Paul van Gulick: Over muziek en zo

Uit-de-box-denken en vooroordelen.

2023-05-14T13:35:00.002+02:00

In de buurt woont een echtpaar van midden dertig met hun dochter. Het zijn aardige mensen die houden van Hardcore muziek, fan zijn van een voetbalclub uit het zuiden van het land en het goed hebben met elkaar. Hij werkt vanuit huis en laat, casual gekleed in trainingspak of leren jasje, trainingsbroek, t-shirt en blauwe Niké slippers, hun hondje uit. Onderwijl kijkt hij op zijn mobieltje en blijft hij staan als het hondje aandrang voelt uitgebreid te snuffelen of de behoeften te doen. Zij werkt als medewerker in een verzorgingstehuis in de buurt. Dagelijks kondigt harde muziek aan dat ze vertrekt of thuiskomt met hun elektrische auto. De muziek in de auto staat zo hard, dat ik me zorgen maak over haar gehoor; het gedreun van de lage, bonkende bassen is goed te horen als ze langs ons huis rijdt.

Het echtpaar heeft werkelijk alles voor hun dochter over. Hun kleine achtertuin wordt in het voorjaar omgetoverd in een trampoline-lustoord. De beschermende wanden van gaas toornen metershoog boven de omheining van hun tuintje uit. In de zomer verandert de tuin in een zwemparadijs. Een veel te groot mobiel zwembad beslaat dan de hele tuin en de dochter kan zich naar hartelust uitleven met vriendjes uit de buurt. Het geluid van spelende kinderen is leuk om te horen. Onder begeleiding van Nederlandstalige muziek, hebben zij het gedrieën goed met elkaar. Ze hebben het goed voor elkaar.

De man gebruikte tot voor kort zijn scooter als hij ergens naartoe wilde gaan. De elektrische auto was van het werk, maar het is vooral zijn vrouw die er gebruik van maakt. Ik heb hem in al die jaren nog nooit naar kantoor zien gaan. Klaarblijkelijk kan alles vanuit huis geregeld worden. Toen ik onlangs langs hun huis liep, zag ik een scootmobiel voor de deur staan. Later zag ik hem regelmatig op deze scootmobiel gezeten, in de buurt en het dichtbijgelegen winkelcentrum rondrijden. Ik maakte me een beetje zorgen en vroeg hem op een dag hoe het met zijn gezondheid gesteld was. Die bleek helemaal in orde te zijn. Op mijn vraag waarom hij niet meer op zijn scooter reed maar zich met een scootmobiel verplaatste, volgde een even logisch als voor mij verbijsterend antwoord. Door nieuwe wetgeving zijn we verplicht om een helm te dragen bij het berijden van de scooter. Daar had hij geen zin in en daarom had hij zijn scooter op Marktplaats gezet en een scootmobiel aangeschaft. Bovendien kon je het ding gemakkelijke parkeren.

Ik heb me achteraf afgevraagd waarom ik dit zo vreemd vond. Klaarblijkelijk koppel ik een voorwerp dus aan een bepaalde functie of doelgroep. Alsof Marcel Duchamps met zijn urinoir en Picasso met zijn stierenkop van stuur en zadel niet hebben plaatsgevonden. Ik koppel dus, als vermeende vrijdenker, de scootmobiel aan invaliditeit en slechte gezondheid. Bovendien ben ik in eerste instantie geïrriteerd dat een gezond iemand een scootmobiel gebruikt. Het “uit de box” denken, waarvan ik dacht dat ik dat uit principe doe, wordt hier door de buurtbewoner in de praktijk van alle dag toegepast. Natuurlijk is een gebruiksvoorwerp niet alleen voorbehouden aan een doelgroep waar het aanvankelijk voor ontwikkeld is.

Konden we maar als kinderen de wereld bekijken op functionaliteit. Te vaak wordt ons denken en handelen ingeperkt door een soort tunnelvisie. Dit doorgeslagen utilisme maakt te vaak dat we de mogelijkheden, die binnen handbereik liggen, niet zien of benutten. Er blijft een heel leven werk aan de winkel. Ik ben voorlopig nog niet uitgeleerd.

Land van water en wind

2019-07-30T22:06:00.002+02:00

Vandaag met de boot van Herma en Joost via de Spaarne naar Haarlem gevaren. Voor het Teylersmuseum even aangemeerd en na een korte wandeling weer terug naar Vijfhuizen, waar we vandaan kwamen en waar ik mijn auto had geparkeerd.

Nederland is prachtig vanuit het water bezien. Het voordeel van het varen is dat je in een rustig tempo, ver van wegen en het bijbehorende verkeer, Nederland van een kant ziet die normaal gesproken verborgen blijft voor niet-vaarders. Het enige minpunt is dat Schiphol met zijn eindeloos af- en aanvliegende stroom vliegtuigen zo nadrukkelijk van zich laat horen.

We varen langs woonboten, villa's met geweldige tuinen, prachtige molens en schitterende waterkanten. De waterdieren bezorgen ons veel plezier met hun aanwezigheid en we hebben vanaf de boot een schitterend uitzicht over het landschap. We groeten andere bootvaarders als leefden we in een lang vervlogen tijd en trotseren lage bruggen waar we met slechts een paar centimeter speling onderdoor kunnen. Dat scheelt weer behoorlijk wat tijd, want de bruggen hoeven dan niet geopend te worden. Sloepen zijn populair en de eigenaren van gigantisch grote plezierjachten meren aan op plaatsen waar ze goed gezien en bewonderd kunnen worden. Al met al een aparte wereld waar ik geamuseerd en met interesse deelgenoot van werd.

Mijn schoonmoeder van 92 jaar is met ons meegegaan in onze Renault Trafic. Het is een grappig gezicht als ze met behulp van het meegenomen keukentrapje de hoogte overbrugt bij het instappen van ons 'busje'. We vormen zo een apart reisgezelschap: schoonmoeder rechts op de voorbank, Kitty in het midden en ik achter het stuur. Leuk dat het nog kan en dat Herma, Joost en Sjors ons zo gastvrij op een boortochtje onthaalden. Weer een dagje om in te lijsten.

Zomaar een zondagochtend

2019-07-28T11:42:00.002+02:00

Ik lees vanochtend weer verder in het boek De avant-gardisten. De Russische revolutie in de kunst, 1917-1935 van Sjeng Scheijen (2019, Prometheus Amsterdam). Kitty leest in Tegen de terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon van Beatrice de Graaf (2018, Prometheus Amsterdam). Af en toe bespreken we de inhoud met elkaar en vanochtend kregen we weer eens een boeiende uitwisseling van gedachten.

Naar aanleiding van het boek van Beatrice de Graaf bestudeerden we enkele historische kaarten uit 1815 en bespraken hoe men destijds met het Concert van Europa met zijn Heilige en Quadruple Allianties de toenmalige Post-Napoleontistische balans van machten probeerden te stabiliseren. Het Congres van Wenen, waar onze leraar Cor de Man het altijd over had, kreeg weer hernieuwde betekenis. Grenzen veranderden, Europa werd opnieuw opgedeeld en dat zou blijven gebeuren tot in de huidige tijd.

Daarop bekeken we kaarten van het Russische Rijk in verband met de Russische futurist Kazimir Malevitsj. Hij was in 1879 geboren in de regio van Tsjernihiv (in het Russisch: Tsjernigov), een plaats in het huidige Oekraïne, waar ik enkele van mijn grotere composities heb mogen uitvoeren. Het behoorde in die tijd tot Polen en omdat bij Malevitsj thuis Pools werd gesproken, heeft hij nooit goed Russisch leren spreken. Dat hij in 1917 werd benoemd tot 'Commissaris voor het behoud van de kostbaarheden van het Kremlin' was een provocatieve daad. Prominenten binnen het culturele establishment spraken er schande van. Dat een van oorsprong Poolse futurist werd aangesteld als de beheerder en bewaker van Ruslands erfgoed werd gezien als het aanstellen van een wolf als babysit voor de schapen.

(Groot)machten beslechten ruzies, verdelen de macht, volkeren worden tegen elkaar opgezet en grenzen veranderen. Het boek In Europa van Geert Mak (2004, Uitgeverij Atlas Amsterdam/ Antwerpen) laat op soms schokkende wijze zien dat mensen en hele families slachtoffer zijn van deze vreselijke mechanismen. Het feit dat een grens wordt verlegd, maakt de mensen niet ineens anders of tot vijand. Het levert meestal alleen maar een hoop extra ellende op. Kijk naar de kaarsrechte grenzen die her en der in Afrika of het Midden-Oosten zijn getrokken; de kunstmatige scheiding tussen Noord- en Zuid-Korea... Die doen geen van allen recht aan de demografische samenstelling van die gebieden en zijn bronnen van onrust en oorlog.

Een heleboel brandhaarden in de wereld waarin we wonen, zijn te begrijpen uit de wijze waarop macht wordt verdeeld en grenzen worden getrokken. Wat stelt nationalisme eigenlijk voor als je alleen maar kijkt naar de (huidige) grenzen en de mens buiten beschouwing laat. Het is maar de vraag of daar ooit verandering in zal komen. We gaan weer verder lezen.

Ik nam er de tijd voor

2019-07-27T12:55:00.000+02:00

We bevinden ons in de tijd zoals vissen zich in het water bevinden. Ons zijn is een zijn in de tijd. Als componist hanteer ik de tijd als een middel om er mijn composities als een constructie in te laten voltrekken. Toch is 'tijd' niet zo eenduiding als we het vaak in dagelijks gebruik hanteren. We weten uit eigen ervaring dat er verschil is tussen gemeten en beleefde tijd. Je kunt de tijd 'vergeten' of 'verliezen' door naar een boeiend muziekstuk te luisteren of op andere wijze te focussen. Het vaste patroon van verleden, heden en toekomst ligt niet zo vast verankerd zoals we dat wellicht zouden vermoeden of wensen. Carlo Rovelli, een autoriteit op het gebied van kwantumgravitatie, verwoordt het in zijn Het mysterie van de tijd (Uitgeverij Prometheus, 2018) als volgt: 'Die kennis (over tijd, PVG) is als een sneeuwvlok op je hand: terwijl je die bestudeert smelt ze onder je ogen, en verdwijnt.'

In logische stappen toont hij aan dat er een heleboel tijden zijn: een andere tijd voor elk punt in de ruimte. Elke klok heeft wat ze in de natuurkunde een eigentijd noemen. Elk fenomeen heeft zijn eigen ritme en de wereld is 'een netwerk van gebeurtenissen die elkaar wederzijds beïnvloeden.' Tot dit inzicht kwam Einstein, maar hij had nog niet de beschikking over meetinstrumenten om het te bewijzen. Hij voorspelde dat tijd op sommige plekken langzamer verstrijkt dan op andere. Inmiddels weten we dat zwaartekracht te begrijpen is uit het oogpunt van die verschillen in het verstrijken van tijd. Het is een gegeven dat elke lichaam de tijd in zijn nabijheid vertraagt. Op aarde is dat dichterbij het oppervlak van de aarde (de kust) meer het geval dat verderaf (de bergen). Tijd verstrijkt aan de kust meetbaar trager dan in de bergen. De dingen bewegen dáárheen waar de tijd langzamer verstrijkt. Natuurkunde beschrijft dus niet meer hoe dingen evolueren in de tijd, maar hoe ze evolueren in hun respectieve tijden en hoe 'de tijden' evolueren ten opzichte van elkaar.

Rovelli gebruikt in zijn boek een leuke metafoor: 'Op elke plek heeft de tijd een ander ritme, een andere gang. De dingen van de wereld dansen in verschillende ritmes. Als de wereld wordt ondersteund door de dansende Shiva, dan moeten er dus tienduizenden Shiva's zijn, één grote gemeenschappelijke dans, als op een schilderij van Matisse...'

Zeit und Ewigkeit

2019-07-22T16:45:00.000+02:00

Die Zeit geht nicht, sie stehet still,
Wir ziehen durch sie hin;
Sie ist ein Karavanserai,
Wir sind die Pilger drin.

Ein Etwas, form- und farbenlos,
Das nur Gestalt gewinnt,
Wo ihr drin auf- und nieder taucht,
Bis wieder ihr zerrinnt.

Es blitzt ein Tropfen Morgenthau
Im Strahl des Sonnenlichts -
Ein Tag kann eine Perle sein
Und hundert Jahre - Nichts!

Es ist ein weißes Pergament
Die Zeit und jeder schreibt
Mit seinem besten Blut darauf
Bis ihn der Strom vertreibt.

An dich, du wunderbare Welt,
Du Schönheit ohne End'!
Schreib' ich 'nen kurzen Liebesbrief
Auf dieses Pergament.

Froh bin ich, daß ich aufgetaucht
In deinem runden Kranz,
Zum Dank trüb' ich die Quelle nicht
Und lobe deinen Glanz!

Gottfried Keller
Neuere Gedichte, 1851

Om nooit te vergeten

2019-07-21T09:20:00.000+02:00

6 december 1999

’s Ochtends waren we in principe vrij. We zijn naar het Instituut voor Kunsten gegaan om Konstantin Jacobson te spreken om 11:00 uur. Het was lekker weer en de wandeling van 45 minuten was geen straf. Onderweg heb ik foto’s weggebracht om te ontwikkelen. We konden ze vanaf 12:00 uur weer ophalen.

Jacobson ontving ons in zijn kantoor en het gesprek verliep allervriendelijkst. Hij had het over interne problemen die hij niet verder wilde toelichten. We spraken ook over moeilijkheden in communicatie met fax en e-mail. Hij nodigde me uit om masterclasses en lezingen te komen geven in oktober 2000 en om dan tevens de Johannes Passion van Bach uit te komen voeren. Al met al was het een positief gesprek en een gastvrije ontvangst; zeker nadat ik hem het beeldje van de Sint Jan had gegeven. Hij gaf me spontaan een ingelijste ets die hij op zijn bureau had staan als cadeau. We zullen zien…

Na het gesprek met Jacobson gingen we naar de stad om de foto’s op te halen en daarna gingen we weer naar het hotel. ’s Middags eerst een lunch in het Pedagogisch College en vervolgens nog even een video bekeken met Dmytri en Tatiana over een Russische componist die Tatiana het hoogst achtte: Georgi Vasiljevitsj Sviridov. Ze beloofde mij haar kostbaarste boek te geven in de hoop dat ik de componist ook ging waarderen. Ik wist niet of ik dat geschenk kan aannemen, maar Vera zegt dat ik het wel moet doen omdat ze anders beledigd zou zijn. De muziek van Sviridov was een openbaring voor me, zo prachtig en emotioneel.

Daarna gingen we naar het hoofd van het culturele comité: Tatiana Davidenko. Zij was een mooie jonge vrouw die een goed en gedecideerd bestuurder was die wel wat afstandelijk over kwam. We hadden een goed gesprek waarbij ze mij vertelde dat ze daar niet zo’n goede ervaringen hadden met de dirigent Andrew Wheeler die in Amsterdam woont. Zij gaf aan dat ze daarom wat gereserveerder stond ten opzichte van dirigenten uit Nederland. Wheeler had het in hun ogen benadeeld met contracten en daar waren ze verbolgen over.

Vervolgens moest ik naar de concertzaal om te repeteren. Dat lukte goed. We ontmoetten de zakelijke directeur van het symfonieorkest en gingen met hem naar de dirigent, maestro Iwan Shpiller. Aanvankelijk verliep het gesprek wat stroef, omdat hij niet van onze komst wist. Toch brak op een gegeven moment het ijs en zijn we tot in de late uurtjes nog blijven kletsen, deels in het Russisch, deels in het Frans. Shpiller kwam uit een gegoede familie en was met de Franse taal opgevoed. Mensenlief wat was ik moe. Samen met de directeur van het orkest zijn we toen naar huis gelopen (een kilometer of drie) en gaan slapen. Morgen staat een gesprek met de vervangster van Aleksandr Lebed op het programma; ik ben benieuwd.

7 december 1999

De dag begon redelijk vroeg en samen met Olga en Tatiana gingen we naar de vice-gouverneur. Je komt niet zomaar binnen in het imposante gebouw. Je moet een uitnodiging hebben en er stond bewaking bij de ingang die iedereen controleerde. Wij werden naar boven geleid door een beeldschone secretaresse, moesten even wachten en konden naar binnen. Tatiana Davidenko was in nabijheid van de vice-gouverneur, een mevrouw ‘Goldok’ of zoiets, heel formeel. De vice-gouverneur was op haar beurt zeer vriendelijk en informeel. Ze gaven me het gevoel dat ik belangrijk was.

Na een gesprek van een half uur liepen Henk, Tatiana en ik naar de “orgelkerk”, een katholieke kerk met een groot Tsjechisch orgel. Hoewel de kerk dicht was, konden we voor de gelegenheid naar binnen en werden we vergast op een klein concertje. De temperatuurswisselingen eisten duidelijk hun tol; sommige registers waren extreem vals en stemmen hielp niet veel. Daarna liepen we langs en door een park naar het Pedagogisch College waar de lunch weer klaar stond. Zoals gewoonlijk lekker en zeer uitgebreid gegeten. Na het eten werd een radio-interview van een half uur afgenomen door een dame die zeer ter zake kundig was. Zij nam geen genoegen met vage en vriendelijke antwoorden van mijn kant. Ze vertelde mij dat de koorleraren uit Krasnoyarsk onder de indruk waren van mijn kennis, werkwijze en interpretatie. Dat was een fijne opsteker zo voor het concert.

Hierna zijn we met de Lada door de dikke sneeuw naar het hotel gegaan waar ik nog een paar uur heb geslapen en me voorbereidde op het concert. De strijkbout die ik meegenomen had van huis kwam goed van pas. Om 17:00 uur met de auto naar de concertzaal, maar niet nadat we een diner op het Pedagogisch College hadden genuttigd. In de concertzaal nog even Mozart gerepeteerd en het concert kon beginnen. De zaal was vol en er zaten belangrijke mensen. Na afloop kreeg ik veel bloemen (terwijl ze wel vreselijk duur waren hier). De bloemen heb ik aan enkele deelnemende musici en koorzangers gegeven.

Ik moest veel handtekeningen zetten voor de fans en daarna kregen we een zeer officiële nazit met bobo’s van Krasnoyarsk en vooraanstaande musici. Even kortstondig met Aleksandr Lebed gesproken waarbij hij vooral benieuwd was wat ik van Siberië vond en of ik er zou willen komen werken. Ik mocht als derde belangrijke persoon toosten, na Aleksandr Lebed, de vice-gouverneur en nog vóór de vertegenwoordigers van cultuur! Ik heb getoost op het college en de hoop uitgesproken dat er nog vele generaties musici als Tatiana Korotkova en haar koorleden mogen voortkomen uit de talentenvijver. Dat viel erg in de smaak. Ik werd weer naar huis gebracht door Vera en haar man Sergey.

8 december 1999

Niet goed geslapen, om 05:00 uur Kitty gebeld en spullen ingepakt. Om 07:30 kwamen Tatiana, Vera, haar man Sergey en hun zoon ons ophalen om naar het vliegveld te gaan. Het sneeuwde enorm en er was sprake van uitzonderlijke Siberische omstandigheden. Aangekomen op het vliegveld bleek het vliegtuig uitgeweken te zijn naar een 380 kilometer verderop gelegen vliegveld in verband met de sneeuwstormen. Gelukkig konden we twee uur later dan gepland toch vertrekken. Ik vond het jammer dat er een eind kwam aan deze indrukwekkende reis. Dingen zijn niet meer hetzelfde als voorheen.

Dat ik zoiets mocht meemaken

2019-07-16T07:25:00.001+02:00

4 december 1999

We konden de dag wat later beginnen. Om 11:00 uur werden we zoals gewoonlijk weer opgehaald en naar het Pedagogisch College gereden. Daar een vakinhoudelijk gesprek gehad over de uit te voeren werken met Tatiana (een geweldig musicus!). Weer een zeer uitgebreide lunch om 12:00 uur en vervolgens de masterclass met het koor. De belangrijkste musici en theoretici uit Krasnoyarsk waren aanwezig. De masterclass verliep naar wens en werd door de televisie uitgezonden. In de pauze had ik een interview met de nationale televisieploeg. Ik ben wel een bezienswaardigheid en men heeft het voortdurend over de ‘beroemde’ Nederlandse dirigent, hoezeer ik dat ook probeer te relativeren.

Na de masterclass mochten Henk en ik, samen met Vera, naar het grote feest ter ere van de Patriarch. Een bijzondere gelegenheid, want hij wordt gezien als een van de belangrijkste mannen in Rusland. Ook Aleksandr Lebed en zijn vrouw waren aanwezig en wat opviel was dat kerk en staat hier als één werden gezien. Henk en ik hadden de plaatsen van Tatiana en Dima gekregen terwijl zij dit zelf graag hadden willen meemaken. Het was een uniek bezoek van de patriarch en zij zullen zoiets waarschijnlijk niet meer meemaken. Wij hoorden dit later pas; wat een opoffering!

Wij zaten 5 meter van hen vandaan op de beste plaats in de zaal. Heel wat mensen moeten jaloers zijn geweest. Een mooi programma passeerde de revue en ook Aleksandr Lebed moest een toespraak houden. Henk en ik waren verrast om zo’n grote en krachtige man te zien met een totale black out. Lebed kwam het podium op en was bijzonder zenuwachtig; hij stotterde, bibberde met zijn adem en maakte zijn excuses dat hij zijn tekst kwijt was. De mensen klapten beleefd, maar het was pijnlijk stil voor wel drie minuten. Het geklap van de mensen veranderde in een geklap in een vaste cadans. Lebed stond maar stil en zei niets. De spanning hing als een sluier over de grote zaal.

Daarna kwam de patriarch onder veel klokgelui het podium op en hij sprak de mensen toe. Een indrukwekkende man, net als Lebed gezegend met een zware stem. Zijn boodschap was dat de Russen in de afgelopen eeuw al veel hadden doorstaan: repressie, oorlog en burgeroorlog. Ze moesten gezamenlijk het nieuwe millenium ingaan en iedereen had daarbij zijn eigen verantwoordelijkheid. Veel oorkondes en onderscheidingen werden uitgereikt aan wereldlijke bestuurders; Lebed voorop. Zij knielden en allen raakten met één hand de grond aan waar de patriarch stond en kusten zijn rechterhand. Je kon zien hoe groot de invloed van de kerk op de wereldlijke macht was.

Na de plechtigheid gingen we naar het huis van Tatiana. Het appartement was eenvoudig met stalen dubbele deuren tegen de koude. Maar wat een gastvrijheid en warmte trad ons daar tegemoet. Henk en ik hadden wat cadeautjes gekocht, waaronder bloemen. Dat is een traditie en Henk legde mij uit dat je altijd een oneven aantal bloemen mee moest nemen. Een even aantal bloemen geef je bij begrafenissen. Ook vertelde hij me dat je pas een hand geeft als je over de drempel bent; anders brengt het ongeluk. Het is gebruik om je schoenen uit te doen als je binnenkomt. Tatiana wilde niet dat we dat deden, maar we hebben het toch gedaan, hetgeen op prijs werd gesteld. De russen zijn erg bijgelovig en veel handelingen zijn daarom omgeven met voorschriften die je geacht wordt te kennen.

Er stond een overvloedige maaltijd op ons te wachten en er werd veel getoost met wodka (wat ‘watertje’ betekent). Ik wil hier niet meer weg! Ik hou van deze mensen en voel me emotioneel beter bij hen thuis dan bij mensen in Nederland!! Dima en zijn vrouw Tanja zongen liedjes van Alexander Yakovlevich Rosenbaum. Prachtig! We keken naar hun optreden in Amerika en Finland; wat een muzikanten!! Na een lange avond gingen Henk en ik te voet en nagenietend naar het hotel. Wat een bijzondere dag was dit!

5 december 1999

We konden de dag wat later beginnen. We zouden een wandeling gaan maken van 12 kilometer gaan maken in een natuurgebied 3 kilometer van de stad Krasnoyarsk: Zapovednik Stolby. De Russen kregen de 'stolby' voor het eerst in het oog toen kozakken een kleine ostrog bouwden aan de instroom van de Katsja in de Jenisej in 1624, het begin van de latere stad Krasnoyarsk. De kozakken verwonderden zich over de enorme complex gevormde stenen blokken en gaven het daarom de Bijbelse naam "Stolpy", wat later werd vervormd tot "Stolby". Het gebied waar we waren, was tot voor kort ontoegankelijk voor buitenlanders. Met twee auto’s gingen we naar het startpunt en het bleek een populair wandelgebied te zijn; het was er erg druk.

Het eerste gedeelte van de wandeling viel wel mee, maar gaandeweg werd het steiler en moesten we gaan klauteren in diepe sneeuw. Henk had het er duidelijk moeilijk mee en tot grote hilariteit maakte hij delen van de wandeling zittend op een binnenband van de auto mee; voortgetrokken door de man en de zoon van Vera. We hebben gewandeld van 11:00 tot 16:30 uur en veel mooie dingen gezien. O ja, terwijl ik daar aan het wandelen was, werd ik aangesproken met de vraag: ‘Komt u uit Holland?’ Verbaasd bevestigde ik dat. Bleek het de slagwerker van het academisch symfonieorkest te zijn die mij van verre herkende. Hij had 2 jaar geleden onder mijn muzikale leiding het Requiem van Verdi meerdere malen uitgevoerd. Hij sprak goed Engels en we hebben minstens een half uur met elkaar opgetrokken. Het was een leuke ontmoeting.

Na de wandeling gingen we naar het huis van Inna, maar niet nadat we de traditionele 7 rozen (tweemaal, ook voor Vera) hadden gekocht. Er wachtte ons weer een uitgebreide maaltijd, waar ze een hele dag mee bezig was geweest. Uiteraard werd er weer veel getoost (wodka) en gezongen. De man van Vera is een verdienstelijk gitarist en zijn vriend kon goed zingen en accordeon spelen. Vervolgens gingen we met het gezelschap naar het huis van Vera en daar werd de avond genoeglijk voortgezet. Voldaan werden we weer naar het hotel gebracht. Ik voel me hier erg thuis en hou van deze mensen!

Aantekeningen uit mijn reisdagboek van 1999

2019-07-15T09:28:00.003+02:00

30 november 1999

Volgens plan naar Leiden met de trein (1^steklas) met een grote koffer (19,5 kg) en zware tas bij me. Kitty en de kinderen brachten me weg naar het centraal station in Tilburg en daar heb ik om 16:00 uur de trein genomen. Overstappen in Rotterdam en vandaar naar Leiden. Daar aangekomen op het station een broodje gezond gegeten en vervolgens met de bus naar het Bastion Hotel in Oestgeest. De prijs van de tweepersoonskamer viel mee (fl. 85,00) en het was er fijn toeven.

1 december 1999

Om 06:30 uur met de bus baar Centraal Station en dan op naar Schiphol. Ik was ruim op tijd op het vliegveld, ik heb nog even Kitty gebeld (07:45 uur) en weg was ik. De vlucht naar Moskou duurde een half uur korter dan gepland. Ook de paspoortcontrole verliep zonder problemen. Ik stond dus al op het vliegveld in de ontvangsthal toen mijn reisgenoot en tolk Henk Sprenkels me na ongeveer 10 minuten om 15:10 uur plaatselijke tijd kwam ophalen. Ik kende Henk nog uit de tijd dat hij zanger was bij het Princenhage's Mannenkoor dat ik toen dirigeerde. Hij was de beste tolk die ik me kon voorstellen en zijn Russich was uitzonderlijk goed. In die 10 minuten was me ondertussen wel vijf keer gevraagd of ik een taxi nodig had. Henk had echter de beschikking over een auto met chauffeur van de zaak; erg luxe! Eerst gingen we naar zijn kantoor in Moskou, waar hij al geruime tijd werkte. Het zag er daar zeer westers uit. Vervolgens naar het Rode Plein, dat veel kleiner oogde dan ik verwachtte, en naar de winkelstraat daar. Ik keek mijn ogen uit: het was westers en bijzonder chique. Anders dan ik me had voorgesteld van Rusland.

Op het Rode Plein werden we wel meteen aangehouden omdat ik er met mijn Shapka van bont als een Tsjetsjeniër uitzag. Laat ik nu mijn visum en paspoort bij me hebben en Henk niet! Gelukkig konden we na een kort oponthoud verder. We hebben gezamenlijk een ijsje gegeten in de vrieskou.

Vervolgens gingen we naar een duur restaurant: “De Kaukasische krijgsgevangene”. Bij de ingang stonden twee mooie dames in traditionele klederdracht, er was livemuziek en de bediening was uit de kunst; verzorgd tot in de puntjes. Om 21:00 uur gingen we in vliegende vaart naar het vliegveld. In spiegelend glas zag ik dat ik er met mijn shapka inderdaad uit zie als een Tsjetsjeniër. Toch maar proberen rekening mee te houden dan. Aangekomen op het vliegveld werd ik door de beveiliging “betrapt” op het dragen van een broekriem. Een boel gedoe, maar toen ik hem uit wilde doen en daar achterlaten, mocht ik door. Er was overigens een grote vertraging: in plaats van 23:35 uur konden we pas op weg naar Krasnoyarsk om 01:40 uur. We moesten tot die tijd in een overvolle doorgangsruimte met alle andere ingecheckte passagiers wachten totdat we in het vliegtuig mochten gaan.

2 december 1999

Na een vlotte vlucht in een erg groot toestel (Tupolev) landden we in Krasnoyarsk, tenminste, dat dachten we. Het vliegveld ligt dus 40 kilometer buiten de stad. Vera Baranova, Inna Lazovskaja en Tatiana Korotkova stonden ons op te wachten. Het weerzien was erg hartelijk. Het bleek dat we in hetzelfde vliegtuig zaten als Gouveneur Aleksandr Lebed en Patriarch Aleksi II van Moskou. Dat was dan ook de reden dat we daar zo’n vertraging opliepen.

Het programma werd me uitgelegd: vandaag lunchen in het Pedagogisch College (13:00 uur); wat interviews met diverse media (14:00 uur) en daarna een bezoek aan het museum en een eerste repetitie met het koor. Ook werd gezegd dat Aleksandr Lebed op mijn concert aanwezig zou zijn. Ik werd naar het hotel gebracht om me even op te frissen; dat was wel nodig. De hotelkamer is ruim en luxe, het sanitair is niet wat we in het Westen gewend zijn, maar dat deerde me niet. Het zou nog wel een aantal keren voorkomen dat er laat op de avond aan mijn deur werd geklopt en een dame vroeg of ze iets voor me kon betekenen. Dat was wel een aparte ervaring. De kamer werd verhit door stadsverwarming en je kon de ramen niet openzetten, hetgeen ik door de vrieskou buiten wel kon begrijpen. Echter, de verwarming kon je niet zelf bedienen en het was er rond de 27C binnen terwijl de buitentemperatuur ver, zeer ver beneden het vriespunt was.

’s Middags heb ik kennis gemaakt met de directrice van het Pedagogische College en samen met haar geluncht. Het was een kordate vrouw die wist wat ze wilde en ik moest zeggen wat ik van alles vond. Ik werd behandeld als een echte V.I.P.; het beste was nog niet goed genoeg. Iedereen vindt belangrijk wat ik zeg en vind; dat was in Nederland wel anders. Na de interviews hebben we het grote museum bezocht dat speciaal voor de gelegenheid voor mij werd geopend. Henk en ik waren de enige bezoekers en we kregen een rondleiding. Daarna moesten we naar een klein kantoortje om de dagelijkse stempel te halen; een verplichte administratieve (bureaucratische) handeling waar we niet onderuit konden komen.

’s Avonds gedineerd en ook nog een repetitie gehad met het koor en een pianiste. Dat ging goed en naar ieders tevredenheid. Wel bleek duidelijk dat ik andere opvattingen had over koorklank en interpretatie. Ik was blij dat ik toen naar bed kon gaan want ik was doodop.

3 december 1999

’s Ochtends vroeg in mijn hotelkamer met Henk gegeten. In de koelkast stond van alles. Er werd goed voor ons gezorgd. Ik had mijn thermisch ondergoed aangedaan want we zouden op excursie naar de (water)krachtcentrale bij de stuwdam gaan in een militair afgelegen streek. Er moesten speciaal voor ons pasjes worden aangemaakt voordat we het gebied in mochten gaan. We gingen door een ijzig koud maar prachtig landschap naar de imposante centrale. We kregen een speciale rondleiding in en rond het bouwwerk. Op de terugweg heb ik vakinhoudelijk gesproken met Tatiana en Dima. Daarna volgde weer een officiële ontvangst bij de directrice van het Pedagogisch College en hebben we met haar geluncht. Na de lunch heb ik de concertzaal gezien en kon ik nog even op mijn hotelkamer rusten. Henk ging in de stad naar de Patriarch kijken; de hele stad was afgesloten en uitgelopen voor dit bezoek.

Op het College vertelde men mij nogmaals dat Gouveneur Aleksandr Lebed naar het concert wilde komen en mij na afloop wilde spreken. Alleen inlandse problemen zouden dat kunnen verhinderen, werd mij verzekerd. Daarna hadden we een diner (veel kip wordt daar gegeten zeg!) en repeteerde ik van 18:15 tot 20:15 uur met het koor. Ik kreeg leuke reacties en ze waren erg complimenteus. Tot slot nog in een soort café een biertje gedronken en leuk gebabbeld met Vera, Henk en Inna. Terug in het hotel ging Henk nog wat door Krasnoyarsk lopen en dook ik weer het bed in. Morgen de masterclass met veel publiek en naar ik hoop veel succes.

Dingen waren vanaf toen nooit meer hetzelfde

2019-07-14T21:16:00.000+02:00

In 1999 ging ik via Moskou voor het eerst naar Krasnoyarsk (de stad die afgebeeld staat op het 10 roebel biljet) om daar concerten te geven met Vera Baranova, Tatiana Korotkova en Dmytri en Tanja Chodoch. Ik zou er nog vele malen naar toe gaan om er grote concerten te geven en er met interessante musici in contact te komen. Ik heb de reis gemaakt met Henk Sprenkels die toen in Moskou werkte en mij als tolk ook op volgende reizen vergezelde.

Gisteren kwam ik bij het opruimen weer het reisdagboek tegen dat ik toen heb bijgehouden van mijn reizen in december 1999 en oktober 2000. Het was fijn om de herinneringen nog eens op te halen en ze geven een goed beeld van de ontmoeting tussen twee culturen: die van West-Europa en het verre Siberië. Voor mij was het een ervaring die mijn benadering van muziek voorgoed heeft veranderd. Ik schreef op 8 december 1999: 'Ik vond het jammer dat er een eind komt aan deze indrukwekkende reis. Dingen zijn niet meer hetzelfde als voorheen.'

Er vielen mij toen een aantal zaken op en die heb ik in het reisdagboek dat ik van Kitty cadeau had gekregen puntsgewijs opgetekend. Het zijn aantekeningen van 20 jaar geleden en ze geven aan hoe ik als vertegenwoordiger van de Westeuropese cultuur de verschillen tussen oost en west heb ervaren. Het was niet mijn bedoeling om een waardeoordeel uit te spreken. Het was gewoon anders dan ik in West-Europa gewend was. Hier volgt een greep uit mijn aantekeningen:

Marktkraampjes en winkels die 24 uur per dag zijn geopend; er is geen sluitingstijd
Bloemen zijn bijna onbetaalbaar duur (7 rozen kostten toen 50 guldens) en komen uit Holland
Bussen zijn vreselijk oud
In de overvolle bus geef je het geld via de overige passagiers door naar voren en je krijgt het wisselgeld en de kaartjes ook op die manier terug
Personenauto's worden alleen door mannen bestuurd
Het verschil tussen arm en rijk is best groot
Veel mensen leven in kleine appartementen
Het is gebruikelijk dat je de schoenen uitdoet bij binnenkomst
Je geeft pas een hand als je de drempel van het huis gepasseerd bent
Bij bezoek een oneven aantal bloemen geven
Er wordt veel getoost en er is altijd eten bij het drinken
De derde toost heeft als onderwerp 'vrouwen' en aan de rangorde van wie de toost uitspreekt kun je ook de plaats in de sociale pikorde herleiden. De eerste spreker staat per definitie het hoogst in de sociale hiërarchie
Deze duidelijke hiërarchische structuur is ook herkenbaar in alle maatschappelijke sociale betrekkingen
Men heeft enorm veel respect voor hoogwaardigheidsbekleders
Men is erg diplomatiek: er is altijd hoop; men is er moreel klaar voor of men vindt iets interessant
Kamermeisjes in hotels doen de was, strijken en verstellen
Het is handig om sigaretten op zak te hebben zodat je die kunt weggeven. Dit wordt zeer op prijs gesteld
Aan de ene kant zijn vrouwen zeer geëmancipeerd (veel vrouwen doen ook fysiek zwaar werk), aan de andere kant is de rolverdeling thuis zeer traditioneel
Voetgangers zijn vogelvrij op straat
Verkeerslichten springen gelijktijdig om en dan moet je rennen voor je leven
Men is erg gastvrij; als je wordt uitgenodigd bij iemand thuis is de tafel zeer overvloedig gedekt en is niets te veel

Ik zal in de volgende blogs fragmenten van mijn reisdagboek uit die tijd plaatsen. Zoals gezegd waren die ervaringen bepalend voor de manier waarop ik sindsdien in het leven sta.

Wanneer genoeg te weinig is, is niets genoeg

2019-07-13T10:46:00.000+02:00

Vanochtend, tijdens het lezen van de krant, bekroop me het besef dat ik toch wel erg naïef in het leven sta. Aanleiding was een serie berichten over uiteenlopende zaken waarbij ik een misselijkmakend gevoel kreeg. Ik vroeg me af of dit soort zaken altijd al speelde in de wereld maar dat ik het gewoon niet zag of wilde zien.

Natuurlijk weet ik dat je geen politiek kunt bedrijven zonder vuile handen te maken. Altijd zul je compromissen moeten sluiten met mensen die anders in het leven staan en andere doelstellingen nastreven. Je hoeft maar de geschiedenisboeken erop na te lezen om te begrijpen dat omwentelingen ten goede van de onderdrukten altijd gepaard gaan met oorlogen. We boffen maar als we met gepolder de lieve vrede kunnen bewaren. Helaas hebben we het niet in eigen hand en draait de wereld met duizelingwekkende snelheid voort in een oneindig groot heelal.

Zelfverrijking, nepotisme, schaamteloos nastreven van zelfbelang en (seksuele) uitbuiting van anderen zit bij een deel van de mensen in de genen. Voeg daarbij de gemakkelijke beïnvloeding van het minder gefortuneerde deel van de wereldbevolking en zie daar de situatie die we nu dagelijks kunnen lezen, zien en horen in de media. Wij zijn in ons kikkerlandje in de positie om weg te kijken en te doen alsof het ons niet aangaat. Het is ook haast onbegonnen werk om je druk te maken over de mensen die het beduidend slechter hebben op deze aardbol. Als ik Youp van 't Hek vanochtend lees, die met zijn cynisme de spijker op zijn kop slaat, weet ik niet of ik nu moet lachen of huilen. Cynisme als ventilatieklep voor een overkill aan mediageweld over onrecht en onmacht lijkt de enige uitweg. Je kunt er maar beter om lachen dan huilen.

Ik vroeg me af hoe het moet zijn als je zo rijk bent dat alles maakbaar lijkt. Hoe werkt het bij die mensen dat zij in plaats van hun macht en middelen in te zetten voor het belang van iedereen, nóg meer wensen en nóg onbeschaamder worden. Waarschijnlijk kun je alleen maar rijk worden als je zo'n altruïstische eigenschap mist; een paar gunstige uitzonderingen daar gelaten. Wat zou je toch veel goeds kunnen bedenken met een jaarsalaris van pakweg 20 miljoen, het jaarinkomen van de Shell voorman. En hij hoort niet eens bij de allerrijksten der aarde. Hij zal zich waarschijnlijk spiegelen aan de anderen, die meer dan hij bijeen weten te scharen aan bonussen, aandelen en inkomen. Toch kun je maar op een toilet tegelijk zitten. Was het niet Epicurus die al constateerde: "Wanneer genoeg te weinig is, is niets genoeg". Het zal nooit anders worden.

Zien door het oog van het lichaam.

2019-07-12T22:20:00.001+02:00

Miniaturen hadden in de middeleeuwen een tweeledig doel: het illustreren én het verfraaien van de teksten. Zeker voor hen die niet konden lezen, in de middeleeuwen de meerderheid van de mensen, was het beeld van groot belang. De augustijner kanunnik Hugo de Fouilloy (12de eeuw) schreef dat het verstand van de "eenvoudigen" in elk geval door het oog van het lichaam zal zien wat hij niet kan grijpen met het oog van de intelligentie. Niet geschoold zijn en niet kunnen lezen werd dus gelijkgesteld met gebrek aan intelligentie. Gelukkig waren er ook denkers als pseudo-Bonaventura die als doel stelden om met de illustraties mensen het gevoel te geven dat zij erbij aanwezig waren; alsof de dingen gebeurden in aanwezigheid van hen die de afbeeldingen bekeken.

Het is een misverstand om miniaturen in verband te brengen met het formaat van de illustratie. De term 'miniatuur' is afgeleid van het Latijnse minium (cf. het woord menie, rode verf). Aanvankelijk werd het woord miniatura bij de Romeinen gebruikt voor de in rood uitgevoerde gedeelten die tekst moesten structureren. Later werd de betekenis gebruikt voor alles wat bijdroeg ter verduidelijking, versiering of illustratie van de geschriften. Het heeft dus niets te maken met het vermeende kleine formaat zoals dat vanaf de 16de eeuw steeds gebruikelijker werd toen men 'portretminiaturen' ging maken. Een synoniem van het woord 'miniatuur' zoals de middeleeuwse mensen het gebruiken, is 'verluchtiging'. In het Middelnederlands spreekt men dan over het "verlichten" (illuminare in het Latijn). Het gebruik van goud en zilver bij de miniaturen heeft daar zeker toe bijgedragen.

Het formaat en de graad van versiering van de miniatuur stemt overeen met de systemen in de retorica. Door de wijze van schrijven en spreken werden verschillende 'stijlen' ontwikkeld om het belang van de inhoud en van de klemtonen die men wilde leggen. Zo werd de stylus grandis of sublimis (de grote of sublieme stijl) voorzien van een bontgekleurde en met goud opgesmukte illustratie voorzien. Als er minder kleur en waardevolle materialen werden gebruikt, verkeerde men in een stylus moderatus (gematigde stijl). Bij eenvoudige tekeningen is er sprake van de stylus humilis (nederige stijl).

Men was zich bewust dat de impact van de afbeelding meer effect sorteerde dan het woord. Zo hadden vele afbeeldingen de bedoeling om de kijker tot bezinning en contemplatieve verdieping te bewegen. Maurits Smeyers stelt in zijn boek 'Vlaamse miniaturen' dat de illustraties mediteerbaar zijn. De afbeelding werd in verband gebracht met de heilsgeschiedenis, het morele leven en de eindbestemming van de toeschouwer. Het zijn dezelfde "technieken" als die men gebruikt heeft bij de prachtige glas-in-lood-ramen van de kathedraal van Chartres. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de ramen in de kathedraal gemakkelijke voor grote groepen mensen te zien waren dan de miniaturen in boeken.

Slechts een kleine groep mensen kon zich in die tijd boeken veroorloven. Bovendien waren er niet veel boeken in omloop. Als we nu op een tentoonstelling in een museum al die verzamelde boeken zien, willen we dat aspect wel eens uit het oog verliezen. Wij realiseren ons naar mijn mening niet vaak genoeg dat wij ons gelukkig mogen prijzen dat wij anno 2019 op deze plek van de aardbol leven.

Een beproeving voor lichaam en geest

2019-07-07T11:03:00.000+02:00

Ik ga de cursus middeleeuws miniatuurschilderen ook volgen om me een voorstelling te kunnen maken van het zware werk dat de verluchtigers en scriptores (kopiisten) zich destijds moesten getroosten om hun codices te vervaardigen. Ik heb iets met het ambachtelijke. Als ik een tekst schrijf, zoals deze blog, maak ik eerst een (klad)versie met pen op papier. Mijn gedachten vloeien als het ware met de inkt uit mijn vulpen. De motoriek van het schrijven staat op een of andere wijze in directe verbinding met mijn denken. Pas als de kladversie af is, werk ik mijn tekst met behulp van de computer in.

De kopiisten en verluchters werkten in de middeleeuwen onder erbarmelijke omstandigheden die wij ons nauwelijks kunnen voorstellen; aan primitieve werktafels in onverwarmde lokalen en op ongemakkelijke stoelen steeds in dezelfde houding. Elke letter, elke versiering moest met de hand en zonder enig mechanisch procedé worden aangebracht. Abt Petrus van Santo Domingo in Silos (noord Spanje) verwoordde het in 1109 als volgt: 'Wie niks afweet van schrijven, die acht onze arbeid niet. Indien je het zelf probeert, zul je ervaren hoe zwaar zulk werk wel is. Onze ogen worden er ziek van, onze ruggen gebogen, de borstkas en de buik worden samengedrukt en de nieren functioneren niet meer. Kortom, schrijven is voor heel ons lichaam een beproeving. Daarom, beste lezer, draai langzaam de bladen om, zet uw vingers niet op de letters. Want zoals de hagel de vruchten der aarde schaadt, zo is de onvoorzichtige en slordige lezer een bedreiging voor schrift en boek.'

De cursus die ik ga volgen, vindt onder ideale omstandigheden plaats op een landgoed in een verwarmd lokaal dat van alle gemakken is voorzien. Daarbij komt ook nog dat ik mijn aandacht, anders dan bij de scriptores uit de middeleeuwen, niet volledig zal kunnen richten op het maken van miniaturen. Ik voel me bevoorrecht dat ik in een tijd leef en in de positie verkeer dat ik me een dergelijke luxe van de cursus kan veroorloven. Ik verwacht overigens wel dat mijn bewondering voor wat zij destijds maakten groter zal worden door er zelf mee bezig te zijn. Groter dan nu al het geval is.

De bijzaak van toen is voor ons nu hoofdzaak geworden.

2019-07-06T19:39:00.001+02:00

In het prachtige boek Vlaamse miniaturen van Maurits Smeyen (1998, Davidsfonds/ Leuven) beschrijft de auteur drie functies van boeken die in zijn beleving ten grondslag liggen aan 'het geheim van die intimiteit tussen mens en boek.' Het is een driedeling die voor mij vooralsnog volstaat:

Ten eerste is het boek een middel om de realiteit te ontdekken: de wereld, met al wat leeft en al wat tot het domein van het denken hoort, wordt erin geopenbaard. Het zijn de kluizen van kennis en gedachten; de schatkamers van de geest.
Ten tweede biedt het boek de lezer de mogelijkheid om aan de realiteit te ontsnappen om al lezend zichzelf en de tijd te vergeten
Ten derde is het boek een wapen in dienst van ideeën die de schrijvers vaak aanwenden als een spiegel waarin we onszelf kunnen herkennen.

Vanwege de boekdrukkunst is het boek als verschijnsel voor ons vanzelfsprekend geworden. Door digitale media wordt het verwoorden van gedachten steeds meer aangevuld met beeld en geluid (gesproken woord). Hoe anders was dat in de tijd voor de uitvinding van de boekdrukkunst. Het boek werd in de middeleeuwen volledig met de hand gemaakt en was daarom zeldzaam en uniek. Bovendien waren boeken heel kostbaar vanwege de grondstoffen (perkament, bladgoud, vele kleurstoffen die van ver moesten komen) en de langdurige fabricage (schrijven en versieren).

Voor de middeleeuwse mens bezat het boek naast een statusverhogende functie een sterk sacrale en magische betekenis. Dat abstracte lettertekens gedachten kunnen uitdrukken, grensde voor hen haast aan tovenarij. De exuberante versiering en de vergrote aanvangsletters waren bedoeld om deze buitengewone eigenschap te benadrukken. Voor de kerk waren boeken als het ware reliekschrijnen voor het gewijde woord: In principio erat verbum.

Het geschrevene was voor de middeleeuwse mens zelfs meer waarheid dan de werkelijkheid. Kennis en wetenschap berustten immers in die tijd in hoofdzaak op studie van teksten. De zin van ons bestaan was gebaseerd op wat de handschriften leerden. Die handschriften werden gezien als woonplaatsen van waarheid en wijsheid en maakten bovendien deel uit van Eeuwige Wijsheid omdat ieder geschrift het Woord van God bevatte of erdoor geïnspireerd was.

Wij staan anders in het leven dan de middeleeuwse mens en voor ons zijn de manuscripten voornamelijk culturele parels uit een tijd waarin lezen niet vanzelfsprekend was. Het Woord van God staat bij het zien van de manuscripten voor ons niet meer op de voorgrond. De illustraties die in de middeleeuwen ten dienste stonden van sacrale en magische aspecten van het woord, vinden wij over het algemeen interessanter. De bijzaak van toen is voor ons nu hoofdzaak geworden. Het kan verkeren.

Mijn pre-pensioen is ingegaan

2019-07-05T10:12:00.000+02:00

Ik ga me binnenkort storten op een nieuwe oude hobby: Middeleeuwse miniaturen schilderen. Ik heb me aangemeld bij Boulevard Magenta en ga daar vanaf oktober een jaar lang iedere laatste woensdag van de maand aan de slag. Hiermee is dan mijn pre-pensioen definitief gestart en zal het gaandeweg vorm en inhoud krijgen.

Destijds ben ik voor het Hoofdvak Theorie der Muziek afgestudeerd op de Missa Maria Zart van Jacob Obrecht. In mijn serie blogs over "Jacob Obrecht, een boeiende componist" heb ik daarover geschreven. Het is een kleurrijke tijd waarin het leven in uitersten werd ervaren en geleefd. Het was een tijd waarin de Vlaamse miniaturen hun hoogtepunt bereikten; waarin Gent en Ieper met hun lakenindustrie zorgden voor een enorme rijkdom in Vlaanderen. Brugge was een internationale handelsplaats en de Heerlijkheid Mechelen was hoofdstad van Belgica Regia. Vanuit het Hof van Savoye in Mechelen regeerde Margaretha van Oostenrijk, dochter van Keizer Maximiliaan I van Oostenrijk en Maria van Bourgondië, als landvoogdes over de Habsburgse Nederlanden.

Margaretha van Oostenrijk was zus van Filips de Schone die in 1496 in het Belgische Lier met Johanna van Castilië (Johanna de Waanzinnige) zal huwen; een huwelijk waaruit de latere Keizer Karel V in Gent zal worden geboren en gedoopt. Karel V zal in Mechelen aan het hof van zijn tante Margaretha vanaf 1507 worden opgevoed door Willem II van Croÿ, heer van Chièvres en Adriaan van Utrecht, de latere paus Adrianus VI. Het huidige België was een speler van belang in de Westerse wereld en als je de Belgische steden nu nog bezoekt, kun je nog voldoende resten van de toenmalige grandeur ervaren.

De term Pays Bas (Lage Landen) omvatte in de 15de en 16de eeuw wat nu als Benelux gezien wordt. Het Graafschap Vlaanderen (Pagus Flandrensis) was in de Middeleeuwen tweetalig: het grootste deel sprak Middelnederlandse dialecten en in het zuiden, rondom Rijsel, sprak men met Romaanse (Picardische) dialecten. Vóór de Bourgondische tijd noemden men in Spanje en Italië de inwoners van Brabant, Henegouwen, Luik en Holland (tot in Utrecht) 'Vlamingen', 'Flamencos' of 'Fiamminghi'. Het Graafschap Holland was in de 14de en 15de eeuw een soort periferie van Vlaanderen en Brabant. Haarlem ontving van Leuven stadsrechten; zo groot was de invloed van het zuiden. Tot en met de 18de eeuw zou de term Nederduits gebruikt worden als aanduiding voor de Nederlandse taal met als officiële Latijnse naam Sermo Belgicus.

Na de scheuring van de Nederlanden door de 80-jarige oorlog (1568-1648) beperkte de aanduiding 'Vlaams' zich tot de Zuidelijke Nederlanden. Toch gebruikt Joan Blaeu (Amsterdam 1665) in zijn Atlas Maior de term Belgica Regia voor de Spaanse Nederlanden. Het probleem van de naamgeving ontstaat als men inziet dat er in feite drie begrippen door elkaar lopen:

De 17 provinciën van Karel V (Benelux)
De Republiek der 7 Verenigde Provinciën (huidige Nederland)
De Spaanse (later Oostenrijkse) Nederlanden (huidig België)

Met de Belgische Revolutie in 1830 komt het tot een echte afscheiding tussen België en het Koninkrijk der Nederlanden van Willem I (1815-1830) . De termen Vlaamse miniaturen, Vlaamse kunst en Vlaamse Primitieven dateren dan ook pas uit de 19de eeuw.

Enfin, ik ga dus in de traditie van de "Vlaamse" miniaturisten mijn Belgische herkomst cultiveren en zo mijn pre-pensioen vorm en inhoud geven. Je kunt maar een doel hebben.

Wakker worden

2019-07-03T15:54:00.006+02:00

Vanochtend las ik een felle en heftige column van Max Pam in de Volkskrant. Ik was met hem ontzet over het feit dat misdadigers gewoon hun gang kunnen gaan als ze maar hoog genoeg op de maatschappelijke ladder staan. Naar aanleiding van de staatsiefoto van regeringsleiders op de G20 in Osaka werd door hem de aanwezigheid van Bin Salman gehekeld. Bin Salman, de kroonprins die in een officieel VN-rapport wordt aangewezen als de opdrachtgever van de gruwelijke moord op journalist Jamal Khashoggi. De machtigen der aarde onthaalden hem zonder scrupules. Sterker nog, Salman had een onderhoud met Koningin Maxima en was dus Salonfähig geworden.

Max Pam is verontwaardigd bij het zien van de staatsiefoto waarin Bin Salman een prominente plek krijgt. Hij vraagt zich af wat de betekenis is van zo’n foto. Ik citeer Max Pam: "We weten dat politiek en moraal vaak niet samengaan en dat de moraaltheoloog het altijd zal verliezen van de koopman. Maar wellicht zijn er toch ergens nog grenzen. Als ik naar de foto kijk en word geconfronteerd met de criminele stank die daaruit opstijgt, begin ik een aantal zaken beter te begrijpen. Ik begin beter te begrijpen waarom er zoveel moorden worden gepleegd, zonder dat ooit de daders worden gepakt. Ik begin beter te begrijpen waarom, ondanks de Rechten van de Mens, toch regelmatig genocides plaatsvinden. Ik begin beter te begrijpen waarom een miljoen Armeniërs over de kling zijn gejaagd. Ik begin beter te begrijpen waarom de slavernij zo lang is doorgegaan. Ik begin beter te begrijpen waarom de Indianen praktisch zijn uitgeroeid. Ik begin beter te begrijpen waarom er zes miljoen Joden zijn vergast, zonder dat iemand ingreep. Ook begin ik beter te begrijpen waarom de Apartheid en de Goelag Archipel zo lang hebben bestaan."

Al tijdens mijn adolescentie was ik pacifist; de oorlog in Vietnam, de 6-daagse oorlog en dat wat ik wist van de Tweede en de Eerste Wereldoorlog, maakten dat ik een hekel had aan het onrecht dat aan elke oorlog ten grondslag ligt en de gruwelijkheden en verdriet die elke oorlog veroorzaakt. Ik liep in 1969 als brugklasser mee in de "De kruistocht Oirschotse hei", die begon met een massale mars door de Eindhovense binnenstad, een heikranslegging bij het bevrijdingsmonument op het stadhuisplein en 's middags eindigde in een massale happening op de hei zelf. Met bussen, brommers en fietsen waren we met naar schatting 3 à 4.000 kweekschoolleerlingen en middelbare scholieren naar het omstreden terrein gekomen. Daar versperden we de reeds aanwezige militaire rijbanen door kleine zanddammetjes met bosjes hei. Verder moest er gediscussieerd worden over democratie.

Als ik terugkijk op de afgelopen 50 jaar zijn we niet veel opgeschoten sinds die tijd. We hebben dan weliswaar in ons land geen oorlog gekend maar de wereld is er niet veel beter op geworden als we de gruwelijke oorlogen in ogenschouw nemen. En wat ik bij mezelf merk is dat het verdriet om dit alles niet minder is geworden, maar dat ik gezapig mijn comfortabele leven leid en dat mijn activisme in de loop van de tijd plaats heeft gemaakt voor een soort berusting. Een houding die ik verontrustend genoeg veel tegenkom onder leeftijdgenoten. De pacifist in mij wordt weer wakker.

Inzicht komt met de jaren

2019-06-30T11:25:00.002+02:00

Wouth overleed 13 november 1989 op 67 jarige leeftijd en dat is alweer 30 jaar geleden en ik was toen 33 jaar oud. Hij was 34 jaar toen ik geboren werd. De scherpe kantjes van onze verhouding zijn door de tijd behoorlijk wat ronder geworden. Als ik naar onze zoon Gerwald of dochters Kathelijne en Marlieke kijk, die respectievelijk 36, 34 en 32 jaar oud zijn, dan realiseer ik me weer hoe je op die leeftijd in de wereld staat. In ieder geval heel anders dan ik nu als 63-jarige tegen zaken aankijk.

Mijn vader tekende en schilderde heel zijn leven; hij had een groot tekentalent. Door zijn milieu en de tussenkomst van de oorlog heeft hij nooit een kunstvakopleiding kunnen volgen. Uit zijn jeugd heb ik nog enkele mooie tekeningen over waaruit zijn talent overduidelijk blijkt. Zo heb ik nog een mooi portret van zijn moeder (mijn oma) Maria van Hout dat hij als puber met potlood heeft getekend. Ook is er nog een prachtige, licht ingekleurde pentekening, van een kerk (Delft?) die in het bezit is van mijn broer. Aan de muur van onze woonkamer hebben we een pastel van hem hangen van een huisje in de Laagstraat in Eindhoven. Ik herinner me dat hij zich, buiten zijn werktijden bij Philips, altijd bezighield met tekenen en later met het maken van olieverfschilderijen.

Soms vind ik het jammer dat hij gefrustreerd leek omdat hij zijn passie niet heeft kunnen volgen. In de 60-er jaren van de vorige eeuw schoolde hij zich via het erg Amerikaans opgezette Famous Artist School en volgde hij vervolgens allerlei cursussen in het tekenen en schilderen. Maar het liefst was hij professioneel aan de slag gegaan. Ik besef dat ik hier niet had gezeten als hij wel naar de kunstacademie had kunnen gaan; hij ontmoette mijn moeder namelijk op zijn werk bij Philips. Waarschijnlijk had hij een sterk geromantiseerd beeld van het kunstenaarschap; alsof dat altijd feest is...

Ik weet me nog te herinneren dat ik met Hans van den Brand werkte aan een muziekmethode voor het voortgezet onderwijs die is uitgegeven bij Uitgeverij voor Schoolmuziek van Paul Bronkhorst. Ik stelde toen voor om mijn vader tekeningen te laten maken bij de methode. Het kostte mijn vader veel moeite om iets op papier te krijgen en de resultaten waren bedroevend slecht. Hij was zijn vermogen om te tekenen kwijtgeraakt. Het waren de gevolgen van hersentumoren, maar dat wisten we op dat moment niet. Ik was verbijsterd dat hij zulke slechte tekeningen maakte en snapte er niks van. Mijn vader deelde mijn verbijstering en keek me met een hulpeloze blik aan. Dat moment staat me nu nog duidelijk voor ogen.

Toen ons moeder overleed, hebben mijn broer en ik dat wat nog over was van zijn tekeningen en schilderijen verdeeld. Het zijn herinneringen aan een leven vol ambitie en talent, maar hoewel hij zijn leven lang streefde naar meesterschap en perfectie, heeft hij maar voor een deel de Parnassus kunnen bestijgen. Het besef dat je technische en artistieke beperkingen hebt, moet je weten te overwinnen om met plezier door te kunnen gaan. Het artistieke en creatieve proces is belangrijker dan het uiteindelijke resultaat. En of anderen kennismaken met je werk en het weten te waarderen, is afhankelijk van erg veel omstandigheden die je zelf niet in de hand hebt. Bovendien is het maar de vraag of het bijdraagt aan je welbevinden. Ik weet niet of het mijn vader gelukt is om hier mee om te gaan; ik heb het hem nooit kunnen vragen omdat ik er zelf op dat moment niet bij stilstond.

Ik heb een beroepsopleiding in de (Toon)kunst mogen volgen aan het conservatorium en heb al vele topervaringen achter de rug. Terugkijkend op wat ik tot nu toe gedaan heb, kan ik niet anders dan vaststellen dat ik heb geboft. Mijn composities zijn meermaals uitgevoerd door gerenommeerde musici en ensembles en zelf heb ik erg veel werken uit het grote muziekrepertoire kunnen uitvoeren. Ik heb kennis gemaakt met vele musici en kunstenaars in heel Europa, maar ook in Oekraïne en Rusland. Het doet me deugd dat ik voor veel mensen iets heb kunnen bijdragen aan hun muzikale ervaringen. Wel merk ik dat ik steeds minder afhankelijk word van hoe anderen over mijn inspanningen oordelen. Ik doe wat ik doe omdat het mij voldoening geeft en wat ik belangrijk vind en hoop dat nog lang te kunnen doen.

Zoals het klokje thuis tikt

2019-06-28T13:51:00.003+02:00

Ik ben gefascineerd door het begrip ‘tijd’. Het liefst zien wij ‘tijd’ als een lineair voortschrijdend gegeven; voor ons gevoel schrijdt de tijd in een vaste cadans voort vanuit de eeuwigheid naar de eeuwigheid. Je hoeft maar even te denken aan het heelal (wat een prachtig woord!) of we moeten constateren dat het begrip tijd zoals wij dat hanteren een gesimplificeerde weergave is van een complexe toestand. Wij zien op bijvoorbeeld reeds uitgedoofde sterren en gebeurtenissen die lang geleden hebben plaatsgevonden waarvan het licht nu pas ons bereikt. De sterrenhemel die wij nu ‘s avonds kunnen bewonderen, was in een ver verleden realiteit. Einstein heeft zich hiermee beziggehouden en hij is niet de enige geweest.

De geschiedenis van de klok gaat ver terug; de mens heeft een onbedwingbare behoefte om tijd te structureren. De Egyptenaren werkten met een zonnewijzer, de schaduw gaf het verloop van de tijd aan. Ook op historische gebouwen kunnen we zonnewijzers terugvinden. Ze werden lange tijd gebruikt en werden steeds verfijnder. Rond het jaar 1000 werden streepjes op kaarsen gezet en konden mensen ook als de zon verdwenen was de tijd ‘indelen’. In de periode van 1200 tot 1400 deed de zandloper zijn intrede. Je kon de tijd zien verglijden en de eindigheid van de tijd kon je voor je ogen zien weergegeven. Het zou het symbool van leven worden en Magere Hein wordt vaak afgebeeld met een zandloper.

Vanuit de kloosters ontstond de behoefte om op gezette tijden te brevieren en werden klokken ontwikkeld waarop uren werden aangegeven. De oudste nog werkende klok staat in Salisbury en dateert uit 1386. In 1656, driehonderd jaar voor mijn geboortejaar, vond de Nederlander Christiaan Huygens het slingeruurwerk uit, waarmee ook seconden werden aangegeven. De ontwikkeling stond daarmee niet stil en met elektrische klokken en atoomklokken werd een wereldbeeld van ‘schijn-exactheid’ opgebouwd waarmee wij ons heelal bezien.

Toegegeven, de manier waarop wij nu tijd benaderen “werkt” op dit moment uitstekend. We kunnen over de wereld afspraken maken en als we raketten lanceren, kunnen we met onze tijdsindeling ver komen. Het is ook super handig om in de sport exact te meten dat de winnaar 0,022 van een seconden sneller is dan een ander. Wereldrecords worden op de honderdste seconde gebroken en atleten worden vereeuwigd omdat ze 1/100 seconde sneller waren dan hun voorgangers. Toch boeit mij het mechanische wonder van het uurwerk veel meer dan de aaneenschakeling van onzichtbare gebeurtenissen in de digitale wereld. Musici houden zich bezig met de tijd en net als Maurice Ravel ben ik geïnteresseerd in klokken; ik schep er genoegen in klokken te verzamelen en te repareren.

Gisteren heb ik een mooie klok gekocht via Marktplaats: een Engelse klok uit ongeveer 1830. De klok is mooi beschilderd en hij past uitstekend bij mijn twee andere staande klokken, de Friese Staartklok, de koekoeksklok en de andere klokken in ons huis. De tijd verstrijkt met een heerlijke ongelijkheid binnen ons huis; zoals bij ons de klokjes tikken, tikken ze nergens. We weten met al onze klokken ongeveer hoe laat het is en het Brabants kwartiertje krijg bij ons dan ook daadwerkelijk inhoud en vorm.

Het is weer code oranje

2019-06-25T11:21:00.000+02:00

Toen ik in India was, alweer zo'n twee jaar geleden, was het er warm... heel warm... vreselijk warm... We pasten ons tempo aan en het ging er een stuk rustiger aan toe dan in ons eigen kikkerlandje. In Dindigul moesten ze diep boren (honderden meters diep) om bij het grondwater te komen; er was een chronisch tekort aan drinkwater. De grote rivieren stonden bijna droog en de landbouwgrond was uitgedroogd en stoffig. Op de wegen waaide telkens rode stofwolken op als er veel te zwaar beladen wagens langs kwamen rijden. Het leven ging zijn gewone gang, iedereen die er woonde of aanwezig was, moest er mee dealen. Je had geen keus.

Deze week zijn het "tropische" dagen in Nederland. De nieuwsberichten waarschuwen iedereen, scholen krijgen aparte roosters, werknemers mogen op andere tijden werken en NS heeft duizenden flesjes mineraalwater klaar staan om aan de reizigers uit te reiken als zij uit de trein komen. Allerlei deskundigen komen via de media aan het woord om deze tekenen van klimaatverandering te duiden. Bijna onze volledige denkcapaciteit wordt in beslag genomen door deze onzin. Wat is er met ons aan de hand?

Of het nu hitte, storm, koude, wind, regen of hagelbuien betreft, telkens worden we op ingenieuze wijze veelvuldig gewaarschuwd tegen de bedreigingen van buitenaf. De codes geel, oranje of rood vliegen je om de oren en het lijkt erop dat ook de groeiende welvaart in ons land zijn tol eist. Het zou zomaar kunnen zijn dat al deze alerts ons om de oren vliegen alleen maar 'omdat het kan'. Technisch is er geen belemmering meer om iedereen te bereiken via berichten. En het gebeurt dan ook massaal. Daarnaast menen wij dat we overal recht op hebben. Als het iets anders loopt dan verwacht, wordt de "schuldige" graag meteen gezocht en aangewezen. Als het KNMI een verkeerde weersvoorspelling geeft (het blijft koffiedik kijken, zeker op lokaal niveau) liggen de kamervragen bij wijze van spreken al klaar om gesteld te worden aan de verantwoordelijke bewindspersoon. Accepteren dat het soms anders kan lopen dan wij verwachten of willen, is niet onze sterke kant.

Ik ben benieuwd hoe wij allen deze zomer door zullen komen. Het ziet er naar uit dat we heel wat codes tegemoet kunnen zien. En als het niet vanwege het weer is, zullen problemen met digitale netwerken of het openbaar vervoer de gemoederen wel bezighouden. Het blijft de vraag wanneer wij ons met de werkelijke problemen van de wereld bezig gaan houden.

Focus

2019-06-23T09:57:00.005+02:00

Naarmate ik ouder word, heb ik steeds meer de behoefte om nog efficiënter met mijn tijd om te gaan dan ik al deed. Niet dat ik vind dat ik mijn tijd voorheen heb verlummeld, maar ik ben me steeds meer bewust van het feit dat ik de tijd die me rest betekenisvol door moet brengen. Betekenisvol impliceert voor mij dat ik zelf betekenis zal moeten geven aan wat ik doe en wat ik in de (nabije) toekomst wil doen. Dat het ook van betekenis kan zijn voor anderen is wat mij betreft serendipiteit, bijvangst. Hoewel ik de intentie heb om betekenisvol voor anderen te zijn, is dat iets wat ik zelf niet in de hand heb. De ander zal bepalen of hetgeen ik doe van betekenis is voor hem. Het blijft wat dat betreft gissen en aanmodderen.

De mate waarin we in onze maatschappij worden afgeleid, wordt grotendeels bepaald door zaken die we onszelf opleggen en die ons van buitenaf worden opgedrongen. Hoe vaak komt het wel niet voor dat ik alles wil bijhouden en dat ik, breed geïnteresseerd als ik ben, vele zaken (tegelijk) wil aanpakken en uitwerken. Het leven is te kort om alles te doen wat je wilt of kunt ondernemen. De kans is groot dat je zoveel onder handen hebt, dat er niets meer uit handen komt. En zelfs dan blijft de vraag of dat erg is... Omdat ik het voor mezelf toch het plezierigst vind als ik iets concreets kan afronden, heb ik me de afgelopen tijd intensief bezig gehouden met de vraag op welke manier ik het best mezelf kan focussen op waar ik mee bezig wil zijn.

Ik heb het idee dat het in de voorbije eeuwen gemakkelijker was om je met een beperkt aantal zaken bezig te houden. Zonder dat ik het wil romantiseren, is het een gegeven dat je (sociale) milieu bepaalde in welke richting je jezelf mocht en kon ontwikkelen. Eenmaal in die richting geduwd, was het lastig om daaraan te ontsnappen. Louis Davids zong in het begin van de 20ste-eeuw al: ‘Als je voor een dubbeltje geboren bent, dan word je nooit een kwartje’. Bovendien was de hoeveelheid afleidingen stukken minder en hadden we dus veel minder te maken met prikkels van buitenaf. Ik kan me nu nauwelijks meer voorstellen hoe mijn leven eruit zag toen er geen tv’s, telefoons, auto’s, buitenlandse vakanties, computers of Smartphones waren. Het kan niet anders dan dat het van invloed is op onze focus. We moeten keuzes maken: als ik een boek wil lezen (Ik lees nu het prachtige boek ‘Nelson Mandela, brieven uit de gevangenis’ van Sahm Venter) bestaat het niet dat ik voortdurend op mijn smartphone kijk om te zien of er berichtjes binnenkomen.

Onlangs las ik een praktisch en overzichtelijk boek van Mark Tigchelaar en Oscar Boskam: ‘Focus Aan/ Uit’. Op heldere wijze zetten zij uiteen wat focus eigenlijk is en geven zij praktische aanwijzingen over hoe je er op eenvoudige manier voor kunt kiezen om optimaal weerstand te bieden aan prikkels van binnenuit en van buitenaf. Ik kan het boek aanbevelen aan iedereen die, net als ik, zoekt naar mogelijkheden om efficiënter met de (resterende) tijd om te gaan. Ik pas hetgeen ik geleerd heb uit het boek toe en voel me er goed bij.

Dit neemt niemand me meer af.

2019-06-22T09:05:00.002+02:00

Eergisteren ben ik met onze dochter Marlieke in Gorinchem gaan wandelen. Marlieke is een jonge vrouw van 32 jaar, getrouwd met Mark en moeder van twee kinderen: Floris en Julia. Marlieke woont met haar gezin in Zaltbommel en heeft een leuke en verantwoordelijke baan bij Syndion in Gorinchem. Het was voor het eerst dat we met zijn tweeën een middag optrokken, zonder kinderen, partners of andere aanhang; een vader-dochter-dag.

Nadat ik mijn wagen geparkeerd had op de parkeerplaats Centrum-Noord (bij de molen), liep ik door de stad naar het gebouw van Syndion waar Marlieke me in de hal al stond op te wachten. Na een korte begroeting gaf ze mij een rondleiding door het gebouw en maakte ik kennis met haar collega’s en enkele medewerkers waar zij veel mee te maken had. Het was fijn om eens te zien waar ze werkte; verhalen over haar werk krijgen dan toch een andere context omdat je weet waar het zich allemaal afspeelt.

We liepen de stad in en na een bezoek aan een antieke klokkenwinkel, liepen we de winkelstraat in op weg naar het museum. Onderweg nodigde ik Marlieke uit om met mij de juwelier in te gaan en kocht ik een paar mooie (klassieke) oorbellen voor haar. Ik treed daarmee in de voetsporen van mijn moeder, die altijd cadeautjes gaf als we iets met haar ondernamen. Het is overigens altijd leuk cadeautjes te geven, leuker zelfs nog dan ze te krijgen. Daarna gingen we lunchen bij De Gasterij op de Grote Markt, naast het museum. Marlieke maakte een selfie van ons en plaatste die op de familie-App. Die waren nu allemaal op de hoogte van wat we deden. De lunch was simpel, maar voldeed uitstekend en wij bezochten daarna het museum waar een kleine maar aardige tentoonstelling was over bomen.

De wandeling over de stadswallen was erg mooi. Het weer zat mee (niet te warm of te koud) en het uitzicht op de plek waar de Boven-Merwede over gaat in de Waal bij Slot Loevestein is werkelijk adembenemend mooi. Wat wonen de mensen op die hoek met dat uitzicht toch prachtig! We spraken tijdens de wandeling over allerlei zaken die ons bezighielden: werk, ons leven, de stand van zaken in de wereld, ambities, betekenis en zingeving... We kwamen bij mijn geparkeerde auto, reden terug naar Syndion en hebben nog even gedineerd in het restaurant Metropole waar Marlieke tijdens werkdagen graag luncht of koffiedrinkt. Marlieke had die avond een vergadering en ik moest nog naar de Nieuwe Veste in Breda waar Jan Vos afscheid nam in verband met zijn pensionering.

Op dit soort momenten besef ik wat werkelijk belangrijk is in mijn leven. Noem het emotioneel, maar ik vind het heerlijk dat ik zo’n goede relatie heb met mijn kinderen en dat ik zulke gouden momenten kan meemaken. Dit neemt niemand mij meer af.

Culturele klimaatverandering

2018-09-15T14:08:00.001+02:00

Ik herinner me mijn eerste concert met het Residentiekoor nog in de Grote of Sint-Jacobskerk. Op de website www.grotekerkdenhaag.nl staat nu te lezen: 'Midden in het hart van het oude centrum van Den Haag vindt u de bijzondere evenementenlocatie de Grote Kerk Den Haag. Dé ultieme historische locatie op loopafstand van het Binnenhof en ministeries. Het eeuwenoude gebouw biedt een luisterrijke omgeving. De leistenen vloer vormt een natuurlijk decor en de hoge gotische ramen bieden een ruime en sfeervolle lichtinval dat herinnert aan vroeger.' Dit klopte toen ook al; het was een fijne ruimte en ik ervoer het als een eer om daar te mogen optreden met het Residentiekoor met zijn welluidende naam en faam.

Wat op het programma stond weet ik niet meer, wel dat er op het affiche een grote ooievaar stond en dat ik er trots op was dat mijn naam op een affiche in een stad als Den Haag vermeld stond. Het was in een tijd dat de overheid het mogelijk maakte dat het Randstedelijk Begeleidingsorkest beschikbaar was voor het begeleiden van grotere composities. Samen met het bestuur bedacht ik een programma, waarbij niet op voorhand het aantal betalende bezoekers van doorslaggevende invloed was. Eerder werd er gekeken naar de bijdrage die de uitvoering leverde aan het culturele leven van een stad of regio. Vaak waren op diverse podia spannende uitvoeringen van werken die je anders niet zo vaak kon horen. Een Walhalla voor dirigenten en uitvoerende musici, maar ook voor verenigingen en publiek.

Hoewel ik van mening ben dat ook dirigenten en musici ondernemend moeten zijn en minder afhankelijk van overheidssubsidie, vind ik dat op dit moment de weegschaal naar de verkeerde kant is doorgeslagen. Er wordt weinig gesubsidieerd en het wordt aan de verenigingen overgelaten om projecten en concerten financieel rond te krijgen. Het gevolg is dat je her en der steeds dezelfde 'kaskrakers' op het programma ziet staan en dat er in mijn ogen een verschraling van het culturele milieu plaatsvindt. Een gevolg is ook dat het publiek dat iedere vereniging bereikt ook steeds meer uit de eigen achterban bestaat en dat er geen reden is om bij een ander te gaan luisteren omdat daar, misschien zelfs binnenkort, hetzelfde te beluisteren valt.

De overheid doet er goed aan zorg te dragen voor een divers en gezond cultureel klimaat. Ook op cultureel gebied zal de klimaatverandering aangepakt moeten worden. De maatschappij is verantwoordelijk voor een gezond, duurzaam en verantwoord cultureel milieu. We moeten ons beschermen tegen vervlakking en populisme. De 'boze man' heeft genoeg van zich kunnen laten horen. Het wordt tijd dat het roer om gaat; culturele klimaatverandering kun je niet alleen aan de vrije markt over laten. Beschermen wat kwetsbaar is, blijft een adagium wat gemeentelijke, provinciale en landelijke overheden in mijn ogen na zouden moeten blijven streven. Subsidieer diversiteit en goede initiatieven! Laat bezoekersaantallen niet alleen doorslaggevend zijn voor succes! Laat de overheid hierbij de teugels in handen nemen! Het komt ons allen ten goede.

Variaties op een thema

2018-09-07T21:57:00.000+02:00

Muziekmaken is onloskoppelbaar verbonden met mijn leven. Zo lang ik me kan heugen maak ik muziek en geeft muziek op een of andere manier zin aan mijn leven. Begonnen als koorknaap in diverse koren in Eindhoven, heb ik gaandeweg mijn weg gevonden in het muziekleven. Via het begeleiden van kerkkoren (Tony Baars heeft hierbij voor mij een grote, misschien zelfs doorslaggevende rol gespeeld), heb ik een aantal jaren een meisjeskoor gedirigeerd in Strijp. Dit was geen groot succes omdat ik zelf te jong was om muzikaal leiding te geven aan een groep meiden die van dezelfde leeftijd waren. Hormonen speelde toen zeker een te grote rol. Pianospelen bij een jongerenkoor lag me meer.

Tijdens mijn studietijd ben ik begonnen met het Tilburgse koor Canzonetta. Ik heb dat twee jaar of zo gedirigeerd maar uiteindelijk kwamen we tot de conclusie dat ik meer de klassieke kant op wilde en het koor meer zag in het zogenaamde 'lichtere' genre. Het kan verkeren. Ondertussen was ik dirigent geworden van het kerkkoor van 'Magere Josje' in Tilburg en kon ik daar mijn muzikale ei volledig kwijt. Het werd tijd om mijn vleugels uit te slaan en ik werd meteen na mijn eindexamen koordirectie Uitvoerend Musicus dirigent van het Princenhage's Mannenkoor waar ik 30 jaar als dirigent zou blijven. Ondertussen kwamen daar het Koninklijk Tilburgs Mannenkoor St. Caecilia, het JeroenBosch Koor (waar ik nu nog dirigent ben!), Het Residentiekoor en het Toonkunstkoor Breda bij. Ook dirigeerde ik enkele kamerkoren. Het Consortium Musicum Divertimento liep daar bijna 20 jaar als een rode draad doorheen en in die 20 jaar werd de grote vakantie van ons gezin bijna helemaal gedomineerd door het 'werk' met dit leuke gezelschap. Daarnaast dirigeerde ik verschillende kamerkoren waarbij het Kamerkoor BonTon mij het dierbaarst was en waar ik met zekere weemoed op terugkijk. Het dirigeren van het symfonisch orkest Brabant Sinfonia geeft mij veel voldoening.

In mijn leven heeft het muziekverenigingsleven dus een grote rol gespeeld. In mijn jeugd als lid en vanaf mijn 15de steeds meer in de rol van artistiek verantwoordelijke. In de 57 jaar dat ik actief ben in het verenigingsleven is er heel veel veranderd. Veel veranderingen zijn absoluut ten goede gekomen aan de manier waarop binnen verenigingen mensen met elkaar omgaan. Waar vroeger de leden weinig inbreng hadden op het beleid, worden zij nu nadrukkelijk geconsulteerd bij alles wat er gebeurt. Schaduwkant is dat veel beslissingen in verenigingen genomen worden door mensen zonder dat zij daarbij gehinderd worden door grote inhoudelijke kennis. Vakkennis en ervaring zijn niet langer doorslaggevend voor de keuzen die gemaakt worden. Persoonlijke voorkeuren en samenstelling van de muziekvereniging bepalen dan voor een belangrijk deel de weg die begaan wordt.

Je wil gezien worden bij zo'n concert...
(Foto Financieel Dagblad)

Onbekend maakt onbemind en je ziet helaas dat veel muziekverenigingen dezelfde (platgetreden) paden bewandelen. Als iets succes heeft, willen anderen dat ook en het repertoire dat je als muziekliefhebber kunt beluisteren is met name de laatste jaren verengd. Te vaak horen we dezelfde werken in een regio en het wordt steeds moeilijker om anderen dan je eigen publiek warm te krijgen voor weer een uitvoering van een topper uit de muziekgeschiedenis. We spelen op save en maar al te vaak worden dezelfde stukken steeds weer opnieuw uitgevoerd. Je ontkomt er bijna niet aan om iets gedurfdst op het programma te zetten. Gelukkig zijn er uitzonderingen, maar de tendens naar vervlakking is sinds de ver doorgevoerde democratisering en het terugtreden van overheden als subsidiënt duidelijk merkbaar. Houden we niet meer van verrassingen? Spelen we liever op save? Kan het publiek maar niet genoeg krijgen van steeds maar weer variaties op een zelfde thema? Ligt het aan het verouderen van de leden van verenigingen of juist aan het publiek? Wordt er niks behoorlijks gecomponeerd? Zijn sommige composities gelieerd aan status? Wil je in een bepaald gezelschap naar bepaalde muziek luisteren? Staat de hedendaagse componist (te) ver af van de praktijk van alledag? Vragen die ineens naar boven komen en waarop ik het antwoord wel eens zou willen weten.

Tijd van leven

2018-06-02T09:17:00.001+02:00

Omnis mundi creatura

quasi liber et pictura

nobis est in speculum,

nostrae vitae, nostrae sortis,

nostri status, nostrae mortis

fidele signaculum.

(Alanus ab Insulis, ca. 1125-1203)

Ieder schepsel, ieder wezen

is als een prentenboek te lezen

en houdt ons een spiegel voor:

ons bestaan en ons verscheiden,

onze vreugde en ons lijden

geeft het ons in telkens door.

(Vertaling: Willem Wilmink)

Het is een hele poos geleden dat ik een blog heb geschreven. De reden daartoe is tamelijk fundamenteel. Ik heb de laatste maanden veel filosofische boeken gelezen met betrekking tot zingeving van het bestaan. Hoewel dit een goed onderwerp is om in een blog over te schrijven, had ik het gevoel dat ik dieper na moest denken over wat me drijft en wat me betekenis geeft bij alles wat ik doe. De boeken die me in deze afgelopen periode nieuwe inzichten hebben gegeven zijn boeken van Etienne Vermeersch, Carlo Rovelli en Jos Kessels. Het hadden net zo goed andere boeken kunnen zijn, maar deze schrijvers kwamen op mijn pad. Een pad dat ik mijn hele leven al bewandel en per definitie doodlopend is.

Mijn insteek is steeds hetzelfde gebleven en door de boeken eerder versterkt dan afgezwakt: ik wil positief en gemotiveerd in het leven staan waarbij empathie met de medemens een belangrijke plaats inneemt. Het leven is in mijn visie volstrekt zinloos, maar die conclusie maakt niet dat ik geen betekenis aan mijn leven weet te geven. Ik heb het leven lief en ervaar liefde en vriendschap in de persoonlijke contacten met de ander. Het leven is goed voor mij en ik realiseer me terdege dat de fortuinlijke omstandigheden waaronder ik in deze tijd in West-Europa geboren ben, in hoge mate mijn Zijn bepalen. Het is geen verdienste dat ik juist in deze tijd en op deze plaats ter wereld ben gekomen. Het stemt tot bescheidenheid als je hier bij stil staat.

Epicurus schreef lang geleden: “Voor wie genoeg te weinig is, is niets genoeg.” En Rabindranath Tagore schreef in die voetsporen: “De mens moet voelen, dat wat hij bezit, oneindig meer is, dan wat hij kan wensen en vatten, en dan alleen kan hij gelukkig zijn.” Ik ben niet aan het onthechten, hoewel ik het huis waarin we wonen aan het opruimen ben, maar ik begrijp op mijn leeftijd beter wat ik (nog) wil en ik richt mijn leven daarop in. Ik ben niet egoïstischer aan het worden, juist niet, maar ik richt me wel op datgene wat ik de moeite waard vind. Tijd, wat dat dan ook moge zijn, is kostbaarder als je 62 jaar bent dan in je adolescentie… Tagore zei ook: “De vlinder telt geen maanden maar momenten en heeft daardoor tijd genoeg.” Deze gedachte maakt de cirkel weer rond; de leeftijd lijkt er niet toe te doen en het leven volstrekt zinloos maar niet zonder betekenis. Die betekenis moet je er zelf aan geven en is te vinden in het moment zelf, hoewel het Nu niet bestaat en je met Rovelli de vraag kunt stellen wat tijd eigenlijk is.

Liefde in tijden van vervreemding 1

2017-12-23T08:05:00.000+01:00

Voorwoord uit een speciale uitgave ter gelegenheid van mijn 40-jarig dirigentschap

We leven in een wereld vol pijn. Wellicht is ons schamen wel het beste dat we kunnen doen. Denk aan Auschwitz. Nagasaki. Armenië. Tibet. Ethiopië. Abu Ghraib. Syrië. Het zijn maar een paar van de ontelbare plaatsen, momenten en situaties waarin mensen zich van elkaar afkeerden – en nog afkeren, telkens weer. Men reduceert de ander eerst in gedachten, en dan in daden, tot vreemde, vijand, onmens. En elke dag leven ook wij in een vervreemde realiteit. We wonen in een verveiligd Europa dat een scherm van succes en schoonheid heeft opgericht, van beschaving en beheersing. Een scherm waarop we ons maar al te graag blind staren. De mens is vervreemd geraakt van zijn naaste, van God, van het levensdrama, van de natuur, van zijn geschiedenis, van de samenleving, en zelfs van zichzelf. De mens is ontheemd en geabstraheerd.

In de kunsten werkt deze toestand natuurlijk onmiddellijk door.In de kunst van de twintigste eeuw is de band tussen de objectieve ontvreemding van de werkelijkheid en de subjectieve vervreemding door het kunstwerk zonder meer expliciet. De twintigste-eeuwse kunstenaar zegt in feite: “Ik zal mijn kunstwerken pas verfraaien wanneer u de wereld hebt verbeterd.” Anders gezegd: hoe kan hij een vriendelijk, idyllisch sfeerbeeld scheppen, wanneer hij weet en dus moet tonen hoe wreed, onrechtvaardig en hypocriet de wereld in elkaar zit?

Tegenwoordig zou het onze taak dus zijn, verontrustende kunst te creëren die beantwoordt aan de verontrustende toestand van mens en wereld. De artistieke techniek van de vervreemding is een hulpmiddel voor het aantonen van de existentiële ontvreemding waaraan wij lijden. Daarom staan de musea nu vol objecten waarbij de vraag naar schoonheid irrelevant is geworden en een gevoel van pijn zich als vanzelf aandient. Probleem is dat veel mensen zich in deze kunst niet meer herkennen en haar niet meer begrijpen.

Maar dan ontmoet je Paul van Gulick. Een componist die losgekomen is van het idee dat je je als kunstenaar alleen bewijst door je aan te sluiten bij de vervreemdingsavantgarde, en die muziek is gaan maken vanuit een innerlijk, natuurlijk verlangen. Hij schrijft aangrijpende melodieën voor strijkers, dramatische blazerspartijen, en daarboven klinkt de menselijke stem. De stem die naar het licht leidt.

Voor de luisteraar lijkt het alsof Paul van Gulick vanuit het niets creëert. Waar haalt hij die werelden van klank vandaan? Niet uit die wereld van pijn... Paul wordt al zijn hele leven voortgestuwd door een intense gevoeligheid voor de magie van klanken. Hij is geraakt door de traditie, door de muziek die al eeuwenlang door mensen wordt bedacht. In zijn studietijd maakte hij kennis met muziek van componisten van de Middeleeuwen tot en met Romantiek en twintigste eeuw. Paul is nog altijd verwonderd over hoe mensen zich in klank kunnen uitdrukken.

(Annemarie Estor, Kitty van Buul)

Ik had een droom (3)

2017-12-04T23:37:00.001+01:00

Dante verontschuldigde zich meteen aan het begin van onze derde ontmoeting. Hij gaf aan dat hij de gesprekken op prijs stelde, maar dat hij weer verder moest trekken. Dante verkeerde in de veronderstelling dat ik mijn zoektocht naar het wezen van wat is wel zonder zijn directe hulp zou kunnen voltooien. Hoe kon ik anders dan blij zijn met de aandacht die me tot nu toe al ten deel was gevallen. Dit was voor mij de gelegenheid bij uitstek om hem nog enkele prangende vragen te stellen.

Ik:
Natuurlijk heb ik er begrip voor dat je verder moet gaan. Ik ben al blij met het feit dat je mij zo uitgebreid te woord hebt willen staan.

Dante:
Het genoegen was geheel aan mijn kant. Het is altijd fijn om iemand te treffen die interesse heeft voor je denkbeelden.

Ik:
Toch heb ik enkele vragen die ik je nog zou willen stellen.

Dante:
Ga je gang. Ik hoop dat ik je vooruit kan helpen.

Ik:
In je jeugd zijn je moeder en je vader al vroeg overleden. In hoeverre heeft dit een rol gespeeld in je leven en werk?

Dante:
Een interessante vraag! In mijn tijd hoorde de dood bij het leven. Dat is natuurlijk in jouw tijd niet anders, maar de vanzelfsprekendheid waarmee wij uiteindelijk kans maakten op een plaats in het empyreum van God is voor jullie minder evident. Eeuwig leven was meer dan alleen maar een optie voor ons. Wij hadden steun aan ons geloof en iedereen in onze omgeving was overtuigd van de waarheid zoals de kerkvaders ons die leerden. Bij een goed leven gold een beter-niet-aards-leven als beloning voor goed gedrag.

Ik:
Ik kan me voorstellen dat deze wetenschap tot steun kan zijn in moeilijke omstandigheden. Maar in onze tijd is geloven minder vanzelfsprekend. Maar hoe gingen jullie met de dood om?

Dante:
De dood was onderdeel van het leven, zoals ik zojuist al zei. De acties van Vrouwe Fortuna, die ook nu nog een flinke vinger in de pap heeft, werden meer geaccepteerd dan nu het geval is. Ik heb de indruk dat jullie in de westerse wereld vinden dat je overal recht op hebt. Het was voor ons eenvoudiger om haar rol te accepteren omdat het ingebed was in een sluitend theologisch en filosofisch idee waarin de cyclische tijd waarin wij leven naadloos overging in die van de eeuwigheid, waarbij God als scheppende macht de liefde centraal stelde.

Ik:
Jullie wisten je in goede handen bij het inruilen van het tijdelijke voor het eeuwige leven, met de dood als scharnierpunt tussen die beide werelden?!

Dante:
In wezen komt het daar wel op neer.

Ik:
En je had er een rotsvast geloof in dat je de overledenen weer tegen zou kunnen komen in het hiernamaals?

Dante:
Dat is toch een prachtige gedachte?!

Ik:
Je doet nu of je een keuze hebt om te geloven...

Dante:
Ik had geen keuze. In mijn tijd was geloven een onbetwistbaar onderdeel van het leven, de realiteit van alledag. Ik benijd jullie niet met je keuzevrijheid om wel of niet te geloven, met al je vragen die daaruit voortvloeien en waarop je waarschijnlijk nooit een sluitend antwoord zult vinden. Het alternatief voor geloven is om niet te geloven. Ieder van jullie zal zelf zin aan het leven moeten geven. In dat opzicht had ik het eenvoudiger. Als ik het op een afstandje bekijk, zie ik dat het jullie niet gemakkelijk afgaat.
Ik ben dood en heb jullie mijn werk nagelaten. Op deze manier leef ik na mijn dood nog voort, zelfs hier op aarde in jullie dromen. Ik moet weer verder en laat je nu achter, in de wetenschap dat over dit alles het laatste woord nog niet is gezegd. Het ga je goed, reiziger!

En weg was hij... Ik werd met een schok wakker. Daar lag ik dan, beteuterd en met al mijn vele onbeantwoorde vragen. De persoon waarop ik mijn hoop had gevestigd, had medelijden met mijn keuzevrijheden die ik als verworvenheden koesterde.
Mijn moeder stierf met een beeldje van de Heilige Rita in haar handen; in de vaste overtuiging dat ze haar echtgenoot Wouth na haar dood weer zou tegenkomen, zoals Dante wist dat hij zijn Beatrice en anderen ook weer zou ontmoeten...
Dante had gelijk; opgevoed in een verzuilde omgeving en nu levend in een maatschappij waarin kerk en kerkelijk geloven niet meer zo prominent verweven zijn met het dagelijkse leven, ben ik zelf verantwoordelijk voor de zingeving van mijn leven. Ik zal mijn eigen keuzen moeten maken en weet niet of ik daarbij te benijden ben.