Onderwijs in Grafieken

Onderwijsgrafiek #769 - Aandeel Nederlandse studenten conservatoria sterk gedaald

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Sat, 18 Jul 2026 19:12:27 +0000

De teloorgang van het Nederlandse muziekonderwijs haalt steeds vaker het landelijk nieuws, zo lijkt het. De NOS publiceerde vandaag een grafiek die ik ook in de pijplijn had zitten - maar ze waren me voor. Alleen maar goed - want zo bereikt het nieuws een breed publiek. Directe aanleiding is de uitzending vandaag over het WMC te Kerkrade, waar steeds minder Nederlandse orkesten aan meedoen. In de jeugddivisie ontbreken Nederlandse orkesten helemaal.

Dit nieuws zal niet gelijk tot Kamervragen leiden - is het reces is net begonnen. Timing van nieuws is óók belangrijk in de lobby - dus hopelijk wordt dit bericht nog opnieuw onder de aandacht gebracht. Dat omringende landen het beter doen dan wij, laat de NOS in het artikel ook zien. Hopelijk pikt Nieuwsuur dat gegeven nog eens op en gaan ze er uitgebreider op in. Een zorgplicht voor de overheid en voorzieningen in iedere gemeente lijkt noodzakelijk om muziekonderwijs duurzaam toegankelijk te maken.

De NOS vroeg data over het aandeel Nederlandse studenten op bij DUO. De Vereniging Hogescholen toonde in verleden ook het aantal inschrijvingen naar nationaliteit, maar die variabele is niet meer zichtbaar in de huidige versie van het VH dashboard. Ook de historische gegevens zijn daar niet zichtbaar. De openbare data van DUO bevatten wel de aantallen inschrijvingen, maar dan weer niet het onderscheid nationaal/ internationaal. Zo blijft een belangrijk trend verborgen, totdat journalisten de gegevens opvragen.

Bron: NOS (18 juli 2026). Aantal Nederlandse muziekstudenten op conservatoria fors gedaald.

Maastricht is ook bij de universiteiten de meest internationale: gemiddeld komt ongeveer een kwart van de studenten van buiten Nederland en bij de Universiteit Maastricht is dat inmiddels 61%. In de masteropleiding van het conservatorium van Maastricht is 96% internationaal. Goede aanwas voor het orkest van André Rieu vermoed ik (al bestaat het Johann Strauss orkest zelf nog wel voor een derde deel uit Nederlanders).

Een belangrijke oorzaak van de terugloop van de Nederlandse muziekstudenten is dat er flink is bezuinigd op muziekeducatie in de afgelopen vijftien jaar. De Raad voor Cultuur stelt dat de cultuursector sinds 2005 jaarlijks 500 miljoen heeft ingeleverd. Veel muziekscholen en centra voor de kunsten moesten noodgedwongen sluiten. Ook is er steeds minder ruimte voor individuele muzieklessen. Daarnaast is de weinig rooskleurige arbeidspositie van muziekdocenten die werken als zzp'er voor veel jonge mensen een drempel om voor een muziekopleiding te kiezen.

Enkele quotes uit het NOS artikel geven kleuring aan deze trend. "Er zijn wettelijke kaders nodig zoals in België en Luxemburg, waarbij iedere gemeente een muziekvoorziening heeft". "Je hebt het muziekonderwijs niet zomaar weer opgebouwd". "Als de overheid het nu zou aanpakken, zien we daar bij het Wereld Muziek Concours pas over tien of twintig jaar het effect van".

Dat er minder Nederlandse musici worden opgeleid is vanuit economisch perspectief misschien niet zo'n groot probleem. Ik denk wel dat het voor mentaal welzijn en het sociale leven van jongeren tamelijk ernstig is. Wellicht is de stijging van uitgaven aan de jeugdzorg rechtevenredig met de daling van cultuuruitgaven (dat zoeken we nog eens uit).

Ik vraag me af of de ontwikkeling bij de conservatoria ook gaande is in het gehele hoger onderwijs, zonder dat we dat goed zien. Als universiteiten en hogescholen zouden selecteren op kwaliteit bij de poort, zouden we dan ook zo'n groot aandeel internationale studenten hebben, omdat het niveau van Nederlandse middelbare scholieren dalende is?

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #768 - Nederlandse orkesten winnen steeds minder vaak: fact check

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Mon, 13 Jul 2026 09:50:49 +0000

Of Nederland het goed doet ten opzichte van andere landen, wordt op allerlei manieren gemeten. Voor sport geldt de medaillespiegel bij de Olympische Spelen als een duidelijke graadmeter. Voor de economie bestaat de “Global Competitiveness Index” die jaarlijks werd gepresenteerd in Davos. Universiteiten doen mee aan “rankings” en de Nederlandse universiteiten staan steevast in de top-50. Dat die rankings ook nadelen hebben laat ik voor nu even buiten beschouwing.

In de muziek bestaan talloze concoursen – maar een echt landenklassement is moeilijker te bedenken. Misschien is het Wereld Muziek Concours (WMC) in Kerkrade wel een goed alternatief: dat wordt wel “de Olympische Spelen van de blaasmuziek” genoemd. Dat evenement bestaat sinds 1951 en wordt om de vier jaar georganiseerd. Dit jaar doen ongeveer twintigduizend muzikanten mee, die samen 253 orkesten vormen. Ze strijden in verschillende categorieën en op verschillende niveaus.

De Volkskrant schreef er deze week uitgebreid over. Musici die meedoen zijn mensen zoals jij en ik: de bakker, de advocaat, een werkloze, een huisvrouw. En die bereiden zich soms drie of vier jaar voor om bij het WMC één keer een topprestatie te leveren, aldus WMC-directeur Bart van der Roost. De van Vlaamse festivaldirecteur Van der Roost gaat ook in op het niveau van het Nederlandse muziekonderwijs:

“Nederland was een gidsland, in België keken we vroeger jaloers naar het muziekonderwijs en de kwaliteit van orkesten. Maar die tijd is voorbij. De laatste jaren winnen steeds vaker ‘de Noren, Portugezen, Belgen en Fransen’, zegt Van der Roost. Hij vermoedt dat dit te maken heeft met de bezuinigingen in 2011, doorgevoerd door minister Halbe Zijlstra. Sindsdien zijn veel muziekscholen in dorpen en steden gesloten. Hij hoopt dat het huidige kabinet weer gaat investeren in muziek. “Dan zijn er over vier of acht jaar weer meer kansen voor Nederland om te winnen”.

Of de wederopbouw het zo snel kan gaan is de vraag. Een muziekinstrument goed leren bespelen duurt minimaal 5 jaar – langer dan een kabinetsperiode. Ik was nieuwsgierig of het verhaal van de festivaldirecteur klopt en zocht naar historische uitslagen van het WMC. Tot en met 2009 kon ik ze online terugvinden.

Van drie categorieën orkesten in de hoogste klasse turfde ik de scores. Een orkest dat in de top-3 eindigt haalt zo rond de 95 punten van een jury. Voor ieder jaar telde ik de scores van 9 orkesten bij elkaar op. De Nederlandse punten zijn oranje gekleurd.

Bron: Eigen analyse op basis van openbare uitslagen van WMC Kerkrade. Geraadpleegd via https://nl.wikipedia.org/wiki/Uitslagen_van_het_Wereld_Muziek_Concours_Kerkrade.

In 2013 haalden Nederlandse orkesten gezamenlijk de meeste punten, daarna scoorden ze vergelijkbaar met 2009. Helaas is de historische tijdreeks beperkt en bovenstaande grafiek is alleen gebaseerd op de de beste orkesten. Op basis daarvan kun je geen duidelijke conclusie trekken - want waarschijnlijk hebben zij zelf ook goede opleidingen voor jeugdleden en zijn ze niet (geheel) afhankelijk van muziekscholen. Mogelijk is de trend die gesignaleerd wordt door de festivaldirecteur beter zichtbaar in de lagen eronder. Daarvoor moet meer data worden verzameld.

Overigens staat België in het "medailleklassement" over deze vier edities bovenaan met 6 keer "goud", 1 keer "zilver" en 3 keer "brons". Nederland heeft dan wel meer medailles (13) met 3 keer eerste plaats, 6 keer tweede plaats en 4 keer derde plaats. De allerhoogste eindscore werd behaald in 2022 door een orkest uit Portugal: Orquestra de Sopros da Academia de Artes de Chaves met 97,23 punten.

Onderwijsgrafiek #767 - Aantal mensen dat een muziekinstrument bespeelt

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Fri, 10 Jul 2026 09:48:57 +0000

Van een journalist kreeg ik de tip om voor informatie over muziekonderwijs te kijken bij de Boekmanstichting, het Kenniscentrum voor kunst, cultuur en beleid. De website is een goudmijn, met ontzettend veel informatie over cultuurbeleid in brede zin. Alleen al de zoekterm "muziekonderwijs" levert meer dan 900 treffers op - waaronder vele artikelen in kranten en tijdschriften. Ik ga er dankbaar gebruik van maken, om meer te leren over de stand van het muziekonderwijs en manieren om het in Nederland weer op te bouwen.

Eén van de recente rapporten gaat over de cultuurparticipatie in Nederland. Het rapport Cultuurparticipatie in Cijfers geeft weer, op basis van cijfers uit de Vrijetijdsomnibus (VTO), in welke mate Nederlanders van 6 jaar en ouder deelnemen aan verschillende vormen van cultuur en hoe dat zich tussen 2012 en 2024 ontwikkelt. Het gaat dan om bezoek, beoefening, consumptie en ondersteuning van cultuur. Het VTO-onderzoek is een bevolkingsonderzoek uitgevoerd door het CBS in samenwerking met de Boekmanstichting (cultuur) en het Mulier Instituut (sport). Het wordt sinds 2012 tweejaarlijks

uitgevoerd en maakt het daarmee mogelijk om ontwikkelingen in de tijd zichtbaar te maken. Door een koppeling met registerdata van het CBS biedt het onderzoek daarnaast inzichten in verschillen tussen groepen Nederlanders op het gebied van onder andere leeftijd, sekse, opleiding, migratieachtergrond, huishoudinkomen en mate van stedelijkheid.

Thomas de Hoog & Britt Swartjes (2026). Cultuurparticipatie in cijfers. Boekmanstichting.

Ruim twee op de drie Nederlanders (68 procent) beoefenden in 2024 een vorm van amateurkunst of erfgoed in hun vrije tijd. Zeven op de tien amateurkunstbeoefenaars had twee kunstzinnige hobby’s of meer (69 procent). Podiumkunsten zijn daarbij onverminderd populair: 40 procent van de Nederlanders hield zich hier in 2024 minstens enkele keren mee bezig, 30 procent maandelijks of vaker. Voornamelijk zingen (29 procent) en een instrument bespelen (20 procent) zijn populaire vormen van podiumkunstbeoefening.

Dat veel Nederlanders van zingen houden wist ik wel, maar dat maar liefst 1 op de 5 ook een instrument bespeelt verbaast me. Het komt in ieder geval niet overeen met wat ik in eigen omgeving (werk, privé) tegenkom. In totaal zijn de antwoorden van 3.608 respondenten gebruikt. Het totaal aantal respondenten over alle metingen vanaf 2012 komt daarmee op n=22.310.

Het aandeel amateurkunstbeoefenaars dat voor de beoefening van hun culturele hobby is aangesloten bij een vereniging of stichting daalde in de afgelopen jaren: van 17 procent in 2018 naar 11 procent in 2024. Ook het volgen van lessen, cursussen of trainingen voor de beoefening van een culturele hobby werd minder populair: tussen 2018 en 2024 halveerde dit aandeel van 33 procent naar 17 procent.

Dat zou grote zorgen moeten baren. Waar verenigingen in verleden een goed alternatief vormden voor een muziekschool, daalt deelname aan verenigingen gestaag. En als dan ook nog de muziekscholen verdwijnen, dan verschraalt het aanbod van lessen ook. Ik kan me niet voorstellen dat zonder lessen het aandeel musicerende Nederlanders op 20% blijft. Goed dat dit onderzoek er is zo dat we dat kunnen blijven volgen.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #766 - Stabiele geldstromen voor cultuur vereisen wettelijk zorgplicht

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Tue, 07 Jul 2026 19:21:23 +0000

De Vaste Commissie OCW van de Tweede Kamer vroeg om een onderzoek naar manieren om het verdienvermogen van de culturele en creatieve sector vergroten. Berenschot adviseerde in 2023 en de grafiek die ze opnamen over de geldstromen, werd daarna ook opgenomen in een advies van de Raad voor Cultuur.

In totaal gaf de Nederlandse overheid (centrale overheid, provincies en gemeenten samen) in 2023 circa 3,9 miljard euro uit aan cultuur. De bekostiging van provincies en gemeenten is daarbij ongeveer twee keer zoveel als de bekostiging van het Rijk. Uit onderzoek van het CBS (2024) naar de uitgaven van gemeenten en provincies aan cultuur blijkt dat de cultuuruitgaven van alle Nederlandse gemeenten samen in 2023 uitkwamen op 2,27 miljard euro. Dat is het grootste deel van de totale overheidsuitgaven aan cultuur: ongeveer 60 procent.

Interessant aan de grafiek is dat de twee geldstromen vanuit provincies en gemeenten ook het meest stabiel lijken - in 2013 is er een dip en in 2021 met corona ook - maar die is minder sterk dan die van private partijen.

Bron: Ieder zijn aandeel. Raad voor Cultuur, op basis van Berenschot (2023). In de schijnwerpers Groeipotentie voor de culturele sector door bijdragen aan maatschappelijke opgaven.

Berenschot schrijft over allerlei mogelijkheden om het verdienvermogen te vergroten. Maar ze zeggen ook dat er een langjarige gefinancierde culturele basisinfrastructuur nodig is, vormgegeven door rijk, provincies en gemeenten. Voor de biblotheken werkt de overheid toe naar een zorgplicht voor gemeenten en provincies.

De zorgplicht kan ook worden ingevoerd op meer onderdelen in het cultuurbeleid, zoals voor cultuureducatieve voorzieningen. In andere landen, waaronder België en Finland, is cultuureducatie voor kinderen wettelijk verankerd.

Dat zou heel mooi zijn, maar zonder middelen vanuit het rijk gaat dat waarschijnlijk niet. Uit Eurostat-cijfers blijkt dat Nederland een van de weinige landen in de Europese Unie is die een kleiner deel aan cultuur is gaan uitgeven. De totale Nederlandse overheidsuitgaven aan cultuur als aandeel in het BNP is gedaald ten opzichte van het Europees gemiddelde. Een wettelijke verankering zonder middelen lijkt me een slechte deal voor gemeenten en provincies.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #765 - Structurele financiering voor cultuureducatie

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Fri, 26 Jun 2026 07:07:03 +0000

In de Beleidsbrief 2026-2030 van het ministerie van Onderwijs, Cultuur enWetenschap (24 april 2026) lijkt voor het eerst in lange tijd weer aandacht voor de rol van muziekscholen en centra voor de kunsten:

"Het kabinet heeft in het cultuurbeleid extra aandacht voor talentontwikkeling. Samen met het Interprovinciaal Overleg en de Vereniging Nederlandse Gemeenten wordt verkend welke rol de muziekscholen en centra voor de kunsten hierin spelen."

Het lijkt me erg ingewikkeld om na de vele jaren van afbraak van gemeentelijke muziekscholen in iedere gemeente opnieuw een muziiekschool te stichten. Maar misschien is het wel haalbaar om grotere regionale of provinciale scholen op te richten? Zoals er ook Provinciale Ondersteuningsinstellingen zijn die de lokale bibliotheken ondersteunen (die heetten vroeger gewoon Provinciale Bibliotheken overigens).

Personeel kan bij zo'n provinciale organisatie in vaste dienst - en dan in een aantal "hubs" in de provincie lesgeven, met een fatsoenlijke reiskostenregeling. Dat zou mijn idee zijn.

Zo concreet is de brief niet. VNG en IPO hebben samen gelobbyd voor meer geld en betere samenwerking met decentrale overheden:

Over de hele linie is er meer rijksgeld voor cultuur nodig om recht te doen aan innovatie, verbreding en toegankelijkheid en om alle delen van Nederland te bereiken, inclusief de witte vlekken. IPO en VNG onderschrijven de oproep van de Raad voor Cultuur in het recente advies ‘Ieder zijn aandeel’ tot een inhaalslag.

In dat advies doet de Raad voor Cultuur doet allerlei aanbevelingen. Met deze grafiek wordt ook direct duidelijk dat financiering vanuit het Rijk naar verhouding steeds minder is geworden.

Raad voor Cultuur (november 2025). Ieder zijn aandeel. Naar een evenwichtig financieel ecosysteem voor de cultuursector.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #764 - Muzieklessen voornamelijk gegeven door zelfstandige docenten

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Tue, 16 Jun 2026 10:11:33 +0000

In het verleden deed het CBS onderzoek naar de tijdsbesteding van burgers aan culturele activiteiten en kunsteducatie. Daar zijn ze mee gestopt, o.a. vanwege bezuinigingen en slechte respons op enquêtes, zo schrijven ze zelf in een toelichting.

Omdat er toch blijkbaar behoefte is aan deze data, doet het Landelijk Kenniscentrum voor cultuureducatie en amateurkunst (LKCA) diverse onderzoeken. In de Monitor Amateurkunst 2023 is deze grafiek te vinden. De resultaten zijn gebaseerd op enquêteonderzoek onder 5000 respondenten. 13% daarvan bespeelt een muziekinstrument.

LKCA. Monitor Amateurkunst 2023.

De beoefenaars die lessen, cursussen of workshops volgen maken gebruik van verschillende typen aanbieders. Ruim een derde (34%) meldt zich voor een les, cursus of workshop direct aan bij een zelfstandige docent of kunstenaar met een eigen lespraktijk. De overige groep (66%) heeft zich aangemeld bij een organisatie of instelling, zoals een vereniging (10%), dans- of balletschool (8%), buurthuis/wijkcentrum (8%), muziekschool (8%), centrum voor de kunsten (5%), sportschool (4%), bibliotheek (4%), volksuniversiteit (3%) en (jeugd)theaterschool (2%). Dat wil overigens niet zeggen dat deze beoefenaars geen les krijgen van een zelfstandige docent of begeleider, want het merendeel van de genoemde aanbieders werkt naar alle waarschijnlijkheid met of voor zelfstandigen.

De belangrijkste aanbieders bij de beoefenaars die een muziekinstrument bespelen zijn de zelfstandige docent of kunstenaar (51%), gevolgd door de muziekschool (27%) en de vereniging (11%). De regio maakt wel verschil. Van de beoefenaars in niet-stedelijke gebieden meldt bijna de helft (47%) zich aan bij een zelfstandige docent of kunstenaar, terwijl dit aandeel in zeer sterk stedelijke gebieden op 28% ligt.

Originele publicatie

Dataset

Onderwijsgrafiek #763 - Veranderende vormen van muziekscholen

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Sat, 13 Jun 2026 19:50:24 +0000

Naast me komt een jongedame invallen voor piccolo. We spelen het Zwanenmeer en repeteren in een luxueus kantoorgebouw in Amsterdam. Ze komt helemaal uit Arnhem. Ze is afgestudeerd als Docent Musicus, piano, fluit en zang. In Amsterdam-Zuid is nog een muziekschool vertelt ze. Geen los verband van zzp-ers, maar echt een school waar docenten nog in loondienst zijn. Dat is bijna nergens meer. Ja, in het middelbaar onderwijs, daar zou ze ook een vaste baan kunnen krijgen, maar dat moet je ook maar willen en kunnen.

Dat het aantal muziekscholen met gemeentelijke subsidies sterk is gedaald in de afgelopen 20 jaar, liet ik in de vorige blog zien. Maar dat is niet het complete verhaal. Onderzoekers van het lectoraat Kunsteducatie van de Hanzehogeschool Groningen voerden een inventarisatie uit van aanbieders van naschools instrumentaal/vocaal muziekonderwijs binnen de provincies Fryslân, Groningen, Drenthe, Overijssel, Gelderland en Flevoland.

Bron: Kruis, I. & E. Bisschop Boele (2023). Veranderende vormen. Inventarisatie Instrumentaal/Vocaal Muziekonderwijs Noord- en Oost-Nederland. Lectoraat Kunsteducatie/Prins Claus Conservatorium, Hanzehogeschool Groningen en ArtEZ Conservatorium Zwolle.

In de genoemde provincies werden 175 muziekscholen gevonden: een "school" is dan gedefinieerd als een organisatie waar tenminste twee docenten werkzaam zijn. Bij de muziekscholen is slechts 17% in dienst - in alle andere gevallen is er sprake van zzp-ers die in een collectief samenwerken. Van de 175 muziekscholen is er nog één onderdeel van de gemeente (Haren) - en ook die wordt verzelfstandigd. De onderzoekers vonden 10 verschillende rechtsvormen. Eén op de drie muziekscholen is een eenmanszaak. Ongeveer de helft is een stichting of een V.O.F.

Naast de gevonden muziekscholen, werden via een steekproef in de gemeenten Groningen, Midden-Drenthe en Smallingerland nog 167 privé-aanbieders gevonden, die bij elkaar lesgeven op 49 verschillende instrumenten.

De muziekschool is niet verdwenen maar de vormen zijn wel veranderd is de conclusie van deze inventarisatie.

Originele publicatie

Link naar kaart

Onderwijsgrafiek #762 - Opkomst en ondergang van muziekscholen

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Wed, 10 Jun 2026 10:18:50 +0000

Op een zaterdagmiddag reis ik naar Ittervoort, om mijn muziekinstrument op te halen na jaarlijks onderhoud. Ik tref Peter Swinkels, eigenlijk al met pensioen maar nog steeds verbonden met zijn fluitwinkel binnen Adams - de grootste van Europa. Peter heeft dagelijks fluitisten over de vloer en weet waar hij over praat. De leerlingen die nu op C-niveau examen doen, hebben het niveau van een A-leerling in de tijd dat er nog muziekscholen bestonden. Docenten zijn zzp-ers die moeten vechten om te overleven. Ze bieden lessen aan die door leerlingen vooral leuk gevonden moeten worden. Je hebt institutioneel muziekonderwijs nodig om ook de minder leuke dingen te leren: techniek, toonladders, solfège. Dat is helemaal wegbezuinigd.

De landelijke media schreven de afgelopen jaren diverse artikelen over het verdwijnen van (gemeentelijke) muziekscholen in Nederland. Gemeenten betaalden de muziekscholen met geld uit het Gemeentefonds. Vermoedelijk gaat een groot deel van dat geld inmiddels naar jeugdzorg (miljarden per jaar). Na de bezuinigingen op cultuur in 2011 ging het helemaal hard, maar goede meerjarige cijferreeksen ontbreken.

Het CBS moest namelijk ook bezuinigen en in een publicatie uit 2022 melden ze dat het laatste grote onderzoek naar muziekscholen (en kunsteducatie) dateert uit 2019, over het verslagjaar 2016. De respons was zo laag dat ze er eigenlijk niet veel mee konden. In overleg met OCW werd daarom besloten om dit onderzoek niet voort te zetten.

Bron: eigen grafiek met hulp van AI, gebaseerd op gegevens van CBS, LKCA en diverse mediaberichten.

Bij gebrek aan beter vroeg ik AI om een poging te doen. Helemaal accuraat is het niet, maar in grote lijnen volgt het wel het beeld dat de media schetsen. Tot circa 1980 groeiden zowel het aantal muziekscholen als de subsidie snel. Vanaf de jaren 90 daalde het aantal instellingen, maar de gemiddelde schaal per instelling werd groter. Rond 2005–2010 bereikten de gemeentelijke uitgaven vermoedelijk hun hoogtepunt. Na 2011 volgde een abrupte daling door faillissementen, sluiting van vestigingen, overgang naar zzp-docenten en verschuiving naar projectsubsidies. Ook werd ingezet op "meer muziek in de klas".

De komende periode duik ik in de cijfers en achtergronden van het ontstaan en verdwijnen van muziekscholen - en zal ik pleiten voor een wederopbouw van muziekonderwijs in institutioneel verband. Dat muziek allerlei positieve effecten heeft, wordt door vele deskundigen bevestigd. Maar dat muziekonderwijs ook stevige institutionele verankering vereist, blijft vaak onderbelicht.

Onderwijsgrafiek #761 - Repareren, renoveren of tijd voor nieuwbouw?

noreply@blogger.com (Reinout) — Thu, 14 Apr 2022 10:49:00 +0000

Grafieken worden meestal gebruikt om te laten zien wat we weten, maar de Inspectie geeft met deze grafiek vooral inzicht in wat we niet weten: een goede vondst om met vraagtekens te werken - het trekt gelijk de aandacht. Het is toch wel erg verontrustend dat we in het primair onderwijs niet kunnen vaststellen of de gestelde doelen op basisvaardigheden worden behaald - terwijl we dat inzicht jarenlang wel hadden. De Inspectie schrijft daar zelf over:

Tot enkele jaren terug werd het jaarlijkse beeld van de prestaties op stelselniveau in het primair onderwijs gebaseerd op de referentieniveaus zoals gemeten in de eindtoets (de Cito-toets). Echter, sinds de komst van meerdere toetsaanbieders in 2015 is er sprake van diversiteit in de eindtoetsen en hun normering. Het is nog niet gelukt om te komen tot vergelijkbaarheid. Dit betekent dat er geen actueel landelijk zicht is op wat leerlingen aan het einde van de basisschool kunnen op het terrein van lezen, taalverzorging en rekenen. Vanaf schooljaar 2017/2018 ontbreekt jaarlijkse informatie over het aandeel basisschoolleerlingen dat de referentieniveaus heeft gehaald.

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2022). Rapport de Staat van het Onderwijs.

Basisscholen waren 20 weken aangewezen op afstandsonderwijs, middelbare scholen 40 weken, en hoger onderwijsinstellingen 60 weken. We hebben als samenleving twee jaar lang in één groot veldexperiment geleefd. Dat moet voor onderwijswetenschappers smullen zijn. Voor het eerst sinds Illich begin jaren '70 pleitte om scholen te sluiten in "Deschooling society", is het op grote schaal uitgeprobeerd. Niet alleen de schoolprestaties leden er onder, maar ook het welzijn van leerlingen en docenten. De Inspectie heeft niet aan ouders gevraagd hoe zij deze periode hebben beleefd - dat is jammer. Wellicht is de waardering en bewondering voor het vak van leraar er door gestegen. Ergens in de Staat wordt een sterke stijging van zij-instromers in de lerarenopleidingen vermeld - misschien heeft dat er wel iets mee te maken.

De pandemie laat ons zien dat er meer is in leven dan cognitieve prestaties. Toch is de hoofdboodschap van de Inspectie dat de basisvaardigheden verder achteruit zijn gegaan, en dat het echt tijd wordt om daar iets aan te doen. In het voorwoord ook de opmerking dat goede leerkrachten daarbij essentieel zijn. Daar zien we in het rapport niet heel veel over terug, want we meten wel veel als het gaat om leerlingen en studenten, maar het zicht op de kwaliteit van docenten is er nauwelijks.

De Staat is geschreven door 41 auteurs, en begeleid door 14 wetenschappers. Wie het stuk in één ruk uitleest, wordt een beetje tureluurs van de veelheid aan aanbevelingen. Naast aandacht voor rekenen en taal moet er ook aandacht zijn voor burgerschapsvorming. Alles bij elkaar een ingewikkelde en onmogelijke opdracht. We kunnen leren van Gordon Ramsey: zijn eerste ingreep bij een slechtdraaiend restaurant is het verkleinen van het menu. Stevige coaching van het personeel inclusief leidinggevende, en vervolgens ook het aanpakken van de fysieke uitstraling van een restaurant zijn steevast onderdeel van zijn aanpak. Overigens is de Inspectie helder over de slechte kwaliteit van de schoolgebouwen - als het om werk- en leeromstandigheden gaat moet daar ook een stevige renovatie (of nieuwbouw?) plaatsvinden.

Opvallend detail daarbij: waar schoolbesturen jarenlang werden aangesproken op te grote reserves (1,14 miljard in het po) - dalen die reserves komend jaar met één aanpassing in de verslaggeving over onderhoud van gebouwen, met 500 miljoen.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #760 - Verzuimcijfers onderwijs dalen - is ingrijpen wel nodig?

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Sat, 09 Apr 2022 19:34:00 +0000

"Meet met mate" schrijft Berend van der Kolk in het boek "De meetmaatschappij" - en zeker als het gaat om cijfers die betrekking hebben op mensen en organisaties. Hij noemt in zijn boek talloze voorbeelden van cijfers die een funeste uitwerking hebben op gedrag van mensen. Een recente Kamerbrief van OCW, over verzuimcijfers in het basisonderwijs, is volgens mij een goed voorbeeld van waar het monitoren is doorgeschoten. Al jaren worden de verzuimcijfers nauwgezet bijgehouden, en scholen moeten verschillende soorten registreren. Het invoeren van die gegevens is overigens zo ingewikkeld dat ik spontaan zelf zou verzuimen, als ik dat zou moeten bijhouden.

Verzuimcijfers in perspectief: eigen grafiek op basis van Kamerbrief "Verzuimcijfers 2020/2021 en verzuimaanpak", 28 maart 2022, Ministerie van OCW.

De Kamerbrief is erg somber van toon: het gaat niet goed en elk kind dat verzuimt is er één teveel. De tabel met de ontwikkeling van de verzuimcijfers laat echter iets anders zien: sinds 2014 zijn de meeste vormen van verzuim behoorlijk gedaald. Ook in de bijlagen met ontzettend veel gedetailleerde cijfers (is een Kamerlid daar mee geholpen?) zijn er voornamelijk dalingen te zien: zo rond de 17%. Waarom het verzuim is gedaald, wordt overigens nergens duidelijk. Als het verzuim daalt in hetzelfde tempo als in de afgelopen jaren, dan is het probleem over 5 jaar opgelost. Of dat gebeurt weten we niet: want een echte analyse over de trend staat er niet in.

Het rapport dat is bijgevoegd, gaat over het verzuim in coronatijd: logischerwijs is het zicht op verzuim in die periode minder goed geweest, want leerlingen mochten niet naar school. Ik denk dat veel ouders die thuisonderwijs moesten geven, deze ervaring nog jaren zullen herinneren - en wellicht leidt dat tot een verdere daling van het verzuim. Het aantal processen verbaal voor verzuim is overigens sterker gedaald (71% voor relatief verzuim). Misschien is het aantal problematische gevallen van verzuim echt minder geworden, of heeft het uitschrijven van een proces verbaal een afschrikkende werking. Bij "luxe verzuim" is dat goed voor te stellen: Hart van Nederland heeft altijd wel een item op Schiphol als de schoolvakanties voor sommige leerlingen iets te vroeg beginnen. Of is de verklaring voor de daling dat de leerplichtambtenaren het werk niet aankunnen? Een verklaring kan ook zijn dat niemand echt grip heeft op deze cijfers. Als we kijken naar de daling in het aantal echtscheidingen in dezelfde periode, valt op dat die met ongeveer hetzelfde percentage zijn gedaald (-21%), Ik beweer niet dat het leerlingen zijn van gescheiden ouders die vaker verzuimen, maar het zou van invloed kunnen zijn, en daar kun je dan als minister van onderwijs niet veel aan doen.

In de grafiek is een andere vorm van verzuim te zien die sterk gestegen is: de "vrijstelling 5 onder a". Daarbij gaat het om kinderen die door een arts worden vrijgesteld van onderwijs vanwege lichamelijke of psychische redenen. Dat had eigenlijk niet mogen gebeuren met passend onderwijs. Als ik het goed begrijp kunnen ouders zelf naar een huisarts om die vrijstelling aan te vragen. En omdat een arts vaak geen weet heeft van vormen van passend onderwijs, wordt die vrijstelling iets te snel gegeven - zo lees ik in een toelichting bij een nieuwe regeling om deze route iets moeilijker te maken.

Stilzitten en niets doen is voor een nieuwe minister geen optie. De minister schrijft dat hij maatregelen wil nemen. Een van de meest vergaande en vervelende voor het onderwijs lijkt me de verplichte registratie van alle vormen van verzuim: ook als het om geoorloofd verzuim gaat. Waarom dat nodig is, wordt nergens duidelijk.

Ook over andere maatregelen in de brief kun je je afvragen of het daadwerkelijk helpt, of juist het verzuim vergroot. Zo klinkt het geweldig dat er speciaal aanbod komt voor hoogbegaafden. Maar met dit nieuwe aanbod creëer je ook nieuwe verwachtingen. Ouders die vinden dat hun kind hoogbegaafd is, eisen ook passend aanbod. Als dat niet direct beschikbaar is, kan dat ook een reden zijn om je kind thuis te houden.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #759 - Status van beroep leraar

noreply@blogger.com (Reinout) — Sun, 18 Jun 2017 21:01:00 +0000

Al een aantal jaren publiceert de AOb zeer interessante analyses over de status van het beroep leraar. Robert Sikkes, die naam maakte als onderwijsjournalist, schreef in 2015 nog een prikkelende analyse, met een mooi plaatje van de beroepenstatusladder. Daar laat hij zien dat de status van beroepen als hoogleraar, leraar gymnasium en leraar basisonderwijs sinds 1956 is gedaald.

Ondanks die overtuigende analyse, kan een beleidsmaker een dergelijke publicatie terzijde schuiven, simpelweg omdat de boodschapper een bepaald belang heeft. Een recenter rapport, uitgevoerd onder regie van de NRO door vier wetenschappers, is lastiger te negeren. En veel van de boodschappen van de AOb, komen in dit rapport terug.

In het onderzoek is vanuit diverse invalshoeken gekeken naar de status van het beroep. Naast subjectieve indicatoren, gemeten via enquêtes, is een aantal objectieve maatstaven onderzocht.

Bron: Cörvers, F., Mommers, A., Van der Ploeg, S. & Sapulete, S. (2017). Status en imago van de leraar in de 21ste eeuw. Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA), Maastricht en Ecorys, Rotterdam

Ook in het recente onderzoek zijn de figuren over de beroepenstatusladder zeer interessant. En de toelichting is op enkele punten behoorlijk hard:

Dat betekent dat lerarenberoepen redelijk wat maatschappelijk aanzien wordt toegedicht maar dat deze beroepen zeker niet tot de top behoren. Vergeleken met de meer klassieke professies als professionals in de gezondheidszorg of juristen (notariaat / advocatuur) staat de leraar in heel wat minder aanzien. De leraar basisonderwijs laat zich eerder vergelijken met een secretaresse, boekhouder of verzekeringsagent en een leraar in de bovenbouw van havo/vwo met een verloskundige of dominee.

De grafiek met de relatieve salarissen ten opzichte van andere sectoren vind ik een van de meest sprekende. Vooral omdat het om een lange tijdreeks gaat, vanaf 1969. Ik heb wel eens begrepen dat de echte daling van de beroepenstatus begon in de jaren '70, waarbij rond 1984 de inkomens van vo-leraren drastisch werden verlaagd. De heersende opinie was dat leraren veel te veel verdienden, en dat de rest van hardwerkend Nederland gebukt ging onder de crisis.

Als 1984 het keerpunt was, dan zal het met overgangstermijnen een decennium geduurd hebben voordat men gemiddeld "normaal" verdiende. Dat is in de grafiek ook goed te zien. Vanaf midden jaren '90 verdienen leerkrachten evenveel als andere overheidsambtenaren. En daar waren toen juist enorme campagnes voor nodig - want niemand wilde als ambtenaar werken.

Dat we 30 jaar na dato de gevolgen merken van gewijzigd beleid zou een wijze les moeten zijn voor ieder beginnend Kamerlid en politicus. Het wrange is dat als we nu de salarissen in het onderwijs weer zeer substantieel zouden verhogen, het mogelijk ook weer 30 jaar duurt voordat de status van het beroep hoog genoeg is om alleen de besten aan te trekken. Misschien moeten bewindspersonen op onderwijs maximaal voor 1 jaar worden benoemd - zodat ze niet de illusie hebben dat ze in vier jaar iets kunnen bereiken, maar zich volledig richten op de lange termijn.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #758 - Nogmaals Frans en Duits

noreply@blogger.com (Reinout) — Thu, 15 Jun 2017 20:16:00 +0000

Een anonieme tipgever attendeerde me op STAMOS - een website die ik wel kende maar al lang niet meer heb geraadpleegd. Daar is een grappige statistiek te vinden, ontleend aan data van DUO. Ieder jaar worden een peiling gedaan van het aantal lesuren dat totaal wordt gegeven, gedurende een week in oktober. Als die week afwijkt van een gemiddelde week, wordt de week ervoor of erna genomen.

Bron: DUO (2017). Gegeven lesuren in het vo (aantal uren). Het jaar 2007 is op 100 gesteld.

Ook hier is te zien dat het totale volume uren voor Engels het sterkste is gestegen, samen met Scheikunde. Alleen Frans is gedaald. Je zou nog kunnen corrigeren voor aantallen leerlingen, of de verhouding berekenen tussen aantal uren en aantal examenkandidaten.

De data van DUO leveren nog meer interessante inzichten op. Zo selecteerde ik alle kunstvakken in alle onderwijssectoren van het vo in een draaitabel op basis van DUO data.

Het aantal uren Tekenen is in de jaren 2007 tot 2015 met maar liefst 30% gedaald: zowel als je kijkt naar 1ste graads en het totaal (1ste en 2de graads). Het vak muziek is gedaald met 10%. Vakken als Beeldende Vorming en "Kunst Algemeen" zijn daarvoor in de plaats gekomen. Tel je alles bij elkaar op dan is het totale volume aan kunstvakken precies gelijk gebleven.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #757 - De Frans-Duitse as en aantal eindexamens

noreply@blogger.com (Reinout) — Wed, 14 Jun 2017 09:57:00 +0000

Nu de Brexit aanstaande is en de VS haar eigen gang gaat, adviseert Frans Timmermans ons om goede contacten te leggen met de Fransen en Duitsers. Wij mogen blij zijn dat Limburg bij Nederland hoort - daar spreekt men tenminste gemakkelijk de daarvoor benodigde talen. Of Timmermans zich realiseert dat in andere delen van Nederland deze talen veel minder vanzelfsprekend zijn weet ik niet. Hij is er in ieder geval ver mee gekomen.

Hebben we als land wel voldoende mensen opgeleid om te kunnen praten met de Frans-Duitse as?

Je hoort om je heen dat Frans en Duits steeds minder populair worden, en ik dacht dat daar wel een staatje van beschikbaar moest zijn. Ik kon dat niet zo gauw vinden - terwijl het me maatschappelijk toch zeer relevant lijkt.

Het CvTE publiceert wel verslagen van aantallen kandidaten, maar uitsplitsing naar vak ontbreekt. Ook bij OCW kon ik het niet vinden. Het CITO maakt zogenaamde examenverslagen. Daarin is het aantal eindexamens per vak opgenomen. Het gaat dan wel om bestellingen van scholen: die liggen veelal een paar procenten hoger dan het feitelijk aantal kandidaten. Ook staatsexamens, VAVO en de bestellingen uit de Antillen zijn meegenomen.

Bron: Cito Eindexamenverslagen 2000-2016, VWO

Te zien is dat het absolute aantal examenkandidaten voor Frans en Duits na 2001 sterk afnam, en daarna slechts gering groeide. In verhouding tot het totaal aantal examenkandidaten (af te meten aan Nederland en Engels), neemt het aantal kandidaten af.

In 2010 is er ineens een sterke stijging bij Frans en Duits, waar ik geen verklaring voor kan vinden in de CITO-rapportage. Ik zie een zeer voor de hand liggende verklaring waarschijnlijk over het hoofd.

Het vak Frans neemt na 2010 weer verder af, Duits blijft redelijk stabiel. Relatief is het aantal kandidaten bij Scheikunde tussen 2000 en 2016 het sterkst gegroeid.

Zijn er voldoende mensen opgeleid om Frans en Duits te spreken? In totaal zijn er in de periode 2000-2016 ongeveer 610.000 examens Nederlands afgelegd. Ten opzichte hiervan zijn er 1% méér examens Engels besteld. Voor Wiskunde, Natuurkunde en Scheikunde zijn ongeveer 50% van dit aantal besteld. Voor Duits 38% en Frans 33%.

Het verschil met Engels is dus substantieel. Hebben we nog voldoende Franssprekende leerlingen en studenten die onze belangen kunnen vertegenwoordigen? In totaal zijn er in de afgelopen 16 jaar meer dan 200.000 examens VWO-Frans besteld. De "pool" wordt wel steeds kleiner - dus misschien maar goed dat Macron ook in het Engels kan "speechen".

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #756 - Financiële geletterdheid jongeren

noreply@blogger.com (Reinout) — Wed, 31 May 2017 06:00:00 +0000

Globalisatie en digitalisering hebben financiële diensten en producten toegankelijker gemaakt, maar tegelijkertijd ook complexer. 15-jarigen worden tegenwoordig vaker geconfronteerd met situaties waarin ze moeten beslissen over hun uitgaven, ze moeten oppassen voor fraude, ze moeten weten dat sommige aankopen gekoppeld zijn aan langdurige verplichtingen of dat sommige aanbiedingen te mooi zijn om waar te zijn.

Vlaanderen publiceerde vorige week een eigen landenrapport over financiële geletterdheid onder 15-jarigen: gebaseerd op resultaten uit het PISA2015-onderzoek. Een uitgebreide website gaat in op de resultaten. De publicatie viel samen met het wereldwijde OESO-rapport. Het Nederlandse rapport van de OESO verscheen ook op dezelfde dag. Een vergelijkbaar rapport als in Vlaanderen met een verdere verdieping op het OESO-rapport, kon ik zo snel nog niet vinden.

In Vlaanderen behalen 15-jarigen in PISA2015, net als in PISA2012, een gemiddelde score van 541 punten. Dat is, zowel in PISA2015 als in PISA2012, de hoogste score van de OESO-landen die deelnamen aan financiële geletterdheid in PISA2015.

Het tweede vaardigheidsniveau wordt binnen PISA gezien als het basisniveau dat nodig is om te kunnen functioneren in de maatschappij. 1 op 8 Vlaamse leerlingen haalt dit basisniveau niet en beschikt dus niet over de basisvaardigheden voor financiële geletterdheid. In Nederland haalt 1 op de 5 leerlingen het basisniveau niet.

De 15-jarigen in Vlaanderen hebben een hogere financiële geletterdheid dan de Nederlanders. Waarschijnlijk hangt de hogere financiële geletterdheid samen met de expliciete aandacht die het onderwerp in het curriculum krijgt (via zogenaamde vakoverschrijdende eindtermen, afgekort VOETEN). Het NIBUD is verontrust over de resultaten voor Nederland en pleit ook voor structurele inbedding van het onderwerp in het curriculum.

Ook in andere opzichten is er nog veel te verbeteren: zowel in Vlaanderen als in Nederland. De verschillen tussen autochtonen en leerlingen van buitenlandse afkomst zijn in beide landen veel groter dan het OESO-gemiddelde. Dat lijkt me een serieus probleem - en de vraag is hoe het komt dat de verschillen in andere landen veel kleiner zijn.

Bron: Financiële Geletterdheid Bij 15-Jarigen Vlaams Rapport Pisa 2015

Een manier om alle leerlingen de kans te geven om kennis over de financiële wereld te verwerven, los van de kennis die ze meekrijgen van hun ouders of vrienden, is financiële geletterdheid opnemen in het schoolcurriculum. De school kan op die manier de sociale ongelijkheid verkleinen en een meer genuanceerd beeld scheppen over financiële kwesties dan de berichten die 15-jarigen mee krijgen uit reclame en media. In Vlaanderen werd met de nieuwe VOETEN bewust gekozen om financiële kennis op te nemen in alle curricula.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #755 - Net als in de film: een nieuwe dataproductie

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Tue, 30 May 2017 06:00:00 +0000

De afgelopen paar jaar maakten wij door de acteerambities van onze zoon nader kennis met de filmbranche. Hoewel onze rol als ouder beperkt is tot die van chauffeur, pikken we meestal ook wel iets mee van de sfeer op de set. Met name de werkwijze van filmcrews is bijzonder leerzaam ook voor teams die "dataproducties" maken.

Een filmproductie start met een idee van een of enkele creatievelingen. Vervolgens wordt het idee uitgebeeld, middels een script of proefaflevering. Om de productie daadwerkelijk te kunnen maken, moet het verkocht worden aan producenten of omroepen. Dan begint een ingewikkeld spel van financiering. Tegen de tijd dat een film echt wordt opgenomen, is vaak al twee jaar voorbereiding gedaan. Dan worden allerlei (tussen)personen ingeschakeld om een compleet nieuwe organisatie op te richten: cast en crew bestaan uit freelancers. Er moet een team gebouwd worden en daar zijn allerlei rituelen voor bedacht.

Allereerst is er het proces van castings: tegen de tijd dat je als acteur geselecteerd bent, voel je je onderdeel van bevoorrecht gezelschap. Acteurs geven elkaar aan het begin vaak een klein cadeau om elkaar succes te wensen. Ook de logistiek rondom opnamen verloopt volgens een vast ritueel. De rollen tijdens opnamen zijn vergaand gestandaardiseerd: er is een geluidsman, een assistent-geluidsman, productieleider, cameraman, licht, kleding, kinderbegeleiding etc. Iedereen krijgt een call sheets op de dag voor opname, waarop precies staat wie waar moet zijn. Er is een gezamenlijk ontbijt om 7:30, er wordt een warme lunch geserveerd, en einde van de dag is er een “wrap”.

Vorig jaar bedachten we bij de VSNU dat we onze cijfers beter wilden presenteren, zodat ze beter bruikbaar zouden zijn voor zowel onze eigen beleidsadviseurs als externen. De totstandkoming heeft wel wat elementen van een filmproductie: in ieder geval zijn we van statisch beeld nu naar interactieve en bewegende grafieken gegaan. En het verhaal dat we willen vertellen staat centraal. Een van de eerste stappen was het visualiseren en verbeelden van ons eindproduct – we verzamelden voorbeelden en vroegen datajournalist Frédérik Ruys van Vizualism om te vertellen over zijn werk.

Vervolgens is een standaardaanpak ontwikkeld die we voor al onze domeinen toepassen. Dat ziet er als volgt uit:

In het datalab worden drie disciplines samengebracht: communicatiespecialisten, inhoudelijk deskundigen en data-experts.
De rollen zijn helder omschreven: er is een opdrachtgever, een projectleider die het proces faciliteert en deskundigen die de nieuwe factsheets maken.
Het eerste datalab staat in het teken van het bepalen van de belangrijkste hoofdboodschappen (wat willen we vertellen) en een inventarisatie van mogelijke databronnen en visualisaties.
In tussentijdse bouwsessies wordt met het team de concepten gemaakt. Daarbij zijn steeds drie componenten van belang: de data zelf, het verhaal bij de data, en de bronvermeldingen.
In een gezamenlijke tussenstap worden keuzes gemaakt welke visualisaties worden uitgewerkt in Tableau – veel valt af omdat de data niet beschikbaar zijn.
In het tweede Datalab worden de resultaten gepresenteerd en waar nodig bijgesteld.

Inmiddels hebben we voor het domein Internationaal drie nieuwe factsheets opgeleverd rondom onze belangrijkste hoofdboodschappen. De interactieve kaart laat zien dat Nederlandse wetenschappers veelvuldig publiceren met collega’s uit landen over de hele wereld. Interessant zijn ook de verschillen in citatie-impact: met sommige landen zijn we succesvoller dan met andere.

We zijn inmiddels gestart met het domein Financiën. Later volgen Onderwijs, HR en Onderzoek. Steeds is de “crew” (enigszins) verschillend, maar de aanpak identiek.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #754 - Geldstromen vanuit Brussel voor onderzoek

noreply@blogger.com (Reinout van Brakel) — Tue, 23 May 2017 07:56:00 +0000

Soms moet je even naar het buitenland om met een scherpe blik te kunnen kijken naar Nederland. Een groep Zweedse studenten verbonden aan het KTH the Royal Institute of Technology ontwikkelden een visualisatie van de Europese subsidies voor onderzoek (Horizon 2020). Als je Nederland selecteert krijg je onderstaand plaatje. Meer dan 2000 projecten, 100 organisaties en 122 landen waarmee Nederlandse instellingen samenwerken.

Het grootste project kreeg bijna 30 mln, waarvan 30% naar Stichting Wageningen Research gaat. Bij doorklikken op projecten krijg je ook prachtige visualisaties.

Bron: Vinnova (2017). h2020viz.vinnova.se, signed grants from eCORDA, date of the release 23-05-2017.

Een mooie toepassing van zogenaamde "Sankey-diagrammen" die goed past bij de data. Een kritische kanttekening: de kleurstelling doet nogal afbreuk aan deze visualisaties.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #753 - Administratieve lasten OCW gedaald

noreply@blogger.com (Reinout) — Mon, 22 May 2017 06:00:00 +0000

Vorig jaar was er nog veel ophef over de regeldruk in het onderwijs. OCW liet onderzoek doen naar de beleving van regeldruk en riep scholen op om praktische voorbeelden te delen. Er kwam een "Meldpunt regeldruk" en een campagne "Operatie Regels Ruimen". Op het YouTube-kanaal van OCW zijn diverse filmpjes over het onderwerp te vinden.

Het Ministerie van EZ publiceerde een rapport over de vermindering van regeldruk tussen 2012 en 2017. In totaal verlaagde OCW de regeldruk met 47,53 miljoen euro. Als we inzoomen op alleen de onderwijsprojecten was het totaal 40,52 miljoen.

Het Passend Onderwijs droeg bij aan de grootste verlaging: volgens de berekeningen is o.a. door vereenvoudigde indicatiestelling een verlaging van structureel 15,5 mln. gerealiseerd voor professionals. Daar komt nog een besparing van 143 000 uur voor burgers bij (omgerekend 2,14 mln), omdat de indicatiestelling gemakkelijker is geworden voor ouders. Of dat ook overeenkomt met de beleving van burgers en professionals is zeer de vraag.

Overigens is het goed opletten: zo zijn de administratieve lasten gedaald door het studievoorschot in het hoger onderwijs, maar in de tekst staat dat de lasten door deze maatregel vanaf 2017 zullen stijgen, tot uiteindelijk 1,32 miljoen per jaar.

Bron: Ministerie van EZ (2017). Goed geregeld. Een verantwoorde vermindering van regeldruk 2012-2017.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #752 - Schoolverschillen

noreply@blogger.com (Reinout) — Fri, 12 May 2017 19:10:00 +0000

De Staat van het Onderwijs verscheen dit jaar voor de 200ste keer. Wie kan bogen op 200 jaar rapporten? Het gehele archief van alle edities is overigens online te bekijken, nog zo'n teken van beschaving.

Eerder heb ik al eens uitgezocht wanneer de Inspectie voor het eerst grafieken ging gebruiken: dat was in 1966 voor zover ik kon nagaan (zie blog #374). De laatste jaren zijn de infographics steeds mooier en functioneler geworden. En het leuke is dat men niet vast blijft zitten in één format - dus het blijft een verrassing. Deze keer is de kers op de taart een interactieve presentatie over schoolverschillen - een teken dat deze statische blog binnen afzienbare tijd ouderwets zal blijken.

De meest schrikbarende grafiek vond ik de grafiek met de TIMMS-trend voor rekenen, waaruit blijkt dat in alle vergelijkbare landen de scores stijgen, terwijl ze in Nederland blijven dalen (p.16). Maar de boodschap die echt overkwam, was de constatering dat in Nederland de verschillen tussen scholen erg groot zijn. Nu werd dat enkele jaren geleden nog als iets positiefs gezien. Hoge autonomie van de school en een schooldirecteur die veel te zeggen heeft, werden gerelateerd aan hoge prestaties van ons stelsel, o.a. in publicaties van de OESO. In de biologie schijnt variatie de overlevingskansen op langere termijn te vergroten. Het is de vraag of scholen nog wel die hoge mate van autonomie hebben - ik vermoed dat de schaalvergroting ze juist minder zeggenschap heeft gegeven.

Bron: Inspectie v h Onderwijs (2017). De Staat van het Onderwijs 2015/2016.

Wat de presentatie in dit rapport zo krachtig maakt is dat men grote hoeveelheden data op een slimme manier heeft gecombineerd. Vervolgens staat onder de pagina een hele concrete uitwerking: dit betekent dat drie scholen in één straat zeer verschillend kunnen zijn. Daar voegt men nog een internationale vergelijking aan toe waarin Nederland bovenaan staat. Gecombineerd met korte teksten in de grafieken zelf zijn deze onderdelen van het rapport zelfstandig leesbaar. Ook als je de rest niet leest, komt de boodschap over.

De technische rapporten die er onder liggen, laten zien welke bewerkingen en koppelingen van bestanden nodig waren om dit mogelijk te maken. Petje af wederom.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #751 - Oud nieuws, nieuwe inzichten

noreply@blogger.com (Reinout) — Wed, 12 Apr 2017 07:01:00 +0000

De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is al een aantal jaren bezig met een bijzonder project. Alle historische kranten zijn ingescand, en zodanig bewerkt dat ze volledig doorzoekbaar zijn (via Delpher.nl). Dat is een enorm rijke bron aan data. Wie zijn familiegeschiedenis onderzoekt, kan in deze database vrij gemakkelijk oude familieadvertenties terugvinden. In een paar minuten vond ik zo het woonadres van mijn grootouders in de Tweede Wereldoorlog: in die tijd werden verhuizingen nog aangekondigd in de krant. Maar ook alle foto's met bijschriften zijn doorzoekbaar.

De KB gaat verder met innoveren, en heeft nu een website gemaakt met allerlei tools die wetenschappers kunnen gebruiken voor analyses. De complete database met foto's uit kranten is doorzoekbaar en er zijn grafische tools om gegevens in beeld te brengen. De toepassingen zijn legio: zo deed men onderzoek naar de perceptie van Europa in De Telegraaf, de verslaggeving rondom politiek. Daarbij worden resultaten van zoekwoorden in ANP nieuwsberichten en Tweede Kamerhandelingen in één venster getoond.

Ik testte de tool waarmee je zinscombinaties kunt tellen. De grafiek toont de relatieve frequentie van namen van universiteiten door de jaren heen. UvA en VU (dichtbij de krantenredacties?) worden het vaakst vermeld.

Bron: KB Lab (2017). Newspaper Ngram viewer.

Het belang van deze site zit niet alleen in de beschikbare datasets. De combinatie van data, met een overzicht van ontwikkelde analyse- en visualisatietools, maakt deze site uniek. Een voorbeeld ook voor andere instanties die open data beschikbaar stellen.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #750 - De bestuurder in het onderwijs

noreply@blogger.com (Reinout) — Thu, 16 Feb 2017 19:32:00 +0000

Deze week verdedigt Martijn Nolen zijn proefschrift over de juridische positie van de bestuurder in het onderwijs. In het kader van een onderzoek naar nieuwe vormen van samenwerking in het onderwijs, had ik al eens een artikel van hem gelezen. Daarin schetste hij de diverse juridische vormen van samenwerking. Een relevant thema voor bestuurders, omdat vaak helemaal niet duidelijk is wat mag en kan.

Nu verschijnt zijn proefschrift en het thema samenwerkingsvormen is slechts één van de 10 hoofdstukken. Het proefschrift is met dik 650 pagina's een "Handboek Soldaat" voor onderwijsbestuurders en toezichthouders.

Wat betekent eigenlijk "bevoegd gezag"? Welke taken en verantwoordelijkheden hebben bestuurders en toezichthouders? Wat houdt de zorgplicht in? En hoe ver reikt de autonomie? Welke discussies zijn er rond artikel 23 van de Grondwet? Deze en talloze andere juridische thema's en kernbegrippen komen in dit boekwerk aan bod, op een toegankelijke wijze en met steeds een goed historisch overzicht.

Het is geen boek dat je in een keer uitleest (een samenvatting is ook beschikbaar), maar wel een naslagwerk dat nog vele jaren bruikbaar is. Dat er zo'n handboek nodig is geeft tegelijkertijd aan dat de begrippen als bevoegd gezag zo onduidelijk zijn geworden, dat niemand het meer begrijpt. Nolen doet concrete voorstellen om dat te verbeteren.

Het schema in het laatste hoofdstuk illustreert een van de andere hoofdconclusies uit het onderzoek. Waar in de jaren '80 nog overal vóóraf toestemming voor gevraagd moest worden, moet men nu achteraf overal verantwoording voor afleggen. Je zou het de "Wet van Behoud van Toezicht" kunnen noemen.

Bron: Nolen, M.F. (2016). De bestuurder in het onderwijs. De juridische positie van de bestuurder in vijf onderwijssectoren. Proefschrift.

Nolen concludeert:

De verantwoordingsrisico’s van onderwijsorganisaties zijn toegenomen en de positie van bestuurders in alle onderwijssectoren kwetsbaarder is geworden. Honderd jaar na de totstandkoming van artikel 23 Grondwet is hierdoor de autonomie van openbare en bijzondere onderwijsorganisaties en hun bestuurders sterk begrensd.

Een echte aanrader dit proefschrift, voor iedereen die actief is als bestuurder of toezichthouder in het onderwijs.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #749 - Schuldenberg studenten

noreply@blogger.com (Reinout) — Fri, 10 Feb 2017 13:57:00 +0000

Dat de schuldenberg van studenten in de Verenigde Staten erg hoog is, wisten we al lang. Dat studenten soms een rechtszaak aanspannen tegen onderwijsinstellingen die niet voldoen aan de verwachtingen, heeft Donald Trump zelf ook ervaren.

Als je een studieschuld hebt, kom je daar niet makkelijk van af. Zelfs als je failliet gaat, worden leningen voor studies niet kwijtgescholden. De faillisementswetgeving in de VS bepaalt dat, als je geen "extreme hardship" kan aantonen, een studielening blijft bestaan.

In deze lijn zijn nu de eerste scheurtjes ontstaan door nieuwe rechterlijke uitspraken, die met name gaan over leningen die zijn verstrekt door private organisaties (ongeveer 10% van de totale markt). Federale leningen blijven buiten schot.

Bron: The Wall Street Journal (28 dec 2016). New Option to Erase Student Debt.

Als blijkt dat de school waarvoor de lening is aangegaan, niet is geaccrediteerd, dan kan in geval van een faillissement, de lening worden kwijtgescholden. Zo leende iemand 160.000 dollar voor een opleiding aan een College dat uitendelijk geen licenties mocht afgeven voor medische beroepen.

Omdat er geen sprake was van een"educational benefit" werd de lening gelijkgesteld aan een consumentenkrediet. En die kunnen wel worden kwijtgescholden in geval van faillissement.

De grafiek laat de stijging in studieleningen zien sinds 2004, daarnaast het aantal persoonlijke faillissementen. Dat aantal neemt af, maar zou kunnen toenemen als blijkt dat mensen op deze manier van hun studieschulden af kunnen komen.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #748 - Toename jonge leerlingen uit China in de VS

noreply@blogger.com (Reinout) — Wed, 08 Feb 2017 08:28:00 +0000

De kranten in de VS stonden in de kerstperiode vol met artikelen en ingezonden brieven over Obama en Trump. In de periode waarin de "president-elect" nog geen president was, varieerde de toon van de artikelen van hoop tot vrees. Eén schrijver merkte op dat de overheid er in veel gevallen niet zo toe doet. Je hebt een overheid nodig voor het innen van belastingen en het beschermen van het land. Maar er was al transport voordat er een ministerie van transport was, en er was al onderwijs voordat er een minister van onderwijs werd benoemd.

Bron: The Wall Street Journal (4 jan 2017). Chinese Send Younger Students to U.S. Miriam Jordan.

Op dezelfde pagina stond een voorbeeld van een ontwikkeling die vermoedelijk "unstoppable" is. De toegenomen globalisering is al jaren zichtbaar in ons hoger onderwijs. Maar het aantal jonge kinderen dat speciaal voor het onderwijs emigreert, neemt toe.

De Wall Street Journal vertelde het verhaal van een 11-jarige Chinese jongen, die door zijn ouders naar Californië is gestuurd, om daar naar de basisschool te gaan. Het aantal Chinese kinderen dat in Amerika naar school gaat was in 2011 nog 500, en in 2015 gestegen tot 2450. Dat zijn nog kleine aantallen vergeleken met kinderen in het voortgezet onderwijs: dat zijn er inmiddels 46.028.

De ouders vinden het Amerikaanse onderwijs beter: het bevordert onafhankelijk denken, biedt meer kansen en minder prestatie-gedreven.

De meeste kinderen gaan naar privéscholen, die speciale ondersteuning bieden bij het verkrijgen van visa en taalonderwijs. Zowel gastoudergezinnen als bemiddelingsbedrijven krijgen geld en de scholen zelf vragen 10.000 dollar per jaar voor internationale leerlingen (1.500 meer dan voor leerlingen uit eigen land).

De nieuwe onderwijsminister Betsy deVos, wil privéscholen meer ruimte geven. Zij schijnt vooral de belangen van christelijke scholen te dienen. Maar wellicht dat dezelfde ruimte voor privéscholen zal leiden tot een verdere groei van het aantal internationale leerlingen. Ik vind het voor de betreffende leerlingen en hun ouders geen fijne ontwikkeling, maar wellicht is het voor de wereldvrede wel heel goed. De juf van de 11-jarige Chinese jongen vindt zijn komst "a gift to her and to the class of sixth-graders living in their Orange County bubble".

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #747 - Onder (en tussen) professoren

noreply@blogger.com (Reinout) — Tue, 07 Feb 2017 07:00:00 +0000

De frequentie van Onderwijs in Grafieken is niet meer wat het geweest is. Dat heeft vooral te maken met het heugelijke feit dat ik van mijn hobby mijn werk heb kunnen maken. Dagelijks krijg ik met de vele facetten van (hoger) onderwijsdata te maken en dan schiet het vrijwilligerswerk er wel eens bij in.

Dat vind ik zelf ook jammer overigens, want de oorspronkelijke bedoeling van de blog (bijblijven en bijleren) blijft van waarde. Ik heb niet de illusie dat ik alle mooie grafieken van de afgelopen maanden alsnog kan opduiken, dus ik beperk me tot wat ik zoal tegenkom.

Bijgaande grafiek is een detailopname van een poster die een hele wand vult. Het hangt in de gang bij DANS, een instituut van de KNAW. Het PDF-bestand waaruit deze uitsnede komt is 50Mb groot.

Bron: Linda Reijnhoudt, Michael J. Stamper, Katy Börner, Chris Baars, Andrea Scharnhorst (2012). Network of Experts and Knowledge Organizations in the Netherlands. NARCIS.

Op basis van een grote database met wetenschappelijke artikelen (NARCIS), is gevisualiseerd welke netwerken hoogleraren in Nederland met hebben. Een zeer interessante analyse, gemaakt door een Amerikaanse wetenschapper die tijdelijk bij DANS werkte.

Deze uitsnede vertegenwoordigt een van de 14 universiteiten (Eindhoven). In totaal zijn er meer dan 8.000 hoogleraren opgenomen in de visualisatie. Iets meer dan 250 hebben een verbintenis met meer dan één universiteit. Die zijn weergegeven met lijnen tussen instellingen. Door co-auteurschap van hoogleraren zijn de netwerken veel dichter verknoopt, maar dat zou de plaat helemaal onleesbaar maken.

Originele publicatie (groot bestand!)

Onderwijsgrafiek #746 - Historische cijferreeksen

noreply@blogger.com (Reinout) — Wed, 14 Dec 2016 13:05:00 +0000

Via de website Open Data Nederland, stuitte ik op een Excel document van het Centraal Plan Bureau, met historische tijdsreeksen van overheidsfinanciën. De reeks gaat terug tot 1812 en kijkt vooruit tot 2021.

Bron: CPB. Lange tijdsreeksen overheidsfinanciën

In de grafiek staan de collectieve uitgaven als % van GDP, en de uitgaven voor defensie, infrastructuur, onderwijs en zorg. Aan defensie en infrastructuur besteden we sinds de jaren '50 steeds minder.

In de jaren '70 aan besteedden we aan onderwijs percentueel evenveel als aan defensie tijdens de Eerste Wereldoorlog. Daarna zijn we daaraan steeds minder gaan besteden. In 1992 werd voor het eerst meer aan zorg besteed dan aan onderwijs. De uitgaven aan zorg zijn daarna alleen maar verder gegroeid.

Geen nieuws, maar toch aardig dat je met de open data bestanden dit soort meerjarige trends snel inzichtelijk kunt maken.

Originele publicatie

Onderwijsgrafiek #745 - Relatie tussen TIMSS en PISA

noreply@blogger.com (Reinout) — Sun, 11 Dec 2016 18:28:00 +0000

Naar aanleiding van de vorige grafiek waarin ik simpelweg PISA en TIMSS-scores bij elkaar optelde kreeg ik op mijn kop via LinkedIn dat dit toch echt niet kon. Eens natuurlijk, dus ik zocht even verder naar mooie grafieken over dit onderwerp.

Het is onvoorstelbaar tot hoeveel publicaties beide testen leiden. Veel rapporten verschijnen in dezelfde week, dus er moet toch een vrij grote groep al vroeg betrokken zijn bij interpretatie van de PISA-resultaten. De Europese Commissie heeft in ieder geval een directe lijn met de OESO, en maakt op basis van de PISA-gegevens een eigen beleidsrapport.

Een zeer interessant rapport, omdat men vooral kijkt naar de aspecten die men in EU-verband wil verbeteren: ongelijkheid in sociaal-economische status, de verschillen in prestaties tussen jongens en meisjes en het percentage "low achievers". De verschillen tussen jongens en meisjes zijn gedaald, het percentage low achievers is overal gestegen, waardoor we verder afkomen van het EU streefgetal voor 2020.

Bron: Europese Commissie (2016). PISA 2015 EU performance and initial conclusions regarding education policies in Europe. DOI:10.13140/RG.2.2.35709.36328

Tot mijn verrassing konden ook de schrijvers van dit rapport de verleiding niet weerstaan om PISA en TIMSS in samenhang te bekijken, maar ze waarschuwen wel dat het eigenlijk niet kan. TIMSS gebruikt bij het testen kennis die gerelateerd is aan de nationale curricula, bij PISA wordt getoetst vanuit één internationaal raamwerk. Bij PISA is sprake van zes niveaus, waarbij "low achievers" degenen zijn die beneden niveau 2 scoren. Bij TIMSS gebruikt men een schaal waarbij het midden altijd op 500 staat. Low achievers bij TIMSS scoren lager dan 475, dat gelijk staat aan "intermediate perfomance".

Van de 21 EU landen die zowel meededen aan PISA als TIMSS, werd in slechts 8 landen de TIMSS-versie voor 8th-graders afgenomen. Dat is de doelgroep (14-16-jarigen) die het dichtste aanligt tegen PISA (15-jarigen). Omdat niet alle delen van de UK met beide tests hebben meegedaan, kon met de scores van 7 landen vergelijken.

Zowel voor wiskunde als natuurwetenschappen zijn er overeenkomsten in onderpresteren, Een hoog aandeel met leerlingen die slecht scoren in PISA, correspondeert met een hoog aandeel van laag scorenden in TIMSS.

De onderzoekers concluderen dat, hoewel beide tests dus niet zomaar te vergelijken zijn, hieruit blijkt dat er geen sterke contradicties zijn tussen PISA en TIMSS.

Originele publicatie