O sztuce. Blog Justyny Napiórkowskiej

Fornarina Rafaela Santi

2026-10-13T21:27:10.187+02:00

Zawieszony jest wysoko, nad drzwiami.

Salonowe wnętrze galerii w Palazzo Barberini wydaje mi się kontrastować z jej nagością.

Nagość nie zawsze przynależy do strefy intymnej. W renesansie powstało wiele obrazów, w których kobiece ciało było potraktowane instrumentalnie, jako ładny motyw dla przyjemności (męskiego) patrzenia, często pod pretekstem tematów biblijnych lub mitologicznych.

Ta nagość ma w sobie coś zupełnie innego. Coś bardzo osobistego i prywatnego, przekraczającego powierzchownie widzianą cielesność.

Odnoszę wrażenie, że jej piersi, lekko zakryte dłonią, jej brzuch osłonięty ledwie prześwitującym woalem, to nagość całkowicie prywatna, wręcz intymna.

Nie ma tu zwykłej zadaniowej relacji - malarz i pozująca mu modelka. To portret namalowany przez kochanka; efigia stworzona po to, by zatrzymać całą postać i sprawić, by Fornarina przekroczyła granicę czasu.

Niewiele jest obrazów tak wyraźnie i dosłownie podpisanych, jednak podpis Rafaela jest tu podwójny.

Na ramieniu Fornarina ma opaskę z imieniem malarza. To sprytny i oryginalny sposób na sygnaturę, ale właściwie też podwójne podkreślenie przynależności i atrybucji.

Z jednej strony - to do Rafaela przynależy autorstwo obrazu, powstałego późno, choć wciąż w czasie, który dziś nazwalibyśmy młodością. Malarz z Urbino cieszył się wówczas ogromnym powodzeniem, był malarzem papieża, stworzył w Rzymie m.in. wspaniały Triumf Galatei i Madonnę Sykstyńską. Swoje dzieła mógł sygnować z dumą, on wyrosły z pracowni swojego ojca, on, który przeszedł przez nauki u cenionych malarzy swoich czasów, on - którego zwano księciem malarzy, na którego Michał Anioł patrzył jak na rywala. Ale jest tu też drugi wymiar.

Złoty napis „RAPHAEL URBINAS” na błękitnej opasce opasującej ramię to jednak nie tylko zmyślna sygnatura artysty u szczytu sławy.

To także stempel własności na nagim ciele, deklaracja bezwzględnej przynależności

Może nawet dowód na zniesienie granic w pracowni malarskiej.

Obraz postawiony na sztalugach przed pozującą modelką i przyglądającym jej malarzem staje się tym, co fizycznie dzieli, ale i - za sprawą tego podpisu - łączy, autorytarnie splata w węzeł.

Fornarina jest zatem przypisana do Rafaela, podpisana jego imieniem.

Na obrazie nie należała zatem już w pełni do siebie.

Być może jej własny pozostał ten lekki uśmiech, filuterny gest, który wytrąca malarza z poczucia zbytniej powagi.

Niezwykły jest realizm twarzy Fornariny. Modelka najwyraźniej nie może się powstrzymać i stąd ten uśmiech, który dosłownie wymyka się z poważnej twarzy.

Może śmieszy ją ta sytuacja, w której z pewnością dzieli z malarzem intymność? Jest w końcu zupełnie odsłonięta – ciało jednak to dla jego właściciela rzecz najbardziej zwykła.

Tymczasem malarz podchodzi do niej z niezwykłą uwagą. Jednocześnie, co oczywiste, muszą pozostać na dystans: ona na siedzisku dla modelki, on przed deską. Jeśli wyobrazimy sobie warsztat malarza, to ten obraz, to przedstawienie, jest jednocześnie tym, co łączy i dzieli malarza i modelkę.

Cudowny jest gest Fornariny, zacytowany bezpośrednio z antycznej rzeźby.

W rzeźbie Venus Pudica wszystko jest jasne i uzasadnione. U Fornariny ten gest jest mylący. Planowo ma zasłaniać, a tak naprawdę dodatkowo odsłania – podkreśla nagość piersi, uwydatnia prześwit w woalce na brzuchu. Fornarina staje się czystą cielesnością, marmurowym ideałem, który znów stał się żywym ciałem, u Rafaela niewiarygodnie wręcz ożywionym.

Życie wyrwało się tu malarskiemu upozowaniu.

Z łatwością można wyobrazić sobie, jak Fornarina szybko przenosi spojrzenie.

Jak z powagi wpada w ten lekki, niewinny uśmiech, który zdejmuje z niej obowiązek bycia nieskazitelną muzą, a pozwala być dziewczyną z Trastevere.

Wedle tradycji Fornarina pochodziła właśnie z rzymskiego Zatybrza. To także dzisiaj wyjątkowa dzielnica, oddzielona rzeką od wysadzanego jak klejnotami bogactwem kardynalskich siedzib, pełnego potężnych palazzo. Trastevere ma w sobie autentyczność, starość, coś z rzymskiego vintage. Ma w sobie też tę swobodę, tak bardzo zgodną ze spojrzeniem pięknej modelki.

Nadano jej imię- Fornarina, czyli córka piekarza. Nazywała się jednak Margherita Luti. Oznaczona dyskretnie niewielką perłą przypiętą do turbanu. Identyczną ma na głowie portretu La Donna Velata. To kalambur - bowiem po łacinie perła to margerita...

Ale jest coś jeszcze. Na dłoni tej młodej kobiety badacze prześwietlający obraz dostrzegli rubinowy pierścień. Najpewniej to symbol zaślubin, może zaręczyn. Czy to ukryta informacja z biografii malarza?

Pierwszą rzeczą jednak, która intrygowała mnie w Fornarinie, był ten delikatny, śliwkowy cień na jej lewej piersi.

Fornarina wydaje się na tym portrecie królową życia, nie potrafi nawet utrzymać poważnej nieporuszonej miny, której wymaga przyzwoity portret. Tymczasem, jak dowodzili badacze pewnego medycznego magazynu - lekki ślad na piersi stanowił najpewniej objaw nowotworu piersi. Tę teorię niedawno co prawda podważano, dziś nie ma zatem pewności.

Uśmiechnięta, frywolna..Zdecydowanie szczęśliwa. Ponad wątpliwość przekraczająca granicę czasu. Fornarina.

Właścicielka ułamku sekundy zamienionego w chwilę wieczną.

Justyna Napiórkowska

Triumf śmierci Petera Bruegla

2023-02-18T23:22:00.004+01:00

Od blisko roku Ukraina walczy w pełnowymiarowej wojnie wywołanej przez Rosję. To rok, w którym przyzwyczailiśmy nasze oczy, że najbardziej dramatyczne obrazy z przeszłości z łatwością, niemal niezauważalnie stają się częścią teraźniejszości.

Życie w czasach pokoju w różnych okresach historii chyba zawsze wygląda inaczej.

Wojna i zniszczenie, które przynosi wygląda zawsze tak samo.

Rozmyślam o obrazie Petera Bruegla, Triumf śmierci. To nie był w wizji Bruegla obraz odnoszący się do wojny. Tematem jest śmierć- w różnych kontekstach, ale zawsze zwycięska wobec ludzkich prób odszczepienia się od przemijalności i marności.

Ale jednak czy przypadkiem Bruegel nie myślał także o konfliktach, tych, które długimi dekadami przeszywały Europę w jego czasach?

Te armie kościotrupów na obrazie - w walecznym porządku- skracają opowieść o wojennym rzemiośle do minimum. Te wojska są już uśmiercone. Są po tamtej stronie: idą z atakiem ze swego świata na świat jeszcze żywych.

Gdzieś pomiędzy nimi - jest czas.

Wojna przybliża dwa porządki- żywych i umarłych.
Po prostu, życie i śmierć są tu tak blisko. Już nie mieszczą się w swoich wyodrębnionych miejscach. Kategorie się pomieszały i zagubieni ludzie mogą chyba niekiedy nawet zastanawiać się, do którego z porządków jeszcze należą.

W świecie śmierci nie zawsze udaje się dochować rytuałów świata żywych.

Mieszkanka Buczy, o której niedawno oglądałam reportaż, przez 3 dni durnego XXI wieku musiała przez okno patrzeć na ciało swojej matki, leżące w ostatnim spazmie na ziemi, przed przydomowym ogródkiem. Każde spojrzenie przez okno było spojrzeniem przez śmierć: obdartą z godności, przywleczoną przez rosyjskich sołdatów jak dżuma.
Ktoś inny musiał kopać dół na własnym podwórku, tuż przed domem.
Gdzie indziej ziemia w lesie znów, jak dawno temu, napuchła, wzdęta jak chory brzuch.

To wszystko jest przerażające. Nigdy nie przypuszczałam, że będę pisać o strzałach w tył głowy w czasie współczesnym. Że foliowe torebki mogą służyć do spętania rąk ofiar porzuconych w naprędce kopanych dołach w lesie.

Porażający jest tytuł, który Bruegel nadal obrazowi. Niezależnie jak się wszystko potoczy, wojna i tak zdążyła zatriumfować. Triumfuje we rozpaczy. Triumfuje w strachu.

Triumfuje także w kawałku metalu, obłej łusce, która niedawno trzymałam w rękach, podczas gdy znajomy mówił, że to część pocisku, który zabił cztery osoby i ranił szesnaście, gdy upadł w sam środek koszarów wojskowych. Wojna triumfuje w huku i w pyle, triumfuje w tym chaosie, który wywołuje.

Tak jest u Bruegla. To nie jest po prostu opowieść o śmierci. To opowieść o śmierci, która wyrwana jest z przynależnego jej porządku. Ze zwykłego rytmu przemijania wyrwała ją porażająca celowość.

Wojna triumfuje także chyba w bohaterskich szarżach. Może triumfuje też w odwadze?

Nie wiem, przyznaję się do zupełnej nieporadności wobec tego tematu.

To nieporadność wobec żywiołu, który niewiele zostawia ludzkiej kontroli. Na to niewiele jednak niekiedy składają się rzeczy wielkie: bohaterstwo, solidarność, odwaga.

Otworzyliśmy w Belgii wystawę fotografii dokumentującą rok wojny w Ukrainie.

Na zdjęciach- osmalone budynki, wyrwy w blokach mieszkalnych, cmentarze po horyzont ciągnące się niebiesko- żółtymi flagami. Pogrzeby żołnierzy i dzieci. Łzy kobiet i mężczyzn.
Słoneczne dni nad zmiażdżonymi miastami.

To zdjęcia wywołanego chaosu. Dokumentacja pomieszania porządków. Nic nie trzyma się swojej zapowiedzi, wszystko może w kilka chwil obrócić się w perz.

Tak jak u Bruegla.

Nie wiem, jak uszeregować usłyszane i przeczytane przez ostatni rok zdania. Rok, gdy zupałnie oduczyłam się czytania powieści; czasem tylko mogę przeczytac wiersz.

A wiec usłyszane zdania- które z nich jest ważniejsze?

Czy opowieść dziewczyny z Odessy, która wróciła na chwilę z Polski do swojego miasta i tam szybko przyzwyczaiła się do ludzi zatrzymujących na środku ulicy, by patrzeć w niebo, na przeszywające je pociski?

Czy słowa reportera, który szybkim zdaniem chciał pocieszyć ocalałego mieszkańca Buczy- "ale pan żyje, więc jest dobrze", bo zanim jeszcze skończył to zdanie, już wiedział, że nic bardziej mylnego: ocalały w jakiś sposób przecież już też nie żyje, w jego oczach już zawsze bedzie coś martwego.

Czy może najpierw trzeba mówić o tym nagłym zamgleniu, które jak zasłona zachodzi na spojrzenie młodej Ukrainki, która mówi mi o dwóch walczących braciach?

A może zacząć od opowieści o tej starszej pani, zupełnie zdruzgotanej (jak to jest, że całe ciało może nieść w sobie tak wyraźnie, drukowanymi literami - Z U P E Ł N Ą rezygnację?), której twarzy - widzianej przez kilka minut w marcu 2022 - po prostu nie mogę zapomnieć?

To wszystko triumf wojny.

To wszystko porażka człowieka, porażka jego ułożonego świata, porażka słońca i nocy, które nadchodzą uporczywie i konsekwentnie, nie wiedząc, że świat właśnie w jakiś sposób już się skończył i nie wypada po prostu kontynuować wskrzeszania go w zwykłym dobowym rytmie.

Zbliża się rocznica. 365 dni rosyjskiego zła, które nagle wtargnęło do miast i miasteczek. Wrogiej inwazji, która jak gangrena wgryza się we wszystkie dostępne strzępy ziemi.

Bruegel w XVI wieku zanurzył swoją wizję w totalnej beznadziei. Nie znajdziecie w tym obrazie ani jednego źródła wiary w ocalenie. W to, że nawet apokalipsa kiedyś się kończy, a wtedy z okruchów życia odrodzi się dobro i piękno.

Horyzonty czasowe jednak mają to do siebie, że przynoszą nowe widoki. Bruegel się mylił. Za doliną ciemności będzie jakieś jasne wzgórze.

Nie zatriumfuje śmierć. Nie zatriumfuje zło. Nie zatriumfuje zniszczenie.

Jeszcze przez chwilę obrońcom Ukrainy przyjdzie przechodzić przez piekielne kręgi, ale w dobrym kierunku: ku światłu, ku zwycięstwu.

Jeszcze trochę, jakkolwiek to trochę byłoby obarczone kolejnymi sekwencjami końca świata.

Justyna Napiórkowska

Historia w pudełku na szachy

2020-09-21T08:25:00.004+02:00

W przeczytanej kiedyś biografii Józefa Czapskiego szczególnie poruszyła mnie jedna informacja. W obozie w Griazowcu, gdzie młody oficer znalazł się z zaledwie garstką ocalałych kolegów (pozostali bowiem zginęli w Charkowie), Czapski zorganizował wykłady na temat prozy Marcela Prousta.

To dość niewyobrażalne- obóz jeniecki był przecież przyczółkiem piekła. Zawieszony między porażającymi sygnałami z przeszłości, o tym co wydarzyło się z polskimi oficerami z obozu w Starobielsku, a pozbawioną nadziei przyszłością, gdzie rytm i przeżycia dnia wyznaczała ciężka praca i czarny chleb jako racja żywieniowa...

W tym miejscu, miejscu zła i beznadziei, i w tym czasie, czasie pogardy i zwątpienia, Czapski wygłasza wykłady o fascynującej go powieści Prousta.

Rekonstrukcja czasu, będącą leitmotivem u Prousta staje się także skrawkiem nadziei dla skrajnie wycieńczonych fizycznie i psychicznie jeńców. Staje się być może także obietnicą, że ten czas utracony będzie kiedyś przywrócony.

Jednocześnie w sowieckim obozie powstawały niezwykłe rysunkowe świadectwa. Józef Czapski dokumentował codzienne życie. Podobnie czyniło kilku współwięźniów. Rysunki były trzymane w pudełku na szachy. Korzystano być może ze szczęśliwie niewielkiej dociekliwości obozowych strażników. Dopuścili oni do mówienia o Prouście, pozwolili także - najpewniej nieświadomie- na zachowanie świadectw z czasu marnego, którego byli w końcu współtwórcami. Po podpisaniu układu Majski-Sikorski, gdy pozostali oficerowie ruszyli formować nową armię, rysunki - w pudełku na szachy- zostały wywiezione przez Aleksandra Witliba.

Pudełko na szachy. Cenna to szkatułka, miejsce przechowywania martyrologicznych insygniów. Kasetka pamięci. Raptularz świadectw losów narodu cierpiącego i jego wiernych żołnierzy- oficerów upokorzonych i odzieranych z godności.

Pudełko zawierało rysunki Czapskiego, podpisane drobnymi inicjałami- J.Cz. Na nich- delikatną, niemal niknącą kreską, w pastelowych, niewinnych barwach przedstawienia więźniów w ich czasie wolnym- gdy rozmyślali, albo siedząc na trawie grali w szachy czy też czytali. Obok nich stworzył Czapski także ledwie widoczne szkice, poprowadzone kreską delikatną i wiotką, oddającą kruchość przedstawionych postaci. Szczególnie poruszający jest pełen powagi i niemego dramatyzmu portret Witliba.

Obok prac Czapskiego w pudełku znalazły się też akwarele Zygmunta Turkiewicza- w których znów, na przekór okolicznościom przejawia się pragnienie życia i sztuki- przedstawieni więźniowie czytają i wypoczywają, i dopiero kontekst wystawy przypomina, że obrazy te nie mają nic wspólnego z sielanką, pozorną jak pozorny jest oddany jeńcom skrawek ich życia.

Wydaje się jakby tam, w Griazowcu, robiono wszystko, by czasu i myśli nie wypełnić upodlającymi okolicznościami, a trzymać się chwil nadziei. Na przykład tych, gdy więźniowie przekazywali sobie z rąk do rąk kilka zachowanych książek, najbardziej "sczytane" egzemplarze, niekiedy krążące wśród więźniów jako zestawy luźnych kartek.

W powstałych po wojnie pracach Kossowskiego obóz znów staje się konkretny- to tu jest udokumentowana codzienność - jej znój i beznadzieja oddana z całą dosłownością i konkretnie.

Poruszająca jest myśl o tych ludziach, o prowadzącej ich wierze i nadziei, na przekór wszystkiemu zdeponowanej w pudełku na szachy.

Opowieść o tym przedstawia wystawa w warszawskiej Kordegardzie.

„Niepamięci” – wystawa upamiętniająca Zbrodnię Katyńską

17.09 - 11.10.2020

Kordegarda, Warszawa

Justyna Napiórkowska

Nić przędna

2020-09-05T09:25:00.005+02:00

NIĆ PRZĘDNA 

"Nić przędna – wielofunkcyjna, długa i cienka nić, włókno powstające w efekcie zakrzepnięcia na powietrzu wydzieliny gruczołów przędnych niektórych stawonogów, zbudowane z włókien fibroinowych sklejonych serycyną. Nić przędna pająków nazywana jest nicią pajęczą, a utworzone z niej sieci łowne – pajęczyną."

Tyle czytam w wikipedii. 
Zaraz przyjrzę się pajęczynie, która nocą znikąd pojawiła się na zewnętrz okna. Poranne słońce nasyca ją teraz swoim blaskiem, a ja zastanawiam nad tą konstrukcją doskonałą. Mam mieszane uczucia. Jak wiadomo pajęczyna jest strukturą dość okrutną; to narzędzie walki, pułapka, znak wyższości pająka nad muchą. 

Jak jednak się stało, że przy tak dużym znaczeniu funkcji, gdzie liczy się przewaga jednego gatunku nad drugim, tyle w pajęczynie jest jednocześnie piękna? Ten koronkowy układ delikatnych nici, promieniście rozpostartych, kryształowo połyskujących, niekiedy jeszcze- o zgrozo- niosących błyszczące krople rosy. 

I jeszcze ta nieracjonalność konstrukcji- jak bowiem wytłumaczyć jej stabilność, gdy sama zbudowana jest z nici tak delikatnych, tak cienkich, tak ledwie widocznych, że nieraz, przechodząc przez wrześniowy las, ich okalającą moc poczujemy dopier na skórze.

Pajęczyna, partyzancka zasadzka, matnia cierpliwego pająka, który musiał przecież najpierw rozejrzeć się wokół i zastanowić, jak budować swoje nietrwałe imperium. Którędy pociągnąć serycynowe nici, by na nich zwiesić ten idealny baldachim. 

Przyglądam się i myślę, jak bardzo szczodra jest przyroda, która w zestawie z dość okrutnie skonstruowanym światem, dodaje jego niewytłumaczalne piękno. <3  

Justyna Napiórkowska

Foto: Wikipedia

Okno z widokiem na strach i nadzieję

2020-03-24T11:00:00.003+01:00

OKNO Z WIDOKIEM NA STRACH I NADZIEJĘ

Jeden z najważniejszych tekstów, jakie napisałam. Powstał dwa lata temu, podczas podróży do miejsc Zagłady i pamięci (Treblinka, Bełżec, Auschwitz, Płaszów, Majdanek, Markowa)

Proszę o lekturę.

24.03.2018

Podkarpacie. Na zdjęciu - widok z okna domu, który stoi w Markowej.
Jest teraz pusty. Przeniesiono go z innego miejsca, chroniąc chyba od zniszczenia, być może z zamysłem stworzenia skansenu. Stoi na niewielkiej polanie. Remontowany, surowy, bez okien i drzwi.
Pozbawiony śladów wcześniejszego życia. Jego historia, to znacznie wiecej niż to, na co wskazuje skansenowe przeznaczenie.

Gdy byłam w nim dwa tygodnie temu, jego drewno pachniało impregnatami; pobielane ściany otulał wysoki śnieg.

Ten dom nie należał do rodziny Ulmów, lecz do ich sąsiadów. Mieszkali tu Antoni i Dorota Szylar.

Podobnie jak Wiktoria i Józef Ulmowie, ukrywali w czasie niemieckiej okupacji żydowskich współbraci.

Wyobrażam sobie wycieńczonych i przerażonych Żydów, którzy szli nie wiadomo skąd, nie wiadomo dokąd, szukając schronienia, przez ziemie "wybrane" do Apokalipsy.
Szli z obumierającą nadzieją, bo jak inaczej, jeśli przeszło się już wszystkie kręgi piekła.

Z pewnością w takiej drodze można było spotkać ludzi nikczemnych. Tych, którzy zdradzili, wydając w ręce niemieckich oprawców.

Polska historia jest bardzo złożona. W okrutnych czasach łatwiej było chyba mnożyć wrogość, niż dzielić solidarność. A mimo tego- tyle tu miejsca na historie świętości.

A mimo wszystko zdarzało się, że gdy nocą pukali do drzwi lub okien, ktoś im otwierał...

Myślę sobie o ciszy, która musiała zapaść nad Markową, po tym, gdy o świcie 24 marca 1944 Niemcy zamordowali rodzinę Ulmów wraz z ukrywanymi Żydami.

Ta cisza musiała się rozszerzać, promieniować, pulsować jak rana.
Uderzać głucho, jak łomoczące serce.

A tymczasem - co najbardziej niezwykłe- w sąsiadujących domach Markowej, na strychach i w piwnicach wciąż ukrywani byli inni Żydzi.

Pozostali Samarytanie z Markowej, ci, którzy zobaczyli już okrucieństwo zbrodni popełnionej na Ulmach, przekroczyli już chyba granicę strachu. Kontynuowali heroiczną drogę dobra. Nie zważając, że zaprowadzić ich może na Golgotę.

Dom Szylarów, będąc jedną z kryjówek, pomieścił właśnie takie wielkie bohaterstwo.

Po tragedii Ulmów, ukrywani Żydzi mieli odejść. Chciał tego także przerażony gospodarz. Jednak to on w końcu miał powiedzieć: "zostańcie".

Piękne i wielkie słowo wypełnione nieludzkim przerażeniem. Strachem o siebie i bliskich- o własne dzieci. Ale także- niechybnie- nadzieją.

Polin. "Tu zostań". Niezwykle łączy się w tym przypadku hebrajska nazwa Polski z tym samarytańskim "zostańcie".

Nie sposób wysnuć z tych słów statystyki, mówiącej wyłącznie o bohaterstwie. Nie można tych słów też zapominać. Suma dobra w czasach podłych jest nieporównanie większa, trwała i zwycięska. Być może dobro jaśnieje w pełni, gdy w tle trwa potężny mrok..

Justyna Napiórkowska

(Edytowane 2023)

Cisza i blask Vermeera

2020-03-16T21:17:00.000+01:00

Można rozłożyć ten obraz na kilka czynników pierwszych.
Martwa natura. Postać mleczarki. Mieszczańskie wnętrze, skromne i zakotwiczone w zwykłości.

Jak z takich wątków powstało arcydzieło?
W jaki sposób powszechność przekuć w wyjątkowość?

Vermeer sprawił, że stając naprzeciw tego obrazu w Rijksmuseum, patrząc na obraz także teraz, budzi się we mnie ogromna potrzeba milczenia. By zgłębić ciszę tego dzieła.

Płótno jest nieduże; ma 45,5 x 41 cm.
Jednak na długo można zapamiętać jego aurę.
Sale muzeum w Amsterdamie są potężne. Ciemny kosmos, w którym jasnym blaskiem lśnią kolejne arcydzieła. Obrazy eksponowane są z rozmysłem, bez zagęszczenia. "Straż nocna", "Żydowska narzeczona", "Autoportret" młodego Rembrandta.

Dalej sala Vermeera, która z zachłannej przestrzeni wydziela kamealność.

Jan Vermeer namalował "Mleczarkę" najpewniej okolo 1660 roku. Jan, wówczas dwudziestoośmioletni, mieszkał wraz z żoną w domu jej matki, Marii Thins. Catherine Bolnes pochodziła z bogatego domu. Związek z Vermeerem był mezaliansem - pan młody był znacznie uboższy, podnadto najpewniej był kalwinem i być może właśnie ze względu na Catharine przeszedł na katolicyzm. W mieszczańskim porządku Niderlandów musiało to być poważne wyzwanie.

Dziewczyna z obrazu może nie jest piękna, ale ma w sobie coś zachwycającego.

Jasne czoło, delikatnie pochylona głowa, czuła uwaga, którą poświęca wykonywanej właśnie czynności. Nic nie jest w stanie jej od niej oderwać.

Gdy spojrzycie w zbliżeniu na fragment dzbana, odczujecie hipnotyczne działanie mlecznej stróżki, perłowego sznura spływającego do dzbana. Ta stróżka łączy wszystkie elementy narracji; jesteśmy na niej skupieni podobnie jak była ta dziewczyna. Jakby chwila nieuwagi miała spowodować jakąś stratę. Czuję, jak wytwarza się niezwykła jedność czasu - między nią, dziewczyną z dzbankiem, a mną, oniemiałą przed obrazem.

Mam jednak wrażenie, że przelewanie mleka, jedna ze zwykłych porannych czynności nie zajmuje całej uwagi "mleczarki". Jest w twarzy tej dziewczyny także jakaś inna troska. Życie u Vermeera często toczy się za zamkniętymi drzwiami; świat jest za oknem, daleki i bliski jednocześnie.
Jednak chwile, które malarz wybierał dla obrazów nie są oderwane od gęstej tkanki codzienności, w którą wpleceni są jego bohaterowie. Dlatego patrząc na ten obraz narzuca się próba zrozumienia, jaki jest los bohaterki tego płótna. Co mówi o nim malarz? Z jednej strony- domowy mir, obfitość pieczywa, biel wykrochmalonego czepca, czyste powietrze poranka. To wszystko koi, przynosząc łagodny obraz zwykłego dnia w XVII wiecznym Delft, dnia wypełnionego sprawami zwykłymi, trywialną materią życia.

Konstelacja przedmiotów otaczających dziewczynę prowokuje dodatkowe interpretacje. Czy malarz taki, jak Vermeer przypadkiem umieścił w delfickim fajansie, w dekoracyjnym pasku tuż nad podłogą postać Kupidyna?
Skąd pomysł na namalowanie tuż obok urządzenia do ogrzewania stóp? Czemu na ścianie pozostawiono pusty gwóźdź? Czy malarz może odnosił się do kolekcji obrazów w domu Marii Thins, kolekcji z której twórczo, krytycznie i odważnie czerpał?

Vermeer, jako człowiek przeżył mezalians; swoisty mezalians tworzy także w tym obrazie. Nie było bowiem rzeczą zwykłą malować codziennych scen w ten sposób. Obrazy z przedstawieniem służących wykorzystywano najczęściej do oddania ich przywar- lenistwa, wulgarności, niezręczności. U "Mleczarki" nie ma żadnej z tych cech. Czynność, którą wykonuje i pieczołowitość, z jaką wykonuje swoją pracę, czynią scenę wręcz zmysłowo piękną.

Nalewająca mleko te według niektórych służąca z domu Thins. Na imię miała Tanneke, a ślady biograficzne dotyczące samego Vermeera nadają jej dyskretny rys osoby o silnym charakterze. Naprawdę niewiele wiemy, jednak losy rodziny obfitować mają w chwile przemocy- najpierw tej skierowanej przez ojca Cathariny wobec jej matki, a potem - brata Willema wobec ciężarnej Cathariny. To w tych okolicznościach Tanneke miała pokazać się jako osoba silna.

To wszystko to warstwa tego, co przedstawione. Ten obraz jednak to nie tylko tajemnica tego, co jest namalowane, ale jak zostało to zrobione. Można śledzić delikatne dotknięcia pędzlem

Mając w pamięci obrazy z filmu "Dziewczyna z perłą", można sobie wyobrażać seanse pozowania także tego obrazu, gdy "mleczarka" stawała przed mistrzem, poprawiała sobie czepek, wyrównywała fartuch. Poważna, skupiona na tym, by pozować jak najlepiej.

To pozowanie jest zupełnie nieobecne w obrazie Vermeera.
Ten obraz to bowiem czysta czynność.
Chwila opisana przez konkretną pracę.

Nie mam wąpliwości, Vermeer musiał zobaczyć ten moment i zapragnąć dla niego wieczności. To właśnie zadanie malarza, stojącego na progu, pomiędzy "teraz" i "zawsze".
To w tym rytuale tak naprawdę uczestniczy mleczarka- w tajemnej ceremonii przemiany.
Oto chwila- ulotna i zwykła staje się wiecznością. Tworzy wieczność. Trwa dla wieczności.
Dlaczego właściwie piszę dziś o tym obrazie? Wyjaśniła mi to Wisława Szymborska, w swoim wierszu pt. "Vermeer".

"Dopóki ta kobieta z Rijksmuseum
w namalowanej ciszy i skupieniu
mleko z dzbanka do miski
dzień po dniu przelewa,
nie zasługuje Świat
na koniec świata."

Justyna Napiórkowska

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata

2020-03-10T21:36:00.000+01:00

Fotografia przedstawia grupę artystów. Zrobiono ją podczas pleneru w Kazimierzu Dolnym, w 1950 roku. Na pierwszy rzut oka jej walorem jest pokazanie postaci barwnych i fascynujących. Wśród nich można zobaczyć m.in. Szymona Kobylińskiego i Jana Lebensteina, kilka lat przed wyjazdem artysty do Francji.

Dla mnie ta fotografia jest jednak szczególnie ważna z innej przyczyny.
Przyczynę tę poznałam kilkanaście lat temu, w dyskretnej opowieści Aleksandra Radziewicza Winnickiego. Wtedy jednak nie uświadamiałam sobie pełnego znaczenia tej opowieści. Post scriptum do niej wybrzmiało kilka dni temu, w Muzeum Polin, podczas uroczystości wręczenia medali Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Wśród odznaczonych znaleźli się ujęci na fotografii młodzi malarze- Aleksander Radziewicz Winnicki wraz z pierwsza żoną, Wandą Paklikowską Winnicką.

Po prawej stronie zdjęcia widać cztery postaci. To osoby, które przez lata łączyły szczególne relacje przyjaźni i sympatii. W białych perłach, elegancka i dystyngowana- to Wanda Paklikowska-Winnicka. Spogląda na swojego męża, Aleksandra Winnickiego z Radziewiczów. Gest mężczyzny przypomina trzymanie pędzla. Może artysta, jak dyrygent, coś wskazuje autorowi zdjęcia? A może po prostu mówi coś do fotografa?

Po środku siedzi Magdalena Spasowicz, również malarka. Studiowała w warszawskiej ASP u Jana Cybisa.
Za trójką tych postaci natomiast można zobaczyć Artura Nachta Samborskiego. Jest prawie poza kadrem tej zrobionej kilka lat po wojnie fotografii. Po prostu fotografujący źle ustawił aparat. Jednak to znikanie Nachta Samborskiego- wyłaniającego się zza pleców siedzących, nie mieszczącego się w kadrze- nabiera dla mnie wobec nabytej niedawno wiedzy także symbolicznego znaczenia.

Gdyby nie bohaterowie z pierwszego planu Artur Nacht Samborski najpewniej na tej fotografii by sie nie znalazł. Najpewniej bowiem nie byłoby mu dane ocalenie z piekła II Wojny Światowej. Należał on do grona artystów uratowanych przez małżeństwo Winnickich.

Aleksander Radziewicz Winnicki urodził się w 1911 roku w Rolowie koło Drohobycza. Wychowywał się we Lwowie. Znał znakomicie realia małych, ułożonych u podnóża Karpat miast i miasteczek, w kórych mieszkali Polacy, Zydzi, Ukraińcy i Niemcy. Stał się szybko niezwykle aktywnym członkiem świata artystycznego rodzimego Lwowa i Krakowa. W 1934 roku, po studiach u Weissa, Mehoffera i Dunikowskiego, Winnicki odebrał dyplom krakowskiej uczelni. Wtedy też poslubił Wandę. Był aktywnym członkiem- i współzałożycielem Grupy Krakowskiej. W tandemie z żoną był w prawdziwym centrum wydarzeń.

To, co działo się w czasie II Wojny Światowej wynurza się niewyraźnie- z fragmentów pamięci, z puzzli drobnych wspomnień, które składają się na historię heroiczną.

Słyszałam o tym niewiele, ale u źródła- od samego Artysty- Aleksandra Radziewicza Winnickiego, niewiele miesięcy przed Jego śmiercią w 2001 roku. Niestety, nie zadawałam wtedy pytań. Artysta siedział w pięknym, stylowym fotelu, w towarzystwie swojej drugiej żony, Magdaleny Spasowicz. Rozmowy dotyczyły głównie malarstwa.

O wojennym ukrywaniu Artura Nachta Samborskiego słyszałam też od drugiej żony artysty. Wandę Paklikowską Winnicką widywałam wtedy w podwarszawskim domu, gdzie - osiągając podeszły wiek - objęta była opieką i przyjaźnią byłego męża i jego drugiej żony.

Aleksander Radziewicz Winnicki pomagał ukrywać się Arturowi Nachtowi Samborskiemu gdzieś między Lwowem, Krakowem a Warszawą. Wikipedia w biografii Nachta mówi o tym lakonicznie- "w latach 1941–1942 [Nacht] przebywał w getcie lwowskim. W 1942 przedostał się do Krakowa, a potem do Warszawy, gdzie ukrywał się pod nazwiskiem „Stefan Samborski”".

To bardzo niepełny zapis. Wiadomo z niego zaledwie odrobinę o Ocalonym, nie wiadomo zaś o Ratującycm.

Po wojnie dwaj malarze przez lata przyjaźnili się. Łączyła ich- oprócz braterskich wspomnień- także wiara w "czyste malarstwo" - jak nazywał łączące artystów zainteresowanie sprawami światła, kompozycji i koloru Józef Czapski.

Aleksander Winnicki mówił o swoim malarstwie, że musi być jak podpis. Indywidualne i odrębne. Musi pozwalać zidentyfikować człowieka, twórcę. Taka była jego powojenna twórczość. Odrębna i konsekwenta. Podobnie z malarstwem Wandy Paklikowskiej Winnickiej. Swoja bardzo osobliwą, wspaniałą drogę miał oczywiście również Artur Nacht Samborski.

Wobec powojennych dokonań artystów, pomoc w ocaleniu Artura Nachta Samborskiego w czasie wojny jawi się nade wszystko jako akt humanitaryzmu. Akt odwagi i poświęcenia, na ratunek człowieczeństwu. To ocalenie życia, wbrew wszelkim okolicznościom. To także akt niezwykłej i przykładnej przyjaźni.

Wobec artysty- to także akt ocalenia sztuki. Ocalenia dziedzictwa kulturowego, które dopiero miało powstać. W ocalonym- Arturze Nachcie Samborskim krystalizowała się przecież twórcza moc talentu. Talentu, który mógł zostać zgaszony w zarodku, zanim rozświetlił się pełnią blasku.

Dziś prace Aleksandra Radziewicza Winnickiego ( 1911-2002), Wandy Paklikowskiej- Winnickiej (1911- 2001) i Artura Nachta Samborskiego ( 1898-1974) znajdują się w znaczących polskich muzeach. Świadczą milcząco o ocalonym człowieczeństwie. O ocalonej przyjaźni. O ocalonej sztuce.

O wielkiej wierze i sile.

Ta opowieść mówi jednak także wiele o wojennych historiach ratowania żydowskich przyjaciół, sąsiadów i nieznajomych. Pozostają one czastką dziedzictwa najbardziej kruchego- pamięci. Pamięć jednak jest też żródłem zaskakującycym. Czasem przybywa z przesłaniem ponad 70 lat po wydarzeniach, o których mówi.

To pamięć ocalałych i ich dzieci bowiem niejednokrotnie po latach przywraca bohaterskie czyny pamięci społecznej. Niekiedy pamięć ta jest niekompletna. Ale ważne, że jest. Że ktoś dba o jej pielęgnowanie.

O tym myślałam, gdy na scenę audytorium w Muzeum Polin wchodzili po kolei synowi i wnuczkowie zmarłych już Sprawiedliwych, po to by odebrać medal. O tym myślałam słuchając odczytów listów Ocalonych- dzielących się swoimi wspomnieniami i pamięcią.

Gdy Magdalena Spasowicz odebrała na początku tego roku telefon z Yad Vashem, była zaskoczona. Znała historię ocalenia Artura Nachta Samborskiego, nie spodziewała się jednak takiego uhonorowania. Pierwszą jej myślą było to, że właśnie dzięki ukrywaniu Nachta Aleksander Radziewicz Winnicki i Wanda Paklikowska Winnicka pośmiertnie zostali nagrodzeni tytułem Strawiedliwych wśród Narodów Świata.

To jednak nie z tego powodu zadzwoniono do niej z Jerozolimy.

Telefon dotyczył innej historii- historii ocalenia m.in. Erny Rosenstein i Jonasza Sterna, w którym uczestniczyło grono artystów w Krakowie: Stanisław Teisseyre i Maria Teisseyre, Janina Włodarska Brosz, Marian Wnuk, a także Wanda i Aleksander. Ocaleni to Ewa Grzybowska z domu Herman, jej matka, Gizela Herman, Karol i Serafina Ferster, Jonasz Stern i Erna Rosenstein.

To najprawdopodobniej świadectwo ocalałych pozwoliło na odkrycie kolejnego przykładu bohaterstwa, w którym uczestniczyli młodzi wówczas Winniccy wraz z gronem krakowskich artystów. Historii prawie zupełnie nieznanej nawet ich bliskim, a jednak starannie odtworzonej i udokumentowanej. Dodającej jeszcze jeden pełen blasku fakt w niezwykłej biografii.

Kto ocala choć jedno życie, ocala cały świat. Winniccy ocalili światów wiele. Ocalili piękno tego świata.

Kłaniam się Bohaterom. Było zaszczytem poznać Ich osobiście.

Wanda Paklikowska Winnicka (1911-2001)
Aleksander Radziewicz Winnicki (1911-2002)

*************************

26 lutego 2020 roku w Muzeum Polin wręczono 10 medali Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Warto przeczytać ich nazwiska, pamiętając, że za każdym z nich kryje się historia bardzo konkretna.

ŚP. ANNA I LUCJAN GĄSIOROWSCY
Ocalała: Diana Albert - Duba Ita Drezner (ur. w 1932 r.)
Miejsce: Serock, Legionowo,Warszawa, Nuna
Okres: 1942-1946

ŚP. MARIANNA I STANISŁAW KOPCIOWIE
Ocalone:
Mirl Madman
Izraelewicz (imię nieznane) - siostra Mirl (zmarła na przełomie 1944-45)
Mala Gastfriend z domu Madman (ur. w 1925 r.)
Miejsce: Szczytniki w pobliżu Krakowa
Okres: Jesień 1942 – zima 1945 (28 miesięcy)

ŚP. STANISŁAW KOPTERA

Ocaleni:
Abraham Goldfarb (1921-1993)
Aaron Goldfarb (1924-2012)
Miejsce: Białobrzegi oraz wieś Sucha Szlachecka
Okres: 1944-1945

ŚP. CZESŁAW KUCHARSKI
Ocaleni:
Benjamin Piechotka - ojciec (ur. w 1895 r., zamordowany w 1943 r.)
Malka Piechotka - matka (ur. w 1908 roku, zmarła po wojnie)
Chaim Piechotka (ur. w 1932 r.)
Efraim Khiram Piechotka (ur. w 1934 r.)
Yakir Piechotka (ur. w 1939 r., zamordowany w 1943 r.)
Miejsce: wieś Kozłowice Stare, nieopodal Warszawy
Okres: 1943-1945

ŚP. FRANCISZEK OSIŃSKI oraz jego syn TADEUSZ
Ocalony:
Alfred Zajdorf (1928-2015)
Miejsce: wsie Przytoczno i Sobieszyn w pobliżu Lublina
Okres: 1942-1944

ŚP. WIKTORIA TOMAL oraz jej dzieci STANISŁAWA, JÓZEFA i JAN
Ocaleni:
Rachela Zilber Kohan z domu Mintz (1902-1987)
Eliasz Kohan (1923–1992)
Miejsce: Nieciecza, wieś w powiecie Żabno
Okres: 1942-1945

ŚP. MARIA I STANISŁAW TEISSEYRE
ŚP. WANDA I ALEKSANDER WINNICCY
ŚP. JANINA WŁODARSKA-BROSZ
ŚP. MARIAN WNUK
Ocaleni:
Ewa Grzybowska z domu Herman
Gizela Herman
Karol i Serafina Ferster
Jonasz Sztern
Erna Rosenstein
Miejsce: Kraków

/Justyna Napiórkowska/

Skryba z Luwru

2020-01-25T07:44:00.001+01:00

Wiedziałam o istnieniu tej rzeźby, ale nie fascynowała mnie zanadto.
Wapienną rzeźbę odnaleziono ponad półtora wieku temu gdzieś na południe od Kairu, na zachód od Memfis. Jest pełnoplastyczna, pokryta wciąż polichromią.
Obecnie jej miejsce to gablota w Luwrze.

Omijałam ją dotąd bez szczególnie dużego zainteresowania. Teraz jednak spojrzałam na skrybę i wydał mi się przedstawieniem genialnym.
Być może nic w nim pięknego, oprócz fantastycznie przedstawionych dłoni.

Jednak skryba zadziwił mnie czymś innym.

Skryba głównie patrzy. Jest obserwatotorem, pisanie to sprawa wtórna.

Ręce skryby gotowe są do pisania, na dodatek jak wszystko wskazuje- hieroglifami.

Pisarz jednak nie pochyla się nad zwojem, ale patrzy, wyprostowany- przed siebie.

Właściwie mamy tu bezwrokowe pisanie na zwoju pergaminu.

Najbardziej szczegółowo oddano jego oczy: wyrzeźbiono je podobno z magnezytu, kryształu górskiego i stopu miedzi z arsszenikiem. Kryształ górski ma nieskazitelną czystość- i taki musiał być wzrok skryby.

Skryba najpierw musi zobaczyć, usłyszeć. Jego ręce dokonają pracy transparentej, nie zostawiającej śladu, a przenoszącej to co istnieje w świat wirtualny. Każdy tekst jest przecież rzeczywistością wirtualną, nie motrzebuje materialności- kamienia, wody, powietrza, piasku- żeby istnieć.

Istnieje tylko w słowach- ulotnych.
Przywiązanych mocniej lub słabiej do swoich znaczeń. Nie potrzebujących materii. Większych zatem i bardziej istotnych niż wszystkie rzeczy tego świata.

Czysty, niekalający tego co widzi jest wzrok skryby, w jego oczach z górskiego kryształu.

Oczy widziały, a ręka jedynie przenosiła zobaczone na pergamin. Oczywiście, najpewniej było tak, że skryba pisał to co mu dyktowano. Nie muszę jednak przywiązywać się do spraw pewnych. Mogę się trzymać spraw wyobrażonych.

Dlatego wolę myśleć, że oczy skryby były oczami artysty.
Jego ręka, to ręka rzemieślnika.

To już moja licencia poetica, której patronować może ten przodek pisarzy, skryba z Luwru, sprzed blisko pięciu tysięcy lat.

Justyna Napiórkowska

El Soplón El Greca

2019-09-17T09:57:00.001+02:00

Gdybym była malarzem, być może właśnie reprodukcję tego obrazu miałabym przypiętą do sztalug.
Małe zdjęcie pinezką przymocowane do bukowej listwy.
Jak świety obrazek, z przedstawieniem malarskiego patrona.

El Soplón jest inspirujący nie tylko przez swoje wyłaniające się z mroku tajemnicze piękno, ale także zakodowane w nim odniesienia do mistrzów i tematów z przeszłości.

Ten obraz Domenikosa Theotokopulosa to jedno z najbardziej urokliwych i hipnotyzujących płócien, jakie znam.
Jest w nim to co dla malarzy według mnie jest szczególnie znaczące; skupiona, pełna pasji uwaga dla świata.

Chopiec zapala świecę. Prosty motyw, lecz w nim jest wiele możliwych interpretacji. Jest bowiem w tym obrazie potencjał odwołań do spraw największych, zupełnie fundamentalnych. Tak przynajmniej myślę.

Światło, które z mroku wydobywa twarz dziecka. Otula ją jak dłonie.

Dotyka ten chłopiec pewnej tajemnicy. Wyjmuje ją z mroku, z ciemności. Realizuje w skali mikro boski plan stworzenia.

"Niechaj stanie się światłość"- jak donosi Księga Rodzaju.

I stała się światłość, na którą teraz patrzy skupiony chłopczyk.

Dzieciom zwykle zabrania się zabawy z ogniem- każda tląca się iskierka to zapowiedź kataklizmu pożaru. Chłopiec El Greca sięga po zakazane.

A jednocześnie ogień, który potrafi niszczyć, pozwolił człowiekowi tworzyć jego świat.
Wiele się zaczęło od ognia.

Ogień pozwolił topić metale, przetwarzać materię. W konsekwencji- budować miasta, ale i kuć zbroje.

Wszystko dzięki odebranej greckim bogom tajemnicy.

Czy nie można spojrzeć na chłopca z obrazu, jak na Prometeusza?

Dar ognia to jeden z serii uczynków, którego podjął tytan wbrew woli bogów, przemycając jarzące się iskierki w wilgotnym kawałku drewna.
Wcześniej- ulepił człowieka z gliny zmieszanej ze łzami. Szalone były te gesty Prometeusza... Spotkała go za nie okrutna kara, na skale Kaukazu.

El Soplón Domenikosa Theotokopulosa to obraz artysty na progu twórczej dojrzałości. Jest w tym obrazie także hołd dla mistrzów z przeszłości, tych których prace oglądał El Greco w Wenecji, w Mantui i w Rzymie. W tym obrazie są też zatem podróże artysty. Jest tu droga, która wiodła Domenikosa z Krety, wówczas podległej Wenecji, przez Serenissimę do Rzymu.

Obraz powstał w Rzymie. Domenikos przybył do Wiecznego Miasta najpewniej w 1570 roku, po pobycie w Wenecji, gdzie zasilił liczną, grecką kolonię.

Rodzimą Candię opuścił kilka lat wcześniej. Przywióz ze sobą tradycje greckiego pisarza ikon, które w Wenecji zespolić miał z odkryciami tamtejszych malarzy. Tycjan, Veronese, Tintoretto- to oni stworzyli wenecką szkołę, w której paleta malarska rozbłysła całym bogactwem.

W drodze na południe, w Reggio nell`Emilia na Nizinie Padańskiej najpewniej zobaczył jeszcze "Noc" Correggia- przepiękne przedstawienie Pokłonu Pasterzy. Lśnienie w tym obrazie wyraźnie wskazuje na realizujący się wśród nocy cud.

Czas El Greca w Rzymie jest wyjątkowo pasjonujący. Nie chcę mu wypominać koncepcji przemalowania w Kaplicy Sykstyńskiej fresków Michała Anioła. Artyści muszą być przekonani o swoim ganiuszu i niekiedy patrzeć z pobłażaniem na innych. Nie przekonał papieża i być może dlatego musiał wyjechać dalej, do Toledo.

To w Rzymie jednak miał zafascynować się dziełami mistrza ze znacznie odleglejszej przeszłości i zaufać jego wizji. Antyfilos, malarz z czasów Aleksandra Wielkiego, miał być autorem opisywanego przez Pliniusza Starszego przedstawienia chłopca rozdmuchującego ogień.

Trwa zatem ogień przez stulecia. Płonie jasnym blaskiem w obrazach lub w ich opisach. Łączący wieki. Sprawiający, że gdy wczoraj mój 12-letni siostrzeniec zapalił zapałkę, i potem wpatrywał przez dłuższą chwilę w migotliwy płomyk, od razu przypomniało mi się arcydzieło El Greca z neapolitańskiej Galerii.

Dzięki sztuce wszystko staje się bardziej uniwersalne i wspólne, w gęstej sieci odniesień. Jak w inspirujących obrazkach przypiętych do sztalug malarzy.

Justyna Napiórkowska

Ołtarz z Lusiny

2019-07-16T22:52:00.003+02:00

Znam uczucie, gdy nowa kupiona lub wypożyczona książka okazywała się mieć wadę.
Brakowało po prostu kilku stron. Względnie błąd w druku sprawiał, że pewien fragment był powtórzony. Pamiętam takie książki. Niezależnie o czym były, niesione przez nie opowieści osmagane odtąd były rozczarowaniem i żalem. Niewielkim.
Dziś chcę napisać o stracie nieporównanie bardziej dotkliwej.

Ze sceny centralnej ołtarza z Lusiny została nam tylko fotografia. Przechowuje ją Polska Akademia Umiejętności w Krakowie. W tamtejszym oddziale Muzeum Narodowego w pałacu Erazma Ciołka można natomiast zobaczyć pary skrzydeł.

Ołtarz z Lusiny miał ich dwie- zewnętrzne i wewnętrzne- malowane i rzeźbione.
Otwierał się jak księga, o grubych (lipowych?) "kartach".

Trudno dziś skupić się na pięknie pozostałych w krakowskim muzeum części. Gdy nia nie patrzę, budzi się we mnie tęsknota pedanta za pełnym porządkiem. Niech wszystko będzie na swoim miejscu. Niech zapanuje pełność! Zupełność! Kompletność!

Tymczasem - brak centralnej sceny.

Notatka na stronie strat wojennych jest krótka. Części ołtarza zaginęły chyba w 1944 roku.
W roku rozsypujących się ścian kościołów, budynków grzebiących swoich mieszkańców i spalonych bibliotek, których czarny pył długo unosił się nad krajem.

Losy dzieł sztuki mogły być podobne. Kłamstwem jest, że manuskrypty nie płoną. Spłonie wszystko, w zależności od tego jak bardzo złe są siły, które podsycają ogień. Mówię to jako mieszkaniec miasta, którego ziemię zaimpregnowała mieszanina pyłu i krwi- z roztrzaskanej przeszłości i z rozpłatanych młodych ciał. Ta historia długo tu pozostaje obecna.

Ostatnio odwiedziłam krakowskie muzeum i przypomniałam sobie los ołtarza z Lusiny, podobny do losu wielu, wielu dzieł - zniszczonych czy zagrabionych łupów albo przypadkowych zdobyczy.

Dziś pozostaje z niego właściwie rama. Piękna, bogata, złożona przecież z malarskich i rzeźbiarskich "okiennic", ale cóż, jeśli brak najważniejszej sceny, w której przeglądają się wszystkie motywy z pozostałych kwater. Przecież średniowieczne ołtarze były teatrem, który miał wieść wiernych ku temu co najważniejsze. Do sceny ukrytej za firanami narracyjnych kwater.

Jutro, może pojutrze napiszę trochę więcej, dziś krótko, ta publikacja, posiłkowana nadzieją, że kiedyś ołtarz z Lusiny rozbłyśnie znowu pełnią kunsztu bliskiego Stwoszowi warsztatu...

Justyna Napiórkowska

Edward Dwurnik. Wielki polski Artysta.

2018-10-28T12:08:00.001+01:00

Jedne z ostatnich obrazów Edwarda Dwurnika, to cykl prac czarno- białych. Radykalnie ograniczając paletę, tak jakby redukował w nim wrodzoną pasję życia. Swoją energię i witalność, która przekładała się przez całe życie na pasję tworzenia.

Dziś ta paleta kładzie się kirem na dziele Artysty. Zamyka jego pracowite życie.

Odchodzi Artysta w pełni swoich sił twórczych.

Wiadomo było o ciężkiej chorobie, z którą walczył bardzo dzielnie.

Nie narzekał. Nie poddawał się. Żył i tworzył, bez przerwy.

Edward Dwurnik miał ogromną charyzmę. To w części tłumaczy także fenomen jego twórczości. Wielu go uwielbiało. Niektórzy krytykowali. On - był konsekwentny, ale i przewrotny. Powagę zmieniał w żart, a w tematach pozornie lekkich przemycał sprawy wielkiej wagi.

Wspaniale było spotykać Artystę. Rozmawiać. Mieć poczucie, że chociaż rozmowy te dotyczyły spraw zawodowych, w ich tle było znacznie szersze porozumienie, myślenie o malarstwie. Ale także niekiedy o życiu, chorobach, przemijaniu.

Moja Mama Katarzyna Napiórkowska wystawiała w Galerii prace Edwarda Dwurnika od lat 70-tych. Te lata przekładały się na przyjaźń, na podobne patrzenie na sprawy sztuki. Gdy z trójkę z moją mamą i siostrą Magdą współpracowałyśmy z Edwardem, cudownie było być nazywanymi przez Niego Kasią, Madzią i Justynką.

***

O malarstwie Dwurnika napisano wiele. Od debiutu malarz stworzył kilkanaście cykli, w których ujęte są obrazy i gwasze. Jako jeden z nielicznych, jeszcze zza żelaznej kurtyny zdobył uznanie na świecie, między innymi na wystawie Documenta w Kassel.

Nie oczekiwał na wenę, ale pracował: próbował dogonić moment, sytuację, temat. Był niestrudzony. Niestrudzony!

Imponowało mi Jego odniesienie do Nikifora. Jako młody malarz z wykształceniem akademickim zachwycił się twórczością artysty "naiwnego"- jego szczerością, poczuciem barw, malarską formą.

Już to odniesienie sprawiło, że Dwurnik był malarzem awangardowym. Odważnym. Autentycznym i wiernym sobie.

Sam autor wspominał w różnych wywiadach znaczące dla jego sztuki momenty.

W 1967 roku odbyła się głośna wystawa Nikifora w warszawskiej Zachęcie. Po raz pierwszy w galerii narodowej pokazano artystę naiwnego, krynickiego samouka, w którym dostrzeżono geniusza. Rok później – nastąpiła seria przewrotów: praska i paryska wiosna, polski marzec. Dwurnik właśnie wtedy poszukiwał swojej drogi twórczej, swojego języka, sposobu na przeniesienie do rzeczywistości trwałej (utrwalonej), tego co widział, czego doświadczał.

Ukształtował się zatem gdzieś pomiędzy studiami na Akademii i poza nią. Młody, zbuntowany Dwurnik zafascynował się Nikiforem, tak odcinającym się od tego co się wówczas w malarstwie działo. Nikifor był trochę jakby autystycznie zanurzony w swoim świecie. Nieczuły na mody, nieulegający wpływom, niezmienny. Co z tego wyniósł Dwurnik, wówczas debiutujący malarz? Świadomość, która odtąd miała zaciążyć na jego twórczości. Dwurnik, młody absolwent ASP stał się już wówczas malarzem świadomym swoich celów, określonym i wyrazistym.

***

Zapatrzenie w Nikifora okazało się trwałe. W jego autentyczność, syntetyczność. W naiwność, która oznaczała de facto jakąś klarowność i rzeczowość.

Była w tym jakaś wiara we wspólnotę sztuki. Ta sama wiara we wspólną tożsamość sztuki ukazywała się w podjęciu idei Pollocka.

Z pewnością Dwurnika ukształtowała forma wypracowana przez Nikifora. Umiejętność syntezy, do której zdolny był naiwny malarz pozostający przez całe życie na progu własnego dzieciństwa. To, co u Nikifora najwybitniejsze, było całkowicie samodzielne, nie wyuczone, ale intuicyjne. Kolor, który tak czuć mogli mistrzowie weneccy i wielcy polscy koloryści, poddał się panowaniu krynickiego samouka. To musiało zachwycić Dwurnika; spotkanie Nikifora było jakby dotknięciem autentyczności. Istoty rzeczy.

Dwurnik był malarzem poważnym. Jak mówiono - uprawiał publicystkę malarską. To niezwykłe, że robił to zawsze wykorzystując ogromną skalę swojego talentu. Jego status można porównywać z Breughlem, na pierwszy rzut oka malarzem przystępnym, ale niebywale uważnym i skupionym w patrzeniu i reagowaniu na świat.

Stworzył wybitną serię "Sportowców", dokumentował codzienność robotników, polskie realia czasów przemian. W obrazach „Pollockowskich”, gdzie jak amerykański malarz wylewał farbę na leżące płótno, ofiarował sobie chwile wytchnienia od rygoru obrazów miast.

Uwalniał "oczy", oddając płótno władaniu przypadku.

A potem znów wracał do swoich najbardziej rozpoznawalnych tematów, cierpliwie i wielokrotnie malując Warszawę, Kraków, Poznań.

I tulipany, setki tulipanów, pojedynczych i w szeregach. Ale także ludzi- czasem - właściwie najczęściej- z nutą prowokacji. Zwierzęta- z mrugnięciem okiem.

Powstające w ostatnich latach obrazy czarno-białe zdawały się jakby wygaszać tę pasję, tę gorączkę tematów, ten malarski wigor.

Podziwiałam Jego siłę i charyzmę, za którą skrywał się Człowiek bardzo wrażliwy.

Edwardzie, będzie nam Ciebie bardzo brakowało.

Justyna Napiórkowska

Mała walizka ze Lwowa

2018-01-21T16:55:00.000+01:00

To chyba moja najbardziej wyczekiwana podróż. Do Lwowa wybierałam się już wiele razy. Gdy podróż stawała się coraz bardziej konkretna, uporczywie nie następowała; igrała ze mną sprawdzając chyba moją determinację i gotowość. Mając zatem ku temu wiele okazji, zbudowałam swój Lwów wyobrażony. Herbert napisał chyba kiedyś, że dziwią go zdarzające mu się sny o wyspie, bo Lwów, w którym się urodził nie odbija się w żadnej wodzie, stoi na wzgórzach suchych jak zapałki, a rzeczka, która przez niego przepływała stała się z czasem jedynie podziemnym kanałem. Również podziemne kanały mają swoją moc, tak jak i układ miejskich ulic, który coś determinuje w historii życia. Wiem to od wczoraj od taksówkarza, który opowiedział mi o swojej miłości (a może raczej małżeństwie- trudno niekiedy osądzić, czy były tożsame). On urodzony przed Powstaniem Warszawskim mieszkał wraz z pięciorgiem rodzeństwa w kamienicy na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Bednarskiej. Jego przyszła żona - na Siennej. Wracał od niej prawie codziennie pieszo; jak powiedział chodził tą trasą w czasie jedenastu lat narzeczeństwa tak często, że zimą śnieg był na niej przez niego wydeptany. Mówiąc to, odwrócił się do mnie z uśmiechem i wytłumaczył, że tak naprawdę wzdłuż Marszałkowskiej pod chodnikiem biegną rury z ciepłą wodą. Każdy tworzy chyba jakąś mitologię swoich miejsc.

Topografię emocji, które topią śniegi...Budują pamięć, odzyskują przeszłość. Gdy dom trzeba opuścić, ta własna opowieść jest jedynym, co udaje się zabrać ze sobą. Dziwne i fascynujące są te wspomnienia. Lwów dla wielu jest miastem dzieciństwa, rajem utraconym, do którego bramy zatrzasnęły się niespodziewanie, zostawiając smutek i traumę. Poeci zrozumieli szybko, że kamienie ich miasta muszą unieść w słowach.

*** Myśląc o Lwowie od lat, zgromadziłam niewielką biblioteczkę. Są tam przewodniki, tomiki poezji, pamiętniki. Najważniejsze z nich to -jak teraz widzę- książki niezwykle mikre. Tak jakby w najmniejszej ilości słów trzeba było pomieścić najwięcej. W tym tygodniu antykwariusz przesłał mi "Dwa miasta" Adama Zagajewskiego. W opisie z allegro nie było informacji o liczbie stron. Zdjęcie sugerowało księgę dostojną i ciężką, a tymczasem przysłano mi cienką kopertę, a w niej kilkudziesięciokartkowy zeszyt. Na okładce zdjęcie zachodu słońca, sugerujące raczej coś z gatunku ezoteryki, na dodatek przekornie opublikowane przez wydawnictwo uniwersyteckie. Ta niewielka książeczka jest naprawdę wspaniała.

Niezwykle dużo w niej Lwowa. Jest w niej miasto spakowane w słowa, włożone do walizki, w której pomieścić się musiało także sporo żalu i rozpychająca się zapowiedź tęsknoty. Paradoksalnie wtedy, gdy uczucia do miasta pozostawionego rozrastały się, jak winorośl opętując wszystko dookoła, ascetyczne słowa nabierały gęstości, mieszcząc coraz więcej. W bagażu ludzi opuszczających swoje miasto na zawsze było chyba niewiele miejsca. Ergonomia podróży- ludzie będący w drodze są biegli w sztuce zwięzłości. Są kompaktowi i mobilni. Człowiek osiadły nie ma jednak nawyków nomady... Często lubi obrastać nie tylko przedmiotami, ale i widokami, znajomą dla oczu architekturą; zapuszcza korzenie pod konstelacją rozpoznawalnych miejsc i ludzi. Są wśród nich szkolni nauczyciele. Jak ten od łaciny, który narysował dla młodego Zbigniewa Herberta plan Forum Romanum, ucząc przy okazji nie tylko układu kamieni, z których zbudowano naszą cywilizację, ale i sugerując, że całą tę potężną materię można zmieścić na kartce papieru i nieść potem jak relikwiarz. Jak zatem zabrać ze sobą miasto swojego dzieciństwa? Jak unieść je w podróży w jedną stronę? Pięknie niósł Lwów Zbigniew Herbert w wersach "Mojego miasta". Wiedział dużo o cieżarach w podróży. Zabrać można tylko tyle, ile zdoła się unieść.

Cicho dźwigał ten kamień,na którym go urodzono, nadając ciężar uskrzydlonym słowom.

Na reprodukcji: "Garść ziemi lwowskiej", prof. Irena Snarska, akwaforta, Galeria Sztuki Katarzyny Napiórkowskiej

Justyna Napiórkowska

Vincent i Rembrandt w Amsterdamie

2017-09-04T15:47:00.000+02:00

Krótka, zaledwie kilkugodzinna wizyta w Amsterdamie.

Okazja do wielu myśli i kilku notatek. Pisane były na gorąco, w podróży powrotnej do Brukseli; ostatnio tylko te chwile "transferów" między miastami pozwalają mi na pisanie... Najczęściej na jaśniejącym w ciemności ekranie telefonu...

Skazuje mnie to na fragmentaryczność, jednak z tych drobnych pyłków powstaje większa całość.

Przed podróżą odczuwałam jakąś radosną gorączkę. Była jednak połączona z obawą. Kiedy wiemy, że spotka nas coś pięknego, niekiedy chcemy ten moment odsunąć w czasie. To chyba jakaś forma celebrowania sztuki. Mam poza tym takie poczucie, że nigdy nie jestem wystarczająco przygotowana na oglądanie Van Gogha, Rembrandta, Vermeera...Ratuje mnie tylko ograniczony czas tych muzealnych wizyt, ratuje mnie to, że o 17 strażnicy Rijks spoważnieją, mówiąc, że za chwilę muzeum będzie zamknięte. Idę wtedy przez sale, nie przyspieszając jednak zbytnio i po drodze zachłannie chwytam jeszcze wzrokiem wszystkich Claeszów, Avercampów, Coorte`ów...

W Amsterdamie odwiedziłam muzeum Van Gogha, a potem sąsiadujące Rijksmuseum.

Przyglądałam się obrazom dwóch wielkich, holenderskich mistrzów.

***

W niektórych autoportretach Van Gogha prawie wcale nie występuje linia. Nie ma tego, co definiuje rysunek...Kontur pojawia się rzadko...jakby postać opisywana była nie przez swój kształt, ale przez relację z otoczeniem. Topografia twarzy u Van Gogha tworzona jest zagęszczeniem krótkich, urwanych linii. Nerwowość takiego szkicowania jest oczywista, a staje się jeszcze wyraźniejsza gdy zestawimy portrety Vincenta z amsterdamskiego muzeum z młodym Rembrandtem.

Autoportret Rembrandta z Rijksmuseum jest mniejszy niż kartka papieru. Z jego zacienionej ciszy wyłania się uważna twarz malarza, który dokumentował siebie przez całe życie. Dopiero z bliska można dostrzec, jak Rembrandt końcówką pędzla w niezaschniętej warstwie farby zarysowywał meandrujące kosmyki włosów.

Był przy tym uważny i precyzyjny.

Są w malowaniu swoich portretów tak inni: Rembrandt i Vincent.

Królują wśród tłumów w sąsiadujących muzeach; jeden spala się w gorączce, drugi- podąża przez życie pod rękę z długowieczną melancholią.

Jednocześnie jednoczą się w swojej inności.W poświęceniu dla sztuki, w życiu bez kompromisów, w opozycji wobec wszystkich pragmatyzmów, które niosła mieszczańska rzeczywistość.

Po śmierci Van Gogha krótka notatka w lokalnym dzienniku, chyba "L`Echo Pontoisien" mówi tak jak zwykły mówić notatki prasowe o wydarzeniach bulwersujących i strasznych- dobitnie i powierzchownie.

Powierzchownie można także oceniać bankructwo Rembrandta, gdy jego dom i dobytek były licytowane.

Oni, tak odrębni, w tak innej skali niż otaczający ich świat, dziś przez ten świat są bez wahania adorowani...

Gdy patrzyłam na amsterdamskie portrety artystów z lat młodości, zadawałam sobie pytanie: jak to możliwe, że już wtedy nosiły w sobie zapowiedź zarówno klęski, jak i triumfu.

Wieczorem, już w brukselskim domu, długo nie mogłam pozbyć się jeszcze jednej myśli: że oto tam, na amsterdamskiej wyspie muzeów, w ciemności zamkniętych sal, pozostają te obrazy.

Było to bardzo mocne odczucie. Mieszanina żalu i świeżej tęsknoty po tak krótkim spotkaniu z arcydziełami...Ale i wielki entuzjazm, który długo tego wieczora nie pozwalał mi zasnąć.

Justyna Napiórkowska

Amsterdam, 04.09.2017

Widok z tarasu Zamku Królewskiego - Canaletto

2017-07-07T13:39:00.001+02:00

Niekiedy zdarza się uprzywilejowany moment uważności. Można wówczas dostrzec coś znakomicie znanego, jakby widziało się po raz pierwszy.

Na chwilę zmysł wzroku wymyka się z szablonu nawyku i uczestniczy w świecie- nie biernie, lecz czynnie.

Dotyczy to często rzeczy z naszego ciągłego pola widzenia, dobrze znanych i opatrzonych. Mimo tego, gdy nietypowo padnie na jakiś przedmiot promień słońca, albo gdy my jesteśmy w nadzwyczajnym pośpiechu bądź powolności, obojętnie, tożsamość rzeczy nadana jest jej na nowo. Jest ponownie nominowana do bycia tym czym jest; zaistnieje przez ułamek sekundy w naszym postrzeganiu bardziej świadomie. Po prostu przez chwilę jest, schwytana w swojej przedmiotowości w niematerialną siatkę naszych myśli.

Gdy po chwili znów zapadnie w nieruchomą materię scenografii, nie zachowa już swojej dyskrecji, lecz będzie mówić więcej- o sobie. O swoim otoczeniu. O nas.

Chyba właśnie to zdarza mi się odczuwać patrząc na bardzo znane obrazy. Tak jak "Widok na Warszawę z tarasu Zamku Królewskiego" Bernarda Bellotto. Ale także patrząc na miasto, moje miasto, przemierzane w spacerach, które od kilku dni odbywam w gwieździście rozchodzących się kierunkach od Starego Miasta, gdzie przyszło mi ostatnio pracować. Wędrowałam od warszawskiego Rynku przez Muranów i Mirków, obrzeżem Woli; przeszłam Traktem Królewskim aż do Mostu Poniatowskiego i dalej, nad zieloną tonią i plażą wysadzaną w piątek punktami ognisk do aksamitnie miękkiej Saskiej Kępy. Szłam także ku Cytadeli, by wybrać się dalej, do Muzeum Polin.

Czułam się przy tym, jakbym szła przez ogrody w Wersalu, gdzie za sprawą geniuszu ich architekta, Le Notre`a, rozsuwały się przede mną kolejne kurtyny; następujące po sobie obrazy miasta odsłaniały się i po chwili znikały. Nie było w nich jednak harmonii, wręcz przeciwnie.

Były warszawskie alianse, niezliczone fuzje, z których zbudowana jest ta szczególnie niejednolita tkanka miejska.

Poświęciłam Warszawie czas powolnej wędrówki, a ona postanowiła wyjawiać coś o sobie. Historię, o której dziś tak łatwo zapomnieć w modnych kawiarniach i przeszklonych wieżowcach, zanim przypomni o niej syrena pierwszego sierpnia.

Szlam zatem wpatrując się w miasto, a miasto za to odsłaniało się niespodziewanie, jakby samo chciało mi wyszeptać swoją tajemnicę. Cicho uskarżyć się na swój udręczony historycznie los. Opowiedzieć o zszywaniu całości z niepasujących skrawków.

***

Na obraz Canaletta spojrzałam na nowo jakiś czas temu w Muzeum Narodowym. Przyznaję, że często mijałam go trochę obojętnie, podobnie jak epokę, z której wyrósł. Nie spodziewałam się, że wciągnie mnie również jego tajemnica. Że tę tajemnicę ma.

W malarstwie szukam najczęściej tego, co niewidzialne. Poszukuję tego, co arcydzieła mogą skrywać pod płaszczem malarskich warstw, impastów i werniksów. Pod pozorem przedstawienia, gdzie obraz przestaje być obrazem, a zaczyna być myślą- niejasną, nieuchwytną…

Tymczasem obraz z warszawskiego Muzeum był dla mnie wyrazistą makietą, o legendarnej precyzji i funkcjonalnym znaczeniu dla powojennej odbudowy miasta. Te budynki, które blisko dwieście lat później stały się w barbarzyńskim akcie perzem ruin, mogły dzięki skrupulatności malarza zostać odbudowane.

Warszawa: kiedyś była jak Aleppo dzisiaj. Na jej wciąż liftingowanej twarzy można dostrzec ślady ran: zabliźnione, lecz regularnie przynoszące zarówno pewien dyskomfort przeszłej tragedii, jak i poczucie cichej glorii odrodzonego z popiołów Feniksa.

Wspomniany obraz z warszawskiego Muzeum był dla mnie za to po prostu źródłem czystej i dziś już dość bezinteresownej wiedzy o tym, jak wyglądał fragment miasta wtedy, w 1773 roku, gdy malował go Bellotto.

Gdy jednak w pewien upalny dzień, chyba dwa lata temu stanęłam naprzeciw tego potężnego płótna, odtworzone na płótnie fasady -choć nieruchome, surowe i dumne- jaśniejące w słońcu, odsłoniły mi krztynę tutejszego genius loci.

Poczułam upał tego dnia sprzed ponad dwustu lat, gdy okna zamku były szeroko otwarte, a kamieniarze w cieniu dziedzińca wykuwali detale rzeźb. Ten moment- odległy i nagle tak bliski- stał się bardzo konkretny.

Trwająca na obrazie praca kamieniarzy, rozmowa króla w gronie dam na jednym z balkonów, lekcja jazdy konnej; cały ten uchwycony przez Bellotta sztafaż jest składnikiem przeszłości. Ale jednocześnie - z tego wysiłku, z tej królewskiej fundacji, z całego szeregu malarsko opisanych czynności "wynikało" to miasto w procesie jego stawiania się, nie tylko wtedy, w drugiej połowie XVIII wieku, ale także później, po wojnie, a nawet dziś, codziennie.

Jest w tym obrazie, w naszym patrzeniu na niego, obok Warszawy budowanej w XVIII stuleciu także - wbrew porządkowi czasu- Warszawa odbudowywana, dwa stulecia później i Warszawa przekształcająca się dziś na naszych oczach.

Ten tak konkretny obraz z odległej przeszłości zaistniał widziany przez pryzmat przeszłości późniejszej, ale i teraźniejszości. Zjednoczył czas, zbudował jego jedność.

***

Konkretny stał się dla mnie także na chwilę los Bernardo Bellotto, malarza, który zatrzymał się w Warszawie na chwilę, a został znacznie dłużej.

Rzadko kiedy artystów identyfikujemy tak natychmiast, bez chwili wahania.

O tym malarzu mówimy na jednym wdechu: Bernardo Bellotto zwany Canaletto. Owo „zwany” stało się częścią nazwiska.

W tym określeniu krył się zresztą cień troski o sławę. Bernardo Bellotto był jak wiadomo siostrzeńcem cenionego weneckiego weducisty, Giovanniego Antonia Canala. Stosowane przez Bellotta sygnowanie obrazów zapożyczonym od weneckiego mistrza przydomkiem być może miało powodować mylne przypisywanie prac autorstwu sławniejszego poprzednika z Wenecji.

Pochodzący z północy Włoch Bernardo Bellotto zatrzymał się w Warszawie w drodze z Drezna do Moskwy. Ot, przystanek w mniej znaczącym mieście. Plany malarza opisywał w liście do Bacciarellego Giuseppe Rosa: Bellotto miał „spróbować szczęścia w Rosji”. Rosa napisał do Bacciarellego, że zaproponował młodemu malarzowi „aby tam zwrócił się do Waszej Wielmożności, aby mógł otrzymać jakieś poparcie od Jego Wysokości, Pańskiego króla dzięki Pańskiej rekomendacji, tak więc błagam Pana o wyświadczenie tej przysługi”.

Wskutek pewnych okoliczności, w czasie, gdy w Warszawie tworzone było na królewskim dworze nowe środowisko artystyczne, Bellotto zrezygnował z dalszej drogi na północny-wschód. Jak opisywał za Luigim Cappelli Sebasitano Ciampi, Bellotto „przejeżdżając przez Warszawę, zaprzyjaźnił się z Bacciarellim (…), a ten zapragnął go przedstawić królowi Stanisławowi, przez którego został przyjęty bardzo łaskawie i zaproszony nawet do pozostania w Warszawie; zaproponowano mu pensję”.

Na marginesie, jak wskazuje Alberto Rizzi w monografii Canaletta, warunki finansowe zaproponowane artyście w Warszawie przez króla były znacznie korzystniejsze od tych, z których korzystał ten znany już malarz w Dreźnie.

Zatem został, stając się najwybitniejszym kronikarzem tego miasta. Związał swe losy z Warszawą aż do śmierci. Jego szczątki złożono w podziemiach kościoła kapucynów przy Miodowej, ulicy, której budynki projektu Schrögera, Deybla i Tylmana z Gameren malował trzy lata przed śmiercią, w 1777 roku na obrazie z Zamku Królewskiego.

***

Niespodziewane, ponowne odkrycie oddziaływania obrazu Canaletta dotyczyło konkretności czasu i sytuacji, zatopionych w trwałości budynków, w kamiennej potędze ich fasad, w niezmienności wiślanej skarpy widocznej w tle.

To wspomnienie obrazu, przypominając o sobie, pozwoliło w moich warszawskich wędrówkach uważniej patrzeć- niekiedy w górę, na fasady kamienic, niekiedy w dół, na bruki, tak skutecznie niosące przez stulecia nie tylko cień następujących po sobie pokoleń, ale także tło: historię, w której toczyło się ich życie. Po XX wiek, po współczesność.

Nic nie ma chyba takiej trwałości jak spiż, z którego odlewano szyny tramwajowe, których dziś wiodące donikąd błyszczące struny zatopione są w kamiennym bruku w miejscu dawnej ulicy Nalewki. Przypominają o nieistniejącej Warszawie podobnie jak wtopiona w tutejsze chodniki żelazna czcionka wyznaczająca kontur muru getta.

W Warszawie, jej brukach, jej murach, jej ulicach-czas się zapętla.

XVIII wieczny obraz Bellotta zdołał nagle wymknąć się ciążącemu na nim przyzwyczajeniu. Ze znanego stał się na chwilę znów nieznanym, oddając wiarę i uczciwość oku.

Te otwarte okna, to multum postaci, szum rozmów i dźwięki miasta z obrazu Canaletta odmieniły postrzeganie przeze mnie tego płótna jako tylko i wyłącznie opowieści o budynkach. Historii o mieście czasu wielkich przemian.

Mury zaczęły żyć- wysiłkiem jako ich budowniczych, ale także uwagą i podziwem ich mieszkańców, które z pewnością przyszły po tych dekadach budowlanej aktywności.

Nie można zatem iść przez Warszawę, pozwalając by dziś spowszedniały.

Niech zawiązują nić między przeszłością i teraźniejszością.

***

Uwielbiam Warszawę i jej stylistyczne melanże, których cień objawia się prawie zawsze w obrazach Canaletta. Obok królów- piaskarze. Obok karet- żebracy. Barokowe fasady z jasnego kamienia wyrastają wśród poszarpanego wieńca ruder.

Właśnie to widać u Canaletta.

A ja, patrząc na jego obraz może po prostu szukam pretekstu, by pisać o Warszawie dzisiaj.

Sklejonej dziś z potłuczonych fragmentów.

Wędruję przez kamienne szlaki tego miasta; wsłuchuję się w dźwięk obcasów na bruku. Przyglądam mezaliansom kamienic z okolic Żelaznej.

Patrzę na zawieszone na ceglanych murach opaski z siatek, jak czepiec na czole budynku, zatrzymujący opadający tynk. Zerkam na głębokie wąwozy Woli, gdzie teraz koparki deweloperów próbują umocować w ziemi filary nowego miasta wieżowców.

Idę przez to miasto zalane ciepłem lipcowego wieczoru i patrzę na nie.

Tam, gdzie jest niezmienne, jak skamienielina i tkwi zamroczone przeszłością, nieruchomo jak owad w bursztynie. I tam, gdzie mieni się w kalejdoskopie przemian.

W pewnym momencie obraz-szablon z przyzwyczajonego oka znika: jak zniknęła Rotunda, pawilon Emilia, Supersam…

Przez ułamek sekundy, której powietrzem właśnie oddycham, w miejscu tego, co znika pojawia się tęsknota. Ale i pustka czekająca na nową konstelację, która zaraz tu wyrośnie i znów odmieni ten dobrze znany nam obraz.

Tak. Myślę po prostu, że ten obraz Canaletta to widok z tarasu Zamku Królewskiego, nie tylko na Warszawę, ale także na czas.

Justyna Napiórkowska

"Dziwny ogród" Mehoffera

2017-06-21T14:21:00.003+02:00

Ten ogród znajdował się podobno w Siedlcu pod Krakowem.

To tam, w otoczeniu przyrody, artysta spędzał radosny- jak łatwo sobie wyobrazić - czas z rodziną.

Jako wspomnienie tego lata powstało ogromne, ponad dwumetrowe płótno. Obraz niejednoznaczny, tajemniczy i po prostu piękny. "Dziwny ogród" Józefa Mehoffera przyniósł autorowi zasłużone uznanie. Pokazywany na wystawach na świecie, dziś znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Jeśli zapytamy kogoś nie widzącego w tej chwili tego płótna, to z dużą pewnością, opisując je z pamięci wspomni suknię w kolorze chabrów i rozświetlone słonecznym blaskiem ciało chłopczyka w pierwszym planie. Ale przede wszystkim - ważkę, której secesyjny kształt przełamuje malarską umowność, w dużej mierze uzasadniając tytuł obrazu.

W sposób właściwy sztuce właśnie na tym obrazie zatrzymuje Mehoffer ulotność lata 1902 roku. To wtedy wówczas bardzo doceniany i chyba po prostu szczęśliwy malarz zaczął malować "Dziwny ogród".

Zacienioną ścieżką, wśród ciążących od owoców secesyjnie wygiętych gałęzi wędruje niosąc ciężkie, kwiaty malw synek artysty. Obok lekko uśmiechnięta żona Mehoffera- Jadwiga Janakowska. Z tyłu opiekunka.

Wzdłuż ścieżki ciągną się zaś girlandy kwiatów, wyznaczając doświetloną promieniami słonecznymi ścieżkę, ale i odrealniając tę naturalną scenerię.

Ten obraz to nie tylko przedstawienie pełni lata - tak obfitującego w owoce i bujną zieleń. Zdaje się być także świadectwem efemerycznego poczucia szczęścia. Zatrzymanego w oczach obrazu z chwili, która przynosi poczucie pełni, w otoczeniu tego cudownego urodzaju. Ogród po prostu staje się... rajem.

A zatem - oto przedstawienie najbliższych malarzowi osób w Arkadii, jaką stanowił tego lata dla nich Siedlec. Obraz może być odczytywany po prostu jako portret ukochanej rodziny artysty, ale także jak pean opiewający urodę lata.

Dziwny, rzeczywiście dziwny ten ogród. Tajemniczy, na poły realny, na poły wyobrażony.

Ważka pojawiająca się w górnej części płótna stanowić może według czujnych badaczy odniesienie do postaci samego autora. Jest wpięta jak brosza, zarysowany kontur jej skrzydeł przypomina obramienia pracę złotnika. Forma jej przedstawienia jest tak inna niż malarskie ujęcie ogrodu; przywodzi na myśl witraże, w których Mehoffer był mistrzem.
Przyznam, że mi trudniej jest uwierzyć w ukrytą formę symbolicznego "autoportretu", ale "cytat" z lubianej techniki mistrza wydaje mi się jak najbardziej możliwy.

Myślę jednak raczej po prostu o tych ulotnych chwilach, gdy w środku upalnego popołudnia pojawia się gdzieś nagle, w polu naszego widzenia ważka; zbliża się, unosi nad trawami, a po chwili po prostu znika.

Ot, ulotność zmaterializowana, a tu zatrzymana w kadrze malarskiej kompozycji.

Kiedy przyglądałam się reprodukcjom, zastanawiałam się z jakich obrazów znam ogrody w pełni rozkwitu...Jest ich wiele, jednak ten wspaniały obraz skojarzył mi się z innym, o którym pisałam jakiś czas temu na blogu. Pomyślałam- trochę niespodziewanie- o Madonnie z Paczółtowic.

Z ciekawości zajrzałam na mapę. Okazało się, że Paczółtowice leżą zaledwie 5 kilometrów od Siedlca... Ale ten zagęszczony kobierzec zieleni, ta wspólna tonacja, to multum kwiatów i owoców... Co prawda uformowane są zupełnie inaczej, bo inaczej w malarstwie myślał malarz średniowieczny i twórca młodopolski...jednak - tyle tu wspólnych wątków.

Wędrówki internetowe zaprowadzają nas niekiedy w niespodziewane rewiry. Niekiedy, tworzą się w ten sposób niespodziewane asocjacie.

Wspólnota tematu- po prostu macierzyństwa, sąsiadujące położenie miejscowości, z którymi związane są te dwa obrazy, w końcu gorliwa chęć odtworzenia ogrodów - tak bujnych i tak obfitujących w owoce...są po prostu zastanawiające.
Czy Józef Mehoffer mógł zainspirować się obrazem z Paczółtowic? Cóż, może to tylko luźne skojarzenie.

A może ten "Dziwny ogród" Mehoffera jest także po prostu zaproszeniem do ogrodu?

Jego kompozycja sprawia, że z łatwością wnikamy w tę niezwykłą przestrzeń, w której nagle, gdzieś nad głową, na ułamek sekundy pojawi się ważka.

Tak zjawiskowo niezwykła, mieniąca się kolorami.
Świadcząca o cudowności świata.

Dziwny ogród. Jak witraż obramiony ornamentem z kwiatów, owoców i meandrujących gałęzi.
Po prostu mały wycinek cudownego świata.

Justyna Napiórkowska

Czerwcowy zielnik

2017-06-10T14:05:00.000+02:00

Dziś w Warszawie słońce wstało chwilę po czwartej, a zajdzie przed dwudziestą pierwszą. Była to księżycowa, jasna noc. Okno było otwarte i przebudziłam się na chwilę o trzeciej. Było dość jasno, nawet gdyby nie księżycowa poświata- na tle granatowego nieba - wyróżniały się ciemne sylwety drzew. Obudziłam się za sprawą ptaków. Właśnie o tej porze, gdy w zupełnej ciszy nocy znikąd nie słychać -ani już, ani jeszcze- żadnych dźwięków miasta, zaczynają śpiewać najgłośniej. Jak mawiało się archaicznie- zaczynało dnieć. Ten rozpisany na chór i solistów śpiew zapowiadał zatem kolejny, już rozpoczynający się dzień.

Zza wschodniego horyzontu pojawiło się najpierw cienkie pasmo światła, laserowy blask, który zaraz jasną, pomarańczową poświatą objął pół wschodniego nieba.

Tak wczesne, czerwcowe poranki są piękne. Trochę żałuję, że nie strząsam z siebie upartego wtedy jeszcze snu, żeby patrzeć na to wszystko. Budzę się znów dopiero, gdy słońce jest już wysoko.

Przyznam, że staram się unikać patetycznego zapatrzenia w przyrodę, ale wobec tych różnych przejawów piękna bywam bezradna. Po prostu wpatruję się ( i wsłuchuję ) z podziwem. I uwagą.

Przyroda nadaje kształt także naszym dniom. David Haskell, botanik (być może jak każdy botanik będący w głębi duszy także trochę poetą), w książce "Ukryte życie lasu", przytacza przykład chińskiego mnicha, który wpadł do lodowatej wody. Nic mu się jednak nie stało. Mnich tłumaczył, że po prostu poddał się wodzie, nie starając zmienić jej temperatury, nie licząc, że woda podda się jemu.

Ja także- przyznaję- poddaję się przyrodzie, wpadając niekiedy w lekkie meteopatyczne zmurszenie, ale najczęściej - w euforię- wywołaną słońcem, ciepłym powietrzem, tymi wszystkimi oszałamiającymi zapachami późnej wiosny.

Obserwowanie przyrody to wielka i modna ostatnio przyjemność. Dla mnie nie jest zupełnie nowa, ale daleka jestem od osiągnięcia wymarzonego stanu odczuwania przyrody. Chciałabym poznawać drzewa po korze, a rodzaj miodu po jego zapachu i smaku...To powolna nauka.
Układa się w uważne przeżywanie świata, w zrastanie z nim, we wrastanie w miękkość jego gleby w poczuciu cudownej harmonii.

Mijają dni, mijają noce. Maj stał się tak szybko czasem przeszłym, czerwiec nieuchronnie także zmierza w tym samym kierunku, ku przeszłości. Konsekwentnie, dzisiaj staje się wczoraj. Oczywiście nie bezczynnie. Zanim przyroda zastygnie w letnim dojrzewaniu, przygotowując się do wydawania owoców, jest polem bardzo szybkich transformacji.

Staram się tej wiosny nie uronić ani krztyny z tych cudownych przemian.

Tworzę swój osobisty zielnik, w którym nieogarnięty wszechświat przyrody zaczynają wypełniać małe archipelagi odkrytych i zbadanych wysp. A wtedy trudniej poczuć się bezradnym rozbitkiem...wiadomo jak wskrzesić ogień i wyżywić- jeśli nie ciało- to duszę - pięknem tego świata.

***

Wczoraj postawione w wazonie w pracy peonie wyglądały zupełnie inaczej niż dziś.
Solidne łodyżki zdolne udźwignąć wielki kwiat dźwigały gęsto zbite, jasnoróżowe kulki. W nocy, a może rano, pod wpływem światła i ciepła- pączki pękły i wyłoniły się z nich geste halki różowych płatków. Peonie to dla mnie kwiaty, które zawsze kojarzą się z czerwcem. Pięknie kwitną te przy warszawskim Placu Dąbrowskiego.

W maju natomiast przyglądałam się kwitnącym kasztanom.Coś mnie w nich uporczywie dziwiło. Przyglądałam się odmianie różowych kwiatów na kasztanowcach w brukselskim Parc Royal, przyglądałam białym kwiatom, regularnym stożkom ustawionym w gęstwinie zielonych koron, na drzewach warszawskiego Powiśla.

Teraz wiem co mnie zastanawiało. Kasztanowiec to poważne drzewo, gigant o ciężkiej sylwecie ma grubym, solidnym pniu. Jego liście, które pod koniec kwietnia wyłaniały się z oblepionych roślinnymi sokami grubych pączków, po chwili były jak lotki do gry w badmintona, a potem jak nietoperze rozpostarły skrzydła na swoich sześciopalczastych sztywnych konstrukcjach, tworząc szerokie wachlarze.

Kasztanowiec to zatem potężne drzewo, a nie mikry krzew, i dlatego dziwiło mnie po prostu to pensjonarskie ustrojenie w białe lub różowe kwiecie.
A tymczasem, gdy zwiędły już te drobne, stożkowo ustawione kwiatuszki, na szkieletach przypominających teraz odrobinę ususzone choinki pojawiły się małe, zielone kulki najeżone na razie jeszcze miękkimi kolcami. Czekając aż wyrosną z nich dorodne kasztany, można porównywać je do planet w modelu kosmosu. Albo do oglądanych pod mikroskopem komórek.

Jak każdego roku, zbyt szybko umknęło mi kwitnienie lilaka, który bardziej chcę nazywać bzem, tak jak do tego przywykliśmy. To wdzięczna nazwa, trochę dwuznaczna, muzyczna i miękka. "Bez". Po chwili: "bez bzu".

Te ciężkie kwiatostany w kolorze lila, o oszałamiającym zapachu przez chwilę wypełniały moje okno. Obserwowałam, jak powoli zaczyna pożerać je rdza, kwiatuszek po kwiatuszku, przebarwiając od nasady, aż korozja objęła całość i kwiatowe gałązki przeszły w kolor jasnego brązu.

Teraz kwitnie już zupełnie inny bez- ten dziki. Słownik podpowiada liczne synonimy: bez lekarski, bez pospolity, bzowina, bzina, buzina...gołębia pokrzywa...Ten bez jest wszędzie, powszechny jak jego nazwa. Przy drogach, w parkach, pod lasami.
Pachnie intensywnie, a gdy ułamiemy gałązkę i wstawimy ją do wazonu, po jednym, dwóch dniach roztaczać będzie głęboki, nieco kwaskowy zapach, odległy od tej rozpływającej się słodyczy zapachu, gdy kwitnie jeszcze na krzewie.

Jakiś czas temu przyjaciółka powiedziała mi, że podobno w pewnym wieku możemy utracić zdolność do słyszenia świerszczy. Ta informacja poruszyła mnie - choć nie dałam po sobie poznać. Postanowiłam odtąd słuchać świerszczy zawsze uważnie, konsekwentnie i nieustępliwie.

Podoba mi się przy tym myślenie o słyszeniu świerszczy w kategorii "zdolności".

Tak, to jest zdolność.
Tak wiele piękna jest na m po prostu dane (nieodpłatnie, z datą przydatności...). W zamian za tę najprostszą umiejętność dostrzegania.

Justyna Napiórkowska

Obrona Narcyza

2017-05-12T17:28:00.000+02:00

Sztuka wymaga od nas bardzo wiele. Obrazy bywają kłopotliwe, a ich treść niedostępna. Aura, która je otacza niekiedy jest nieprzenikniona, jak powierzchnia lustra.

Niekiedy także odczytujemy dzieła sztuki zupełnie inaczej. Wyruszamy z tego samego skrzyżowania, ale w zupełnie innych kierunkach. W tym tkwi także potęga sztuki.

Ja niestety mam tendencję o tym zapominać. Pędzę czasem między obrazami jak panczenista, nie bacząc, że lód nie dość że śliski, to może jeszcze być cienki.

Niekiedy jednak coś podważa spokój i pewność, z którą zaczynam patrzeć na arcydzieła. Lubię takie momenty. Na przykład, gdy za jakąś sprawą uświadomimy sobie, że inni widzą je zupełnie inaczej. Gdy inni dostrzegają w obrazach to, czego ja nie potrafiłam zobaczyć.

Właśnie tak mi się zdarzyło wczoraj. To zawsze cenne.

Chodziło m.in. o obrazy Caravaggia z Galerii Borghese. Przeczytałam krótki tekst, w którym obrazy objawiły się jako opowieść o zupełnie czym innym, niż to, do czego przywykłam. Pytałam siebie- jak mogłam tego nie widzieć?

Wówczas uporczywie zaczął przypominać mi o sobie inny obraz Caravaggia- z nieodległego Palazzo Barberini. Przedstawia pochylającego się nad stawem Narcyza. Temat jest mi zupełnie obcy, przyznam, że nawet nie znam nikogo, kogo o narcyzm mogłabym posądzać. Narcyz pozostawał dla mnie w domenie mitologii, odległej i nie dotykającej prawdziwego życia.

Najprościej mówiąc, Narcyz był dla mnie po prostu tym zapatrzonym w sobie… Narcyzem.

Jak twierdził Leon Battista Alberti, to Narcyz był wynalazcą malarstwa. Czym jest obraz jeśli nie próbą objęcia środkami sztuki powierzchni wody? - tak twierdził Alberti. Może dlatego motyw Narcyza stał się jedynym mitologicznym wątkiem podjętym dla Caravaggia.

Kiedy zaczęłam naprawdę zastanawiać się nad tym, co opisał Owidiusz, a potem pokazał Caravaggio, pomyślałam jak wielka niesprawiedliwość spotkała Narcyza. Był ofiarą bardzo uproszczonego myślenia. Może także nawyku do zbyt łatwego szafowania sądami.

Stał się patronem egocentryków. Bohaterem kozetek u psychoanalityków. Smutnym prekursorem wszechpotężnej mody na selfie.
Dziś myślę, że był on zupełnie kimś innym. Mam narastające wrażenie, że opowieść o Narcyzie wcale nie dotyczy po prostu jakiegoś trywialnego uwielbienia dla siebie. Zasługującego na surową ocenę zakochania się we własnym wizerunku. Nie chodzi tu bowiem o to, by oburzać się w pierwszym, narzucającym się odczuciu na egocentryzm Narcyza.
Wręcz przeciwnie.

Narcyz stał się tragicznym przykładem błędnego rozpoznania. Ofiara pospiesznej oceny. Epikryza okazała się mylna.

U Caravaggia ten biedny Narcyz jest niemal wrośnięty sam w siebie. Dłonie rzeczywiste i te z odbicia są zespolone. Jego pochylona sylwetka i odbicie w wodzie tworzy zamknięty krąg dotykającej go właśnie klęski.

Zastanawiałam się, czy gdyby na przykład spadł deszcz, czy to by Narcyza uratowało? Wówczas ten niedosięgniony obraz, w który uporczywie i z tęsknotą wpatrywał się w tafli jeziora rozmyłby się pod uderzeniami kropli wody. Czy zorientowałby się, że tak naprawdę jest sam?

Ta fascynacja postacią zobaczoną w zwierciadle wody, własnym odbiciem- była dla Narcyza jak wiadomo karą.

Ale przecież kiedy wpatrywał się w siebie w tafli wody, wierzył, że widzi nie siebie, ale kogoś innego. Pisał o tym Hans Belting. Kiedy dziecku po raz pierwszy pokazujemy lustro- nie wie jeszcze, że widzi siebie. Dla Narcyza spotkanie z własnym odbiciem w tafli wody - jest doświadczeniem siebie jako innego- bez wiedzy, że to on. Nieszczęsny Narcyz został ukarany poprzez pozostanie na tym etapie.

Myślał, biedny, naiwny, że kogoś spotkał w tym ciemnym lesie i dlatego z takim uporem mu się przypatrywał. Zawsze, gdy próbował go dosięgnąć, obraz ten znikał i w jego miejscu pozostawała pofalowana powierzchnia tęsknoty.

Nie był zatem tak zafascynowany sobą, ale właśnie zobaczonym kimś innym. Zmyliła go percepecja.

Potwornie smutny i samotny ten Narcyz. Z pewnością nie był takim egocentrykiem, za jakiego go się zwykło uważać. Nie znał sam siebie, nie znał nawet swojej twarzy.

Wierzył, że patrzy na kogoś innego. Szukał tylko człowieka, kierowany tą cudowną, ludzką ciekawością, która każe nam patrzeć na siebie, rozmawiać, poznawać.

Zamiast tonąć w grzęzawisku selfie.

Justyna Napiórkowska
aktualizacja 19.05.2017

Jak znaleźć szczęście. Lekcja Jana Kochanowskiego.

2017-05-09T22:18:00.001+02:00

"(...)Kto tak mądry, że zgadnie,
Co nań jutro przypadnie?
Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje się z nieba,
Kiedy się człowiek troszcze więcej, niźli trzeba.

Szafuj gotowym bacznie!
Ostatek, jako zacznie,
Tak Fortuna niech kona: raczy li łaskawie,
Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie.

U Fortuny to snadnie,
Że kto stojąc upadnie;
A który był dopiero u niej pod nogami,
Patrzajże go po chwili, a on gardzi nami.

Wszystko się dziwnie plecie
Na tym tu biednym świecie;
A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,
I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.(...)"

Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze

Wiele lat temu, w szkole podstawowej "pani od polskiego" zadała mi zadanie. Poprosiła o napisanie opowiadania. Pani M. nie podała jednak tematu, mogłam go wybrać sama.
Nie pamiętam co mną kierowało - chęć bycia poważną, brak dystansu, może brawura charakterystyczna dla tego wieku? W każdym razie- pracę zatytułowałam " O szczęściu".
Niestety nie pamiętam także, co napisałam, ale z całą pewnością była to praca bardzo naiwna. Może nawet nierozsądna. 14-latka pisząca o szczęściu. Dziś ta historia wydaje mi się zabawna i szczerze podziwiam delikatność z jaką pani M. powiedziała mi, uczennicy, w której pokładała wówczas pewne pedagogiczne nadzieje, że to może zbyt trudny temat.

Temat szczęścia powrócił do mnie jakiś czas temu. Znów nie był tematem zadanym. Poczułam, że do niego dorosłam. Jednak najprawdopodobniej nadal nie wypada mi nawet próbować odpowiedzieć sobie na pytanie, czym właściwie szczęście jest. Nie wypada, bo każda odpowiedź będzie jak domek z kart. Podmuch wiatru może ją podważyć, a ja będę stać później obok rozsypanej budowy, w którą jeszcze chwilę temu wierzyłam.

Tak, szczęście to trudna sprawa.

Przejeżdżając wczoraj przez centralną Polskę, znalazłam się w Szczęściu.

To maleńka miejscowość, właściwie wioska. Mieści się przy drodze łączącej Lublin z Radomiem, tuż pod Zwoleniem. Droga jest ruchliwa- i Szczęście- może nie przypadkiem - bardzo łatwo po prostu ominąć.
Kilka chwil i już Szczęście się kończy. Może mignąć przy trasie. Może zostać nie zauważone.

Tak się składa, że znam dobrze te okolice. Nie mam co prawda na tyle topograficznej orientacji, żeby wszystko dokładnie poukładać, a jednak wydało mi się, że Szczęście leży gdzieś pośrodku drogi między Sycyną, gdzie urodził się Jan Kochanowski, a Czarnolasem, gdzie tworzył.

Sprawdziłam to na mapie, która "mrugnęła do mnie okiem": faktycznie: Szczęście znajduje się mniej więcej w połowie linii prostej między tymi miejscami. A zatem w połowie "drogi" Jana Kochanowskiego.

To piękny zbieg okoliczności. Zabawny i być może nie zasługujący na dalsze rozważania. Sprawił jednak, że po powrocie do domu, późnym wieczorem sięgnęłam po tomiki poezji Kochanowskiego. Po jego "Pieśni", "Fraszki", ale i "Treny". A w nich- różne drogi do szczęścia.

Z siostrzeńcem w Czarnolesie Jana Kochanowskiego

Wiele lat temu, może wtedy, gdy dostałam moje zadanie w szkole, Rodzice mojej Mamy obchodzili złote gody. Ich cztery córki zrobiły im niespodziankę: życzenia w koncercie życzeń. Był to taki program w telewizji, gdzie w czasach archaicznych, poprzedzających interaktywne media, można było w jakiś sposób mieć kontakt - wówczas będący czymś niezwykłym - ze szklanym ekranem. Otóż lektor odczytywał tekst życzeń. Moja Mama wybrała dla swoich Rodziców fragment IX pieśni z ksiąg pierwszych Kochanowskiego.

Pamiętam z jaką ekscytacją oglądaliśmy te życzenia wtedy na czarno-białym ekranie, obserwując reakcje ukochanych osób.
Pamiętam, jak brzmiały te słowa. Brzmią dla mnie do dziś.

***

Wiersze Jana Kochanowskiego może wydają się jeszcze bardziej archaicznie niż koncepcja telewizyjnego koncertu życzeń.

Ale jego teksty są zdecydowanie ponadczasowe. Dobrze jest do tej myśli dojść samodzielnie, poza granicami raju dzieciństwa i młodości, która ma prawo nie wszystko rozumieć, względnie może rozumieć, ale nie musi brać na poważnie.

Dorosłość natomiast często chce znaleźć źródła, z których może czerpać swoją siłę.

Tak się składa, że Czarnolas był ważnym miejscem mojego dzieciństwa. Do źródła miałam zatem zabawnie blisko. Słowa Kochanowskiego były i są dla mnie tak ważne, że tekst "Na dom w Czarnolesie" powiesiłam nad progiem mojego warszawskiego mieszkania.

***

Nie wiem, czy topograficzne Szczęście istniało już w czasach Jana Kochanowskiego.
Najpewniej nie. Podawał jednak nieustannie wskazówki jak je znaleźć. "Pieśni" są bardzo praktycznym przewodnikiem jak do szczęścia dotrzeć. Zazwyczaj jednak po maturze o tej wiedzy z literatury zapominamy.

Być może zresztą szczęścia zawsze trzeba szukać na własną rękę, wytyczając własną drogę. Literatura i myśli nabyte nie pomogą.

Może szczęścia nie dotkniemy przez pergamin słów.

Po prostu o szczęściu nie sposób mówić, i teraz najzwyczajniej w świecie popełniam ten sam błąd sprzed lat.

Drogi do szczęścia są różne.

Na przykład niekiedy brak szczęścia nie jest niczym złym. Albo szczęściem jest brak nieszczęścia. Istnieje też małe szczęście, które można wyciosać z większego nieszczęścia.

Złe jest dopiero nieszczęście niepoddające się obróbce. Ale i ono nie jest ślepym zaułkiem. Zdałam sobie z tego sprawę czytając "Treny" Jana Kochanowskiego. Znałam je wszystkie, ale nigdy nie uświadomiłam sobie, że najważniejszy jest ostatni. Bardzo piękny, dotykający czułych nut i przynoszący wielką nadzieję.

Wyobrażałam sobie jak Jan Kochanowski pisał Treny, blisko pół tysiąca lat temu; wers po wersie, najpierw zsuwając się po własnych frazach w dół, w dolinę własnego smutku, a potem, w tym ostatnim z wierszy, w Trenie XIX zatytułowanym także Sen, podnosząc się jak połamany przez burzę kwiat.

Szczęście niestety często wyrasta z chwil nieporadności. Z ograniczeń. Z naszej ludzkiej biedy i smutków.
Szczęście potrzebuje tła naszych niedostatków.

Szczęście niekiedy trzeba także opuścić. Czasem bez przygotowania, bez spakowanych walizek.
Po latach będzie być może szansa, by do niego wrócić i wówczas okaże się, że wygląda zupełnie inaczej.

Szczęście objawia się ludziom szczęśliwym.

W pewnym momencie, obierając jakąś świadomą drogę, poczują, że coś ich delikatnie uszczypnie.
Poczują, że oddychają. Poczują, że widzą. Poczują- a to już znaczy wiele.
Ale nie będą pragnąć oddychać głębiej. Ani widzieć jeszcze więcej. Ani czuć mocniej.

Po prostu.
Poczują, że jest dobrze.

Tak jak ja poczułam przez ułamek sekundy w Szczęściu. W połowie drogi między Sycyną a Czarnolasem.

Justyna Napiórkowska

Polski maj z lekcją pokory na marginesie

2017-05-06T13:53:00.003+02:00

Albrecht Dürer, Trawa, 1503, Albertina, Wiedeń

Ten fragment wiosny zasługuje na opisanie. Zbyt szybko mija, a przy wszystkich ograniczeniach słów, tylko one są w stanie zatrzymać tę podlegającą ciągłym metamorfozom chwilę.

Tworzę zatem swój zielnik. Złożony ze zdań, z obserwacji, z obrazów. Konstruowany z uwagą.

Zbieram niedosłowne eksponaty podczas biegów, rozglądając się uważnie.

Biegi uprawiam z gorliwością neofity, wśród przyrody, ponad 300 kilometrów od stycznia. Najpierw po skrzypiącym śniegu, potem po twardym, przemarzniętym jeszcze gruncie, niekiedy- jak dziś - w ciężkim powietrzu, a niekiedy- jak wczoraj, po ziemi miękkiej jak lignina, bo nasączonej wodą całodniowego deszczu.

Biegnę, zatrzymuję się, a roślinki i ich doroczne rytuały układają się w słowa, które potem wystarczy spisać.

A zatem- nastał początek maja.

Kapryśny, chwilami zimny, ale potem równoważący to oszałamiającymi zapachami, pięknem, które dotyka wszystkich zmysłów. Wdziera się skutecznie także w obszary duszy. Jak roślinki, które wyrastają gdziekolwiek, żywione mocą swoich nasionek. Na przykład w szczelinie drewnianej ławki, gdzie nasionko musiało upaść z pobliskiego drzewa i teraz jego wiotka łodyżka próbuje udawać młody, dobrze zapowiadający się klon.

Kasztany rozpostarły konstrukcje swoich liści. Tworzą już gęste, nieruchome sklepienie, przez które nie przenika już ani błękit nieba, ani kropla deszczu. Naturalnie, na przełomie kwietnia i mają kwitną. Ustawiają stożki kwiatostanów, jak wyszywane, różowe suknie. Ta gęstwina przypomina mi sklepienie Sala delle Asse w Mediolanie. Leonardo da Vinci wypełnił je gęstymi splotami roślin, iluzją lasu wstawioną w samo centrum Pałacu Sforzów.

Leonardo da Vinci, freski w Sala delle Asse, ok 1498, Mediolan

Na świerkach pojawiły się wypustki, które z daleka wyglądają jak odsłonięte palce w rękawiczkach- mitenkach. Inne wiosenne przyrosty przypominają grube, jasnozielone włosia pędzelków, teraz zbitych, ale których igiełki wkrótce się rozpierzchną i najeżą. Potem ich jaskrawa zieleń będzie z czasem się tonować, kameleonim, powolnym procesem równać się z ciemną i błyszczącą zielenią całości.

Mlecze reagują na słońce. Otwierają do niego swoje tarcze, udając w tej swojej barwie dalekie i ambitne pokrewieństwo roślin i gwiazd. Wieczorem, na noc, składają swoje płatki jak parasole. Trochę później, już po przekwitnięciu ukazał je Dürer na akwareli z wiedeńskiej Albertiny.

Migdałek zmarzł i jest go bardzo żal. Stoi teraz, smętny, zbladły, bez blasku. Rozpościera wciąż pióropusz gałęzi. Obfite deszcze ostatnich dni dosłownie zmyły z niego ten dziarski róż, który zapowiadały jeszcze nie otwarte kwiatki kilka tygodni temu. Potem jedna zimna noc je zmroziła i cały proces otwierania kwiecistych pączków został zatrzymany. Drugi sezon z rzędu, bez triumfalnego kwitnienia.

Za to wzeszły tulipany. Wyrosły z cebulek przywiezionych w zeszłym roku z Holandii, jeszcze dwa tygodnie temu dosłownie kurczące się z zimna. Były wtedy otulone w swoje grube liście, pokryte matową patyną, w dotyku chłodne, a przy poruszeniu tak szczególnie szeleszczące. Rozkwitłe cebulki włożyłam w ziemię w kwietniu zeszłego roku. Gdy przekwitły, po pyszałkowatym wyłanianiu się znad traw, zostały z nimi zrównane szybkim cięciem, gilotyną kosiarki. Tak podobno się zaleca, by łodyżka nie pobierała cennych substancji z cebulki. Cebulki zatem poskromiły próżność, przez pewien czas pozostały w miękkich, czarnych podziemiach.

Jeden z tulipanów według mojej pamięci miał być czarny, a tymczasem wszystkie są karminowe.
Ale to dobrze.

Niech nie wszystko będzie według mojej pamięci. Niech nie wszystko będzie według moich oczekiwań.

PS Wieczorna burza z gradobiciem postrącała kolejne, rdzewiejące już płatki kwiatów wiśni... Poprzewracała też tulipany. Leżą teraz na mokrej ziemi, a ja się zastanawiam, czy wstaną. Lekcja pokory, zaiste.
Z drugiej strony- to była piękna burza. Najpierw salwy, rozbłyski, a potem wielogodzinny pochód deszczu, który skończył się chyba nad ranem :).

Justyna Napiórkowska

Widok Toledo El Greca

2017-04-29T14:29:00.002+02:00

Jadąc kilka dni temu przez Warszawę, a właściwie zatrzymana w korku na trasie Siekierkowskiej, patrzyłam na wpięty w niebo profil warszawskich wieżowców. Po niebie krążyły blade chmury, w sumie niewinne i sielskie.

Pomyślałam wówczas o niezwykłym obrazie, w których chmury tworzą prawie apokaliptyczną wizję. I to nad miastem, którego sama nazwa sugeruje surowe piękno: Toledo.

Obraz El Greca nagle wydał mi się jednym z najważniejszych, najciekawszych jakie znam. Kazał dostrzegać podobieństwa w skłębionych chmurach na niebie nad Brukselą. Przez ostatnie dni chyba przedzierały się tu fronty każące opierać się ciężkiemu, deszczowemu kłębowisku na ażurowych iglicach tutejszych wież.

***

Chciałam patrzeć na "Widok Toledo" neutralnie. Bez wiedzy. Bez fachowego instrumentarium.

Po prostu patrzeć. Przyglądałam się reprodukcjom, zerkałam na ten obraz rano i wieczorem, i za każdym razem ten widok pozostawał dla mnie jak za zamkniętym oknem, odrobinę niedostępny. Każda próba pełnego zrozumienia jego tajemniczej mocy kończyła się porażką. Czułam wielką bezradność. Ale także - naturalnie - podziw.

A przecież zamknięty w nazwie temat jest po prostu widokiem Toledo, wedutą wschodniego brzegu miasta przeciętego szerokim pasmem Tagu.

Toledo ustawione jest na potulnie gnących się wzgórzach. Wśród zieleni wyrastają opalizujące w świetle szare budynki. Podobno topografia w obrazie jest odrobinę niezgodna z wyglądem rzeczywistym, ale ten widok miasta jest raczej obrazem emblematycznym.

Na niebie nad Toledo z obrazu zwoje chmur podświetlane są słońcem. Ich brzegi stają się miękkie, przeczesane światłem. Jak zza gęstej makatki, gdzieniegdzie lśni jasna poświata.

Samo miasto wygląda jak potężny, zbielały szkielet. Chropowaty, zwietrzały, żebrami wrastający w ziemię.

Skorupę murów otula miękka zieleń. Tam, w Toledo może być tak intensywna pewnie tylko przez ułamek roku, zanim nie wypali jej słońce.

Tyle w tym obrazie niepokojących znaków...

Jednocześnie jednak to rozsypane na wzgórzach miasto tak pięknie lśni pod sczerniałym niebem. Zarysowane dotknięciami bieli budynki błyszczą tu perłowym blaskiem.

***

Widok z Toledo, dziś zawieszony w nowojorskim Met był jednym z kilku obrazów pozostających w pracowni artysty w chwili jego śmierci. To zwykle nie jest sprawa przypadku. Cóż takiego kierowało malarzem, że przez długie miesiące pracował nad tym płótnem?

Kilka wątków przy myśleniu o tym obrazie powraca. Na przykład zastanawia mnie kreteńskie pochodzenie artysty.
Nazywany w Hiszpanii Grekiem, przez długi czas określał się jako rezydenta, a nie stałego mieszkańca Toledo. W podpisach swoich prac pozostał Dominikosem Theotokopulosem.

Wikipedia nie wspomina o Fodele, mówiąc, że Dominikos urodził się w Iraklionie, ówczesnej Kandii, na poddanej Wenecji wyspie. Na Krecie trwa jednak cichy spór o miejsce urodzenia malarza.

Będąc kilka lat temu na północnym wybrzeżu Krety, pojechałam tam, gdzie prowadziły drogowskazy- do owego spornego miejsca urodzenia El Greca. Do Fodele dojeżdża się od strony wybrzeża przekraczając gęste pasmo gór. Dzielące od morza wzgórza pokrywają kamienie o kolorze rdzy. Wśród nich gdzieniegdzie widać wychudzoną kozę, poszukującą jakiegoś źdźbła trawy. Po chwili jednak, gdy zniknie już lazur morza i brama gór zostanie przekroczona, wjeżdża się do niebywale zielonej krainy. Nawet wtedy, gdy tam byłam, na przełomie lipca i sierpnia, zieleń była niewiarygodnie soczysta - szczególnie jak na tę spieczoną słońcem ziemię.
Aksamitna zieleń z widoku Toledo od razu wydała mi się odległym wspomnieniem właśnie tej zieleni z Fodele.
Być może Dominikos nie urodził się tam i próżne są wysiłki mieszkańców tej maleńkiej wioski powołujących się na wspólny rdzeń nazwiska, ale i genetycznie zapisane podobieństwo co niektórych do El Greca. Jednak niebo i ziemia wyglądają tam jak te, które znam z "Widoku Toledo". Są jak przeszczepiona tkanka wspomnień z odległej wyspy.

***

Nieba u El Greca był szczególne. Niepokojące. Może wręcz opresyjne.

Spoglądam na niebo, na którego tle święty Franciszek doświadcza stygmatów w siedleckim obrazie. Te nawarstwienia chmur wydają się powtarzać motyw czaszki ułożonej obok świętego. To niebo Franciszka pochłania i nie ma w tym nic z sielankowych wersji przedstawień świętych. Tytułowa ekstaza ma oznaczać stan, w którym wszystkie myśli i działania człowieka zwrócone są całkowicie ku przedmiotowi poznania. Tymczasem mam wrażenie, że Franciszek El Greca po prostu spokojnie, choć ze zdziwieniem spogląda w niebo, które zsyła mu bolesny "splendor" stygmatów. Inne jest niebo na przepięknym "Pogrzebie hrabiego Orgaza", gdzie orszak świętych lewituje nad ziemią na wypełniającym całą górną przestrzeń potarganych chmur. Jeszcze inne jest w scenie Ukrzyżowania, gdzie powłoka obłoków otwiera się czarnymi ranami. Toledańskie przestawienie apokaliptycznego "Otwarcia piątej pieczęci" nie zostawia wątpliwości- niebo jest jak kurtyna, którą trzeba zerwać.

Niebo, jak poszarpana tkanina, przeraża także w przedstawieniu pokutującej Magdaleny...

Niebo mówi. Obraz chmur wpisuje się w narrację obrazu.

Z punktu widzenia malarskiego medium, mam wrażenie, że jest w tym obrazie El Greca pełna życiowa podróż artysty. Ta, która pokierowała go także artystycznie. Od bizantyjskich początków na Krecie, gdy był pisarzem ikon. Przez wenecką szkołę Tycjana, która dała mu przepiękną paletę barw. Po rzymski szacunek dla rysunku, z czasu pobytu w Wiecznym Mieście, gdy El Greco dokonał nieudanego zamachu na geniusz Michała Anioła. Zaproponował wówczas- ku zgorszeniu wielu- przemalowanie Kaplicy Sykstyńskiej, twierdząc, że zrobi to lepiej niż florencki poprzednik.

Obrazy nieba u El Greca łączą w sobie według mnie miękkość barw, tak pięknie komponowanych w Wenecji, z rzymskim, rysunkowym kunsztem, który przejawia się w nagłych postrzępieniach chmur i barokowych efektach przenikającego przez nie blasku.

Szlak przez półwysep apeniński zawiódł Dominikosa Theotokopulosa do Hiszpanii. Ku toledańskiemu spełnieniu- gdy stał się malarzem cenionym i docenianym. Tam znalazł swoje miejsce. Wędrowiec przez różne światy, który po drodze tak wiele się nauczył.

***

Kiedy patrzę jednak na ten obraz El Greca, zastanawiałam się też po prostu, czy w Toledo zdarzają się burze takie jak te czerwcowe w Polsce. Dramatyczne i przerażające wyładowania, gdy wzburzona przyroda przywraca prawdziwe proporcje.

Ludzki sztafaż staje się wtedy podobny do tego z obrazu El Greca. Na obrazie można je ledwie dostrzec, tam gdzie meandruje Tag.

Postaci przypominają wiotkie patyczki nad brzegiem rzeki.
Wiotkie i pogodzone ze swoją małością.

Justyna Napiórkowska

Rogier van der Weyden - Zdjęcie z krzyża

2017-04-13T13:59:00.000+02:00

W madryckim Prado znajduje się obraz niezwykły. Od wielu dni przyglądam jak promieniuje swoim trudnym pięknem z reprodukcji w monograficznym albumie Lorne`a Campbella.*

Rogier van der Weyden, autor tego potężnego obrazu, coraz bardziej mnie fascynuje. Niezauważalnie stał się w mojej osobistej hierarchii chwilowo ważniejszy niż Jan van Eyck z bratem Hubertem, niż Robert Campin, u którego w Tournai pobierał nauki. Niż Hugo van der Goes, od którego obrazu z florenckiej Uffizi zaczęłam naukę prawdziw(sz)ego patrzenia na obrazy.

Na marginesie, wciąż się uczę patrzeć. Ćwiczę się w uważności, czytając między innymi Michała Cichego. Staram się wydobywać patrzenie z trybu biernego, tak by stało się czynnością, akcją, działaniem. Kto wie, może patrzenie zaangażowane, nieobojętne jest jedynym patrzeniem skutecznym.

Próbuję patrzeć na każdy obraz tak, by w pełni zaufać autorowi. Chciałabym, stojąc jako widz, w XXI wieku, stać się uczestnikiem: wytrąconym z codzienności, a wtrąconym w tajemną enklawę arcydzieła. Muśniętym przez moc sztuki, poruszonym. Przy wielkim szczęściu - odmienionym.

Patrząc na ten obraz, zastanawiam się, co naprawdę pokazuje.

Zdejmowane z krzyża umęczone ciało Chrystusa? Czy raczej tych, którzy bezradnie stali pod tym krzyżem?

XV-wieczny malarz zdjął z tematu autentyczność w wymiarze rzeczowym. Zrezygnował z malowania jerozolimskiego wzgórza, nie pokrył postaci warstwą kurzu, nie okalał ich nieruchomym i gorącym powietrzem, które musiało spływać z nieba. Całość sceny ustawił w przestrzeni sugerującej rzeźbiony ołtarz, prostej, lecz dekoracyjnej, gdzie ażur w umieszczonych w rogach maswerkach, poprzez motyw kuszy nawiązuje do powstania obrazu z fundacji bractwa kuszników z sąsiadującego z Brukselą Leuven.

Van der Weyden nadał temu obrazowi wprost niezwykłą, niespotykaną autentyczność emocjonalną.
Tyle tu udręczenia...ale i tyle piękna.

***

Kostiumy się zmieniają, ale nie kształt łez, które z takim pietyzmem namalował van der Weyden. One pozostają niezmienne. Gęste, słone krople spływające po policzkach ustawionych w grupy kobiet i Nikodema...Kształt bólu- ponadczasowy.

To obraz prawie w całości podporządkowany prawom rządzącym fizycznym światem. Niemal wszystko ciąży ku ziemi. Rozpoczynają się rytuały wobec ciała: zdjęcie z krzyża. Znoszenie chwilowo straconych nadziei z wysokości krzyża na dół. Ta historia- przez moment - chyli się ku ziemi. W tej scenie nie ma jeszcze nieba. Nawet iluzjonistyczna rama ciąży nad całością.

Jedni- jak Maria- opadają w cichej bezsilności. Inni oddają się koniecznym czynom- z pietyzmem obejmując ciało Chrystusa i Jego Matki.

Nie sposób nie dostrzec porządku, który wprowadził tu van der Weyden: osuwające się ciało Marii układem przypomina podtrzymywane przez Józefa z Arymatei i Nikodema ciało Jej Syna. To powielenie układu wyraża ideę compassio, współcierpienia. Czy jednak teraz to nie Ona umiera bardziej?

Piękna tej sceny nie przysłania ból, tak fizycznie tu przedstawiony. Może raczej je potęguje?
Niestety, piękno i cierpienie bywają tak doskonale zespolone... Nie bez celu, jak sądzę, bo smutek tej sceny może stać się narzędziem empatycznej przemiany.

Tyle tu współodczuwania: prawie u każdej postaci! W gestach, w mimice, w postawie. W działaniu!

Postaci ustawione są w dekoracyjnym szyku, w harmonijnym kompozycyjnie układzie.

Cóż za tkaniny, cóż za kolory! Z zawstydzeniem można je dostrzegać i przyglądać się nieoszczędnym zwojom tkanin, lśnieniu przeplecionych przez nie złotych nici...
Z zawstydzeniem, bo przecież świadczą tu niechcący o pięknie świata na przekór marności, na przekór powadze śmierci.

***

Ten moment, moment zdjęcia z krzyża, przez fizyczne obowiązki wobec martwego ciała stanowi trudną chwilę konfrontacji. Cokolwiek się wydarzy potem, ta chwila to chwila zwątpienia. Czas braku wiary. Moment dobitnej beznadziei, łagodzonej tylko pięknem tych wszystkich detali, kolorów, kompozycyjnej harmonii, zamkniętej niczym w nawias pochylonymi sylwetami Jana i Marii Magdaleny.

Widząc takie sceny, zazwyczaj opuszczamy wzrok. Wrażliwi poczują dławienie, w poczuciu okrucieństwa i niesprawiedliwości.

Tymczasem ten obraz każe na siebie patrzeć i patrzeć. Na dłonie. Na skłębione szaty. Na bose stopy. Na pełne wyrazu twarze.

Maria upada, przekroczywszy próg bólu możliwego do zniesienia. Upada z miłości, nie mogąc udźwignąć, dosłownie i w przenośni, wraz z innymi, tego umęczonego ciała swojego Syna. Nie jest to zatem Maria z piety- w bezruchu i cicho znosząca tragedię. Nie jest także przepiękną, opadającą w otoczeniu Apostołów w przedstawieniu z krakowskiego ołtarza, gdzie śmierć przybiera łagodną formę zaśnięcia. Wit Stwosz zresztą najpewniej widział jakieś dzieła van der Weydena i mógł zapamiętać wspaniałe skłębienia materii i poruszone wiatrem perizonia.

Gdy patrzę na kobalt sukni upadającej Matki Bożej, to myślę, że nie jest także jeszcze tą Marią, którą malarze przedstawiają Mater Misericordiae, Madonnę Płaszcza Ochronnego, która-sama doświadczywszy niewyobrażalnego bólu- stanie się opoką dla innych, skrytych "pod płaszczem". Jej wielka siła wyrośnie ze słabości, z tego omdlenia, które tak cudownie ukazał brukselski malarz.

W pięknej barwnej scenie, gdzie błyszczy kobalt i purpura, jej żywi bohaterowie wpadają w trzydniowy mrok.

Patrząc jednak na te wszystkie dłonie kogoś podtrzymujące, tak zaangażowane w pełne empatii uczynki, to myślę, że w mroku nocy czekającej na Glorię Zmartwychwstania już zaczyna jaśnieć jakieś światełko.

Życzę Państwu takiego światła Wiary, Nadziei i Miłości.

Pięknych i Radosnych Świąt Wielkanocnych!

Justyna Napiórkowska

*Polecam także publikacje Craiga Harribsona poświęcone malarstwu flamandzkiemu oraz imponujące, trzytomowe dzieło Sztuka Burgundii i Niderlandów 1430-1500 profesora Antoniego Ziemby.

Raport ze stanu rozkwitań

2017-04-01T12:56:00.002+02:00

Bardzo lubię polską wiosnę. Pozornie jest powściągliwa, ale w pewnym momencie, gdy nabierze sił i przekonania, rusza śmiało ze spektaklem dorocznych, wyczekiwanych niezwykłości.

W tym roku dane mi jest spędzić w Warszawie wiele kolejnych dni, bez wyjazdów.

Podróże, nawet te dość nieodległe, europejskie, są zawsze także podróżami w czasie. Odczuwałam to w kolejne wiosny, gdy - spędzając ten czas pomiędzy Warszawą i Brukselą, zwiastuny widziałam jeszcze w ostatnich dniach lutego, w Belgii, a potem powracałam do tego samego momentu, jak na cofniętej taśmie filmowej, oglądając początki wiosny w Polsce. Dwa lata temu podróż w czasie była odleglejsza, gdy przemierzyłyśmy z siostrą i siostrzeńcem pokrytą zielonym woalem Umbrię. ze zjawiskowym Orvieto, z cudem kamiennego Asyżu i pełną życia Peruggią (gdzie na granicy wzgórza spędziliśmy długie chwile na potężnej karuzeli, której opiekun uśmiechał się do nas z dołu, ze swojej budki i pytał : "czy jeszcze?", oferując nam dodatkowe okrążenia. Kręciło nam się w głowach, zachodziło umbryjskie słońce, a my czuliśmy się jak królowie życia). Potem wróciliśmy, zaskoczeni, do warszawskiej zimy.

W tym roku staram się nie przeoczyć ani jednego etapu. Chciałam zrozumieć tę środkowoeuropejską chronologię, która prowadzi przez desperackie nawroty zimy, przedłużający się w nieskończoność przednówek, aż do rzekomo nagłej eksplozji zieleni.

Przyglądałam się uważnie, jak przyroda tkwi, pozornie bez życia w zdrewniałych gałązkach drzew, w pędach róży, w wiciach winorośli. Nic, nic nie świadczyło o przetrwaniu przez nie tej zimowej smuty.

A jednak, od początku marca coś zaczęło się dziać.

Najpierw w podziemiach. Gdy roztopiły się śniegi, na wierzchu pojawiła się cała sfatygowana brzydota przednówka.
Zgniłe liście, poszarzałe pędy, szara ściółka. Spod brązowej ziemi zaczęły wyłaniać się pojedyncze trawy, na zwiady. Zielone, rachityczne peryskopy, wyłaniające się z mroku na światło dzienne. Dzielni posłańcy, często szargani zimnym wiatrem, niekiedy przysypani, jak gruzem, warstwą ostatniego śniegu...

To czas wytrwałości. Czas walki i przesilenia.

Potem pojawiły się nieomylnie przebiśniegi. Gdzieniegdzie żółte sukienki ranników. W zacienionych miejscach- przylaszczki.

Wiosenne, roślinne rezurekcje.

Gałązki migdałka pokryły wypustki, jak dreszcz, jak gęsia skórka. Najwyraźniej sprawne krwiobiegi bez przerwy jednak pulsują pod tą zdrewniałą fasadą roślin. Na leszczyny opadło jasno-groszkowe confetti. Na bzie pojawiły się drobne kokardki, a bodaj graby pokryły zawiniątka listków przypominające miniaturowe, zielone lotki. Z jednego z drzew, wyjątkowo wysokiego, zaczęły spadać łuski. Miniaturowe łódeczki utworzyły na ziemi, wokół pnia brązową makatkę.

Kasztany, najciekawsze są kasztany. Ich falujące secesyjnie gałęzie znienacka zwieńczyły grube, błyszczące pączki, przybierając wygląd ażurowych, diodowych lamp. Dzień po dniu wykluwała się z nich zieleń, aż nagle pękły, rozpościerając jasne, zielone listki na wiotkiej konstrukcji. Przypominają teraz skrzydła nietoperza, a za chwilę będą jak rozpostarte poszycie lotni.

Pełna celebracja. Wszystko gotowe. Wiosna nadchodzi!

Teraz już wiem, że ta zielona anarchia, która nadchodzi nie jest wcale tak nagła.
Nie jest niespodziewana.

Działa początkowo w podziemiu.

Roślinki zwierają szyki, może szepczą konspiracyjnie. Cierpliwie, niekiedy ryzykancko badają opuszczany przez zimę teren, by zająć go potem w triumfalnym, zielonym marszu.

Ku mojej euforii... Ku niekończącemu się zachwytowi.

Justyna Napiórkowska

Lekcja uważności w Gemäldegalerie

2017-03-22T07:37:00.001+01:00

W wydanym jakiś czas temu mini-albumie berlińskiej Gemäldegalerie z popularnej serii Muzea świata, ten obraz został pominięty. Nie uwzględniono go także na liście najważniejszych obiektów z kolekcji na muzealnej stronie internetowej.

Nic dziwnego, w blasku Botticellego, van Eycka, Caravaggia z tamtejszej galerii malarstwa, aura tego maleńkiego obrazu rozbłyskuje światłem jakby przyćmionym.

Jest taki dyskretny. Tak wyciszony.

Dziewczyna z portretu pozostaje dość nieznana. Jak za pajęczyną czasu, który nie pozwala nic pewnego o niej powiedzieć. Spowita krakelurą porcelanowa twarz, w labiryncie berlińskiego muzeum, w którym można tak łatwo o niej zapomnieć.

Można o niej zapomnieć, gdy tylko omamią nas w kolejnych salach cudowne iluzje z "Madonny w kościele" Jana van Eycka, zagęszczone roślinne girlandy wokół Marii z Dzieciątkiem Botticellego czy prowokacyjny uśmiech Amora u Caravaggia.

Nazywano ją podobno Nefretete. Nazywano berlińską Moną Lizą. Jednak jej status jest niewspółmiernie niższy. Nie stała się ikoną z mianowania. Co prawda, o jej istnieniu wie wielu, wielu jest nią zadziwionych, wielu zaintrygowanych, ale także wielu ma wciąż szansę zobaczyć ją po raz pierwszy. I być może minąć obojętnie, jak wiele obrazów zamkniętych za powłoką tajemnicy.

To obraz uwięziony w swojej ciszy. Uporczywe milczenie modelki nie dotyczy tylko tej chwili oddanej w portrecie, ale, jak sobie wyobrażam, trwało także przez wszystkie godziny pozowania, a teraz z łatwością obejmuje także odbiorcę.

Nie wiemy o niej prawie nic. Stała się po prostu tytułową młodą kobietą, o nieznanym imieniu, o tożsamości wynikłej tylko ze spekulacji. Może była panną Talbot, a może panią Talbot. Cóż to zmienia? Cóż zmieni poznanie jej nazwiska, jeśli i tak najbardziej intryguje pewien brak symetrii w jej twarzy, to lekko skośnie ułożenie oka?

To prowokacyjna niedoskonałość, która każe patrzeć uważniej.

Mogłaby to być anonimowa twarz, taka jakiej nie zauważa się w tłumie. Jeśli jednak już ją zauważymy, to wracamy wzrokiem, wciąż zerkamy, jakbyśmy chcieli w końcu rozwikłać tajemnicę tej nieregularności. Przyglądamy się ukradkiem, uważając by obserwowana osoba tego nie zauważyła. Czy nie tak?

Przekorne dzieje sprawiają, że ten obraz pod pewnym względem jest historycznie pierwszy. Po raz pierwszy bowiem właśnie w tym obrazie sportretowana postać umieszczona jest w konkretnym wnętrzu. Dziś pozbawiona konkretności modelka w konkretnym wnętrzu z bardzo konkretną, drewnianą lamperią.

Autor obrazu został rozpoznany w XIX wieku dzięki inskrypcji na nieistniejącej już ramie. "PETR XPI"- "Petrus Christophori". Skojarzono go ze wspominanym w "Żywotach..." Vasariego Pietro Christa, flamandzkim malarzem, który zachwycił między innymi Medicich.
Petrus, malarz, który przejął po śmierci van Eycka w 1441 roku jego pracownię wypełnił czas malarskiego interregnum w Brugii, zanim przybył do niej ze swojego niemieckiego miasta w 1465 roku kolejny geniusz, Hans Memling.

Ale i Petrus Christus, autor, któremu historycy z czasem przypisywali kolejne dzieła, dziś uważany jest za mistrza. Dość wspomnieć Św. Eligiusza z nowojorskiego MET, z tym kantorem złotnika, gdzie w ustawionym w rogu lustrze odbijają się zaciekawieni przechodnie w purpurach, a strój pary przy ważącym kruszec Eligiuszu świadczy o całym tekstylnym prospetity miasta.

Na berlińskim portrecie precyzyjne didaskalia są zestawione z tajemnicą, którą na ten obraz naniósł czas.

Ten obraz również w tajemniczy sposób mi o sobie przypominał. Trzy lata temu znalazł się na mojej facebookowej "ścianie". Rok temu, w marcu, oglądałam go w Berlinie. Teraz pokazała go aplikacja eksploatująca wspomnienia z Facebooka.

Swoją drogą, ta aplikacja- to kolejne ułatwienie dla celebrowania zainteresowania samym sobą. Opowiadamy o sobie teraz, za pomocą selfie. Opowiadamy o sobie kiedyś- za pomocą podpowiadanych przez portal wspomnień. Opowiadamy o sobie w przyszłości, która pewnie nie nadejdzie nigdy - w "nametestach". Ot, tworzymy epikryzę przeskalowanego ego. Albo profil behawioralny, w którym w naiwnej wierze we własną osobowość tak naprawdę jesteśmy tylko marketingowym łupem.

A tymczasem tak ciekawie jest przyglądać się innym. Na przykład tej introwertycznej, młodej damie.

Dobrze jest przed tym obrazem trochę pomilczeć.

Ta dziewczyna z obrazu Petrusa Christusa daje lekcję patrzenia. Lekcję uważności i wyciszenia.
Czarna panna, o cerze białej i błyszczącej jak parafina.
Muza z gabinetu figur woskowych. Triumfująca mistrzyni powściągliwości.

Justyna Napiórkowska

Słowo i obraz- Tatarak Andrzeja Wajdy

2017-03-07T16:05:00.001+01:00

6 marca- urodziny Andrzeja Wajdy. Te byłyby 91...

Niespełna pół roku temu miałam razem z moją mamą niezwykłą okazję spotkać pana Andrzeja Wajdę. Nie zapomnę momentu na progu Jego domu, po zakończonej, inspirującej rozmowie.

Padło wówczas zdanie o filmie, który jeszcze nie powstał. Nastała wtedy taka "przepastna" chwila, ułamek sekundy, w którym mieści się wiele. A w powietrzu zawisła raczej wątpliwość...poczucie, że mówimy o filmie, który jednak już nie powstanie.

Takie smutne przeczucia kojarzą mi się nieodzownie z jednym z najważniejszych dla mnie filmów Wajdy.
Z "Tatarakiem". Przeczucia, za które człowiek chciałby od razu siebie zbesztać. Ale to nic nie da.

Tamto spotkanie dotyczyło profesora Eugeniusza Eibischa, artysty, który był rektorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w czasie, gdy Wajda tam studiował. Relacja między profesorem a ówczesnym studentem, jak się okazało odległa, mieszcząca się tylko w formalnych zależnościach uczelnianych- była trudna i bardzo ciekawa.

Młody Wajda wówczas buntował się wówczas przeciwko Eibischowi, koloryście, wychodząc z założenia, że po wojnie nie można już malować tak jak kiedyś. Artystyczna postawa Eibischa była co najmniej złożona...Być może w jego kolorystycznym zapamiętaniu i tym krytykowanym przez młodych malowaniu martwych natur i kwiatów była też próba udawania, że nic się nie zdarzyło przez ostatnie lata? Przecież czas wojny musiał być dla niego bardzo traumatyczny, gdy, wróciwszy z Paryża w 1939 roku do Krakowa, przez okres okupacji ukrywał swoją żonę, piękną Żydówkę, Franciszkę. Suche słowo "ukrywał", to które znam z urywkowych opowieści, musiało mieścić w sobie wiele strachu, przerażenia, poczucia ostateczności... Może ta wojenna trauma odbiła się późniejszym pomijaniem w twórczości Eibischa wojny, jakby się nie wydarzyła? Znam właściwie tylko jeden obraz, w którym pojawia się wojenne pokłosie, przedstawiający Korczaka w pasiaku...

Jak usłyszałam, tych wojennych losów profesora nie znał Andrzej Wajda, ani jego rówieśnicy- na przykład przyjaciel Andrzej Wróblewski, gdy buntowali się przeciw władzom uczelni, pisząc i publikując krytyczny dla Eibischa list otwarty na łamach pewnego pisma.
Prawo buntu, prawo młodości...Prawo młodych zranionych wojną, prawo do szukania swojego sposobu na opowieść o świecie, który nie jest dobry.

Wczorajszy wieczór spędziłam na lekturze króciutkiego opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, Tatarak. Chciałam sprawdzić co będzie miało większą moc- słowa, czy obrazy?

To była bardzo ważna lektura. Zazwyczaj przed zobaczeniem filmowych adaptacji i ekranizacji literatry, próbuję najpierw sięgnąć do źródła. Nie zawsze się to udawało, i przed zobaczeniem filmowego "Tataraku" opowiadania Iwaszkiewicza nie czytałam.

To znakomite opowiadanie.
Jego ekranizacja- w kontekście znajomości tekstu- jest dla mnie także doskonała.

To połączenie tekstu i obrazu jest wg mnie niebywale spójne.

Czytając słowa Iwaszkiewicza widziałam Andrzeja Wajdę, który w jednej z pierwszych scen filmu rozciera w palcach pasmo tataraku...Słyszałam głos Krystyny Jandy w pustym pokoju z Hoppera. Widziałam marmurowo-blade ciało młodego aktora o twarzy, jaką opisywał pisarz.

Te obrazy zawładnęły tekstem.

Po kilkukrotnym zobaczeniu filmu i po spóźnionej lekturze mogę powiedzieć, że tekst oddycha obrazami Wajdy, a film czerpie z psychologicznych opisów u Iwaszkiewicza. Bez straty dla żadnej ze stron.

Być może Iwaszkiewicz jest tym autorem, który nie celebruje słów, nie pochyla się nad ich brzemieniem i samoistnym znaczeniem, lecz po mistrzowsku wprzęga je w zadania narracji, tak, że stają się -"d o s ł o w n i e"- obrazami.

Andrzej Wajda zrobił z tekstu mistrzowski użytek. Reżyser klasyk, w tym filmie tak nowatorski, zresztą, za wyznaczenie nowej ścieżki rozwoju w kinie otrzymał za "Tatarak" na Berlinale nagrodę im. Alfreda Bauera.

Tekst i film.

Słowo, tak doskonale ponownie ubrane w obraz, którego przecież musiało się wywodzić.

Obraz - film, pachnący jak tatarak. Materializujący wszystko co niematerialne: przemijanie, strach w podwodnych odmętach, umykający czas.

Tekst i film. A w nich: życie i śmierć. Pełne, konkretnie opowiedziane. W króciutkim opowiadaniu. I w wersji pełnometrażowej.

Justyna Napiórkowska

W Instytucie Polskim w Brukseli trwa przegląd filmów Andrzeja Wajdy:
http://culturepolonaise.eu/3,3,758,fr,Retrospective_Andrzej_Wajda

Blask Włoch, cienie naszych czasów. Mantua i Brescia

2017-03-05T09:59:00.000+01:00

Mantua, Camera degli Sposi

Skorzystałam z wolnego czasu w pracy.
W ciągu dwóch dni odwiedziłam dwa, a właściwie trzy miasta. Wszystkie położone w Lombardii, gdzieś w orbicie Mediolanu.

Zadziwia mnie ten region. Gdy przejeżdżam go na przełaj, góry pojawiają się i znikają, na rzecz równiny, o której jedyne co słuszne można powiedzieć, to trywialne, że jest płaska jak stół. Mam wrażenie, że określenie „dolina Padu” trochę wprowadza w błąd, bo zakłada, że rzekę okala coś więcej, a tymczasem ona płynie jakby stanowiła tylko kanał do drenażu uprawnych ziem. Jest jak rysa wydrążona w gładkiej ziemi, od chłodnych źródeł do ujścia w pobliżu Wenecji, gdy rozwidleniami delty łączy się z Adriatykiem .

Gdzieś daleko, na horyzoncie niekiedy pojawiają się góry wysokie. Majestatyczne i odległe. Ich wierzchołki bielą się w oddali, lukrowane lodem, przyprószone śniegiem.

We włoskich miastach zawsze zaciekawiają mnie lokalni bohaterowie. Na terenie całych Włoch można oczywiście znaleźć tych wspólnych, postawionych na pomnikach przy placach Republiki całego kraju rzeczników zjednoczenia.
Ale w ich sąsiedztwie, na freskach, w rzeźbach i wystawnych grobowcach rezydują też bohaterowie lokalni.
I tak się przewrotnie tu składa, że niekiedy będąc bohaterami w jednym z miast muszą siłą rzeczy stać się wrogami w sąsiadującym, innym mieście.

Ta cicha anarchia ma zatem wymiar podwójny- historyczny i geograficzny.
Historyczni wrogowie jakiś czas temu, decyzją potomków zostali ( skutecznie bądź nie) pogodzeni. Nie wypada już tak bardzo pielęgnować dawnych animozji.
Drugi, wymiar jest geograficzny, bo w nim realizuje się zszywanie tego kraju, gdzie każdy pochodzi ze swojego miasta, borgo, a nawet bardziej precyzyjnie z konkretnego contade. Widziałam to kiedyś podczas słynnego, szaleńczego wyścigu Palio w Sienie, gdzie jeźdźcy pędzą konno, na oklep, po głównym brukowanym placu miasta. Pędzą na chwałę swojej dzielnicy, maleńkiej cząstki miasta, w konkurencji, w której stawką z łatwością może być co najmniej kalectwo ( nie mam co do tego wątpliwości patrząc na trasę, zagiętą pod kątem prostym wzdłuż okalających plac budynków. Przy tych zakrętach tylko odrobinę zwalniają i podczas, gdy można jeszcze zrozumieć szaleństwo jeźdźców wabionych chwałą, trudniej zrozumieć konie, pędzące tak opętańczo, bez strachu, wśród roześmianej i radosnej publiczności.)

A więc postaci na obrazach i pomnikach sąsiadujących miast niekiedy opowiadają zupełnie sprzeczne historie. W zależności od miejsca opowieści są bohaterami lub zdrajcami. Wszystko w słowach, w narracji.

Może zatem oni się jeszcze do końca nie zjednoczyli? Może to tu trzeba szukać źródeł kryzysu, nie tylko włoskiego, ale też europejskiego, o którym szumią wszyscy? Może niegdyś to ta rywalizacja z sąsiadami sprawiała, że wszystko kwitło, jak w wioskach, gdzie gospodynie rywalizują o tytuł najpiękniejszego ogródka. Tymczasem teraz wobec pozornej wspólnoty zewsząd wyzierają objawy dekadencji.

Władze lombardzkich miast pewnie w nieprzejednany sposób stawiały sąsiadom wymagające warunki handlowe. Po germańsku, na tych terenach Longobardów, organizowali składy zboża, jak te na wzgórzu zamkowym Brescii, okalanym solidnymi murami obronnymi. Składy zboża, na wzgórzu, za grubymi murami. Skomplikowana logistyka. Bardzo mnie to zastanowiło.

Ciekawe są te mury, okalające siedziby na wzgórzach, wokół których lokowano miasta. Przecież od północy widać ten solidny, pofalowany mur Alp. Naturalna granica i ochrona. Ta stroma ściana mrozów, tak trudna do przebycia, tak rozdzielająca światy, że nawet w tej dziedzinie, która wydaje się najłatwiej transferowalna, w sztuce, rozróżnia się do dziś to, co na Północ od Alp i to, co na Południe.

Przeciw komu zatem budowano w miasteczkach półwyspu te umocnienia? Chyba najbardziej przeciw najbliższym sąsiadom. Tym, którzy chcieli naszemu władztwu uszczknąć fragment naszej miedzy i przypisać ją administracyjnie do siebie.

Pamiętam tę opowieść usłyszaną od Toskańczyka, GD, że odkąd w bitwie pod Montaperti siły sieneńskie pokonały Florentczyków, relacje nie układają się najlepiej. Bitwa pod Montaperti, 1260 rok!

Podróż zaczełam od Bergamo, a potem pojechałam do Mantui.

To miasto, do którego przyjechałam po raz drugi. Scenariusz zupełnie nieprzewidywanie powtórzył się z poprzedniego pobytu.

Gdy wieczorny pociąg dojeżdżał do stacji, gdy zwalniał, nagle zgasły wszystkie światła. Przez kilka chwil (które oczywiście rozciągnęły się nieproporcjonalnie w porównaniu do wszystkich innych chwil, gdy nie wydarzyło się nic specjalnego) panowała zupełna ciemność, w której można było zobaczyć tylko poruszające, czarne sylwety współpasażerów.
Z tych zgaszonych świateł w dojeżdżającym do stacji pociągu na szczęście nic złego nie wynikło. Było może jak ta chwila w teatrze, zanim kurtyna się podniesie, a światła rozświetlą, dając jasną informację, że oto jesteśmy co prawda wciąż w tych samych fotelach dla publiczności, ale już w zupełnie innym świecie. Po chwili rozświetliły się światła, ja wysiadłam, a Mantua ukazała się podobnie jak przed kilku dobrych laty w swojej dość brzydkiej formie. Okolice dworca nie sugerują ukrytego wewnątrz miasta piękna. W barze- prowadzonym przez przybyszów z Chin- pustki. Budynki szare, z szarymi szybami. Na wąskim chodniku przemykają przechodnie.

Mantua zajaśniała dzięki Gonzagom. I to dla nich tam przyjechałam. Stworzyli jeden z najsłynniejszych dworów Europy, z potężnym mecenatem artystycznym, który na przestrzeni stuleci ściągnął tu m.in. Mantegnę, ale także Rubensa.

Mam wrażenie, że całkiem przypadkiem trafiłam nie tylko do tego samego hotelu naprzeciw stacji, gdzie zatrzymałam się już kilka lat wcześniej, ale nawet do tego samego pokoju, gdzie na ścianie wisiała i wisi duża fotografia przedstawiająca Mantuę wieczorem. Widnieje na niej powtarzane we wszystkich przewodnikach zdanie renesansowego włoskiego poety, Torquato Tasso, że piękno tego miasta warte jest tego, by przebyć choćby tysiąc mil. Co więcej, to zdanie pozostaje tak samo aktualne: wtedy, gdy napisał je blisko pół tysiąca lat temu autor, a także także dla mnie, zarówno, gdy przeczytałam je na tym plakacie po raz pierwszy, jak i teraz, przy drugiej wizycie, w tym samym mieście, w tym samym hotelu, kto wie, może w tym samym pokoju.

Przyjechałam tu dla Andrei Mantegni, dla jego fresków. Chciałam też zobaczyć jego dom sprzed 500 lat. Studiolo Izabeli d`Este, która tak próbowała namówić Leonarda da Vinci, malującego portret Cecylii Gallerani, ten z gronostajem, by zgodził się sportretować także i ją, najpotężniejszą kobietę swojej epoki. On zaś robił uniki... i powstał tylko rysunek.

Zobaczyłam też bazylikę Sant'Andrei, arcydzieło renesansu znane z czarno-białych reprodukcji w dawnych podręcznikach historii sztuki. Jest tak renesansowo doskonały, w układzie stworzonym przez Leona Battistę Albertiego. W bodaj pierwszej kaplicy po lewej stronie, po przejściu zaciemnionego portyku znajdziemy się naprzeciw niewielkiej, prawie filigranowej, a znów renesansowo idealnej kaplicy, gdzie Mantegna - zgodnie ze swoją wolą- został pochowany. Dziś można spojrzeć na nią przez grube kraty.

Spędziłam długie godziny w zimnym zamku Gonzagów, w wymyślnym domu o chłodnych murach i wilgotnym powietrzu. Jest potężny... Nie zapamiętałam z entuzjazmem wyliczanych przez kasjera sal, z których się składa. To tak naprawdę patchwork pałaców, dobudówek, korytarzy, dziedzińców. Świadectwo rozrastających się ambicji.

Chciałam zobaczyć oczywiście przede wszystkim Camera Picta, inaczej zwaną Camera degli Sposi, gdzie wśród namalowanych motywów jest rodzina Gonzagów w do końca nie zinterpretowanej scenie. Postaci oddane z tak dużą siłą iluzji, o twarzach tak konkretnych. Towarzyszą im ulubione psy, takie, jakich wiele zobaczę następnego dnia w czasie joggingu po ulicach Brescii. Nieco wyżej, przez iluzjonistyczny oculus namalowany na sklepieniu- do środka zaglądają z ciekawością m.in. amorki, w symboliczny sposób łącząc to co ziemskie ze strefą nieba.

Camera degli Sposi to odrębna opowieść. Spędziłam w niej więcej czasu, niż przysługujące turystom piętnaście minut, wracałam chyba dwukrotnie, próbując wniknąć w magię tego przedstawienia, osadzonego w tak konkretnej chwili, jak migawka fotograficzna oddającego moment.

Brescia, Duomo Nuovo, fot. JN

Z Mantui chciałam pojechać do Pavii, albo do Cremony (po drodze jeszcze pewna drobna przygoda*). Nie miałam zadań i obowiązków i mogłam wsiąść do dowolnego pociągu. W ostatniej chwili zmieniłam zatem zdanie i zdecydowałam się na dzień w Brescii. Znałam to miasto jedynie z nazwy, która padła w przypadkowej rozmowie, z dziewczyną z Polski spotkaną wiele lat temu w pociągu, gdy ona- jak i ja- jechała na studia. Pociąg z Wiednia wiózł mnie do Florencji, ona wysiadła może w Mediolanie? Nie pamiętam, ale zaintrygowanie pozostało: Brescia? Cóż to za miasto?

Otóż to drugie co do wielkości miasto Lombardii. Mały Rzym, jak syntetycznie bywa nazywane.

Wieczorem, gdy przyjechałam wydawało mi się się niezwykle czyste, uporządkowane.
Rano, gdy operowało mocne słońce, miałam wrażenie, że z niewiadomych przyczyn właśnie tu słoneczne światło układa na budynkach i ulicach w bardzo równe, geometryczne kwartały. Pas światła, pas cienia.

To samo zobaczyłam później na głównym placu miasta.

Brescia/ fot.jn (widok z okna B&B AI MUSEI)

Spektakle światła w Brescii są rzeczywiście niezwykłe. Pierwszy zobaczyłam o poranku, przez niewielkie, nisko ustawione nad podłogą okno w pokoju BB, w którym się zatrzymałam. Budynek zbudowano na pozostałościach ( gruzach? ruinach? murach?) rzymskiej bazyliki, mój pokój mieścił się na poddaszu…Stare mury...może dlatego spałam tu snem sprawiedliwego, nieprzerwanym, może tylko na chwilę, by spojrzeć przez okno i zobaczyć, że potężna kopuła Duomo jest oświetlona przez całą noc i także o trzeciej w nocy wyłania się jak biała porcelana znad ciemnych dachów miasta.

Usłyszałam od właściciela pensjonatu, że ta kopuła jest trzecią co do wielkości, po florenckiej i mediolańskiej. Właściciel wymienił jeszcze miejsca, które powinnam zobaczyć, z tym entuzjazmem, z jakim Włosi lubią mówić o swoich miastach.

Gdy chodziłam po Brescii, oficjalnie jeszcze zimą, pogoda zachowywała się tak, jakby zdecydowanie była to już wiosna.

Do głównego placu miasta w ciągu dnia dotarłam kilka razy. Doprowadziły mnie tam różne drogi, z północy, południa, ze wschodu...

Niegdyś nazywał się Piazza del Duomo, przemianowany za sprawą papieża Paolo VI, który urodził się gdzieś w rejonie tego miasta.

Wielkością przypomina odrobinę prostokąty placów rzymskich- Piazza Navona czy - jeszcze bardziej - mój ulubiony Campo di Fiori. Wczesną wiosną słońce przechodzi po nim tak trochę smugami, jak po rozstawionym na środku zegarze, wschód-zachód. A może się mylę.
Widziałam też Kapitol, część miasta antyczną, przypominającą rzymskie Forum. Zadziwiające, tu na północy Włoch.

Tu, w Brescii można mówić o jednoczeniu przeszłości z przyszłością. O zamazywaniu anarchii. Wszystko tu doskonale zintegrowano. Minione z nowym. Pragmatyzm z malowniczością.
Przy głównym placu miasta, "ramię w ramię", w zorganizowanym szpalerze stoją budynki świeckie i religijne.

Od południa z potężną fasadą obecnego Duomo, nazywanego pewnie od XVII wieku Nowym (a także letnim), sąsiaduje stare Duomo- wcześniejsza katedra, zwana ivernale (zimową), w formie romańskiej rotundy.

Znamy wiele sąsiadujących ze sobą kościołów. Postawione ściana przy ścianie, jak dotykające się ramionami warszawska katedra św Jana i kościół Jezuitów o białej fasadzie. W Krakowie kościół św Piotra i Pawła, tuż obok bielonych romańskich stalagmitów wieży romańskiej kościoła św. Andrzeja (gdzie wewnątrz tak skutecznie wszystko zbarokizowano, że okładka zupełnie nie pasuje do treści).

A tu nowa, XVII-wieczna katedra z trzecią co do wielkości kopułą Włoch stoi tuż obok starej, romańskiej katedry. To za sprawą chyba tutejszej solidności budowlanej. Wstrząsy tej sejsmicznej ziemi nie zniszczyły budynków, a chęć okazałości ( i zasobność finansowa) kazała mimo wszystko wybudować nowy, imponujący budynek.

Po drugiej stronie placu- w niebo wżyna się kamienna wieża. Czytam w internecie, że ma 54 metry. Jej kamienie pamiętają trzęsienie ziemi, może wtedy zgrzytały, odłamki kamieni może padały na bruk, ale ustała niezmieniona, nie dodając grozy do wydarzeń, gdy wówczas w XI wieku i tak zginęło 20000 ludzi. Nie bez przyczyny zatem podziwiano jej wytrzymałość. W nieodległej Cremonie, tej, do której chciałam początkowo pojechać, stoi dwukrotnie wyższa wieża. Pokaz możliwości, przesuwanie skali w tych włoskich miastach. Dawne Manhattany, z ustawionymi pionowo drabinami do nieba. 104 metry- to już dla mnie groza. Żałuję, że i tym razem Cremona pozostanie dla mnie tylko nazwą, ale już teraz w wyobraźni nieodzownie wpina się z niej w niebo ta niezobaczona wieża.

Moc sztuki często wyrasta z niespełnionych marzeń, z konkurowania na sny.
Piękne mieli Gonzagowie w Mantui. Wielkie marzenia towarzyszyły mieszkańcom Brescii...coraz bardziej ambitne śniły się mieszkańcom Cremony,

Czas biegnie szybko, moje trzy włoskie dni także dobiegają końca. Planując podróż do Bergamo i na lotnisko, siedzę na schodach przed nowszą katedrą i spoglądam na plac Paolo VI.

Z tego popołudnia chciałabym zapamiętać grupkę studentów. Siedzą obok, na schodach w promieniach słońca, popijając coś z plastikowych kubeczków. Robią selfie, pozdrawiają parę przejeżdżającą na rowerze, z roześmianą blondynką akrobatycznie stojącą na bagażniku i przytrzymującą się ramion chłopaka. W grupie na schodach jedna z dziewczyn ma na głowie wieniec laurowy z czerwonymi kwiatami. Świętuje obronę dyplomu. Tu wieńce laurowe są dla uniwersyteckich laureati.

Słońce przesuwa się, wchodząc na kolejne stopnie schodów, na których i ja siedzę. Powoli cień nachodzi także i na mnie cień, przynosząc od razu chłód.

Po nasyceniu się blaskiem Włoch, po poczuciu słonecznego szczęścia, powrót do Warszawy, która też zaskakuje choćby tymczasową, choćby złudną, ale jednak wiosną!

Justyna Napiórkowska