Opini Timor

Laiha lei obriga Lu-Olo husik FRETILIN, Alkatiri mak sei akumula servisu hotu

2017-03-27T07:26:00.000-07:00

Prezidenti Repúblika eleitu ba periodu 2017 to’o 2022, Francisco Guterres ‘Lu-Olo’ informa katak, laiha lei ida mak obriga nia atu husik nia partidu, bainhira eleitu ba Prezidenti Repúblika.

Lu-Olo esplika, inkompatibilidade ba funsaun Prezidenti Repúblika, ho prezidenti partidu. Inkompatibilidade ne’e ba funsaun, la’os inkompatibilidade ba militansia ninian no nia partidu FRETILIN.

“Ha’u kontinua hanesan partidu FRETILIN ninia ema, maibé funsaun ne’e mak inkompativel. Laiha lei ida hateten katak, sai ona Prezidenti Repúblika, ha’u tenki husik ha’u nia partidu, la’os hanesan ne’e,” relata Lu-Olo ba jornalista sira iha Comite Central da FRETILIN (CCF) Comoro Dili, Sesta (25/03).

Iha parte seluk, Sekretáriu Jeral Partidu FRETILIN, Mari Alkatiri dehan, Lu-Olo eleitu ona ba Prezidenti Repúblika, entaun servisu partidu nian, nia (Alkatiri-red) mak sei akumula hotu.

Alkatiri hatutan, maske Lu-Olo eleitu ona ba Prezidenti Repúblika, nia la presiza atu sai husi partidu FRETILIN, tanba realidade hatudu katak, balu eleitu tiha ba Prezidenti Repúblika mak foin harii partidu.

“Nia (Lu-Olo) iha partidu ona, nia iha nia partidu nafatin, maibé iha ezersisiu lor-loron ne’e, ha’u mak akumula,”informa Alkatiri.cos

source: http://www.jndiario.com/2017/03/27/laiha-lei-obriga-lu-olo-husik-fretilin-alkatiri-mak-sei-akumula-servisu-hotu/

Governu ho PN buka solusaun frakeza eleisaun

2017-03-24T03:48:00.000-07:00

Parlamentu Nasional (PN) ho Governu sei halo diskusaun hodi identifika frakeza sira ne’ebé mak akontese iha prosesu eleisaun prezidensial, foin lalais ne’e.

Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, mos preokupa kona-ba lalaok eleisaun ne’ebé porvolta 32,8% eleitores la partisipa iha eleisaun ne’e.

Prezidenti Parlamentu Nasional, Adérito Hugo da Costa, hateten, iha tempu badak PN ho Governu sei halo diskusaun hodi buka solusaun.

“Ami haree tok oinsa halo identifikasaun ba situsaun ida ne’e para depois buka solusaun,” hateten Aderito Hugo, ba Jornalista sira hafoin enkontru ho Prezidenti Republika iha Palasiu Prezidensial, Kinta (23/03/2017).

Iha fatin hanesan, Primeiru Ministru Rui Maria de Araujo husu ba sidadaun hotu-hotu tenke lori kartaun eleitoral hodi halo aktulizasaun iha Servisu Tekniku Administrativu Elietoral (STAE) para nune’e to’o loron eleisaun bele iha desizaun bele fasilita vontade popular ba eleisoens.

PM Rui de Araujo informa, baze dadus STAE nian hatudu katak katak eleitores barak mak la ba halo ninia aktualizasaun tanba ne’e ida-idak ba vota iha nia moris fatin.

PM Rui dehan sidadaun ne’ebé mak lá vota tuir dereitu politiku siviku ne’e ninia direitu, tanba sidadaun balun mos iha kartaun eleitoral besik sentru votasaun lá ba vota ne’e opsaun, tuir konstituisaun lei votu ne’e direitu ida maibe la’os obrigatoriu signifika ne’ebé mak la ba vota laiha sansaun.

“Iha pais balun ne’ebé mak lá ba vota sansaun iha, maibe Timor laiha, ita Timor opta direitu atu vota ne’e apenas de direitu, no la’os dever obrigatoriu ida,” hateten PM Rui Maria de Araujo.

Sei termina data eleisaun jeral

Primeiru Ministru (PM) Rui Maria de Araujo, mos informa katak, kalendariu data eleisaun jeral nian iha tinan 2017 ne’e sei termina antes loron 80 ba eleisaun.

“Iha Abril nia laran, Prezidenti Republika foti ona desizaun ba loron eleisaun jeral nian,” informa PM Rui Maria de Araujo.

Alterasaun ba lei eleisaun rasik, PM Rui hateten, iha ona Prezidenti Republika (PR) nia meza leten, maibe sei hein apresiasaun husi PR rasik.

Antes ne’e, Prezidenti PN, Adérito Hugo da Costa hatete dekretu lei 5 maka intrega ona ba Prezidenti Republika hodi halo promulgasaun hanesan prosesu prospota lei pensaun vitalisia iha korespondensia Prezidenti ho Tribunal nian, iha mos dekretu lei eleisaun parlamentar.

Lei tolu seluk mak pakote lei rai nian, proposta lei titular beinz i moves, proposta lei supervisaun ou lei ordenamentu teritorial nian iha ona Prezidenti hein deit promolgasaun.

“Asuntu seluk mak konaba kalendariu eleisaun parlamentar ninian Prezidenti sei haree hela ba regras ne’ebé mak iha atu oinsa dekreta data ba eleisaun ninian,” informa Aderito Hugo.

Nune’e mos, Xefi bankada FRENTI Mudança, hanesan mós kandidatu Prezidenti Repúblika ho númeru sorteiu 5, José Luis Guterres hateten katak, sistema eleitoral iha Timor Leste (TL) haburas korupsaun.

José Luis hatutan, sistema eleitoral TL haburas korupsaun, tanba realidade hatudu katak, kandidatu Prezidenti Repúblika balu, no partidu ki’ik oan sira ne’ebé mak hakarak kompete iha eleisaun, depende liu ba doasaun osan husi doador.

“Ida ne’e tanba ita depende de’it ba doasoens, aban bainrua ema sira ne’ebé fó osan ne’e, sei ba sisi iha polítiku sira ne’ebé eleitu katak, ha’u uluk apoiu imi, nusa mak agora iha projetu ruma la fó ba ami. Entaun ida ne’e mak komesa hamosu ona prosesu korupsaun,” katak José Luis Guterres, aktual deputadu husi bankada FRENTI Mudança ne’e iha konferensia imprensa, iha bankada FRENTI Mudança Parlamentu Nasionál, Kinta (23/03).

Nia haktuir, Estadu presiza altera lei ne’e ho prosesu ida katak, Governu bele kria fatin ne’ebé povu bele konsentra iha ne’eba, kandidatu sira bele ba iha fatin ne’e oras ida rua atu hato’o sira nia kompromisu.

Nia esplika, situasaun ida ne’e atu permite ema ne’ebé laiha osan, la presiza hanoin atu fó hahan no bee ba ema, tanba Estadu mak kria ona kondisaun.

Tanba ne’e, José Luis dehan, atu evita situasaun sira hanesan ne’e, Estadu tenki kria kondisaun ba kandidatu sira ne’ebé laiha osan, hodi kandidatu sira ne’e, labele depende ba doasaun osan husi ema seluk.

“Ita presiza fó informasaun ba Suku sira, tanba ami hatene iha fatin balu, ema la ba vota tanba sira laiha informasaun ne’ebé atentadu. Prosesu eleisoens ita iha Timor Leste ne’e, iha mós des-igualadades partisipasaun partidus polítiku ne’ebé kandidatu. Ida mak des-igualdades entermus finanseirus,” katak José Luis.

Nia haktuir, se prosesu ne’e kontinua, aban bainrua povu nia oan ne’e, nunka bele aspira atu sai kandidatu ba Prezidenti Repúblika, tanba presiza osan barak tebes.

José Luis mós afirma, realidade hatudu katak, direitu povu atu tuir votasaun ne’e, Governu tenki haree sentru votasaun ne’e, labele dok, tanba povu laiha meus atu la’o dok hodi oferese sira nia votu.

“Buat sira ne’e fó hanoin ita para ita muda sistema, tanba ita nia populasaun mós hakarak partisipa iha eleisaun ne’e, mas dalaruma fatin votasaun dok, sira laiha meus atu ba to’o iha ne’eba. Tanba ne’e mak ita presiza haree didi’ak, ema 200.000 etal mill ne’ebé mak la partisipa, no ha’u hanoin Governu tenki haree buat ne’e, para iha eleiaun parlamentar, labele tan ema barak la partisipa,” dehan José Luis.

Iha sorin seluk, Xefi bankada CNRT, Natalino dos Santos hateten katak, ida ne’e servisu STAE no Governu nian.

Natalino hatutan, atividade sira hanesan ne’e, sempre iha lamentasaun husi povu, maibé tenki hatene katak mós, nasaun Timor Leste ne’e, nasaun foun.

“Maibé ha’u haree katak, ida ne’e esforsu tomak Governu nian, li-liu orgaun eleitoral nian ne’ebé mak halo preparasaun, maibé ida ne’e mak ita nia kbi’it. Sira ne’ebé mak la ba vota, tanba ita nia lei rasik la obriga sidadaun atu ba vota,” dehan Natalino.

Maibé Natalino dehan, nia apresia tebes povu Timor Leste, tanba antusiasmu tebes hodi ba vota hodi hili sira nia Xefi Estadu.

“Ita labele fó sala ba STAE, maibé ita fila fali atu haree no estuda lacunas sira ne’e, depois mak bele halo melloramentu iha prosimu eleisoens mai,” afirma Natalino.

Hatan kona ba, haree ba númeru eleitores ne’ebé mak la vota iha eleisaun Prezidensial ne’e, bele fó impaktu ka la’e iha eleisaun Jeral Parlamentar, liga ho bareira 4% ne’ebé mak Parlamentu Nasionál aprova foin lalais ne’e, Natalino dehan, labele foti fali eleisaun Prezidensial atu sai fali komparasaun ho eleisaun Parlamentar.

Nia esplika, eleisaun Prezidensial ne’e, atu hili ema ida de’it ba povu nia Xefi Estadu, no eleisaun Parlamentar ne’e, atu hili reprezentante povu nian iha Parlamentu Nasionál, no karik hetan fiar husi partidu, sei forma mós Governu atu sai jestor ba Estadu ida ne’e.

Tanba ne’e mak, antes atu halo eleisaun Parlamentar ne’e, Partidu polítika hotu sei lori sira nia programa hodi ba hato’o ka fa’an atu povu bele intende.

“Ne’ebé ha’u haree eleisaun Parlamentar sei masimu liu, tanba militantes no apoiante sira sei haree ba partidu nia programa ne’ebé mak afeita ba sira nia moris, dezenvolvimentu nasionál. Tanba ne’e ha’u haree katak, partisipasaun eleisaun Parlamentar ne’e, sei masimu liu tan,” afirma Natalino.eus/cos

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/24/governu-ho-pn-buka-solusaun-frakeza-eleisaun/

Lei eleitoral ‘obstaklu’ ba vontade popular, Presiza hadia iha eleisaun jeral

2017-03-24T03:44:00.000-07:00

Fator rua mak sai obstaklu boot ba povu atu partisipa masimu iha eleisaun presidensial, foin lalais ne’e.

Fator rua determinante ne’e mak hanesan lei eleitoral ne’ebe Parlamentu Nacional (PN) aprova ba asegura eleisaun nian la fo espasu ba povu atu vota livre iha kualker fatin votasaun no seluk fali mak kondisaun giografikamente ne’ebe obriga sidadaun tenke fila ba vota iha ida-idak nia suku ka nia knua.

Husi total votantes rejistadu 743.150, maibe provolta 69% deit mak ejerse nia direitu demokrasia no eleitor nain 238,420 (32,8%) la ba vota.

“Ema hot-hotu hakarak ba partisipa, maibe tenke ho kondisaun, se ema hot-hotu iha kareta no motor laiha buat ida, maibe estudante sira ne’ebe maioria mai husi foho oinsa sira atu partisipa, lei eleitoral tenke define lolos, eleisaun jerais lolos tenke uja siklu uniku, katak sidadaun livremente vota iha ne’ebe deit,” hateten Valentim Ximenes hodi resoponde JN-Diario iha Dili, Kuarta (22/3/2017).

Nia halo komparasaun katak, STAE la bele halo komparasaun ho esperensia eleisaun suku nian, tanba eleisaun suku ne’e siklu distrital katak tenke ba vota duni tuir kartaun ne’ebe mak nia rasik hasai (halo resensiamentu eleitoral) , maibe kompara fali ho eleisaun prezidensial ne’e buat ketak ida.

Valentim Ximenes espera katak, PN bele halo fali lei ida kona ba eleisaun parlamentar hodi nune’e hasa’e partisipasaun povu nian iha eleisaun parlamentar ne’ebe mak atu akontese dadauk iha tempu badak.

Akademista husi UNTL ne’e observa katak, jeralmente partisipasaun eleisaun prezidensial la’o diak tebes, hahu kedas husi nomeiasaun, kampanha eleitoral to’o mai iha eleisaun ninian, seguransa mos la’o kapas, partisipasaun partikularmente sidadaun nian iha kampanha eleitoral diak teb-tebes. Povu ho vontade, antosiasmu, ksolok diak tebes durante eleisaun ninian, ne’e hatudu katak, ema nia konsentimentu politiku sidadaun nian diak tebes.

“Problema ne’ebe maka mosu husi eleisaun ne’e maka ita nia nivel partisipasaun politika ne’e agora menus ba bei-beik iha faktor rua mak kontribui, hanesan iha Konstituisaun RDTL iha artigo 65 limita tiha ona ema nia partisipasaun iha prosesu eleitoral, iha parte ida lei ne’e dehan katak resenseamentu eleitoral ne’e obrigatorio, ofesiozu, signifika ema tenke ba resensemantu para hetan kartaun eleitor, maibe iha fali parte seluk votasaun ne’e rasik la’os obrigatorio. Lei la banku ema atu ba tuir vota iha fatin votasaun, iha loron ne’ebe mak Prezidente Republika dekreta ona,” hateten eis vise ministru STATAL ne’e. Valetim Ximenes sublinha katak, lei eleitoral ida agora dadauk limite ona ema nia movimentasaun ba vota, lei ne’e obriga tenke ba vota iha moris fatin, hanesan suku ida iha los foho Matebian tutun ne’eba, enkuantu atual eskola hela iha Dili laran, oinsa maka bele to’o iha suku, ne’e inposibel.

“Iha momentu atu vota, hau osan laiha, transporte mos laiha oinsa maka hau atu ba vota iha hau nia suku ne’ebe mak dok teb-tebes, ne’ebe tuir hau nia hanoin lei eleitoral ne’e rasik limite maka’as teb-tebes ema nia partisipasaun iha loron votasaun,” hateten Valentim Ximenes.

Parlamentu Nasional laiha memoria institusional diak, tanba tuir lojika lolos ne’e eleisaun jerais tenke hatur siklu uniku katak, votantes bele vota iha centro votasaun ne’ebe deit, tanba ne’e eleisaun jeral prezidensial, la’os eleisaun ba xefi suku ninian ne’ebe tenke obriga ema ba vota iha ninia suku.

“Hau halo rezumu katak, konstituisaun no lei eleitoral prezidensial nian maka limite ema nia partisipasaun, povu ne’e rasik ninia bontade politika hakarak partisipa hodi ejerse sira nia dereito, tanba ne’e maka indereitamente Parlamentu maka hakarak hamate ema nia partisipasaun liu husi lei eleitoral,” Valentim tenik.

Husi sorin seluk, Vise Prezidente Parlamentu Nasional, Duarte Nunes, hateten katak, lei eleitoral ne’ebe mak PN rasik mak halo atu evita dobru iha eleisaun ninian.

“Lei eleitoral obriga ema ida-idak tenke fila ba vota tuir kartaun resenseamentu tanba atu evita dobru,” hateten Deputadu Duarte Nunes hodi responde JNDiario iha Parlamentu Nasional.

Nia argumenta katak, Timor seidauk iha sistema online hodi nune’e bele akapta komunidade vota ba dala rua.

“Governu mos fo ona oportunidade atu sidadaun ida-idak ba muda kartaun eleitoral tuir sira nia hakarak, ne’ebe laiha razaun tan. Ita bele vota livre, maibe tanba sistema online laiha maka ho rajaun hodi ida-idak ba vota tuir kartaun eleitoral, maske vota iha tinta, maibe bele mos akontese ema bele hamos no ba vota fila-fali,” Duarte Nunes argumenta.

Iha fatin hanesan membru PN husi Bankada FRETILIN, David Dias Ximenes ‘Mandati’, konsidera katak, politika votasoens la’os empreza, maibe ida-idak nia dereito atu ejerse.

“Nudar sidadaun tenke ejerse ninia dereito, maibe la orbiga, la’os hanoin hanesan empreza ne’ebe tenke vota duni, buat ne’e atu sai diak mos ita hotu nian, at mos ita hotu nian,” afirma David Mandati.

STAE tenki muda lei eleitoral, antes eleisaun parlamentar

Nune’e mos, Eis Prezidente da Repúblika Timor Leste, Jose Ramos Horta, husu ba Sekretariadu Tekniku Administrasaun Eleitoral (STAE) tenki muda lei eleitoral no halo aktualizasaun antes ba eleisaun parlamentares iha fulan Jullu tinan 2017, tanba iha eleisaun prezidensial foin lalais ne’e ema barak mak la tuir votasaun.

“Ha’u haree falla ruma ne’ebé akontese iha eleisaun prezidensial laiha edukasaun sivika, laiha mobilizasaun povu vota, tanba ne’e ema barak la tuir votasaun ha’u la fiar, tanba labele vota iha fatin ne’ebé o hela dadaun ne’ebé uluk rejista,”kestiona eis Prezidente da Repúblika Timor Leste, Jose Ramos Horta, ba Jornalista sira iha Hotel Timor-Dili, Kuarta (22/03/2017).

Horta hatutan, iha eleisaun prezidensial foin lalais ne’e nia parte simu Short Message SerVise (SMS) no telefone husi estudante sira balu atu ajuda osan $ 20.00 selu kareta ba munisipiu hodi ba tuir eleisaun iha fatin ne’ebé sira rejistu ba.

“Lao’s eleisaun besik ona mak hotu-hotu hirus, tanba balun telefone, SMS ha’u katak, favor fó lai osan $ 20.00 atu selu kareta hodi ba halo eleisaun prezidensial iha munisipiu Baucau, regiao Ambeno Oe-cusse, no sira seluk tan, tanba ami vota iha fatin seluk labele, maibé ami tenki ba vota iha fatin ida ne’ebé mak ami rejistu ba, STAE nusa la halo aktualizasaun antes tama fulan 3, ne’e falla husi STAE ninia,”afirma Ramos Horta.

Iha biban ne’e Ramos Horta husu ba STAE atu bele loke aktualizasaun iha Dili, antes atu tama ba eleisaun parlamentares, tanba eleisaun parlamentar importante tebes.

“STAE tenki loke aktualizasaun katak,uluk rejistu iha Oe-cusse, maibé agora eskola iha Dili ne’e nusa mak la halo aktualizasaun iha Dili ne’e atu labele falla , maibé ida ne’e laiha iha eleisaun prezidensial, tanba STAE mós la halo informasaun nune’e STAE tenki halo aktualizasaun, ”haktuir Ramos Horta.

Iha okaziaun ne’e Ramos Horta husu atu antes eleisaun parlamentares ba tinan ne’e, partidu politika sira mós tenki halo edukasaun sivika, inklui mós STAE.

“Ha’u hare votasaun eleisaun ne’e partidu politika sira mós tenki halo edukasaun sivika, inklui STAE hodi prepara ba eleisaun parlamentares iha fulan Jullu, nune’e mós ba mídia sira tenki halo kobertura ho ekilibre labele ba halo kobertura ba partidu balun ne’ebé ho osan bo’ot, maibé tenki ba halo kobertura mós ba partidu ki’ik sira, atu nune’e demokrasia ne’e la’o diak no ema kiak sira mós sente orgullu,”hateten premiadu nobel da paz, Ramos Horta.

Haktuir nia, tuir observador husi Uniaun Europea nian hatudu katak, iha eleisaun prezidensial la’o diak, laiha violensia nune’e povu partisipa elisaun prezidensial ho vontade, politika sira mós komportamentu diak no hatudu vontade diak.

“Ha’u rona Uniaun Europa nia obrsevasaun diak tebes no ekilibri ba buat ne’ebé mak refleta ha’u haree mós diak tebes,”Horta haktuir. Mia/tos

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/23/lei-eleitoral-obstaklu-ba-vontade-popular-presiza-hadia-iha-eleisaun-jeral/

Kalohan fo parabens ba Lu-Olo, Ema hotu tenke respeita vontade povu

2017-03-23T07:05:00.000-07:00

Kandidatu Prezidenti Republika (PR), António da Conceição “Kalohan” hato’o paranbens ba Prezidente Republika eleitu, Francisco Guterres “Lu-Olo” ba periodu 2017-2022, no husu ema hotu atu respeita vontade povu ninian ne’e.

Liu husi eleisaun prezidensial ne’ebe hala’o iha loron 20 fulan Marsu 2017, povu fo votus konfiansa ba prezidente republika eleitu ne’e hanesan fiar ne’ebe mak povu ezerse liu husi eleisaun refere.

“Horseik ha’u rasik telefone ba PR eleitu Francisco Guterres “Lu-Olo, hato’o ha’u nia paranbens, e buat ne’ebe ha’u nia hanoin ne’e mak vontade populasaun nian ne’ebe mak ita presiza tebes atu respeita,”afirma António da Conceição, ba Jornalista sira iha Salaun Delta Nova-Dili, Kuarta (22/03/2017).

Atual Ministru Edukasaun ne’e hateten, konfiansa ne’ebe povu fo ba prezidente eleitu ne’e nudar vitoria ba povu, tanba povu mak hili rasik ninia prezidente liu husi eleisaun prezidensial.

“Ha’u mak tenki-ser iha duni fuan bo’ot hodi dehan duni ba ita nia PR eleitu, rekoñese vitoria ida ne’ebe mak nia hetan, tanba lao’s nia mak hetan, povu mak fo konfiansa, neduni ita tenki iha fuan bo’ot pasa mensagen ne’e ba PR eleitu ne’e,”haktuir Antonio da Conceição. eni

Source:http://www.jndiario.com/2017/03/23/kalohan-fo-parabens-ba-lu-olo-ema-hotu-tenke-respeita-vontade-povu/

Faktor Xanana, lori Lu-Olo ba PR

2017-03-23T06:49:00.000-07:00

Bainhira iha kongressu nasional FRETILIN nian iha tinan 2016 liu ba iha Dili, kongresistas hotu iha kongressu ne’e husu atu Comite Central Fretilin (CCF) hasai resolusaun ida hodi kandidata Presidente FRETILIN, Francisco Guterres Lu-Olo ba Presidente da Republika periode 2017-2022. Kongresistas iha momentu neba mos husu atu Lu-Olo deklara kedas nia prontidaun iha kongressu laran.

Iha momentu neba Presidente FRETILIN Francisco Guterres Lu-Olo ho Secretariu Geral FRETILIN, Mari Alkatiri fo sai iha kongressu katak FRETILIN sei anuncia nia kandidatu ba Presidente da Republika iha tempo balun tuir mai tamba presisa tur hamutuk hodi diskuti ho lider balun tan molok anuncia kandidatu husi FRETILIN.

Kongresistas barak ho mos militantes barak husu ba an rasik se tan maka Presidente ho Sekretariu Geral sei konsulta ho sei diskuti tan. Barak ikus mai hanoin kedas katak karik lider nebe atu konsulta maka Presidente CNRT Kay Rala Xanana Gusmao.

Lahatene konsulta kalae ka diskuti kalae ho lider nebe sira intensiona maibe iha momentu ida nebe Presidente CNRT, Kay Rala Xanana Gusmao too iha Dili, iha deklarasaun ba Media iha Aerportu nia hatete katak nia fo apoio ba nia alin Lu-Olo ba Presidente da Republika. Deklarasaun Xanana Gusmao nian ne’e halo liders barak , liu liu sira husi partidu CNRT.

Maibe iha deklarasaun Xanana Gusmao nian nia apoia hanesan privadu la repersenta partidu maske nia presidente partidu. Iha momentu neba mosu kedas espekulasaun politika oin oin hodi halo lideres iha partidu CNRT laran rasik iha diferensas de ideias ba deklarasaun Xanana Gusmao nian ne’e.

Espekulasaun politika sira ne’e ita bele kompriende bainhira ita hare ba iha sequensia prosessu eleisaun presidensial tinan hirak liu ba.

Xanana Gusmao sempre sai faktor determinante ba se deit atu sai Presidente da Republika. Bainhira ita hare ba kotuk iha tinan 2007-2012 ho faktor Xanana, Ramos Horta eleitu ba Presidente da Republika halakon Francisco Guterres Lu-Olo, iha tinan 2012-2017 nafatin ho faktor Xanana Taur Matan Ruak halakon Francisco Guterres Lu-Olo iha segunda volta. Iha tinan 2017-2022 ho faktor Xanana Lu-Olo eleitu ba Presidente da Republika.

Maske faktor Xanana laos uniku dalan sira nebe atu sai Presidente da Republika, tamba povo maka determina liu husi eleisaun nebe sekretu,diretu maibe faktor Xanana determinante mos iha jornada politika ne’e.

Dala ida hatudu katak karisma Xanana Gumao sei makas iha Timor Leste, povo sei rona Xanana Gusmao nia lian, nia apelo ba moris diak iha tempo oin mai. Tamba Xanana hatudu ona uluk kedas too agora laos deit politiku nebe diak ho matenek maibe mos estrategia diak ba iha aktividades politika ho interese nasional no internasional. Faktor seluk mos mai husi militantes partidu bot rua, FRETILIN ho CNRT ho apoiantes partidu kiik rua CASDT ho PEP.

De vez em quando ema balun hakarak foti kestaun korupsaun, kestaun loro sae loro monu, kestaun gerasaun foun ho gerasaun tuan maibe la konsege halakon ka trava faktor Xanana ho militansi militantes FRETILIN ho CNRT ba Lu-Olu ho Xanana Gusmao.

Resultadu provisorio nebe oras ne’e fo sai publiku husi eleisaun presidensial ida ne’e maske seidauk too iha apuramentu final nasional maibe bele hateten de forma de faktu ho tuir prosedimentus legais eleitoral nian Francisco Guterres Lu-Olo eleitu ona ba Presidente da Republika Demokratika de Timor Leste ba periodu 2017-2022.

Eleisaun Presidensial ba tinan 2017 nee lao iha ambiente nebe trankuilu no pasifiku maibe nivel partisipasaun populasaun iha eleisaun presidensial ba tinan nee menus kompara ho eleisaun Presidensial iha tinan 2007 no 2012. Expedito DX/editor senior

source: http://www.jndiario.com/2017/03/22/faktor-xanana-lori-lu-olo-ba-pr/

Kandidatu PR Kalohan maka diak liu

2017-03-16T03:47:00.000-07:00

Primeira Dama, Isabel Ferreira informa, entre kandidatu Prezidente Repúblika (PR) ba periodu 2017-2022 nain walu (8) ne’e figura diak hotu de’it, maibé kandadidu Antonio da Conceicão Kalohan maka diak sira hotu.

“Kandidatu nain walu (8) ne’e figura diak no Timoroan hotu, mais kandidatu Antonio da Conceicão mak diak liu sira hotu, tanba ne’e maka ita hotu apoiu kalohan hanesan karakteristika lider no Prezidente ba Timor-Leste ba tinan lima mai ne’e,” Primeira Dama iha kampaña ba dala hitu iha Maliana, Domingu (12-03-2017).

Nia esplika katak, Kalohan ne’e ema ne’ebé maka simples, matenek no iha experensia de’it la to’o, tenki iha fuan ne’ebé boot hodi hatene hakraik an, bolu ema no hakuak ema hotu-hotu.

“Hanesan buat ne’ebé maka Taur hatudu ona mai ita hotu iha tinan lima (5), nune’e Timor presija lider ida hanesan ne’e, matenek ita matenek barak, maibé matenek ida ho fuan hodi hadomi ema hotu no la halo diferensia ho ema kiak no ema riku, Kalohan tenki asegura ida ne’e” haktuir aktivista direitus umanus ne’e.

Nia akresenta katak, ho ida ne’e maka sira halo desijaun hodi desidi apoiu Kalohan, atu bele garantia povu tomak, atu labele hola desizaun ida sala iha loron 20 Marsu 2017, hanesan buat ne’ebé maka Kalohan dehan tiha ona, 20 Marsu ne’e povu hotu-hotu sei ba desidi destinu nasaun ninian, destinu ema ida-idak no familia ninian.

“Tanba ne’e maka importante tebes atu lori an tomak fo hanoin ba malu bele partidu ketak-ketak, maibé tenki tau interese Timor ninian ne’e ás liu intrese hotu-hotu, nune’e husu ba maluk iha munisípiu Bobonaro tomak uluk iha tinan 2012 iha fatin ida ne’e imi fó imi nia apoiu ba Taur matan Ruak no ho ida ne’e ha’u husu dala ida tan atu imi fó apoiu ba Kalohan,” esklarese Isabel Ferreira.

Nia relata katak, sé ho votus povu Bobonaro ninian Kalohan manan iha Bobonaro, ne’e signifika povu Bobonaro preokupa ho destinu nasaun ninian.

“Tanba ita lakohi iha povu ida ho karakteristika ne’ebé la lakoi defende ninia rai no povu, nune’e tempu to’o ona ita atu dehan loos ita ne’e sé, nune’e labele halo kepala dua hanesan uluk iha tempu rezistensia rezistensia ninian,” hakotu Primeira Dama.ves

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/16/kandidatu-pr-kalohan-maka-diak-liu/

Mari Alkatiri: Lu-Olo, Taur ho Lere tenki hamutuk ba povu nia moris di’ak

2017-03-16T03:40:00.001-07:00

Sekretáriu Jeral FRETILIN, (Sekjer) Mari Bin Amude Alkatiri hateten katak, jerasaun Francisco Guterres ‘Lu-Olo’, Taur Matan Ruak ho Lere Anan Timor tenki hamutuk atu luta dala ida tan hodi liberta povu husi ki’ak no mukit.

Alkatiri hatutan, tranzisaun ne’e la’os dehan katak, katuas liu ona ne’e, tenki sai ona, sira ne’ebé sei joven mak mai fali.

“Jerasaun Lu-Olo, Taur Matan Ruak ho Lere Anan Timor tenki hamutuk, Lu-Olo sei garante ida ne’e, tanba Lu-Olo ema ida ne’ebé simu se de’it atu rona nia hanoin. Jerasaun primeiru 1974 husi jerasaun tuan sira mak, Xanana Gusmao, Mari Alkatiri, no Ramos Horta,”katak Mari Alkatiri iha nia intervensaun ba kampaña ba loron 11 Kandidatu Prezidenti Repúblika (KAPRES) Lu-Olo iha Munisipiu Manatuto Villa, Tersa (14/03).

Nia hatutan, ohin (horiseik) atu to’o ba rohan ona, ba kampaña Prezidensial, tanba Lu-Olo haleu ona Munisipiu 11 hodi hato’o nia kompromisu ba povu.

“Kampaña ida nakonu ho provas katak, ita nia kadidatu sei manan iha primeira ronde. Hahú husi Ermera, ba Maliana, Liquiça, Covalima, Ainaro, Manufahi, Aileu Vique-que,Bacau no Lautem, iha fatin hot-hotu ita hatene los, tasi mak sa’e, ka mota mak tun, tanba ema barak tebes. Tanba ne’e, ita bele dehan, ita nia kandidatu manan tiha ona,” dehan Alkatiri.

Nia haktuir, kampaña Prezidensial ne’e, hanesan kampaña unidade nasionál, tanba kampaina ne’e uza fali bandeira CNRT, maske la’os kampaña CNRT nian, no uza bandeira FRETILIN,maske la’os FRETILIN ka nian.

Nia afirma, KAPRES balu akompaña kandidatu sira, bolu sira nia-an ativista direitus umanus, maibé tanba polítika ne’e, sira halo fali diskriminasaun.

“Agora dada’uk komu hatene katak lakon ona, tanba ne’e sira la kompriende saida mak sira atu uza. Haree tuir politika, Lu-Olo la’os aikakeo hanesan ema seluk,” relata Alkatiri.

Nia afirma, ema hotu hakarak Lu-Olo atu sai Prezidenti Repúblika, tanba povu Timor Leste tomak buka atu hetan Prezidenti Repúblika ida atu bele kompriende saida mak Estadu, no hatene Esadu ne’e saida.

“Kandidatu sira seluk mós rekuñese ona katak, Lu-Olo sei manan, ida ne’e halo ita baruk fali atu halo kampaña, tanba eleisaun seida’uk to’o, ema balu rekunese ona katak, Lu-Olo sei manan. Mas ha’u hakarak dehan, eleisaun ida ne’e laiha kompetisaun entre jerasaun foun no jerasaun tuan,” relata Alkatiri.

Sekjer FRETILIN ne’e haktuir, nia ho Xanana sempre krítika malu, kuandu la konkorda malu ho buat ne’ebé la’o los.

“Ami hakilar malu, maibé ami nunka kungfu malu. Maibé ema balu, Xanana fó tiha konfiansa ba sira, sira kungfu fali Xanana. Ami la kungfu malu, tanba ami mai husi abut ida de’it, no hun ida de’it. Oras ne’e Xanana iha Oe-cusse, ha’u mak diriji Oe-cusse, maibé nia mak iha ne’eba, ha’u iha ne’e fali. Ponte Laklo sei sai furak atu liga lorosa’e ho loromonu, maibé ida ne’e ita sei ko’alia fali iha kampaña parlamentar,” relata Alkatiri.

Nia salienta, Oe-cusse sei la sai furak, kuandu Alkatiri mesak mak halo, maibé Alkatiri hetan apoiu husi Kay Rala Xanana Gusmão iha momentu ne’eba sei hanesan Primeiru Ministru.

“Tanba ne’e, ha’u husu ba povu Timor Leste, li-liu Manatuto nian, tanba Manatuto Munisipiu ida bo’ot no riku tebes, ita presiza duni atu kumpri promesa atu lori naroman ba povu. Dezenvolvimentu ne’e la’os halo uma didi’ak, maibé li-liu, edukasaun, saúde, agrikultura bee moos, no seluk tan,” katak Alkatiri.cos

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/16/mari-alkatiri-lu-olo-taur-ho-lere-tenki-hamutuk-ba-povu-nia-moris-diak/

Dionisio Babo lamenta lori bandeira CNRT apoiu “Kalohan”

2017-03-15T04:41:00.000-07:00

Sekretario Jeral Partidu Congresso Nacional Reconstrucção Timor (CNRT), Dionisio Babo Soares, lamenta ema balu lori bandeira CNRT tuir kampaña no fo apoiu ba kandidatu Prezidente Republika (PR), Antonio da Conceição “Kalohan” iha Rejiaun Espesial Autonomo Oe-Cusse (REAO) segunda (13/03/2017.

“Akontese iha Oecusse hanesan akontesimentu ne’ebé mak ita lamenta teb-tebes, tanba laiha instrusaun ida husi Partidu CNRT to’o agora, hanesani ita hotu hatene katak, Partidu CNRT maun Xanana fo apoiu ba ninia alin maun Lu-Olo ba eleisaun Prezidensial ida ne’e,”esklarese Dionisio Babo, ba jornalista sira, Tersa (14/03/2017) iha edifisiu STAE, hodi klarifika konaba ema balu lori bandeira CNRT partisipa kampaña no fo apoiu ba kandidatu Kalohan.

Dionisio Babo hatutan, ema sira ne’ebe uja bandeira CNRT tuir kampana Kalohan ne’e lakonsege identifika, tanba uza maskra halai lakon tiha.

“Ita apela ho konsensia de’it, tanba ema ne’e subar tiha ninia oin ho maskra la hatudu oin, ba hatudu bandera de’it halai lakon tiha, ne’ebé husik ba povu mak sei julga,”hateten Dionisio Babo.

Nune’e mós Dionisio Babo dehan, maske ema sira lori atributu CNRT hodi partisipa iha kampaña Kandidatu Kalohan, maibe la fo impaktu no CNRT la hakfodak ho buat sira ne’e.

“Ita respeita ema hotu-hotu ninia hanoin, maibe tenki respeita simbulu instituisaun ninian hanesan partidu politiku, bainhira halo tenki iha autorijasaun husi instituisaun politiku ne’e rasik ida ne’e mak importante,”haklaken sejker CNRT, Dionisio Babo. avi

Source : http://www.jndiario.com/2017/03/15/dionisio-babo-lamenta-lori-bandeira-cnrt-apoiu-kalohan/

Governu apoiu kandidatura Sofia Borges ba Adjunta Sekjer ONU

2017-03-15T04:37:00.000-07:00

Reuniaun Konsellu Ministru (KM) Tersa (14/3) aprova rezolusaun Governu hodi fó apoiu ba, eis Embaixador Organizasoens Nasoens Unidas (ONU), Sofia Mesquita Borges, ne’ebé Kandidata-an ba Adjunta Sekretariu Jeral-(Sekejer) ONU, ne’ebé oras ne’e dadaun xefia husi eis Primeiru Ministru (PM) Portugal António Guterres.

Rezolusaun ba kandidatura Sofia Borges ne’e, aprezenta husi Ministru Negósius Estranjeiru no Kooperasaun Hernani Coelho, iha reuniaun Konsellu Ministru (KM) iha Palásiu Governu.

Governu TL sente orgullu tebes, ba kandidata Sofia Borges ne’ebé ho intersante tebes reprezenta Timor Leste, atu konkore ba pasta importante ida iha ONU.

Sekretariu Estadu ba Konsellu Ministru, Avelino Coelho informa katak, KM apresia ho oportunidade ne’ebé Sofia Borges halo tanba bele fó valor ba nasaun joven ida iha sudueste Aziátiku ne’e.

Mesmu governu haree Sofia Borges nu’udar kandidata feto ida, bele foti Nasaun ne’e nia naran iha komunidade internasionál. Sofia Borges, durante tinan tolu asume kargu hanesan embaixadora Timor-Leste ba ONU, maibé hakotu ona ninia misaun iha tinan kotuk.

Bainhira Sofia Borges hetan duni fiar, bele ajuda polítika externa, liliu kontestasaun iha tribunál internasionál nomós fronteira marítima.

Sofia Mesquita Borges, Reprezentante Permanente Timor-Leste nian iha iha Nações Unidas, ne’ebé eleita ba Prezidenti Komisaun datolu (Comité Social, Humanitário e Cultural) iha 18 de Junho de 2014, depois de nomeia iha Marsu 2010, hodi reprezenta TL iha ONU.

Sofia Borges mós antes ne’e serbisu hanesan ofisial eleitoral Komisaun Eleitoral Australiana ba Konsulta Popular Timor-Leste iha dia 30 de Agosto de 1999.

Sofia Borges moris iha Díli iha tinan 1970, remata nia estudu iha área Antropolojia, Ciências Políticas no Direito iha Australian National University, iha Canberra, no Northern University, iha Darwin.

Iha okaziaun ne’e, KM mós aprova rezolusaun governu ne’ebé aprezenta husi MNEK hodi apoiu estabelesementu reprezentasaun permanente Repúblika Arabé Karawí iha TL.des

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/15/governu-apoiu-kandidatura-sofia-borges-ba-adjunta-sekjer-onu/

Taur: “Hau nia naran laiha PLP”, Halo liu fali FRETILIN sira

2017-03-13T20:50:00.001-07:00

Taur Matan Ruak, atual Prezidenti Republika deklara katak, nia naran la tama iha estrutura Partido Libertasaun Popular (PLP). Maske nune’e, Primeira Dama, Isabel Ferreira, deklara antes ona katak, PLP ne’e harii husi Taur Matan Ruak nia espiritu.

“Hau la hatene hau nia deklarasaun mak sah ka ida lei hatene nee mak los, tanba iha estatutu PLP nian Matan Ruak nia naran la iha, iha tribunal mos laiha, ita Estadu Demokratiku ne’ebe buat ida afirmasaun la vale liu lei,” deklara PR Taur Matan Ruak bainhria halo sorumutu ho Media Nasional iha Palasiu Prezidensial, Sesta (10/03/2017).

Nia husu ba se deit labele preokupa ho deklarsaun ne’e, tanba hanesan Estado Demokratiku se deit bele halo afirmasaun. “Sira ne’ebe tur iha parlamenu sira iha partidu, primeiru ministru, prezidente parlamentu, Sabado no Domingo sira ba halo mangonha iha povu, tanba sa maka hau labele koalia,” dehan PR Taur.

Taur dehan, buat ida intensaun, mais buat seluk defaktu, maibe seidauk iha prosesu legalidade ida hatudu katak Matan Ruak nia partidu mak PLP, joga politiku deit bele, mas baze legal laiha.

“Parlamentu sira preokupadu, hau hakarak husu tanbasa mak sira preokupa, sira halo sira nian hau la preokupa, hau toba dukur los, ne’ebe ne’e hanesan deklarasaun deit. Maibe hau rona katak sira atu hodi hau ba tribunal, hodi deit ba, no husu atu konfirma lolos iha tribunal de rekursu, katak hau nia naran iha duni estatutu PLP ka lae,” afirma Taur Matan Ruak.

Se aban bainrua, tuir Taur, nudar ema politika nia sei hanoin atu tama iha politika ka involve an iha partidu politiku, agora labele tanba sei asume Prezidente Republika ne’ebe sai nudar Prezidenti ba povu tomak.

Halo liu FRETILIN sira

Biban ne’e, Taur Matan Ruak mos deklara an katak, nia hun la’os duni FRETILIN, maibe nia kontribuisaun ba libertasaun povu ida ne’e nian, liu fali FRETILIN sira barak.

“Maun Mari Alkatiri dehan hau laiha partidu, los duni hau laiha partidu, hau nia aman integrasi, hau nia tiun sira UDT, hau nia feton sira FRETILIN, hau fo hau nia an ba Timor deit, tanba papel forsas armadas nian neutru, Mais se mak serbisu liu ba FRETILIN, hau serbisu liu ba FRETILIN do que sira hotu, karik sura papel luta ba libertasaun, tanba hau guirileiro, komandante, hanesan mos komandante sira seluk, se hirus matan luta ba independensia, tanba ne’e maka koalia kontribuisaun hau fo,” hateten PR Taur Matan Ruak.

Iha parte seluk, Xefi Estado ne’e louva tebes vontade jerasaun foun nian atu teste sira nia kapasidade, no sabedoria.

“Hau louva jerasaun foun sira nia vontade atu teste ba sira nia kapasidade, sira nia sabedoria hetan oportunidade atu ukun, tanba ita nia sistema, lei fo dalan ba ida ne’e, ne’ebe diak.

Jerasaun tuan sira ho liman fuan, hanesan Xanana Gusmão, Ramos Horta, Lu Olo, sira ne’e maka kuandu funu hahu lider tiha ona. “Maun Ramos Horta dehan hau lider, mas hau hateten hau la’os lider tanba kuandu funu hahu hau lori monisoens, hahu ho soldadu ne’e mak to’o mai boot, ita tenke onestu ba ita nia an. Ita hare Governasaun maoria jovens, ne’ebe hau dehan tranzisaun ida ne’e natural la’os tanba ita hakarak maka halo, ita hakarak ka lakohi buat ida tranzisaun ne’e tenke iha,” hateten Taur Matan Ruak. mia/eus

Source: http://www.jndiario.com/2017/03/13/taur-hau-nia-naran-laiha-plp-halo-liu-fali-fretilin-sira/

Maijor Jeneral Lere : “Paulo Remedios Di’ak Liu Sai Husi TL’’

2015-08-13T00:37:00.002-07:00

Xefe Estadu Maior Jeneral Falintil- Forsa Defesa Timor Leste (F-FDTL), Maijor Jeneral Lere Anan Timur, afirma katak, ema nebe mak hakarak no atu trai Timor Leste (TL) diak liu sai husi Timor Leste, tanba la serve atu moris iha rai doben Timor.

“I haonoin katak maluk sira nebe mak mai husi liur, Angela hau kontra bebeik nia, I hau sei kontra nafatin bianhira nia muda nia hahalok, hau rona Paulo Remedios, Doutor halai husi Macau mai Timor hau rona nia altera fali familia nia planu lori ba Atelari tanba ninia advogado, diak liu nia sai husi Timor Leste” Lere hatete.

“Advodagado ba ema moris laos advogado ba ema mate, tanba sa Mauk Moruk uluk sei moris la konvense para nia mai (Mauk Moruk) responde iha Tribunal, agora mate tiha o sai fali advogado, diak liu o mos mate para advogado iha mundu seluk,” Afirma, Lere Anan Timur liu husi konfrensia ba Imprensa iha Kuartel Jeral F-FDTL, Fatuhada, Dili, Kuarta(12/08/2015).

Lere hatutan, ema nebe mak la serve iha Timor diak liu sai husi Timor no ema nebe mak fo laran ba Timor mak bele hela iha Timor.

Ho nune’e, Lere husu ba Timor oan hotu tenke iha konfiansa bo’ot ba nia lider sira nebe mak halo funu durante 24 anos, no labele monu ba ema sira nebe mak nunka apoiu ba Timor.

“Komfia ba imi nia lider sira nebe mak halo funu durante 24 anos, hasoru okupasaun Indonesia, ita labele komfia ema seluk, maibe kazu kontrariu, ita nia Timor oan barak komfia fali ema seluk, ke nunka tiru so nia ke nunka fo apoiu,” Lere, preokupa ho mentalidade Timor nian.

Lere hatutan, la konfia ba lidernasa sira nebe mak uluk luta, tanba Timor oan nudar Familia ida deit, rezisti durante 24 anos, terus hamutuk, mate hamutuk, la komfia malu konsekuensia át sempre mosu, sei komfia nebe terus hamutuk sei la akontese I problema la mosu.

“Ejemplu kazu Mauk nian, konfia diak liu Angela du que hau, komfia Paul Remidios diak liu hau, hau bele dehan katak ohin loron ita nia joventude, familiaris, Mauk nia Saelari, dehan katak hau, Prezeidenti Taur, Xanana mak oho, mais pelemenus hau reprezentante Instituisaun, Governu ate aprezenta hau nia ‘an rasik halo esforsu hotu- hotu Mauk labele mate, maibe ema ida la koresponde hau nia esforsu ida ne’e,” Lere hatete.

“Ohin loron iha Metiaut neba ne’e hotu-hotu koalia, Maibe uluk Mauk sei moris ema ida lakaolia, hau esforsu maibe laiha korespondensia ate hau to ba iha nia rain,” Lere haktuir.

“Hau nia testamuna maka katuas L-7 nudar nia(mauk Moruk,red) maun boot liurai Metiaut nudar familia uma laran nian, Manuel ‘Makas’ nudar familia ninian, ho L-4 sira mak hau nia testamunha,” Lere afirma.

Lere hatete, nia asumi resposabilidade ida nudar haruka Mauk mai hasoru Justisa maibe, ema ida la koresponde esforsu ida ne’e to iha loron ida ne’ebe nia hakotu nia vida, ne’e mak konsenkuensia.

“Hau hanoin katak, dehan katuas Xanana, maibe ami lakohi Mauk nia mate, la ko..hi, maibe ita mak temozia to pontu ida ne’e, ita nia maluk mate ona mais ita nebe mak sei moris mak sei deskonfia malu,binga malu hau hanoin katak ida laiha razaun,binga hau ka Xanana ka Taur situasaun mak nune’e” Lere hatete.

Tanba ne’e, Lere hatete, nia parte la fiar ba lider sira nebe mak uluk halo funu atu trai fali nia rai no nasaun.

Lere mos hatete, iha situasaun át ema hotu – hotu laos Timor oan, kuandu situasaun diak hotu-hotu Timor oan, tanba iha nasionalidade rua, tanba iha Timor lei barak husu ba Parlamentu, Governu tenke hare didiak.eus

source: JNDiairu

La Iha Ona Dialogu Ho Mauk Moruk – Lere: Diak Liu Angela Lao Lakon Tiha Deit

2015-08-07T03:40:00.002-07:00

Estadu ho Governu hola ona pozisaun firme atu la halo dialogu ho Prezidenti Konselhu Revolusaun Maubere (KRM), Paulino Gama “Mauk Moruk”.

Lia hirak ne’e hato’o husi Ministru Defeza, Cirilio Cristovão, Kuarta (5/8/2015), hodi responde ba esforsu Sekretariu Jeral KRM, Angela Freitas, ne’ebe maka hasoru ona Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak hodi husu apoiu ba dialogu Estadu ho Mauk Moruk.

Hafoin inkontru ho Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak, Ministru Cirilio lia tun ba jornalista sira iha Palacio Presidensia, katak, PR Taur Matan Ruak mos hateten ona la iha dalan dialogu ho Mauk Moruk.

PR Taur husu atu Mauk Moruk mai aprezenta an perante justisa hodi responsabiliza nia aktu durante ne’e. Estadu ho Governu nia pozisaun mak ida ne’e, la iha ona dalan ba dialogu,” afirma Ministru Cirilio Cristovão.

Iha parte seluk Xefi Estado Maior F-FDTL, Maijor Jeneral Lere Anan Timur afirma katak, Angela Freitas la serve hela iha Timor Leste, diak liu nia la’o lakon tiha deit ou ba tiha rai seluk.

“Hau baruk ona kualia Angela Freitas nia naran. Desde 2006 to’o agora, Angela Freitas-Angela Freitas, hau hanoin katak nia la serve hela iha Timor, diak liu ba ona rai seluk karik, nia iha ne’e ko’opera para ita dezenvolve Timor, lor-loron Angela, uluk nia halo Polisia atu kaer tan hau nia maun L-7, tanba Angela nia hahalok,” hateten Lere Anan Timur.

Lere hatutan, Angela ne’e matenek to’o iha ne’ebe mak, kuandu problema nia tama hela deit depois nunka iha rezultadu diak.

Bainhira jornalista sira husu konfirmasaun ba Angela Freitas, kona ba pozisaun Governu ho Estadu nian la iha ona dialogu ho Mauk Moruk, Angela Freitas, lakohi fo komentariu.

“Hau labele komentariu ba ida ne’e, tanba hau hatene katak, hau hasoru PR Taur hanesan aman ba nasaun ne’ebe ke Xefi do Estado nia hanesan numeru um iha nasaun ida ne’e, klaru ke hau hanoin nia iha boa vontade oinsa mak atu rezolve problema ne’e pasifiku,” hateten Angela Freitas.

Angela Freitas dehan, nia respeita tebes ba Xefi Estadu Taur Matan Ruak no tempu ona atu nia dedika possivelmente ajuda PR Taur oinsa bele resolve problema ne’e ho pasifiku.

Kona-ba deklarasaun Masijor Jeneral Lere nian ne’ebe husu atu nia diak liu ba hela dok tiha, Angela hateten, Jeneral Lere tenki tau nia posisaun hanesan ema militar laos hanesan ema politik ida.

Angela Freitas husu ba intidade hot-hotu atu bele kontrola nia a’an. La bele fo deklarasaun politika ne’ebe bele provoka situasaun.

“Nasaun ne’e ita hotu nian, nasaun ne’e laos pertensia ba ema ida nia kompanhia pesoal,” hateten Angela Freitas.

Lere Responde Kona-ba EOK Komete VS

Iha biban ne’e, Xefi Estado Maior F-FDTL, Maijor Jeneral Lere Anan Timur, husu ba Prevedoria dos Dereitus Humanus no Justisa (PDHJ) atu hato keisa eskrita ruma kona-ba involvimentu forsa Epenhamentu Operasaun Konjunta (EOK) ne’ebe halo violasuan seksual (VS) durante operasaun.

“Hau hakarak PDHJ hato keisa pur eskrita ba hau para bele hatene, hanesan ohin hau dehan, se’e mak halo iha ne’ebe, ba se’e para hau hatene para la bele akuza deit,” afirima Lere Anan Timur.

Bainhira kuandu iha provas ruma, Lere dehan, Instituisaun F-FDTL iha ninia regulamentu para bele aplika ba ninia membru sira ne’ebe mak komete irigularidade, maibe PDHJ tenki hatudu prova eskrita ruma.

“Hau repete tan sira haruka mai sira labele kualia arbiru deit iha media, porque hanesan hau dehan, ita nia linguazen ne’e mos tenke kuidadu, se ita Timor oan,” afirma Lere Anan Timur.

Kombate Korupsaun Ho Injustisa

Husi sorin seluk, Andre da Costa Belo ‘’L4’’ nudar veteranus, hateten katak, Paulino Gama ‘’Mauk Moruk” hola desizaun halai ba ai-laran atu bele iha ekelibriu hodi defende lia los no kontra kurrupsaun ho injustisa sosial.

“Lolos ne’e Mauk Moruk tenki mai ona iha sidade para defende ba justise tanba ema barak maka ohin loron ne’e hakarak buka justisa lakohi atu korrupsaun moris iha ita nia rai laran,” hateten L4 iuha Kampus UNDIL.

Nia informa katka, familia sira husu ona ba Mauk Moruk atu tun mai sidade koopera ho justisa hodi defende nafatin nia prinsipiu no idealismu kontra korupsaun no injustisa.

Nia dehan, familia sira nia hanoin no hakarak lakohi atu halo povu terus liu tan, maibe Mauk Moruk hanesan ema politiku no uluk nia mos hanesan komandante gerileiru iha tempu rezistensia, tanba ne’e nia mai iha sidade para hamrik metin oinsa maka atu defende nafatin prinsipiu ne’ebe iha .

Tuir L4 katak, hanesan familia Laga oan, familia labele hatete dehan loron hanesan ne’e Mauk Moruk mai entrega-an, tanba asuntu ne’e Governu maka toma responsabilidade. avi/nia

Source: JNDiariu

Grupo MM Tiru Kanek Membro EOC Nain Rua

2015-08-07T03:39:00.000-07:00

Grupu Konsellu Revolusaun Maubere (KRM) lidera husi Paulino Gama ‘Mauk Moruk’ Kinta (06/08) tuku 13:00 Otl halo kontaktu tiruteiu hodi rezulta membru Empenamentu Operasaun Conjunta (EOC) nain 2 hetan kanek todan.

Iha kontaktu tiruteu nee mos deskonfia Membru Konsellu Revolusaun Maubere ida mate, maibe seidauk konfirmadu lolos.

Tuir informasaun, asaun tiru malu ne’e akontese bainhira membru EOC halao operasaun iha area Kaitia Suku Fatulia ,postu administrativu Venilale munisipiu Baucau hodi hasoru malu ho Membru KRM.

Membru EOC ne’ebe maka hetan tiru husi grupu KRM maka hanesan Segundu Serjentu F-FDTL husi bataliaun 01 , ho naran kodigu resistensia ‘Gau-Terus’ no membru PNTL Nelson Amaral husi unidade Tranzitu.

Deskonfia Mauk Moruk subar iha area Kaitia ho hetan asalatu malu tanba ne’e maka membru EOC ba halo patroilamentu iha area Kaitia

Membru EOK nain 2 ne’ebe hetan kanek evakua ho aviaun helikoptru MkM , HV- UVA no to’o iha Kuartel Jeral PNTL iha tuku 5:00 no desloka kedas ba Hospital Nasional Guido Valadares hodi halo tratamentu.

Iha evakuasaun ne’e akompana husi Ministru Interior , Longuinhos Monteiro ho kilat Staer.

Relasiona ho kazu ne’e Jornalista sira tenta komfirma Segundu Komdante PNTL, Komisariu Faustino Da Costa maibe nia parte ho liafuan badak katak seidauk bele fo komentariu no fo imformasaun konaba akontesementu refere.

“Ami seidauk fo kometariu no informasaun ba akontesementu ne’e tanba hein autorizasaun husi komando Jeral,” dehan, Faustino ba Jornalista sira iha Knar fatin, Kinta (06/08/2015).

“ Hein relatoriu husi komando EOC mak foin bele fo sai ba publiku kona ba akontesementu tiru malu,”nia hatutan.

Husi operasaun EOC ne’e halao, tuir mandatu husi rezolusaun nebe fo sai husi Governu iha loron 09, fulan Marsu 2015. Empenamentu Operasaun Conjunta (EOC) liu husi operasaun hanaran HANITA relasiona ho ejistensia grupu ilegais ne’ebe maka hanaran Konsellu Revolusaun Maubere (KRM).

“Akontesimentu ohin meiudia (Kinta, 6/8) ne’ebé ami atu tula ami nia elementu ba Dili, iha akontesimentu ne’e membru F-FDTL ho naran Gauterus mak hetan tiru kanek inklui membru polisia esquadra Venilale agente principal Nelson C. Amaral, ho kronolojia ne’e mak, depois sira mai iha ne’e mak ita nia forsa ho polisia sira tuir maka tiru uluk ita nia forsa depois ita nia forsa tiru hasoru sira ho pistol deit,” dehan Komandante Polisia Munisípiu Baucau Superintendente Justinho Menezes, iha via telefone Kinta feira (6/8).

Nia hateten katak, grupo ne’ebé tiru membru EOC na’in rua ne’e husi grupo CRM ne’ebé lidera husi Paulino Gama Alias Mauk Moruk.

Maske EOC deskobre ona nia membru na’in rua mak hetan kanek, maibé seidauk hatene klaru katak membru EOC ne’e kanek iha parte ne’ebé. Tanba depois akontesimentu ne’e, membru EOC rua ne’e evakua kedas mai Hospital Referal Baucau no kontinua kedas transporta ba Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV), Dili.

“Mauk Moruk nian mak tiru ita nia forsa na’in rua ne’e iha área Kaitia suku Fatulia Posto Administrativu Venilale, enkuantu membru forsa polisia ho F-FDTL ne’ebé kanek iha parte ne’ebé ami seidauk hatene tanba atu tula ba Dili”, nia haktuir .

Iha parte sorin, Komandante Esquadra Venilale Asistente Inspector Cosme dos Santos Ximenes informa katak, molok akontese tiru kanek, membru EOC na’in rua iha parte dadersan EOC kaer membru CRM na’in tolu iha área Asalaitula fronteira entre Postu Administrativu Venilale Munisípiu Baucau ho Postu Administrativu Ossu Munisípiu Viqueque.

“Ha’u seidauk hatene sira na’in rua hetan kanek iha parte ne’ebé tanba oras ne’e dadauk ha’u sei halo investigasaun ba membru CRM na’in tolu ne’ebé ami kaptura iha área Asalaitula fronteira entre Postu Administrativu Venillale ho Ossu nian”, dehan Cosme.

Nia mós informa tan katak, membru EOC na’in rua ne’ebé kanek hamutuk ho ninia maluk sira seluk ba pasa revista ba iha área ne’ebá, bazeia ba informasaun husi komunidade katak iha membru CRM subar iha área refere.

Bazeia ba rezolusaun ne’ebe maka Governu fo sai, fo Komfiansa tomak ba Komando rua kompostu husi Falintil – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) no Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), halao ordem ne’ebe maka sei termina ho konsekuensia final maka kapturasaun Mauk Moruk hodi hatan ba Justisa.

Durante ejistensia Grupu ilegais KRM, lidera husi Mauk moruk hakenek ona membru PNTL nain 6 nomos mebru FDTL nain 2 inklui matadalan ida sai vitima.res/rus

Source: JNDiairu

Angela Husu Taur Apoiu Dialogu Ho MM

2015-08-05T18:15:00.000-07:00

Mediadora Angela Freitas ne’ebe akompanha husi advogadu privadu Pedro Aparicio Guterres, Tersa (04/08/2015), hasoru malu ho Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, hodi husi apoiu PR Taur nian ba dialogu entre Mauk Moruk ho Estadu.

Angela Freitas iha kontaktu direita ho Prezidenti Konselhu Revolusaun Maubere (KRM), Paulino Gama “Mauk Moruk” hodi husu ba publiku atu bele kontribui masimu ba dialogu.

“Ita hein ba prosesu oinsa mak ita bele hetan konpromisiu politika ida entre parte rua atu nune’e bele tama iha faze dialogu,” hateten Angela Freitas.

Nudar aman ba nasaun ne’e, PR Taur hatudu nia vontade diak atu hala’o servisu hodi servi nasaun ne’e. tanba ne’e, Angela Freitas fiar katak, buat hotu sei rezolve pasifikamente iha tempu badak nia laran.

Wainhira konfirma kona-ba informasaun katak, Mauk Moruk atu entrega-an iha 20 Agusto mai ne’e, Angela Freitas, husu atu evita ho rumoris hirak mak espalha atu nune’e labele projudika ba prosesu dialogu.

“Ita hotu tenke iha responsabilidade ba kualker deklarasaun politika ne’ebe mak fo sai ba publiku,” hateten Angela Freitas. avi

Source: JNDiairu

Kazu TV Edukasaun, João Câncio Tinan 7 Kadeia,Tarciso Tinan 3 Fulan 6

2015-07-21T03:58:00.001-07:00

Tribunal Distrital Dili (TDD), Segunda (20/7/2015), aplika pena prizaun tinan hitu (7) ba arguidu João Câncio Freitas, eis Ministru Edukasaun no selu indiminizasaun ba Estadu ho valór US$ 500.000.

Enkuantu arguidu Tarcisio do Carmo, nu’udar Diretor Nasional Administrasaun Finansas Ministériu Edukasaun, ho pena kadeia tinan tolu (3) fulan nen (6) no selu indiminizasaun ba Estadu US$ 200.000.

Liu husi audiensia julgamentu Juis José Maria de Araújo, le sai leitura katak, Ministériu Públiku akuza arguidu João Câncio ho Tarcisio ba krime partisipasaun ekonomio em negosio tuir artigu 299 kódigu penal Timor-Leste.

Arguidu João Câncio ho Tarcisio partisipa direta ba faktus ne’ebe mak Ministériu Públiku (MP) akuza kona-ba, projetu TV edukasaun ne’e la liu husi diresaun aprovizionamentu Ministeriiu Financas no Ministeriu Edukasaun ne’ebe hanesan nain ba projetu ne’e.

Iha projetu ne’e la fo oportunidade ba kompania seluk hodi konkore iha projetu ne’e, no arguidu João Câncio halo azudikasaun direita ba kompania Larikia hodi kaer projetu ne’ebe ikus mai la lori rezultadu diak ba prosesu estabelesimentu TV Edukasaun.

Antes ne’e liu husi alegasaun final Ministeriu Publiku akuza arguidu João Câncio Freitas, ho pena prizaun tinan 12 no arguidu Tarcisio do Carmo ho pena prizaun tinan 8, tanba provadu halakon osan Estadu ho valor milaun $1,410.000,00. Enkuantu parte defesa husi arguidu nain rua nian husu absolve arguidu sira.

Audensia julgamentu ne’e prezide husi juis kolektivu, José Maria de Araújo, Zumiaty Freitas no Francisca Cabral. Ministeriu Publiku (MP) reprezenta husi Prokurador Jacinto Babo ho Prokudara Lídia Soares, arguidu sira hetan asistensia legal husi advogadu privadu José Guterres ho Manuel Tilman.des

SOurce: JNDIAIRU

Governu Seidauk Hili Ema Ida Diálogu Ho MM

2015-07-21T03:54:00.000-07:00

Governu seidauk hili ema ida atu halo diálogu ho Prezidenti Conselho Revolusaun Maubere (CRM), Paulino Gama ‘Mauk Moruk’.

Ba Governu, Operasaun Konjunta kontinua lao hodi buka kaptura Mauk Moruk ho ninia grupo nebe halo krime hakanek polisia no hadau pistola rua iha Saelari no atake ba Presidente Parlamentu Nasional ho ninia delgasaun iha Baguia no tiru kanek membru F-DTL iha fronteira Atelari ho Baguia, Postu Administrativa Laga, Muncipiu Baucau nee hodi ba hatan iha tribunal.

“ Iha informasaun dehan governu no Presidente Republika hili Lauriado Nobel da Paz, Jose Ramos Horta atu halo dialogu ho Mauk Moruk nee wacana deit tamba too ohin loron governu no Presindete Republika seidauk hili ema ida atu halo dialogu ho Mauk Moruk” dehan Sekretario Estadu Komunikasaun Sosial, Nelio Isaac hodi hatan ba deklarasaun advogado Mauk Moruk, Paulo Remedios nebe hatete Governu hili ona Jose Ramos Horta halo dialogu ho Mauk Moruk.

Antes nee advogado Mauk Moruk, Paulo Remedios hatete nia parte simu ona karta husi Prezidente Republika nebe konfirma. Governu fo mandatu ba eis Presidente Republika nudar mos lauriado nobel da paz, Jose Ramos Horta atu halo dialogu ho partes hodi nebe involve kazu Mauk Moruk hodi halo dialogu.

Atu klarifika lia los husi deklarasaun advogadu nian nee, Jornalista jornal nacional Diario tenta telefone ba adjuntu Chefe Casa civil Presidensia da Republika, Aniceto Neves maibe rede telefone laiha iha linha kobertura. des

Source: JNDIARIU

GAM Komesa Halo Fali Klandestina

2015-07-21T03:51:00.000-07:00

Grupo Artes Marsiais (GAM) komesa fali ona halo atividades sub-subar (klandestina) hodi loke treinu no provoka malu.

Komandante Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), Komisariu Julio Hornai, mensiona katak, polisia sei buka tuir no kaer hotu autor GAM sira ne’ebe maka loke atividades sub-subar, tanba Governu hasai tiha ona rezolusaun hodi taka permanente atividades GAM nian.

Julio Hornai hateten, autoridades polisia halao dau-daun ona investigasaun profunda ba membru GAM sira ne’ebe maka sei hala’o atividades.

Kona-ba akontesimentu grupu joventude iha Comoro, foin lalais ne’e, Komisario Julio Hornai hateten, PNTL kaptura ona suspeitu sira no prosesa hela ba Tribunal.

“Hau apela ba joventude sira atu muda karater baku malu hodi kontribui ba dezenvolvimentu. Futuru nasaun ne’e iha ita joventude sira nia liman. Ita tenke hafolin ita nia an atu dezenvolve rai doben ne’e,” hateten Julio Hornai ba jornalista hafoin hasoru malu ho Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, iha Palacio Presidensial, Kinta (16/7/2015).

Iha hasoru malu ho PR Taur Matan Ruak, informa kona-ba situasaun jeral iha territóriu laran tomak ne’ebe la’o hakmatek no la iha problema boot ida maka afeta ba estabilidade nasional.

“Ami informa ba sua Exelensia ba asidente trafiku tritoriu Timor laran iha fulan Juni nian, mate iha nain hat restu kanek Kaman no kanek todan,” hateten Julio Hornai.avi

Source: JNDIARIU

Kopera Ho Justisa, PR Taur Tenki Iha Desizaun Ba Mauk Moruk

2015-07-21T03:47:00.000-07:00

Prezidente da Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, tenki hasai desizaun espesial ida ba Paulino Gama ‘Mauk Moruk’, hodi garante seguransa ba nia (Mauk Moruk), atu nia bele tu’un mai kopera ho justisa.

Analizador Politika, Mario Mario Viegas Carrascalão hatete katak, Mauk Moruk tenki kopera ho Estadu hodi bele fó solusaun ba ninia problema.

“Ha’u hanoin ba kazu Mauk Moruk tenki iha desijaun espesial ida husi Prezidente Republika atu fó garantia ba Mauk Moruk tun mai, selae nia sei la tuu no subar nafatin de’it, prezidente mak tenke garantia ba ita nia estabilidade siguransa hodi loke negosisaun ida atu rezolve prolema ida para labele evita ema mate tan hanesan kazu

Alfredo nian,” esklarese Mario Carrascalão ba jornalista iha Hotél Timor Dili, Segunda (20/07).

Carrascalão hatutan, Xefe Estadu tenki iha desijaun espesial id aba Mauk Moruk, atu bele fó garantia ba Mauk Moruk tu’un mai rezolve tiha problema ne’e hodi fó moris hakmatek ba povu.

Carrascalão esklarese, nia analiza ona deklarasaun sira ne’ebé Mauk Moruk fó sai ba media sira katak, susar ba nia atu intrega a’an ba KOK, tanba la iha garantia espesial ida ba nia kona-ba seguransa ba nia vida, inklui la iha desijaun klaru husi Estadu atu rezolve nia problema sira.

Eis Prezidente PSD ne’e mós afirma, durante ne’e, Estadu inklui sosidade sivil sira balun mós hasai deklarasaun hodi husu Mauk Moruk atu rende no koopera ho KOK, atu responsabiliza nia hahalok iha justisa, Estadu ho Mauk Moruk rasik kontrariu ba malu.

Carrascalão afirma, desijaun espesial ne’e tenke iha hodi evita problema hanesan kazu Alfredo Reinado nian, akontese tiru malu no Alfredo mate iha Ramos Horta nia uma no Horta rasik kanek too agora la iha informasaun klaru husi kazu ne’e rasik.

Carrascalão sei lembra katak, uluk kazu grupu Mauk Moruk no Labadai sira nia simu kilat, maibé Xanana Gusmão sei sai hanesan prezidente republika fó garantia ba Railos ho nia grupu sira intrega kilat hodi evita tiru malu no Railos sira kumpri intrega kilat rezolve problema.

Carrascalão hatutan, povu no nasaun Timor-Leste sente tauk no trauma ho konflitu a’at sira ne’e, tanba ne’e Estadu tenke rezolve problema ho ulun malirin hodi hamenus tensaun odiu malu iha pasadu.

“Ha’u hanoin Prezidente hanesan aman ida nia mós no funu nain ida, nia hatene Timor ne’e atu rezolve problema oinsa,”katak Carrascalão.

Nia esklarese, se Estadu hasai desijaun espesial ne’e mak Mauk Moruk ulun to’os no lakohi koopera nafatin, ida ne’e sei fó desijaun ne’ebé afeita ba Mauk Moruk nia a’an rasik.

Tanba prosesu operasaun ne’ebé KOK) hala’o to’o agora, seidauk hetan susesu la’os tanba frakeja Estadu nian, maibé frakeja husi Mauk Moruk rasik mak lakohi atu koopera ho prosesu justisa hodi nia ijola’a nia aan subar iha ailaran.

Carrascalão relata, maske Mauk Moruk mantein ho nia idolojia atu halo revolusaun no kontra Xanana tanba idolozia la hanesan durante funu, maibé ida ne’e liu ona. di’ak liu agora Mauk Moruk tu’un mai rende atu bele hadia nia kondisaun saúde para labele lakon tempu ho idade katuas atu hamutuk hametin paz goja no kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

“Ha’u hakarak dehan katak, frakeja ne’e Mauk Moruk nia rasik, tanba antes ita tama ba independensia fó oportunidade ba ema hotu inklui Mauk Moruk sira atu atu mai hato’o sira nia vizaun politika kona-ba rai ne’e, maibé sira la mai iha de’it rai liur too mai fali ita hare hanesan akuza fali katuas Xanana sira. Agora hakarak husu hakaran hatun (dizolve) Parlamentu, Governu no husu Xanana atu husu deskulpa ba povu ne’e, tanba se ita hare tuir demokrasia se lider politikus ida halo sala povu mak sei kastigu nia iha eleisaun,”afirma Mauk Moruk.

Lideransa masimu partidu PSD ne’e, konsidera hanoin Mauk Moruk hodi husu atu halo revolusaun ne’e la’os tempu ona iha era independensia, tanba se atu halo revolusaun ne’e, so tempu luta mak bele.

“Tenke hatene agora la’os tempu atu halo revolusaun, revolusaun ne’e kona-ba saida?. Ha’u hanoin keta ita se iha kolonia karik bele halo revolusaun iha tempu Indonesia,”afirma Carrascalão.

Iha okaziaun ne’e mós, Carrascalão kestiona Estadu nia politika, tanba uluk kaer tiha ona Mauk Moruk, maibé tama prizaun preventiva iha Becora seidauk too tinan ida, Estadu foti fali desizaun hodi hasai tiha nia, no laiha prosesu julgamentu. Ida ne’e bele hafraku rasik servisu autor judiariu sira nian.

Carrascalão afirma, lolos ne’e Governu tenke hasai lifuan ida de’it ba Mauk Moruk katak, se nia sala mai koopera ho justisa mak sei haree nia dalan atu lao tuir lei oinsa.

Kona-ba hanoin husi familia ko-naba atu halo negosisaun dialogu labele ona, tanba Mauk Moruk rasik hamosu kazu tortura membru PNTL nain rua no F-FDTL iha Baucau inklui kazu asaltu Prezidente Parlamentu Nasional, Vicente Guterres hodi hakanek membru PNTL balun.

Carrascalão mós kestiona katak, se karik mak Prezidente Republika fó fiar ba Premiadu Novel da Paz Jose Ramos Horta atu sai mediador rezolve problema Mauk Moruk nian, maibé Estadu atu fó garantia saida los ba Mauk Moruk.cos

Source: JNDIAIRU

Governu Hili Horta Halo Diálogu Ho MM – Familia Prontu Kopera

2015-07-20T06:18:00.001-07:00

Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak no Governu hili ona Premiadu Novel da Paz, Jose Ramos Horta, Eis Prezidente Republika Timor-Leste, atu sai mediador hodi halao dialogu ho eis komandante brigada vermelha, ho ne’e husi parte advogado no familia mos prontu kopera hodi halo negosiasaun.

“Ohin (16/07), ita simu tiha ona karta ida husi Prezidente Republika, atu konfirma, Governu fo mandatu ba eis Prezidente Repúblika Doutor Jose Ramos Horta, atu halo dialogu ho partes iha involvimentu kazu Paulino Gama, portantu parte ida ne’e iha konhesementu ofisial, maka Prezidente hato’o ona karta mai ami, No tuir parte advokasia, tuir lei kodiku prosesu penal iha dalan ba halo negosiasaun, lei fo dalan iha periodu antes seidauk iha julgamentu no seidauk iha deklarasoen, naturalmente iha faze para halo negosiasaun ba prosesu ida ne’e tuir lei ne’ebe mak Governu halo iha Timor-Leste,tan ne’e ami prontu atu kolabora ho Governu para halo negosiasaun,” hatete Advogado Mauk Moruk, Paul Remedios ba Jornalista sira, Kinta (16/07), iha nia servisu fatin, Institutu Juridiku Timor-Leste (IJTL), Metiaut, Dili.

Iha oportunidade ne’e Angela Freitas hatete ba jornalista sira katak familia nomeia tiha ona nia reprezentante familia, alendisu mos husi Mauk Moruk nomeia nia husi parte ninian nudar politika no familia.

“Ita hakarak maka oinsa buka dalan ba paz no estabilidade, kona ba dialogu ne’e importante tebes no ami mos agredese katak hanesan Prezidente Repúblika fo dalan ona atu bele tama iha prosesu pasifiku, ida ne’e pasu ida positivu tebes ba ita, atu bele haree ba oin, oinsa mak bele hetan solusaun, entre parte Governu ho parte Mauk Moruk nudar eis Komandante Brigada Vermelha,” hatete Angela Freitas.

Angela hatutan, husi parte Prezidente Republika nomeia Eis Prezidente Jose Ramos Horta, premiadu Novel da Paz, aumesmu tempu hanesan ema ida ne’ebe ke independentemente ne’ebe hakarak buka meius husi parte rua no husi parte familia nomeia nia rasik hanesan mediador iha prosesu dialogu ne’e.

Wainhira husu kona ba uluk Governu hanoin atu halo dialogu iha Centru Convensoens Dili (CCD), maibe Mauk Moruk lakohi marka prezensa maibe ho ida agora ne’e, dialogu ba daruak, familia garante Mauk Moruk sei marka prezensa para atu halo dialogu ka lae, Angela Freitas hatete, uluk ne’e hanesan failansu kordenasaun entre parte rua pois tempu mos emergensia no to’o ikus husi parte ida la aprezenta iha momentu ne’eba, naun ker dizer taka dalan ba prosesu dialogu lae, tanba problema ne’ebe akontese meius dalan dialogu, ne’e alternativa diak atu bele asegura paz no estabilidadee iha rai ida ne’e.

Wainhira husu kona ba husi parte familia koalia ona ho Mauk Moruk para hakarak duni dialogu ka lae, sim ida ne’e duni tama iha faze inisiu ba prosesu dialogu, husi resposta ne’ebe PR fo sai ona, no agora tama iha faze negosiasaun no fiar katak buat sira ne’e lao.des

Source: JNDiairu

Paradeiru MM La Identifika, FM Konsidera Intelejen Fraku

2015-07-20T06:14:00.000-07:00

Director Fundasaun Mahein (FM) Nelson Belo, hatete, durante ne’e laiha imformasaun ida ne’ebé maka adekuadu, konaba paradeiru Mauk Moruk(MM), bele dehan instituisaun Estadu ne’ebé maka halo knar servisu konaba imformasaun durante ne’e la halo knar diak.

“Ixemplu hanesan intelijente la halo knar diak, entaun laiiha imformasaun ne’ebé maka adekuadu atu fo ba forsa konjunta atu ejekuta hodi buka tuir Mauk Moruk nia paradeiru ne’e iha ne’ebé”, dehan, Nelson Belo, ba JNDiário Foin lalais ne’e.

Tanba ne’e, Nia fundamenta katak, iha ka lae mandatu ruma, despaixu ruma husi forsa komando uza para husu ba ema sivil para sai matadalan ba sira (KOK, red) ne’e iha lei ka lae, iha despaixu ka lae, se iha presija mos povu hatene se laiha tanbasa maka uza ema sivil para sai matadalan.

Tuir Nelson katak, forsa halao misaun ida ne’ebé maka formal, misaun estadu nian halo misaun legal,entaun labele kondena deit dada deit hodi hatama ba kadeia,maibé tenke liu husi instituisaun estadu ne’ebé maka hari komisaun investigasaun ida atu bele hatene lolos tanba saida maka ema sivil sai vitima.

“Komflito entre kilat ho kilat depois ita uza matadalan ne’ebé maka la kaer kilat ne’e lojiku ka lae, depois ikus mai matadalan ne’e sai mate, entaun povu iha deve husu esplikasaun ida ne’ebé maka klaru, esplikasaun klaru katak tenke halo investigasaun laos atu kondena deit,” Nia argumenta.

Nelson preokupa, sé operasaun ne’e lao bebeik depois lahetan kapturasaun, entaun vitima barak liu maka povu sivil, entaun estadu tenke buka meius ruma ne’ebé maka bele minimiza vitima ne’ebé maka hatodan liu ba povu sivil.

“Sé Mauk Moruk ne’e ema ida, entaun povu iha distritu no subdistritu Laga, Baguia, Quelikai labele sai vitima, tanba sira iha direitu ne’ebé maka sira sente ukun án iha sira nia knua rasik iha sira nia uma rasik,” Nelson hatuir.

Tuir Nelson katak, operasaun ho tarefa konjunta I operasaun rasik lao fulan 3 ona, operasaun ne’e ho karakter forsa tarefa konjunta, tarefa konjunta tuir lolos kompostu husi forsa militar, polisia nomos instituisaun sivil sira seluk.

Nelson esplika, forsa konjunta ne’e kria laos kompostu husi militar ho polisia deit, maibé tenke envolve mos intituisaun sivil atu antisipa situasaun, maibe buat ne’ebé maka hare ne’e la akontese maibé iha deit maka Forsa ho Polisia deit.

Ixemplu hanesan Bombeirus, MSS, MS nomos ministeriu sira seluk, nune sira bele halo asaun integradu hanesan lina primeiru forsa militar, polisia, i lina segundu talves saude tanba iha fatin nebe deit maka halo operasaun sempre kria traumatiku. nes

source: JNDiairu

Outubru Julgamentu Ba Emilia Pires

2015-07-20T06:02:00.001-07:00

Juiz Administrador Tribunal Distrital Di li (TDD), Duarte Tilman hatete kazu eis Ministra Finansas ho Vice Ministra ne’ebe partisipa iha krime Partisipasaun Ekonomia e Negosio sei halao julgamentu iha primeira semana fulan Outubru durante loron tomak.

Prezidente Tribunal Distrital Dili (TDD) ba jornalista sira, Kinta (16/07), iha nia serbisu fatin katak, Tuir informação husi seksaun kriminal no juiz do prosesu katak rekursu ne’ebe aprezenta husi arguida Emília Pires, Tribunal de Recurso hatun ona mai TDD, konteudo husi rekursu ne’e, só juiz prosesu ka intervinientes sira mak hatene.

“ Ba kazu arguida Emília Pires, ex-Ministra das Finanças ho Madalena Hanjam, ex-vice- Ministra da Saude, agora dadauk juiz do prosesu designa tiha ona data ba audiencia julgamentu, iha primeira semana loron tomak, fulan outubro 2015, ne’e duni husu ita hotu atu akompanha, produsaun da prova no haree akuzasaun ne’ebe Ministériu Públiku aprezenta ba Tribunal ne’e iha razaun ka lae, iha audiensia julgamentu depois tribunal sei desidi. Basta públiku labele julga arguidus sira iha dalan, ita lao tuir prosedimentu legal ne’ebe vigora iha ita nia rain, hodi garante kumprimentu legalidade no Estadu Direitu iha Timor-Leste,” hatete Juis Administrador TDD ne’e.

Juiz Administrador ne’e hatutan, Tribunais sira iha direitu atu goza ferias anual no ferias judicias, ho Dekreitu Lei nº 15/2015, 24 de Junho, ne’ebe altera tiha Dekreitu Lei nº 20/2012, 25 Abril, ferias judiciais, kada tinan tribunal sei suspende ninia aktividade normal husi dia 1 de agostu to’o dia 15 de Setembro. Ne’e duni, ho Dekreito- Lei ne’e, halo mudansa ba agenda ne’ebe marka ona julgamento iha fulan agosto to’o Setembro de 2015 ne’e.

Liu husi oportunidade ne’e Duarte hatutan, publiku presiza públiku hatene katak prosesu krimi ne’ebe registadu iha TDD to’o fim do mês de Junho de 2015, iha 1843 prosesus pendentes, aguarda para audiensia de julgamentu. Prosesu sira ne’e fahe ba juizes nain 7, kada juiz hetan distribuisaun 163 prosesus, ho ne’e defisil atu organiza agendamentu, halo julgamentu no fo desizaun hotu iha tinan ida ne’e. TDD iha deit sala audiência de julgamento 4, iha juiz nain 10, sei aumenta tan juizes estagiárius nain 7. Utilização sala de audiensia la to’o no preciza pasiencia atu hein, julga tiha balun mak juiz seluk bele uza fali hodi julga tuir agenda nebe iha, maibe dala ruma julgamentu hanesan ne tenki tarde, halo interveniente sira lamenta.

Iha parte seluk,m Juiz Administrador TDD ne’e hatutan, kuantu o prosesu kontra arguido Vicente Guterres, aktual Presidente Parlamento Nacional, ne’ebe akuza hamutuk ho arguido Fransisco Burlaco ho João Rui Amaral, tuir últimu despaicu Juiz prosesu, fls. 1232 i seguintes, insiste novamente ba Parlamentu Nacional na pessoa do seu Presidente ou presidente em Exercício para iha prazu 30 dias, haruka rezultadu desizaun plenaria konaba levantamentu imunidade, ne’ebe deputadu sira halo liu husi votação katak suspende ka la suspende arguido Vicente Guterees prezidente Parlamento Nacional, hodi kumpri tuir lei ne’ebe iha, atu garante prosedimentu legal ne’ebe kontra arguido ne’e. Iha despaicu referidu, juiz prosesu husu atu indika plenaria ne’e halao horibain hira? deputadu hira mak vota kontra no abstensão.

Tanba desizaun la suspende arguido ne’e, iha efeitu ba suspensaun do prazu preskrisaun iha proseedimentu Kriminal kontra arguidu ne’e. Tanba ne’e mak presiza decizaun plenaria ne’e.

“ Ne’e duni, husu ita hotu atu hein desizaun husi deputadu sira iha plenaria Parlamentu Nacional, hodi haruka mai junta iha autos ne’e, para tribunal bele halo desizaun. Hau fiar legislador sira, konsiente atu fo kumprimentus legalidade hodi garante Estadou de Direito iha RDTL,” Nia hatete. Des

source: JNDiariu

Luta Libertasaun TL Iha Estranjeiru La Involve Mauk Moruk

2015-03-19T06:47:00.000-07:00

DILI- Prosesu Luta Libertasaun Timor Leste nebe Timor oan sira halao iha rai liur durante Invazaun Indonesia, la Involve Paulino Gama Alais Mauk Moruk, nunee informasaun nebe mak espaila Mauk Moruk Luta Diplomasia ba Ukun Rasik Aan nee lalos.

Informasaun nee fo sai husi Eis Prezidente Republika Atual prezidente Komisaun Independente Alto-Nivel ba Nasoesn Unidas kona ba Operasaun ba Paz Jose Ramos Horta hafoin Halao enkontru ho Prezidente Republika Taur Matan Ruak.

Hau mos hakfodak kuandu mauk moruk too iha Timor hatete nia mos halo aktividade makas hodi luta iha liur ba libertasaun nee lalaos, Ami iha fatin ida nia (Mauk Moruk red) iha fatin seluk,” dehan Horta ba Jornalista Kinta (19/03/2015) iha Palasiu Prezidensial Nicolao lobato.

Horta hatete kampaina nebe maka Mauk Moruk halao iha rai liur mak kampaina afavor ba Indonesia, kuandu Timor oan sira koalia kona ba masakre no tortura iha Timor, Mauk moruk mosu koalia kontrariu fila hodi koalia afavor ba Indonesia. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sesta (20/3/2015). Timotio Gusmao
Source: STL Online

Karta Notifikasaun Tribunal Ba Emilia Nee Legal

2015-03-19T06:34:00.003-07:00

DILI–Tribunal Distrital Dili hasai ona karta notifikasaun ba eis Ministra Finansas Emilia Pires, hodi tuir prosesu julgamentu iha fulan ida nee nia laran, maibe Emilia Pires rasik konsidera prosesu nee la los, tanba rekursu neebe mak nia hatama ba iha Tribunal Rekursu, seidauk iha rejultadu.

Tuir Diretor Asosiasaun HAK, Manuel Monteiro, ba STL liu hosi telephone Kuarta (19/03) hatete laiha ema ida maka boot liu lei no karta notifikasaun nebe maka Tribunal Distrital Dili hasai ba Emilia Pires nee legal.

Legal ka ilegal ne so desijaun ikus hosi tribunal mak bele deside agora karta mandadu Tribunal fo ona ba nia se ida ne’e mak ita konsidera ilegal nee sala tanba Tribunal orgaun indenpendete estadu nian nomos hanesan rin estadu nian mos tanba ne’e wainhira nia hasai karta notifikasaun ruma ne’e bajea ba lei no laiha ida mak ilegal kuandu Tribunal hasai ona karta notifikasaun agora dehan sala ga ou la sala depois nia prosesu mak ita hatene,” hatete Manuel.

Nia husu ba Emilia Pires atu tuir prsesu julgamentu nebe maka termina ona hosi Tribunal Distrital Dili, hodi kontribui ba justisa iha rai laran tanba sala ou la sala tenke tuir prosesu neebe normal, maibe tribunal persija hare kuandu sidadaun ida mak la kumpri tribunal tenke obriga hodi buka lia los no dalan ida mak hasai mandatu kapturasaun kuandu sidadaun ida la kumpri no la tuir julgamentu wainhira tribunal bolu, tanba iha rai ida ne’e laiha ema ida mak bot liu lei no tribunal iha nia kompetensia tomak atu obriga ajente neebe hetan ona karta maibe la ba hatan. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sesta (20/3/2015). Thomas Sanches

Folin Mina Tun, Governu Tenki Redus Viazen Estranjeiru

2015-03-19T06:26:00.002-07:00

DILI- Folin Mina Estandar Internasional oras nee tun Makas, tamba nee Sestu governu Konstitusional tenki redus viazen estranjeiru, atu popa orsamentu no hadia dezemvolvimentu rai laran.

Eis Prezidente Republika Jose Ramos Horta husu ba VI governu Konstitusional atu redus Viazen estranjeiru tamba oras nee folin mina tun makas, maibe presiza aumenta osan ba iha Merenda Eskolar no prosesu dezemvolvimentu iha rai laran.

Ita gasta osan arbiru ba manutensaun kareta estadu nian tenki hare didiak no mos gasta viazen estranjeiru maibe bele aplika ba iha Merenda Eskolar tamba folin mina tun,” dehan Horta ba Jornalista Kuarta (18/03/2015) iha Hotel Timor.

Nia hatete Timor Leste tenki kuidadu teb-tebes no kontrola ba iha viazen estranjeiru iha 2015 makas hanesan viazen membru governu sira nian, diretur no mos Parlamentu Sira kontrola Viazen tamba iha tinan hitu ba kotuk governu AMP too Agora gasta osan ba viazen estranjeiru boot lahalimar. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sesta (20/3/2015). Timotio Gusmao

Numeru Xina-Filipina Ass Viola Vistu Turista

2015-03-19T04:34:00.001-07:00

DILI-Sidadaun Estranjeru nebe maka viola Vistu Turista hodi halo atividade iha Timor Leste, maioria hosi Nasaun Xina ho Filipina, Indonesia iha numeru nebe kik.

Tuir Komandante Operasauun Asistente Inspektur Luis do Carmo Pereira informa, Lei Imigrasaun artigu 118 hateten, ema estranjeru nebe mai uja Vistu turista, no mai halo fali atividade seluk, nee signifika katak viola Lei, tan nee tenke multa minimu 250 no masimu nee 1000 dolar, no kompania nain mos tenke multa minimu $500 dolar no masimu 2000 dolar.

Hau hanoin prosesu ba oin maka imigrasaun iha ona planu fulan- fulan nee atu halo operasaun iha area nebe, tan nee ami iha ona planu kompletu ba tinan ida nian, no durante nee sidadaun estranjeru sira nebe maka viola vistu aas nee maka Xina ho Filipina, no Indonesia iha, maibe iha numeru nebe kiik,” informa Luis ba STL iha nia knaar fatin Caicoli Dili.

Iha parte seluk Reprezentante povu iha uma fuku Parlamentu Nasional Deputadu Manuel Gaspar Soares informa, ema esranjeiru sira nebe maka durante nee halo atividade iha Timor Leste nee barak maka uja Vistu Turista, tamba Polisia Imigrasaun tenke uja sira nia poder tomak hodi halo pasa revista ba sira nia dokumentus. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sesta (20/3/2015). Madalena Horta