Outro manifesto a prol da lingua galega, desta vez promovido por Antón Baamonde e Manuel Bragado. Non sei se valen para algo estas iniciativas. Máis ben parecen pataletas e xestos de impotencia ante o etnocidio que está querendo cometer a dereita instalada novamente no goberno galego. E non será porque non nolo avisaron. E non será porque non sabiamos todos o que ía acontecer. E non será porque eu non fora votar a uns salvapatrias que viven do conto so para evitar que voltasen os de sempre.

En fin, que isto non se amaña con manifestacións na Quintana nin con ciber-iniciativas. Por desgraza, estamos en mans dos políticos. Perdón, a situación legal do galego está en mans dos políticos. O galego xógase o seu futuro nas casas, nas familias. É o que alguén chamou transmisión xeracional. Aí é onde o galego perviviu durante séculos a pesar das proibicións e aí é onde pode morrer. De pouco valen a inmersión lingüística, a educación, a cultura, ou todas as campañas oficiais se na casa lle falan en castellano ao neno. E na casa de cada un non valen as imposicións. Depende de nós.

Aquí deixo o manifesto:

GALEGO. PATRIMONIO DA HUMANIDADE

Ata hai pouco tempo era un valor compartido, que formaba parte dos consensos básicos sobre os que se articulaba o autogoberno de Galicia, que o idioma galego era merecente dunha especial protección por parte dos poderes públicos. Ese valor partía da subordinación histórica dun idioma que foi sempre o das maiorías populares pero que tamén estivo sempre discriminado ou proscrito, salvo nos períodos en que Galicia e España gozaron da democracia. A liberdade e o dereito ao uso do idioma propio foron historicamente da man.

A pretensión de facer crer nunha inexistente imposición lingüística disimula o intento de liquidación do idioma galego e de supremacía do castelán. Os que tal sosteñen queren evitar a presenza do galego nas súas vidas para pecharse en ámbitos en que o castelán sexa o único idioma. Pero Galicia é unha sociedade na que se falan dúas linguas que, non se pode negar, están en situación de desigualdade, polo que o galego debe recibir unha especial protección. Só así se poderá afirmar que se actúa en xustiza e na procura da igualdade entre os dous idiomas.

Esa é a letra e o espírito da Constitución, do Estatuto de Autonomía, e da vixente Lei de Normalización Lingüística. As sentenzas do Tribunal Constitucional así o confirman. Sen embargo, o PP saíu do consenso. Pero gañar unhas eleccións non autoriza a destruír o que é unha das bases da convivencia na nosa sociedade e un dos signos da nosa existencia como país.

A sociedade galega que sente aprecio cara a súa lingua -independentemente de cal sexa o idioma no que se expresa usualmente- debe reclamar unha volta do PP a un terreo común. Tamén mostrar o seu acordo coas políticas de afirmación positiva para o idioma galego, que o propio PP impulsou desde a Xunta, e que non buscan senón a súa protección. O idioma de Galicia é un patrimonio da humanidade que debemos custodiar e garantir como medio de comunicación e de creación.

A Torre de Hércules, símbolo da Coruña, xa é Patrimonio da Humanidade, como a Muralla de Lugo, que xa conseguira a distinción hai uns anos.

(Foto de P. Charlón)

O FARO MÁIS ANTIGO?

A torre é, como todo o mundo sabe, un faro. O máis antigo do mundo, porque leva alumeando a baía ártabra dende (polo menos) a época dos romanos, e iso non o supera nin o faro irlandés de Hook Head, que presume de ser o máis antigo de Europa. É claro que o máis antigo é o faro coruñés, pero hai que ter en conta que pasou moitos séculos a escuras e prácticamente abandonado e que so volveu a estar en uso no ano 1791. O de Hook Head leva funcionando case ininterrumpidamente dende 1245, aínda que a tradición local parece indicar que era un punto luminoso de referencia para os mariñeiros xa dende o século V.

AS ORIXES

A Torre de Hércules acabou de ser construída arredor do ano 80 e o arquitecto da obra parece que foi un lusitano-romano orixinario de Coimbra (daquela era Aeminius) chamado Caius Sevius Lupus. O nome da torre débese a unha lenda grega levada polos fenicios e que sitúa debaixo da construcción o lugar onde Hércules enterrou a cabeza de Xerión, un xigante da mitoloxía grega do que se sabía que vivía máis alá das Colunas de Hércules (o estreito de Xibraltar).

UN ASUNTO DE FAMILIA

Un chisco menos fantástica é a lenda de Breogán, recollida no Leabhar Ghabhála Érenn (Libro das Invasións de Irlanda). Segundo as lendas célticas, os romanos terían construído un faro de pedra (do que aínda quedan algúns restos na torre actual) no lugar onde antes había unha estructura de madeira con un facho na cima. Este enxeño tería sido feito en tempos de Breogán, o caudillo celta da zona ártabra, e que tamén sería o fundador de Brigantium (A Coruña ou Betanzos?). Esta tradición di que os celtas brigantes coñecían as correntes do Atlántico e que foi Íth, o fillo de Breogán, quen viu o camiño para a illa de Irlanda, alén do mar, e decidiu embarcarse co seu irmán Bile e outros guerreiros. Os autores gaélicos sitúan estes feitos entre o 1300-1700 a.C., dependendo das fontes.

Unha vez chegados a Irlanda, Íth e os seus metéronse nas leas fraticidas dos Tuatha Dé Danann, os habitantes orixinais da illa, e inauguraron a eterna tradición galega de arrimarse sempre ao bando errado. Íth foi asasinado e levado de volta a Brigantium no lombo do seu cabalo, tal e como tiña pedido Breogán. Uns anos máis tarde, o seu sobriño Míl (tamén chamado Golam), neto de Breogán, decidiu vinga-la morte do seu tío e enviou o seu pobo a Irlanda en trinta e catro barcos, liderados polos xefes tribais, os descendentes de Breogán.

Para os irlandeses, esta xente que chegou do mar e conseguiu invadir e conquistar a illa deu lugar aos tradicionais clans gaélicos, dos que descenden os irlandeses actuais.

La Voz de Galicia acaba de publicar una serie de artículos en los que analizaba la situación de la crisis financiera en el país de los pelotazos: Irlanda. Aquí os dejo todos los enlaces.

24/05/2009: EL TIGRE CELTA SE DESMORONA (I)

• La crisis destroza el milagro irlandés
• Las colas del hambre sonrojan a la opinión pública
• Los irlandeses vuelven a coger la maleta
• John FitzGerald: “Irlanda jamás regresará a los días del tigre celta”
• El “mejor país para vivir” se asoma a la bancarrota
• El desplome de los bancos arruina la jubilación de los irlandeses

25/05/2009: EL TIGRE CELTA SE DESMORONA (II)

• Irlanda añora el modelo gallego de invertir el dinero de la UE en infraestructuras
• El personaje: Evelyn Harney
• Un tercio de los empleos penden del hilo de Dell, Facebook, Intel y otros gigantes informáticos
• Charlie Ardag: “El próximo Google tiene que ser irlandés”
• Obama considera al país un paraíso fiscal

No sé por que motivo los de La Voz la tomaron ahora con Irlanda, pero no son los únicos, como se puede ver en este otro artículo del último Nobel de Economía, Paul Krugman: Erin go broke.

Y para quien quiera leer un poco más sobre el negro futuro de la isla, Santiago Niño Becerra (catedrático de estructura económica) le dedica a Irlanda un capítulo entero en su libro El crash del 2010, que se puede leer online en este enlace.

A Volvo Ocean Race, esa regata coa que se andan a forrar algúns pepeiros valencianos, acaba de chegar a Boston e, como era de agardar, o Big Picture (blog fotográfico do Boston Globe) acaba de publicar esta entrada con unha selección de fotografías das etapas dos últimos meses.

Como se pode ver nestas fotos, a beleza do entorno natural da baía de Guanabara xa é suficiente para deixar que o Río de Xaneiro acolla sempre algunha das etapas desta competición. Polo menos, queda claro onde foron tomadas as mellores fotos.

Hai un tempo que veño recibindo mensaxes de xente preguntando pola orixe do seu apelido galego. Supoño que chegan a este curruncho guiados polo Altísimo e acaban encontrando esta entrada na que daba conta da información que conseguín recabar sobre o meu apelido.
Hoxe, con toda a información que temos dispoñible en internet non hai que ser un experto en antroponimia para conseguir rápidamente algunhas informacións, independentemente dos clásicos estudos xenealóxicos. Sen embargo, un segue lendo e oíndo historias incribles de liñaxes descendentes de reis visigodos, centurións romanos ou mesmo seres mitolóxicos.

ORIXE DOS APELIDOS

Aínda que pareza unha perogrullada, é importante deixar claro que os apelidos non existiron sempre e son, ademáis, bastante recentes na historia do home. En Europa, para poder distinguir a unhas persoas de outras, xa dende os tempos dos romanos (ou antes en algunhas culturas) comezou a ultilizarse despois do nome un elemento diferenciador: o sobrenome ou apelido, que normamente facía referencia ao nome do pai, pero tamén podía referirse ao lugar de nacemento ou residencia ou a unha cualidade do individuo ou da súa familia.

Pero estes apelidos dos que falamos non comezaron a ser herdados ata o final da Idade Media. Foi entre os séculos XIV e XV que se extendeu por Europa o costume de que os fillos tivesen o mesmo apelido que o pai. No caso da península ibérica, a tradición fixo que os fillos herdasen tamén o da nai. O que sucedía ata ese momento era que os apelidos podían variar de unha xeración a outra.

As familias seguiron diferentes criterios para escoller o apelido con que ían ser coñecidas no seu entorno, de xeito que podemos clasificalos en varios grupos. Hai que ter en conta que na Galicia do século XIV o único idioma falado era o galego, case idéntico ao portugués da época. Era unha lingua que aínda tiña certo prestixio (ata que chegaron os Reis Católicos) e era normal que os galegos utilizasen nomes e apelidos galegos.

APELIDOS PATRONÍMICOS

Son os máis numerosos. Formábanse engadindo ao nome do pai a partícula -ez, que significa fillo de, especialmente se o nome era de orixe xermánica, como era a moda da época. Esta partícula ten unha orixe descoñecida aínda que algúns filólogos pensan que pode ser un fósil da lingua basca, xa que parece que foi a nobreza visigoda do norte da península a primeira en utilizala. Posteriormente, o -ez transformouse en algúns lugares en -es ou -is, dependendo da fonética da zona.
Por exemplo, para o caso galego: Fernández ou Fernandes = Fillo de Fernán (ou Fernando).

Este costume arraigou no resto da península e, cando os apelidos comezaron a ser herdados, moitas familias decidiron conxelar o seu patronímico, de xeito que todos os descendentes serían apelidados Fernández (por exemplo), aínda que xa non hubese Fernandos na familia.
O problema dos patronímicos é que foron moi populares e hoxe son moi numerosos, non habendo relación entre as diferentes familias que levan o mesmo apelido, o que dificulta moito a investigación xenealóxica nestes casos.
Outra dificultade é que ás veces é imposible discernir se unha familia é de orixe galega ou de outra parte da península xa que moitos patronímicos son o mesmo en castelán e en galego (Fernández, López, Pérez, González, Gómez). Non hai problema cos están en portugués (acabados en -es, como Fernandes, Lopes, Peres, Gonçalves, Gomes) ou en catalán (acabados en -is, como Ferrandis, Llopis, Peris, Gomis). Aínda que hai que ter en conta que os movementos migratorios tamén levaron consigo traducións ou semitraducións (Gonzálvez) dos apelidos de quen os portaba.

Pero como na Idade Media había nomes xenuínamente galegos, pois tamén temos hoxe apelidos patronímicos galegos que derivan derivan directamente de aqueles, como Vázquez (de Vasco), Estévez (de Estevo), Pais/Páez/Paz (de Paio), Iáñez/Ianes/Eanes (de Xoán), Reimóndez (de Ramón/Reimundo), Ozores (de Osorio) ou Biéitez (de Bieito)

Hai algúns patronímicos que non levan asociada esa terminación -ez (García, Alonso, Lourenzo).

APELIDOS TOPONÍMICOS

O segundo grande grupo é o dos toponímicos, que como o nome indica, son os que derivan de un nome de lugar. Tratábase normalmente do nome da aldea ou freguesía na que vívía a familia (hai un exemplo por cada aldea galega). Tamén podía ser o nome dun lugar ou recanto da aldea no que estaba a casa familiar (como no meu caso). Con certeza estes apelidos levaban orixinalmente a preposición de/do/da, que se acabou perdendo na profundidade dos tempos.
Algúns apelidos que podemos considerar toponímicos están dedicados ao nome do santo de devoción da parroquia de orixe (Sanxiao, Sampaio, Sanmamede, Sanfiz, Sanmiguel, Seoane/Sanxoán, Santiago).
O primeiro paso (pero non único) para saber se un apelido é toponímico é facer unha busca no Nomenclátor da Xunta de Galicia.

OUTROS APELIDOS

Pero formas de apelidarse había moitas outras, aquí vos deixo estoutras:

• Alcumes: Poden ser debidos a unha característica persoal do antergo do que se comezou a herdar o apelido (Crespo, Feixó, Pardo, Roxo, Louzán, Gago, Coxo, Fole, Louro, Ledo, Bo). Tamén eran comúns os nomes de animais (Pita, Carneiro, Carruxo, Coello, Lobo, Cao, Xato, Falcón, Pombo).
• Profesións: Se naqueles tempos as profesións adoitaban ser herdadas polos fillos e netos, os alcumes referentes á actividade laboral da familia non podían ser menos (Ferreiro, Carpinteiro, Canteiro, Pulpeiro, Guerreiro, Pedreiro, Monteiro).
• Natureza: Non podían faltar os elementos da paisaxe cotiá, como Souto, Outeiro, Barxa, Bouza, Penedo, Rocha, Carballeira ou Fraga. Moitos destes apelidos levaban preposición. A maior parte deles perdérona, e uns poucos a conservan (Dapena, Dasilva, Dacuña, Dorrego, Dalama, Dacosta, Dobarro, Davila) e o mesmo apelido pode ter ou non ter preposición, dependendo da familia. Mención especial merecen os apelidos adicados ás árbores: Pereira, Oliveira, Carballo, Cereixo, Maceira, Piñeiro… e todas as súas variantes locais. No caso dos apelidos relacionados coa natureza, pode ser bastante difícil diferencialos dos que son de orixe toponímica xa que, evidentemente, a maior parte dos topónimos son tomados do entorno natural do lugar.
• Sociais: O apelido Iglesias (en castelán) foi asignado nos últimos dous séculos aos nenos sen filiación recoñecida, aínda que tamén é unha castelanización do toponímico Eirexe/Eirexa. Abade foi tomado polas familias que traballaban nas terras dos mosteiros e pode ser que outros apelidos relacionados coa Igrexa (Freire, Crego) ou máis seglares (Fidalgo, Criado) teñan unha orixe similar. Pola súa banda, Colazo, que significa irmán de leite podía ser asignado ao fillo da ama de cría que aleitaba o dos señores da casa.

APELIDOS DETURPADOS

Por desgracia, cos apelidos aconteceu o mesmo que cos nomes galegos. A política castelanizante que imperou a partir do século XV tivo un impacto negativo na onomástica das persoas, como era de esperar. É o que se chama deturpación, que consiste nun proceso de alteración dos apelidos orixinalmente galegos para que non parezan non galegos.

Ademáis da boa disposición mostrada polos curas e funcionarios encargados de tan honrosa tarefa, chegou un momento en que moitas familias pretendían ter unha orixe castelá ou, polo menos, non galega, para medrar socialmente, especialmente nas vilas e cidades. Así, os apelidos castelanizables foron directamente castelanizados, e hoxe poden confundirse con apelidos non galegos, aínda que a súa abundancia na nosa terra fai pensar que non poden ser foráneos (Otero, Soto, Losada, Blanco, Rivera, Mosquera, Yáñez, Lorenzo, Villar, Cid, De la Fuente, Del Río).

Hoxe tamén podemos considerar apelidos deturpados aqueles que non se axustan ás normas do galego normativo actual, como a morea de apelidos que aínda se escriben (e pronuncian!) con j ou ge/gi (Abeijón, Freijo, Mejuto, Argibay, Rajoy, Ameijeiras, Buján, Feijóo, Cereijo, Jove, Ageitos, Bargiela, Lage, Geijo), coido que consecuencia de unha deturpación fonética.

Tamén hai algunhas deturpacións ortográficas que pouco teñen que ver (penso eu) coa castelanización e que teñen causas moi diversas. É o caso do uso arcaico do y (Naya, Costoya, Bayón, Gayoso, Yáñez, Pedrayo) e outras alteracións aínda máis curiosas, como as de Balboa (Valboa), Valcárcel (Valcarce), Hermida (Ermida), Míguez (Miguez), Bahamonde/Vaamonde (Baamonde), Novoa (Nóvoa), Bello (Vello), Collazo (Colazo) ou Viéitez (Biéitez).

A solución aos apelidos deturpados é fácil, pero é unha decisión individual. A Lei 40/1999 (pdf) facilita o proceso para a restauración ou galeguización dos apelidos, que agora é un trámite sinxelo e rápido.

Este señor que se parece tanto a Groucho Marx, pero sin bigote, es uno de esos intelectuales incómodos para la oligarquía que nos desgobierna y del que solo se oye hablar en ciertos ambientes académicos. No lo vi nunca en las tertulias mañaneras de sabelotodos multididactas ni tampoco vi sus libros en los escaparates de las librerías que conozco. Deben de tenerlos en un estante fuera del alcance de las miradas inocentes.
Sin embargo, internet sirve de altavoz para quien tiene cosas que decir, y este hombre tiene muchas. Y las dice a través de colaboraciones con algunos medios de comunicación y su propio blog. Desde ya, imperdible en mi lista de feeds.

La biografía de Vicenç Navarro López sorprende porque deja claro que no estamos ante un incendiario antisistema cualquiera. Y también porque, aunque sea catalán, en España pocos se atreven con el tema que me llevó hasta él. En este artículo publicado en el diario Público (pdf) veo reflejada la impopular idea de que la Sacrosanta Transición no era lo que nos hicieron ver. Navarro expone sus razones con datos y una claridad tal que hasta un monárquico las entendería.

Vamos, que dicen que el abuelo dijo que lo dejaba todo atado, y bien atado. Y qué razón tenía!

Hoxe temos lúa chea. A primeira da primavera (por iso mesmo mañá os supersticiosos celebran o Xoves Santo). E digo máis, se o ceo estivese despexado podería distinguir a estas horas da noite a constelación de Virgo ben perto da lúa. E quizáis podería ver o mesmísimo Saturno na mesma área. Ben, a Saturno xa o vin, con aneis e todo, polo telescopio do Observatorio Mamalluca.
Tamén podo identificar todas as constelacións que están no meu ceo neste momento, así como os satélites e outros obxectos espaciais que van pasando por aquí enriba. E podería esperar pacientemente sentado ata que pase a famosa ISS, porque sei a que hora vai estar visible para min.

Non me virei un experto en astronomía, aínda son un observador casual. Simplemente, descubrín outro pequeno ciber-tesouro chamado Heavens Above, a través desta entrada de Microsiervos.
O funcionamento da páxina parece sinxelo. So temos que introducir a nosa ubicación (ou todas as que queiramos), e xa teremos toda a información astronómica disponible para cada localización.

O meu ceo neste momento é o seguinte:

Xa podes saber como é o teu.

Para que imos gastar os cartos nunha caravana último modelo con todas as comodidades se podemos comprar un coche fúnebre de segunda man e tunealo para conseguir a casa rodante dos nosos soños?
Se un día valeu para trasladar os defuntos ao Máis Alá coma se fose a barca do mesmísimo Caronte, ben valerá para ir de vacacións neste lado, ou?

Este exemplo de reciclaxe pertence a uns guiris que andaban polo Monte Igeldo, en Donostia.

José Saramago dejó la siguiente anotación hace un par de días en su cuaderno:

Ante la cumbre del G20 de hoy, sólo tres preguntas:
¿Qué?
¿Para qué?
¿Para quién?

Siento no ser tan optimista como Fermín Bouza, pero me parece que ni ha habido ni va a haber refundación del capitalismo, sino refinanciación. Por dinero, que no sea.

(La foto es de The Big Photo)

Esse peixe que aparece inchado como uma borracha é um baiacu que a gente encontrou na praia da Ferradura, em Búzios. É, mais especificamente, um baiacu-espinho, da família dos Diodontidae, que são os peixes-balão-espinhosos, muito frequentes nas costas brasileiras mas também em outros mares, especialmente nos mangues e recifes de coral.
O baiacu incha o corpo até três vezes o seu tamanho quando fica assustado ou irritado e nada boiando de barriga para cima até desinchar e mergulhar de novo.

A sua carne é branca, sem gordura e muito apreciada pelos pescadores e esse mesmo exemplar das fotos não tardaria muito em ser cozinhado pelo homem que o capturou. Os baiacus, dependendo da espécie, podem ser venenosos e só um pescador experiente pode arriscar a sua vida pelo prazer de ver um baiacu no seu prato. No momento de limpar o peixe, eles retiram a vesícula biliar com muito cuidado, sem estragar nada. O fel está dentro da vesícula, uma bolsinha esverdeada que fica colada ao fígado, e contém um veneno, a tetradoxina, que pode produzir paralisia e morte.