Podczas poprzednich dwóch (VIII oraz IX) kadencji Sejmu, obywatele zgłaszali liczne projekty ustaw obywatelskich, które są wyjątkami od tzw. zasady dyskontynuacji, zgodnie z którą przy zakończeniu kadencji sejmowej wszystkie projekty są zamykane. To znaczy, że poddaje się je jednorazowemu przeniesieniu na nową kadencję w przypadku nierozpatrzenia ich podczas poprzedniej. Niestety, wiele z nich nie doczekało się realizacji w dozwolonym czasie, stając się ofiarami przedawnienia.

Aktywność obywatelska jest kluczowym elementem demokracji, jednak – gdy zastanowimy się nad problemem zapomnianych i odrzuconych projektów – dochodzimy do rozczarowujących wniosków.

Bariery i wyzwania, które stoją na drodze realizacji inicjatyw, mogą zniechęcać do tworzenia kolejnych. Co więcej, mamy prawo oczekiwać efektywniejszego, odpowiadającego na potrzeby obywateli systemu legislacyjnego.

Zamrożone projekty obywatelskich ustaw

Jednym z przedsięwzięć, które nie doczekało się realizacji był obywatelski projekt ustawy o utworzeniu Uniwersytetu Medycznego im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy. Pierwotnie wprowadzony w VIII kadencji Sejmu projekt został przeniesiony na IX kadencję, ale niestety nie doczekał się realizacji i spędził ponad 7 lat w sejmowej „zamrażarce”. Propozycja ta miała na celu zaspokojenie regionalnych potrzeb zdrowotnych i podniesienie standardów kształcenia medycznego w Bydgoszczy.

Podobny los, bo 5 lat w zastoju, spotkał także obywatelski projekt ustawy o zmianie Kodeksu karnego. Ta inicjatywa koncentrowała się na zapobieganiu czynom recydywistycznym, opowiadając się za wyższymi karami. Zawiłości procesu legislacyjnego okazały się jednak nie do przezwyciężenia, gdyż projekt pozostał niezrealizowany w IX kadencji.

Innym projektem ustawy, który przepadł, był „Obywatelski projekt ustawy w sprawie warunków zatrudnienia w ochronie zdrowia”. Miał on zapewnić sprawiedliwe wynagrodzenia zasadnicze dla zatrudnionych w podmiotach leczniczych.

Zawarte w druku sejmowym porównania obowiązujących w 2017 roku stawek minimalnych zniechęcają do podjęcia niektórych zawodów. Jako przykład płac nierównoważnych statusowi wykonywanych czynności zawodowych warto wspomnieć zarobki dietetyków i ratowników medycznych o podobnym wykształceniu. Badając rynek pracy wywnioskowano, iż procentowo mają taki sam współczynnik pracy (czyli wartość stałą przypisaną do poszczególnych zawodów medycznych), tym samym otrzymują podobne wynagrodzenia zasadnicze, pomimo iż wymaga się więcej lat doświadczenia od ratowników medycznych. Paradoksalnie to od tych drugich często zależy ludzkie życie, a ich praca wymaga wyjątkowej wiedzy i umiejętności.

Wśród niezrealizowanych projektów IX kadencji wyróżnia się także – czekający 5 lat na rozpatrzenie – obywatelski projekt ustawy o emeryturach bez podatku oraz o zmianie niektórych ustaw. Pochodzący z VIII kadencji projekt miał na celu zmniejszenie obciążeń finansowych emerytów poprzez wyeliminowanie podatku dochodowego od osób fizycznych i składek na ubezpieczenie zdrowotne dla tej grupy demograficznej. Pomimo przeniesienia do IX kadencji, ustawa spotkała się z podobnym losem i brakiem wdrożenia.

Co ciekawe, w 2021 r. prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę o zmianach podatkowych w ramach Polskiego Ładu – rządowego programu pomocy obywatelom po pandemii Covid-19. Ustawa ta, obowiązująca od 1 stycznia 2022 r., zwalnia z podatku dochodowego emerytury i renty do kwoty 2500 zł miesięcznie, odpowiadając na niektóre obawy podniesione w projekcie obywatelskim.

Zestawienie propozycji obywatelskiej z późniejszymi działaniami rządu rodzi pytania o zdolność procesu legislacyjnego do reagowania na potrzeby i obawy obywateli. Podczas gdy ustawa podpisana przez prezydenta Dudę odnosi się do części propozycji obywateli, nadrzędne pytanie pozostaje – czy można było uzyskać szybszą i bezpośrednią reakcję, gdyby proces legislacyjny był bardziej elastyczny i dostosowywał się do potrzeb obywateli?

W IX kadencji Sejmu rozpatrywano łącznie 27 obywatelskich projektów ustaw, przy czym ich wyniki znacznie się różniły. Co niepokojące, 11 z tych propozycji, w tym te pochodzące z VIII kadencji, uległo przedawnieniu, a dodatkowe cztery zostały odrzucone.

Jak zatem angażować się w procedury zmian w państwie, jeśli jesteśmy ograniczani ramami prawnymi? Zastrzeżenie, że projekty obywatelskie mogą być składane tylko raz, bez szans na ponowne rozpatrzenie w kolejnych kadencjach, utrudnia wystosowanie rozwiązań podobnych problemów.

Podsumowując, niedokończone projekty z IX kadencji Sejmu – 10 z nich przeniesiono do nowej kadencji i uchwalono jeden z nich – podkreślają złożoność i powolność, pełnego „czarnych dziur”, procesu legislacyjnego projektów obywatelskich. Podczas gdy niektóre inicjatywy odniosły częściowy sukces dzięki późniejszym działaniom rządu, inne pozostają w stanie zawieszenia lub przedawnienia.

W miarę rozwoju nowej kadencji istnieje możliwość refleksji i poprawy, które zapewniłyby, że głosy obywateli będą nadal słyszane, a proces demokratyczny pozostanie sprawiedliwy i będzie odpowiadał na zmieniające się potrzeby społeczeństwa.

Grupa będzie pracowała nad rozwiązaniami prawnymi i systemowymi wspierającymi rozwój społeczeństwa obywatelskiego, będzie przedstawiała opinie na temat działań popularyzujących aktywność społeczną.

Grupy robocze będą pełniły rolę doradczą dla Minister ds. Społeczeństwa Obywatelskiego, Agnieszki Buczyńskiej.

Kluczowe tematy, jakie Rafał Górski planuje poruszyć w trakcie prac grupy, to:

• Nowelizacja ustawy o obywatelskiej inicjatywie ustawodawczej. Więcej informacji: Światełko w tunelu rządowym. Obywatelska Inicjatywa Ustawodawcza w Senacie
• Nowelizacja ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji. Więcej informacji: Historia Centrum Wspierania Rad Pracowników
• Nowelizacja ustawy o referendum lokalnym. Więcej informacji: Ekspertyza – Referendum lokalne: Czas na reformę

Jakie jeszcze tematy, ułatwiające działania obywatelskie, warto poruszyć?

Jeśli masz konkretne propozycje, prześlij je wraz ze swoimi argumentami: rafal.gorski@instytut.lodz.pl

Gratulujemy i życzymy owocnych prac!

życzy zespół Instytutu Spraw Obywatelskich

Jaki projekt zna wiceminister? Chodzi o projekt ustawy o obywatelskiej inicjatywie ustawodawczej, który przygotował Instytut Spraw Obywatelskich.

Przypomnę, od 2012 r. prowadzimy kampanię społeczną „Obywatele decydują”, której celem jest wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego m.in. poprzez ułatwienie Polkom i Polakom zbierania 100 tys. podpisów pod obywatelskimi ustawami. Dziś te podpisy można zbierać tylko na papierowych listach. My postulujemy danie wyboru obywatelom poprzez wprowadzenie dodatkowo możliwości podpisu elektronicznego przez Internet. Nasz projekt ustawy ponadto zawiera zapisy wprowadzające zakaz odrzucenia inicjatywy w pierwszym czytaniu (zasługują one na pogłębioną refleksję w parlamencie), promocję projektów obywatelskich w mediach publicznych, a także określające terminy procedowania inicjatyw w Sejmie (likwidacja tzw. „zamrażarki”).

Czego chcą Polki i Polacy

Z naszych badań wynika, że 72% ankietowanych Polek i Polaków popiera zmianę prawa wprowadzającą podpisywanie się pod obywatelskimi projektami ustaw przez Internet.

Z kolei Instytut Badań Rynkowych i Społecznych IBRiS przeprowadził w listopadzie 2023 r. ogólnopolskie badania na zlecenie Instytutu Demokracji Bezpośredniej. 30% obywateli odpowiedziało „zdecydowanie tak”, i 34% „raczej tak”, na pytanie: Czy uważa Pan/Pani, że powinno się umożliwić podpisywanie się pod obywatelskimi projektami ustaw przez Internet np. za pomocą profilu zaufanego czy podpisu elektronicznego?

Ciąg dalszy na www.instytutsprawobywatelskich.pl

Zdjęcie: Rafał Górski na posiedzeniu Komisji Petycji Senatu RP, 7.02.2024, fot. Łukasz Kamiński, Kancelaria Senatu RP

Rezultatem kilkunastoletnich działań kampanii jest projekt nowej ustawy o Obywatelskiej Inicjatywie Ustawodawczej, który zakłada m.in. wprowadzenie podpisu elektronicznego pod obywatelskimi projektami ustaw.

W czasach, kiedy cyfryzacja bardzo przyspieszyła, a zdecydowaną większość spraw urzędowych możemy już załatwiać przez Internet, dziwi fakt, że jedyną możliwością zbiórki 100 tysięcy podpisów pod inicjatywą pozostaje odręczne podpisanie się długopisem na wydrukowanej liście – zauważa Górski.

Instytut Spraw Obywatelskich przeprowadził badania, z których wynika z nich, że 72% ankietowanych Polek i Polaków popiera zmianę prawa wprowadzającą podpisywanie się pod obywatelskimi projektami ustaw przez Internet.

Projekt ponadto zawiera zapisy wprowadzające zakaz odrzucenia inicjatywy w pierwszym czytaniu (zasługują one na pogłębioną refleksję w parlamencie), a także określające terminy procedowania inicjatyw w Sejmie (likwidacja tzw. „zamrażarki”).

Zmiany zaproponowane w ustawie pozwolą nadać odpowiednią rangę Obywatelskiej Inicjatywie Ustawodawczej, wzmocnią proces „sklejania” Polski, będą również jasnym znakiem dla Polek i Polaków, że ich głos jest ważny i znaczący, a zaangażowanie się w sprawy publiczne bardzo istotne — bez względu na podziały polityczne – mówi Maria Jaraszek z kampanii „Obywatele decydują”.

Poprzednie ekipy rządzące nie były zainteresowane projektami obywatelskimi – albo odrzucały je w pierwszym czytaniu, bez rzetelnej debaty, albo wrzucały na lata do zamrażarki sejmowej. Działania Marszałka Sejmu Szymona Hołowni napawają optymizmem. Docenimy je i mamy nadzieję, że w ślad za pierwszymi czytaniami, odbędą się następne a złożone projekty, poparte przez setki tysięcy obywateli przejdą całą ścieżkę legislacyjną – dodaje Górski.

Instytut Spraw Obywatelskich 15 grudnia 2023 roku przesłał do Marszałka projekt nowej ustawy o Obywatelskiej Inicjatywie Ustawodawczej. Szymon Hołownia odpowiedział nam 12 stycznia 2024 roku i wyraził chęć bliższego zapoznania się z naszym projektem ustawy.

Mamy nadzieje, że zostanie on złożony przez grupę posłów sejmowej większości, ponad podziałami partyjnymi a Sejm, Senat i Prezydent RP ułatwią Polkom i Polakom zbiórkę 100 tysięcy podpisów pod obywatelskimi inicjatywami ustawodawczymi – zauważa Jaraszek.

Po raz pierwszy złożyliśmy wniosek w sprawie emisji spotu referendalnego do Państwowej Komisji Wyborczej. 5 września br. otrzymaliśmy oficjalną odpowiedź od PKW, że jesteśmy „podmiotem uprawnionym do prowadzenia kampanii referendalnej w programach radiowych i telewizyjnych nadawców publicznych w formie audycji referendalnych, w związku z referendum ogólnokrajowym zarządzonym przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej na dzień 15 października 2023 r.”.

Po tym terminie próbowaliśmy (bezskutecznie) dodzwonić się kilkukrotnie do PKW, żeby zapytać o dalszą procedurę. Szukaliśmy też informacji na własną rękę.

Nigdzie nie było to opisane, ani na stronie PKW, ani na stronie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, nie pomogło też wyszukiwanie w Google.

W międzyczasie zaczęliśmy przygotowywać spot radiowy. Wiedzieliśmy, że stać nas będzie tylko na sfinansowanie takiego materiału. O spocie telewizyjnym mogliśmy jedynie pomarzyć. Z internetowej strony PKW dowiedzieliśmy się, jak wygląda harmonogram referendum i że 27 września 2023 r. będzie przydzielany czas antenowy. Nasz spot chcieliśmy mieć gotowy na ten dzień.

Coraz mniej czasu

Im bardziej zbliżał się wyznaczony termin, tym intensywniej szukaliśmy informacji. Byliśmy zdziwieni, że PKW nie kontaktuje się z nami. Zrzucaliśmy to na karb skumulowania referendum i wyborów w tym samym czasie.

Jakież było nasze zdziwienie, gdy wreszcie dodzwoniliśmy się do kompetentnej osoby w PKW, która poinformowała, że oni tylko uprawniają podmioty, a dalsze procedury są prowadzone przez nadawców publicznych. Na pytanie: „skąd mieliśmy to wiedzieć?”, otrzymaliśmy odpowiedź, że „wszyscy o tym wiedzą”.

Rozpoczęliśmy poszukiwanie osoby kompetentnej w Polskim Radiu. Po kilkunastu telefonach 27 września br. dotarliśmy do niej. Okazało się, że już po ptakach. Że trzeba było złożyć wniosek o przydział czasu i trzeba było to zrobić do 25 września 2023 r. Na pytanie „gdzie ta procedura jest opisana”, dostaliśmy odpowiedzieć, że „w rozporządzeniu Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji”.

Pokonały nas wymagania, którym nie mogliśmy sprostać, bo o nich nie wiedzieliśmy, chociaż aktywnie ich szukaliśmy. Pokonała nas wiara i przekonanie o równym traktowaniu wszystkich podmiotów i równym dostępie do informacji. Wreszcie pokonały nas urzędnicze procedury, które są równie skomplikowane i nie do wykonania przez statystycznego obywatela, jak samo zorganizowanie referendum.

Szansę mają „stali bywalcy”, organy władzy, partii, a co z ludźmi?

Mamy spot

Przygotowaliśmy spot referendalny. Nie będzie on emitowany w mediach publicznych, ale puszczamy go w internet. Nosi tytuł „Referenda dla obywateli, nie dla partii”. Roześlijcie go do swoich znajomych. Niech idzie w świat i szerzy ideę prawdziwej demokracji, a nie tej kontrolowanej, której doświadczamy ostatnio w naszym Państwie.