Ocean okien

Ex oriente... ventus, czyli na Grodzkiej zawsze wieje

2015-04-10T23:40:00.000+02:00

Ułan Ude niewiele się różni od Podlasia, Irkuck przypomina rozrośnięte Siemiatycze. Gdzie naprawdę zaczyna się Wschód: za Uralem, za Bugiem, za przejściem granicznym w Dorohusku? Andrzej Stasiuk mówi, że wschód jest tuż za Wisłą, na Grochowie. Za rzeką mieszkają ludzie ze wschodnich miasteczek i wsi, którzy przybyli kiedyś do warszawskich fabryk i tak już zostali. Ich życie składa się z zapachów, a przed wyjściem w świat matki skrapiają im skronie i kołnierze kwiatowymi perfumami.

Wschód Stasiuka to opowieść poskładana z wątków rozrzuconych po rozległej, dwuwymiarowej przestrzeni: zewnętrznej, geograficznej i wewnętrznej – przestrzeni pamięci. Podróż zaczyna się w pegeerze, w babskiej kolejce po chleb. Nad ciasnym sklepem rozciąga się cień Rosji, „duchowej ojczyzny pegeeru”, którą narrator poznaje osobiście dopiero po wielu latach. Z małej nadbużańskiej wioski wyrusza w głąb potężnego kontynentu, przy którym Europa wygląda jak niewiele znaczący półwysep. Chociaż matka wolałaby, żeby podróżował na zachód.

Mamo, jesteś mądrą kobietą i pozwól swojemu synowi podróżować tam, gdzie go prowadzą instynkt i serce. Jego świat nie ma stron.

Instynkt prowadzi go nieraz do miejsc o intrygujących nazwach, choćby nie było tam nic godnego uwagi, jedynie małomiasteczkowa nuda i wiatr ganiający kurze po ulicach – już sama nazwa, jak na przykład Kosz-Agacz, wystarczy, żeby jakaś wędrowna siła wepchnęła narratora-podróżnika do samochodu i wywiodła w nagi step. Za oknem zmieniają się nie tylko krajobrazy: zmieniają się też czasy, przemijają lata, i to w dowolnej kolejności. Linearność i chronologia zdaje się nie mieć racji bytu w tej przestrzeni, która całkowicie zawładnęła czasem – to ona dyktuje myśli i skłania do skoków w mniej lub bardziej odległą przeszłość lub do refleksji nad teraźniejszością. W niektórych miejscach równoczesność przeszłości i teraźniejszości rysuje się szczególnie wyraźnie, ponieważ ziemia jest tak mocno naznaczona zdarzeniami, że przechowuje nie tylko pamięć o nich, ale same zdarzenia, które mieszkają tuż pod powierzchnią i sprawiają, że ludzie nigdy nie zaznają tu spokoju i uporządkowania.

Ponieważ nie mogę się uwolnić od myśli, że wciąż trwa wędrówka ludów, że wciąż przetaczają się tędy najazdy, że ziemia drży i drży powietrze. I że nigdy nie nadciągnie spokój, ponieważ w żyłach tych ziem, w jej podziemnych rzekach krąży narkotyk, który podsyca szaleństwo, i dostaje się zawrotu głowy od ogromu przestrzeni i od złudzenia, że można ją opanować i przemienić.

Jednym z takich miast, w których wciąż współistnieje dawne (niekoniecznie uświadomione przez współczesnych) i nowe, jest Lublin. Wiatr na ulicy Grodzkiej przywiewa nieswoje wspomnienia i przeczucia tego, co minęło, przeszłego życia, które toczyło się w podwórkach przy Lubartowskiej czy Unickiej. Nowi ludzie weszli w stare miejsca trochę tak, jakby wchodzili w czyjeś życie. „Przeminęło, ale nie odeszło” – pisze Stasiuk.

W metafizycznej przestrzeni wschodu jest też religijność, w którą wpisuje się potrzeba odniesienia własnego człowieczeństwa do czegoś potężniejszego, pragnienie nieskończonej przestrzeni i tajemnicy, poszukiwanie czegoś tak nieogarnionego jak Bóg i Wschód. Narrator przywołuje pamięć swoich babek, pamięć dziadka – wiejskiego religijnego lidera, śpiewając godzinki w trasie. „Łapię ten Toruń i wjeżdżam głębiej w ojczyznę” – wydaje się, że nie tylko w jej obszar geograficzny, ale także w obszary tożsamości. Pojawiają się pytania o faktyczną wartość polskiej religijności i narodowości, podpieranej powstaniami, Papieżem Polakiem i wspólnymi wrogami. Ile byłaby warta nasza wierność bez całej tej otoczki?

Panie, ja bym ich na Twoim miejscu rozgonił po całym świecie na tysiąclecia jak naród Izraela i dopiero by się okazało, ile są warci. […] Jakby nie mieli żadnego Ruska, Niemca ani Żyda na usprawiedliwienie, ani tego swojego papieża by nie mieli na pogański kult, tylko na sto kilometrów piasek, toby było wiadomo, czy oni wierzą, czy tylko robią narodowy interes.

Narrator-wędrowiec zdaje się wyzbywać przywiązań: będąc w podróży, przebywa w nieustannym zawieszeniu, na symbolicznym pustkowiu. To zaś niesie ze sobą dziwną potrzebę nieposiadania, w pewien sposób naturalną dla „syna świata antykonsumpcji”. Podróżnik nie przywiązuje się też do spotykanych po drodze ludzi: opisuje przede wszystkim miejsca, a jeżeli zdarzy mu się zahaczyć o skrawki ludzkich historii czy opowieści, czyni je elementem pejzażu, jednym z wielu.

Małomówność i surowość – ta tkanka wschodu uobecnia się we Wschodzie za sprawą języka. Proste, krótkie zdania, które momentami sprawiają wrażenie szorstkich, po męsku szorstkich i konkretnych. I choć nie brakuje w nich mniej lub bardziej subtelnego dowcipu, to jednak gdzieś spomiędzy wersów wydobywa się wschodni, przenikliwy chłód, ten sam, który czyha tuż przy wyjściu z Rybnej na Grodzką. Warto wejść w ten chłód i trochę zmarznąć: to orzeźwia umysł.

Monsieur Lebrun uroczy nie jest

2015-03-05T02:01:00.000+01:00

Pan Lebrun zdecydowanie nie potrafi się przystosować. Nie rozumie, że przede wszystkim ma być miło, uroczo i sąsiedzko. Nie chce uczestniczyć w dzielnicowym Święcie Chleba. Nie fascynuje go cywilizacyjny postęp, pieczołowicie opisywany w coraz to nowszych mediach. Zamiast tego nachodzi Bogu ducha winnych sąsiadów i wypytuje o napis.

fot. Mateusz Wajda / Teatr Osterwy

Napis, wygrawerowany na ścianie windy przez anonimowego sprawcę, mógłby wydawać się kluczowym elementem sztuki Géralda Sibleyras’a, skoro zyskał zaszczytne miano jej tytułu. Jednak czy niewybredne porównanie „Lebrun = chuj” może mieć aż tak strategiczne znaczenie? Niekoniecznie. Napis to tylko zapalnik, który zdetonował bombę tykającą już od tak dawna, że wszyscy zdążyli się już przyzwyczaić, jak do tykającego zegarka. Napis to punkt wyjścia i punkt odniesienia, ale dramaturgię tego spektaklu tworzą dopiero jego konsekwencje.

Lebrun uparcie prowadzi prywatne śledztwo, którego celem jest wykrycie tajemniczego wandala i skłonienie go do usunięcia napisu. Ale rozmowy z sąsiadami, zamiast wieść prosto do rozwiązania zagadki czy chociażby naprowadzać na konkretne tropy, rozgałęziają się w dygresje, które odsłaniają coś zupełnie innego – drugie oblicze osiedla i jego mieszkańców. Okazuje się, że pod sympatycznym tonem głosu, przyjaznym słowem i grzecznym uśmiechem kryje się złośliwy grymas i przewracanie oczami. W imię dzielnicowej przyjaźni i miłej atmosfery każdy przejaw niesubordynacji i odstawania od reszty trzeba szybko unicestwić, żeby nie zakłócał ustalonego przez ogół porządku. A Lebrun wyraźnie się alienuje. Gazetowe nagłówki, które tak zachwycają jego sąsiadów, uznaje za puste. Kiedy wspominają o nowych świeckich tradycjach, zadaje głupie pytania o te dawne. Bezmyślna nowoczesność starzejących się ludzi wyraźnie go irytuje, może nawet bardziej niż cały ten „chuj” z windy.

„Napis” w reżyserii Tyszkiewicza to spektakl bez zbędnych fajerwerków i rewelacji – i bardzo dobrze. Nadmiar atrakcji zagłuszyłby precyzyjną strukturę dramatu i jego klarowny przekaz. Stonowana, wręcz chłodna realizacja składa się z elementów, które świetnie do siebie pasują: wysublimowane, nieprzesadne aktorstwo, nienadużywające środków wyrazu; minimalistyczna, designerska scenografia, zimne kolory. Wszystko to tworzy „higieniczną” kompozycję, która stanowi idealną przykrywkę i doskonały kontrast dla sąsiedzkich draństewek.

Kamienica, osiedle, dzielnica. Małe społeczności, miniatury tego ogólnego, wielkiego społeczeństwa, w którym wszyscy – czy tego chcemy, czy nie – jesteśmy zanurzeni po szyję. A jako że świat jest już oficjalnie globalną wsią (dziękujemy ci, internecie), sąsiad to nie tylko ten koleś, który regularnie zalewa nam mieszkanie albo ta babka, która podsłuchuje przez szklankę. Sąsiedzi to też znajomi-nieznajomi z facebooka, followersi z twittera czy instagrama, a nawet hejterzy z youtube’a. Pozostaje więc jedynie postawić sobie pytanie: czy nie jesteśmy zanadto dopasowani do obowiązującej całości? Układać puzzle – to całkiem ciekawa gra, ale być puzzlem – to zupełnie nudne człowieczeństwo.

Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie

Napis

Gérald Sibleyras
reżyseria: Artur Tyszkiewicz
obsada: Tomasz Bielawiec, Jolanta Rychłowska, Daniel Salman, Lidia Olszak, Artur Kocięcki, Anna Torończyk, Piotr Wysocki
Więcej na stronie teatru: http://www.teatrosterwy.pl/pl,0,s206,d62,napis.html

Czytanie przy kielichu

2015-01-24T17:11:00.000+01:00

Dziwne nawyki i niepoprawne przyzwyczajenia. Chyba nie sposób ich nie mieć. Jestem Kasia i czytam przy jedzeniu. Odkąd nauczyłam się czytać. Bibliotekarki i nauczycielki, słysząc to, zapewne miałyby przed oczyma pejzaż grozy: kawałki mielonki spadające na czyste stronice, tłuste plamy po maśle, a nawet okruchy chrzęszczące pomiędzy kartkami. Ale pojedynczy czytelnik żywieniowy to jeszcze nic. W Lublinie jest takie miejsce, gdzie czytanie przy jedzeniu występuje w formie zbiorowej.

Kawiarnie, w których ściany ozdabiają półki z książkami, to już nie nowość. Ot, chociażby taka Kawka na Okopowej czy Między Słowami na Rybnej. W stylowych wnętrzach pachnie kawą, a z głośników płyną przyjemne dźwięki. Raj dla fanatyków literatury. Jakby tego było mało, znaleźli się ludzie, którzy postanowili wyręczyć innych w czytaniu i pozwolić im spokojnie konsumować żeberka, bez obaw, że sos kapnie w sam środek zdania. Marta i Bartek skrzyknęli znajomych aktorów (z udokumentowaną znajomością alfabetu) i zaczęli robić sceny. Do dziś w restauracji Incognito regularnie czyta się klientom.

Barowe Sztuki to przysłowiowa góra przychodząca do równie przysłowiowego Mahometa. Nawet ci, którzy wolą przesiadywać w barach niż w teatrach, mogą zostać znienacka zaatakowani sztuką. Knajpiane życie toczy się w najlepsze, panuje charakterystyczny gwar, tu i ówdzie brzękają kieliszki czy filiżanki, kiedy nagle na niewielkim podeście pod oknem zasiada podejrzany dziwak. AKTOR. Aktor miewa płeć męską lub żeńską, w zależności od scenariusza. Wśród artystów zaproszonych przez duet Szczepaniak&Miernik znalazły się dotychczas takie talenty, jak Hanka Brulińska, Gabriela Jaskuła, Anna Dudziak, Mateusz Nowak czy Przemysław Stippa. Aktorzy czytają performatywnie teksty współczesnych autorów: Szymona Bogacza, Gustavo Otta, Mateusza Pakuły, Jarosławy Pulinowicz i innych obiecujących dramatopisarzy. Restauracyjni goście (większość z nich przyszła tu specjalnie na czytanie) przerywają pogawędki, podnoszą głowy znad talerzy, odwracają się w kierunku prowizorycznej sceny i zaczynają słuchać. Barowa atmosfera nasiąka niecodziennymi znaczeniami i myślami. Tak oto czytanie poza murami bibliotek zostało uświęcone tchnieniem teatru.

Książka nie może być jedynie sposobem na zabicie nudy przy śniadaniu, a teatr nie może być tylko przygrywaniem do kotleta. Ale poziom czytelnictwa w Polsce wciąż nie pozwala na otwarcie szampana i msze dziękczynne, a przeciętny obywatel nie chadza codziennie do przybytków Melpomeny. Trzeba zatem od czegoś zacząć – a obejrzenie sztuki przy piwie, w swobodnej barowej atmosferze, może być początkiem bardzo dobrego nałogu. Dla tych zaś, których nie trzeba już nawracać na teatr, Barowe Sztuki to po prostu doskonała odskocznia od tradycyjnych teatralnych sal. I świetny pomysł na poniedziałkowy wieczór.

[źródło]

Tam, gdzie kończy się asfalt

2014-12-20T00:50:00.000+01:00

Plakat kupiony jeszcze w sierpniu wciąż leży na szafie zwinięty w rulon, czekając na antyramę i odpowiednią ścianę. Czasami rozwijam i patrzę. Bo jest na co – na kompozycję matowych, stonowanych barw, naznaczonych swoistą podniosłością. Znaczenia poukrywane w ułożeniu palców, uniesieniu dłoni, w pozach, kolorach i pojedynczych literach. Wszystko jest tekstem, który domaga się nieustannego odczytywania, tak na poziomie literalnym, jak i metaforycznym, teologicznym czy kontemplacyjnym. Ikona Deesis, pamiątka z Supraśla.

Lipiec. Wylegując się w opóźnionym pociągu na trasie Warszawa-Lublin, wpadłam na dziwny pomysł, aby spędzić resztę lata (i początek jesieni, jak się później okazało) w rodzinnych podlaskich stronach. Miesiąc później moje walizki i tobołki spoczęły na podłogach łapskiego mieszkania. Zamiast je rozpakować, w towarzystwie niezawodnej ekipy wybrałam się w dalszą drogę.

W Supraślu przywitały nas granatowo-szare chmury, które miały wypisane na twarzy, że zaraz coś z nich pierdolnie (tak, wulgaryzm, ale z tych chmur naprawdę mogło jedynie pierdolnąć). Mimo wszystko wysiadłyśmy z samochodu i ruszyłyśmy w kierunku pałacu archimandrytów, gdzie dziś mieści się Muzeum Ikon. Ekspozycja zgromadzona na kilku kondygnacjach to przede wszystkim wizerunki Maryi i Chrystusa (w tym m.in. słynny Mandylion – ikona nieuczyniona ludzką ręką); nie braknie również Trójcy Świętej, wspomnianego już motywu Deesis, apostołów, świętych czy Ojców Kościoła. Aby statystyczny Nowak z Kowalskim nie znudzili się oglądaniem „świętych obrazów”, zwiedzaniu towarzyszą atrakcyjne multimedialne projekcje i gra świateł.

Ikona jest jak okno: właściwie nie patrzy się na nią, lecz przez nią, aby docierać do nieskończoności. Pomaga w tym specyficzna, odwrócona perspektywa, obca ludzkiej percepcji i przekraczająca standardowe prawa optyki. W liturgii prawosławnej, uznanej przez Pawła Floreńskiego za syntezę sztuk, ikona to nie tylko artefakt, ale też żywa obecność świętego, którego przedstawia. Jej środowiskiem naturalnym jest świątynia, cerkiew, a poza kontekstem liturgii ikona może być nie do końca zrozumiała. Jak zatem obchodzić się z ikoną w muzeum? Traktować ją jako żywe sacrum, które łaskawie zstąpiło z wyżyn ikonostasu i zgodziło się na przebywanie w przestrzeni profanum? Czy jednak jako „zwykłe” dzieło sztuki sakralnej?

Z drugiej strony, siedziba supraskiego muzeum nie jest tak totalnie świecka: w końcu to część Monasteru Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy. Męski prawosławny klasztor otwiera się kilka razy dziennie dla zwiedzających. Przy wejściu surowy mnich ocenia, czy ubiór – zwłaszcza damski – jest adekwatny do okoliczności, czyli wystarczająco skromny. Odkryte ramiona nie przejdą. Po takiej selekcji można wejść na klasztorny plac przez drewniane wrota. Po prawej stronie brodaty zakonnik odprawia modły nad wielkim kotłem. Nie przyglądamy się jednak zbyt nachalnie, lecz zmierzamy do cerkwi stojącej pośrodku trawiastego placu. Z XVII-wiecznego budynku po wojnie zostały tylko fundamenty i fragmenty murów. Ściany dawnej cerkwi były ozdobione freskami – część z nich udało się uratować z ocalałych murów, by dziś mogły być częścią muzealnych zbiorów. Sama zaś cerkiew została zrekonstruowana w latach 80. XX wieku.

Tymczasem chmury postanowiły sobie ulżyć i oblały nas rześkim deszczem. Schłyśmy przez całą drogę do Kruszynian, a gdy tam dotarłyśmy, przed wejściem do meczetu zostawiłyśmy mokre sandały. Bo do meczetu – jak wiadomo – boso. Przewodnik Dżemil dość rutynowym tonem (widać / słychać było, że robi to co najmniej kilka razy dziennie) opowiadał o muzułmańskich obyczajach, o Tatarach w Rzeczypospolitej i o społeczności Kruszynian – wsi wielokulturowej, w której żyją muzułmanie, prawosławni i katolicy. „We wsi żyjemy w zgodzie. Jest tylko problem, kiedy zaczynamy się nawzajem zapraszać na święta – zaczyna nam brakować dni na pracę”.

Tuż obok meczetu, w lesie, znajduje się mizar – muzułmański cmentarz. Nowsza, współczesna część, to typowe pomniki, jakie można zobaczyć na tradycyjnym, polskim-katolickim cmentarzu: lastryko, granit, marmur. Za to starsza część, która pamięta jeszcze odległe czasy królów, konfederacyj i rozbiorów, ma w sobie intrygujący urok. Kamienne nagrobki z półksiężycami, poustawiane bez wyraźnego schematu, bez ścieżek i alejek, pomiędzy wysokimi drzewami – to obraz, który z pewnością zachwyciłby niegdysiejszych romantyków, skłonnych do frenezji, fantastyki i tajemnic rodem z zaświatów.

Obfitość duchowych przeżyć sprawiła, że i ciało zaczęło dopominać się swego. Poszłyśmy więc za głosem żołądka, który zaprowadził nas do słynnej Tatarskiej Jurty. Drewniane wnętrze z dużymi, prostymi stołami, pełne drobiazgów i pamiątek na wszystkich ścianach, od razu wprowadza człowieka w staroświecki klimat. Jakby za chwilę miał się do mnie przysiąść jakiś Rzędzian albo nawet Bohun i kategorycznie zażądać chleba z pajęczyną.

Tak nas porwała kresowa atmosfera, że postanowiłyśmy wracać do domu okrężną drogą. Z Kruszynian ruszyłyśmy dalej na wschód, na Bobrowniki. Zapach lasu, świeża zieleń, bydlątka pasące się na równinach, piękno przygranicznych krajobrazów… Wraz z zepsutą cywilizacją zniknął nam sprzed oczu również asfalt. Po prostu się skończył. Ale nie oznacza to, że swojska piaszczysta droga upoważnia od razu do beztroskiego podróżowania i łamania przepisów, co to, to nie. Pośrodku tej polnej trasy spotkałyśmy straż graniczną. Strażnicy oczywiście nas zatrzymali. Zawsze to jakieś urozmaicenie tej szarej, codziennej służby na odludziu – uciąć sobie pogawędkę z obcymi, trochę przestraszonymi ludźmi. Na szczęście puścili nas wolno i bez rewizji.

Wschód wciąga. Nawet taka krótka wycieczka, połączona z (nieco późniejszą) lekturą „Wschodu” Stasiuka, spotęgowała apetyt, obudziła kresową tożsamość i chęć ruszenia w dalszą podróż, w step i w bezkres. Gdzie nawet wiatr nie bardzo wie, w którą stronę ma wiać, więc wieje we wszystkie.

*Zdjęcia autorstwa Osypiuk Sisters.

Historie z kraju pábiteli

2014-10-13T22:00:00.000+02:00

Jest takie miejsce w Pradze – Žižkovské Divadlo Járy Cimrmana. Patron tego teatru to legendarny geniusz, dramatopisarz, kompozytor, malarz; człowiek, który pomógł Edisonowi wynaleźć żarówkę, uczył Einsteina, podsunął Czechowowi pomysł na „Trzy siostry” i zdobył biegun. Człowiek-orkiestra, człowiek renesansu, człowiek-wszystko. W divadle wystawiane są jego sztuki, nakręcono o nim również film, a jego imieniem nazwano planetoidę. Sukces godny pozazdroszczenia. Problem jedynie w tym, że Jára Cimrman nigdy nie istniał.

Zbiór felietonów Mariusza Szczygła, opatrzony przewrotnym tytułem Láska nebeská, pełen jest tego rodzaju absurdów, śmiesznostek i groteskowych dziwaków. Skondensowana w zwięzłej formie literackiej potężna dawka czeskiego humoru, ale i czeskiej powagi, która nas, Polaków, niekiedy również bawi lub co najmniej wprawia w zdumienie. Jak chociażby urny z prochami bliskich zmarłych, trzymane miesiącami lub latami w kredensach, w szafach i na biurkach. Albo samoobsługowy bar z alkoholem w butelkach zwrotnych, w środku lasu. Zupełnie zwyczajne rzeczy.

I w każdej opisanej historii czy postaci, i między wersami da się dostrzec specyficzny czeski dystans do świata i człowieka. Czesi jawią się tu jako piewcy codzienności i prostych spraw, którzy nawet swoich Wielkich traktują z lekkim przymrużeniem oka. „Literatura czeska kocha szczegół, życie i zwykłego człowieka. Uszlachetnia zwyczajne” – pisze Szczygieł. To, co wzniosłe i dostojne – zyskuje humorystyczne rysy, jak Havel podający swój przepis na kurczaka lub Hrabal ukazany przez pryzmat swojej miłości do kotów i zwierzeń swojej kochanki. To, co mogłoby się zdawać przyziemne, sytuujące się gdzieś na marginesie życia społecznego – zyskuje wyższą rangę, staje się kultowe. Świetnym dowodem na to są napisy na ścianach czeskich toalet, wyrażające bogactwo myśli czeskiego narodu. To wręcz swego rodzaju nowy nurt literacki, o całkiem pokaźnej już tradycji i oryginalnej poetyce. „Jestem przekonany, ze gdyby anonimowemu Czechowi przyszło napisać na ścianie WC treść nieśmieszną, straciłby szacunek do samego siebie” – twierdzi reporter.

Láska nebeská to także teksty o literaturze. W kilkunastu felietonach Szczygieł dzieli się swoimi czytelniczymi doświadczeniami, opowiada o tuzach czeskiego pisarstwa, jak Hrabal, Hašek czy Ota Pavel, ale również o literackich celebrytach, jak Michal Viewegh, autor poczytnego intymnego dziennika. Swoją drogą, pisarz pilnie śledzony przez miejscowe tabloidy to dość specyficzne zjawisko, dające do myślenia: książka u naszych południowych sąsiadów musi dorównywać popularnością serialom i programom typu talent show. Istny czeski film.

Wartka, inteligentna i dowcipna opowieść z elementami pogodnej mądrości, uzupełniona cudacznymi zdjęciami Františka Dostála, to niewątpliwie rzecz godna polecenia. Spod reporterskiego pióra wyziera momentami gawędziarz, który czaruje i bawi, ale potrafi również przybrać poważniejszy ton i poruszyć uniwersalne kwestie. I jeżeli, jak napisał autor Láski już we wstępie, „Czesi zostali stworzeni po to, by wprawiać Polaków w dobry nastrój”, to Mariusz Szczygieł, przynajmniej po części, jest Czechem.

Taśmy prawdy z Trójmiasta

2014-10-03T16:32:00.000+02:00

Podsłuch był niewątpliwie jednym z najpopularniejszych tematów ostatnich miesięcy. Wielką sławę zyskali nie tylko podsłuchiwani, ale także podsłuchujący. Zainspirowane tym przykładem, wraz z K. i D., postanowiłyśmy iść za ciosem, biec za trendem i również spróbować swoich sił w podsłuchiwaniu. Jako że nie miałyśmy znajomości w renomowanych restauracjach ani pieniędzy na specjalistyczny sprzęt, jedynym narzędziem w tej ciężkiej pracy były nasze osobiste uszy, zaś miejscem akcji – trójmiejskie ulice i deptaki.

Większość zasłyszanych słów muszę na razie zatrzymać w tajnych archiwach, aby móc zrobić z nich użytek w stosownym czasie. Tymczasem zaprezentuję trzy najbardziej wyraziste cytaty. Oto i one:

Halo? No cześć, my właśnie jesteśmy na MOLU!

Zdanie wypowiedziane przez panią w nieokreślonym wieku (zresztą, wiek kobiet jest zawsze niedookreślony) do telefonu. Podsłuchane – jak większość czytelników zapewne już się domyśliła – na sopockim molo. Jednak ostatnie słowo pozostawia pewne wątpliwości co do miejsca pobytu autorki tego cytatu. Być może przebywała ona na molo jedynie ciałem, podczas gdy jej duch hasał gdzieś po połaciach lądu i wody na grzbiecie małego żyjątka zwanego molem? Może wraz z nim obgryzała w szafie przyjaciółki świeże futro z norek albo pyszną dzianinową spódnicę? Mógł to być także mól książkowy, stały lokator bibliotek i księgarń. Ale najbardziej straszliwa wydaje się hipoteza, że owa pani była po prostu nauczycielką chemii i – jako pracoholiczka – nawet na wczasach nie mogła zapomnieć o molach, atomach i jonach. Ciężki jest żywot człowieka.

Tylu jest u nas tych idiotów po doktoratach, którzy nie wiedzą, co ze sobą zrobić. Nie ma po co ich trzymać…

Te słowa padły w rozmowie dwóch rosłych mężczyzn w wieku średnim i dały nam asumpt do refleksji nad stanem polskiego szkolnictwa wyższego oraz rodzimej nauki. Refleksja była krótka i brzmiała „no właśnie”.

Jak się robi lodówkę?

To pytanie-hit zostało zadane przez dziecko (wiek nieustalony, na oko 4-5 lat). Niestety, nie dane mi było usłyszeć odpowiedzi, więc mogę tylko słowami popularnej piosenki zgadywać, czy mama „znów się wykręci, czy dziecko zniechęci, czy nie”. Jednak ciekawsza od odpowiedzi wydaje się inna kwestia: jakie wydarzenia, jakie niezwykłe okoliczności sprawiły, że pod dziecięcą czupryną pojawiły się tak zaawansowane przemyślenia? Kto wie, może to nowy Einstein czy Edison? Albo chociaż Skłodowska?

Jak widać, każdy podsłuch to nowe przypuszczenia, nowe historie, nowe pytania, jakie musi sobie postawić ludzkość. Pozostawiam Was z chmurnymi myślami. Tymczasem nasze trio podsłuchowe planuje już kolejną wyprawę. Kogo usłyszymy tym razem? Na wszelki wypadek mówcie szeptem.

Ogród opowieści

2014-09-01T15:46:00.001+02:00

Boję się szczurów. Wprawdzie nigdy żadnego nie widziałam na żywo i z bliska, ale już sama świadomość ich istnienia, połączona z bujną wyobraźnią wystarczy, aby wzbudzić we mnie wewnętrzny dreszcz grozy. Szczurołapa powinnam zatem darzyć co najmniej atencją. Ale zdarza się, że szczurołap oprócz gryzoni wyprowadza z miasta wszystkie dzieci. Wtedy sytuacja zaczyna się komplikować.

Legenda o szczurołapie z Hameln to motyw pojawiający się raz po raz na kartach najnowszej powieści Pawła Huellego, w postaci zaginionej opery Wagnera, odnalezionej przypadkowo przez gdańskiego kompozytora w budapesztańskim antykwariacie. To fascynujące, ale również – jak się później okaże – pechowe odkrycie wedrze się w życie Ernesta Teodora i jego żony Grety z większą mocą, niż mogli się spodziewać. Muzyk postanawia opracować niedokończony rękopis i zaprezentować dzieło na scenie sopockiej Opery Leśnej, na której Wagner królował w latach 30. ubiegłego wieku. Problem w tym, że naziści coraz mocniej zaznaczają swoją obecność w Wolnym Mieście, sztuka zostaje wepchnięta w tryby polityki, a w Waldoper triumfalnie płoną swastyki.

Śpiewaj ogrody to wielowątkowa (można by rzec: wielogłosowa, jak fuga) opowieść, którą spaja dom przy ulicy Polanki, niegdyś Pelonkerweg. A wszystko zaczyna się od wyprowadzki – właśnie z owego domu. Akcji przewodzi pan Bieszk (może Bieszke, na pewno nie Bieszczański), kaszubski „przewoźnik w czasie”, jak określa go narrator.

Kiedy zaciął batem Gniadosza i Baszkę, gdy wóz załadowany naszym dobytkiem zaczął powoli toczyć się aleją lipową w dół, do bruku ulicy Polanki, spojrzałem za siebie i w oknie dużego pokoju, za pożółkłą firanką ujrzałem panią Gretę. Kiwała dłonią najwyraźniej tylko do mnie, jakbym był jej wnukiem. Jakby chciała zatrzymać mnie jeszcze na chwilę po tamtej stronie.

„Tamtą stroną” jest nie tylko inna dzielnica, inna część miasta, inny dom – jest nią także odchodzący w przeszłość świat starego Gdańska, w którym żyła piękna Gretchen. A owa przeszłość w powieści Huellego niejedno ma imię. Pisarz zestawia kilka dziejących się równocześnie wątków, na zasadzie kontrapunktu: równolegle istnieje tu przedwojenny, wojenny i powojenny Gdańsk, bardziej i mniej odległe wspomnienia Grety, narratora i jego ojca, a nawet XVII-wieczna historia pewnego Francuza, dawnego właściciela oliwskiej posiadłości, podana w formie kontrowersyjnego dziennika.

Huelle komponuje swoją opowieść z prostych słów i wartkich zdań. Płynnie przechodzi od jednego wątku do drugiego, inkrustując każdy z nich erudycyjnymi wstawkami. Historie układają się w harmonijną całość, którą czyta się z wypiekami na twarzy i błyskiem w oku.

Wagnerowska opera o szczurołapie to tylko punkt wyjścia, punkt zaczepienia dla losów Gdańska, z którego bieg historii wyprowadzał – niczym legendarny flecista z Hameln – całe grupy ludności, grupy etniczne, wyznaniowe i narodowe. I choć problem tożsamości miasta nad zatoką nie po raz pierwszy pojawia się w twórczości gdańskiego pisarza, to jednak, moim zdaniem, świeżość fabuły niweluje niebezpieczeństwo popadnięcia w rutynę.

Jesień sprzyja lekturze. Bierzcie się do czytania!

Tato, chodź na motor

2014-07-18T02:05:00.001+02:00

- Znasz taki kawał?

- Jaki?

- Od przystanku do przystanku.

- Nie znam.

- To się przejdź.

Po augustowskiej szosie między lasami prześlizgiwały się spore ślimaki w swojej wędrówce ślimaczego ludu. Szosa była sucha, a może po deszczu, już nie pamiętam. Szłam z Tatą do sklepu albo do kościoła. Były wakacje i nic jeszcze nie zapowiadało nadciągającej powoli dorosłości.

Ojciec to długie spacery, często marszowym krokiem, w mroźne styczniowe popołudnie. Pływanie łódką po Narwi, wczesną jesienią, kiedy opustoszała rzeka nie przypominała już ruchliwej ulicy. Pamiętam tamten zapach powietrza, smętnie zielonkawy kolor wysokich traw i wyblakłe niebo, które chyba nie mogło się doczekać krótkich dni i wczesnych zachodów słońca.

Kiedy byłam jeszcze na tyle mała, że niczego się nie bałam, jeździłam motorem – z ojcem i dziadkiem. Nie jakieś tam sportowe akrobacje, żaden żużel, żadne wyścigi czy inne rozrywki. Motor był zwyczajnym środkiem transportu. Za kierownicą Tata, z tyłu dziadek, a pośrodku ja. Beztroskie trio. Dziadek Staś podobno zawsze przechylał się na niewłaściwą stronę na zakrętach, co groziło niechybnym upadkiem. Na szczęście wszyscy wychodziliśmy cało z tej wariackiej jazdy.

Mimo nawałnicy trosk, jaka nieraz się nad nim przetoczyła, Tata do dziś zachował cząstkę młodocianej beztroski i niezbywalną chęć życia. I choć za kilka dni skończy okrągłe 56 lat, to jednak czasem da się w nim zobaczyć dwudziestoletniego chłopaka, który wszystko ma jeszcze przed sobą.

Sztuka na Podlasiu (krótki spis wrażeń)

2014-06-26T09:39:00.000+02:00

Performance w Galerii Arsenał

Zielony autobus „podlasiak” codziennie toczył się po mokrej szosie, przez nadnarwiańskie łąki i lasy. W busie siedziało zazwyczaj kilkanaście osób i ja, czytająca Śpiewaj ogrody Huellego (o tym, jak zapowiadałam, już niebawem). Bus wiózł mnie do Białegostoku, gdzie przez 10 dni odbywała się wielka impreza ze sztuką w roli głównej.

29. Dni Sztuki Współczesnej, bo o nich mowa, okazały się szaloną ucztą dla wielbicieli teatru i sztuk wszelakich. Spektakle z różnych stron Polski i świata, taniec, muzyka, performance – solidny mix skomponowany z różnorodnych składników. Świetnie zaadaptowany i zagrany Paw królowej Masłowskiej sprawił, że aż bolały mnie dłonie od braw, a niekonwencjonalne, energetyczne i elektryzujące Pieśni Leara wyrwały mnie z krzesła i na dobrą godzinę przeniosły w zaświaty.

Pieśni Leara

Pieśni Leara / Teatr Pieśń Kozła

Swoistym odkryciem podczas tego festiwalu był dla mnie Teatr Latarnia. Grupa młodych twórców wywodzących się z białostockiego Wydziału Lalkarskiego ulokowała się w drewnianej Chacie na Wygodzie, zwanej przez nich „teatrem tymczasowym”. Teatr – jako sztuka ulotna – dzięki tej tymczasowości siedziby staje się jeszcze bardziej teatralny. Podczas DSW w Chacie nie został wystawiony żaden spektakl, za to rzucono przynętę. I to smakowitą. Artyści pokazali nam Making of Solaris, czyli krótki film dokumentujący pracę nad spektaklem, który rozbudził apetyty publiczności (a przynajmniej mój apetyt). Przedtem wysłuchaliśmy jeszcze kosmicznej ścieżki dźwiękowej, siedząc w zupełnym mroku. Naprawdę miałam wrażenie, jakby stary dom wyskoczył na półgodzinną przechadzkę w odmęty uniwersum.

Teatr Latarnia / Chata na Wygodzie

Krótko mówiąc, warto było. Poza tym dawno już nie widziałam tak melankolijnych mgieł jak te nad podlaskimi polami.

Wszystkie recenzje festiwalowe (również moje) możecie przeczytać w tym numerze Teatraliów.

Zdjęcia: Piotr Cierebiej - Dni Sztuki Współczesnej

Tylko dla wariatów

2014-06-20T17:23:00.000+02:00

Kto z umarłymi mak
spożył, z ich plonu,
zachowa najlżejszy takt
i tchnienie tonu.

(Rainer Maria Rilke)

źródło

Jaką wartość ma poezja? Dziś. Wyryte na blachę formułki ze szkolnych lat pospieszą zaraz z wyjaśnieniem, że poezja to wartość duchowa, metafizyczna, że wartości estetyczne i malowanie słowem całego świata przedstawionego, że wyrażanie uczuć i myśli w artystycznej formie, że podmioty liryczne i inne podejrzane indywidua. A teraz na poważnie. Serio. Jaką wartość ma Poezja – dziś? Dla niektórych (dla większości?) żadną. Dla nielicznych – taką, że wyciąga człowieka ze szczurzej gonitwy i odróżnia go od innych ssaków. Bez poezji człowiek z wolna, niepostrzeżenie przemienia się w szczura, którego byle szczurołap z łatwością wyprowadzi z każdego Hameln. Na manowce.

Aby uniknąć szczurzego losu, wybrałam się (jak co roku) na sławetne już lubelskie święto – Miasto Poezji. Wbiegłam, spóźniona, do Bramy Grodzkiej, gdzie w półmroku już toczyła się rozmowa Piotra Matywieckiego z Julią Hartwig. Ostatni tomik poetki, Zapisane, to krótkie, refleksyjne wiersze tworzące swoisty poemat, całość. Tworzone jako zupełnie odrębne teksty, nieoczekiwanie połączyły się w spójną kompozycję, którą można przeczytać jednym tchem. W odróżnieniu od wcześniejszych zbiorów, wypełnionych obrazami, podstawową materią Zapisanego jest słowo. A słowo przecież powołuje światy do istnienia. Zatem zapisane = stworzone.

***

Słowa prowadziły nas dalej, do Celana. Jego wiersze, jak stwierdził profesor Wodziński podczas środowej dyskusji, należy czytać dotąd, aż zrozumienie przyjdzie samo. Ale czy można wiersz zrozumieć do końca? – ripostuje Ryszard Krynicki – wiersz, który da się całkowicie wytłumaczyć, przestaje być wierszem albo w ogóle nim nie jest.

***

Po wieczorach rozmyślań ocierających się niemal o metafizykę, po wieczorach poważnych tonów i z lekka przyciszonych słów przyszedł czwartek – dzień, w którym wręczono „Kamień”. Laureatem tej całkiem prestiżowej nagrody został w tym roku Marcin Świetlicki. Poeta z właściwą sobie gracją i błyskiem w oku ukrytym za czarnym okularem odebrał „statuetkę”, po czym wyznał zebranym, jak wyobrażał sobie tę uroczystość: będę siedział w takim fotelu, a tu będą przychodzić różni ludzie i o mnie mówić, a ja tylko będę siedział i podziwiał. Krótko mówiąc – poeta ujrzał oczyma duszy swój benefis w Teatrze Stu.

Piotr Śliwiński, który prowadził rozmowę z laureatem, nie miał łatwego zadania. Świetlicki mistrzowsko migał się od odpowiedzi „na serio”, dowcipkował i stroił łobuzerskie, niemal gombrowiczowskie miny. Jednak – jako że panowie znają się nie od dziś – konwersacja toczyła się bez większych zakłóceń i zgrzytów. Atmosfera na sali była również bardziej ożywiona i rozentuzjazmowana niż podczas poprzednich, zamyślonych spotkań. Bo jakże tu się nie ożywiać, kiedy poeta opowiada o tym, jak to jadł z panią Julią Hartwig tatara (tzn. patrzył, jak pani Julia je, gdyż sam skonsumował wcześniej) i widział nawet, jak pani Julia pije alkohol (tyle, ile tatar wymaga). Albo gdy poeta stwierdza, że młoda poezja już go nie interesuje. Interesuje go za to proza (sam w tym momencie pisze dzieło prozą, może za jakiś czas ujrzy światło dzienne). Poezja jest dla mnie do ustawiania na półce.

Autor licznych wierszy o wódce i papierosach zwierzył się również, że inspiracją do napisania niejednego utworu były dlań rozmowy podsłuchane w tramwaju lub u znajomych. Na takie dictum profesor Śliwiński rozmarzył się nieco: wyobrażają sobie państwo, w jakim kierunku rozwinęłaby się poezja Marcina Świetlickiego, gdyby miał telewizor? Albo tablet? Zostałby poetą cybernetycznym…

Świetlicki: mam domofon…

***

Finałem Miasta Poezji 2014 było spotkanie z prozą – ale nawet proza może być zdrowo naznaczona poezją. Dowodem na to jest Paweł Huelle – główny bohater piątkowego spotkania w Bramie Grodzkiej – i jego najnowsza powieść, Śpiewaj ogrody. Jednak powieść to już temat na osobny post.

Bab Te

2014-05-15T19:48:00.000+02:00

Znalazłam zdjęcie, które zawieruszyło się pomiędzy „Teatry” i „Didaskalia”. Starsza kobieta z fotografii obserwuje mnie i świat mądrym spojrzeniem. Ma poważną minę, ale to tylko pozory. W oczach i kącikach ust tkwi przyczajony uśmieszek, ni to kpiarski, ni to pobłażliwy. Trochę Mona Lisa, tylko ładniejsza i nasza, swojska. Babcia Tesia.

Skąd wzięła się ksywka „Bab Te”? Z zamiłowania Taty do skrótów? Bardzo możliwe. Swoją szwagierkę określał kiedyś mianem „cio Ja” (ciocia Jadzia), a o wyprawie na działkę informował mówiąc, że jedzie do Szoł (czyli do Szołajd). Zatem i teściowa zyskała przezwisko. A może podsłuchał to z naszej dziecięcej mowy i włączył w poczet własnych słów?

Po śmierci dziadka Stasia bab Te spędzała z nami sporo czasu, dzięki czemu nie musiałam doświadczać wątpliwych uroków przedszkola: leżakowania, mdłej kaszy i wykształcania stadnych nawyków. Zamiast tego towarzyszyłam jej w podróżach po okolicy i wizytach u znajomych, sąsiadów, kuzynów. Karmiłam gołębie i inne ptactwo przez lufcik w kuchennym oknie. Piłam słodką herbatę słuchając radiowej wieczorynki. Spałam w śpiworze, a przed snem oglądałam z babcią „Bezludną wyspę”. Wychowałam się na powsinogę-włóczykija o samotniczej naturze.

Oglądając jej zdjęcia z różnych lat, mam wrażenie, że bab Te naprawdę przeżyła swoje życie. Krótko, ale intensywnie. Raz, a dobrze. Też tak chcę.

Maj, renesans i dzikie zwierzęta

2014-05-09T16:23:00.001+02:00

Ostatniego dnia kwietnia i ostatniego dnia wysyłki listów miłosnych do urzędu skarbowego, podczas PIT PARTY padła propozycja wyprawy do Zamościa. Na majówkę. Zaklinacze deszczu i wróżbici z krainy Meteo obiecali bezchmurne, optymalnie nasłonecznione niebo, więc 1 maja prawie o świcie wyruszyliśmy z Lublina srebrzystą mechaniczną karetą Katarzyny O.

fot. OsypiukTeam

Jako że ciągnie swój do swego, pierwszym miejscem, do którego skierowaliśmy swoje kroki, było zamojskie ZOO. A tam, jak to w ZOO, klasyczna menażeria: niedźwiedzie, sowy i puchacze (pozdrowienia dla Kasi i Michała!), wszelkiego rodzaju małpy i szympansy, zeberki, tygryski i inne cuda oraz gromady dzieci z gromadami rodziców. Już pierwszy rzut oka wystarczył, by stwierdzić, że poprzedniego dnia w ogrodzie zoologicznym również odbywała się impreza z okazji szczęśliwego złożenia deklaracji podatkowych. Niemalże wszystkie zwierzęta były na kacu. Lwy wylegiwały się na trawie i nawet przewrócenie się na drugi bok sprawiało im widoczne trudności. Pantera prawdopodobnie napiła się wódki z redbullem, bo z nadmiaru energii wciąż jeszcze tańczyła jakby nikt nie patrzył. Za to kangur zapomniał, jak się skacze i tylko raz po raz posyłał małe kangurzątko po nowe porcje trawy na ból głowy. Sowy patrzyły w dal nieprzytomnym wzrokiem i nie pozwalały się fotografować. A tygrys haftował na oczach ludu.

fot. OsypiukTeam

fot.OsypiukTeam

fot. OsypiukTeam

fot.OsypiukTeam

Oszołomieni mnogością wrażeń, dojechaliśmy do Starego Miasta. Z wieży widokowej mogliśmy podziwiać Zamość w pełnej krasie – renesansowy pięciobok otoczony zielonym pasmem bastionów. Nad tym wszystkim czuwa Jan Zamoyski z buławą w uniesionej dłoni. Jak sama nazwa wskazuje, to właśnie on w zamierzchłych czasach wpadł na genialny pomysł. „Wybuduję sobie miasto” – pomyślał młody hetman – „kto bogatemu zabroni?” Bo w istocie, do najbiedniejszych nie należał: dość szybko wspinał się po szczeblach kariery, zatem i majątku mu przybywało. I tak pod koniec XVI wieku wynajął włoskiego architekta Bernarda Morando, który zaprojektował renesansowe miasto idealne. Na gruntach wsi Skokówka wybudowano szeregi kamienic i wybrukowano ulice – a każda z nich prowadziła do Rynku Wielkiego z majestatycznym ratuszem. Oprócz Polaków wprowadzili się tu Ormianie (śladem ich obecności są stylowe kamienice ormiańskie), Grecy i Żydzi. Czasy były niespokojne – Rzeczpospolitą nękały najazdy szwedzkie, tatarskie i kozackie (Henryk Sienkiewicz byłby ze mnie dumny), lecz twierdza zamojska nigdy nie została zdobyta. Korzystne położenie kusiło jednak wroga – podczas okupacji niemieckiej zorganizowano akcję Wehrwolff (przełom 1942/43), która miała na celu wysiedlenie Polaków z Zamościa i okolic, by zrobić miejsce dla Niemców. Na szczęście dziś miasto jest niezmiennie „po naszej stronie”, jak mawiała stara Pawlakowa.

fot. OsypiukTeam

fot.OsypiukTeam

fot. OsypiukTeam

Snując się spokojnymi uliczkami, nie mogliśmy nie zajrzeć do synagogi przy Rynku Solnym. Zbudowana w 1620 roku, obecnie nie pełni już funkcji religijnych, lecz jedynie kulturalne. Choć, gdyby przyznać rację Juliuszowi Osterwie, „sztuka to Bóg”, zatem mistyczna atmosfera wciąż się tam tli.

fot. OsypiukTeam

Jeden dzień to zdecydowanie za mało na wędrówki po zamojskich włościach. To miasto skłania, żeby zostać w nim na dłużej, choć na kilka dni. Żeby nacieszyć się idyllicznym klimatem i niespiesznym rytmem. Żeby zapuścić się w roztoczańskie lasy. Może latem. Jutrzenkowe niewiasty, co Wy na to?

powrót do kartoteki

2014-04-24T23:58:00.000+02:00

źródło: www.ninateka.pl

Pamiętam anegdotę doktora G. o studencie, który na egzaminie twierdził, że Tadeusz Różewicz umarł zaraz po wojnie. Przypomniałam to sobie dziś rano, kiedy zobaczyłam informację o śmierci autora Niepokoju. Jako że nie przepadam za łzawym patosem, postanowiłam ograniczyć się do zamieszczenia tu fragmentów mojego tekstu sprzed kilku lat, traktującego o egzystencji i satyrze w Kartotece rozrzuconej.

„Jest wiele dróg, które biegną, / ale nie biegną do środka” – napisał Różewicz w jednym ze swoich wierszy[1]. „Środkiem” w Kartotece jest łóżko Bohatera, nieruchome centrum, wokół którego poruszają się postaci o mniej lub bardziej wyrazistym statusie ontycznym. W Kartotece rozrzuconej centrum rozdwaja się – tak jak Bohater i jego rodzice – a na scenie obok łóżka pojawia się wózek inwalidzki. Teksty, które wcześniej wypowiadali pojedynczy Ojciec i Matka, teraz zostały podzielone na dwa „zestawy”. Wprowadza to jeszcze większy chaos i fragmentaryczność biografii – rozbicie tożsamości Bohatera.

Teraz, w Kartotece rozrzuconej, wszystko się rozbiegło, nie ma żadnego centrum […]. Różewicz pokazuje, jak ubywa Całości, a przybywa fragmentów: fragmentaryczne rozmowy, przypadkowe kontakty („z ogłoszenia”), wyrywkowe lektury, strzępy tekstów gazetowych, wystawione na sprzedaż części ciała ludzkiego… Nastąpiła totalna fragmentaryzacja świata[2].

Wszyscy mówią coś do Bohatera lub o nim, tworząc w ten sposób jego życiorys sklejony z kawałków przechowywanych w pamięciach innych niż pamięć samego zainteresowanego. Czy zatem istnieje obiektywna, jedna prawda o Bohaterze, niezależna od jego wizerunku utrwalonego w umysłach towarzyszących mu ludzi? A jeżeli istnieje, to czy on sam już do niej dotarł; czy wie, kim naprawdę jest?

Oprócz Matki i Ojca, przez pokój przechodzi Wnuczka, Skin, Chłop Wrona, Nauczyciel, Wujek czy Chór Starców. Ze szczątkowych informacji, jakie przekazują, składa się „kartoteka” Bohatera, „strzępy biografii”[3]. Czy z takich dziwacznych puzzli da się ułożyć sensowny obraz? Niepasujące do siebie elementy układanki – „to wszystko jest składanie, które się złożyć nie może”[4]. Nie ma ani prawdy, ani porozumienia – w tym właśnie, jak zauważyła Teresa Kostkiewiczowa[5], tkwi dramat Kartoteki – w braku porozumienia, chociaż jego pozory zostały zachowane. Jak podtrzymać złudzenie owego porozumienia? Za pomocą mówienia, które bardzo dobrze potrafi udawać rozmowę, podczas gdy tutaj jest jedynie „konieczną reakcją człowieka na spotkanie z drugim człowiekiem”, niekoniecznie komunikacją, raczej „potrzebą fizjologiczną”[6]. Mówi się, aby uniknąć kłopotliwego milczenia, aby tę niewielką przestrzeń między ludźmi zapełnić przeszkodami, które nie dopuszczą do zdemaskowania nas, przez które nie przedrze się najbardziej przenikliwe spojrzenie. W świecie Kartoteki nikt nie wytęża wzroku, nie usiłuje dotrzeć do głębi wnętrza drugiego człowieka czy choćby własnego. Jaki zatem cel ma umieszczenie ulicy w środku pokoju, otoczenie Bohatera tyloma osobami, skoro właściwie z żadną z nich nie jest on w stanie nawiązać prawdziwego kontaktu? Wydaje się, że dla uwydatnienia jego samotności, aspołeczności i „niecałości”. Relacja Bohatera z ludźmi przewijającymi się przez jego mikroświat polega na braku relacji. A to nie jedyny brak, jakiego doświadcza.

Postać Bohatera z Kartoteki rozrzuconej została osadzona w bardzo konkretnej rzeczywistości, zakorzeniona w realiach Polski przełomu dekad, przemian ustrojowych i kryzysów społecznych. Jaki wpływ ma owo bytowanie w takim, a nie innym fragmencie świata, w takim a nie innym państwie o takiej a nie innej przeszłości, tradycji i charakterze – na relacje interpersonalne? Niemały . Bo czym jest to państwo? Wspólnym dobrem grupy ludzi połączonych historią, przodkami, mitologią, mową, pewnymi cechami charakteru, dorobkiem kulturalnym. Poszczególne osoby zostały ukształtowane przez wieki dziejów narodu, przez gest Mieszka z 966 roku, przez Piastów, Jagiellonów i Wazów, przez Sarmatów, konfederacje, rabacje, bunty, powstania, wolne elekcje, hołdy pruskie, bitwę pod Grunwaldem i cud nad Wisłą, przez Kościuszkę i Piłsudskiego, przez zabory, okupacje i wyzwolenia, przez Kochanowskiego, Mickiewicza i Wyspiańskiego, zsyłki na Sybir i obozy koncentracyjne, przez Matkę Boską Częstochowską, słowiańskiego papieża i noce sobótkowe, przez wielkich świętych i wielkich szubrawców, przez puste słowa i wspaniałe czyny, przez całą mieszankę doświadczeń zbiorowych i jednostkowych – ecce homo polonicus. Wielkość bagażu go przerasta, chciałby już odpocząć, zbiec przed wzrokiem Skargi i Rejtana. Ale czy to możliwe? A jeśli jedyne co pozostaje, to przyjąć do wiadomości to archaiczne porzekadło „historia magistra vitae est” albo – cóż, doprowadzić do stanu, o którym będzie można słowami innego bohatera z innej bajki powiedzieć: „A może Polska to ta ojszczana klapa?” Z jednej strony pamięć o dawnych bohaterach, z drugiej – brutalna codzienność i przekonanie o bezpowrotności dawnego.

W Kartotece rozrzuconej dość mocno rozbrzmiewa nawiązanie do Polski wielkiej-historycznej-świętej. Sztuka powstała w 1992 roku, na początku III RP, jeszcze w trakcie etapu przejściowego, ale już niosącego rozczarowanie po pierwszych zachwytach wolnością. Pojawiają się nowe kłopoty, nowe dyskusje i pytania – w kontekście migawek z przeszłości. Jest tu zatem „bazar”, na którym handluje się wszystkim, co da się sprzedać, mamy też „szum informacyjny”, w którym postaci krążą z gazetami niczym w chocholim tańcu. To znaki czasu, ukazujące przemianę polskiego życia publicznego, odsłonięcie żelaznej kurtyny, otwarcie granic i zmniejszenie dozoru, zdjęcie gorsetu mediom i gospodarce. Nadszedł wreszcie ten wyczekiwany, wytęskniony! – wolny rynek. Sprzedawanie i kupowanie, reklama i wszechobecna informacja – niby tworzone przez człowieka – wymknęły się spod kontroli i osaczyły swojego stwórcę. Postępuje proces unicestwiania tak zwanego ducha, obniżania wartości, ukazany w scenie z „salonem warszawskim”:

ja ręki mu nie podam

teraz i zawsze

i po końcu świata

hańba […]
ta czarna dziura

to polska kultura

ta czarna dziura

to polska literatura

44 czterdzieści cztery

lata polskiej literatury

to same dziury

Polityka także nie grzeszy wysokim poziomem, po tylu latach marzeń i walk o prawdziwie demokratyczny, „nasz” rząd okazuje się, że zapomnieliśmy, jak się rządzi. Różewicz zestawił ze sobą fragmenty kazań Skargi, przemówień Piłsudskiego i urywki paplaniny ze współczesnych posiedzeń sejmowych. Dało to obraz polskiej windy w dół. Nie dziwi więc fakt, że ludzkie jednostki o mocno unerwionych, uwrażliwionych wnętrzach nie mogą porozumieć się z otoczeniem i coraz dalej zapuszczają się we własne, osobne kosmosy.

Jednak Kartoteka rozrzucona nie jest uwikłana jedynie w polskie realia, to nie tylko ułamki zdarzeń mniej lub bardziej prawdopodobnych – to także „kartoteka” Literatury. Po tekście sztuki autor porozrzucał wielkie cytaty i aluzje: oto na przykład całe akapity z Kazań sejmowych, oto wspomniana już scena „salonu warszawskiego”, odsyłająca zarówno do Dziadów cz. III, jak i do Warszawianki; oto Ferdydurke czytana Heli przez egzaminatorów; oto wreszcie „telewizor jako współczesny Chochoł, który hipnotyzuje ludzi”. Jak na tle tych dziejowych wielkości prezentuje się Bohater? Niewesoło. W porównaniu z poprzednikami wygląda na karykaturalnie zniekształconego. Obojętny na rzeczywistość, biernie poddający się kreowaniu własnego życiorysu przez niemalże obcych ludzi, pozbawiony chęci do działania. Bohater został wprawdzie ukształtowany przez wielkie postaci literackie, ale nie może już być taki jak one. Na lustrzanej tafli tradycji pojawiło się pęknięcie. A z pęknięcia wydobywa się uparte pytanie Różewicza: czy możliwa jest poezja po Oświęcimiu? I upomina się o odrobinę banału, groteski, o materialną, fizjologiczną prawdziwość literackich bohaterów:

zabita miłość – moim skromnym zdaniem –

nie krwawi nie krzyczy

siada przy stole

i zajada z apetytem

„sztukamięs” z kwiatkiem

czy Antygona Makbet Edyp Lir

jedli zupę na godzinę

przed katastrofą lub po

nic nie jedli nic nie pili

chodzili płakali krwawili

trochę za dużo gadali

nie spali

nie trawili

tragedie dzieją się

„na czczo”[7]

Media ogłosiły, że śmierć Różewicza to koniec pewnej epoki w polskiej kulturze, literaturze, poezji. Pozostaje Niepokój: czy będzie następna epoka? Czy już tylko strzępy poezji?

źródło: Agencja Gazeta, fot. Paweł Kozioł

[1] T. Różewicz, ***, w: Niepokój, Wrocław 1980, s. 235.

[2] Z. Majchrowski, Otwieranie „Kartoteki”, w: T. Różewicz, Kartoteka. Kartoteka rozrzucona, Kraków 1997, s. 23.

[3] Por. L. Dorak-Wojakowska, Poetyka cielesności w utworach dramatycznych Tadeusza Różewicza, Kraków 2007, s. 71.

[4] T. Różewicz, To się złożyć nie może, w: Niepokój, Wrocław 1980, s. 232.

[5] T. Kostkiewiczowa, Kartoteka Tadeusza Różewicza (Analiza dramatu), w: Dramat i teatr, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1967, s. 101.

[6] Zob. L. Dorak-Wojakowska, op.cit., s. 62.

[7] T. Różewicz, Na czworakach, w: idem, Dramat, t.2, Wrocław 2005, s. 258.

Holland czy Poland?

2014-04-18T00:07:00.000+02:00

O Muranowie jako szczególnym punkcie na mapie Warszawy wspomniałam już w poprzednim wpisie. Osiedle-pomnik, miejsce-po-getcie, gdzie kamienice zostały zbudowane z gruzów dawnej dzielnicy żydowskiej, Dzielnicy Północnej. Miejsce, które – mimo że znajduje się w centrum miasta – zdaje się żyć swoim odrębnym, niedzielnym rytmem. Fenomenem Muranowa zajęła się Beata Chomątowska – efektem jej poszukiwań i wędrówek jest książka Stacja Muranów. I właśnie ten temat dominował podczas kameralnego spotkania z autorką w lubelskiej kawiarni Między Słowami. Jednak o Muranowie, jego historii i współczesnych inicjatywach można by pisać i mówić bez końca (a poczytać na bieżąco można na przykład na tym blogu), zatem postaram się przybliżyć nieco drugą książkę Chomątowskiej – tym razem powieść.

Brulionowa okładka w oldschoolowym klimacie od razu przyciąga uwagę. Przywodzi na myśl szkolną zawadiackość z rysunków na marginesach zeszytów, studenckie kanapki z pasztetem i niepodważalną młodzieńczą wolność. Prawdziwych przyjaciół poznaje się w Bredzie to opowieść o dwójce polskich studentów, którzy w latach 90. wybierają się do holenderskiej Bredy, by tam studiować, pracować i zdumiewać się Zachodem.

Beata Chomątowska nie prowadziła w Bredzie żadnego dzienniczka-pamiętniczka, ale mnóstwo zdarzeń zachowała w pamięci. Kiedy po Stacji Muranów chciała nieco odpocząć od trudnych tematów, odskocznią okazały się właśnie owe wspomnienia, które zainspirowały ją do stworzenia powieści. A powieść kusi – jak stwierdziła autorka, wyznając, że myśli o napisaniu kolejnej, większej fabuły, a Breda to jedynie swoista „rozbiegówka”. Jednak ten rozbieg jest tak skuteczny i intensywny, że czytając trzeba uważać, aby za szybko nie dobiec do ostatniej strony. Lepiej niespiesznie spacerować po zaułkach holenderskiego miasta w towarzystwie dwójki ciekawych świata bohaterów.

Tabu albo moda, czyli co z tymi Żydami

2014-04-10T15:46:00.000+02:00

W ostatnich latach studiów w moim indeksie znalazły się konwersatoria związane z literaturą i kulturą żydowską. Zajmowaliśmy się wówczas głównie przeszłością przedwojenną, próbując odtworzyć dawny świat i dawne relacje polsko-żydowskie z fragmentów wierszy Bialika i Debory Vogel, prozy Singerów, Schulza czy Szaloma Asza. Później, w czasie mojej niedługiej przygody z Warszawą, na zajęciach w Centrum Kultury Jidysz, z dzienników Racheli Auerbach wyczytywaliśmy żydowski Muranów, na którym działa się Zagłada.

Wielokrotnie spychana na dno zbiorowej świadomości, przyczyna wielu dyskusji i kłótni, zagadnienie nierzadko banalizowane lub zniekształcane sztucznym patosem. Jak mówić o niewyrażalnym? Co więcej, jak (i czy) mają mówić o Zagładzie nowe pokolenia, dla których to trauma umiejscowiona poza obszarem osobistego, bezpośredniego doświadczenia? Czy to tylko historia, którą trzeba zamknąć w podręcznikach dla maturzystów, najlepiej w formie krótkich, zwięzłych punktów, łatwych do wykucia na pamięć i zapomnienia?

Na granicy polsko-żydowskiej

Przywracaniem pamięci o dziejach polsko-żydowskich zajęło się między innymi zacne grono naukowe. Efektem ich mrówczej pracy (zapewne w ciasnych katedrach i zakurzonych bibliotekach) jest książka „Naruszone granice kulturowe. O kondycji ludzkiej w dwóch przestrzeniach: polskiej i żydowskiej XX wieku” pod redakcją brawurowego duetu: dr Moniki Szabłowskiej-Zaremby i dr Beaty Walęciuk-Dejneki. W artykułach podzielonych na cztery części (literatura, sztuka, historia, prasa) badacze podejmują tematy związane nie tylko z Zagładą i próbami wyrażenia jej w sztuce (jak na przykład dzieło Pendereckiego „Brygada śmierci”, które spotkało się z linczującą recepcją na początku lat 60. i trafiło ponownie na scenę dopiero po kilku dekadach). Sporo miejsca zajmują teksty opisujące kulturę z początków XX wieku: literaturę (w tym też twórczość kobiet), prasę czy teatr.

Jakie znaczenie, jaką wartość ma owo przypominanie dawnej kultury, wygrzebywanie starych gazet z archiwów i nieskończone przeglądanie mikrofilmów? Myślę, że stanowi próbę zrozumienia złożoności wspólnej, choć odrębnej historii – a więc jest też koniecznym punktem wyjścia dla rozważań o Zagładzie i jej konsekwencjach, wpływie, jaki wywiera na współczesnych.

Promocja książki, fot. Pracownia Literatury Polsko-Żydowskiej KUL

Zapomnieć

Tuż po wojnie – było za wcześnie. Spektakl Schillera „Wielkanoc”, analizowany w książce Grzegorza Niziołka, został przyjęty niezbyt entuzjastycznie i dość szybko zapomniany. „Ulica graniczna” Aleksandra Forda również nie spotkała się z przychylną reakcją, reżyser był nakłaniany do wprowadzenia pewnych zmian i załagodzeń, aby polski widz nie musiał spotykać się z prawdą w tak brutalny sposób. Dziś, po wielu latach da się słyszeć głosy poddające w wątpliwość sens powracania do przeszłości, ciągłego rozgrzebywania starych, przebrzmiałych tematów. Tego rodzaju opinię można było usłyszeć z widowni w Teatrze Starym podczas dyskusji o książce „Polski Teatr Zagłady”. Pewna pani, z pokolenia już nie najnowszego, zastanawiała się, czy to nie jest jakiś polski masochizm, rozdrapywanie dawnych ran i czy w ogóle trzeba przekazywać młodzieży tę smutną wiedzę, pełną trupów i przykrych faktów – czy nie lepiej dawać im tylko „dobre przykłady” i mówić o pięknu?

Może i lepiej. Wyhodujemy sobie nowych wspaniałych ludzi, pozbawionych tego zbędnego balastu tożsamości, skupionych li tylko na patrzeniu w przyszłość i skrzętnym zwiększaniu PKB. A wtedy Pani Historia pokaże nam, jak bardzo lubi się powtarzać.

Hutnik? Chutnik!

2014-04-01T06:51:00.000+02:00

Wszyscy już chyba zdążyli się zorientować, że KUL jest ostatnio wybitnie kontrowersyjną uczelnią. W odwiecznych murach zaczęto przekazywać studentom czarnoksięską wiedzę z dziedziny gender studies. A przecież biedny student, o ograniczonych zdolnościach myślenia i rozumowania, każdą serwowaną mu wiedzę przyjmie jako prawdę objawioną. (Któż nie słyszał o masowych przypadkach przywracania jerów do współczesnej polszczyzny, odprawiania ceremonii żałobnych po lekturze Śmierci autora Barthes’a albo eskapadach organizowanych w poszukiwaniu straconego czasu?) Szczególną rolę w owej deprawacji młodzieży odgrywa Instytut Filologii Polskiej oraz niecne Koło Edytorów, które raz po raz zaprasza niebezpiecznych pisarzy. Takich jak Sylwia Chutnik.

W pachnących kawą pokojach Między Słowami zebrała się pokaźna grupka złożona ze studentów i całej reszty. Różowej grzywce Chutnik towarzyszyła kędzierzawa czupryna profesora Kruszewskiego, który wziął na swoje barki prowadzenie spotkania, a co za tym idzie – zadawanie pytań. Autorka Dzidzi opowiedziała o swoich nietypowych pisarskich początkach i nietradycyjnej drodze do debiutu: najzwyczajniej w świecie „wyjęła z kieszeni prawie gotową książkę, która została opublikowana” w Ha!arcie. A był to, jak wiadomo, Kieszonkowy atlas kobiet, czyli opowieści o kilku Mariach i jednym Marianie, pisane feministycznym piórem.

Swego rodzaju kontynuacją Kieszonkowego atlasu są Cwaniary, powieść o dziewczynach-chuligankach, literacka gra z męskimi wzorcami warszawskich bohaterów stworzonych np. przez Tyrmanda czy Stasiuka. Komiksowa stylistyka, wpisująca Cwaniary poniekąd w nurt literatury popularnej, obrazy zaczerpnięte z chropowatej, osiedlowej miejskości, groteskowo nakreślone postacie – w taką niezwyczajną konstrukcję zostały wplecione codzienne zmagania kobiet, Matek Polek. (O Cwaniarach napiszę wkrótce osobną notkę, więc będzie okazja, by pozgłębiać temat.)

Sylwii Chutnik słucha się przyjemnie, jak dobrego radia: nie jąka się, nie zacina, nie ozdabia swoich wypowiedzi jaskiniowym „yyyyyyyyy”. Z tonu jej głosu można wyczytać pewność siebie, ale pozbawioną jakiejś pi-arowej agresji czy nachalnej autoprezentacji. Ma swoje poglądy i nie waha się ich użyć. I o to chyba chodzi w całym kulturalno-naukowym zgiełku: aby mieć swoje zdanie i umieć o nim dyskutować.

Znasz-li ten kraj, gdzie traktory na drogach?

2014-02-14T01:20:00.001+01:00

fot. Bartłomiej Sowa / www.teatrosterwy.pl

Na ciemnej, ciemnej scenie stoi straszna, straszna klatka. A w tej strasznej, strasznej klatce zamknięto dziwne, przedziwne osoby. To osoby tego dramatu. „Był sobie Polak, Polak, Polak i diabeł” to śmieszno-straszne puzzle o zabarwieniu narodowo-historycznym, z elementem regionalnym.

Gdy widzowie zajmują swoje miejsca, oni już siedzą na czyśćcowych krzesłach, bez kurtyny, w niebieskawym przymglonym świetle. Trochę zdają się obserwować, trochę zajmują się sobą, jak to w poczekalni. Na brzegu klatki stoją głowy manekinów w rozmaitych perukach. Wszystkie przedmioty i postacie, obecne w przestrzeni scenicznej, tworzą makabryczny i groteskowy obrazek, którego ramę stanowi obskurna druciana krata.

Siedzę bardzo blisko, ponieważ mój IV rząd okazał się drugim, jako że na potrzeby rozbudowanej scenografii zaanektowano część widowni. Widzę zatem dokładnie ich trupie twarze, na których maluje się niechęć, zawiść i zgorzkniałość. Nabieram pewności, że jestem w piekle. Albo w okolicy. Wnętrze klatki nagle wypełnia ostry blask jarzeniówek, zwiastujący rozpoczęcie akcji. Zaczynają się narzekania, pretensje, oskarżenia, tłumaczenia. Jak to po śmierci, jak to w zaświatach – nadchodzi pora rozliczeń z życiem.

fot. Bartłomiej Sowa

Towarzystwo na scenie stanowi wybuchową mieszankę osobowości, zatem i ich doświadczenia układają się w barwną, wielowątkową opowieść, spojoną jednym faktem: wszyscy żyli nie tak, jak chcieli. Dla egzaltowanej gwiazdki (Marta Ledwoń) „Warszawa jest jedynym rozwiązaniem”, a mało wykwintna śmierć pod kołami traktora to największa plama na jej aktorskim honorze. Zniedołężniały Generał (Krzysztof Olchawa) w górze od munduru, spodniach od pidżamy, znanych skądinąd ciemnych okularach, kapciach-lwach i z kroplówką u boku zwierza się, że chciał dołączyć do armii Andersa, ale pech (a konkretnie: przymarznięty język) sprawił, że zdążył tylko do Ludowej. Skoro mowa już o wojsku, to warto wspomnieć również o dwóch koleżankach z obozowego burdelu. Podczas ucieczki jedna wepchnęła drugą do studni, zagarniając dla siebie wszystkie kosztowności zdobyte od niemieckich żołnierzy. Od tego momentu upiorna Wanda (Marta Sroka) będzie odwiedzać dawną „przyjaciółkę” (Halszka Lehman), aż do jej samospalenia na dachu, w obliczu komorniczej egzekucji. Spalona kobieta w czyśćcowo-piekielnej poczekalni dzierży pod pachą figurkę Matki Boskiej i zrzędliwym głosem powtarza swoją mantrę: „Hitlerowcy lepiej mnie traktowali niż administracja tego państwa”.

W tym doborowym gronie nie mogło zabraknąć akcentu wyraźnie lubelskiego. W tej roli pojawia się dresiarz – kibic Motoru, zastrzelony przypadkowo przez policjanta w czasie zamieszek na stadionie. Postać zarówno barwna, jak i nieco banalna (za to świetnie zagrana przez Wojciecha Rusina). Podobnie jak chłopiec (również ciekawa kreacja Daniela Dobosza) zaniedbany przez zapracowanych rodziców, ogarnięty konsumpcyjną manią, zrównującą w jego dziecinnym umyśle „mieć” z „być”.

Jest jeszcze biskup (Paweł Kos) – reprezentant bezbarwnej części duchowieństwa, zasłaniającej się „oficjalnym stanowiskiem” i nudnymi tłumaczeniami – oraz niemiecki turysta-erotoman (Przemysław Gąsiorowicz), szukający wrażeń i zdrowych Polek podczas wycieczek do Danzig (bo przecież nie do Gdańska). Mamy zatem przekrój społeczeństwa od lewej do prawej, w poprzek i na opak (lub na wznak).

Opowieści bohaterów nierozłącznie splatają się z polską pogmatwaną historią i oblewają politycznym sosem. Na ścianach raz po raz zawieszane są obrazy, protestacyjno-afirmacyjne transparenty i ogłoszenia stanowiące kwintesencję tzw. demokracji i kapitalizmu w wersji rzeczpospolitej. W konsekwencji klatka zaczyna przypominać śmietnisko idei i historii (ach, jakże to górnolotnie zabrzmiało, pomyślała Katarzyna, pisząc te słowa o 01:59 w półsennym amoku). Pobrzmiewająca w tle muzyka (czy raczej ledwo słyszalne niepokojące dźwięki) oraz perfekcyjna charakteryzacja budują nastrój horroru. Jest jednak haczyk – ponieważ ów horror ujęto w pogrubiony nawias groteski, ironii i dowcipu. Demirski włożył w usta postaci teksty pełne komicznie przejaskrawionych cytatów z codzienności prowincji, pojmowanej dwojako: jako prowincja Europy (Polska) i Polski (Lublin), gdzie wszyscy chcą lepszego życia, cokolwiek miałoby to znaczyć.

„Był sobie Polak, Polak, Polak i diabeł” jest zatem spektaklem, który ma bezlitośnie / prześmiewczo odsłaniać (lub wręcz obnażać) narodowe i ludzkie wady, obsesje czy fobie. Swoje zadanie spełnia wyborowo. Śledź więc, obywatelu, repertuar Osterwy, może się w nim ten zacny tytuł wkrótce zjawi ponownie.

fot. Bartłomiej Sowa

A teraz kilka szczegółów:

Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie

"Był sobie Polak, Polak, Polak i diabeł"

autor: Paweł Demirski

reżyser: Remigiusz Brzyk

Więcej informacji na stronie teatru

Teatralna pisanina

2013-12-08T19:36:00.002+01:00

We wschodnim mieście, mimo wichrów i rosnącej stopy bezrobocia, teatr kwitnie jak jabłonie, uznane przez kogoś kiedyś za dowód na to, że świat nie jest taki zły. Zapraszam zatem do zakładki "Przez szybę", gdzie znajdziecie linki do kilku nowych recenzji, które napisałam dla "Teatraliów".

Codzienne twarze Ukrainy

2013-07-31T22:54:00.000+02:00

Melancholia szerokich stepów przetykana podupadłym, postkomunistycznym industrialnym krajobrazem – taka Ukraina wyłania się z fotografii grupy Sputnik, zaprezentowanych na wystawie w Warsztatach Kultury. Starowinka w kwiecistej chustce i wełnianej kamizelce niesie pod pachą kolorową oranżadę w dużej plastikowej butelce. W wiejskiej izbie posmutniała rodzina żegna zmarłą: na stole gromnice, krzyż i chleb. Życie mieszkańców zapadłej karpackiej osady toczy się stuletnim rytmem, niezmiennym i cierpliwym.

Sputnik to grupa fotografów, którzy szczególnie upodobali sobie utrwalanie ulotnej codzienności w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, mających za sobą tak zwaną transformację ustrojową. Krótko mówiąc, ich twórczość polega na zgłębianiu powszednich detali, wyławianiu tego, co schowane pod miłościwie nam panującą nowoczesnością.

[Odbiłam się w szkle, razem z przeciwległą ścianą]

Dobre fotografie lepiej jednak oglądać oczami niż słowami, dlatego wszelkie próby opisania tego, co zobaczyłam, okazują się obłędnym pościgiem za przysłowiowym króliczkiem.

Wystawę Sputnik Photos „U” wciąż można jeszcze zobaczyć w Warsztatach na Grodzkiej 5a (dawna Galeria Labirynt) – ale tylko do 6 sierpnia. Spieszcie się zatem i podziwiajcie.

Sacro-turystyka dla średnio zaawansowanych, czyli Licheń Story

2013-07-18T18:32:00.000+02:00

Wjeżdżamy na teren wielkiego, pozłacanego sanktuarium. Krzepki parkingowy wskazuje nam miejsce postoju, wymachując rękami i krzycząc coś z zaangażowaniem. Przed publiczną toaletą ustawiła się już długa kolejka – w oczekiwaniu wszyscy wysupłują dwuzłotówki z portfeli. Ze stołówki unosi się woń kotletów schabowych. Z bazyliki wychodzą ludzie o nabożnie zmęczonych twarzach. Pora wysiąść z autokaru, dojeść kanapki, zakręcić termos i rozpocząć zwiedzanie.

[źródło: https://www.facebook.com/TeatrOsterwy/photos_stream]

Wbrew pozorom, w sztuce „Licheń Story” nie znajdziemy koła gospodyń wiejskich ani szajki moherowych beretów. Wśród bohaterów (turystów vel pielgrzymów) można za to dostrzec ultranowoczesną młodą businesswoman, ex-prostytutkę przemienioną w kucharkę (w którą z charakterystycznym rozmachem wcieliła się Magdalena Sztejman-Lipowska), młode dziewczę „klozetowe”, wspomnianego już parkingowego – amatora siłowni, wiejską rodzinkę, biskupa z kryzysem wiary (świetnie dobrany Jerzy Rogalski), martwego ojca i żywego syna z trudnymi relacjami. Jest jeszcze Ona – „relikwia”, Maryja, Matka Boska, niezbyt dobrze znosząca trudy przebywania na piedestale (Hanka Brulińska).

Niezależna młoda kobieta (Marta Ledwoń) przyjechała tu z czystej ciekawości, z dziwnego zamiłowania do kiczu. Siedzi w biurowym, obrotowym fotelu i tonem znużonej, wszechwiedzącej ekspertki snuje opowieść o swojej nudnej rzeczywistości. Jej atut to konsekwentne dążenie do zawodowego sukcesu w prężnej korporacji. Jej problem? Brak sensu i prawdziwego szczęścia. Z tym samym właściwie boryka się Maryja, która została bez uprzedzenia wyrwana z oswojonej codzienności i przeniesiona do świata, w którym wcale nie chce być. Dziewczyna pobierająca opłaty w toalecie (Marta Sroka) wśród dłoni wrzucających monety szuka takich, z którymi mogłaby do końca życia dzielić się swoim ciepłem i miłością. Znajduje je – to ręce parkingowego (Przemysław Gąsiorowski). Już mogłoby się zdawać, że oto nastąpi happy end, przynajmniej jedno szczęśliwe zakończenie w tym potoku smutnych historii. To jednak tylko kolejne rozczarowanie, które pozbawia ją złudzeń i napawa cynizmem.

W tym osobliwym miejscu, w którym profanum (kicz) współistnieje z sacrum (świątynia), rzeczywistość ziemska przenika się z zaświatami, umarli i święci rozmawiają z żywymi, jakby przynależność ontyczna zupełnie traciła znaczenie, ustępując pola ważniejszym sprawom. To, co na początku jawi się jako zabawne i nieco groteskowe, w toku akcji nabiera tragicznego wymiaru (jak gwałt parkingowego na dziewczynie z toalety czy śmierć nastoletniego syna pod kołami traktora). Spod śmiesznej, rutynowej powszedniości wyłania się drugie dno, wewnętrzne życie osób, których nie podejrzewalibyśmy o posiadanie takowego. Jakubowski, kreśląc niejednoznaczne charaktery i sytuacje, sugeruje bezzasadność sądzenia po pozorach i mnogość/nieskończoność interpretacji ludzkiego doświadczenia.

„Licheń story” został pokazany widzom Teatru Osterwy w ramach Wielkiego Księstwa Dramatu, w formie czytania performatywnego. Na scenie nie pojawiła się zatem rozbudowana scenografia – jedyne elementy dekoracji to kilkupoziomowy podest, „tron” Maryi i ławeczka. Szczątkowość rekwizytu i kostiumu sprzyjała uważniejszemu wsłuchaniu się w tekst, skupieniu uwagi na dialogach, z których wyłaniały się opowieści.

Leitmotivem dramatu Jakubowskiego nie jest, wbrew pozorom, wykrzywiona, problematyczna polska religijność, możliwa do ukazania już chyba tylko w krzywym zwierciadle. Na tle licheńskiej bazyliki, w katolickim (a więc szczególnie newralgicznym) kontekście można tu ujrzeć Człowieka w całej jego skomplikowanej prostocie.

Lublin poetom. Poeci Lublinowi. Miasto Poezji 2013

2013-06-21T18:43:00.000+02:00

Na próżno żyję myślę chodzę tylko przed Progiem
a gdy płynę przez miasto wieś
szumię lasami kawiarnią bezdrożem teatrem
to ona zawsze jest gdzieś
za ciszą nocną wiatrem
(Józef Czechowicz, „Śmierć”)

[źródło: https://fbcdn-sphotos-h-a.akamaihd.net/hphotos-ak-prn2/971796_619545028056601_1676154727_n.jpg]

Pięć lat temu Lublin po raz pierwszy oficjalnie zyskał miano Miasta Poezji. Festiwal zapoczątkowany przez Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN i KULowską polonistykę przeistoczył się w tradycję. Wielcy poeci zaczęli zjeżdżać tu gromadami, a na chodnikach, ulicach i murach kamienic pojawiły się zagadkowe napisy z osobliwie skomponowanych słów.

Gotham, filmy, papierosy

Tegoroczną edycję spędziłam w Bramie, na spotkaniach odbywających się w Sali Czarnej. Pierwszy dzień przyniósł Marcina Świetlickiego i jego nowy tomik „Jeden”. Sala wypełniona po brzegi, studenci dopisali, ciekawi bruLionowej legendy. Legenda przyszła w ciemnych okularach i z plecakiem skrywającym papieroski. Od początku było miło, o rysunkach się mówiło… A mianowicie o portretach poetów i innych literatów spoglądających ze ścian. Obrazy namalowała Ewa Mańkowska, malarka krakowska. Świetlicki szczegółowo objaśnił widzom każdy portret, nie szczędząc komentarzy na temat sportretowanych (przykład: Artur Szlosarek ma obrażoną minę, piorunuje mnie wzrokiem, że mnie tu zaprosili, a jego nie).

W międzyczasie rozmawiano również o poezji wypełniającej „Jeden”. Co więcej, czytano. Podczas czytania Świetlicki przyznał, że niejako „splagiatował” Jacka Podsiadłę. Spotkamy się w sądzie! – zażartował splagiatowany, ponieważ akurat realizował się jako realizator dźwięku.

- Podsiadło na moim wieczorze autorskim, tego jeszcze nie grali! Ja na Twoim nigdy nie byłem.

- Zapraszam jutro!

- O której?

- O siedemnastej!

- Nie mam czasu.

Grzesznie barwna okładka to doskonały kamuflaż dla zawartości „Jeden”. W środku znajdują się całkiem poważne wiersze, niestroniące od miłości i śmierci, które nie rozczulają się nad bohaterem.

21 lipca

Poranna, jednoosobowa kawa.
Poranne, jednoosobowe scrabble.
Wygrałem i przegrałem. Szereg przypadkowych
wyrazów się ułożył w tajny plan na dziś.

Dziś się wydarzy. Oby nie złe. Oby
nie ostateczne. Liter przypadkowy
ciąg mi niejasno wieszczy. Oby obce miasto
dziś się kochało ze mną i było lojalne.

Aby jednak nie pogrążać publiczności w zupełnie mrocznym nastroju, poeta opowiedział również kilka przypadków z życia i twórczości Świetlików. Jak się okazało, zespół tworzy tak intensywnie, że nagrany ostatnio materiał nie zmieści się na jednej płycie. Należy zatem spodziewać się fali przypływu na krajowym rynku muzycznym. Podczas „czasu-na-pytania-z-sali” Świetlicki pokusił się nawet o przytoczenie paru anegdot ze swojej kariery filmowej. Wszystkie łączył jeden motyw – palenie. Aby nie pozostać gołosłownym, autor (aktor) zademonstrował zebranym tę sztukę, wydmuchując dym przez okno otwarte na ulicę Grodzką. Tak upłynął dzień pierwszy – i widział Bóg, że był dobry.

Świetlicki w natchnionym zamyśleniu

"Obrażony" Szlosarek

Uprasza się o niepstrykanie

Jacka Podsiadłę minęłam na schodach. Omal nie zahaczyłam o buntowniczy nimb dredów, jaki go otaczał. Spotkanie przebiegało już w nieco bardziej kameralnej atmosferze niż wczoraj. Opowiadano o żywocie włóczęgi, jaki wiódł poeta w szalonej młodości. Kąpiele w miejskich fontannach o świcie, noclegi na klatkach schodowych, kilogramy literatury w plecaku. Ot, proza życia. A może właśnie poezja.

Poezja w czystej postaci pojawiła się również. Autor „Kry” przeczytał kilka wierszy, upominając przedtem fotoreporterów, aby nie naciskali spustu migawki między tytułem a wersem. Zwłaszcza jeżeli wers mówi o śmierci. Skonsternowany fotograf opuścił salę, mrugnąwszy porozumiewawczo do prowadzącego spotkanie Pawła Próchniaka. (Mrugnięcie, jak skomentował prof. Próchniak, miało sugerować, że obaj wiemy, iż mamy do czynienia z wariatem).

Największy entuzjazm wzbudziła prezentacja radosnej twórczości adresowanej do dzieci, niepozbawionej drobnych złośliwostek na temat szkolnictwa. Niestety, utwory o przewrotnych tytułach (np. „Chemik-Remik”, „Ryzyk-Fizyk”, jeśli dobrze pamiętam) nie zostały jeszcze wydane i – o zgrozo – okazało się, że autor nie ma tego w najbliższych planach. Widząc jednak żywe zainteresowanie, obiecał poprawę.

Miciński wiecznie żywy

Przed pokazem filmu Tomasza Kozaka zastałam prawie pustą Salę Czarną, zaledwie kilka osób rozproszonych. Profesor Próchniak rozmawia z poetą Matywieckim. Jutro widzimy się najpóźniej o trzeciej […] Jesteśmy umówieni na długą rozmowę po wakacjach […]. Poeta mówi bardzo cicho, niesłyszalnie. Eda Ostrowska prostuje kości, przechadzając się wśród portretów i drepcząc w miejscu, niemalże jakby tańczyła. Ma długie siwe włosy i twarz młodej dziewczyny.

„Lekcja lucyferyczna” to filmowy kolaż, na tle którego wybrzmiewają fragmenty utworów Tadeusza Micińskiego. Posępne i zuchwałe młodopolskie teksty zostały zilustrowane dość szeroką gamą kinowych produkcji – od „Egzorcyzmów Emily Rose”, poprzez „Mikrokosmos”, aż po „Dwóch takich, co ukradli księżyc”. Całość wywołuje dość przerażające (momentami wręcz odrażające) wrażenie. I tak chyba być powinno – fascynująca odraza.

Po filmie wysłuchaliśmy jeszcze części „Xiędza Fausta”, odczytanej przez młodych performerów z towarzyszeniem improwizowanej muzyki (zespół PITZ):

http://www.youtube.com/watch?v=7er5Gymx7eU

Stąpanie po tajemnicy

„Konferansjer” w odświętnej białej koszuli uprzedza, że poczekamy jeszcze kilka minut. Przyjechał Andrzej [Sosnowski] – przejmiesz go? Notuje coś, pochylając się nad okrągłym stolikiem. Poeci Marcinowie (Baran, Sendecki) wchodzą niepostrzeżenie. W pierwszym rzędzie Świetlicki, który raz po raz wcina się prowadzącemu w słowo, dzięki czemu wytwarza się kumpelska atmosfera. Poeci zastanawiają się, jakim cudem ze słów, zwykłych i używanych na co dzień, powstaje wiersz, coś tak ponad-rzeczywistego, a równocześnie mocno zanurzonego w rzeczywistości. Mam przeczucie graniczące z pewnością, że wiersze wiedzą o nas więcej niż my sami – wyznał prof. Próchniak. Tajemnica, jak to z tajemnicami bywa, pozostaje finalnie nierozstrzygnięta. Można ją jedynie zgłębiać.

Gwoździem programu tego wieczoru (a nawet całego festiwalu) było wręczenie nagrody „Kamień” Andrzejowi Sosnowskiemu. Ponoć parę godzin wcześniej odbyła się „próba nielegalnego przejęcia nagrody”, w której maczała palce niejaka Studnia Poezji z kilkoma poetami. Na szczęście bezskuteczna (próba, nie studnia). Po laudacji i brawach laureat skromnie udźwignął ciężar sławy i odebrał trofeum.

Oblicza Czechowicza

Ostatniego dnia festiwalu profesor P. z hojnością dobrego gospodarza rozdawał widowni katalogi wystawy. Czarne wnętrze sali powoli opanował naukowy klimat. Ponieważ tego dnia miała się odbyć dyskusja z udziałem profesorów, doktorów i wszelkiej maści tytułowanych głów. Rzecz o Czechowiczu i najnowszej edycji krytycznej jego dzieł wszystkich. W roli prowadzącego prof. Tyszczyk, szef wszystkich szefów na KULowskiej polonistyce. W rolach rozmówców: prof. Święch, dr Niewiadomski i dr Cymerman. Józef Czechowicz obecny zapewne duchowo.

Naukowcy snuli rozważania na temat przecinków, kropek i kresek, które niekiedy rozstrzygają o sensie wiersza. Przykład – utwór „Śmierć”, w przypadku którego spory toczono o tzw. ogonek przy „e” („chce” czy „chcę”). Nie zabrakło też dywagacji o „Poemacie o mieście Lublinie” i jego przynależności gatunkowej (dramat? wiersz? Słuchowisko?). W rękopisie znajdują się wszak didaskalia pisane z myślą o realizacji radiowej.

Profesor Święch zaznaczył, że Czechowicz to przede wszystkim poeta, a pozostałe pisma nie są utworami pierwszej jakości. Autor „Kamienia” pod niektórymi tekstami nie podpisywał się własnym nazwiskiem, ukrywał się za kotarą pseudonimów. Chciał funkcjonować w czytelniczej świadomości jako poeta. Dziś literaturoznawcy i edytorzy za wszelką cenę starają się go zdemaskować. Niebezpiecznie więc zadzierać z literaturą.

Zielone wiersze, zielona lemoniada i zielona ja

2013-04-23T16:03:00.000+02:00

Jako że wiosna wkroczyła w przyrodę z twórczym impetem, wszystko nabrało zielonkawego zabarwienia. Obserwowałam wczoraj gromady studentów, stanowiących chyba większą połowę ludności naszego zacnego miasta, i przez ułamek sekundy pomyślałam, że chciałabym jeszcze być jak oni zielona w temacie rzeczywistości. Na szczęście szybko mi przeszło to kuriozalne pragnienie słodkiej naiwności. Za to chodzi za mną od kilku dni Różewicz (pod postacią wiersza):

słowa zostały zużyte

przeżute jak guma do żucia

przez młode piękne usta

zamienione w białą

bańkę balonik

osłabione przez polityków

służą do wybielania

zębów

do płukania jamy

ustnej

za mojego dzieciństwa

można było słowo

przyłożyć do rany

można było podarować

osobie kochanej

teraz osłabione

owinięte w gazetę

jeszcze trują cuchną

jeszcze ranią

ukryte w głowach

ukryte w sercach

ukryte pod sukniami

młodych kobiet

ukryte w świętych księgach

wybuchają

zabijają

Poeci to jednak przydatni entuzjaści.

W ubiegłym tygodniu zawodowe przypadki zaprowadziły mnie do Poznania, miasta wielkopolskiej porządności. Zdobyłam się tam na hipsterską brawurę i zrobiłam zdjęcie swojej lemoniadzie (wprawdzie nie przed spożyciem, lecz w trakcie, ale i tak się liczy).

Trwam w zawieszeniu, chodzę po linie i z rosnącą niecierpliwością na niewiadome, które się niebawem wydarzy.

Noc, po której przychodzi dzień trzeci

2013-03-31T22:37:00.002+02:00

Śnieg za oknem, śnieg na facebooku, śnieg na demotywatorach, śnieg w wiadomościach telewizyjnych i radiowych, śnieg w kontekście Wielkanocy już od kilkunastu dni porusza umysły i serca większości rodaków. Choinka czy pisanka, karp czy jajko, odwieczne dylematy ludzkości. Dlatego postanowiłam zlekceważyć pogodę i skoncentrować się na samych Świętach.

Wielka Noc to moment, w którym można powstać ze snu. Albo nawet z martwych, czego dowiódł Jezus syn Dawida, syn Abrahama, Syn Boga. I tego sobie oraz wszystkim znajomym / nieznajomym / czytającym / ludziom na świecie życzę.

Kabaret w świecie widowisk*

2013-02-28T21:51:00.001+01:00

Nawydarzało się niemożebnie. Szczęśliwym trafem udało mi się wreszcie wrócić na lubelskie stare śmieci, żegnając Warszawę lekką ręką. Korzystam więc znów z uroków wschodniego klimatu i kultury miasta inspiracji.

We wtorki odbywają się tu bitwy. I to w teatrze! Gościem jednego z niedawnych tego rodzaju spotkań była Olga Lipińska. Rozmawiano o sławetnym Kabareciku i jego braku w aktualnym programie telewizyjnym, a także o cenzurze i nieklawej sytuacji sceny kabaretowej. Całą dyskusję można obejrzeć (uważnie) tutaj, a ja tymczasem pozastanawiam się nad kabaretem idealnym.

Dzisiejszych tzw. kabaretów w TiVi (przypominam dla porządku, że nie biorę pod uwagę Wiadomości czy innych Faktów ani obrad sejmu) nie powinno się określać mianem kabaretu telewizyjnego, stwierdziła pani Lipińska. To raczej swego rodzaju widowisko, w którym publiczność „wyręcza” widzów w spontanicznych reakcjach, bo jak wiadomo – w kupie śmieszniej. O ile obecność widowni jest w pełni wytłumaczalna podczas transmitowanych festiwali i tym podobnych imprez, o tyle w przypadku programów nagrywanych wyłącznie na użytek telewizji wydaje się rzeczywiście nieco podejrzanym dodatkiem. Jakby artyści nie mogli sami uwierzyć we własną skuteczności i szukali nieustannych potwierdzeń w oklaskach na żywo. Zresztą wystarczy pobieżnie poznać telewizyjny repertuar, żeby przekonać się, że niemalże wszystkie tok-szoły, programy rozrywkowe czy publicystyczne odbywają się z udziałem publiki. Intrygujące.

Nie oznacza to, że współczesne występy kabaretowe leżą na poziomie -2, turlając się z nie-śmiechu. Istnieją (jeszcze) całkiem dobre grupy prawdziwych satyryków i kpiarzy, którzy potrafią bawić widzów z zastosowaniem estradowego kunsztu. Nie sposób nie wspomnieć tu o kabarecie Hrabi, z barwną osobowością Joanny Kołaczkowskiej – ich skecze często w intensywny sposób uwzględniają obecność widowni, ale nie można zarzucić im produkowania się pod publikę, to pewne. Swego rodzaju „poprzednikiem” Hrabi był niezapomniany kabaret Potem:

Za namiastkę kabaretu telewizyjnego można też uznać LIMO, a konkretnie ich rewelacyjne parodie trailerów filmowych:

Wciąż jednak nie widać w kabaretowym panteonie następców Starszych Panów, Dudka czy Kabareciku. Może to wymóg szybkiej nowoczesności, w której gros audytorium domaga się niewymagającej acz błyskawicznej dawki rozśmieszalnika.

* tytuł to aluzja do słynnej książki Zbigniewa Raszewskiego. Kto zna, ten wie ;)

PS. Zapraszam też do zakładki "Byznesowy parapet" po nowinki!

Bóg się rodzi, śnieg topnieje, nowy rok leży

2013-01-01T22:17:00.001+01:00

Boże Narodzenie zastało mnie w tym roku w przysłowiowych piernatach. Ot, siedziałam sobie przed komputerem, pogrążona w dziwacznych tekstach, aż tu nagle trach, podnoszę oczy, mrużę, wytrzeszczam i co widzę: Bóg się rodzi. Pastuszkowie, anioły, bydlątka, chwała na wysokości. Mróz znacznie zelżał, śnieg się roztopił, pogodynki zaczęły śpiewać Lament o Odwilży i Trudnych Warunkach na Drogach. I tak upłynął dzień pierwszy. Później drugi. I tyle zostało ze świąt. I tyle zostanie z nowego roku, który właśnie nadszedł, powitany ze spazmatycznym entuzjazmem przez moich sąsiadów oraz ich ewentualne potomstwo. Ledwo słyszalne życzenia podryfowały do nieba z hukiem petard – może przynajmniej niektóre wpadną do Boskiej maszyny losującej i zostaną spełnione.

Nowy rok zaczynam znów na starcie. W strefie zero. Za to ze szklaneczką wina, jak ta cnotliwa niewiasta z Vermeera.