Over lezen en schrijven

Gouden Boekjes over Nederlands UNESCO Werelderfgoed

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 02 Nov 2026 22:37:58 +0000

Er komt een reeks Gouden Boekjes over Nederlands UNESCO Werelderfgoed. De Stichting Werelderfgoed Nederland gaat samen met Uitgeverij Rubinstein erfgoedlocaties tot leven brengen voor kinderen en hun (groot)ouders, in woord en beeld.

De Golden Books bestaan sinds 1942. In Nederland verschenen ze als Gouden Boekjes vanaf 1953 bij de Bezige Bij. Ze verdwenen een tijdje van de markt, maar vanaf 2001 worden ze opnieuw uitgegeven, nu door Rubinstein. Onderwerpen in de reeks met werelderfgoed: de Beemster, de Wadden, het Woudagemaal in Lemmer, het Planetarium in Franeker, Schokland, de Kolonie van Weldadigheid, de grens van het Romeinse rijk de Limes, een fort en molens.

Eerste uitgave (als 'Luxe Gouden Boekje'): Hoe Jan aan zijn naam kwam. De naam van de auteur staat niet op de voorkant: Peter Smit. Raadselachtige titel. Gaat over droogmakerij De Beemster.

De geschiedenis van de Gouden Boekjes is te vinden in Golden legacy, how golden books won children's hearts, changed publishing forever, and became and American icon along the way door Leonard S. Marcus (Golden Books, 2007), en over de Nederlandse historie vertelt Joke Linders in Ik hou zo van ... de Gouden Boekjes, het verhaal van de Gouden Boekjes in Nederland (Rubinstein, 2010).

Grote Kunstenaar

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 29 Oct 2026 19:27:44 +0000

'Hallo, Grote Kunstenaar!' zeg ik. 'Ze zeggen dat u de mens heeft bedacht, met een kwast en een paar strepen verf.

Benen, buik en navel. Zelfs de achterkant van onze oren.

Klopt dat?

Grote Kunstenaar glimlacht. 'Ik zeg niks,' zegt hij. En hij knipoogt.

Zo begint Wonder, een wonderlijk prentenboek van Mark Janssen. Je moet een beetje thuis zijn in de drie monotheïstische godsdiensten om de toespeling op het scheppen van de mens te begrijpen, maar ach, dat zijn we allemaal wel. Een knipoog, wat betekent dat? Dat verdient nader onderzoek, maar niet nu.

De prenten boven deze tekst beslaan twee bladzijden:

Die kondigen min of meer aan wat gaat volgen: experimenten met verf. En chaos.

De niet nader voorgestelde verteller 'ik' gaat op de volgende bladzijden verder. Daar komt de uitdaging.

'Mag ik eerlijk zijn?' vraag ik. 'Ik vind hoe we eruitzien... hoe zal ik het zeggen... een beetje saai.

Altijd de neus in het midden, twee ogen erboven en een mond eronder. Altijd hetzelfde.

'Niet boos worden...' zeg ik eigenwijs. 'Maar ik denk dat ik het beter kan. Ik ben ook kunstenaar!'

'O, echt? Nou, laat maar zien dan... Ik ben benieuwd!' zegt Grote Kunstenaar.

Boven dit tekstje staan twee gewone hoofden afgebeeld, lachend, met mooie tanden, links een meisje (vermoed ik) met blond haar en een huidskleur richting café au lait, rechts een jongen (vermoed ik) met donkere krulletjes en een huidskleur richting koffie met een scheutje melk. (En let even op de achtergrond.)

De verteller gaat aan de gang en schildert de ene kop na de andere, steeds wilder (zie ook voorkant boek), een clown en een verre achterneef van Ronald Grump uit Sesame Street komen langs...

... het wordt steeds wilder, de koppen gaan leven en zichzelf schilderen, de verteller wordt bang en roept

Grote Kunstenaar! Help! HELP!

Dan, plotseling, een stem zo luid dat alles trilt:

'GENOEG!'

Grote Kunstenaar spreekt. Alles staat stil.

Ik fluister: 'Oeps... ik wilde alleen... ik dacht... maar het liep een beetje uit de hand,'

Grote Kunstenaar glimlacht. 'Dat is niet erg, Kleine Kunstenaar. Je bent gewoon... enthousiast. Houd dat vooral vast.

'Wil je het nog eens proberen?' vraagt hij. 'Nee...' zeg ik zacht, met een bibber in mijn stem.

'Ik vind mijn ontwerp eigenlijk helemaal niet saai,' zegt Grote Kunstenaar. 'Want dat ben jíj. Jij bent een meesterwerk. Een WONDER! Helemaal perfect. En niets meer aan doen.'

'Ook niet... een heel, héél klein beetje?' fluister ik.

Het antwoord zullen we niet weten, want hier eindigt het verhaal. Je kan er, als je wil, een soort allegorie in zien. De mens die de macht over zijn schepping kwijtraakt, een god die desgevraagd ingrijpt. Iets kleiner: een ouder die ingrijpt. Schilderijen, tekeningen, kunstzinnige voorwerpen die tot leven komen: ook een terugkerend motief in woord- en beeldkunst.

Maar die knipoog, daarover moeten we het nog eens hebben.

Hoe dan ook is dit echter een bijzonder en mooi prentenboek.

Janssen, Mark. Wonder. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1823 9, 26 p.

Shortlist Jenny-Smelik IBBY-prijs

noreply@blogger.com (H.) — Tue, 27 Oct 2026 16:04:03 +0000

Wat in 1983 bijna vanzelf sprak, doet dat nu iets minder.

Het aantal mensen dat zich bedreigd voelt door mensen met een andere huidskleur en/of taal dan zij hebben, is toegenomen. Het aantal mannen dat zich bedreigd voelt door zelfstandige vrouwen is ook toegenomen. Vaak horen die mannen tot de in vorige zin genoemde mensen. Angst voor alles dat verandert? Afijn, er zijn veel opstellen over geschreven.

Dus een prijs voor jeugdliteratuur 'waarin etnisch-culturele diversiteit vanzelfsprekend aanwezig is en de representatie authentiek' was in 1983 nog geen steen des aanstoots. Nu misschien wel, hier en daar. Helaas. Des te meer reden om met publiciteit zo'n prijs te steunen.

Zo'n prijs is er in Nederland en draagt de wat moeizame naam Jenny Smelik IBBY-prijs. Opgericht in 1983. Die naam heeft te maken met het legaat dat de inmiddels overleden (en zo goed als vergeten) auteur Jenny Smelik-Kiggen.naliet en dat IBBY Nederland mede in staat stelt de prijstoekenning en -uitreiking te organiseren. Zie hier voor de lijst bekroonde auteurs.

Voor komende uitreiking (30-10) is er een shortlist bekendgemaakt:

Het begon met peper
Marrit Boogaars, Annemiek de Groot, Juul Lelieveld, Liesbeth Rosendaal & Dido Drachman (ill.) (Gottmer, 2025) (besproken in dit blog, zie hier)

Alle dingen die mijn opa stiekem is
Gerson Main & Hedy Tjin (ill.) (Querido, 2025)

Het meisje met de zaadjes in het haar
Nancy Bosmans & Lisa van Winsen (ill.)(Condor, 2025)

Wij zijn Palestijnen
Reem Kassis & Noha Eilouti (ill.). Vertaald door Zainab Zamil (Wilde Haren, 2025)

In de kleur van de zon
Milouska Meulens & Floor Tinga (samenstelling) & diverse auteurs en illustratoren (Querido, 2025)

Daar waar werelden botsen

Danielle Jawando. Vertaald door Nhomy Mettendaf (Moon, 2025)

Op 30 oktober wordt bekendgemaakt wie de winnaar is. De jury bestaat deze keer uit Dalila Bakir, Eun Jung Blackburn, Marley Bakboord, Mohamed Metalsi, Zuwena Elshot en Martine Schaap.

IBBY, International Board on Books for Young people,

is a non-profit organization which represents an international network of people from all over the world who are committed to bringing books and children together.

Hoewel er enkele individuele leden zijn, wordt de organisatie gedragen door 84 landensecties. Een prachtig groepje, waartoe zowel de VS als Rusland horen, zowel Armenië als Azerbaidjan, en zowel Iran als de Verenigde Arabische Emiraten. In Nederland is Stichting IBBY Nederland de sectie, in België zijn het Iedereenleest(.be) en de Service Littérature jeunesse & bande dessinée (livre.cfwb.be).

NB. d.d. 30-10-2026: winnaar werd Daar waar werelden botsen. Eervolle vermelding ging naar Wij zijn Palestijnen.

Waar is de Gelaarsde Kat?

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 26 Oct 2026 20:21:50 +0000

Ver weg, in een vreemd land, was er eens een arme maar slimme jongen die ontdekte dat hij familie was van de heerser. Zijn bestaan was onzeker. Dat kan anders, dacht hij. Wat de heerser kan, kan ik ook.

Op zoek naar de Gelaarsde Kat.

Alleen dook die in dit verhaal niet op. Of misschien in vermomming. Een suikeroom? Een verre nicht van Sheherazade? Zijn grootmoeder, de jongste zus van de heerser? Had hij ervaring opgedaan in de begeleiding van Schoonzoon Jared, die in zijn mooiste pak naast de koets van Ivanka had gestaan? Welke trucjes de Gelaarsde Kat hier uithaalde zullen we niet weten, ook niet of er doden bij vielen. (Zoals we weten kijkt de Gelaarsde Kat niet op van een dode meer of minder. Zolang hij ze maar kon opeten.)

Ineens was hij daar. Nurassyl Medeu. Medeu is ook de naam van een grote ijsbaan in de hoofdstad, trouwens. Hartstikke jong, 23, maar wel richtte Nurassyl zomaar twee universiteiten op. En wat voor: recent eentje voor onderzoek naar AI, de ander al in 2021 voor sport. Want in dat verre, vreemde land, bekend om zijn lanceerplaatsen en uitgestrekte steppen, vinden ze het niet raar om voor sport en AI aparte universiteiten op te richten. Althans, niemand rept er over op straat.

Hieronder staat de jonge prins bij een maquette van zijn sportuniversiteit, omringd door lakeien, allemaal in het lokale moderne lakeienkostuum, dat sprekend lijkt op het internationaal gangbare kostuum voor Zichzelf Belangrijk Achtende Mannen. Vandaar dat Nurassyl zelf ook in zo'n kostuum is gestoken. Maar híj mag een zonnebril dragen, zij niet.

Die daarachter. Zou hij de Gelaarsde Kat in vermomming zijn?

We zullen vast nog wel eens iets horen van de jonge prins. Met hulp van de Gelaarsde Kat, in vermomming.

Bǎo bǎo

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 12 Oct 2026 20:18:07 +0000

Ofwel 宝宝.Dat betekent zoiets als schat (in de driedubbele betekenis van kostbaarheid, lieveling en baby). Zo noemt vader ook de hoofdpersoon en (grotendeels) verteller van De schat van Schimmenstad, de tweede roman van Reinier Sonneveld, bedoeld voor lezers vanaf een jaar of elf.

Die betekenis kom je in het verhaal niet te weten. Ja, 'knappe meid', heet het op p. 8, maar verder niet of ik ben vergeten waar.

Haar echte naam leren we op p. 15: Qin. (Spreek uit Tsjien.) Ook een bijzondere naam. Volgens Wikipedia 'was de Qin-dynastie het eerste keizerrijk in de geschiedenis van China'. De naam China zou ervan afgeleid zijn. Grappig, die keizerlijke associatie, omdat vader regelmatig zegt dat ze eigenlijk keizers zijn, zolang ze hun waardigheid niet verliezen en hun qi zuiver houden. De koning te rijk, vind hij, zo'n prachtige sterrenhemel, als ze weer eens buiten moeten slapen.

Eerste hoofdstuk, 'Moeder', begint zo:

Toen ik een peuter was, woonden we een tijdje achter in een wasserij, tussen grote metalen bakken vol lakens van hotels. Mijn vader nam eens een krant van straat mee, legde een bladzijde daaruit op de betonnen vloer en vouwde die een paar keer dubbel, tot ongeveer de grootte van een bankbiljet.

'Nu jij,' zei hij.

Ik pakte een vel en probeerde hem op z'n peuters na te doen.

'En dan zo.'

Hij trok zijn duimnagel over de vouwen.

'En zo...'

Hij legde de bladzijde weer open en scheurde die voorzichtig bij de vouwen uit elkaar tot losse velletjes. Toen ik dat probeerde, werd het meer alsof een straathond de krant had willen opeten. Maar mijn vader stak zijn duim op en ik voelde me heel groot. Daarna haalde hij zijn pen uit zijn borstzak. Die noemde hij nooit gewoon pen, maar scepter. Hij zette een streepje op een van de stukken papier, met ernaast twee rondjes.

'Honderd. Nu jij.'

Dat vond ik zo leuk dat ik extra rondjes zette.

Hij schaterde. 'Honderdduizend, zo hé, baobao, knappe meid!'

Dus het volgende velletje tekende ik helemaal vol rondjes. Zo gingen we verder, tot alle velletjes klaar waren. Daarna poetsten we onze schoenen extra lang, we veegden alle vlekken van onze kleren en kamden heel precies onze haren, 'je kroon poetsen' noemt hij dat nog steeds. Uiteindelijk stapten we met een boodschappentas vol briefjes naar buiten.

Het was toen al heel donker. Er stonden overal tafeltjes op straat met kommen rijst, kopjes thee, mandarijnen en zelfs vlees. Soms zaten er mensen bij geknield. Er brandden stokjes wierook en het ging kriebelen in mijn neus. Er waren metalen bakjes met vuurtjes.

'Dit is het Schimmenfeest,' legde mijn vader uit.

Onder een viaduct, tussen het onkruid en de plastic zakken, zat een oude vrouw geknield. Voor haar stond een pan, ze fluisterde iets tegen de rook die eruit kringelde. We lieten haar en gingen iets verderop staan. Boven ons raasden de auto's voorbij. We zochten een paar losse straatstenen en legden die in een rondje. Mijn vader schudde daarin onze tas met briefjes leeg, maar de wind trok er direct een paar mee. Hij rende erachteraan, kriskras alsof hij achtervolgd werd door kwaaie bijen, terwijl ik giechelend de rest tegenhield. De geredde briefjes legde hij terug en hij zocht nog een paar stenen die hij op de andere stapelde. Hij knielde en ik deed hem na.

'Dit is ons geschenk voor Li Xinyue...' Hij keek me aan. 'Nu jij.'

Voor mij was het allemaal nog spel geweest, maar hij keek zo serieus dat ik stilviel.

'Dit is ons geschenk voor Li Xinyue,' herhaalde hij en hij probeerde te glimlachen. 'Nu jij. Dat is mama's naam. Dit is ons geschenk voor mama. Nu jij. Dit is voor...'

'Dit...' stamelde ik.

'Is...'

'Voor mama.'

'Goed zo, baobao! Nu nog een paar woorden: de dochter van Deng Huiying.'

'De dochter van Deng...' Ik was het alweer vergeten.

'Zeg maar gewoon oma.'

'Oma.'

'De dochter van Gao Xiulang.'

'De dochter van...'

'De moeder van oma,' legde hij weer uit.

'De moeder van oma.'

'En de oma van oma.'

'Wij zijn je niet vergeten, mama. Wij denken elke dag aan je. Maak je geen zorgen over ons. Je dochter wordt net zo sterk en slim als jij.'

Dat was te lang voor me en hij knipte de zinnen weer op en zo kwamen we er toch uit. Toen streek hij een lucifer af en de vlammen hapten door het krantenpapier. [...]

Zo krijgen we meteen een idee van tijd (er razen auto's), plaats (Chinese namen), karakter (vader zorgzaam), omstandigheden (arm) en drama (moeder...). Heel knap. Het linker teken boven dit hoofdstukje lijkt wel een moeder. Het rechter teken is Chinees voor 'moeder'. (In Mandarijn Mǔ, voluit Mǔqīn!)

Vader houdt er de moed in, al hoest hij de longen uit zijn lijf. Ze staan er met zijn tweeën voor, de twaalfjarige Qin en vader. Moeder is al lang dood (gestorven bij Qins geboorte blijkt later), vader verliest zijn werk, ze moeten verhuizen en gaan per bus naar Schimmenstad. Eigenlijk wil hij, blijkt ook pas later, naar zijn en haar geboortedorp. De buschauffeur wil de stad niet in en zet ze af op een verlaten plek aan de rand. Het lijkt er onbewoond, met lege huizen, toch zijn er hier en daar nog mensen. Na wat omzwervingen vinden ze onderdak in een oude vrachtwagen. Qin ziet sporen 'als handjes' en ontdekt een dierentuin zonder mensen en met dieren die in hun kooien kreperen van de dorst. En met waterkranen die ze kan openen. Hun qi moet gered worden, vindt ook vader, en zo komen ze aan twee aapjes (die van de sporen), een lynx en een olifant als metgezellen.

Als drie mannen met honkbalknuppels verschijnen die beweren dat die dierentuin en dus de dieren hun eigendom zijn, vertrekken ze. Een spannend moment, net op tijd heeft vader de motor weten te repareren en de accu weten op te laden door dagen met een wieltje te draaien. Ze rijden weg met in het laadruim olifant Mámi, de aapjes Beer 1 en Beer 2 en Katje, ja, want uiteraard heeft Qin ze een naam gegeven, op weg naar het dorp.

Na een tijd duikt dat drietal weer op en doet een aanval op ze, maar met hulp van Mámi schudden ze die af. Er is inmiddels een sterke band tussen Qin en de olifant wier leven ze heeft gered.

Helaas slaat het noodlot toe. Vader wordt onwel en Qin moet het stuur overnemen, met blokken onder haar voeten. Dat gaat goed tot ze, na alweer een confrontatie met de auto van het ongure drietal, in het donker te water raken, in de zee zelfs.

Vooruit, nog een citaat. En wat voor een.

De ondergrond verandert weer, het lijkt hier vlakker, de wagen stopt met schudden. Door moeten we, door! O nee, de voorkant komt omhoog, alsof een enorme takel ons optilt. Mijn voeten worden nat. Ik kijk door het zijraampje omlaag, alles is diepzwart onder ons, met glinsteringen.

'Papa!'

Ik sla op zijn wang. Hij bromt.

'Wakker worden!'

Langs de randen van de deuren straalt water naar binnen. Ik trek aan mijn vaders arm, hij moet overeind, zijn mond moet bij dat water vandaan, maar hij is veel te zwaar. Onderaan de voorruit klotst het al. In de laadruimte trompettert Mámi, hoog en schel. Ik probeer de deur aan mijn vaders kant open te duwen, geen beweging in te krijgen, het water drukt vanaf de buitenkant. Hoe diep is het hier? Hoe ver gaan we omlaag?

Het water staat tot mijn knieën. Er botst iets hards tegenaan, ik tast in het donker - de jerrycan, vol lucht. Het water staat buiten al halverwege de ramen, overal spuit het naar binnen, het komt tot mijn middel. Mijn vasder is wakker geworden en spat slapjes met zijn armen.

'Ga... baobao...'

'Nee, papa!'

'Je bent... de beste...'

'Je moet mee!'

Hij schudt zijn hoofd.

'Toe nou, papa.'

'Trots... op... jou.'

Ik wil geen afscheid. Dit mag niet.

'Treintje...'

Ja, we vlogen samen door de lucht.

'... dat bestond.'

Dat was echt, het is in gisteren opgeborgen en niemand kan gisteren kapotmaken.

Hij kijkt naar de ramen. 'Open...'

Wat bedoelt hij?

'Draai...'

Nu begrijp ik hem. Onder water zoek ik op de tast naar de hendel voor het zijraam en ga eraan draaien. Het water buiten is nog niet bovenaan gekomen. Daar kan ik uit. Ik ga op de bank staan, de jerrycan in mijn hand, mijn bovenlijf door de raamopening.

'Ga, majesteit.'

'Kom nou, papa!'

'Ga maar... je kunt het, je weet genoeg, meer dan genoeg, bao

Dat laatste teken, een simpele vorm van bǎo, volgt eigenlijk direct na die regel, maar dat lukte hier niet.

Na deze bladzijde volgt een reeks bladzijden met datzelfde teken, steeds meer, zich samenvoegend tot een gestalte die steeds kleiner wordt. Sterven in beeld gebracht...

Dat van dat treintje klopt uiteraard. Ze ontdekten in die verlaten dierentuin ook nog zo'n rondrijdend toeristentreintje - dat het ook nog deed.

四

Verhaal afgelopen?

Nee! De voorgaande hoofdstukjes zijn verdeeld in drie, maar er volgt nog een vierde deel. Qin wordt op het strand gevonden en krijgt onderdak bij een visserspaar. Verder blijkt olifant Mámi ook nog te leven. Qin wordt op het laatst nog toegesproken door haar vader en moeder - vanuit het dodenrijk. Verder ga ik niet op details in, dat zou zonde zijn. Zo beknopt als ik het beschrijf is het niet.

Wel is opmerkelijk dat vanaf een zeker moment niet Qin aan het woord is, maar een ander: ze wordt toegesproken als het ware. En dat als ze zo ongeveer aan het eind van haar krachten is.

Dat valt op want tot dan was Qin de meester-verslaggever, zie het tweede citaat, alsof ze zelfs in die omstandigheden nog in een microfoontje roept. Tegen die tijd hebben we dat als lezer allang aanvaard, we leven mee.

Nu wordt ze toegesproken, door wie is eerst niet duidelijk, even denkt ze dat het Mámi is, onder haar, ze dobberen nog in het water (heel even kwam een associatie met Life of Pi langs), ze noemt haar zelfs even Mama, maar misschien ís het ook mama. Knap hoe in dit laatste deel droom en mythe worden gemengd met de werkelijkheid als in het prachtige hoofdstukje 'Verdriet', dat ik in zijn geheel zou willen citeren - maar ik doe het niet.

Ook nog even opmerken dat er in het hele verhaal op een grappige, originele manier wordt gespeeld met Chinese karakters. Deels echt, deels verzonnen, zoals boven dat hoofdstukje verdriet:

Dat is een toespeling op wat pleegvader Jun of pleegmoeder Ling zegt over verdriet.

Tot je het per ongeluk toch zegt. En dan op een dag zeg je 'mama' tegen Ling. Weer spijt het je verschrikkelijk en leggen ze uit dat het helemaal niet erg is. Verdriet heeft twee vleugels, wist je dat, Qin? Verdriet is als twee vogels die tegen elkaar in vliegen.

Dit verhaal gaat over familieband, overlevingsdrang en wat je je voorstelt bij het religieuze begrip hemel, maar vooral over verlies en verdriet. Zware thema's, ondanks alle heftigheid licht gebracht, en het einde mag je zelf interpreteren.

Een bijzonder tweede boek van Reinier Sonneveld, na De geheimen van Sterrenstad!

Sonneveld, Reinier. De schat van Schimmenstad. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1880 2, 256 p.

Oeuvreprijs voor Jutta Richter

noreply@blogger.com (H.) — Sun, 11 Oct 2026 17:19:50 +0000

De laatste titel van Jutta Richter in Nederlandse vertaling was De oorsprong van alles (Brandaan, 2009). Daarvoor nog De witte kat of hoe ik de eeuwigheid verloor (Lannoo, 2007).

Kennelijk viel of valt haar werk niet erg in de smaak bij uitgeverijen in het Nederlandse taalgebied. Nochtans is ze een in Duitsland met prijzen overladen en productieve auteur, die vanaf 1978 van haar werk leeft. In 2025 verscheen bij Hanser Verlag haar meest recente titel, Rabenkonzert. Gedichte für kleine und große Menschen,

Ze ontving in oktober 2026 de Sonderpreis Gesamtwerk des Deutschen Jugendliteraturpreises. Het levert haar eer, roem en 12.000 euro op. De prijs werd (als altijd) uitgereikt tijdens en op de Frankfurter Buchmesse.

De prijs wordt beheerd en uitgereikt door het (Duitse) Dachverband Jugendliteratur.

Uit het juryrapport:

Mit großer Konsequenz erzählt sie aus der Perspektive von Kindern und Heranwachsenden und nimmt deren Erfahrungen, Ängste und Konflikte ernst. Ihre Figuren geraten oft unverschuldet in herausfordernde Situationen, erfahren Missachtung, Gewalt, Verlust oder Verrat und finden dennoch ihren eigenen Weg. Jutta Richter verweigert sich Beschönigungen und einfachen Lösungen. Sie traut ihrer Leserschaft die Widersprüchlichkeiten dieser Welt zu, steht dabei aber immer auf der Seite der Kinder.

In einer ruhigen, verdichteten und zugleich poetischen Sprache kombiniert Jutta Richter psychologische Genauigkeit mit philosophischen Fragen. Freundschaft und Loyalität, Schuld und Verantwortung, Zugehörigkeit und Ausgrenzung verhandelt sie in all ihrer Komplexität. Der sensible Blick auf die Natur und Tiere sowie eine wiederkehrende Bildsprache, in der Landschaften, Wasser und Farben auch seelische Zustände spiegeln, prägen Jutta Richters einzigartigen literarischen Kosmos. Selbst gewichtige Themen werden darin wieder von Komik und Leichtigkeit durchzogen.

Debilisering

noreply@blogger.com (H.) — Fri, 09 Oct 2026 14:55:05 +0000

Vooruit, dit is echt uit mijn hart gegrepen, vooral het einde:

Met groep 7 lopen we dwars door Rotterdam, naar het stadhuis, voor een les over de lokale democratie. We betreden het imposante gebouw, gaan langs de beeldhouwwerken in de marmeren hal. De kinderen mogen plaats nemen aan de grootste vergadertafel van Rotterdam.

Wie is hier al eens geweest? vraagt de docent van ProDemos. Alle kinderen die bij afdeling Burgerzaken een paspoort hebben opgehaald steken hun hand op. We luisteren geduldig naar elk van hen. De kinderen die met hun ouders mee zijn geweest voor een uitkering houden daarover wijselijk hun mond.

Volgende vraag. Wat denken jullie dat hier gebeurt? Vertwijfeling. De klas bungelt. Een aantal vingers die allemaal een slecht antwoord geven. Iets met besluiten nemen. Meningen geven. Maar het is allemaal goed, of bijna goed want de lat ligt laag, zoals altijd. We wachten tot de les begint. Maar die begint niet. Een kostbaar kwartier verstrijkt.

En dan spelen we een spel waarbij we Rotterdam mogen volzetten met ziekenhuizen, scholen, of voetbalvelden, of woontorens. Een aantal kinderen vraagt nog wijselijk: wie gaat ervoor betalen, maar die vraag blijft onbeantwoord in de lucht hangen. Geld is er oneindig, er hoeft niet gekozen te worden. Politiek moet wel leuk blijven.

Het was zo’n dramatisch gemiste kans voor open doel, dat ik naar buiten wilde rennen om daar ter plekke op de Coolsingel naar Frans voorbeeld een Nederlands protest af te trappen. Voor goed onderwijs. In deze statige vergaderzaal, die is gevuld met de ernst van de macht, laten we een klas kinderen die van toeten noch blazen weten door elkaar tetteren.

En dit is een patroon. Ik zag bij de Erasmus Universiteit een filosoof met diepe kennis, die niet in staat was om die over te dragen aan een collegezaal vol kinderen omdat in Nederland altijd de dwingende neiging heerst om eerst de leek aan het woord te laten. Liefst een kind.

Niet dat die iets interessants zeggen. Het is een veelvoorkomend misverstand dat kinderen een soort pure verheven wezens zijn, die allerlei wijsheden debiteren, in plaats van dat ze met precies dezelfde zelfoverschatting dezelfde denkfouten maken als de rest van ongeïnformeerd Nederland. Maar toch laten we ze steeds eerst aan het woord. Want hiërarchie is een doodzonde. Interactie is heilig. En iedereen moet altijd iets kunnen zeggen.

Je ziet het terug in de tientallen onderwijslespakketten van organisaties die menen dat ze iets moeten met onderwijs. Van ZuivelNL tot het Oogfonds en van de slagers tot de uitvaartsector, ze hebben allemaal een lespakket gemaakt. En een heleboel daarvan zijn serieus noch ambitieus. Er is altijd iets met een filmpje, een quiz, een spelletje, Het moet vooral lollig blijven, niet schools. Kennis is saai. Altijd een obligaat werkblad, want de kinderen moeten lekker zelf aan de slag. Er is altijd en eeuwig de noodzaak om groepjes te vormen, waardoor het niveau structureel afdaalt tot de zwakste schakel. Want iedereen moet meedoen.

En vrijwel altijd wordt de gastdocent geïnstrueerd om vooral de kans te laten liggen op een goede eerste indruk, maar te beginnen met de vraag wat de leerlingen zelf al weten. „Wie heeft er al een bankrekening?” vragen de bankiers. „Wat weten de leerlingen al over afvalverwerking?”, vraagt de afvalbranche. „Schrijf alles op waar je bij het woord ‘molen’ aan denkt”. Letterlijk. Zie daar de complete debilisering van een generatie door ze vooral eindeloos naar elkaar te laten luisteren.

Maar zelfs bij gewichtige onderwerpen, de seksuele voorlichting tijdens de Week van de Lentekriebels van Rutgers en de GGD, waarbij er toch echt dringend behoefte is aan een volwassene met gezag die gewoon de feiten vertelt, moeten leerlingen vooral met elkaar het gesprek aangaan over wat ze al weten over menstruatie, seks en puberteit. Quelle horreur.

Het onderwijs zelf stapte grotendeels weer over op gewoon directe instructie. Lesgeven zeg maar. Maar in de rest van Nederland woekert het onderzoekende leren door, op de kaalgeslagen postmoderne vlakte van onze samenleving, waarin iedereen en niemand meer gelijk heeft en kennisoverdracht een doodzonde is.

En echt, er zijn allerlei bedreigingen voor het onderwijs, maar deze diepe overtuiging is misschien wel de belangrijkste. Ik smeek iedereen die een keer voor een klas staat: til die kinderen op. Vertel ze wat je weet. Hun breinen zijn er klaar voor. In vredesnaam: pak de kans en laat ze iets ingewikkelds zien, iets spannends, iets ernstigs. Weersta de neiging om lollig te doen, af te dalen naar hun niveau, maar houd ze iets boven het hoofd. Daar groeien ze van.

Dit was een column van Rosanne Herzberger, in NRC 8-10-2026. Herzberger, ja die voor NSC in de Tweede Kamer zat. Hoe kwam ze er in vredesnaam toe...? Een denkfout van een ongeïnformeerd mens? Of een beetje verliefd op Pieter Omtzigt...?

Memospel met vogels

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 08 Oct 2026 20:21:44 +0000

Zo'n memospel is een probaat middel om vogels te leren herkennen. Uitgeverij Kosmos kwam onlangs met een gloednieuwe editie, Vogels rond het huis, net als in het in 2021 verschenen Vogels van de Lage Landen voorzien van de vakkundige illustraties door Erwin van der Kolk, een haartje beter dan die van Christine Berrie, die soortgelijke plaatjes leverde voor een memospel van de (Nederlandse) Vogelbescherming.

Hoe beoordeel je een spel? Door het te spelen. Met zijn tweeën, allebei redelijk thuis in vogels, hadden we het in een kwartiertje gespeeld. Met kinderen, bijna gepatenteerd beter in onthouden dan (oude) volwassenen, doe je er vast niet veel langer over. het is dus een ideaal spelletje voor tussendoor, niet voor een hele avond of middag. Je kunt er vogels mee leren herkennen maar ook leren lezen, al is het wat dat betreft jammer dat de namen op de kaarten in hoofdletters staan afgedrukt. Kniesoor...

De 25 soorten voor dit spel zijn goed gekozen, inderdaad vogels die je rond huis, tuin en park kan tegenkomen, geen papegaaiduikers e.d., hoewel sommige soorten, zoals koolmees, kauw en huismus, wellicht sneller te ontdekken zijn dan appelvink, keep en gekraagde roodstaart. De soorten staan keurig opgesomd in het handleidinkje.

Het is duidelijk dat de opdracht was om niet meer dan die 25 soorten te doen. Er kan dus getwist worden of niet beter was geweest om veel voorkomende soorten als ekster, stadsduif en houtduif op te nemen in plaats van bijvoorbeeld die appelvink, keep of sijs. Kniesoor... maar toch.

Mooi spel, dus, en nog leerzaam ook, speelbaar voor één tot vier personen van 4 jaar tot heel oud.

Het verscheen een ruim jaar na het gidsje Tuinvogels, 121 soorten eenvoudig herkennen, eveneens verschenen bij Kosmos. Die titel is echter misleidend, want van die 121 beschreven soorten die 'eenvoudig te herkennen' zouden zijn is het merendeel helemaal geen 'tuinvogel' en lang niet altijd eenvoudig te herkennen. Nimmer landde een kleine plevier of stormmeeuw in mijn tuin, laat staan een kraanvogel of kwartel. Verder is hier en daar aan de keuze van soorten te merken dat dit een oorspronkelijk Duitse gids is. Zo ontbreken bijvoorbeeld holenduif en brandgans, terwijl de bonte kraai in Nederland en Vlaanderen echt een zeldzame gast is en de grijskopspecht nog zeldzamer.

Memospel vogels rond het huis. Illustraties Erwin van der Kolk. Kosmos, 2026. ISBN 978 90 439 4622 3. 25 kaarten in doosje, met boekje.

Bokkeprop

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 05 Oct 2026 08:11:40 +0000

Kijk eens, omdat het Kinderboekenweek is, in de Volkskrant 3-10-2026 zomaar een zeer genietbaar gedicht bedoeld voor kinderen, in de beste traditie van Buddinghs Blauwbilgorgel en Carrolls Wauwelwok.

Stork de Hombaar

Daar heb je Stork de Hombaar
Met zijn karmeloten kop
Twee schuivers aan zijn poten
En een pens vol bokkeprop

Daar heb je Stork de Hombaar
Dus berg je maar het zwart
’t Is Daverdag dus haast je wat
Want Stork snakt naar kinderhart

Daar is Storkie met zijn lokdoos
En met zijn plurk vol lijm
Zodra hij jou hoort adembeven
Zal ie drietraps bij je zijn

Dan viest hij jou met bagge nagels
Uit het kolfje van je slaap
En klokt je zonder kindervragen
In de zakhuig van zijn raap

Daar zit jij in het darmenduister
Van Stork de Hombaars barre lurven
Je zal hard om bijstand smuilen
Maar geen aardvader zal durven

Stork de Hombaar klopt zijn basthaar
En keleboert een dikke lucht
En zo, mijn lieve, lieve kleine,
Blaas jij je allerlaatste zucht.

Slotsom:

Komt Stork de Hombaar op het plat
Spoor dan maar je hazenpad
En koers vliegend heterdaad
Naar een ander dageraad

En mocht je vragen: ‘Is dit echt echt?’
Peer Wittenbols zélf heeft het gezegd!

Het is dan ook van Peer Wittenbols. In het origineel stond zowel digitaal als in de krant vrazen i.p.v. vragen, maar dat zal een slordigheid zijn.

Het kan zó op muziek gezet worden! Kijk, Jeroen Dera, dit is ook poëzie.

'Wat me daar heeft geholpen, is het lezen van kinderboeken'

noreply@blogger.com (H.) — Sun, 04 Oct 2026 11:28:52 +0000

Een citaat uit een interview met Lucas Rijneveld in de Volkskrant 03-10-2026. Dat interview gaat uiteraard over zijn nieuwe dichtbundel Als zee uit hond, maar ook over zijn leven. Hij (nu hij, ooit zij en over de invloed van hormonen gaat het ook) trok zich een tijd terug uit 'het literaire leven', en deed intussen van alles, van hulp bij een fietsenmaker tot tuinman.

‘Ik ben in één tuin begonnen en toen ging het via via. Eerst in Utrecht en daarna in Bilthoven en Soest. Mensen waren zo blij met me, ik kreeg koffie en een gevulde koek. Ze leken blijer dan als ik met een nieuw boek kom.’

Verder ging hij op reis, woonde een tijdje in Frankrijk, trok daarna naar Berlijn.

'Dat was moeilijker, want daar was ik alleen in een grote stad en moest ik het zelf uitzoeken. Dat viel tegen, maar ik heb er veel van geleerd, ook om beter op mijzelf te leren vertrouwen.

Wat me daar heeft geholpen, is het lezen van kinderboeken. In het appartement lag De griezels van Roald Dahl. Toen ik dat herlas, werd ik zo blij. Daarna ben ik alles van Joke van Leeuwen, Astrid Lindgren en Tonke Dragt gaan lezen, en daarna ook vertaalde kinderboeken, zoals Jefferson van de Franse schrijver Jean-Claude Mourlevat. Over een egel die naar de kapper gaat en de kapper op de grond vindt met een mes in zijn borst. Daarna wordt hij door iedereen verdacht en gaat hij daarom zelf uitzoeken wie de dader is. Ik moest vaak hardop lachen, vooral om de boeken van Van Leeuwen, die zijn zo grappig en spitsvondig. Dat was heerlijk.

Want daarvoor las ik eigenlijk alleen nog maar om mijn eigen werk beter te maken, of als iemand een quote nodig had.

Zodra de roman waarmee ik nu bezig ben af is, wil ik zelf een kinderboek gaan schrijven, en dan het liefst een reeks. Dat vind ik het leukst om te lezen.’

(Foto Valentina Vos.)

We kunnen dus nog iets moois verwachten, als het goed gaat!

Wanhopige sandwich

noreply@blogger.com (H.) — Fri, 02 Oct 2026 11:08:35 +0000

Volgens Tamar van Gelder, hoofdredacteur Lezen, komt er alleen een 'bloeiende leescultuur op school' als er een 'leercultuur' is, jawel, met de r van leren maar dat kán een akelig tikfoutje zijn, 'waarin lezen door de hele organisatie heen leeft; niet als project van een enkele bevlogen leraar, maar als gedeelde verantwoordelijkheid'.

Zij 'noemt dat graag het sandwichmodel'.

En somt op:

- de 'lezende leraar, die zelf leest en dat voorleeft in de klas'

- de onderwijsassistent 'die interactief voorleest en zo'

- de leescoördinator, die 'verbindt tussen leerkrachten' en 'tussen school en bibliotheek'

- de schoolleider, die zelf leest en 'leesbevordering zichtbaar prioriteert'

- de schoolbestuurder, die 'leesonderwijs op de bestuurstafel houdt en er middelen voor vrijmaakt'

- 'en liefst ook een bibliothecaris, die de school met de wereld van boeken, verhalen en de openbare bibliotheek verbindt'.

'Alleen dan wordt het geen halfbakken tussendoortje, maar een echt goed belegde, stevige sandwich.'

Toe maar.

Zou het nog wat worden, met die leesbevordering op school?

Het komt uit het redactioneel van Lezen 2026-3 en in dat nummer staat ook iets opwekkender kost dan die stevige sandwich (van bruin brood natuurlijk). Zo wijst Mirjam Noorduijn erop dat er in Zweden een actie gaande is 'fran skärm till pärrn', 'vrij vertaald van scherm naar boek', die overigens nog geen meetbare resultaten heeft voortgebracht maar wel refereert aan de wijdverbreide opvatting dat de verkleefdheid aan schermpjes funest zou zijn voor leesvaardigheid. En een leuk interviewtje met Harmen van Straaten, die het Prentenboek van de Kinderboekenweek maakte: Herrie in de tent.

En zo meer.

Lezen is het kwartaalblad van de (Nederlandse) Stichting Lezen. Het is gratis, maar een vrijwillige bijdrage is gewenst, want de productie slokt een flink deel van het budget op.

Poëzie: schaal op je tenen

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 28 Sep 2026 10:19:34 +0000

Een taallesje:

In gewone taal is het heel normaal om te zeggen dat je een schaal op tafel zet. In die volgorde: ik zet een schaal op tafel.
In gebarentaal is dat krom. In die taal draai je de volgorde om. Eérst gebaar je de tafel, dán zet de schaal erop. Want gebaar je eerst de schaal, dan is die snel verdwenen. Dan valt hij op je tenen.

Rian Visser zag er poëzie in:

In gewone taal
is het heel normaal
om te zeggen dat je een schaal
op tafel zet.
In die volgorde:
Ik zet een schaal op tafel.

In gebarentaal is dat krom.
In die taal draai je de volgorde om.
Eérst gebaar je de tafel,
dán zet de schaal erop.

Want gebaar je eerst de schaal,
dan is die snel verdwenen.
Dan valt hij op je tenen.

Bron: Poëziekalender 2026, 26-27 september.

Er zit warempel rijm in: krom / om, verdwenen / tenen. Wordt het daardoor poëzie?

'Hm, zei Tom Poes.'

Kinderen lezen niet vanzelf

noreply@blogger.com (H.) — Sat, 26 Sep 2026 19:22:02 +0000

Kijk, een interview met Els Pelgrom in het magazine van de Volkskrant 26-9-2026, door redacteur Laura de Jong. Aanleiding: het verschijnen van haar dagboeken in de Privé-domeinreeks van De Arbeiderspers, deel De Spaanse jaren, en van een biografie over Els Pelgrom door Sanne van Heijst, kortweg Else getiteld.

Meest opmerkelijke citaat is haar antwoord op de vraag wat ze 'van de ontlezing vindt'.

'Het is iets van altijd. Onderwijzers willen dat ze niets te doen hebben, dat kinderen vanzelf lezen. Maar dat kan niet. Als de ouders en leraren niet voorlezen, gaan de kinderen niet lezen.'

Waarschijnlijk doet ze de huidige lichting 'onderwijzers' daarmee ietwat te kort. Maar in essentie is het waar. Goed voorbeeld doet volgen...

Laatste vraag:

Weten de mensen hier, in het seniorencomplex, dat u Els Pelgrom de kinderboekenschrijver bent?

Lachend: 'Nee, bij het naambordje bij de bel staat E. Koch. Ze hebben geen idee.'

Dat zou na dit interview wellicht kunnen veranderen.

(Foto: Boekwijzer.)

Oorlog

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 24 Sep 2026 20:02:42 +0000

Lapidaire titel van een beeldverhaal waarin oorlog het allesoverheersende decor is. Het verhaal gaat over een meisje dat haar vader wil redden. Vader is gevangen genomen door de soldaten die de stad hebben ingenomen, vermoedelijk wegens zijn vriendschap met een journalist.

Het verhaal begint eigenlijk al op de voorkant van het boek. Kat (Katrina) staat op de loop van een kapotte tank, tekstwolkje bij haar zegt: 'Ik zal je vinden, pap.'

Linksonder een inzetje: 'Een stad onder vuur. Een familie verscheurd.' Een gezin verscheurd zou beter vertaald zijn geweest. Vader gevangen, moeder en zusje geëvacueerd, de veertienjarige Kat keert de evacuatiebussen op het laatste moment de rug toe om haar vader te zoeken. Andere familieleden spelen geen rol van betekenis. De oorspronkelijke uitgave is in het Engels, de vertaling door 'Textcase', een vertaalbureau in Deventer.

De stad heeft geen naam, de soldaten komen uit een niet nader genoemd land om 'de buren te bevrijden', de omgeving ziet er wel Europees uit (grappig detail is een aan de Londense skyline ontleend eivormig gebouw, ook wel de Augurk genoemd), en 's winters valt er sneeuw. Mensen hebben laptops, mobieltjes, en Kats hobby is graffiti spuiten. De tanks en geweren zien er ook hedendaags uit. Achterin wordt, eveneens in stripvorm, een jongen genaamd Arsenii aan het woord gelaten die vertelt over zijn vlucht uit Oekraïne. Het is duidelijk dat de Russische 'speciale militaire operatie' de belangrijkste inspiratiebron was.

Hoe ging dat ook alweer, een beeldverhaal lezen? Beetje wennen. Het beeld is dominant. Laat de tekstinzetjes en -wolkjes weg en je zou het verhaal met wat moeite en invullen kunnen volgen. Laat het beeld weg - dan wordt het lastiger. De ogen springen van plaatje naar plaatje - soms na eerst de hele pagina of de dubbele pagina even in ogenschouw te hebben genomen. Het lezen van de tekstjes vertraagt: tekst lezen gaat hier langzamer dan beeldlezen.

Je moet ook de vorm en kleur van de wolkjes en inzetjes in de gaten blijven houden. Kats gedachten staan in groene blokjes, mensen spreken in witte wolkjes, hoofdpersoon nummer twee, soldaat Adam, denkt in lichtbruine blokjes met een rafelig randje, alsof hij bijna permanent een brief schrijft, wat hij in het begin inderdaad doet. Wel belangrijk! In hoofdstuk 4 bijvoorbeeld is ineens Adam in beeld en aan het woord, dat gaat tamelijk abrupt want dat het voorgaande hoofdstuk uit is zie je alleen aan het vignetje van een kattenkop - Kats tag.

Soms vertelt het beeld iets heel anders dan de tekst. Mooi voorbeeld biedt de strook bovenaan pag. 14-15. die oprukkende tanks toont terwijl in de blokjes een gesprek gaande is van de dammende zusjes - Kat probeert haar jongere zusje gerust te stellen. De kijklezer weet intussen wel beter.

Een goed verhaal brengt je in vervoering door goed gekozen woorden. Dat is in Oorlog niet zo, daarvoor zijn de wolkjes en inzetjes te simpel, hoewel juist die eenvoud soms wel werkt - een zekere macabere onderkoeldheid.

De plaatjes zouden het moeten doen, maar er wordt vaak ver uitgezoomd en gewisseld, in een rustige, documentaire stijl waarin hooguit de gezichten (ogen) lichte manga-trekjes hebben. Ook tamelijk onderkoeld. Let wel op de kleuren... oorlog is een duistere zaak.

Blijft de ruggengraat van het verhaal over, de plot, wat er allemaal gebeurt, hoe mensen reageren. Geen frisgewassen heldendom, geen oorlogsretoriek. Het schuilen voor de bommen, de honger, de uitval van stroom, het plunderen van verlaten huizen - allemaal narigheid en dan wordt er in dit verhaal nog niet eens verkracht en gemoord, al is Kats enige toeverlaat wel ineens dood.

En daar tussendoor onze Kat, die zo'n zes maanden in de stad ronddoolt op zoek naar haar vader en bijna het loodje legt.

Geen pretje, zo'n oorlog. Dat komt wel over. Kunnen we dezer dagen goed gebruiken.

Of Kat slaagt in haar missie? Lees zelf.

Colfer, Eoin, Andrew Donkin. OORLOG. Geïllustreerd door Giovanni Rigano. Belettering Chris Dickey. Vertaling Textcase. De Fontein, 2026. ISBN 978 90 261 8056 9, 136 p. Oorspr.: WAR. Hodder & Staughton, 2026.

Dolfje wordt oud

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 21 Sep 2026 21:40:13 +0000

... maar dat is niet te merken. Dolfje is namelijk in verhaal nummer 30, De geheime weerwolf, even oud als in deel 1, dertig jaar geleden.

'Met De geheime weerwolf bewijst Paul van Loon opnieuw waarom Dolfje al drie decennia lang generaties kinderen weet te boeien: een spannend avontuur vol humor, mysterie, vriendschap en een vleugje magie.' Aldus juicht de uitgeverij in haar persbericht.

Het is waar, er zijn heel wat wolfjes over de toonbank gegaan en diverse afleveringen vielen in de smaak bij kinderjury's. En dan kon de auteur weer opdraven met zijn kenmerkende zonnebril en uitdossing in zwart. Idem dito bij de Griezelbus-reeks, die inmiddels 35 jaar oud is. In 2011 verscheen een film, er waren theaterproducties, er is een tijdschrift, kortom, Dolfje is geen koe maar wordt wel uitgemolken.

Tijd voor een feestje? Dat kennelijk niet, of niet openbaar, wel een logo (zie onder) en dus dat dertigste verhaal, De geheime weerwolf, dat natuurlijk net een iets ander plot heeft als al die andere Dolfje-verhalen (deze keer een weerwolfrol voor de jaloerse Valentijn) maar toch ongeveer op hetzelfde neerkomt, dezelfde personages kent en goed afloopt. Dunne karaktertjes, niet te moeilijk, vooral niet te moeilijk. Voor de jonge liefhebbers vast net zo verslavend als drop.

Op naar boekje nummer 40. Zet 'm op, Paul! Je bent pas 71 jaar, je kunt het nog.

Loon, Paul van. De geheime weerwolf. Met illustraties van Hugo van Look. Leopold, 2026. ISBN 978 90 258 9047 6, 140 p.

Oma en opa

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 17 Sep 2026 14:29:49 +0000

Het gelukkige lot wil dat uw blogschrijver op 1 september jl. grootvader is geworden. Dank je, dank je. De nieuwe wereldburger maakt het goed, vader en moeder ook.

Prompt passeerden boekjes voor en over oma's en opa's de redactietafel, aangeleverd door gulle gevers. Het onontkoombare opa en oma pluis van Dick Bruna (1950!), bedoeld om voor te lezen aan peuters, en het bij de vrolijke kleine uitgeverij Snor in 2019 (herziene uitgave) verschenen handboek voor opa's en oma's van Gerard Janssen, ook een titel zonder hoofdletter.

Is er nog meer voor of over opa's en oma's? Vast wel. Zoeken in jeugdliteratuur.nl op 'opa's en oma's' leverde 32 resultaten op, zowel voor als over.

Nog maar vier jaar geleden verscheen bijvoorbeeld 365 dingen om te doen met je kleinkind, doeboek voor opa's en oma's van Annemarie Bon. Dat gaat dan om kleinkinderen van vier en ouder. Ik heb nog even respijt. Maar Zo gaat de molen, liedjes van toen voor opa's en oma's van nu van Babette Harms (2009, nog steeds verkrijgbaar), daarmee kan niet vroeg genoeg begonnen worden - mits de melodie bekend is. En even onontkoombaar is natuurlijk Het enige echte voorleesboek voor opa's en oma's van het productieve stel Marianne Busser en Ron Schröder. (Marjan Busser is helaas vorig jaar overleden.)

Verder verscheen zojuist bij Lemniscaat Gruffaloma van Julia Donaldson & Axel Scheffler.

‘Kind,’ zei de Gruffalo. ‘Dit wordt genieten.
Jouw Gruffaloma komt op visite.’
‘Wat spannend, papa, vertel me gauw.
Lijkt ze op mij? Lijkt ze op jou?’

Grappig dat het perspectief dat van de jonge Gruffelo is: hoe zal oma er uitzien?

De verhaaltjes in de beschrijvingen wekken geen verrassing of nieuwsgierigheid op. Het doet allemaal heel voorspelbaar aan. Nodigt niet uit tot een nadere kennismaking, laat staan bespreking in dit blog. De oude rijmpjes en versjes winnen met gemak, al dan niet gezongen.

De doe-boekjes bevatten wellicht praktische tips, hoewel dat van Gerard Janssen nogal wat overbodige rimram bevat.

De twee eerstvermelde boekjes staan vooral in de illustraties bol van de clichés. Ja, ook dat van Dick Bruna, hoewel het knap blijft hoe hij met enkele penseelstreekjes en kleurstelling het idee 'oud mens' weet op te roepen. Hieronder links een opa uit handboek voor opa's en oma's (illustrator onvermeld). Daarnaast de welbekende opa pluis van Dick Bruna. (Knutselt, en oma breit...)

Grappig is dat de zoekterm 'grootouders' heel andere resultaten opleverde. 731 hits, waaronder zo te zien veel meer fictie. Zoals van Roald Dahl De heksen en Sjakie en de chocoladefabriek. Of het grappige Sofie en de olifanten van Edward van de Vendel en Floor de Goede, of Kleine Beer gaat op bezoek van Else Holmelund Minarik, of Toen oma weg was van Ted van Lieshout (1993!). Maar ook een boekje als De leukste oma van de wereld van Marjan Berk.

Zingen, het kwam hierboven al even voorbij.

Je hoeft 'liedjes voor baby's' maar in een zoekmachine in te tikken of de websites met tips vliegen je om de oren. Maar ja, zo'n scherm erbij... Uit je hoofd leren dus!

Boekjes zijn er gelukkig ook. Het babyliedjesboek van Marjolein Heine is niet meer verkrijgbaar, hoewel de (onbeveiligde) website nog te vinden is. Daar buiten loopt een schaap (2012) en andere liedjesboeken van van Mies van Hout zijn wel verkrijgbaar, net als Zing mee met opa en oma (2015) van Harmen van Straaten, de man die sneller illustreert dan zijn schaduw, en met cd waarop Karin Bloemen te horen is.

Er is vast nog meer, maar deze grootvader kan gelukkig voort.

Leesbanken

noreply@blogger.com (H.) — Tue, 15 Sep 2026 21:00:42 +0000

Leuk idee van Universiteit Utrecht: ter gelegenheid van 450 jaar bestaan 25 leesbanken schenken aan de stad Utrecht. Gele banken met leuning en QR-code die toegang geeft tot fragmenten van Utrechtse schrijvers en dichters, 'voor jong en oud'.

Nee, niet schenken... 'Beschikbaar stellen', met een zekere tijdelijkheid. De berichten op de diverse websites suggereren dat de banken na november 2026 weer verdwijnen.

In het lustrumjaar 2026 stelt de Universiteit Utrecht 25 Leesbanken beschikbaar voor gebouwen (scholen, bibliotheekfilialen en andere locaties via partners in het Netwerk Leesoffensief) in de stad Utrecht. De Leesbanken maken interactie rond lezen mogelijk: ze vormen een ontmoetingspunt in diverse activiteiten rondom lezen, samenlezen, voorlezen, en onderzoek naar lezen.

Deze activiteiten worden in de maanden september en oktober 2026 geprogrammeerd door de UU in samenwerking met partners uit het Netwerk Leesoffensief en Utrecht City of Literature.

(https://www.uitagendautrecht.nl/evenement/142773/utrechtse-leesbanken)

Jammer. De tien of twaalf lichtbakjes met 'Evening Time is Reading Time' van Allen Ruppersberg hangen nog steeds in de Korte Smeestraat. Overgebleven van een ander Utrechts kunstproject.

Natuurlijk, overdag kun je ook lezen. Toch stemt het blij. Past ook bij de status van Utrecht als UNESCO City of Literature.

Leesonvaardigheid

noreply@blogger.com (H.) — Tue, 08 Sep 2026 09:45:43 +0000

De berichten rond 8 september logen er niet om. De Nationale Onderwijsgids, op zijn of haar beurt weer citerend uit NOS-nieuws:

Alarmerende cijfers uit het nieuwste PISA-onderzoek. De leesvaardigheid onder Nederlandse jongeren keldert verder. Inmiddels kan bijna 40 procent van de 15-jarigen onvoldoende lezen om fatsoenlijk mee te komen in de klas. De impact hiervan reikt verder dan de schoolbanken. Deze generatie dreigt laaggeletterd van school te komen, waardoor volwaardig meedraaien in de samenleving een enorme uitdaging wordt. Dat meldt de NOS.

Tja. Nog even verder citeren:

De daling van de leesvaardigheid onder jongeren is al jaren aan de gang. Waar Nederlandse 15-jarigen in 2003 nog boven het Europees gemiddelde scoorden, glijden de prestaties sindsdien hard achteruit. Uit het PISA-onderzoek van 2018 bleek al dat een kwart van deze groep onvoldoende kon lezen. In 2023 groeide dit aandeel naar bijna een derde van de jongeren. Zij scoorden onder niveau 2, het absolute minimum om volwaardig mee te kunnen draaien in de maatschappij. Inmiddels is de situatie nog alarmerender. Maar liefst 39 procent kampt met een taalachterstand.

Schoolniveau

De leesvaardigheid van 15-jarigen hangt sterk samen met hun schoolniveau en de achtergrond van hun ouders. Zo presteren vwo-leerlingen op dit vlak beter dan hun leeftijdsgenoten op het vmbo. Daarnaast hebben jongeren met hoogopgeleide ouders gemiddeld een hogere leesvaardigheid.

Ook in Duitsland en Vlaanderen treurt men om tegenvallende resultaten.

Hieronder een grafiekje van het Nederlands ministerie voor onderwijs:

Deze grafiek 'toont de prestaties van Nederland en een selectie andere landen in het domein Leesvaardigheid sinds 2003. Daaronder de gemiddelde prestaties en de verdeling van de Nederlandse leerlingen'. (Zie hier.) Die dalende lijn wordt in het recente rapport voortgezet.

Nog even verder citeren uit de (Nederlandse) Nationale Onderwijsgids:

De Leescoalitie noemt de resultaten zorgwekkend en eist dat de overheid stevig inzet op een brede leescultuur, ook buiten de schoolbanken. De organisatie pleit naast investeringen in het onderwijs en bibliotheken voor een positieve aanpak die lezen in de hele samenleving stimuleert.

Staatssecretaris Judith Tielen eist betere leerprestaties bij het volgende PISA-onderzoek. De aanhoudende internationale daling van de leesvaardigheid moet stoppen. Volgens Tielen is goed kunnen lezen onmisbaar in het dagelijks leven. Van het begrijpen van een bijsluiter tot het herkennen van nepnieuws.

Dat laatste is wel bizar. Een staatssecretaris die 'betere resultaten eist' (ook in diverse dagbladen). Tekenend voor politiek van grote woorden en kleine stappen? Misschien zei ze in werkelijkheid iets anders.

Op de website van de Leescoalitie was d.d. 8-9 nog niets te vinden.

Er is ook aandacht voor oorzaken. Zo laat NRC de Nijmeegse hoogleraar Maarten Wolbers aan het woord. Hij vindt dat er teveel naar het onderwijs wordt gekeken en te weinig naar thuis.

Maar

Iedereen die met een verklaring komt, redeneert vanuit zijn eigen vakgebied, zegt Wolbers. Het zou goed zijn om al die perspectieven in samenhang te onderzoeken. „Het blijft gissen welke verklaring nou meer gewicht in de schaal legt en welke minder.”

Zo is het maar net. Heel goed die relativering, zeker gezien het volgend citaat:

De afgelopen jaren gaf Wolbers zelf een voorzet. Hij berekende dat ongeveer 10 procent van de daling in leesvaardigheid te verklaren is door een toename van het aandeel leerlingen, met name migrantenkinderen, dat thuis geen Nederlands spreekt. Zij scoren gemiddeld genomen minder goed op lezen dan kinderen voor wie Nederlands wel de ‘thuistaal’ is. Het aandeel leerlingen in het voortgezet onderwijs dat thuis Nederlands spreekt, daalde van 96 procent in 2003 naar 87 procent in 2022. „Nogal wiedes dat een gemiddeld toetsresultaat in de loop van de tijd ook daalt”, zegt Wolbers. Op het vmbo is dit effect nog sterker te zien, omdat de groep die thuis geen Nederlands spreekt daar het hardst is gegroeid.

Dat kan best een soort verklaring zijn, maar die verwijst toch weer naar het onderwijs. Hoe komt het dat de scholen niet in staat blijken die leerlingen fatsoenlijk onderwijs te bieden? Te weinig middelen? Te laag opgeleide en ook nog overwerkte docenten met een te laag salaris en dito status? Ouderwetse systemen?

NRC kwam 8-9 ook met een artikel waarin enkele Ierse scholen werden geportretteerd. Natuurlijk, want Ierland (niet te vinden in de grafiek hierboven!) doet het relatief gunstig. Opmerkelijk aan het Ierse onderwijssysteem is onder meer uitstel van keuze voor vervolgonderwijs, in Nederland is die keuze inmiddels uitgegroeid tot de onverbiddelijke en rampzalige waterscheiding tussen vmbo/mavo en havo/vwo.

Afijn, er zal nog wel wat volgen aan reacties en verklaringen.

Poortwachters van de leestijd

noreply@blogger.com (H.) — Fri, 04 Sep 2026 20:46:50 +0000

Een pleidooi voor schoolbrede leesmomenten in het voortgezet onderwijs: een vast tijdstip waarop gelezen wordt, pakweg een half tot een heel uur, in alle klassen of andere schoolruimtes. Het werkt, volgens Jeroen Dera, hoofddocent aan de Radboud Universiteit, mits schoolbreed gedragen, dus niet gezien als een eigenaardige liefhebberij van de docent Nederlands.

De kern van dit pleidooi is te vinden in het hoofdstuk 'Leeskwartier voor leesplezier' in deel 4, 'Uit de spagaat', van De spagaat van Jeroen Dera.

'Leeskwartier voor leesplezier', maar 'liefst langer dan vijftien minuten, want vijftien minuten worden in de praktijk al snel vijf minuten'.

Dit is dan het eerste en belangrijkste voorstel om 'uit de spagaat' te komen. Die spagaat blijkt te staan voor drie spagaten:

- 'beleefde en geobserveerde leeswerelden',

- 'online lezers tussen autonomie en algoritme' en

- 'lezen als het nu eenmaal moet', een spagaat tussen 'als het moet' en 'als ik wil'.

'Ze' lezen niet en haten het vak Nederlands, vooral het literatuuronderwijs.

Dat is het beeld dat men heeft van schoolgaande adolescenten, een beeld dat ijverig in stand wordt gehouden doordat men het van elkaar overneemt en het doet het ook zo goed tijdens borrelgesprekken. Ook de 'poortwachters van de leestijd', de docenten literatuuronderwijs, doen hieraan mee.

Uit onderzoek onder de adolescenten zelf blijkt dat ze van elkaar denken dat ze niet van lezen houden en zo mede dat beeld in stand houden. Lezen is niet chill of cool, zoiets.

Maar het klopt niet helemaal. Minstens een derde van de adolescenten leest regelmatig een boek, en nog eens een derde staat er niet zo vijandig tegenover maar zegt 'geen tijd' te hebben.

Het corps boeken dat ze lezen valt echter niet geheel samen met het corps titels dat door die poortwachters aanvaard wordt als besprekenswaardig, wat heet, als 'literatuur'. De ene canon is de andere niet.

Niet geheel is iets anders als geheel niet. Op #BookTok (#BoekTok) aangeprezen titels vallen niet altijd in de smaak van docenten - maar er zijn docenten die veel goed vinden zolang hun leerlingen er iets verstandigs over kunnen zeggen - liefst niet ontleend aan AI.

'De Lijst' blijkt een monster dat mythische proporties heeft aangenomen - ook in die zin dat het een mythe blijkt dat docenten zo strikt zijn omtrent lijsten. Wel blijkt dat docenten gemiddeld andere titels lezen of voorstellen als hun pupillen. Toch handig, die vele onderzoeken, zowel enquêtes als gesprekken, die Jeroen Dera en collega's uitvoerden. De spagaat staat er vol mee. Daar hebben we wetenschap voor: niet voorschrijven maar uitzoeken hoe het zit. Waarbij toegepaste wetenschap kan leiden tot handige tips, zie boven.

En natuurlijk is er die magische categorie literatuur. Die wordt zo weinig en zo vaag omschreven dat in de praktijk geldt: literatuur is wat de docent als zodanig aanduidt. Soms wordt er iets gemompeld over gelaagdheid of diepte. Dera (p. 37):

Wat we literatuur noemen, vraagt, kortom, om aftasten en onderhandelen, en dat moet uiteindelijk gebeuren van beide kanten.

Lik-me-vestje. Nogmaals, dit is een (lelijk verwoorde) beschrijving van bestaande praktijk, niet een voorschrift.

Zoals taal een dialect is met status (men zegt ook wel: met een leger en een vlag), is literatuur fictie met status. Interessanter dan bij taal is wel de vraag hoe een als literatuur beschouwde tekst aan die status is gekomen. Maar hier is uw recensent even bezig, Dera gaat niet zo ver maar toont wel de 'spagaat' tussen gevestigde opvattingen en de gemiddelde smaak van lezende adolescenten.

Die spagaat was er al een tijdje als het om poëzie gaat. Jeroen Dera stipt dat aan onder 'Uit de spagaat?' in 'Breuken en wonden en blaren: over Instagram en TikTok in het poëzieonderwijs'. Hij speelt het klaar om tien pagina's lang opvattingen in kaart te brengen over, inderdaad, 'Instagram en TikTok in het poëzieonderwijs', maar het niet te hebben over die enorme swingende olifant in de kamer, namelijk muziek of preciezer: tekst op muziek.

Even een uitstapje naar Kila van der Starre, die in 2021 promoveerde met het proefschrift Poëzie buiten het boek, de circulatie en het gebruik van poëzie, hier gratis te downloaden. Ze werd door John Jansen van Galen geïnterviewd voor Argus 27-8-2026. Kila heeft het in dat interview vooral over poëzie te vinden in 'de openbare ruimte (monumenten, gevels, putdeksels en andere straatpoëzie), sociale media (Instagramgedichten), kranten (overlijdensadvertenties), gebruiksvoorwerpen (de bekende mokken en badhanddoeken van Plint), de radio (denk aan Candlelight van wijlen Jan van Veen, en aan Ellen Deckwitz) en: het menselijk lichaam' (tattoos) en merkt ook op:

In Midden- en Zuid-Amerika is er een samenwerking en kruisbestuiving tussen schrijvers, dichters en muzikanten en worden gedichten vaak op muziek gezet.

Niet alleen daar, Kila. Bob Dylan ontving in 2016 nota bene de Nobelprijs voor zijn teksten. Annie M.G. Schmidt schreef poëzie die vaak op muziek is gezet. Al vanouds is het verband tussen poëzie en muziek innig.

Er zijn stoffige docenten die denken dat poëzie alleen bestaat uit in boekjes gepubliceerde teksten met veel wit om en tussen de regels. Helaas lijkt Dera daar een beetje bij te horen, al wijst hij er op dat je zulke teksten ook op Instagram en elders op het internet kan vinden. Haal de muziek erbij, Jeroen, en die spagaat wordt al minder.

Goed, een omissie dus. Maar verder is het een interessant boek, dat bijna verplicht op de leeslijst voor docenten literatuuronderwijs zou moeten staan.

Dera, Jeroen. De spagaat, jonge lezers in tijden van ontlezing. Querido Facto, 2026. ISBN 978 90 2532 089 8, 224 p.

Kinderboekambassadeur

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 27 Aug 2026 15:42:46 +0000

In Lezen 2026-2 een interview door Annemarie Terhell met Astrid Sy, de nieuwe kinderboekenambassadeur benoemd door Stichting Lezen, en Jason Reynolds, toevallig op bezoek in Nederland voor een literaire tour en van 2020 tot 2022 (Amerikaans) National Ambassador for Young People's Literature. Prijs voor de charmantste paradox gaat naar Sy, voor haar antwoord op een vraag over 'moeilijke onderwerpen'.

Ik denk dat kinderen overal tegen kunnen. Ze zijn prima in staat te verwoorden wat ze ergens van vinden, maar ook om uit een boek te halen wat ze nodig hebben. Ik heb groot respect voor kinderen en neem ze serieus. Ik houd wel rekening met hun leeftijd natuurlijk. Als je voor jonge kinderen schrijft over de Holocaust, heb je het niet over de gaskamers.

Pardon? Kinderen konden toch 'overal tegen'? Flauw misschien, maar zég dat dan niet met zoveel nadruk. Kinderen kunnen in het algemeen heel wat hebben, inderdaad ook afhankelijk van hun leeftijd, maar niet altijd alles. Geldt trouwens ook voor volwassenen.

Hoe harder en vaker je gaat roepen dat je kinderen 'serieus neemt', hoe meer wantrouwen dat wekt.

Ook Jason vindt 'het serieus nemen van jonge lezers heel belangrijk'. Dear Jason, we verwachten niet anders.

Jammer dat de interviewer niet dieper inging op Jasons commentaar op de lastige positie van een 'onpartijdige' Ambassador for Young People's Literature:

Het ambt was ook ingewikkeld. De positie van Youth Amassador is onpartijdig, je kunt niet politiek worden. Tegelijk leven we in zulke politieke tijden, ons hele leven is politiek! Als we boeken gaan verbannen, is het logisch dat je je daar als schrijver tegen verzet. Maar je bent aangesteld door de regering, dus ben je altijd onpartijdig en apolitiek. Dat was echt heel lastig.

Hopelijk krijgt Astrid Sy niet soortgelijke dilemma's voor haar kiezen.

In hetzelfde nummer onder meer interviews met auteur en bewerker Tiny Fisscher, die zelfs Alice in Wonderland aandurfde (zie ook hier), en met Anne Heinsbroek, oprichter van de succesvolle Voorleesexpres.

Lezen is het kwartaalblad van Stichting Lezen. Het is gratis - maar dat kost de stichting veel geld, dus vragen ze een 'vrijwillige bijdrage' van € 15,- per jaar.

Wat gebeurt er met me?

noreply@blogger.com (H.) — Wed, 26 Aug 2026 11:06:03 +0000

Tussen de vele niksige boekjes in het fonds van Usborne kwamen ineens twee boekjes langs die best te waarderen waren. Twee voorlichtingsboekjes: Wat gebeurt er met me? voor meisjes en Wat gebeurt er met me? voor jongens. Niet duurder dan 15 euro, stevig gebonden, lijken klein maar tellen nog altijd 64 p., en voor zover te beoordelen ordentelijk vertaald door Els Peeters.

Wat aan bod moet komen komt aan bod en er wordt niet omheen geschreven. Dat geldt ook voor de info over het verschil tussen geslacht en gender en dat je ook op iemand van je eigen geslacht dan wel gender kan vallen, om maar eens een hedendaags heet item te noemen. En dat twee van de honderd mensen wordt geboren met een mix van vrouwelijke en mannelijke geslachtsorganen.

Verder zijn alle zaken die ineens kunnen gebeuren, van bloedingen tot blozen, en alle vormen die piemels en vulva's kunnen aannemen vooral gewoon dan wel normaal. Heel geruststellend.

De voorlichting strekt zich uit van lichamelijke zaken tot cyberveiligheid en drugs.

De cartooneske illustraties zijn even ter zake doende als de accurate tekeningen van geslachtsorganen. Ze lijken zo op elkaar dat het verrassend was te lezen dat voor elk boekje een andere illustrator wordt vermeld.

Beide boekjes zijn voorzien van woordenlijst en index.

Ideale bibliotheekboekjes maar ook geschikt voor ouders die er zelf niet zo makkelijk over praten. En uiteraard heel geschikt voor schoolbibliotheken, ook van protestants-christelijke richtingen, tenzij van de strenge leer die ontkent dat homoseksualiteit bestaat.

Zijn zulke boekjes nog nodig, in een tijdperk waarin van alles op internet te vinden is? Waarschijnlijk wel, juist wegens dat 'van alles'. Dat verdient nader onderzoek, maar daarin heeft uw recensent even geen zin.

Tapsell, Micaela. Wat gebeurt er met me? voor meisjes. Illustraties Camille Ferrari. Vertaald door Els Peeters. Usborne, 2026. ISBN 978 1 83606 961 4, 64 p. Geïmporteerd door Standaard Uitgeverij. Oorspr.: What's happening to me? The girl one, 2025.

Tapsell, Micaela, en Alex Frith. Wat gebeurt er met me? voor jongens. Illustraties Sr. Sanchez. Vertaald door Els Peeters. Usborne, 2026. ISBN 978 183606 962 1, 64 p. Geïmporteerd door Standaard Uitgeverij. Oorspr.: What's happening to me?The boy one, 2025.

Pleidooi voor illustraties

noreply@blogger.com (H.) — Wed, 19 Aug 2026 10:09:27 +0000

Emilie Sitzia, bijzonder hoogleraar illustratie aan de Universiteit van Amsterdam, kreeg de kans om in een interview door Anke Verbeek voor de Volkskrant 19-8-2026 een pleidooi te houden voor illustraties, ter gelegenheid van de tijdelijke tentoonstelling van Fiep Westendorps werk in het Rijksmuseum (19 juni tot 13 september 2026). Het interview kreeg deze curieuze kop mee: 'Illustraties vooral geschikt voor kinderboeken? Dan heb je deze hoogleraar nog niet horen praten'.

Emilie Sitzia heeft haar keerstoel te danken aan de Fiep Westendorp Foundation, enig verband is er dus wel... Daarnaast werkt ze aan de universiteit van Maastricht, bij een afdeling die ondanks klikken op 'Nederlands' nog 'Faculty of Arts and Social Sciences' heet. En werkte mee aan een tentoonstelling over de gebroeders Grimm die hier nog steeds te zien is.

Vanuit haar onderzoekspositie aan de UvA bestudeert ze boeken, tekenkunst, kunstgeschiedenis en literatuurtheorie. Een van haar vele specialiteiten zijn 20e-eeuwse illustraties van vrouwelijke illustratoren. Maar naar haar colleges kunstgeschiedenis nemen studenten van alles mee: van politieke karikaturen tot manga en van theateraffiches tot Efteling-sprookjesprenten.
Over de recente aandacht voor het vakgebied zegt de hoogleraar dat het tijd werd. ‘Illustratie is zo lang niet gezien als de volwassen en autonome kunstvorm die het is. En soms nog steeds. Mensen denken vaak aan een onaffe schets, een illustratie voor een technische handleiding of een kindertekening.’

Voor het interview nam ze vijf illustraties mee om de rol van illustraties toe te lichten. Zoals deze, van Tove Jansson:

Die komt volgens de bronvermelding uit De Moemins en de grote overstroming (Clavis, 2014).

Uit het interview:

Ziet u dat activisme ook terug in dit beeld uit De Moemins en de grote overstroming?

‘Dat denk ik zeker. Het boek werd gepubliceerd in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal gaat over een natuurlijke catastrofe, maar ook over een door de mens veroorzaakte ramp, de Tweede Wereldoorlog. De beelden vertellen een verhaal over vluchten, samenwerken en solidariteit. In een omgeving die behoorlijk vijandig is, zijn de Moemins samen, houden ze elkaars hand vast, staan ze zij aan zij en helpen ze elkaar. Dit idee van solidariteit in het licht van een ramp was destijds een krachtig statement.’

Een politiek statement in een kinderboek dus?

‘Mensen vergissen zich hier vaker in, maar kinderboeken zijn serious business. Daar mag best wat meer aandacht voor komen. Kinderboeken vertellen jonge mensen wat wij belangrijk vinden in de samenleving.

Jansson nam, als schrijver en als illustrator, haar lezers – van welke leeftijd dan ook – en haar personages zeer serieus. Door geen enkel ‘moeilijk’ onderwerp te schuwen, heeft ze het genre naar een hoger niveau getild. Ze werd een voorbeeld voor veel illustratoren in Europa. Haar verfijnde stijl, de diepgang van haar personages en de complexe situaties waarin ze hen plaatst, hebben de weg vrijgemaakt voor vele andere illustratoren.’

Waarvan acte.

Sterk verhaal in de lucht

noreply@blogger.com (H.) — Mon, 17 Aug 2026 11:25:00 +0000

De geheimen van Sterrenstad is een verhaal met dubbele bodems en alleen daarom het vermelden waard. De tekst op de achterkant verraadt niets.

Ilya woont in Sterrenstad. Daar worden Russische kosmonauten opgeleid, om later de ruimte in te gaan. Maar deze plaats staat in geen enkele atlas en Ilya ontdekt dat er nog veel meer niet klopt.

Sterrenstad ofwel Звёздный городок is tegenwoordig wel op kaarten te vinden. 'In de Sovjettijd was Sterrenstad een uiterst geheime luchtmachtbasis, die op geen enkele kaart te vinden was.' Aldus Wikipedia. Nog steeds worden er kosmonauten opgeleid.

Het boek begint met een hoofdstuk getiteld 'Van de schrijver'. Dat oogt tamelijk authentiek, met zelfs twee afbeeldingen, plaatjes van schermafbeeldingen van de website Looopings, over een ongeval met een achtbaan. Volgens de tekst 'van de schrijver' gebeurde dat in 2022, in Plopsaland, 'een pretpark in België'. Dat pretpark met die rare naam bestaat, en in februari 2022 viel daar inderdaad van een achtbaan de motor uit. Mensen zaten zo'n zes uur vast in gondels, voor ze er met hulp van een zeer hoge hijskraan werden uitgehaald. Of daar ene 'Reinier Sonneveld' met zijn zoon tussen zat bleef onvermeld.

Tijdens die zes uur hangen in de lucht vertelt 'Ilya' zijn verhaal.

'Ik ben Ilya,' zei de man.

'Ielja?'

'Jep. En dit is Lotje.

Ik noemde onze namen.

Hij schraapte zijn keel. 'Verhalen zijn een soort tijdreizen, dat weten jullie wel. Ik wil jullie dus vragen om met mij terug te gaan, bijna veertig jaar terug, naar 1983. Ik was toen geen volwassen man natuurlijk, maar een kleine jongen, in een besneeuwd stadje ergens in Rusland.'

'Jij was toen een kleuter,' fluisterde mijn zoon.

'Ja,' reageerde ik. 'Toen was er nog geen internet, hè, dat weet je toch? Er waren geen mobieltjes, niemand had zelfs maar een computer thuis. En Rusland was in die tijd heel erg communistisch.'

'Kommu-wattes?'

'Com-mu-nis-tisch. Dan moet alles supereerlijk verdeeld worden en is niks echt van jezelf. Ook jouw lego niet.'

Zijn ogen werden enorm groot.

'Amerika en wij in Europa waren het daar niet mee eens. En zo kwam er tussen ons een Koude Oorlog. Een hete oorlog, daarin wordt geschoten en zo, maar een koude oorlog, die is zeg maar bevroren, die staat stil. Er wordt niet gevochten, maar dat kan wel elk moment gebeuren.'

'Reinier, zal ik beginnen?' vroeg Ilya.

Dan begint, na deze curieuze uitleg van communisme en koude oorlog, op de volgende bladzijde Ilya's verhaal. Hoewel beginnend in 1983, zoals we weten, vertelt hij in onvoltooid tegenwoordige tijd.

Ik woon in Sterrenstad. Dat klinkt als een plaats uit een sprookje, maar zo heet het echt. We staan alleen op geen enkele kaart.

Om dan over te gaan op onvoltooid verleden tijd.

Ik was vijf toen ik in de atlas Moskou opzocht, onze hoofdstad, hier best dichtbij.

Hij kon Sterrenstad niet vinden. Enige verklaring van zijn moeder, zoals voor de gebouwen waar hij niet mocht komen en veel andere zaken: 'de Amerikanen'. In die verboden gebouwen werkte zijn vader als monteur.

Op zijn achtste verdween zijn vader.

De ochtend dat mijn vader verdween lag er een appel op het kastje naast mijn bed. Ik was toen acht. Het was de mooiste en de grootste appel die ik ooit had gezien.

Die appel zou zijn vader voor hem hebben achtergelaten. En van tijd tot tijd kwam er een brief. Maar zijn vader blijft weg. Waardoor, hoe, het blijft onbekend maar wel komt de jonge verteller einde verhaal te weten dat zijn vader hoogstwaarschijnlijk is verongelukt bij een mislukte lancering van een satelliet. Tot die tijd verzint de jongen van alles, onder andere dat zijn vader hoog boven hem zweeft in een satelliet. En zijn moeder is al even fantasierijk want tegen het einde van het verhaal blijkt dat die van alles heeft verzonnen en de brieven van zijn vader blijken door haar geschreven, een bedrog dat Ilya zijn moeder zeer aanrekent. Wat is waar, wat niet? Die vraag is een soort rode draad in het verhaal.

Ilya verzint op zeker moment, geholpen door Zlata, een vriendinnetje met een soortgelijk geheim, een manier om dichter bij zijn vader te komen met een geïmproviseerde luchtballon. En hij droomt ervan dat zijn vader hem komt redden. Een prachtig, weemoedig stemmend verhaal.

'Ilya!' hoor ik naast me, tussen al het geraas door. Hij zit in de andere stoel. 'Je bent het echt! Ik ben zo trots op je!'

'Ik houd van je,' roep ik terug, maar hij kan het niet verstaan. 'Ik heb je zo vreselijk gemist,' probeer ik, maar ook dat verdwijnt in het geraas.

Ik veeg mijn want hard tegen de leuning van mijn stoel, eindelijk krijg ik die uit. Mijn vingers zijn tot een vuist geklemd, merk ik nu, blauw en gevoelloos. Ik steek de vuist in zijn richting. Hij begrijpt me niet, maar ik blijf aandringen. Dan slaat hij beide handen om mijn vuist en probeert hij heel voorzichtig, terwijl we alle kanten op botsen, mijn vingers iets open te trekken. En vlak voordat ik weer flauwval, vindt hij daar een verschrompeld donkerbruin bolletje, een soort grote krent, die hij me drie jaar geleden heeft gegeven als de mooiste appel die ik ooit had gezien.

Daarna is zogenaamd 'de schrijver' weer aan het woord.

Er jeukte toch nog iets. Dat had mijn zoon blijkbaar ook, want toen de vijfde persoon werd getuigd om in de gondel te stappen, boog hij naar mij toe en fluisterde: 'Dat laatste, dat hij hoog genoeg kwam en zijn vader laag genoeg, dat kán toch eigenlijk helemaal niet?'

Ja, precies. Die ruimtevlucht! Dat was zo spectaculair, waarom hadden we daar niet eerder over gehoord?

Volgt een fraaie dialoog over fictie en werkelijkheid en de kracht van een sterk verhaal. Het verhaal van de jonge Ilya en zijn vader is mooi, inclusief enkele tekeningen door de auteur, maar deze toevoeging maakt dit boek bijzonder, want zulke bespiegelingen tref je zelden aan. Geeft aanleiding tot gedachten over het waarheidsgehalte van de stukken 'van de schrijver'. Wat is daarin verzonnen? Is die 'schrijver' identiek aan Reinier Sonneveld? De geheimen van Sterrenstad is zijn debuut, dat maakt nieuwsgierig naar het deze herfst verschijnende De schat van Schimmenstad.

Sonneveld, Reinier. De geheimen van Sterrenstad. Met enkele illustraties van de auteur. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1849 9, 222 p.

Kiki kan zingen

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 13 Aug 2026 21:04:51 +0000

... en onderscheidt zich daarmee van alle andere vrouwelijke kikkers.

Kiki is een fabeltjeskikker uit het grote dierenbos. In het water zijn de repetities gaande van het Groot Kikkerkoor. (Nee, sorry, kikkerkoor De Kwaakmakers, helaas.) Voor het koor staat dirigent Kwaakzaam. Kiki luistert stiekem en oefent in haar eentje.

Maar toen, op een ochtend, ontglipte Kiki per ongeluk een nootje.

Dat hoorde de dirigent. 'Vort, scheer je weg! Ga, klein meisjeskikkertje, ik wil je hier nooit meer zien!'

Ze zingt dan in haar eentje, maar toen alle kikkers klaar stonden voor het grote kikkerconcert viel er een schaduw en hop, daar had een grote reiger de dirigent te pakken.

Kiki stond op een ander plekje te zingen, de wind blies haar gezang de goede kant op en de reiger was zo ontroerd dat hij (of zij) de dirigent liet vallen. Men bleef luisteren, Kiki kreeg een groot applaus en mocht voortaan solo zingen.

Grappig voorleesverhaal van Stern Nijland, met mooie prenten, al hebben de gierzwaluwen te lange staarten. De jonge luisteraar komt meteen te weten wat een koor is, en een dirigent... wellicht na wat uitleg door de voorlezer.

Nijland, Stern. Kiki en het Kikkerkoor. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1856 7, 40 p.

Koning van Ellia

noreply@blogger.com (H.) — Thu, 06 Aug 2026 22:06:35 +0000

Ha, een kaart. Hoewel de voorkant al iets weggaf, doet de kaart dat meteen: dit verhaal speelt zich af in een fantasieland.

Zee, 'Het bos', 'Het dal', 'De bergen'... Een pijl naar 'de vijf koninkrijken', een pijl naar 'Drene', zes boten met de wind in de donkere zeilen richting kust, en als je doorkijkt zie je de hut van Tick, het huis van Meg en de Koningsburcht.

Welkom in Ellia.

Wie weet bladert de geroutineerde lezer van dit soort verhalen even snel door de pagina's en het laatste schutblad. Maar nee, dit is de enige kaart en illustraties zijn er ook niet.

Nog voor we de eerste woorden hebben gelezen, geeft de achterkanttekst (ook wel flaptekst geheten, maar er is geen flap) al informatie:

Sinds grootvader er niet meer is, is Tick verantwoordelijk voor zijn kleine broertje Leaf en hun trouwe paard Kiezel. Op een dag verschijnt een levensgevaarlijke Jager bij hun huisje in de bossen en Tick weet wat dat betekent: het koninkrijk wordt aangevallen.

Natuurlijk. Zo'n fantasieland zal eens een republiek zijn of zo. Zelfs Beckmans feministische Thule heeft een soort koningin. Natuurlijk, er zijn ridders en die vechten met zwaarden. Natuurlijk is volstrekt duidelijk wat en wie de goede en de slechte kant zijn. Natuurlijk wordt die aanval met enige moeite en dankzij heldendaden afgeslagen. Het hele leger van de Dreners verdwijnt onder een lawine, dankzij één welgerichte pijl van Tick. O pardon, spoiler.

Wie zich stoort aan dat soort genre-eigen vanzelfsprekendheden of er niets mee heeft kan Klein Wonder beter ongelezen laten.

Wie zich er niet aan stoort of ze als jonge lezer nog helemaal niet kent heeft aan Klein Wonder een vlot verteld verhaal, met een duidelijke opbouw en lekker veel spannende momenten. Ook die typische namen krijgen hun rol.

Het begint hooguit wat haastig. Dat drietal 'grootvader', Tick en Leaf had best eerst wat uitgediept kunnen worden. Het eindigt ook te haastig. De ingenieuze ontknoping wordt wat snel afgedaan, in de twee laatste hoofdstukken, en de cliffhanger die verwijst naar een eventueel volgend verhaal is ronduit slap.

Even had Tick het gevoel dat grootvader naast hem stond. Zijn borstelige baard, de geur van zijn pijp, zijn zachte grijze haar. Het was allemaal hier, bij hem, voor altijd. Tick wist dat grootvader en hij elkaar ooit weer terug zouden zien.

Maar eerst zou hij nog veel meer avonturen beleven, samen met zijn nieuwe vrienden. Samen met Kiezel. Samen met Leaf.

Bleehh, avonturen. Jongens jongens wat een pech, Dappere Dodo gaat nu weg, maar hij komt een volgend keer, met zijn avonturen weer. En dat in zo'n stoer riddersverhaal voor lezers van tien en ouder. Eh, misschien een vertalersuitglijdertje? Geen idee.

Het was wellicht beter geweest als auteur Ross Montgomery zijn verhaal een jaar had laten liggen en dan nog eens zou hebben bekeken, in plaats van het meteen bij zijn uitgever (Walker Books) in te leveren. Wie weet.

Ondanks deze kanttekeningen blijft Klein Wonder zoals gemeld een spannend en vlot verteld verhaal, voor zover te beoordelen goed vertaald.

Montgomery, Ross. Klein Wonder. Vertaald door Pauline Michgelsen. Volt, 2026. Oorspr.: Small Wonder. Walker Books, 2025.