en metáforas e descricións evocadoras, como na pasaxe onde se describe a silueta de Vera "petrificada pola ingravidez pero, tan cativadoramente viva que irradiaba calor dabondo como para amornar o aire do cuarto" (páxina 5). Esta capacidade para xerar imaxes visuais e táctiles fai que o lector se mergulle nunha experiencia sensorial, aínda que o ton da narración é a miúdo melancólico e desolador.

A influencia da filosofía contemporánea é evidente, especialmente nas reflexións sobre o antropocentrismo, o transhumanismo e a ética interespecífica (páxina 14). A obra dialoga con pensadores como Donna Haraway ou Peter Singer, que defenden unha ética baseada na interdependencia entre especies. Porén, Momán non cae nun didactismo excesivo; as ideas filosóficas están integradas na narrativa a través dos diálogos dos animais, que actúan como portavoces dunha nova cosmovisión. Esta estratexia permite que as reflexións teóricas se sintan orgánicas, aínda que algúns lectores poden atopar os diálogos, especialmente os do can e do rato, algo densos ou abstractos.

A elección do galego como lingua da obra é tamén significativa. O uso dunha lingua minorizada reforza a mensaxe de resistencia cultural e dá á novela unha dimensión política adicional. A riqueza léxica e a precisión sintáctica do galego de Momán contribúen á creación dunha atmosfera única, que conecta coa tradición literaria galega ao tempo que se proxecta cara a unha audiencia global.

Personaxes: Voces da exclusión e da esperanza

Os personaxes de A Sociedade dos Coidados son arquetipos que representan diferentes respostas á crise sistémica. Vera, a protagonista principal, é unha figura complexa que encarna a vulnerabilidade e a resistencia. A súa evolución, desde a desorientación inicial ata a aceptación dunha nova forma de comunidade, reflicte a posibilidade de transformación persoal nun contexto adverso. A relación con Emmy, aínda que breve, é un dos momentos máis emotivos da novela, especialmente na escena do bico (páxina 20), que simboliza a conexión humana como antídoto á soidade imposta polo sistema.

Arturo, pola súa banda, representa a incapacidade de escapar das estruturas do poder. A súa decisión de regresar á Central, a pesar das experiencias vividas, culmina nun final tráxico que subliña a forza dos condicionamentos sociais. O contraste entre Vera e Arturo ilustra dous camiños posibles: a apertura a un novo modelo social ou a rendición ante o coñecido.

Os animais, como o can e o rato, son personaxes tan desenvolvidos como os humanos. O can, en particular, actúa como un guía filosófico, ofrecendo reflexións que desafían as crenzas de Arturo e do lector. A súa presenza constante no relato reforza a idea de que a supervivencia da humanidade depende da colaboración con outras especies.

Impacto e relevancia

A Sociedade dos Coidados é unha obra que resoa nun momento de crise global, onde o cambio climático, a desigualdade económica e a polarización social son temas candentes. A proposta de Momán dunha sociedade baseada nos coidados e na interdependencia interespecífica é unha resposta audaz aos desafíos do antropoceno. A novela invita ao lector a cuestionar as súas propias prioridades e a imaxinar alternativas ao modelo dominante, unha tarefa que non resulta fácil nun contexto de precariedade e desamparo.

A nivel literario, a obra sitúase nunha intersección entre a distopía, a literatura filosófica e o realismo máxico. Comparte similitudes con obras como The Left Hand of Darkness de Ursula K. Le Guin, pola súa exploración de novas formas de sociedade, e con Blindness de José Saramago, pola súa representación dun mundo en colapso. A súa dimensión interespecífica tamén a emparenta con narrativas contemporáneas que abordan a relación entre humanos e non humanos, como The Overstory de Richard Powers.

En conclusión, A Sociedade dos Coidados é unha novela poderosa e provocadora que combina unha prosa poética cunha crítica incisiva do sistema capitalista e unha proposta esperanzadora para un futuro baseado na cooperación e os coidados. A pesar da súa densidade filosófica, que pode esixir unha lectura atenta, a obra logra un equilibrio entre a reflexión teórica e a narrativa emocional, facendo dela unha contribución significativa á literatura galega e á literatura distópica en xeral. A través das súas páxinas, Momán non só denuncia as fallas do presente, senón que ofrece un camiño cara a un futuro onde a comunidade, a empatía e a diversidade sexan os alicerces dunha nova forma de existir.

A sociedade dos coidados

2025-05-07T09:40:00.006+01:00

Os relatos de ciencia ficción adoitan centrarse en realidades distópicas sen ofrecer modelos alternativos factibles afastados desa distopía.
Resulta especialmente complexo plasmar un sistema oposto ao actual e outorgarlle un valor dentro do real.
Con todo, a existencia dunha alternativa á realidade distópica non significa que os individuos escollan masivamente esa opción.
Esta historia relata como o desexo inflúe nas nosas escollas que, condicionadas por el, poden acabar por perxudicarnos, actuando en contra dos nosos propios intereses.

A sociedade dos coidados

Durante o proceso de documentación para a escritura de 2024, comecei a trazar as liñas básicas dunha historia de ciencia ficción que ofrecera unha alternativa real ao modelo imperante. Esa alternativa debía, por forza, estar suxeita a unha escolla libre por parte dos individuos involucrados no relato.

De entre toda a bibliografía consultada, foron tres autorías as que máis influíron na construción da novela. Por unha parte, a obra de Mark Fisher (quen, á súa vez, reflexiona ao redor das visións de Jameson, Zizek, Baudrilliard, Deleuze e Guattari...), os libros de Rebeca Baceiredo (entre os que destaca como influencia indiscutible nesta novela Mueve tus labios en la plegaria) e un volume de Alicia Valdés, Política del Malestar. As tres autorías comparten moitas ideas que, dalgunha maneira, foron ficando prendidas na historia.

Entre todas as cuestións que se tratan en A sociedade dos coidados, atopamos a evasión do real e a creación do avatar, o transhumanismo, as relacións entre especies, a convivencia coa morte, os procesos de exclusión (ou exilio), a psicoloxía entendida como mecanismo de control e, como alicerce sobre o que descansa a narración, o desexo.

A maiores, sendo fiel á liña seguida xa noutros relatos, nesta novela xogo cos personaxes, introducindo persoas reais como, neste caso, Emmy Cordsen. Máis coñecida como Emmy Hennings foi a creadora, xunco con Hugo Ball, do Cabaret Voltaire no Munich de 1916.

Como xa é costume, este libro pode ser descargado de balde en formato pdf. ou, tamén, pódese adquirir un exemplar en papel.

Triloxía Vattene! 2025

2025-04-30T20:05:00.001+01:00

Coma quen non quere a cousa, chega o 2025, este abril que por fin remata. Había tempo que buscaba a maneira de rescatar un libro que, cando menos para min, foi importante. Con el comecei a perfilar o que dei en chamar micronovelas. Unha idea que se me ocorreu escoitando psychobilly, ese subxénero musical mestura do rock and roll e o punk, que non deixa de ser un rockabilly acelerado. As letras do grupo que deu nome ao estilo, The Meteors, malia que xa existira o psychobilly dende que aló polo ano 53 do pasado século Hasil Adkins percorrera os garitos co seu estilo 'feito na casa' tocando ao mesmo tempo a guitarra e a batería, serviron de acicate para que me dera por revisitar as novelas pulp, tentando reconvertir eses textos breves e de lectura rápida en altofalantes das miñas propias teimas. Como antecedente daquela novela iniciática, Vattene!, atopábase xa O alento da musa, aínda sen psichobilly. Foi aquela, Vattene!, publicada polo colectivo A Porta Verde do Sétimo Andar nos seus Q de Vian Cadernos, a que iría dando sentido o concepto de micronovela, promovendo toda a evolución posterior.

Co tempo, veu a continuación do relato, materializado no ano 2015 na Triloxía Vattene!, hoxe revisitada.

Coido que nunca ninguén se parou a procurar a relación de Vattene! coa novela The time machine de Herbert George Wells e, máis concretamente, co filme do ano 1960. Coido que tampouco se lle buscou un vínculo cun relato anterior, Benvidos á noite americana, nin con obras como o Outono en Pekín de Boris Vian. Supoño que ese é o xeito co que hoxe en día se entende a literatura, como un artefacto de puro entretemento para esquecer. Bauman podería chamarlle literatura líquida.

Nas micronovelas atópanse algúns dos heroes clásicos máis icónicos, pero vistos dende unha perspectiva diferente, sempre afastados da perfección que os fixo célebres, convertidos en antiheroes, en seres cheos de medos e febles, case como describira Angélica Liddell a unha nova estirpe de homes na súa obra La casa de la fuerza.

Como non pode ser doutro xeito, deito os meus textos na rede, de balde, para todas aquelas persoas que se queiran achegar a eles. Pero, para esas xentes que prefiren o papel tamén proporciono a posibilidade de deleitarse co tacto da celulosa. Porque a arte non pertence a unha única persoa, senón ao entorno que rodea a autoría e, converténdose en universial, ao mundo todo.

En pdf.

En papel.

Malia que toda esta traxectoria literaria pasou maiormente desapercibida, sempre me quedará a satisfacción de tentar simplificar o complicado e complicar o que resulta simple en apariencia.

Reedítase A crise irredutible

2025-02-25T09:18:00.000+00:00

pertenzo ás fronteiras do medo

á crise eterna

irredutible

pertenzo e pertencemos

nós

a un país sen estela propia

cincento

e inseguro

aplacado polo desexo asumido

de ser como a xente

Reedítase A crise irredutible, libro publicado inicialmente no ano 2009, un ano despois do comezo da crise económica que faría convulsionar o planeta.

Un libro sobre o que falaron poetas como Rosa Enríquez ou críticos como X. M. Eyré.

Hoxe é posible descargar o téxto íntegro na páxina do autor e adquirir un exemplar en papel nas distintas plataformas virtuais ou aquí.

Accede á entrevista no Novas da Galiza nº82.

Entrevista de Montse Dopico para o Galicia Hoxe.

Ciencia ficción y fantasía en castellano

2024-10-04T11:22:00.003+01:00

En los últimos años, he centrado mi atención en la redacción de relatos de ciencia ficción, entendida desde una perspectiva amplia. He intentado trasladar mi particular, y subjetiva, visión de la realidad utilizando viajes interplanetarios, temática vampírica o los muertos vivientes. El vampirismo social o el canibalismo se han transformado en símbolos sutilmente introducidos para hacer una valoración de esa realidad.

He estado rescatando libros que, con el paso de los años han sido descatalogados, para conformar una biblioteca de lo fantástico.

En La efímera edad de las manos la novela negra se mezcla con la ciencia ficción y el surrealismo para crear un relato neopulp en el que el humor es el nexo de unión entre unos personajes tan heroicos como decadentes.

Caníbal es un relato de ciencia ficción en el que los animales, humanizados, juegan un papel primordial dentro de la sociedad y en el tejido económico. Podemos hablar de una distopía animalista que cuestiona tanto el sistema como el antropocentrismo de las relaciones del ser humano con la naturaleza.

La vida eterna es una novela de temática vampírica cuyo discurso se centra en el vampirismo social como forma de supervivencia hiperindividualista en el contexto del capitalismo tardío.

Dos es un experimento que mezcla prosa y poesía en dos apartados independientes en los que la realidad y lo onírico se fusionan para trasladar un mensaje de respeto por las diferentes orientaciones sexuales.

Rojo cochinilla es un libro de relatos inicialmente editado por Punto Rojo y que actualmente se encuentra en edición de autor. La temática zombi da paso a un relato puramente onírico, para finalizar con una distopía sexual de encuentros en una cuarta dimensión.

Bondage es una historia de ciencia ficción en la que los viajes interplanetarios ponen al descubierto la convulsa vida terrestre. Una novela inicialmente editada por M Editora con ilustraciones de elerre, se presenta ahora sin dichas ilustraciones con el texto inicial.

De Fisher á pornopoética

2024-08-26T08:28:00.003+01:00

*Texto publicado nos números 52 e 53 da revista Inviable.

Falar de literatura e edición, considerando as miñas limitacións ao respecto destes temas, resúltame difícil porque son consciente da súa complexidade e afróntoo non sen certo rubor por que, ao fin, acabo considerando, inconscientemente, que facer unha crítica neste ámbito é como cargar, dalgún xeito, contra a lingua e literatura galegas.

Partindo das particularidades do noso país, pequeno e colonizado en todos os ámbitos, resulta doado comprender que o eido cultural de noso precise dun pulo constante para sobrevivir. Se a maiores pensamos en que o sistema no que nos desenvolvemos é hostil con toda expresión artística que non poda converter en plusvalía, a cousa complícase aínda máis. A conformación do capitalismo creativo, do que fala Fisher, convértese no único camiño viable para a creación artística en xeral e, nomeadamente, a literaria.

En base á miña experiencia, para mostrar de maneira sinxela que lonxe está a literatura galega de xerar, per se, unha plusvalía, vou ofrecer unhas cantas cifras ao respecto da edición que, por outra parte, evidencian a necesidade que viron as diferentes empresas do sector de buscar xeitos para sobrevivir á inexistencia dun mercado real do libro.

Cando se escribe de xeito amador adóitase pensar que as editoras son entes malvados que rexeitan orixinais desprezando, desta forma, ese anaco de artista que todos e todas levamos dentro. As editoras son empresas privadas que se moven única e exclusivamente pola plusvalía, como calquera outra empresa. A verdade é moito menos emocionante. Falando de números: dun libro que custa 16 € no mercado (imos prescindir do IVE para facilitar os cálculos) e é distribuído por unha empresa diferente á editora, o 50% do PVP sen IVE é para esta última que, á súa vez, ademais de así mesma nutre por medio doutra porcentaxe ás librarías. Na miña experiencia atopei distribuidoras que cobraban o 55% e, incluso, o 60% do valor do libro no mercado. Á editora, entre o deseño e a impresión, o libro pódelle saír por entre 2 e 3 €/ud. Vai depender de se a diagramación a realiza a propia editora ou pola contra subcontrata a alguén para facelo, se os libros contan ou non con lapelas, se o papel é de mellor ou peor calidade e unha longa enumeración de cuestións técnicas que obviarei por simplificar. Se contamos cunha distribución que se leva o 50%, de 16€/ud, quedan para a editora 8 €/ud brutos. Se consideramos un custe por unidade de 2€, poñéndonos no caso máis favorable, quédanlle 6€/ud de marxe bruta. Imaxinemos unha editora pequena que non ten capacidade para chegar aos centros de ensino, como principal mercado do libro galego. Ten 10 autorías en carteira, das cales, en 3 anos, cada unha vende 300 exemplares. 100 exemplares por ano, o que xa me parece moito para este país. Facendo contas, vemos que esa editora vende ao ano a cantidade de 1000 exemplares. Cuns ingresos brutos de 6 € por unidade, ao final do ano acaba cuns ingresos brutos de 6000€. Para poder sacar un salario modesto, digamos duns 30000 € brutos/ano, o que en neto é unha miseria, esta editora precisaría ter en carteira 5 veces máis autores, ou sexa, 50 autorías que venderan, como mínimo, 100 exemplares ao ano. Con isto non pretendo defender o inexistente ou condicionado sistema literario galego, nin vou defender ás editoras como empresas privadas. O único que pretendo é expresar en números os motivos polos que cada unha desas editoras busca as estratexias máis dispares para sobrevivir. O bestsellerismo ou a procura dun público adolescente obrigado a adquirir exemplares para os seus estudos, son algunhas desas ideas pensadas para aglutinar un maior número de clientes potenciais. Como en todos os casos nos que hai diñeiro de por medio, a cultura é irrelevante.

Por outra parte e ligado ao anterior, as persoas que queren, lexitimamente, desenvolver a actividade cultural como un recurso económico suficiente como para non depender doutros ingresos, precisan atopar fórmulas, máis ou menos imaxinativas, para poder satisfacer ese desexo.

Podemos comezar a disertación apelando a Marx, partindo do xeral cara ao particular, cando di que o escritor debe naturalmente gañar diñeiro para poder vivir e escribir, pero en ningún caso debe vivir para gañar diñeiro… O escritor non considera de ningunha maneira os seus traballos como medio. Son fins en si mesmos. Por outra banda, no manifesto asinado por Bretón e Trotski pódese ler: en materia de creación artística, importa esencialmente que a imaxinación escape a toda coacción. Marcuse, pola súa parte, fala de que a creación artística ten que ser un Grande Rexeitamento. Herdeiros do actual sistema e dominados polo que Mark Fisher chama o Realismo capitalista, que pode ser definido como a crenza de que non existe unha alternativa ao capitalismo, as sentenzas de Marx poden antollársenos inocentes de máis. Dentro do marco ideolóxico do Realismo capitalista, Fisher denuncia o que se consolidou como praxe máis habitual e que pode ser resumida en que, contextualizándoo aquí como única saída de creadores e creadoras, se o cambio sistémico nunca pode ocorrer, todo o que podemos facer é sacar o mellor proveito do capitalismo. O que el mesmo deu en chamar Capitalismo creativo.

Se consideramos como estratexias do sistema a concentración da demanda, a redución a espectáculo e a banalización de calquera expresión artística, convertendo esta nun obxecto de consumo rápido, fast art, podemos seguir os pasos das diferentes estratexias da produción literaria que se pretende meanstream, ou de moda, que tivo a súa concreción máis extrema no caso Milli Vanilli no ámbito musical. Falamos da fabricación artificial de figuras que alimentan o simulacro do éxito literario por medio de obras, libros fórmula, nas que a literatura perde a súa forma para dar paso a diálogos interminables compostos maioritariamente de frases feitas, simples, banais e profundamente infantilizadas. Na Galiza, concretamente, como vertente cun idioma minorizado, pouco coñecido e menos empregado, para poder vender libros no idioma de noso cómpre dialectalizar o máximo posible a lingua, empregando o léxico e as estruturas gramaticais máis semellantes ao do idioma dominante, para facilitar a comprensión do texto.

Para que isto funcione, para achegar esas obras ao público, é preciso a creación do simulacro das autorías en cuestión. Vidas hiperreais que nos mostran máis que unha persoa real a súa simulación, a pantasma visible en toda a estrutura de propaganda coa que pode contar unha casa editorial.

As autorías, no canto de participar de movementos artísticos e formar colectivos, pasan a un estadio de supervivencia hiperindividualista, concepto descontextualizado pero extraído de textos de Simon Reynolds, no que calquera recurso é axeitado para manterse a flote, o que significa, á súa vez, alimentar o simulacro: premios outorgados a dedo, todo tipo de aproximacións asépticas, ou intencionadamente exentas de calquera compoñente político, e de conivencia con autoridades e institucións con capacidade para financiar proxectos, aínda que estas mesmas entidades sexan as que, por outra banda, minan ou condicionan o desenvolvemento dunha actividade artística libre. En nome e ao redor dese simulacro articúlase o que considero pornopoética. Para dar sentido a este concepto direi que, fai apenas uns meses, a publicación periódica Glamour Spain sacaba unha reportaxe sobre un grupo de poetas do estado español. No contexto no que se prima o espectáculo fronte a calquera forma de expresión artística, a alimentación do simulacro das autorías faise por medio dun formato moi semellante ao das revistas de moda, deixando á poesía sen lugar. Naquel momento escribín: non lembro quen falaba de que os anos noventa foran os da creación dun sado soft, moralmente tolerable, para executivos con estrés. A presente década pode que sexa a da creación dun simulacro pornopoético para a intelectualización da superficialidade da imaxe poética. Non pretendo facer un xuízo de valor, simplemente paréceme que a poesía pasou de ser un fin a un medio para a creación desa imaxe pornopoética, moralmente aceptable. Que Glamour Spain se faga eco, de xeito completamente superficial, da actividade poética de poetas convertidas en obxectos nesa nova imaxe pornopoética coido que é unha mostra evidente da existencia dese proceso de transformación da poesía como fin a un medio disociado da creación artística ou como creación artística disociada da poesía por medio do simulacro pornopoético.

Vemos como o mercado, obviando a arte poética ao non poder sacar dela unha plusvalía, fagocita e converte en produtos de mercado ás súas creadoras que, impelidas polo desexo respectable de querer vivir do oficio da escrita, buscan sacar o maior proveito posible do capitalismo por medio do devandito simulacro.

Sen máis ánimo que o de achegar o meu punto de vista, percibo como a creación literaria vai derivando cara as fórmulas de éxito que son manifestadas por medio dese simulacro, provocando a auto censura de creadores e creadoras que ven nesas fórmulas o único camiño para dar visibilidade ao seu traballo.

Falar da escrita como oficio nas marxes de calquera sistema literario é complexo, en xeral, pero máis no contexto dunha lingua minorizada. O oficio da escrita é asumir a existencia no bambán do inestable fío da precariedade, a mesma que somete a vida da clase traballadora a unha flexibilidade constante, sen horario ou lugar de traballo, consumindo a propia existencia ao tratarse da única ferramenta e sostén fronte á nada.