Os chanzos

Tecnoloxía e caducidade

2026-11-07T07:52:48.628+01:00

Nada é eterno. Neste tempo de defuntos acórdame botar unha mirada ó noso entorno para ver cantas cousas dormen o soño dos xustos ou fican nun estante para lembrarnos que a vella tecnoloxía é como unha Santa Compaña que anda canda nós, acurrunchada a carón dos retratos dos ausentes para lembrarnos o pasado.

Nalgún cornecho da casa teño unha máquina de escribir chea de po, o sextante dun antepasado co que aprenderon a medir a latitude moitos veciños que estudaron náutica, un pesado teléfono de baquelita, negro e co seu dial branco; aparellos que non teñen moito tempo, que funcionaron e deron servizo, pero foron superados por outros que algún día tamén serán refugallos da tecnoloxía.

Falabamos disto a conta do telescopio Swift, que estes días de defuntos, despois de máis de vinte anos enviando fotos e datos do universo mentres orbitaba a Terra, foi perdendo forza e a gravidade acelerou a súa caída para que se desintegrase formando unha chuvia de cinzas. O mesmo lle agarda, nun tempo máis ou menos longo, ós máis de dez mil satélites artificiais que nos rodean pululando polo espazo, tantos que ata parece un milagre que non choquen entre si. A maioría deles, unha vez rematada a misión para a que foron deseñados quedarán abandonados á súa sorte, convertidos nun montón de chatarra atrancando o ceo ata que vaian cedendo nese equilibrio entre a velocidade que os mantén en órbita e a forza da gravidade. E aqueles que non caian seguramente acabarán perdéndose no universo camiño de ningunha parte. Pero mentres sigan recibindo o alento vital dunha raxeiriña de sol nas súas ás, seguirán enviando fotos e telegramas; á fin eles teñen algo deses espías de película que, unha vez xubilados, non perden actividade e permanecen atentos e comprometidos coas ordes que levan gravadas no seu ADN ou no disco duro ata o último suspiro, convencidos de que sen eles o mundo sería un caos, non teríamos comunicacións nin veríamos a televisión americana, os automobilistas seguiríamos usando os mapas de estrada e non poderíamos saber por adiantado se vai chover ou facer sol para a fin de semana.

E pensar que todo empezou hai setenta anos, cando os rusos puxeron en órbita o Spunik 1, que revolucionou a ciencia e abriu unha guerra de competencia por ver quen chegaba máis lonxe ou facía a cousa máis rara ou arriscada; aínda que este quedou sen batería ás poucas semanas, porque daquela aínda non pensaban nas células solares que agora ata alimentan os farois do xardín, e en tres meses acabou desintegrándose. Del só queda algún debuxo para lembralo nese recuncho dos ausentes.

Tamén a universidade de Vigo puxo os seus artefactos en órbita: O Xatcobeo que estivo dous anos e medio dando voltas e cumprindo, durante máis tempo do previsto, coa misión que lle fora encomendada sobre a mellora das comunicacións, pero tamén acabou desintegrándose ó final da súa vida útil; e o LUME-1 deseñado para o seguimento e detección de incendios forestais aínda anda por aí.

Todo ten o seu límite, e eu sigo coleccionando refugallos tecnolóxicos, unha colección de válvulas de vacío ou unha romana, pero de cando en vez tamén boto man da vella máquina de escribir por aquilo de sentir o tic-tac da nostalxia.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

A pesca recreativa e a toponimia

2026-10-31T07:53:45.517+01:00

Cando o pai de Xulio viña de vacacións, sempre tiña a alguén de man que lle prestase unha dorna para ir de pesca algunha que outra tarde e levábao a el. Daquelas xornadas quedoulle na memoria a chegada á casa coas fanecas que súa nai preparaba para cear, as pequenas para fritir e as grandes para torar en caldeirada. Tamén aprendeu daquela a preparar unha liña, empatar un anzol ou remar. Por aquel entón, para ir de pesca por afección só se necesitaba ter ganas, agora a cousa non é tan doada; ademais de todo iso hai que ter licencia, un seguro e dar parte das capturas vía internet. Ou sexa, hai que ter papeis en regra e teléfono móbil.

Xulio tamén lembra como aprendeu con seu pai a marcar as fanequeiras levando á práctica ese postulado da xeometría que di que dous puntos definen unha recta, e dúas rectas que se cruzan sinalan o vértice do ángulo onde situar a fanequeira, poñendo en práctica a teoría que lle ensinaban sendo alumno dos primeiros cursos do instituto. Era a ancestral maneira de fixar os postos onde por tradición se sabía que había peixe. Logo, a maiores, segundo a marea, as correntes e os ventos, un pescador ha de saber deixarse caer máis para norte ou para sur. Pero ademais, esa maneira de sinalar onde fondear tamén lle ensinou unha serie de palabras relacionadas coa rica toponimia costeira, empezando polas fanequeiras que de cando en vez nos recita: o Nuno, Sarrozo, Lodeiro e moitas máis, das que lembro por proximidade á miña casa a de “Saíñas” que marca a Illa dos Ratos coa terceira fiestra por norte da fábrica de Canucho e o encascador da Cambra a través da insa da Pirilla. Claro que agora xa non existen nin a de Canucho nin o encascador, e suponse que os pescadores xa buscarían outra maneira de sinalar ese posto, pero queda na memoria onde houbo unha fábrica e un encascador.

Xulio tenme ensinado, na súa casa, varios cadernos herdados de seu pai e de seu avó, onde se recollen máis de cen postos de pesca cos nomes de lugares costeiros que servían para sinalalos, unha riqueza toponímica que nos dá conta de antigos nomes de pedras e outeiros, algún xa perdido na memoria colectiva, pero que el aínda lembra daquelas tardes de pesca e de reler eses cadernos, verdadeiros compendios de toponimia. Claro que agora, se lle vas con isto a calquera pescador dirache que xa ten o GPS, que ata che deixa ver que peixe hai no fondo. Mais sen ese método tradicional de marcas estanse perdendo moitos nomes de lugares e con eles esa riqueza lingüística que nos dá conta da orixe ou da historia do lugar nomeado.

¿De onde vén que se lle chame as Lobeiras a unhas pedras no medio do mar, se xa ninguén lembra ver lobos, suponse que mariños, por estes lares? ¿De onde vén o de Entocadora, ou mesmo Cambra? ¿Lembra alguén que Modorrón e o nome que de antigo se lle daba ás dunas?

Algún día teño que acompañar ó amigo Xulio a dar un paseo para que me ensine todos eses nomes que bautizan e definen a historia dos nosos mares.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Os xogos tradicionais.

2026-10-24T08:00:43.872+02:00

Lembramos na casa a un antepasado que aló por principios do século XX, emigrado na Arxentina viu xogar ó fútbol e preguntábase que mérito lle encontraban a aquilo de andar a patadas cunha pelota. Logo, xa nos anos sesenta, tamén el pasaba as tardes de domingo vendo os partidos que botaban pola televisión e discutindo as xogadas.

Daquela, para aquel parente noso só tiñan sentido xogos como os bolos, a chave ou a billarda, que ademais de divertir e facer sentir o cansazo do exercicio, estreitaban a relación de veciñanza entre novos e vellos, lembraban a quen antes ca eles os practicaran e animaba a quen por idade só podía aconsellar ou opinar sobre a destreza e maña dos xogadores. Pero o fútbol gañoulles en fama e sona.

Os xogos tradicionais xa non son os máis populares, pero son aqueles que valen para todas as idades e se practican dende moito antes que os concellos montasen parques de ximnasia ó aire libre contra o colesterol e a subida de azucre, sen se decatar que habilitar espazos para aqueles afianza a participación interxeracional e unha rivalidade lúdica. Como unha partida de cartas de sobremesa pero movendo os músculos.

De feito, aló polos tempos de meus bisavós, os domingos pola tarde xuntábanse a xogar os bolos, tamén chamados birlos, nalgún espazo aberto. Agora dinme que se recuperou en Boiro e noutros lugares de Barbanza, e que en abril deste ano foi declarado Ben de Interese Cultural (BIC) pola Xunta, coa denominación de “Bolos Celtas”, coas súas regras e un campionato que percorre aquelas vilas onde hai algún equipo, a maioría das veces formado por xente entusiasta que pensa máis na reunión ca na competición. Como fai o amigo Manolo, quen cada tarde lle dedica unha ou dúas horas a lanzar os pellos á chave, adestrando como un deportista profesional, só que a estes poucas veces os vemos saír nas páxinas deportivas do xornal e para saber como quedaron haillo que preguntar a alguén do seu equipo.

Outro amigo, o Pepe, é da Billarda. Algo que tamén eu practiquei de neno, que como os dous anteriores tamén está federado. Son xogos tradicionais, pero non populares, e dende que no 2021 se creou a Federación Galega de Deportes Autóctonos, ás veces, se non hai outra cousa da que falar, tamén retransmiten algún destes encontros pola TVG en horario de mínima audiencia.

O bo destes deportes é que non esixen unha preparación física de alto nivel e son accesíbeis a todas as idades e a ambos sexos, só se necesita un terreo onde practicalos, o mesmo campo de fútbol que hai en todas as parroquias ou unha leira sen plantación.

Hai anos, os elementos destes xogos, bolos, chave ou billas gardábanse nos bares á disposición de quen os precisase, como se gardan os naipes; e eu, dende esta páxina animo ás asociacións culturais ou de veciños a fomentar estes “enredos” como se fomentan as clases de baile, pintura, tai-chi ou gaita, á fin eles son parte do patrimonio, axudan nas relacións sociais e ademais, como son BIC, ben poden ter axudas para a compra de material, os desprazamentos ou adornar as vitrinas dos clubs con algo máis ca os trofeos do campionato de Tute.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Os rañaceos e outras moles.

2026-10-17T07:49:27.186+02:00

Sempre me desconcertou a historia da torre de Babel. Primeiro cando me contaban como Deus, coa obra xa moi adiantada, se decatou do que pretendían e, en vez de derrubarlla, fai que todos falen diferentes linguas para que non se entenderan entre si. E aí quedou o esqueleto dun edificio inacabado para exemplo da vaidade humana, coma tantos que hoxe en día vemos paralizados pola xustiza ou por falta de previsión, para humillar a arrogancia. Tamén penso que en Babel, o que realmente fixo que non se entendesen foi a inxente cantidade de escravos con diferentes falas e procedencias.

A grande ansia do ser humano é chegar ó ceo pola vía rápida, e quen di ó ceo di á primeira liña de praia. Intentárono aqueles albaneis da Biblia e séguese intentando agora a base de rañaceos, de maneira que un pequeno soar dá para moitas vivendas (negocio redondo) ou o que é o mesmo, a procura de menos inversión e máis ganancia, que cando non funciona ou non se albisca beneficio, reflíctese en armazóns inacabados ó largo do territorio, en contraste coas aldeas baleiras do interior.

Así empezou Nova York, cando todos querían vivir na illa de Manhattan e, á falta de chan, decidiron construír ó alto, e onde antes se facía unha casa logo construíanse centos de vivendas ata converterse nunha competición por ver quen fai o edificio máis alto. Dubai é un exemplo desa absurda competencia por construír ó alto cando se pode construír ó ancho. E dende que vin por vez primeira a película El coloso en llamas, onde o xefe de bombeiros explicaba o absurdo e inseguras que son esas moles, collinlles un pouco de xenreira. Por eses anos, na Coruña, asistía a unhas clases particulares nun piso dezaoito con vistas á praia de Riazor, onde nas tardes de temporal tiñamos a sensación de que o edificio abaneaba.

Entre nós, aínda que non chegamos a tales extremos, tamén sufrimos a invasión do cemento especulativo a poucos metros da mallante, o novo ceo para as escapadiñas vacacionais, invadindo os lugares costeiros para edificar con vistas, que é o que máis vende, pois se non chegas ó ceo, polo menos chegas a ver os golfiños brincando sobre un banco de sardiña.

Cóntanme que unha desas moles de vivendas que hai vinte anos quedou sen rematar no Porto do Son, vaise retomar para construír vivendas sociais, agora que están na mente de todos os interminábeis desafiuzamentos, os alugueiros caros e os pisos inaccesíbeis. Nos meus paseos pola beiramar empezo a lamentar que as babélicas administracións non se entendan, para erradicar tantos esqueletos de cemento amurallando a praia e acumulando lixo dende que se puxo de moda construír pensando no turismo de dous meses de ocio, sol e praia, coa porta pechada durante dez meses ó ano, máis do que esa demanda necesita e o común da xente pode pagar.

Lembrando a Victor Jara, hai que abrir esa muralla que botou abaixo as antigas casas do remo ou do pincho, coas súas galerías, balcóns e corredores para erguer edificios que poñen as praias en sombra, que vén transformar a fisionomía das nosas vilas, e limitan as aspiracións da maioría dos asalariados.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de LaVoz de Galicia).

Ó son da gaita

2026-10-10T08:18:46.837+02:00

Xulio tenlle unha querenza especial á gaita dende moito antes que o señor Fraga, nun alarde de pseudo-galeguismo tardío, enchese con máis de mil gaiteiros as rúas de Compostela o día da súa primeira toma de posesión como presidente da Xunta.

Tamén sabemos que ó Xulio lle encanta escoitala en lugares abertos, dende o cume da Curota ata o faro de Corrubedo, a carón dunha mámoa do Iroite ou ó pé dun cruceiro, e este verán tivo o agasallo de sentila sobre unha batea, co acompañamento do son das ondas marcando o compás. E sempre polas festas parroquiais, cando oe ós gaiteiros co seu pasarrúas sae a escoitalos, porque ó seu entender é o mínimo que pode facer para gratificar a quen patea os camiños animando a parroquia e a cada un de nós, e agora que ten unha pequena na casa, sae con ela para que tamén a cativa participe do agasallo.

E este feito debeu de gustarlle ós gaiteiros do grupo Riparia, que este verán pararon na porta da súa casa para agasallalos con unha muiñeira cantada. E traio isto a conto porque, segundo el, os aplausos con que os despediron quedaron curtos para tan alto regalo, que incluso animou a súa irmá a bailala lembrando os anos en que ela pertenceu a un grupo folk.

Conteille esta anécdota a un profesional, director musical dunha das principais agrupacións folclóricas galegas, fundada no tempo das Irmandades da Fala, quen me contou do mal que tratan moitas veces os gaiteiros, casos nos que lles piden, a maiores, que queden para amenizar a sesión vermú, ás veces en poboacións a máis de cen quilómetros de distancia das súas casas e nin os invitan a un bocadillo, como se o gaiteiro fose unha categoría inferior, como se chamalos para tocar fose facerlles un favor.

Sen embargo, cando hai anos entrevistei a un vello músico, de profesión carpinteiro, contoume do ben que os agasallaban cando o palco se improvisaba sobre un carro de vacas, como os invitaban a xantar e lle poñían a mellor cama da casa para pasar a noite; pero, en xeral, non sei que pasa cos músicos populares, que ata o dicionario da Real Academia Galega recolle, como terceira acepción da palabra gaiteiro, a Persoa alegre e algo atolada.

¿Ou será que se envexa ó gaiteiro porque con esa súa gaitiña ás nenas ha de enganar, que dicía Rosalía?

Xulio falábanos estoutro día da anécdota que lle ten contado seu avó, sobre un grupo do seu tempo, que por estar formado por xente que se gañaba a vida noutras profesións máis estábeis, un escribidor de Ribeira publicou un artigo no que os trataba, como pouco, de charanga ruidosa. Mais quixo a casualidade que este señor se vise na obriga de chamalos para algunha festa local, para a que os músicos prepararon unha peza con intención de botarlle en cara a maldade do seu artigo, algo que viña a dicir: Fulano, Fulano, Fulano, e puxéchenos no diario, Fulano, Fulano, Fulano, e tocácheste o carallo, pero o día da actuación, o tal Fulano foi quen os recolleu, quen os acompañou e agasallou cunha farturenta parva, e daquela, demostrando bonhomía, os músicos decidiron perdoalo e tocar a peza ensaiada sen cantar a letra.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

San Francisco de Asís

2026-10-03T08:18:11.704+02:00

Este catro de outubro cúmprense oitocentos anos da morte de san Francisco de Asís, polo que non está de máis lembrar a quen lle sacou as cores á opulenta clase eclesiástica, e sen embargo canonizárono no tempo récord de dous anos, en 1228.

Porque el, de nome real Giovanni di Pietro di Bernardone, ben podía vivir das rendas do negocio paterno de teas, ou ensinando idiomas, pois por saber francés, aprendido cando acompañaba a seu pai ás feiras de Francia, os paisanos alcumábano de Franchesco e de aí lle vén o nome con que o coñecemos, máis preferiu unha vida de total austeridade.

Sen pasar polo seminario, entendía e apreciaba as doutrinas de Cristo baseadas na pobreza, ata facer cousas que alporizaban a seu pai cando o mandaba a cobrar unha débeda e gastábaa repartindo esmolas entre todos os pobres que atopaba antes de chegar á casa.

A súa vida está chea de anécdotas moi curiosas como a de querer explicarlle ó sultán de Exipto os principios do cristianismo en plena contenda das Cruzadas; convencer a unha veciña de dezaseis anos, Clara, quen tamén acadaría a santidade, filla dunha adiñeirada familia, para que deixara a casa paterna e se acollese á súa orde baixo uns principios de extrema pobreza e mendicidade, ou tratar a todos os animais como irmáns, fosen lobos ou paxariños, como ós seus seguidores, que non son monxes, senón freires, cuxo étimo vén do termo latino para irmáns.

No seu tempo Europa viuse favorecida por un auxe do comercio, do que a Igrexa, posuidora de grandes extensións de terreo, elevou ós seus membros ó carro dos ricos e influentes, en contra do que moitos entendían que ditaban os evanxeos. E neste ambiente en que se discutían cousas tan arduas como se a capa que vestía Cristo era mercada ou regalada, como se nos conta na novela O nome da rosa, apareceu Giovanni para lembrar que Cristo non tiña propiedades e vivía da caridade.

Aínda así, debía levar nos xenes o espírito negociante de seu pai, pois non tardou en encontrar a maneira de que os seus seguidores tivesen un teito baixo o que acollerse. Un exemplo témolo na súa peregrinación a Compostela en 1214 cando lle pide ó carboeiro Cotolai que procurase un lugar para acoller ós seus seguidores, e escolleu un soar chamado o Val do Inferno, que eles deciden converter en Val de Deus, pero como non tiñan diñeiro, por inspiración divina, o santo mandoulle a Cotolai cavar a carón dunha fonte, onde apareceu un tesouro suficiente para construír o convento, segundo a lenda recollida por don Leandro Carré.

Sen embargo, en san Martín Pinario contáronme outra versión moi distinta: sinalando unha imaxe do santo con un cesto de troitas, dicíanme que era a única imaxe na que se representa a san Francisco con troitas (logo souben que hai outra no museo provincial de Lugo e un cadro de Landeira y Bolaño no mosteiro de Antealtares), porque o soar onde está o convento foi doado polos monxes de san Martín Pinario a troco dun cesto de troitas cada ano. Unha renda ben barata que seguen cumprindo anualmente cada once de novembro.

Como queira que sexa, esta segunda versión paréceme máis propia para ser do fillo dun comerciante.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

¿Volve o liño?

2026-09-19T09:02:10.853+02:00

Falaban os compañeiros de parladoiro de se estamos volvendo ó “tempo de mazar o liño”. Dito así pensaba que falaban desa canción de Fuxan os ventos, chea de optimismo, afirmando que non hai noite sen amencer e que o amencer hai que gañalo. Toda unha proclama chamando á unidade para abocar o futuro e que, visto o visto, ben podía ser unha chamada á esperanza nestes tempos de políticas revoltas. A frase, dita diante duns copos de cervexa tamén se podía entender como unha brincadeira para lembrar que neste momento do ano era cando, unha vez recollido e debagado, o liño mazábase para limpar a fibra de impurezas. Pero non viña por aí o conto senón porque, ó parecer, as modistas están poñendo a vista nesta fibra, e xa hai quen volve a sementalo con esperanza de negocio.

Hai tempo que o liño estaba acantoado, talvez por mor do prêt-á-porter e a imposición de fibras sintéticas a partir da segunda metade do século pasado, e parecía que dende entón todo o que con el se relacionaba xa só o podíamos ver nos museos etnográficos; mais, este recurso, con máis de once mil anos de historia documentada, volve a cobrar protagonismo dada a súa versatilidade e a súa sostibilidade. De feito xa hai marcas de moda que están botando man del. E cos problemas medioambientais que parecen asolarnos, o seu uso cobra interese por ser unha fibra que se fai fresca no verán e calorosa no inverno, polo que estas teas teñen un mercado moi interesante, por exemplo, nos países tropicais, pero tamén alí onde as vagas de calor nos fan cambiar de hábitos, e Galicia, dada a cantidade de auga que esta planta necesita, foi de sempre un dos lugares máis adecuados para o seu cultivo; un proceso que xa comezaba coa semente no mes de maio, seguindo cunha serie de actividades de rega ata a recollida no mes de setembro, cando comezaban os labores para separar a fibra, ata chegar á maza, que cantaban os de Fuxan, sacar as impurezas, limpalo, branquealo e, finalmente, nas longas noites de inverno, enfialo para pasar logo ó tear. Un longo proceso que ben mecanizado sería unha industria altamente interesante que, pola parte de Zas, parece que están interesados en fomentar.

Agora ben, se sementalo pode ser unha boa solución para o agro, en opinión dos expertos, mellor será se despois se elaboran aquí os fíos e as teas, xa non coas ferramentas que temos nos museos, senón dunha forma máis mecanizada, o cal xerará unha industria que ben pode competir con outras fibras, incluíndo a la e o algodón.

Como nota aparte, arredor de todo este proceso non faltaban as cantigas que acompañaban os labores de enfiado que enriqueceron o noso patrimonio musical. Pero o liño non acaba nas sabas ou camisas que con el se elaboran, senón que aínda nos deixa subprodutos como a estopa e o tasco que se emprega para facer trapos e sacos, ou a liñaza que tanto se usa en infusións como para extraer un aceite rico en omega3, usado, asemade, na industria, en pinturas e decoración.

Quen sabe se este novo tempo de mazar o liño, non nos abrirá un novo amencer industrial.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

O atronador silencio do Nazareno.

2026-09-18T09:15:16.886+02:00

Non descubrimos nada novo se dicimos que os nosos rituais fincan as súas raíces no mundo clásico, e se neste mes de setembro temos por costume dar grazas polos favores recibidos a dúas das máis altas deidades: a Virxe e o Nazareno, nai e fillo; tamén os romanos arredor de mediados do mes celebraban uns xogos en honor de Xúpiter, a máxima deidade do panteón, baixo a advocación de Óptimo Máximo. Todo comezaba cunha procesión, na que os atletas e devotos percorrían as rúas coa esperanza de obter do deus os beneficios da súa benevolencia.

Setembro foi sempre un mes de termo. Xa remataron os traballos do verán e é tempo de agradecer os bens recibidos. E iso que xa se facía de antigo, seguimos facéndoo hoxe, xustificándoo con lendas máis ou menos acertadas agora que os días se acurtan e o tempo pide algunha roupa de máis abrigo. É o momento de preparar o que noutra época eran as menciñas naturais: o viño e o mel, e con eles o encontro con quen, dende as máis altas estancias, nos axude a vencer os duros transos da enfermidade que se multiplica a partir destes días previos ó inverno, e por iso percorremos os santuarios setembrinos con incontábeis rituais e formas de solicitar a saúde ou de agradecer o ben acadado.

Como nas grandes procesión do mundo clásico, a procesión do Nazareno é un percorrido de recollemento, de verdadeira devoción acompañando á venerada imaxe, a cuxa intervención se achaca o restablecemento da saúde, cando, na maioría dos casos, o médico botou por diante a gravidade do problema.

Claro que esta divindade pobrense non é a única celebración destes días, polas mesmas datas temos o Ecce Homo de Cadoalla, en Becerreá, o Nazareno de Palas de Rei e o do Barco de Valdeorras, a quen se lles pide, tanto pola saúde de persoas como de animais, pero por algunha razón considérase ó de Barbanza moito máis eficaz.

E como dar grazas ou pedir un favor é algo moi serio, incluso os non crentes o entenden, e eses silenciosos rostros aflixidos e esperanzados que percorren en procesión as rúas da Pobra transmítense a calquera observador cunha mínima sensibilidade para entender as razóns deses devotos; aínda que, ben certo é que moitos só se acercan polo morbo de ver desfilar os cadaleitos, sen se decatar de que detrás deles e no peito de quen os porta vai toda a emoción dun sentimento de triunfo sobre a morte, que non é pouco.

É por iso que non entendo a ese cura do sur da provincia de Pontevedra que se opón a unha antiga manifestación de agradecemento portando o símbolo máis temido por toda persoa: o propio cadaleito, tachando ese feito de ”superstición e bruxería”, cando tan supersticioso pode ser o misterio da Santísima Trindade como pensar que uns naipes poden revelar o futuro, e a bruxería só existe para quen cre nas bruxas.

Igual ca nas procesións do mundo clásico, a divindade observa dende o alto da súa peaña ás piadosas xentes cos símbolos do seu triunfo ou da súa esperanza, exvotos de cera representando os problemas de saúde, velas tan largas coma quen as porta, descalzos, axeonllados, vestindo o hábito morado e outras formas de manifestar a súa dor e a súa empatía. E ó chegar ó lugar do Castelo a imaxe fai unha paradiña, onde se lle rende homenaxe cunha salva de foguetes tal que fosen os tronos de Zeus contra o mal. Nese intre o mundo parece deterse. Nada se move. Párase a procesión, o estrondo das salvas en forma de foguetes chega ás vilas veciñas, e ó rematar retorna a vida, os exvotos fican no templo como lembranza e testemuña, e os bares, as atraccións, os bochinches e telderetes énchense de xente, de risas, de xolda e de satisfacción.

Xa se deron as gracias e agora é cando realmente comeza a festa.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado no suplemento sobre as festas do Nazareno 2026, en La Voz de Galicia).

O móbil salvador

2026-09-12T08:50:14.486+02:00

Dende que nun aparello de cen centímetros cadrados podemos levar todo o necesario para estar ó día, consultar un dicionario, realizar cálculos de matemáticas superiores ou entendernos nas máis estrañas linguas sen ter pasado pola escola de idiomas, podemos dicir que o mundo cambiou, creo que para ben, aínda que algún amigo se desespera con iso de facer compras por internet ou sacar as entradas para o cine sen moverse do sofá. No móbil vai a axenda e ata podemos tomar nota sen usar o bolígrafo.

Os avances tecnolóxicos que vivimos fanme lembrar cando na Revista Española de Electrónica, aló por principios da década dos oitenta, presentaban o gran avance dos teléfonos móbeis como uns aparellos que había que levar nun maletín e só servían para chamar por teléfono. E agora neles ata temos a chave de acceso á casa, ó ximnasio ou ó bus.

Tan importante é saber manexar estes sistemas electrónicos, que todas as asociacións de veciños e de xubilados programan algún curso para ensinarlle ós maiores a usar con xeito o telemóbil.

Con el, a moito non tardar, sobrarannos petos no pantalón ou na chaqueta para gardar cousas, e ata iso de levar moedeiro vai quedar obsoleto e evitaranos o tintinar das moedas, pois agora o moderno é pagar co móbil o xornal, o café de media mañá e as cañas da tarde. Os meus amigos e eu aínda pagamos todo isto e moito máis en cash, como se fixo toda a vida, pero o taberneiro sempre anda coa maquiniña do datáfono no peto, como se nos estivese chamando anticuados, pois xa non hai taberna, quiosco ou tenda que non teña implantado o sistema.

Pero, como a tecnoloxía vai a máis e os vendedores o que queren é facilitar as vendas, os novos sistemas de pago alixeiran tanto que aquel costume de poñer a escote resólvese con que un pague e logo os demais lle fagan un Bizum, ese sistema que a banca ideou para poñernos máis doado iso de cumprir coas nosas débedas, e non andar con desculpas para darlle calote ó camareiro facendo un simpa.

Estoutro día, paseando por unha céntrica rúa, chamoume a atención un mozo que tocaba a frauta e tiña diante de si a caixa das esmolas con un letreiro onde se comunicaba que se admitían donativos por Bizum, para o que poñía ben claro o seu número de móbil como outros músicos o poñen por se alguén os quere contratar.

O certo é que estes modernismos son moi prácticos, e aínda que hai un límite, dependendo do banco, que pode ser como máximo de tres mil euros por pago, a media de transferencias non chega ós sesenta euros, o cal non impide usar este sistema para negocios ilícitos, pois se a media de tempo para facer un destes pagos é de un minuto, só hai que imaxinar cantos cartos pode mover unha persoa no horario laboral sen pasar polo banco, nin facer factura nin pagar o IVE. É por isto que Facenda decidiu acceder a todos os pagos que se fagan por este medio; e talvez por iso o albanel que me reparou unhas goteiras non admite o pago por Bizum, para que non o lle caia unha inspección.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Gorros, gorras e sombreiros

2026-09-05T08:29:44.851+02:00

Houbo un tempo no que ata os nenos levaban pucha, boina ou viseira, pero agora nin ós vellos lles dá por cubrir a cabeza. A boina caeu tan en desuso que ver a alguén con ela pola rúa ata parece un anacronismo.

Confeso que eu son máis de gorra ca de sombreiro, desas de estilo irlandés, ou polo menos dende que me decatei de que aquelas melenas das que presumía antes de ir á mili xa non volverán nunca máis, e moitas veces, en canto saio da casa, se non a levo, noto ese airiño fresco que me obriga a volver por ela.

A cabeza podemos tapala por motivos hixiénicos, de abrigo ou de fachenda, para non deixar ver que os anos pasan factura. Tamén se poden usar por gala e chulería, só hai que ver o adornadas que son algunhas monteiras de gaiteiro en contra-posición coas gorras de viseira, tan propias do ámbito ianqui, que máis parecen un produto de propaganda, cos seus anagramas e lemas estampados como marca distintiva,

Tampouco as mozas acostuman a cubrirse, agás en contadas ocasións, nalgunha festa ou solemnidade en que poden presumir de pamela, sen necesitade de ir a Ascot (Reino Unido), para alardear de elegancia con tocados do máis extravagante, onde o adorno prevalece sobre a función primordial de calquera tapatestas. Pero, como o mundo dá moitas voltas, é moi normal que o que antano só era indumentaria das clases pobres, de pescas e campesiñas, máis preocupadas polo práctico e funcional, fai que se recupere o sancosmeiro, o sombreiro propio das terras de Outes e Mazaricos, cuxo nome lle fai honor á parroquia de san Cosme de Antes, unha prenda que se expandiu por toda a bisbarra e máis aló. Aínda lembro coincidir nunha excursión por algún país de Oriente Medio con unha paisana que o levaba. ¡E que ben lle quedaba!

E en efecto, coa súa ala ancha, a copa adornada cunha tea, a ser posíbel de seda, rodeándoa cunha lazada que cae polas costas en competencia co periquito ou a melena é, sen dúbida, a nosa pamela tradicional, elaborada coa paciencia de mans áxiles nas longas noites de inverno, con pallas de centeo trenzadas, que camiñou a través dos séculos cubrindo as cabezas femininas sen perder a súa esencia, e hoxe volve a florecer como unha prenda que entra na modernidade por cómoda, elegante e de artística elaboración, sinxela e funcional que, como din os que lle cantan (porque agora o sancosmeiro tamén ten o seu propio canto de loanza), “para o sol ou para a chuvia non hai mellor sombreiro”.

A norma é facelos con pallas trenzadas con diferentes nós que dependen das mesmas trenzadoras que os elaboran, dándolle o seu toque persoal, como se fose a súa marca de fábrica, nós polos que un experto pode identificar á artesá.

Como queira que sexa é de supoñer que a moito non tardar, o Sancosmeiro, que hai anos era cousa de vellas e rústicas, volverá a percorrer as rúas e as corredoiras, as romarías e as praias, porque hai algo que nisto das modas sempre acaba triunfando: o cómodo e funcional, sen necesidade de que para levalo haxa que vestir con traxe típico nin levar a gaita ó lombo.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de La Voz de Galicia de Barbanza).

Identidades no santoral

2026-08-08T11:05:59.841+02:00

A historia é un compendio de ansias e emocións, nas que as distintas relixións xogan un importante papel, tanto así que é moi recomendábel que nas viaxes se visiten os templos de cada lugar, porque sabendo a quen se lle reza sabemos o que temen.

Debuxo de Xosé Manuel Broz Rei, cedido por Ramón Torreiro González

Moitas igrexas galegas son monotemáticas, quero dicir que todas as súas imaxes están dedicadas a un asunto en concreto, xa sexa relacionadas co mar, co gando ou coa nacenza e crianza de nenos e nenas. Outras veces, como no retablo pétreo na capela da Magdalena, da Arzúa, o tema é a peregrinación, onde se representa o Apóstolo coa cabaza, guieiro do Camiño de Santiago, santo André coa cruz en aspa, o outro apóstolo con santuario galego a onde vai de morto quen non foi de vivo, san Miguel coa balanza para pesar as obras dos finados ó final da súa andanza vital, san Francisco, que tamén peregrinou a Compostela, co seu libro da regra, e unha figura que está núa, de pé, contorsionada e coa marca de feridas no seu corpo, unha imaxe coa que se acostuma a representar a san Sebastián, amarrado a unha árbore e asetado, quen, por mor desas feridas que poden lembrar as bochas da peste, foi o protector contra tan temida enfermidade, como aínda se lembra e festexa en Castro Caldelas, ata que, xa no século XV, empezou a sacarlle o posto san Roque, sobre todo en vilas con tráfico marítimo, como Viveiro, Vilagarcía ou Betanzos, por exemplo.

E nesta capela da Madalena, en pleno camiño de Santiago, ten moita razón de ser un santo protector contra as enfermidades que por mor das malas condicións hixiénicas podían afectar ós peregrinos daquel tempo.

Sen embargo as imaxes do santoral, a quen recoñecemos polos seus atributos e non polos trazos da cara, non sempre son tan claras. Sabemos quen é santo Antón polo porquiño e a san Lourenzo identificámolo pola grella na que foi asado, o cal non significa que a devoción popular non lle atribúa a algún santo ou santa unha personalidade diferente. Pódese confundir a san Francisco con santo Antonio de Padua ou Lisboa, pero sabemos quen é quen porque este ten ó neno sobre o libro e aquel as mans danadas polos estigmas da paixón.

Percorrendo o país encontrámonos con varios casos sorprendentes, nisto do troco de identidades relacionadas co santoral, como nunha igrexiña rural preto de Monforte, onde unhas señoras me aseguraron que, contra a dor das moas, rezábanlle á imaxe de santa Apolonia que alguén atopara uns anos atrás tirada nun vertedoiro de lixo, pero cando ma mostraron puiden comprobar que nada tiña que ver coa santa a quen é norma representar cunhas tenaces suxeitando unha moa, senón que era san Xoán Evanxelista co libro dos evanxeos baixo o brazo, a cara imberbe por ser o discípulo máis novo (aínda que as haxiografías din que morreu con máis de noventa anos) e a man suxeitando a queixada, tal e como se representaba a melancolía durante o Gótico ó pé da cruz, pose esta pola que a devoción popular lle trocou o nome e, segundo me contaron, ata un dentista de Vigo lle sacou unha foto para poñela ben enmarcada na súa consulta. Claro que, se o párroco dá por boa esta advocación, ¿quen son eu, simple leigo descrido, para contradicilo?

Máis curiosa é a entrada que na Wikipedia poñen para representar a san Paio, ese mociño de Tui despezado por non ceder ós caprichos de Abderramán III, e a quen sempre se representa co coitelo cortándolle o pescozo ou en escenas onde uns carniceiros armados de espadas e cimitarras o desmembran. Pero nesa entrada da enciclopedia electrónica ilustran o seu martirio con uns verdugos arrincándolle os peitos con unhas tenaces, un cadro do imaxineiro Juan Soreda (morto en 1537), que, supoño eu, cando llo encargaron, seguramente agoniado polas présas de quen llo encargou, acondicionou algún que xa tiña empezado para cumprir co encargo en tempo e forma. O malo é que, se non che din a quen representa, todo nos leva a pensar no martirio de santa Águeda, avogosa contra as dores de peito, o cancro e a mastite, a quen si lle arrincaron as tetas cunhas tenaces. De feito, a figura, por non ter nin ten uns atributos masculinos claros.

Á fin estatuas e imaxes só son iconas a quen dirixirse para que non pareza que o orante fala para as paredes.

Francisco Ant. Vidal

Ostras en escabeche.

2026-07-06T11:07:32.476+02:00

A primeira vez que souben das ostras en escabeche foi lendo unha receita de Picadillo, onde contaba que todos os nadais, un crego de Rianxo mandáballe a seu pai un barriliño delas xunto con outras delicatessen, e a curiosidade levoume reproducir esa receita seguindo ó pé da letra as súas indicacións. Logo contaríanme que, ese delicioso manxar que agora só o poñen en moi poucos restaurantes, xa se elaboraba en Boiro nos séculos XVI e XVII, dende onde se mandaba en barriliños de madeira para a Casa Real, para que celebrasen a Pascua sen necesidade de pagar a bula imposta pola Igrexa por comer carne.

Sen embargo, co paso dos anos, o que se popularizou foi tomalas de xeito minimalista, en cru, sobre unha cama de xeo e irrigadas con un bo chorro de limón, algo que o mesmo Picadillo defende nalgún apartado, onde di que todo o que sexa darlle ás ostras outro condimento que non sexa o limón espremido é botalas a perder. Seguramente, ese día, saíulle mal o adobo, mais, perdóeme o experto gastrónomo, pero non estou de acordo, pois tendo en conta que a gastronomía evolucionou a través dos séculos, para facela máis saborosa e dixestiva, todo se pode engalanar con un bo aditivo.

Á fin, antes de que se fixesen famosas entre os romanos, que incluso as edulcoraban con ese mollo seu chamado garum, xa aparecen nos concheiros dos primitivos moradores de Neixón e o Achadizo (sen restos de prebe, claro), talvez consumidas dende moito antes que Décimo Xunio Bruto, tras cruzar o Limia e chegar á parte máis occidental de Galiza, se asustase de ver bailar o sol sobre o Atlántico, o cal indica que, se á tradición nos referimos, as ostras xa eran prato típico na Barbanza antes de que se popularizara o cocido e a empanada.

Mais se temos en conta que a cociña, igual que os estilos artísticos sempre evolucionou para mellor, adaptándose ós tempos e ós gustos, e que nós somos máis do simbólico románico e do elaborado barroco, con elas tamén aprendemos a transmitir sensacións, cando, a través de xeracións, se foron modelando os gustos dos diferentes padais.

Non sei como serían exactamente os escabeches que os boirenses lles mandaban ós Austrias, porque, ó longo do tempo, tamén este foi incluíndo elementos que nun principio non se atopaban na terra, pero podo imaxinarme a aquelas señoras preparando as ostras, grandes e suculentas, dándolle unha fritura na tixola onde, á falta de aceite usarían unha noz de unto, antes de botarlle por encima o prebe que, invariabelmente, con sabor a touciño, se faría con viño e vinagre da terra, do que xa daquela se daba pola banda de Cespón, uns dentes de allo cultivado nas veigas boirenses, loureiro do que medra preto da ribeira, nalgún arredor ventado polo nordés e, moi raramente, incorporarían a pementa que, naquel tempo, era o ouro das Indias.

Tamén creo que, como a tradición se transmite xeración tras xeración e os modos e costumes non morren coa cociñeira que os creou, aquel cura amigo de don Luciano Puga, seguramente tiña parentela en Boiro, el ou a súa sobriña, criada ou ama, quen recollera aquela secular maneira de preparar e conservar as ostras, polas que tanto devecían os Puga e Parga no seu pazo de Anzobre.

O certo é que receitas para preparalas non faltan, o mesmo Picadillo deixou no seu famoso libro a do que el chama “Pastelón de ostras” unha especie de empanada de follado.

E Digo eu que, por aquilo de reivindicar a tradición e ó mesmo tempo facer unha chamada ós exquisitos padais que as queiran degustar, en Boiro, terra de bateeiros, ben podemos cultivalas e recuperalas, así, en escabeche, como prato emblemático do concello, sen desprezar todas as outras formas de gorentalas.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado no especial da festas de Boiro 2026 de La Voz de Galicia).

Atención médica

2026-06-27T08:27:16.510+02:00

A semana pasada, a señora Sen-Consolo (nome ficticio), en idade provecta e dependente de quen a atenda, tiña cita para unha proba médica no hospital de Santiago, a case sesenta quilómetros da súa casa, para a que debía ir en xaxún, e cando chegou dixéronlle que o médico estaba en folga e non a podía atender. Que xa a chamarían para darlle unha nova cita.

Todos temos dereito á folga, vistamos de funda azul ou con bata branca, pero imaxínome o cabreo que colleu o fillo, quen tivo que faltar ó traballo e facer o día anterior unhas horas extras que non lle van pagar, para que a súa ausencia non repercuta nos compañeiros. Un simple SMS avisando podía evitar tanto despropósito.

Outra señora, chamémoslle Sen-Esperanza (tamén de nome ficticio), está pendente dunha operación, para o que antes ten que facer un TAC, pero por mor da folga, do peche de camas en época estival (como se por ser verán a xente non enfermase) e outros inconvenientes que alongan as xa de por si longas listas de espera, aínda non a citaron, e mentres tanto está de baixa, agravando a doenza e pasando días con molestias e desesperación, cando xa lle adiantaron que, collida a tempo, unha vez intervida, poderá reincorporarse ó traballo coma nova. E logo aínda haberá quen diga que a xente colle baixas para non traballar.

Hai quen lles recomenda, a unha e outra, que vaian pola privada, para adiantar, polo menos as probas, que é o que fan todos cando o Sergas se demora en atender ós clientes, perdón, ós pacientes, que a saúde é o primeiro e tal e andando. Pero, pregunta a desesperada señora, para que está ela pagando a Seguridade Social todos os meses se logo aínda ten que pagar un médico a maiores, porque se vai pola privada, o Sergas non se vai facer cargo dese gasto, aínda que debería por neglixente atención.

E se ben a saúde para cada quen é o primeiro, parece ser que tamén é o último para quen xurou hipocraticamente que nunca atentará contra a saúde dun doente.

Falabamos de todo isto e moito máis no noso parladoiro dos xoves, casos que calquera pode multiplicar sen necesidade de esaxerar, porque en canto falas dun aparecen outros cen. E Xulio, que sempre anda cargado de anécdotas, falounos de cando, con tres anos, rompeu unha perna. Lembra, porque llo contaron moitas veces, que foi un venres pola tarde. Levárono a Santiago e no hospital vello atendeuno un coñecido médico que se desculpou por non poder escaiolalo ata o luns por falta de persoal, a non ser que fose á súa clínica privada, onde esa mesma tarde lle puxo o óso no seu sitio a troco do santo parné. Pero claro, aquilo foi en plena ditadura.

Tamén o fillo da señora Sen-Consolo, en pleno século XXI con todos os avances e dereitos que a democracia nos ofrece, despois de xurar en arameo, buscou a consulta privada do doutor en folga e pediulle cita explicándolle o seu caso e os problemas laborais que lle causaba; e moi amablemente o señor galeno atendeuna, cobroulle a súa tarifa como bo profesional e prometeulle apurar o seu caso.

Para que logo digan que a Seguridade Social é gratis.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

O velo e os embozados

2026-06-20T08:21:50.771+02:00

Hai uns anos, a unha compañeira prohibíronlle acceder á basílica do Vaticano por ir con pantalón curto. Tivo a sorte de que alguén lle prestou un fular para usalo a modo de saía (moi sexi) e así puido entrar.

Que unha rapaza, por cuestións culturais, leve un pano á cabeza non é malo. Todos tivemos algunha avoa (das de antes) que o levaba. Aínda lembro a máis dunha veciña que, despois de que o Concilio Vaticano II eximise ás mulleres de entrar na igrexa con velo, elas seguían usándoo, xa fose por costume ou por crenza. Outra cousa moi distinta é o das embozadas tras un burka que atenta contra a dignidade da persoa que o leva, moitas veces contra a súa vontade.

Tamén entre nós, na Idade Media, obrigábase ás mulleres casadas a tapar o pelo e a finais dos anos sesenta do pasado século producía certo escándalo ver mozas en bikini nunha praia, tanto ou máis ca que levasen pantalón. Non lle facían mal a ninguén, pero ían contra os vellos costumes e as voces da veciñanza son moi estritas. Máis grave foi a que se armou no Porto do Son, durante a incipiente democracia, cando algúns decidiron practicar nudismo nunha paradisíaca praia e foron corridos a paus.

Unhas veces por moito e outras por pouco a vestimenta nunca foi do gusto de todos. Aí temos o histórico “Motín contra Esquilache”, cando os madrileños saíron a protestar contra el ata que conseguiron botalo fóra do país, por non entendelos e prohibirlles embozarse con aquelas capas que tan ben pintou Goya, que subindo o colariño só deixaban á vista os ollos e ninguén podía saber con quen se cruzaba na rúa. Realmente pesaba máis a carestía do pan e da fariña, pero os madrileños botaban por diante que non lles deixasen vestir como eles querían.

Agora, cando vemos nas nosas vilas, cada vez con maior frecuencia, rapazas e mulleres inmigrantes con prendas que pensábamos desterradas, impostas por motivos pseudo-relixiosos, por homes celosos de que outros ollos vexan o que consideran propiedade súa, recoñecemos unha discriminación de claro matiz machista polo que cabe preguntarse que significa a liberdade e se estamos retrocedendo.

Hai uns meses deuse a nova de que Irán, cuxo réxime ten recoñecida fama de integrista, suspendía a lei pola que se obrigaba ás mulleres a usar o velo; e non sei por que pero penso que aínda así, velos e burkas seguirán usándose, algunhas por convicción e a maioría por imposición dalgún marido ou pai que non está por eses modernismos de que as súas fillas e esposas ventilen a melena, e aínda berrarán escandalizados “¿a onde imos chegar?”.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Cara á desaparición do papel

2026-06-13T07:34:50.412+02:00

A principios da década dos anos noventa do pasado século, unha coñecida compañía especializada en ofimática ofrecía os seus produtos como o maior adianto tecnolóxico cara a oficina sen papeis. Falábase daquela da cantidade de árbores que non sería necesario talar e do bo que iso é para o medio ambiente. Era o momento en que se popularizaban os ordenadores e os arquivos informáticos, pero aínda así, esa mesma compañía tiña unha sección dedicada a vender resmas de papel; iso si, con unha nota ben rotulada en cada paquete anunciando que por cada tonelada de papel a compañía plantaba non sei cantas árbores.

O certo é que oficinas sen papeis só as vin nas películas, porque a realidade é outra cousa. Por algunha razón, por costume ou por inercia para non perder os vellos usos, seguimos fiándonos máis do documento impreso ca dun arquivo electrónico, sempre máis exposto ó ataque dalgún virus informático ca o papel a ser pasto do lume, da humidade ou da couza. O cal non impide que o único papel que entra na miña caixa de correo sexa de propaganda comercial; de feito xa hai anos que non pego un selo, e todas as cartas me chegan vía eMail.

Cóntanme que dende o parlamento europeo sacaron unha normativa co fin de diminuír o consumo de papel ata nas caixas de medicamentos, de cara a que dentro de catro ou cinco anos desapareza o prospecto dos mesmos e se substitúa por un código QR, ese que os xaponeses inventaran para control de fabricación, e que significa “Resposta Rápida”. A verdade é que o prospecto médico só debemos de lelo catro rariños, pois sempre é máis clara a explicación da farmacéutica ca esa inutilidade de receita de difícil lectura e de abusiva letra pequena. Non é o único caso. De feito, moitos aparellos de nova fabricación, tales como coches ou lavadoras, xa trocan o libro de instrucións por un simple QR que, unha vez descargado pon no teu teléfono móbil ou no ordenador o manual que se precisa.

Nos restaurantes, xa é habitual trocar a “carta de menú”, por ese cadradiño de cadrados en branco e negro, de cinco centímetros de lado impreso nunha esquina das mesas para que o cliente escolla os seus pratos sen necesidade de agardar ó camareiro. E eu boto en falta aquelas carpetas que che poñían diante en canto sentabas, e o primeiro que mirabas era o viño que ías pedir ou o prato principal, antes de aconsellarte co camareiro.

Agora os QRs están en todo, dende as cartelas dunha exposición de arte ás explicativas e informativas diante de monumentos artísticos e arquitectónicos, o que nos obriga a levar o móbil sempre na man, como caxato de invidente. Nesa disputa entre letra impresa e letra electrónica, xa se ve máis xente lendo ebooks ca armatostes de papel impreso. A este paso teremos revistas dunha única páxina que, debaixo do titular veña o código QR para quen queira ler o artigo, e iso si que vai aforrar papel.

Pero o amigo Xulio, home da vella escola, cando entra nun museo ou nun lugar turístico, sentíndoo moito polas árbores, o primeiro que procura é o folleto en papel, que lle dá máis confianza e ademais permítelle facer anotacións.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

San Gaudí

2026-06-06T08:01:51.993+02:00

Un amigo, de viaxe por Europa, mándame a foto dunha tal santa Emma de Gurk, para ver que sei dela. Nada. Como moito só lle podo dicir que era unha ricachona austríaca que aló polo século X empregou a súa fortuna en fundar varios mosteiros, cousa que a Igrexa lle agradeceu meténdoa no santoral, coma sempre, a título póstumo e representando a súa imaxe coa maqueta dun convento.

Coma esta, hai moitas outras santas, santos, bispos ou nobres que lle deixaron á Igrexa (para maior riqueza que non gloria) grandes propiedades, financiadas co seu peculio ou tras convencer a algún doante para que soltase o parné.

Como a iconografía representa a cada santo co atributo polo que máis destacou, é de supoñer que cando remate o proceso para facer santo a Antonio Gaudí, poranlle na man a maqueta da Sagrada Familia de Barcelona, un templo do que el dicía que era unha obra encomendada por Deus.

O finado papa Francisco, convencido da “profunda fe e espiritualidade” do arquitecto catalán, deixou pendente o expediente de beatificación por falta de tempo, e aínda que todos sabemos o importante que foi na súa profesión, ademais de ser un home modesto e moi relixioso ata o día da súa tráxica morte, un dez de xuño de 1926, tras ser atropelado por un tranvía de camiño a unha cita co seu confesor. Tras o accidente, inconsciente e mal ferido levárono a un hospital de pobres porque as roupas e o porte facíalles crer que era un indixente. Así era de humilde.

Pero, ademais de ser un dos máis grandes arquitectos da historia, ¿que outros méritos ten para acadar a santidade? Á fin, nin doou ningunha fortuna para rematar a obra, nin buscou a quen a financiase. Crentes coma el hai moitos e arquitectos de igrexas e catedrais non faltan na historia da arte; o mesmo mestre Mateo, talvez quen mellor interpretou o Máis Alá, ten sobrados merecementos para subirse a unha peaña, e sen embargo ficou de xeonllos na porta da catedral. Hai moitas persoas que dedicaron a súa vida a engrandecer o patrimonio artístico da Igrexa que, sen ser santos, foron recoñecidos incluso dende antes de morrer.Pero como só a Igrexa sabe o que mellor lle convén en asuntos de santidade, non vou ser eu quen poña en dúbida os méritos de Gaudí, merecedor de todos os galardóns habidos e por haber, ademais de engalanarse coas “virtudes heroicas” que lle recoñeceu o papa; e a quen eu lle engado un milagre oficiado unha tarde de 1980, cando, xunto con un compañeiro zaragozano, cruzamos, sen permiso e con moita curiosidade, os valados que protexían a construción da Sagrada Familia, e o garda soltounos os cans facéndonos saír por patas; pois quen sabe se ata non sería intervención do santo Gaudí que aqueles mastíns non nos trabasen por mostrar interese pola súa obra. E cando o teñamos na peaña da santidade, ¿de que será avogoso?, ¿talvez dos atropelados? E de compartir algún padroado, ¿farao con san Lucas por artista, con san Xosé por artesán ou con san Tomé por arquitecto. Sigo pensando que a Gaudí non lle fai falta que o suban a ningunha peaña para que todos o adoremos per saecula saeculorum por todo o que deixou feito.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Edificios reconvertidos

2026-05-30T08:38:10.816+02:00

Cada edificio garda dentro de si as historias de quen o habitou ou de quen lle deu uso e significado, por iso é ta n penoso visitar algunhas aldeas do rural onde só se ven ruínas condenadas a sepultar a memoria dos seus moradores. Outras veces, aínda en lugares poboados, vense abandonadas determinadas construcións que perderon a súa función e parecen reclamar outra vida coa que, polo menos, se paguen os gastos de mantemento para conservar a histórica arquitectura antes de que as derrúa o tempo e a memora .

Hai varias estacións de tren e antigos apeadeiros en desuso, reconvertidos en bares e restaurantes que trocaron os pasos fugaces pola calidez de compartir mesa en estancias reacondicionadas para o reencontro; pero son, sobre todo as igrexas dese despoboado rural, as máis necesitadas dunha reciclaxe urxente se pretenden continuar vivas, como novos lugares de reunión, aulas de maiores, salas de lectura ou espazos onde organizar concertos ou charlas que, dalgún xeito, eviten que o abandono destrúa eses edificios que forman parte da paisaxe e da memoria.

A mesma casa reitoral de Palmeira, construída a principio de século, co tamaño dun pazo para vivenda dunha persoa, foi presentada durante a inauguración como un edificio que compartiría un museo de arte sacro, un centro social e unha biblioteca, que por algunha razón nunca funcionaron, pero si ofreceron, nalgún momento, a crematística posibilidade de alugar dous apartamentos con espléndidas vistas, para uso turístico, a fin de habilitar tantos metros cadrados desaproveitados e sacar así uns euros, dicían, para axudar no mantemento de semellante mansión.

A idea non é nova, exemplos de coñecidos mosteiros reconvertidos en centros de hospedaxe temos varios ó largo de toda a xeografía, como o de Toxosoutos, onde, por falta de freires, os novos xestores ofrecen unha relaxante estancia organizando actividades ó aire libre, como sendeirismo, para garantir unha amena fin de semana.

Xa hai moitos anos que nun convento galego preguntamos pola hospedaxe, e daquela a cousa era moi ríxida para uns mozos que aínda non cumpríramos os vinte anos. Agora sei de parellas que por uns días buscan o relaxante refuxio deses lugares enclavados, polo xeral, en espazos rodeados de frondosa natureza. Co tempo a cousa volveuse máis lasa e algún daqueles mosteiros foron cedendo en rixidez e ata parece que reservan un lugar para o pecado, onde os monxes, recluídos nas súas beatíficas celas fan a vista gorda para non perder clientela, polo xeral hospedada en cómodas habitacións insonorizadas, con baño e televisión multicanal. Lugares onde as humildes celas conventuais se transformaron en luxosas suites para laicos.

Noutros lugares o que reconverten en estabelecementos de hostalaría son as vellas casas reitorais. Unhas casas que sobran porque un cura ha de atender a varias parroquias, pero só necesita vivir nunha, e todas as demais son edificios desocupados e condenados á ruína se non hai alguén disposto a xestionar o seu arrendo, como no seu día foi a reitoral de Artes (Ribeira), agora convertida en centro de atención para maiores.

Algunhas desas casas, unha vez modificadas e dotadas de todas as comodidades que a clientela demanda, son de verdadeiro luxo. Só hai que imaxinar a reitoral do Xobre co seu pombal ben arranxado, con vistas á ría e á montaña.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

O pecado global

2026-05-23T09:03:48.282+02:00

Xa había tempo que non falabamos do Virulillas, pero acordounos mentres discutíamos sobre iso do odio, os ciumes e a envexa que Unamuno definía como o pecado nacional. Todo vén a conto despois de que alguén lese a novela de don Miguel, Abel Sánchez, onde se enmarañan todos eses malos sentimentos. Sen embargo, o amigo Xulio opinaba que non toda a envexa é mala, e se nalgúns casos, como nesa novela, pode levarnos polo camiño da zuna e a xenreira, noutras ocasións tamén se pode converter en desexo e ansia de superación. Así, por exemplo, moitos emigrantes, por non ser menos cos veciños que antes ca eles colleran os camiños da diáspora, trataron de imitalos e acadaron unha prosperidade que doutro xeito lles estaría negada. Claro que igual haberá que distinguir entre envexa e imitación.

Ó Virulillas todos o envexábamos porque tiña o único balón con que podiamos xogar, e ó mesmo tempo el envexábanos a nós porque sen nós non gañaría un partido; todo o cal facía que xerásemos pecados tan pouco aconsellábeis como a ira ou a perfidia, que tantas veces tiñamos que reprimir porque el tiña un curmán que apertaba o pantalón con un cinto dous furados máis longo co de calquera de nós. Outras veces convertíamonos en aduladores, só por ter a posibilidade de patear una pelota baixo as súas regras. E envexábamos a quen era escollido para xogar cando, por calquera nimiedade o Virulillas deixábanos fóra da convocatoria. Daquela tamén eramos aprendices de diplomacia, unhas veces facendo ouvidos xordos e outras estendendo un rumor que debilitase ó inimigo, nada diferente ó que vemos e oímos cada día nos telediarios.

De envexas e odios xa nos falan nas primeiras páxinas do libro da Xénese, cando Adán e Eva toman consciencia e deciden non resignarse a ser simples pasmóns no Paraíso, arrepoñéndose contra un destino imposto, decididos a probar o froito prohibido e levar a consabida bronca Padre por darse tan pracenteiro gusto. E agora agradecémosllo, porque, segundo nos deixa entender o libro sagrado, se non o fixesen non terían descendencia, e nin quen isto le nin quen isto escribe estaríamos aquí. Pola contra o exemplo negativo veu coa actitude dos fillos, que, porque a un lle ían ben as cousas e ó outro máis ben mal, acabaron da peor maneira posíbel.

E o mundo continuou e por aí andan desgobernando uns e outros rodeándose de aduladores e opositores, para maior gloria dos pecados capitais.

Agora, cos anos, hai quen di que aquela do Virulillas a nós e de nós ó Virulillas era unha “envexa san”, pero, ¿quen entende ese oxímoron onde dúas palabras aparentemente opostas se unen para darlle un significado contraditorio? Porque a tal envexa, cando non é afán de imitación é rabia de incapacitado.

E como nin eramos tan malos nin tan malvados, senón que cada quen, na medida do posíbel, tan só quería darse a valer diante dos demais mentres aprendíamos os enredos da convivencia, tampouco eramos diferentes a tantos santos que, sendo estritos, habería que sacar do santoral porque o único que fixeron foi pecar de envexa e todo o que con ela vén, afanándose por destacar sobre o populacho, tan só preocupados porque o ser supremo vexa, aprecie e premie a súa submisión.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Falando de refráns

2026-05-16T08:00:57.431+02:00

Lembrábanos Xulio que de cativo era un pouco moulón para erguerse da cama e ir á escola. Non nos dixo se por vago ou por preguiceiro, se porque non lle apetecía someterse á disciplina escolar ou por non abandonar a quenturiña das sabas; e entón aparecía súa nai coa maternal paciencia: veña, arriba que se che fai tarde. E el aínda daba outra volta na cama, ata que ela acababa botando man do consabido refrán de “A quen madruga Deus o axuda”, que de tanto repetir xa se lle gravou para sempre, o cal non impediu que aprendese o contra refrán de “Non por moito madrugar amence máis axiña”, co que lle respondía e lle permitía dar outra volta máis, ata que súa nai lle sacaba as sabas e tiña que erguerse pola brava.

Os refraneiros son verdadeiros libros da filosofía dun pobo, aínda que non sempre nos conveña o que din nin sempre acerten coas súas sentenzas.

Unha das cousas polas que se fixo famoso o amigo Sancho foi polo uso e abuso dos refráns. E o certo é que con eles demostrou unha sabedoría que xa para si quixera o seu amo cando, con humildade, lle recomendaba prudencia e o cabaleiro recriminábao porque, segundo el, como experto lector, denota falta de cultura o uso e abuso dos mesmos. E non ten por que ser así. Eu teño comprobado cada vez que escoito a algún conferenciante ou xente de demostrada cultura como usan frases feitas, adaxios ou citas literarias que, dalgunha maneira, pode que algún día se convertan en proverbios.

De como nacen algúns refráns lembro o día que entre os amigos da Asociación Manuel Murguía, despois dunha experiencia de varios anos organizando arredor do dezasete de maio os actos en honor do Patriarca das Letras, chegamos a sentenciar cunha alta porcentaxe de acerto que, “Na semana do san Murguía ha de chover algún día”.

Todo comezou cando íamos inaugurar un monólito na parroquia de Oseiro, lugar onde naceu o esposo de Rosalía, e ese día non parou de chover. Ó ano seguinte xa nos coidamos de prever os imprevistos meteorolóxicos e así, ano tras ano, observamos que nesa semana das Letras sempre había algún día chuvioso.

Evidentemente, ningún refrán ten por que ser exacto, e o tempo tampouco é igual na Costa Ártabra ca na Ribeira Sacra. Por iso din os expertos que os refráns referidos á meteoroloxía só son válidos alí onde naceron. E eu, que gosto de observar se acertan ou non, levo comprobado que “a Curota con touca trae chuvia, moita ou pouca”, e ese mesmo prognóstico trocando o nome da montaña témolo nas terras que rodean o Pico Sacro. Pero non creo que o de “ceo escamado, vendaval ó rabo” que dicimos por aquí, serva para aplicar no Mediterráneo.

Logo hai refráns que non só son mentireiros, senón que incluso son manifestamente aldraxantes como eses que se refiren as vilas, xeralmente ideados nalgunha localidade veciña para amolar, “en Muros moito peixe e poucos duros” ou ese outro que mestura tradición e costumes con aire pexorativo: ”Os de Palmeira e santa Uxía de Ribeira beben o viño pola cuncha da aviñeira”.

Será cando non teñen sede, digo eu.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Crentes e crédulos

2026-05-09T09:41:00.000+02:00

En Santillana del Mar hai un museo da tortura con moitos aparellos da época da Inquisición, esa que se proclamaba santa pero era máis maligna que o mesmo diaño. Nunca quixen entrar en tal sitio, a pesar de estar diante del en varias ocasións. Por algunha razón lembrábame unha historia que me contaron da miña parroquia, a onde chegou, a mediados do século pasado, un predicador a quen lle deu por retomar o asunto da bruxería, animando dende o púlpito a apedrar a todas as bruxas, meigas ou carteiras coñecidas. E ó domingo, na saída da misa de doce, un grupo de acólitos non tivo mellor idea ca executar tal sentencia sobre unha señora que cometera o pecado de recomendar a herba luísa para a dor de estómago, os vapores de eucalipto para aliviar o catarro e, diante dun mazo de naipes, tranquilizar ás mozas que botaban de menos as novas dos seus pretendentes ou esposos, embarcados na pesca ou na mercante.

O malo é que estes predicadores, de voz enérxica, sabían moi ben que o diaño é un mito e as bruxas que o adoran non son máis ca unha fantasía que eles mesmos fomentaban para xustificar as actitudes represoras; pero dicíano con tal rotundidade que era difícil non crelos. Outros arengaban contra os males da freguesía con frases tan contundentes como as daquel que increpaba: Mujeres, tratad bien a vuestros maridos, y no os “deais” a la bebida.

Sen embargo, os expertos en oratoria e falabaratos non sempre visten sotana. O ano pasado, aquí, no Barbanza, facía o seu agosto un xamán que, aproveitándose da inxenuidade dalgunhas persoas daba remedios e competía cos médicos, tan contundentemente, que moitos saían da súa casa agradecidos e convencidos de que o seu mal tiña remedio sen necesidade de pasar os transos dun bisturí ou que o xarope que el vendía suplía a todas as pastillas da farmacia. Este, en concreto, comunicoulle a unha cliente que o marido lle era infiel, o que provocou a ira do esposo e un escándalo público.

Aínda non hai moito, en Haití, lugar onde o Vodú se practica con fe cega, un xefe local acudiu co seu fillo enfermo á consulta dun xamán, e este, por razóns que só el coñece, desculpouse de non poder curalo porque fora embruxado por un grupo que lle facía a competencia, e daquela o desconsolado pai mandou ós seus sicarios para que matasen ás case duascentas persoas desa outra seita, por botarlle o mal de ollo. Outro tanto facían aqueles sátrapas da antigüidade cando incluso mandaban degolar ós seus conselleiros por non acertar co que eles querían saber ou por non dicir o que querían oír.

Destes aínda anda por aí algún dirixente que cada pouco nos sorprende forzando dimisións ou acusando sen probas; e é que, amparados na fe de quen non pon en dúbida a palabra do seu líder, sempre xorden energúmenos predicando as cousas máis absurdas contra os contrarios. Na historia temos exemplos para dar e tomar contra mouros, xudeus e supostas bruxas en pauto co demo, algo que aínda se fomenta en persoas con moi pouco caletre ou retorcidamente sectarias, que só ven o mal en todo aquel que non cre no mesmo ca eles

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Navegar dende terra

2026-05-02T09:50:00.001+02:00

Tucho, un afeccionado á pesca recreativa, queixábase do moito que hai que saber de informática para saír a por catro fanecas e dous chopos, xa non para dar parte das capturas, que tamén, senón incluso para conectar a sonda ou que che fagan o seguimento dende a casa. Dicía el que calquera día ata lle farán pilotar e pescar sen moverse da cama, e talvez non estea moi errado.

Despois de ver como os de Artemis 2 lle deron a volta á lúa sen derrapar e con unha precisión que moitos quixeran para os seus coches, estiven buscando nas moitas fotos que estes días se publicaron sobre o evento para ver onde levaba o volante esa nave, e pola información que nos deron parece que os astronautas pouco máis facían ca sacar fotos para o facebook e admirar as vistas.

Seguramente, o soño de calquera de nós, condutores máis ou menos habituais, sexa subir a un coche que nos leve sen preocuparnos por sinalar os cambios de carril ou da distancia co que vai diante. Hai anos que se nos deu a noticia de que o señor Feijoo, daquela presidente da Xunta, viaxara a Madrid nun coche experimental que non necesitaba condutor, e chegou ó seu destino san e salvo. Do que xa non se dixo nada é de como volveu.

A última xeración de coches nada ten que ver cos que tiñamos hai dez ou doce anos. A electrónica, aínda que tardou en incorporarse, cada día faino con máis alta tecnoloxía. Algúns utilitarios ata din onde está a gasolina máis barata. Agora xa ninguén leva un mapa de estradas e de encontrar os sitios encárgase o GPS.

E claro que non é o mesmo ca cando imos nun avión e o piloto pon o automático, porque tampouco é o mesmo viaxar por unha estrada con curvas, fochas ou lombas, e no medio de outros usuarios que se nos cruzan por diante e por detrás, ca sucar o ceo sen ninguén atravesado. E aínda así o piloto vai atento por se ten que coller os mandos debido a calquera imprevisto.

Contábame Tucho que os grandes buques tamén teñen unha especie de piloto automático que lles permite ós temoeiros descansar ou botar un tute de cando en vez, mentres a electrónica vai corrixindo a deriva.

Hai uns meses, un estaleiro de Castropol na ría de Ribadeo, fixo prácticas de navegación sen piloto nun barco capaz de operar durante un mes sen necesitade de xente abordo, e ó parecer as probas foron satisfactorias. Agora só nos queda saber canto falta para que non necesitemos sacar o PNB, o PER, ou o titulín e na súa vez, para pilotar un iate ou unha dorna só sexa necesario un exame de destrezas informáticas e manexo de ordenadores.

Aló quedan o astrolabio e o sextante, o compás e ata as cartas náuticas. Pero tamén as molladuras, os mareos cando o mar se pon bravo e os reumas de que nin santo Amaro nos libra.

Avanza tanto a tecnoloxía, que ata podemos crer que a moito non tardar, como apuntaba Tucho, os pescos botarán as redes desde unha oficina con aire acondicionado invalidando aquel refrán de “quen queira peixe que molle o cu por eles”.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, da edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Entre abril e maio

2026-04-29T15:54:00.000+02:00

Rematamos o mes de abril dándolle uso a auga bendita que se recolleu o Domingo de Gloria, nun momento en que tanto medran as plantas como as pragas.

O día trinta, e antes de pórse o sol, bendícense as leiras, a casa e a todos os membros da familia, con distintas fórmulas que varían segundo o lugar. A min particularmente gústame a que di: Bendícete leira, sapos e meigas para as silveiras, o que lembra algúns rituais precristiáns, tanto de época romana como doutras culturas que, por estas datas, en plena primavera, se celebran en distintos puntos de Europa como son as chamadas “Valpurxias”, que se ben tamén teñen unha orixe precristiá, hoxe en día celébranse en honor de santa Valpurxia, unha abadesa do século VIII, a quen se invoca contra a bruxería e as pestes, e en cuxo honor se acenden fogueiras na noite do trinta de abril para espantar o mal que puidese asolar ás plantacións ou o benestar das familias, Un ritual supostamente relacionado coa festividade celta da Beltain, a celebración da luz, ou da entrada ó tempo de verán, en que era costume acender unhas fogueiras preto das que se pasaba o gando para purificalo.

Asemade, segundo nos conta Murguía, co mesmo fin protector, á caída do serán do último día de abril, pola parte de Noia era costume subir a un outeiro para prender unha fogueira arredor da que se bailaba cantando o ensalmo: ¡Lume, lume! vén ó pan,/ Deus che dea moito gran;/ cada gran coma un bugallo,/ cada pé coma un carballo./

Ramo de Laza

Agora, arredor destes días cando nos campos comeza a amosarse a esperanza do vindeiro froito e quen máis e quen menos xa anda coa sulfatadora na man, non facemos nada distinto ó que era costume na antiga Roma, cando se festexaba á deusa Flora, protectora da fecundidade, con rituais en que se adornaban carros e persoas con flores e ramas, ou poñíanse nos campos figuras que dalgún xeito invocaban o bo medre das plantas; figuras que en moitos casos deron lugar ós actuais espantallos.

Son pois, unhas datas de marcado simbolismo protector, agora que remata o tradicional mes das chuvias e entra o mes florido, que se abre precisamente cos Maios, a xenuína festividade agrícola con todas as variantes que se dan ó longo da xeografía galega, dende monumentos florais a nenos e nenas vestidos con vexetais, ou a peculiar forma de celebralo na Barbanza, en que do vello costume de engalanar os carros e as embarcacións con toxos e xestas, para protexelos contra a bruxería e o mal de ollo, pasouse a poñer eses ramos apotropaicos nos coches, enganchados nos parachoques ou nas mesmas matrículas, nas portas das casas e, por se acaso, tamén nas fiestras para que o mal non entre.

Os Maios son unha antiga celebración que se mantén e incluso se fomenta dende algúns concellos, invitando ós cativos a participaren na elaboración dos seus ramos ou adornos florais. E, como cantaba Luís Emilio Batallán: Aí vén o maio, de flores cuberto/ puxéronse á porta/ cantándome os nenos./, esta tamén era unha festa petitoria, en que os “maios” ían polas casas pedindo algún tipo de aguinaldo.

A igrexa adaptou esta celebración na festividade da Santa Cruz, á fin, para o cristianismo, a cruz simboliza a árbore da vida; algo moi arraigado en Laza, onde o tres de maio a figura de Adán, un home maior coa legoña ó lombo vai buscar a Eva, unha rapaza coa que desfila na procesión onde, a carón do estandarte da Santa Cruz vai un ramo de loureiro adornado con cintas de cor e do que colgan un bolo de pan e un galo vivo, para invocar a fartura e a esperanza dunha boa colleita. Durante a procesión execútase en varios momentos unha danza branca, característica do lugar e ó final hai unha pequena representación teatral, tipo entremés, para lembrar o sacrificio de Isaac e o momento en que Deus lle promete a Abraham que a súa descendencia será tan grande como as estrelas do ceo e as areas do mar.

Todo, como vemos, invocando a prosperidade e o logro dos froitos.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado en Nós Diario).

O cine Millán

2026-04-18T08:28:00.000+02:00

A primeira vez que vin Ben-Hur foi no cine Millán de Palmeira. Leváranos miña nai porque se anunciaba como unha historia dos tempos de Cristo, e daquela estaba indicada para todos os públicos. Do visionado desa película, que co tempo se converteu na miña preferida, só lembro que cara ó final había unha tormenta, e ó saír había tal temporal que nos obrigou a acollernos nunha casa a medio camiño antes de chegar á nosa. Daquela non había móbiles para avisar de que a realidade e a ficción van da man.

Cando a televisión era un ben escaso, neste cine desfrutei de moitas películas que me facían levantar do asento cando os bos perseguían ós malos ou cando o chico bicaba á chica. Ben, daquela só intuíamos que se bicaban, porque cando os rostros se aproximaban, axiña daban un salto a outra escena na que ben podían estar sentados a unha mesa e gozando dun prato de polo asado. E entón a imaxinación recreaba o que a pantalla nos evitaba. Alí saboreei o meu primeiro bico de adolescente.

As películas viñan no coche de liña e anunciábanse cuns folletos que repartían á saída da misa de doce para axudarnos a moldear a nosa sensibilidade entre o ben e o mal; aínda lembro a frase dun amigo cando nos adiantaba o desenrolo dalgunha película, sen importarnos que fixese spoiler: “está moi ben, pero ó final morren os bos”, e entón tamén aprendíamos que a vida non sempre é xusta.

No cine Millán, non era costume levar flocos de millo para a sala, senón pipas, que escachábamos ó ritmo e intensidade dos fotogramas, cando a base de cortes e dobraxes adulteradas nos convencían de que dous amantes de Mogambo só eran irmáns ou que en Casablanca usábanse gabardinas, e a pesar da espesa néboa que hai no aeroporto, os avións despexaban e voaban cara a liberdade. Pero deste cine tamén saíron algúns alcumes palmeiráns, así como a inspiración popular para unha charanga de entroido cando un señor da Coruña quixo montar unha fábrica de fariña de peixe, unha fábrica do cheiro, que dicían os veciños, polo tempo en que se estreara A ponte sobre o río Kway, e cantábanlle coa apegadiza música que asubiaban os prisioneiros camiño do traballo, algo que se resumía no verso “Lolo, Lolo, Lolo do cheiro”. E finalmente a fábrica non foi adiante.

Son moitas as lembranzas que nos trae este cine, cuxo edificio vemos como se arruína pouco a pouco e do que xa só quedan en pé as labradas portas e fiestras cos seus elaborados linteis dando conta dun tempo ido, da señardade que nos trae a lembranza de boa parte da nosa formación sentimental, polo que celebro que alguén tivese esa idea de convertelo en lugar de encontro cultural, nun centro de reunión para a veciñanza.

Quero lembrar que Palmeira, onde hai un bo número de estudantes, non conta cun lugar de estudio ou unha biblioteca, se exceptuamos a que hai na Sociedade Fillos de Palmeira, que non está aberta ó público, ou as que cada quen poida ter na súa casa.

Para exemplo coñezo concellos que, sen ter un presuposto tan alto como o de Ribeira, presumen dun centro social en cada parroquia, con constante actividade.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

O santo Alberte da Conlleira

2026-04-11T09:39:00.002+02:00

Cóntame un amigo que en certa ocasión, seu irmán, un solteirón resignado a quen, sen fillos de seu o demo forneceu de sobriños, quixo demostrarlles como era iso do ritual da tella de santo Alberte, esa especie de xogo de destreza consistente en botar tres anacos da mesma contra a fiestra cegada da ábsida, e de conseguir que as tres queden no antepeito, segundo a tradición, o destro ou destra xogadora casará nese ano. O caso foi que este solteirón tivo tan boa sorte que acertou coas tres e ese mesmo ano atopou esposa.

Milagres ou casualidades coma esta danse moi poucas veces, pero cando o fan reforzan esa idea de que o santo ten moi boa man aló onde está. E é que, moito antes de que o fixesen santo, xa se lle rendía culto no alto da Conlleira (Ribeira). Por algo sería.

Con santo Alberte, patrón de filósofos e enxeñeiros, refórzase esa máxima de que en cuestión de santoral, o pobo acostuma a ir moi por diante da Santa Igrexa; pois xa para declaralo beato tivo que agardar case catro séculos tras a súa morte, e non o canonizarían ata 1931, cando Pío XI instituíu o quince de novembro como o da súa onomástica. Pero esa capela onde se lle fai romaxe o luns seguinte ó de Pascua, ten elementos que se corresponden practicamente coa época en que el finou (1280), e polo tanto, ou a súa popularidade vén de vello ou antes del había algunha outra divindade que tiña ese lugar por morada; de feito contáronnos que alí chegou a haber un ermitán. E claro, se o santuario tiña conserxe sería porque era de utilidade.

Sexa como sexa, os seus devotos festexábano e festéxano segundo a tradición o indica: en plena primavera. E aínda que en vida fora un estudoso da filosofía e un enxeñoso creador de aparellos máis ou menos técnicos, como uns bonecos articulados que se movían grazas a un mecanismo por el deseñado, na Conlleira celébrase o renacer da natureza; e deixando a un lado esas materias nas que el era experto, os devotos recollen a terra bendicida no seu santuario e nese día específico para botar sobre as leiras co fin de asegurar o medre dos produtos sementados ou plantados como se do mellor abono se tratase. Pero talvez o máis curioso deste verdadeiro intelectual que tanto lle daba ás letras como ás ciencias, é como acolleu sobre a súa persoa potestades que en vida non tiña, como esa de casamenteiro co ritual da “botar a tella”; pero tamén o seu dominio sobre os elementos atmosféricos, tal o costume de “virar a tella”, consistente en subir á súa capela cando se levanta temporal, para virar a posición dunha tella no tellado, co fin de que o santo se dea por informado da necesidade de que role o vento para que os pescos podan chegar a terra máis doadamente. Agora, coas dornas a motor xa se perdeu o costume.

E, como en toda romaría que se prece, ó final do día póxanse os produtos doados, ovos, galos ou froitos da horta, ofrecidos a tan bondadoso santo, polo menos para ter con que reparar as tellas que escacha o vento.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Os viacrucis

2026-03-28T08:09:00.000+01:00

Dun tempo a esta parte a Semana Santa converteuse nas ansiadas vacacións de primavera. O que noutrora era un tempo de recollemento e silencio, transformouse nun espectáculo de procesións e praias, de encapuchados e mantillas, listos para saír na foto, onde pelexan entre si a devoción de uns, o lucimento de outros e a curiosidade da maioría.

Para estes días de asueto, todos os concellos, de cara á afluencia turística, afánanse por ofrecer espectáculo, diversión e entretemento contando coas actividades parroquias, para que veciños e visitantes, devotos e esmorgueiros, desfruten por igual cada quen ó seu xeito, que descansen e carguen pilas para a volta ó traballo, para o seu particular viacrucis.

¿Cantas veces non usamos esa palabra para sinalar unha etapa difícil da vida? Usámola como sinónimo de sacrificio, sobre todo cando se agarda un final incerto, pero estes que se practican en Semana Santa só son un recordatorio do martirio de Cristo que, por aquilo de que a mellor maneira de lembrar algo é practicándoo, a algún daqueles primeiros cristiáns que vivían en Palestina acorréuselles repetir o camiño da Paixón como un acto máis de lembranza.

Ninguén está para pasalo mal, e lembrar o sufrimento de Cristo non implica que se repita ó pé da letra.

Logo aquel costume foi traído a occidente, adaptándoo as circunstancias impostas polo terreo, unhas veces percorrendo as catorce etapas fronte a imaxes enmarcadas dentro das igrexas, outras rodeando algún templo ou santuario coas estacións sinaladas, e moitas outras facendo a subida a algunha capela con parada diante duns cruceiros ou capeliñas onde se representan as escenas da Paixón, algunhas delas verdadeiras obras de arte dignas de calquera museo, fronte ás que os devotos rezan e escoitan a explicación pertinente sobre cada unha desas etapas que Xoán Paulo II ampliou a quince.

Tales percorridos vense en moitos santuarios galegos, nalgúns casos convertidos en verdadeiras ascensións que non todos os crentes poden completar sen correr o risco de que lles dea un desfalecemento, porque se ben o Calvario non era un monte como tal, senón máis ben un outeiro nas aforas da cidade, algún destes onde hoxe se practica o viacrucis son verdadeiros ascensos ó Tourmalet. Estou lembrando o que hai na subida a Chamorro, en Ferrol, o que sube ó castro de Santa Tegra ou o de Louro. Verdadeiras rotas de sacrificio ás que agora xa podemos sumar a subida á Curota, que nos volven a propoñer para o Venres Santo ás dez da mañá e que vai gañando adeptos.

Pola miña parte, coma cada ano, por non perder vellos costumes, tiña pensado pasar unha tarde vendo, unha vez máis, Ben-Hur, o verdadeiro viacrucis dun xudeu bo, neste tempo en que só citar a ese pobo nos trae á mente as maiores atrocidades de que é capaz un ser humano. Xa todos coñecedes a súa historia: foi traizoado polo outrora seu mellor amigo, convertido en defensor dun imperio irrespectuoso cos pobos que conquista e somete. Esa película segue estando de actualidade.

Pero como xa anunciaron que van facer, igual ca o ano pasado, ese peculiar viacrucis a medio camiño entre a devoción e o hiking, con saída dende Moldes, igual me apunto, porque o meu médico non fai máis ca recomendarme camiñar.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).