ไพโรจน์ สิงบัน...กับชุมนุมความคิด

ร้อยคติธรรม (คัดจากข้อธรรมของพุทธทาสภิกขุ)

2013-07-09T21:56:00.002-07:00

1. ตราบใด ที่ยังมีผู้ประพฤติตนอยู่โดยชอบไซร้ โลกจะไม่ว่างจากพระอรหันต์

2. ความทุกข์ นั้นมีอยู่ แต่บุคคลผู้เป็นทุกข์หามีไม่

3. การปฏิบัติธรรม เป็นการกระทำทางจิต หมั่นภาวนาให้เกิดมียิ่งๆ ขึ้น, เมื่อทดลองฝึกจิต ทำความรู้สึกในใจให้รัก เช่น รักบิดา มารดา รักครูบาอาจารย์ รักผู้ที่มีพระคุณ รักสามี ภรรยา บุตร ธิดา รักพี่น้อง รักเพื่อน เกิด แก่ เจ็บ ตายทั้งหลาย เมื่อเฝ้าฝึกทุกวันตลอดเวลา ก็จะรักเข้ากระดูกดำ

ตรงข้าม ถ้าฝึกเกลียดก็จะเกลียดเข้ากระดูกดำเหมือนกัน นี่แหละการปฏิบัติธรรมนั้นก็ต้องกระทำทางจิต ทางความคิด

เพราะฉะนั้น จึงจำเป็นต้องเป็นต้องหมั่นศึกษา ฝึกฝน อบรม บ่มนิสัย ให้เรียนรู้ รับรู้สิ่งที่ถูกต้อง จนเกิดความเห็นชอบ คือ สัมมาทิฏฐิตลอดเวลา ก็จะเกิดความคิด ความดำริถูกต้อง พูดจาถูกต้อง เลี้ยงชีพถูกต้อง พากเพียรพยายามถูกต้อง มีสติระลึกถูกต้อง และมีความตั้งมั่นจิตถูกต้อง.

ความถูกต้องทั้ง ๘ ประการนี้แหละที่เป็นหนทางสายกลางอันประเสริฐ สำหรับดำเนินไปได้จนถึงจุดหมายคือความดับไม่เหลือแห่งทุกข์โดยสิ้นเชิงเป็นการถึงที่สุดแห่งความทุกข์ อนฺโต ทุกขสฺสะ.

การเอาชนะกิเลสและชนะความทุกข์ได้ นั่นเป็นธรรมะที่เป็นผลของการปฏิบัตินั่นเอง.

4. ธรรมะของพระพุทธเจ้านั้น มิได้มีไว้ให้คนฝันหรือหวังอะไรลมๆ แล้งๆ เลย ธรรมะของพระพุทธเจ้ามีไว้สำหรับให้คนเอาชนะความทุกข์ได้ที่นี่และเดี๋ยวนี้ ไม่ต้องรอต่อตายแล้ว แล้วมีชีวิตอยู่ในโลกด้วยชัยชนะ เป็นทุกข์กับใครไม่เป็น แม้จะดื่ม กิน อาบ ถ่าย ใช้สอย ทำหน้าที่การงานติดต่อ พูดจา สนทนา ช่วยเหลือใครอยู่ทุกวัน ก้มีชีวิตอิสระเยือกเย็นแสนจะเย็นเป็นพระนิพพาน เป็นสุญญตาวิหารที่มีสติสัมปชัญญะ มีเมตตา กรุณา และปัญญา เป็นปกติของชีวิต.

5. อริยสัจ ๔ หรือ จตุอาริยสัจนั้น เป็นทั้งปรัชญา เป็นทั้งทฤษฎี และเป็นทั้งการปฏิบัติรวมกัน คือทฤษฎีนี้ก็เพื่อปฏิบัติ และการปฏิบัติก็ต้องปฏิบัติตามทฤษฎีที่ถูกต้อง ครบถ้วน สมบูรณ์ทุกขั้นตอนคืออริยมรรคมีองค์ ๘ ประการ สมานสามัคคีกัน อันเรียกว่าไตรสิกขา หรือ ศีล สมาธิ ปัญญา เมื่อมุ่งหน้าหมั่นปฏิบัติภาวนาให้มีมากขึ้นๆ ก็จะเกิดความรู้ ความเข้าใจแจ่มแจ้งแทงตลอด จึงดับทุกข์สิ้นปัญหาได้ ดังนั้น อรยสัจ ๔ จึงมีผลเป็นความดับทุกข์ได้แท้จริง.

6. เมื่อไม่รู้อะไรเป็นอะไร เลยไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร ? โลกจึงสับสนวุ่นวาย แก้ปัญหาจนกว่าจะตาย คล้ายจับปูใส่กระด้ง ไม่มีที่สิ้นสุด.

7. ทุกข์เป็นสิ่งที่ต้องรู้

สมุทัย เหตุเกิดทุกข์ เป็นสิ่งที่ต้องละ

นิโรธ ความดับไม่เหลือแห่งทุกข์ เป็นสิ่งที่ต้องทำให้แจ้ง

อริยมรรคมีองค์ ๘ ประการ หนทางทำให้ถึงซึ่งความดับไม่เหลือแห่งทุกข์ ต้องภาวนาหรือพัฒนาให้เจริญมากขึ้น ให้เกิดมียิ่งๆ ขึ้นตลอดเวลา.

8. ทฤษฎีแม้ถูกต้องสิ้นเชิง หากไม่มีการประพฤติ ปฏิบัติ ก็ไม่มีผลให้ดับทุกข์ได้.

9. ธรรมะนั้น มีไว้สำหรับแก้ปัญหาของมนุษย์ได้ทุกอย่าง ไม่ว่าการเมือง เศรษฐกิจ การทหาร การปกครอง แม้การแบกกระสอบข้าวสาร ฯลฯ

ถ้าไม่นำเอาธรรมมะมาแก้ปัญหา เราจะมีธรรมะไปทำไมกัน ?

ธรรมะนั้นแก้ปัญหาได้ โดยไม่ต้องใช้อาชญา.

10. ยุคที่ยุ่งยากที่สุด คือยุคที่รัฐบาล และเจ้าหน้าที่ต้องอาศัยประโยชน์จากอบายมุข

นั่นคือการทำให้เกิดและพัฒนาสนิมขึ้นในเนื้อเหล็ก ประชาชนจะถูกกัดกร่อนจนพินาศไปโดยไม่รู้ตัว

นี่เป็นผลมาจากการเมืองที่ไม่มีธรรมะ การเมืองจึงสกปรก สร้างความทุกข์

ถ้าการเมืองประกอบด้วยธรรมะ ก็จะเป็นการเมืองสะอาด สมกับคำว่าการเมือง คือการจัดการ การกระทำให้มนุษย์ในโลกอยู่ด้วยกันได้ด้วยความสงบ ผาสุก.

11. การเสียสละที่แท้จริง ถ้าทำได้ ต้องไม่ให้ใครรู้ การประพฤติปฏิบัติที่แท้จริง ก็ควรจะไม่ให้ใครรู้ ไม่ต้องให้ใครชม พยายามว่อนไว้ พยายามสละด้วยความบริสุทธิ์ใจ ปฏิบัติด้วยความบริสุทธิ์ใจแล้วก็ ยิ่งขึ้น ยิ่งขึ้น

ถ้าทำได้อย่างนี้ ไม่เท่าไรก็จะมีความก้าวหน้าสูงสุดในการปฏิบัติธรรม อะไรที่ทำยาก ยิ่งเป็นทางทำให้บรรลุธรรมได้เร็ว ได้สูงและลึก.

12. ชีวิต เป็นตัวการงานอยู่ในตัวชีวิตหรือเป็นการต่อสู้อยู่ในตัวชีวิต

การงานหรือการต่อสู้นั้น ก็เป็นการปฏิบัติธรรมอยู่ในตัวมันเอง

การทำงานด้วยความเสียสละ “เสียสละ” นั้นก็เป็นตัวธรรมะสูงสุดอยู่แล้ว

แล้วทำงานอย่างไม่มีตัวกู - ของกู ก็เป็นความจริง สิ้นสุดกันเท่านั้นเอง.

13. ความรัก เพื่อน เกิด แก่ เจ็บ ตาย คือ ฐานรากของธัมมิกสังคมนิยม “รักผู้อื่น โลกจะประสบสันติภาพ”

14. ทุกศาสนา ล้วนแต่บอกวิธีการณ์เพื่อความรอด ตามวิธีของตนๆ.

15. ธรรมสูงสุดของโลกมนุษย์ คือ ความไม่เห็นแก่ตัวกู – ของกู.

16. สุขหรือทุกข์ ขึ้นอยู่กับการกระทำ ถูกหรือผิดต่อกฎของอิทัปปัจจยตา.

17. สิ่งที่หลอกลวงเรามากที่สุด คือสิ่งที่เรียกว่า “ความสุข”.

18. มีเรามีเขา ก็ไม่ใช่ชาวพุทธ ถ้าเป็นมนุษย์ ก็ต้องรักผู้อื่น

จิตที่คิดจะให้ เป็นสุขกว่าจิตที่คิดจะเอาเป็นไหนๆ.

19. รักผู้อื่น โลกจะประสบสันติภาพ ตรงข้ามถ้ามนุษย์ไม่รักกัน มันจะนำไปสู่มิกสัญญี ถ้าทำพิธีทางศาสนา ก็ต้องปฏิบัติศาสนา คือทำให้มนุษย์รักกัน.

20. ระบบการปกครองชนิดไหนก็ตาม ถ้าไม่มีธรรมะ มันจะเชือดคอตัวเองทั้งนั้น ถ้ามีธรรมะแล้วเผด็จการก็ยังมีประโยชน์และไม่สร้างปัญหา มิหนำซำ้ยังแก้ปัญหาต่างๆ ที่กำลังเผชิญกันอยู่ได้อย่างรวดเร็วกว่าระบบคลานงุ่มง่ามและแถมยังไม่มีธรรมะด้วย เผด็จการโดยธรรมนั้น มิใช่เผด็จการนาซี เผด็จการฟาสซีสต์ เผด็จการคอมมิวนิสต์ หรือเผด็จการทรราชย์ หากแต่เป็นเผด็จการโดยธรรม เผด็จการด้วยความรัก เป็นเผด็จการโดยวิธีการ แบบพระเจ้าอโศกมหาราช แบบบิดา มารดา เผด็จการกับบุตรธิดา ด้วยความรักอย่างแท้จริง เผด็จการไม่ยอมให้ทำผิด ทำชั่ว เผด็จการให้ทำแต่ความดี ความถูกต้อง ก็ไปได้เร็วเท่านั้นเอง จะมีปัญหาอะไร ?

21. ขอให้เด็กๆ มีการศึกษากันอย่างสมบูรณ์แบบเถิด หนังสือก็รู้และเฉลียวฉลาดในอาชีพ แล้วก็รู้ธรรมะอย่างถูกต้อง ว่าจะเป็นมนุษย์กันอย่างไรจึงจะไม่มีวิกฤตการณ์ อย่างนี้มิใช่ความฝัน แต่เป็นสัจจะธรรมความเป็นจริงที่นำมาปฏิบัติจนเกิดประโยชน์สุขได้

22. พระราชดำรัสของในหลวงรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงตรัสเมื่อจัดการศึกษาแผนใหม่ กันสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส ผู้ช่วยจัดว่า “ต่อไปนี้มันจะโกงกันอย่างวิตถาร เมื่อมันรู้หนังสือแบบใหม่ มันเฉลียวฉลาดแล้ว มันจะโกงกันอย่างวิตถาร” นี่แหละการศึกษาที่ไม่มีธรรมะควบคุม มันก็เป็นอย่างนี้ จึงต้องระวังเทคโนโลยี วัตถุนิยมแผนใหม่ที่กำลังยัดเยียดให้เยาวชน อย่าให้เห็นกงจักรเป็นดอกบัวกันไปเสียเลย

23. ธรรมะ คือระบบของการประพฤติปฏิบัติที่ถูกต้องอย่างครบถ้วนทุกขั้นตอนแห่งวิวัฒนาการของมนุษย์ เพื่อความผาสุกและประโยชน์เกื้อกูลทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น

24. ธรรมะ คือความถูกต้องตามกฎของธรรมชาติอย่างเฉียบขาด มิใช่มนุษย์จะมากำหนดเอาว่า อย่างนี้ถูกต้อง อย่างนั้นไม่ถูกต้อง

25. ธรรมะ คือหน้าที่ที่ต้องทำความถูกต้อง เพื่อหล่อเลี้ยงชีวิตไว้ให้ผาสุกทุกขั้นตอนแห่งวิวัฒนาการของมนุษย์

ความเป็นมนุษย์ คือความเป็นผู้มีใจสูง มีความถูกต้องเป็นเครื่องหล่อเลี้ยงชีวิตไว้ทุกขั้นตอน

26. ธรรมะหรือศาสนา ที่ถูกต้องแท้จริง แก้ปัญหาได้ทุกอย่าง ทำให้มนุษย์แต่ละคนตลอดจนคนทั้งโลก ให้มีความเป็นอยู่อย่างสงบผาสุกสดชื่น แจ่มใส เบิกบาน อิสระ เยือกเย็นแสนที่จะเย็นตลอดกาลนาน

27. ธรรมะ คือธรรมชาติของทุกสิ่ง ไม่ยกเว้นอะไรหมด

ธรรมชาติทั้งหลายนั้นมีกฎอยู่ในตัว และมีหน้าที่ที่ต้องทำตามกฎนั้น แล้วบังเกิดผลขึ้นมาจากการกระทำด้วย

28. ธรรมะ คือพระเจ้า ไม่มีการหลั่งเลือด เป็นระบบการเมืองของพระเจ้า

29. อุดมคติ ของคำว่า การเมือง หมายความว่า การจัดการ การกระทำอันนำให้บังเกิดความสงบผาสุก ขี้นในบ้านเมือง

30. การศึกษาธรรมะอย่างปรัชญา จะไม่มีวันรู้ธรรมะและศาสนาที่แม้จริง ที่สามารถดับความทุกข์ได้ ไม่ว่าจะเกิดตายสักกี่ครั้ง รีบหันมาศึกษา ก. ข. ก. กา. ของพุทธศาสนา คือเรื่อง ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ พิสูจน์จิตเราเองดีกว่า ดีกว่าเสียเวลาไปพิสูจน์ผู้อื่น ก็รู้จักศาสนาและธรรมะจนดับทุกข์ได้

31. จิตในระดับสัตวศาสตร์ ในระดับไสยศาสตร์ ในระดับพุทธศาสตร์ ท่านประสงค์จิตในระดับใด ถ้าท่านไม่ยอมแพ้ ท่านจะมีชัยชนะ และประกาศอิสระภาพ มีจิตอยู่เหนือโลก เหนือความทุกข์ทั้งปวง

32. ปฏิบัติธรรม คือ ยอดศิลปะอันจำเป็นสำหรับชีวิตมนุษย์

33. ปฏิบัติธรรม เป็นการทำให้ชีวิตเป็นสุข ชนิดแท้จริง

ปฏิบัติธรรม เป็นการปฏิบัติของดวงใจ

ปฏิบัติธรรม ในขั้นสูง คือการตีแตกในปัญหาของชีวิต

34. อวิชชา ทำมนุษย์ให้กลัวต่อความสุขที่แท้จริง

สุขที่แท้จริง คือความสงบเยือกเย็นเห็นใจ

35. มรรคผล เป็นของสำหรับมนุษย์ทุกคน

มรรคมีองค์ ๘ ประการ เป็นหลักแห่งการครองชีพได้ทุกชนิด

36. พระพุทธเจ้า ได้ทรงตรัสว่า สาวกผู้บากบั่นในปฏิบัติ เป็นผู้งดงามที่สุด

37. ปฏิบัติธรรม เป็นการทำประโยชน์ให้สากลโลก

38. เมื่อมีความเลื่อมใส นับถือ พอใจ และเคารพตัวเอง จนยกมือไหว้ตัวเองได้ เมื่อนั้นเป็นสวรรค์ทันที จะมีปีติและสุขยิ่งกว่าคนทั้งโลกยกมือไหว้

39. การปฏิบัติหน้าที่ คือการปฏิบัติธรรม การงานคือการปฏิบัติธรรม

40. ความสุขที่แท้จริง มีเมื่อกำลังปฏิบัติหน้าที่อย่างถูกต้อง จึงสนุกและเป็นสุขเมื่อกำลังทำงาน

41. ธรรมะ คือหน้าที่ของสิ่งมีชีวิตทุกระดับ ชีวิตทั้งหลายจึงต้องปฏิบัติหน้าที่ นับตั้งแต่เทวดา มนุษย์ สัตว์ ต้นไม้ใบหญ้า และพืชทั้งหลาย

42. ธรรมะ คือการทำหน้าที่ของสิ่งมีชีวิตทุกระดับ สิ่งมีชีวิตทุกระดับต้องทำหน้าที่เพื่ออยู่รอดปลอดภัย

43. ธรรมะ ทำให้อยู่รอด การทำงานให้อยู่รอดเรียกว่าธรรมะ การงานจึงเป็นการปฏิบัติธรรมของสิ่งมีชีวิตทุกระดับ นับตั้งแต่ต้นไม้ใบหญ้าหรือผีเสื้อที่เที่ยวดูดน้ำหวานตามเกษรดอกไม้

44. ธรรมะ คือความถูกต้อง การเมืองที่เนื่องด้วยธรรมะ จึงทำให้มนุษย์ทั้งหลายอยู่กันเป็นผาสุก มิฉะนั้นจะเป็นการเมืองสกปรกนำความเดือดร้อนทุกข์ทรมานให้เกิดขั้นแล้วก็แก้ไขอะไรไม่ได้

45. ความถูกต้องคือธรรมะ เศรษฐกิจที่ไม่มีธรรมะ จะแก้ไขปัญหาของโลกไม่ได้ เศรษฐกิจที่ไม่มีธรรมะนั้นเป็นผี จะเอาผีมาแก้ผี เอาน้ำโคลนมาล้างขี้โคลนจะทำได้อย่างไร จึงต้องเอาธรรมะมาแก้ ปัญหาทั้งหลายจึงจะหมดลงได้

46. ถ้าไม่ถูกต้องทางร่างกาย การดื่ม การกิน การอาบ การถ่าย ผม ขน หนัง ฟัน เล็บ ปอด หัวใจ ตับ ไต ใส้กระเพาะ ฯลฯ ถ้าทำหน้าที่ผิดพลาดไม่ถูกต้องตามระบบ ก็อยู่ไม่ได้ ยิ่งทางจิตใจ ถ้าไม่ถูกต้อง ตั้งจิตไว้ผิด ก็จะเข้าใจผิด คิดผิด พูดผิด ทำผิด แล้วเป็นโรคประสาทโรคจิต วิกลจริต จิตใจจะสับสน วุ่นวาย ระส่ำระสาย ไหวหวั่น จนกระหายจะวิตกกังวล จะหวาดผวาจนเป็นบ้า ฆ่าตัวตาย

ชีวิตจึงต้องการความถูกต้อง คือธรรมะเป็นเครื่องหล่อเลี้ยงชีวิตไว้ให้ครบถ้วน จึงมีความเต้มเปี่ยมของความเป็นมนุษย์ ทำหน้าที่เพื่อประโยชน์ของหน้าที่ มีความสงบสุขและมีความรักปรารถนาดีต่อเพื่อร่วมเกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น

47. ถ้าศีลธรรมกลับมา โลกาจะสว่างไสว

ถ้าศีลธรรมไม่กลับมา โลกาจะวินาศ

ถ้าปรมัตถธรรมระบาด โลกธาตุจะสงบเย็น

48. สิ่งทั้งปวงย่อมเกิดมาแต่เหตุ พระตถาคตย่อมแสดงแหตุของสิ่งเหล่านั้น พร้อมทั้งความดับของสิ่งเหล่านั้น เพราะดับไปแห่งเหตุพระศาสดาของข้าพเจ้า มีปกติกล่าวอย่างนี้

49. แผ่นดินธรรม นำให้เกิดแผ่นดินทอง ถ้าประสงค์แผ่นดินทองต้องทำให้เกิดแผ่นดินธรรมที่แท้จริง

50. การกระทำผิดนั้น จะกัดเอาผู้กระทำให้เจ็บปวด ที่เรียกว่า “ความทุกข์” สมเด็จพระพุทธองค์ทรงตรัสว่า “แต่ก่อนนี้ก็ดี เดี๋ยวนี้ก็ดี ตถาคตบัญญัติแต่เรื่องทุกข์ และการดับไม่เหลือแห่งทุกข์เท่านั้น”

51. เมื่อเกิดมาเป็นมนุษย์ ได้พบพระพุทธศาสนาแล้ว จึงเป็นหน้าที่ที่จะต้องศึกษา ปฏิบัติตนให้เข้าถึงพระพุทธศาสนาอย่างแท้จริงเพื่อหลุดพ้นจากความเป็นปุถุชนให้ได้ แล้วมุ่งหน้าชี้ทางอันมีคุณค่าต่อชีวิตอย่างล้นเหลือนี้ ให้แก้ผู้อื่นที่ควรจะรู้ต่อไป เป็นการอนุรักษ์ความเต็มเปี่ยมของคุณธรรมอันประเสริฐ ตามหลักะรรมคำสั่งสอนของสมเด็จพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้ เพื่อความสุข และประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชนทั้งหลาย ทั้งเทวดาและมนุษย์

52. พระศาสดาทั้งหลาย ยอมสละชีวิตเพื่อให้มนุษย์เฉลียวฉลาดยิ่งขึ้นอย่างถูกต้อง และบริสุทธิ์จนสามารถดับทุกข์ได้

53. พุทธ คริสต์ อิสลาม พราหมณ์ฮินดู และซิกส์ ที่ไม่แท้ ก็คือผู้ถือประโยชน์จึงทะเลาะ วิวาท ฆ่าฟันกัน

54. พุทธ คริสต์ อิสลาม พราหมณ์ฮินดู และซิกส์ ที่แม้ จึงอยู่เหนืออิทธิพลของประโยชน์ อย่าให้ถูกคล้องด้วยประโยชน์เลย เพราะจะทำแต่ความผิดศีลธรรม แล้วกระทำโลกให้พินาศในที่สุด

55. ผู้มีอำนาจขาดศีลธรรม จำนำมนุษย์ไปสู่ไฟนรก ศีลธรรมนั้นมีเพื่อวิวัฒนาการของมนุษย์ที่สูงขึ้น

56. มนุษย์เดี๋ยวนี้ เกิดมาเพื่อความก้าวหน้าทางวัตถุ! เป็นทาสของวัตถุ และก็มีจิตทรามเพราะไม่รู้จักศาสนาที่ถูกต้อง จึงกลายเป็นโรคประสาท โรคจิต วิกลจริต จิตใจวิปริตเพราะต้องวุ่นวายตลอดเวลา

57. ที่ไม่อิ่มปากอิ่มท้อง เพราะมีศาสนาไม่ถูกต้อง

อิ่มปากแน่นท้องจนเป็นโรค เป็นประสาท โรคจิต วิกลจริต เพราะมีศาสนาไม่ถูกต้อง

ศาสนาหรือธรรมะที่ถูกต้องแท้จริงนั้นแก้ปัญหาได้ทุกอย่าง ทำมนุษย์แต่ละคนตลอดจนคนทั้งโลกให้มีความผาสุก สงบร่มเย็นตลอดกาลนาน

58. ยิ่งเจริญทางวัตถุ จะยิ่งวินาศทางจิตใจและเป็นไปอย่างไม่รู้ตัว

59. ยิ่งเจริญทางวัตถุ ทำไมยิ่งมากไปด้วยน้ำเน่า อากาศเป็นพิษ คนเป็นโรคประสาท โรคจิต วิกลจริต คอรัปชั่น อันธพาล โจรผู้ร้าย อาชญากร และทำลายล้างกันไปทั่วทั้งโลก

60. ธรรมะ นั้น แก้ปัญหาได้ทุกอย่างโดยไม่ต้องใช้อาชญา ถ้าต่างพากันให้สัมมาทิฏฐิแก่ทารกตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์ของมารดา, และมีบิดาที่มีสัมมาทิฏฐิ

61. พุทธธรรมนำสุข เมื่อประพฤติตนตามพุทธธรรม

62. อย่าหาเงินมา เพื่อทำลายตัวเองและครอบครัวให้ตกเป็นทาสของความชั่ว มีอบายมุขเลย

63. หิริโอตัปปะ ขันติโสรัจจะ ทำให้มนุษย์เป็นเทวดา น่ารัก น่านิยม น่าเทิดทูน มีเสน่ห์ และดำเนินชีวิตได้ดังความปรารถนา เป็นที่สง่างดงาม

64. ความละอาย เป็นสิ่งที่แก้ไขจิตลามกทั้งหมด

65. จิตเป็นสิ่งที่บังคับได้ ชีวิตเป็นสิ่งที่ปรับปรุงได้

66. ความทุกข์เป็นสิ่งที่ดับได้ ชีวิตเป็นสิ่งที่ทำให้เย็นได้ เป็นอิสระได้ ไม่ต้องตกอยู่ภายใต้อำนาจของพรหมลิขิต

67. ผัสสะ เป็นสิ่งที่ต้องรู้จักและควบคุม

- ความทุกข์เกิดจากที่จิตเพราะเห็นผิดเมื่อผัสสะ

- ความทุกข์จะไม่โผล่ ถ้าไม่โง่เมื่อผัสสะ

- ความทุกข์เกิดไม่ได้ ถ้าเข้าใจเรื่องผัสสะ

68. ชีวิตพัฒนา คือจิตตภาวนา จดจ่อ อบรมจิตให้อยู่ในภาวะถูกต้องตลอดเวลา จึงไม่เกิดปัญหาและยังสามารถแก้ปัญหาได้หมดสิ้น ชีวิตจึงสดชื่น แจ่มใส ไร้ความทุกข์ สะอาดบริสุทธิ์ดุจทองแท่งชมภูนุช สดใสไสวสว่างกว่าดวงอาทิตย์ และสงบเย็นเป็นอิสระชั่วนิรันดร์กาล บรรลุพระนิพพานเพราะมีธรรมะเป็นคู่ชีวิต

69. รักษาศีล เพื่อเกิดที่จิตเป็นสมาธิ ปฏิบัติสมาธิ เพื่อเกิดเอกคตาจิตที่มีนิพพานเป็นอารมณ์

70. รักษาศีล เพื่อเกิดสมาธิ ผู้มีจิตเป็นสมาธิแล้ว ย่อมมองเห็นสิ่งทั้งปวงตามความเป็นจริง แจ่มแจ้ง แทงตลอดพระนิพพาน

71. สมาธิ วิปัสสนา กัมมัฏฐาน ที่ดับทุกข์ได้ มีอยู่แบบเดียว คือแบบของธรรมชาติที่พระพุทธเจ้าท่านทรงค้นพบ

72. สภาวะของจิต ที่มีสติสัมปชัญญะ มีปัญญา กรุณา สงบเย็น เป็นอิสระไม่สับสน ไม่เร่าร้อน ถูกเผาลน เสียบแทง ผูกพัน ร้อยรัด ไม่กระหาย ไม่สงสัย ไม่หวั่นไหว ไม่วิตกกังวล ไม่ยึดถือร้ายหรือดี ไม่ต้องเป็น ไม่ต้องอยู่ ไม่ต้องตาย ไม่รู้จักเหนื่อยหน่าย และสิ้นอาสวกิเลสนั้น เป็นที่สุดของความทุกข์ จะเรียกว่าอยู่ในสภาวะพระนิพพาน หรือพระเจ้าก็ได้

73. เพราะเห็นแจ้งใน อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา จึงมองเห็นว่า สัตว์ทั้งหลายล้วนเป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น แม้แต่ศัตรู คู่อาฆาตที่มีความทุกข์เพราะกิเลสและเพราะความเกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันกับเรานั้น ก็แก้ไขความเป็นศัตรูให้หมดไปได้ แพราะชีวิตเป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงและปรับปรุงได้ จึงเปลี่ยนศัตรูเป็นมิตรได้ โลกจะประสบสันติภาพเมื่อมนุษย์รักกัน ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน รักผู้อื่นโลกจะประสบสันติภาพ มนุษย์จะอยู่กันเป็นผาสุก หมดทุกข์ สิ้นปัยหาด้วยสัมมาทิฏฐิ

74. ผู้ที่เคารพหรือซื่อตรงต่อตัวเอง (ไม่ต้องพูดถึงต่อประชาชน, เพราะผู้ซื่อตรงต่อตนเอง ย่อมซื่อตรงต่อประชาชนเป็นธรรมดา) แม้โง่! ก็พบความบริสุทธิ์เร็วกว่าคนคดโกง แม้จะแสนฉลาด หาตัวจับไม่ค่อยได้

ทางโลก คนฉลาดตบตาคนได้ แต่ทางธรรมคนฉลาดตบตาพระธรรมไม่ได้! คนฉลาดทางโกงเช่นนี้ จะต้องอบตัวอยู่กับความสกปรกจนกว่าจะเข็ดหลาบ กลายเป็นคนซื่อตรงเสียก่อนจึงจะเข้าถึงความบริสุทธิ์ หรือพระธรรมนั้นได้

ความสุขบริสุทธิ์อันนั้น มีไว้สำหรับคนซื่อตรง

75. พระพุทธเจ้า ท่านสอนว่า “จงเตือนตนด้วยตน” นี่ก้คือให้ช่วยตัวเอง ทำที่พึ่งให้แก่ตน

ถ้าไปพึ่งสิ่งอื่น อ้อนวอนให้สิ่งอื่นมาช่วย หรือมาคุ้มครองป้องกันนั้น มันงมงาย ตายด้าน เพราะเป็นไปไม่ได้ จิตจึงไม่เจริญรุ่งเรืองขึ้นไปจนถึงขนาดอยู่เหนือความทุกข์ได้

76. บทบาทของศาสนิกชน จำเป็นต้องเริ่มแก้ปัญหาในตัวเอง อันเป็นเรื่องภายในก่อน แล้วจึงเขยิบออกไปภายนอกตนและสังคม ต่อเมื่อภายในเรียบร้อยและไร้ปัญหา เพราะรู้ปัญหาพร้อมวิธีแก้อย่างสมบูรณ์แล้ว จึงสามารถแก้ปัญหาของสังคมได้สำเร็จ แก้ไขวิกฤตการณ์ สร้างสันติภาพได้สำเร็จ

การแก้ปัญหาสังคม นอกจากวิธีนี้แล้ว จะไม่มีทางประสบความสำเร็จได้เลย

ซึ่งวิถีทางหรือหนทางที่จะแก้ไข ก็มีอยู่อย่างถูกต้องครบถ้วนสมบูรณ์แล้ว ถ้ามองเห็น, เข้าใจ, และนำมาใช้ มนุษย์จะมีแต่สันติสุข โลกจะประสบกับสันติภาพดังความปรารถนา

จึงไม่ต้องเสียเวลาและอื่นๆ ประชุมสัมมนาและวิจัยอะไรให้มากนักนี่ก็เพราะไม่รู้อะไรเป็นอะไร เลยไม่รู้จะทำอย่างไร?

77. ชีวิต ที่อยู่ในกรอบแห่งอริยมรรคธรรมก้ดี หรือจะหลุดจากขอบข่าย และอิทธิพลทั้งหลายในสังคมก็ดี ล้วนแต่เกิดจากเจตนารมณ์ของตนเองทั้งสิ้น มิได้ขึ้นอยู่กับลิขิตของฟ้าดิน

ชะตาชีวิต มิใช่ข้อชี้ขาดที่จะแก้ไขมิได้, จิตเป็นสิ่งที่บังคับได้ ชีวิตเป็นสิ่งที่ปรับปรุงได้ จะดีจะชั่วมิใช่ฟ้าดินจะบันดาลให้โดยมิได้คำนึงถึงเหตุผล ตัวเราเองต่างหากคือผู้กำหนดอนาคตของตนเอง ปุถุชน มักมองชีวิตว่า ถูกลิขิตมาแล้วแน่นอน ก่อนเกิดเสียอีก! ความจน ความรวย ความสูงศักดิ์ ความต่ำต้อย ความบุญมั่นขวัญยืนหรือไม่ ล้วนเกิดจากผลกรรม อันเป็นการกระทำที่ดีบ้าง ชั่วบ้างที่ตนเองได้สร้างสมไว้ ทัศนะคติที่มีต่อกรรมเช่นนี้แม้ถูกต้อง แต่ก็มิใช่ทั้งหมด

78. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาใด ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบยิ่ง ปฏิบัติธรรมอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า บูชาตถาคต ด้วยการบูชาอันสูงสุด

79. “สิ่งนั้น” มีอยู่แน่ ภิกษุทั้งหลาย

“สิ่งนั้น” ไม่ใช่ดิน ไม่ใช่น้ำ ไม่ใช่ไฟ ไม่ใช่ลม ไม่ใช่อากาสานัญจายตนะ ไม่ใช่เนวสัญานาสัญญายตนะ ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกอื่น ไม่ใช่ดวงจันทร์ ไม่ใช่ดวงอาทิตย์

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่กล่าว “สิ่งนั้น” ว่าเป็นการมา การไป การหยุดอยู่ การเคลื่อน จากภพนี้ หรือการเกิดใหม่

“สิ่งนั้น” ไม่หยุดอยู่ ไม่เวียนไป ไม่มีอารมณ์เลย

“สิ่งนั้น” นั่นแหละคือ “ที่สุดของความทุกข์” “อนฺโตทุกขสฺสะ”

80. “ทุกสิ่ง” เป็นธาตุตามธรรมชาติ ปรุงแต่ง เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ไม่มีอะไรเลยที่เป็น “ตัวตน”

81. จะรู้จักธรรมะหมดทุกข้อ ถ้าได้ศึกษาจากร่างกาย จิตใจของเราเอง

82. เมื่อมีจิตเป็นสมาธิแล้ว ศีลจะมีอยู่เอง ปัญญาจะไหลออกมาเอง จนดับทุกข์ได้สิ้นเชิง

83. ผู้มีศีล สมาธิ ปัญญา กลมกลืนกันอยู่ คือมรรคสมัคคีที่ดับทุกข์ได้ ผู้มีปัญญาจึงรักษาศีล ผู้มีศีลจึงมีสมาธิ ผู้มีสมาธิจึงมีปัญญายิ่งๆ ขึ้น จนสามารถดับทุกข์ เป็นอิสระ ชนะโลกได้

84. ศาสนา เป็นเครื่องคุ้มครองโลกให้หมดปัญหา ทางอื่นไม่มีที่จะช่วยโลกให้หมดปัญหาและมีสันติภาพ นอกจากศาสนาที่แท้จริง

หัวใจพระธรรม ที่เป็นหัวใจของทุกศาสนา คือ “ความถูกต้อง” ทำให้มีความรักผู้อื่น บังคับความรู้สึกได้และทำงานสนุก เป็นสุขเมื่อทำงาน

เดี๋ยวนี้ความรักแพ้เงิน เศรษฐกิจล้มเหลว การเมืองสกปรก ผู้คนคอรัปชั่น อาชญากรเต็มคุก คนกำลังฆ่าฟันกันอย่างยุคมิคสัญญี ก็เพราะไม่สนใจศาสนา

85. หัวใจของทุกศาสนา คือให้ทุกคนรักกัน เป็นมิตรกัน เมตตากรุณากันเป็นสหายที่ช่วยเหลือกัน ถ้ามนุษย์รักกัน โลกจะประสบสันติภาพ สหประชาชาติจะไม่ต้องกลายเป็นท้าวมาลีวราชที่มีงานล้นมืออยู่เสมอ งานที่ทำได้คืองานจับปูใส่กระด้งแล้วแก้ปัญหาด้วยการใช้พรรคพวก ใช้อำนาจและการเมืองสกปรก มนุษยชาติจึงหาสันติภพไม่พบ

86. ถ้ามนุษย์ไร้ศีลธรรมเสียแล้วจะเป็นอย่างไร?

ถ้าไม่มีศีลธรรม แม้ฉลาดก็โกง

ถ้าไม่มีศีลธรรม แม้เก่งก็โกง

ถ้าไม่มีศีลธรรม มีอำนาจก็โกง

ถ้าไม่มีศีลธรรม แม้ไม่มีอำนาจมันก็โกง

ถ้าศีลธรรมไม่กลับมา โลกาจะวินาศ

87. ความสุขสนุกปลอม ทำให้เพลิดเพลิน จนหมดเนื้อหมดตัวและติดคุกติดตะรางได้ แต่ความสุขและสนุกที่แท้จริง เกิดเมื่อกำลังปฏิบัติงานที่ถูกต้อง ทำให้เกิดปิติสุขและเบิกบานแท้จริง

88. ประโยชน์ของผู้อื่น ต้องเป็นหน้าที่ของเราด้วย

ถ้าอเมริกากับรัสเซียรักกัน โลกจะประสบสันติภาพดังปรารถนา

89. ถ้ากินเก็บพอประมาณ ก็มีเหลือช่วยเพื่อนมนุษย์ที่ยากจนค่นแค้นได้

ถ้ารู้จักทศพิธราชธรรม ทั้งนายทุนและคอมมิวนิสต์ตลอดถึงอันธพาล จะไม่ก่อความวุ่นวาย เดือดร้อนให้แก่โลก

90. ขยันขันแข็ง ขวนขวายหมั่นหามาให้มาก

กินอยู่แต่พอดี เก็บรักษาไว้แต่พอดี

ที่เหลือเอาไปช่วยผู้อื่น

91. โลกเป็นของท่านหมดแล้ว ท่านจะทำอย่างไร?

ถ้าไม่รักผู้อื่น ไม่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ก็ถูกเกลียดชังและอยู่ไม่ได้!

92. เมื่อคนเราอยู่คนเดียวในโลกไม่ได้ ต้องอยู่กันหลายคน จะทำอย่างไรจึงจะอยู่กันได้อย่างปกติสุข ถ้าไม่รักกัน ช่วยเหลือกัน ก็ต้องเดือดร้อน

93. ชีวิตที่ปราศจากธรรมะ ชีวิตนั้นจะไม่เป็นสุข และพินาศไปในสุดท้าย

94. วิทยุ โทรทัศน์ สิ่งพิมพ์ และสื่อมวลชน ไม่ลงเรื่อง ไม่ลงข่าว ไม่ลงภาพ ที่เป็นข้าศึกแก่ศีลธรรม จะช่วยทำโลกให้สงบเย็นได้

95. รักผู้อื่นเท่านั้น ปัญหาอาชญากรรมและปัญหาร้ายแรงจะหมดไปจากโลก รักผู้อื่นเท่านั้นจะมีศีลครบทุกข้อ

96. สิ่งที่ควรหลีก คือความชั่ว

สิ่งที่ควรกลัว คือความผิดพลาด

สิ่งที่อุบาทว์ คือความขัดแย้ง

สิ่งที่ร้ายแรง คือความเมา

สิ่งที่เบา คือการปล่อยวาง

สิ่งที่เป็นแสงสว่าง คือดวงปัญญา

สิ่งที่น่าปรารถนา คือนิรามีสสุข

สิ่งที่หมดทุกข์ คือความดับ (กิเลส)

สิ่งที่เป็นความลับ คืออวิชชา

97. - ทั้งศาสนาและทั้งศีลธรรม เป็นสิ่งจำเป็นแก่คนเราทุกๆ คน และทุกประเภท

- ศาสนามุ่งดับทุกข์ทางใจเฉพาะตน ต่างศาสนาก็ต่างกันตามทัศนะคือแต่ละศาสนาก็มีวิธีที่จะดับทุกข์ของตนด้วยกันทั้งนั้น

- ศีลธรรม มุ่งดับทุกข์ส่วนรวมทางด้านสังคม มีทัศนะเป็นแนวเดียวกันหมด

- พระพุทธศาสนา ไปได้ไกลกว่าศีลธรรมสากล คือถึงกับทำความดับทุกข์ พ้นทุกข์เด็ดขาด

- พระพุทธศาสนา คือวิชาและวิธีปฏิบัติให้รู้อะไรเป็นอะไร คือรู้จนปฏิบัติถูกต้อง กระทั่งไม่เกิดความทุกข์จากสิ่งนั้น

- ปฏิบัติพุทธศาสนา ก็คือวิชาเพื่อให้รู้จนทำลายกิเลสหมดไปในตัว

- รู้อะไรเป็นอะไรจริง ก็ย่อมเกิดนิพพิทา เกิดวิราคะและวิมุติอัตโนมัติ

- รู้อะไรถึงที่สุดนั้น คือรู้ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ไม่มีอะไรน่าผูกพัน น่าเข้าไปยึดถือไว้

- หลักรู้อะไรเป็นอะไรนี้ เป็นคำจำกัดความที่พอเพียงแก่ผู้ประสงค์ศึกษา

- คำสอนทั้งไตรปิฎก ล้วนแต่ระบุว่าอะไรเป็นอะไรทั้งสิ้น

98. ศาสนามิใช่ยาเสพติด แต่เป็นยาพิษสำหรับกำจัดคอมมิวนิสต์ให้สิ้นซาก แล้วมากไปด้วยศีลธรรม

ศาสนามิใช่ยาเสพติด แต่เป็นยาพาสำหรับกำจัดนายทุนให้สูญสลาย แล้วกลายเป็นเศรษฐีผู้มีสีลธรรม

คอมมิวนิสต์

วิญญาณคอมมิวนิสต์ คือ การรวมตัวแห่งวิญญาณของชนกรรมาชีพ ที่งมงายในการทำตัวเองให้เกิดปมด้อย จนกระทั่งจมลงไปอยู่ในสภาพที่ต้องจำยอมในการทนรับการกดขี่ขูดรีดและเป็นพวกที่ไม่รู้เรื่องกรรมสัจจ์ คือกฎแห่งกรรม เอาเสียเลย จึงถูกลวงด้วยอุดมคตินั้นๆ ได้โดยง่าย

คอมฯ ชั้นหัวหน้า ก็ไม่ยอมมอง, หรือมองไม่เห็นความบกพร่องของศีลธรรมทางอบายมุข, และการขวนขวายในการรับรู้และแก้ไขข้อบกพร่องนั้นๆ ของพวกชนชั้นกรรมาชีพส่วนใหญ่ ซึ่งทำให้เขาเหล่านั้นจมลงสู่ความยากจน แล้วยิ่งขาดความรู้และอุปกรณ์ในการแก้ไข, จนกลายเป็น มรดกตกทอดแห่งความยากจนความไร้สมรรถภาพ

ทำไม ไม่มองชนชั้นกรรมาชีพแท้ๆ ที่สุจริต ที่ตั้งตัวขึ้นมาได้ เป็นผู้ “มีอันจะกิน” หรือร่ำรวยได้ในไม่กี่ปี, มัวแต่ไปมองกันในการยื้อแย่งทำลายคนมั่งมี ที่แม้เป็นคนดี ประกอบกรรมดีจนตั้งตัวเองได้ ในฐานะที่เป็นปรปักษ์ต่อชนชั้นกรรมาชีพไปเสียทั้งนั้น. ระวังเถิด จะกลายเป็น “หลับตาทำบาปหมู่” กันไปตั้งค่อนโลก. หรือว่าจะต้องการโลกที่ไร้ศีลธรรม, หรือมีศีลธรรมแบบไหน?

ยอมรับหรือไม่ ว่าสิ่งที่รู้จักได้ยากที่สุดในโลกนี้คือ ความหลงผิดของตัวเอง มันเข้าใจได้ยากยิ่งกว่าสิ่งที่เรียกกันว่า “พระเจ้า” หรือ “ความถูกต้องยุติธรรม” ไปเสียอีก นี้ทำให้คนหลงผิดในเรื่องศาสนา เป็นต้น

สิ่งที่เรียกว่า “อุดมคติแท้จริง” นั้นต้องเป็นสิ่งที่ทุกคนมองเห็นและยอมรับได้, แม้ว่า ขณะนี้จะยังทำตามนั้นไม่ได้, และต้องไม่มีใครเสียเลือดหรือเสียน้ำตา ก็ตาม และอุดมคติเช่นนี้ก็เป็นสิ่งที่มีได้จริง, และควรจัดไว้ในฐานะพระเป็นเจ้า

นายทุน

นายทุน คือวิญญาณของผู้เมาเนื้อหนังความสุขและเกียรติ ชนิดที่ล้วนแต่ขึ้นอยู่กับเนื้อหนัง จนลืมไปในการที่จะมองว่า “มนุษย์ทุกคนล้วนแต่เป็นเพื่อน เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น”, แล้วก็ไม่ประสีประสาเสียเลยว่า การกอบโกยส่วนเกิน นั้นคือบาปเป็นเสนียดของโลกอันลึกซึ้ง.

นายทุน มีปัญญาแต่ในทางแสวงหาและหวงกั้น, จึงเกิดคอมมิวนิสต์ซึ่งต้องมีปัญญาแต่ในทางยื้อแย่งจนเกินกว่าเหตุ และด้วยอำนาจ ความอาฆาตที่เพิ่มขึ้นๆ ทำให้ไม่มีทางที่จะพูดจา ทำความเข้าใจกันได้โดยไม่รู้ตัว. มีแต่คิดจะทำลายกันท่าเดียว, โดยธรรมชาติที่แท้จริงแล้วไม่จำเป็นที่จะต้องทำเช่นนั้นเลย. มนุษย์ก็จะอยู่กันเป็นผาสุกได้.

การอ้างเหตุผลว่าทำ “เพื่อสันติภาพของโลก” ที่ต่างฝ่ายต่างอ้างนั้น ฟังไม่ขึ้นทั้งสองฝ่าย, มีแต่จะครองโลกเพื่อ “ประโยชน์” ของตนๆ เท่านั้นเอง.

ถ้าถือหลัก “ธรรมิกกะ – สังคมนิยม” กันจริงๆ แล้ว จะหมดความเป็นนายทุนที่น่ารังเกียจ. หมดกษัตริย์ – ศักดินา – กฎุมพี ฯลฯ ที่น่ารังเกียจ มีแต่จะกลายเป็น มนุษย์ที่รักและช่วยเหลือกันสร้างโลกให้มีสันติภาพและงดงาม ที่เสมอหน้ากันจริงๆ.

ระบบนายทุน หรือระบบสังคมนิยมแก้แค้น หรือสังคมนิยมชนิดไหนที่กำลังพูดกันอยู่นั้น ไม่สามารถแก้ปัญหาวิกฤตกาลของโลกได้เลย. ระบบสังคมนิยม ที่มีธรรมเป็นวิญญาณ เท่านั้น ที่จะแก้ปัญหาได้, และถ้าใช้ชีวิตดำเนินงานอย่างเผด็จการก้จะยิ่งมีผลเร็วเข้า.

ระบบนี้เรียกว่า ระบบ “ธรรมิกสังคมนิยมเผด็จการ” ซึ่งท่านอาจจะคิดว่า ยังไม่เคยมีในโลกนี้ก็ได้, แต่มันก็ได้มีมาแล้วตั้งแต่พุทธกาล จนกระทั่งวานนี้ทีเดียว. คือระบบให้ธรรมเป็นผู้เผด็จการ, และทำโลกให้ประกอบด้วยธรรม.

ทั้งสองฝ่าย

คอมฯ ยังมิใช่ผู้ต่อสู้เพื่อสันติภาพอันแท้จริงของมนุษย์, เป็นแต่เพียงเพื่อ “ประโยชน์” ของกลุ่มชนที่บกพร่องในทางศีลธรรม ทางสติปัยญาความสามารถของตนเอง. แล้วไปมัวหาทางออก ด้วยการพาลพาโลพวกอื่นจนกระทั่งเกิดความอาฆาต และการแก้แค้นอย่างเลือดเข้าตา, จนมุ่งครองโลกเพื่อตน แล้วอ้าง “ยุติธรรม – จำเป็น” ขึ้นบังหน้า.

นายทุนและศักดินา ฯลฯ ทั้งหลาย ก็ยังมีใช่ผู้กระทำเพื่อสันติภาพของโลกโดยแท้จริงอยู่นั่นเอง, และแถมอาจจะยังไม่รู้จักว่าสันติภาพนั้นคืออะไรด้วยซ้ำไป, นอกจากว่า สันติภาพนั้นคือไม่มีใครขัดคอเราในการแสวงหาประโยชน์พูดกันไม่รู้เรื่อง, มุ่งแต่จะได้ครองโลก โดยระบบเศรษฐกิจตะพึดไป, ทำให้กลัวคอมมิวนิสต์อย่างทำอะไรไม่ถูก, จนไม่ต้องเห็นแก่ธรรม หรือศาสนาเสียเลย, ทั้งในการต่อต้านผู้อื่น หรือการพัฒนาตัวเองก็ตาม.

ประเทศเล็กๆ ก็ต้องกลายเป็นสุนัขรับใช้ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไปตามความจำเป็นของตนๆ จนต้องรับเคราะห์กรรม แทนประเทศใหญ่ๆ เหล่านั้นอยู่ตลอดเวลา. นี้คือบาปอันใหญ่หลวงของโลกยุคปัจจุบันทั้งโลก.

สิ่งที่เรียกว่า “มนุษยธรรม” ที่เต็มไปด้วยศีลธรรมอันแท้จริง เท่านั้น ที่จะสามารถแก้ปัญหาวิกฤตกาลทั้งหลายได้, แต่ในขณะนี้ยังมองไม่เห็นว่า หนูตัวไหนที่จะเข้าไปห้ามหรือชี้แจงแก่แมว ที่กำลังทะเลาะกันอยู่ด้วยเรื่องนี้อย่างมุทะลุดุดัน, ให้แมวนั้นๆ รู้ว่า ศีลธรรมหรือศาสนานั้น คืออะไร มีแต่จะถูกแมวหาว่า อ้ายหนูขี้ขลาดนี้ เสนอเพื่อประโยชน์ของตนเอง, ไม่มีอะไรที่ควรรับฟัง.

มนุษยธรรมหรือศีลธรรม ก็ยังจำต้องเก็บไว้ในรูหนูต่อไปก่อน โลกยังต้องอาบไปด้วยเลือด ของบุคคลที่หลงผิดต่อดลกเองต่อไปก่อน, เพราะยังไม่ถึงเวลาของธรรมที่เป็นเสมือนไฟชำระบาป จะมาช่วยล้างจิตใจคน ให้สะอาดจากบาปนั่นเอง

99. หากถามว่า

ถ้าศาสนาหรือคำสอนดีจริง เหตุใดโลกจึงยังคงเดือดร้อน ทุกข์ยากอยู่จนทุกวันนี้เล่า?

โลก เดือดร้อน ทุกข์ยาก ขัดข้องวุ่นวาย เพราะขาดผู้ปฏิบัติตามคำสอน.

คำสอน เพียงอย่างเดียว ยังช่วยอะไรใครไม่ได้นัก ต่อเมื่อมีผู้เห็นด้วย แล้วพากันทำตาม เมื่อนั้นคำสอนก็กลายเป็น “องค์พระธรรม” ซึ่งสามารถคุ้มครองผู้เห็นจริง เฝ้าฝึกหัดปฏิบัติตามได้จริงนั้น ให้เกิดสิ่งป้องกันคุ้มครองได้เสมือนเครื่องกันแดดฝนใหญ่ ที่ช่วยคุ้มกันฉันนั้น.

100. โอ้พระองค์ทรงเป็นพระอรหันต์

เพราะประหารกิเลสา – สวะหาย

เหตุแห่งทุกข์สลายลับไม่กลับกลาย

ทุกข์จึงวายดายไปไม่กลับคืน

กิเลสวัฏฏ์ถูกขจัดทลายลง

วัฏฏ์ทั้งวงหักกระจายไม่อาจฝืน-

หมุนต่อไปจึงได้หยุด – เย็น – ยืน

ควรชมชื่นว่าท่านรอด : เป็นยอดคน

ยอดมนุษย์สูงสุดด้วยคุณธรรม

อยู่เหนือกรรมเหนือเหตุและเหนือผล

ถึงความว่างห่างพ้นทั่วจากตัวตน

นิรมล นิรทุกข์ วิมุกติมวลฯ

สุนทรพจน์ขององค์ทะไลลามะ ในการเปิดประชุม Global Buddhist Congregation 2011

2013-07-09T21:02:00.004-07:00

"ศตวรรษที่ ๒๑ ยังมีสิ่งที่ไม่ดีสิ่งที่นำมาซึ่งความทุกข์ เหล่านี้เป็นสิ่งที่สืบเนื่องมาจากความผิดพลาดในอดีต การเพิกเฉยดูดายในอดีต และในปัจจุบัน การลงทุนมหาศาลกับเทคโนโลยีสมัยใหม่ แต่เทคโนโลยีเหล่านี้บางครั้งแฝงไปด้วยความเกลียดชัง และพลังอำนาจแห่งการทำลายล้าง เทคโนโลยีเป็นสิ่งประเสริฐหากใช้ไปในทางสร้างสรรค์ ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับมนุษย์ว่าจะใช้เทคโนโลยีอย่างไร

"ดังนั้น ถ้าต้องการโลกที่ดียิ่งขึ้น โลกที่ดีขึ้นจากการใช้เงิน จากวิทยาศาสตร์ จากเทคโนโลยี เห็นทีเป็นเรื่องผิด เราต้องช่วยกันสร้างโลกที่ดีขึ้นจากปัญญาความเฉลียวฉลาดและการศึกษาด้วย ไม่ใช่จากคนรวย พวกนี้ก่อความยุ่งยากวุ่นวาย แต่ข้าพเจ้าก็คิดว่าพวกเขาฉลาดมาก มีแรงจูงใจที่ตรงนี้ ความโกรธ ความกลัว ความเกลียดชัง และความเห็นแก่ตัว เหล่านี้เป็นเหตุแห่งปัญหาทั้งหมด

"ดังนั้น อันดับแรกที่เราต้องทำในการที่จะให้โลกในศตวรรษที่ ๒๑ เป็นโลกที่สงบสันติ เราต้องคิดถึงความสงบภายใน มีคำที่ต้องจำให้ขึ้นใจคือ สันติภาพต้องมาจากความสงบภายในใจของคนแต่ละคน นั่นเป็นหนทางเดียว"

ข้อชี้แจง และความตั้งใจ

2013-07-08T21:27:00.000-07:00

ก่อนอื่น ต้องขออภัยสำหรับหลายท่านที่ตามบทความในบล๊อคแล้วขาดหายไปเป็นปีๆ หรือท่านที่เข้ามาเยี่ยมชมใหม่ ก็ขอแจ้งเพื่อทราบว่า พื้นที่นี้เป็นพื้นที่ทางความคิด ที่ได้กลั่นกรองมาจากประสบการณ์ นำมาแลกเปลี่ยนถ่ายทอดกัน และไม่อยากให้ท่านต้องมาเสียเวลากับข้อมูลที่มากล้นเป็นจำนวนมากๆ จึงขอลงเฉพาะข้อมูลที่ตกผลึกแล้ว ผ่านการคิดใคร่ครวญมาอย่างดี ณ ช่วงเวลาที่เหมาะสม อันหมายความว่า บางอย่างอาจจะใช้เวลาเป็นแรมปีกว่าจะได้ข้อเขียนมาเผยแพร่หรือบางอย่างแค่ไม่กี่วัน กี่เดือน ก็สามารถนำมาเสนอได้ แต่ทั้งนี้ทั้งนั้น ผู้เขียนขอยืนยันในการใช้กำลังสติปัญญาเท่าที่มีกลั่นกรองเนื้อหามานำเสนออย่างดีที่สุด สำหรับท่านใดที่เห็นเป็นประโยชน์ กรุณาเมตตาแลกเปลี่ยนชี้แนะให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อพหูชน จักเป็นพระคุณยิ่งครับ

วิถีปฏิบัติของพระโพธิสัตว์ ๓๗ ประการ

2011-12-04T07:11:00.000-08:00

ขอนอบน้อมแด่พระอวโลกิเตศวร
ท่านเห็นสรรพสิ่งไม่มาและไม่ไป
กระนั้นท่านยังขวนขวาย
เพื่อประโยชน์ของสรรพสัตว์อย่างแน่วแน่
ข้าแด่ครูผู้ยิ่งใหญ่และเทพผู้พิทักษ์เชนเรสิก
ข้าขอคารวะแด่ท่านด้วยกายวาจา ใจ

ข้าแต่พระสัมมาสัมพุทธะทั้งปวง
ผู้เป็นแหล่งกำเนิดของประโยชน์และความสุข
อันเกิดจากการปฏิบัติธรรมอย่างจริงแท้
ซึ่งต้องอาศัยความรู้ว่าจะปฏิบัติอย่างไร
ณ บัดนี้ ข้าจะอธิบายวิถีปฏิบัติต่าง ๆ ของพระโพธิสัตว์

๑
บัดนี้เธอได้รับกายมนุษย์อันล้ำค่า
เสมือนนาวาวิเศษที่หาได้ยาก
พึงเงี่ยหูฟังธรรม ตริตรองใคร่ครวญ
และเจริญสมาธิอยู่อย่างหมั่นเพียรทั้งกลางวันและกลางคืน
เพื่อปลดปล่อยตัวเองและผู้อื่นให้เป็นอิสระจากสังสารวัฏ
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒.
ความรักต่อญาติมิตรไหลวนเหมือนน้ำ
ความเกลียดต่อศัตรูเผารนเหมือนไฟ
เพราะม่านมืดอวิชชาบังไว้
เราแยกไม่ออกว่าอะไรควรรับ อะไรควรปฏิเสธ
พึงละเรือนเสียเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓.
พึงละทิ้งสถานที่อันไม่เอื้ออำนวย
ทุกข์ใจจะค่อย ๆ คลายลง
เนื่องเพราะไม่ถูกดึงออกนอกทาง
กุศลกรรมจะค่อย ๆ เพิ่มขึ้นตามธรรมชาติ
เมื่อจิตแจ่มใส ศรัทธาต่อพระธรรมก็ก่อเกิด
พึงแสวงหาความวิเวกเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๔.
มิตรและญาติที่คุ้นเคยจะจากพราก
ทรัพย์ที่หามาด้วยความเหนื่อยยากจะจากพราก
วิญญาณผู้เป็นแขกจะต้องลาจากจากเรือนรับแขกคือกายนี้
พึงปล่อยวางชีวิตนี้เสียเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๕.
เมื่อมิตรภาพกับใครทำให้โลภ โกรธ หลง งอกงาม
ทำให้คุณภาพของการฟังธรรม ตรึกตรองธรรม
และการภาวนาลดลง
ทั้งยังทำลายซึ่งความเมตตากรุณา
พึงละมิตรภาพเช่นนั้นเสียเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๖.
เมื่อพึงพาใครแล้วอกุศลกรรมลดลง
และกุศลกรรมเพิ่มขึ้นดังพระจันทร์ข้างขึ้น
พึงเทิดทูนเพื่อนทางธรรมคนนั้นยิ่งกว่ากายของตน
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๗.
ตนยังถูกขังอยู่ในเรือนจำแห่งสังสารวัฏ
แล้วโลกียเทพจะคุ้มครองใครได้
ดังนั้นพึงพึ่งพระรัตนตรัยซึ่งไม่ทรยศต่อเธอเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๘.
ทุกข์ในภูมิต่ำทั้งหลายยากนักจะหลีกเลี่ยงได้
พระพุทธองค์สอนว่านี่เป็นผลจากอกุศลกรรม
ดังนั้นพึงลดทอนอศุกลกรรมเถิด
แม้จะต้องสละชีวิต
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๙.
ทุกข์ในสามโลกนั้นเปรียบเสมือนน้ำค้างบนใบหญ้า
ไม่ช้าก็จะเหือดแห้งไป
พึงขวนขวายต่อภาวะการหลุดพ้นอันประเสริฐ
ซึ่งไม่ไหวเอนเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๐.
นับแต่ก่อนจุดเริ่มต้นแห่งกาลเวลา
มารดาทั้งมวลได้เลี้ยงดูฟูมฟักเธอมา
ถ้าท่านเหล่านั้นยังทุกข์ในบัดนี้
ความสุขของเธอจะมีความหมายอะไร
ดังนั้นเพื่อปลดปล่อยสรรพสัตว์อันไม่จำกัด
เธอพึงบ่มเพาะโพธิจิตให้งอกงามเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๑.
ทุกข์ทั้งปวงเกิดขึ้นเพราะปรารถนาจะหาความสุขใส่ตน
พระสัมมาสัมพุทธะทั้งมวลเกิดขึ้นเพื่อหวังประโยชน์ผู้อื่น
ดังนั้น พึงแลกความสุขของเธอกับความทุกข์ของผู้อื่นเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๒.
แม้ว่าคนโลภจะขโมยทรัพย์ทั้งมวลของเธอทั้งหมด
หรือยุให้คนอื่นขโมย
พึงอุทิศร่างกายและทรัพย์สมบัติทั้งหมดให้เขาผู้นั้นเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๓.
ถ้ามีคนตัดหัวของเธอ
ถึงเธอจะไม่ได้ทำผิดแม้น้อย
อาศัยอำนาจของกรุณา
พึงเอาความผิดของเขามาเป็นของตน
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๔.
แม้มีคนตามกล่าวร้ายเธอชั่วพันล้านชาติ
เธอพึงเมตตาตอบแทน
ด้วยการยกย่องคุณความดีของเขาด้วยใจจริงเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๑๕.
แม้จะมีคนนำความผิดที่เธอปิดบังไว้
มาเปิดเผยต่อสาธารณชน
และใช้ความผิดนั้นเยาะเย้ยถากถางเธอ
เธอพึงเห็นเขาเป็นกัลยาณมิตร
และโค้งคารวะเขาด้วยความเคารพเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๑๖
ถ้าคนที่เธอรักปานลูกในไส้ถือว่าเธอเป็นศัตรู
เธอพึงรักเขาผู้นั้นยิ่งกว่าเดิม
ดังมารดาปฏิบัติต่อลูกตนเองที่เจ็บป่วยเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๑๗
แม้คนที่เสมอกันหรือด้อยกว่าเธอ
ลุกขึ้นมาดูหมิ่นเหยียดหยามเธอ
ด้วยความยโสโอหัง
เธอพึงวางเขาไว้เหนือเศียรเกล้า
ด้วยความเคารพดังที่เธอเคารพครูเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๑๘
แม้จะขัดสนจนยากและถูกดูหมิ่นอยู่เสมอ
แม้จะแสนทุกข์ทรมานเพราะป่วยหนัก
และถูกผีร้ายเข้าสิงสู่
เธอยังคงน้อมรับทุกข์และอกุศลของสรรพสัตว์
มาเป็นของตนอย่างไม่ย่อท้อ
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๑๙
แม้จะมีชื่อเสียงและโดดเด่น
เป็นที่ค้อมคารวะของผู้คน
แม้จะร่ำรวยดังเทพเจ้าแห่งความมั่งคั่ง
เธอพึงเห็นโลกวิจิตรนี้ไร้แก่นสารสาระ
และอยู่อย่างปราศจากความยโสโอ้อวดเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๒๐
ถ้าเธอไม่สามารถสยบศัตรูคือความโกรธของตนเองได้
การต่อสู้กับศัตรูภายนอกก็จะยิ่งทำให้เกิดศัตรูเพิ่มขึ้น
ดังนั้นเธอพึงฝึกจิตของตนเองให้เชื่อง
ด้วยกองทัพเมตตาและการุณย์เถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๒๑
กามสุขทั้งหลายเหมือนน้ำเกลือ
ยิ่งดื่มมากยิ่งกระหายมาก
ดังนั้นถ้าความติดยึด(ในรสของกาม)ของเธอถูกปลุกขึ้นเมื่อใด
พึงปล่อยวางในทันทีเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๒๒
สรรพสิ่งที่เรารับรู้คือจิตของเราเอง
และจิตเดิมแท้นั้นอยู่เหมือนอาการของจิตทั้งปวง
รู้เช่นนี้แล้ว ดำรงอยู่อย่างอิสระ
จากการยึดถือสัญลักษณ์ทั้งปวงว่าเป็นเขาเป็นเรา
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๒๓
เมื่อพบสิ่งต้องใจ
ดังเห็นสายรุ้งในฤดูร้อน
พึงไม่เห็นว่านั่นเป็นของจริง
และปล่อยวางการยึดมั่นในสิ่งนั้นเสีย
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒๔
ทุกข์ทั้งปวงเหมือนดั่งความตายของลูกรักในความฝัน
ถ้าถือว่าฝันนั้นเป็นของจริง เราก็จะทุกข์เปล่าๆ
ดังนั้น เมื่อพบสิ่งไม่พึงพอใจ
ให้เห็นเสียว่านั่นคือมายา
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒๕
ผู้มุ่งรู้แจ้งย่อมเต็มใจสละแม้ร่างกายตน
จะเอ่ยไปใยถึงสิ่งของภายนอก
ดังนั้น พึงให้โดยไม่หวังรางวัลหรือผลประโยชน์เถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๒๖
ถ้าขาดวินัยละเมิดศีลแล้วเสียประโยชน์ตน
ที่หวังประโยชน์ผู้อื่นก็เป็นเพียงเรื่องตลก
ดังนั้นพึงรักษาวินัยจำเริญศีลโดยไม่หวังโลกิยผลเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒๗
สำหรับโพธิสัตว์ผู้แสวงหาอริยทรัพย์
คนที่ทำร้ายเราทุกคนคือขุมทรัพย์
ดังนั้นพึงเจริญขันติธรรม
โดยปราศจากความขุ่นข้องใด ๆ ทุกเมื่อเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒๘
ถ้าพระสาวกและพระปัจเจกพุทธ์
ปฏิบัตธรรมเพื่อหวังประโยชน์ตนเท่านั้น
เธอพึงขยายน้ำพุแห่งกุศลกรรมทั้งปวงออกไป
ด้วยวิริยภาพอย่างขมีขมัน
ดังรีบขวนขวายดับไฟที่กำลังไหม้บนหัวตนเองเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๒๙
วิปัสสนาที่กอปร์ด้วยสมถะอย่างเต็มเปี่ยม
ย่อมชนะทุกข์ทั้งปวงได้สิ้นเชิง
เมื่อรู้เช่นนั้นแล้ว
พึงเจริญสมาธิภาวนาให้ไปพ้นอรูปฌาน๔เถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๐
เจริญบารมีทั้ง๕ ข้อต้นโดยไม่เจริญปัญญา
ย่อมก้าวไม่ถึงการรู้แจ้งที่สมบูรณ์
ดังนั้นพึงเจริญปัญญาที่ไปพ้นสมมติบัญญัติในโลกสาม
ด้วยอุปายะอันประเสริฐเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๓๑
ถ้าเธอไม่วิเคราะห์ความผิดพลาดของตนเอง
เธออาจจะประพฤติอธรรมขณะวางท่าว่าปฏิบัติธรรม
ดังนั้นพึงวิเคราะห์ความผิดพลาดของตนเองอยู่เสมอ
และละวางเสียให้ได้เถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๒
เพราะพบกับความทุกข์
เธอจึงนินทาว่าร้ายพระโพธิสัตว์
ตัวเธอเองย่อมเสื่อมลง
ดังนั้นพึงอย่าตำหนิ
ผู้ก้าวอยู่แล้วบนหนทางที่ยิ่งใหญ่
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๓
เพราะอยากได้ลาภและการปรนนิบัติ
จึงนำไปสู่การโต้แย้งกัน
และทำให้การฟังธรรม ใคร่ครวญธรรม
และจำเริญสมาธิภาวนาเสื่อมลง
ดังนั้นจงละวางความยึดมั่นในหมู่คณะทางโลก
ญาติมิตร และผู้อุปถากเสียเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

๓๔
ถ้อยคำหยาบคายย่อมรบกวนจิตผู้อื่น
และสั่นคลอนข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
ดังนั้น พึงละถ้อยคำหยาบคาย
และไม่ระรื่นหูต่อผู้อื่นเสีย
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๕
เมื่อเธอเคยชินต่อความทุกข์
การแก้ทุกข์ด้วยธรรมคู่อริก็ยากขึ้น
ดังนั้น พึงใช้อาวุธสำหรับเยียวยา
คือสติและการใคร่ครวญ
กำจัดความทุกข์เช่นความยึดมั่นเสีย
อย่างเด็ดขาดทันที่มีมันปรากฏเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๖
กล่าวโดยสรุป ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนหรือทำอะไรอยู่
พึงสำรวจสภาพจิตของตนเองอยู่เสมอ
หมั่นทำประโยชน์เพื่อผู้อื่นอย่างไม่ท้อถอย
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์
๓๗
เมื่อปฏิบัติเพื่อรู้แจ้งดังที่กล่าวมานี้
ด้วยปัญญาอันอิสระจากสมมติบัญญัติของสามโลกแล้ว
พึงอุทิศส่วนกุศลที่เกิดขึ้น
เพื่อขจัดทุกข์ของมวลสัตว์ไม่มีประมาณเถิด
นี้คือข้อปฏิบัติของพระโพธิสัตว์

เช้าวันนี้ที่สวนโมกข์กรุงเทพ

2011-12-04T06:48:00.000-08:00

เช้าวันนี้ที่สวนโมกข์กรุงเทพ : พึ่งตนพึ่งธรรม โดย นพ.บัญชา พงษ์พานิช
๙ พฤศจิกายน ๒๕๕๔

น้ำขึ้นพ้นพื้นไม้ภัตตศาลา เรือสามารถเข้าเทียบถึงบันไดได้แล้ว ที่ลานหินโค้ง น้ำเริ่มเอ่อขึ้นมาตามรูระบายสัก ๑๐% ของพื้นลาน สะท้อนเห็นเงา ศปภ.ที่ Enco ในน้ำมิดเลย ส่วนเกาะมะพร้าวนาฬิเกร์แม้จะมิดน้ำนานแล้ว แต่ยอดมะพร้าวทั้ง ๒ ที่เราเคยหมายให้เป็นนิมิตแห่งนิพพานธรรมยังชูใบสะพรั่งและโบกสะบัด

น้ำท่วมเท่าไหร่ให้ท่วมไป อย่าให้ท่วมจิjavascript:void(0)ตและใจของเรานะครับ หรือจะถือเป็นโอกาสสร้างเกาะเพาะหน่อนิพพานกันในขณะนี้เสียได้ยิ่งดี มีวัตถุธรรมสำหรับการเรียนรู้และเจริญสติปัญญามากมายเหลือเกิน

ท่านอาจารย์พุทธทาส กล่าวไว้ว่า คนที่เกิดในยุคอย่างนี้แหละที่เรียกว่า โลกวิปริต เราจะได้เรียนรู้ทุกข์ เพื่อให้เห็นทุกข์ จะได้ลาออกจากทุกข์กัน ท่านได้บรรยายธรรมในวันล้ออายุ เมื่อปี ๒๕๑๙ เกี่ยวกับโลกวิปริตไว้ ซึ่งสอดคล้องกับสภาวะบ้านเมืองที่เกิดภัยภิบัติในยุคนี้ว่า สิ่งที่มาปรากฏแก่เรามันเข้าใจยาก และมันสร้างปัญหาอย่างที่สุด แต่เราไม่ทันมัน เพราะมันมีเสน่ห์อย่างที่สุด มันเคลือบน้ำตาลไว้มากที่สุด มันเลยเข้าใจยาก

เป็นอย่างไร ...

ท่านบอกว่า ความเจริญก้าวหน้าทางวัตถุที่ส่งเสริมกิเลส ทำให้ขาดความสมดุล ทำให้ไม่สงบ ยิ่งมีมากเท่าไรก็ยิ่งสร้างวิกฤติการณ์มากเท่านั้น แต่ความเจริญในแบบพระพุทธเจ้า คือ เจริญอยู่ในหัวใจ ไม่มีกิเลส บ้านเมืองสงบสุข แต่ทำไมคนไม่ค่อยสนใจกัน

"คนที่เกิดมาเมื่อห้าหกสิบปีก่อนคงจะเห็นว่า สมัยก่อนไม่มีวิกฤติระส่ำระสายเหมือนเดี๋ยวนี้ ถอยหลังไปอีก ห้าหกร้อยปีก็ยิ่งไม่มีมากเท่านี้ เพราะเขาไม่มีความก้าวหน้านี่เอง ความก้าวหน้าของวัตถุที่เป็นเหยื่อของกิเลสตัณหา มีมากเท่าไหร่ก็ยิ่งสร้างวิกฤติการณ์มากเท่านั้น"

เพื่อสนับสนุนการปฏิบัติธรรมให้ต่อเนื่อง ท่ามกลางโลกวิปริต หลังจากวานนี้ เราจึงลงทุนแบกเครื่องเรือหางยาวขึ้นนกแอร์เอามาส่งที่หอฯ หลัง ศปภ.ของประเทศไทย และพบว่า ยังอีกหลายวันที่จะต้องเป็นแบบน้ำท่วมทุ่งประมาณกินเกาเหลาไร้เนื้อ หรือไม่ก็ขลุกขลิก เราจึงไม่ประมาท ที่จะเสริมทัพเรือไว้ด้วย แต่ยังมีทางเลือกที่ทุกท่านสามารถเดินทางมาหอฯ แบบแห้งได้สบายมาก โดยมาทางถนนพระราม ๖ หรือทางด่วนอะไรก็ได้ให้ถึงถนนกำแพงเพชรเลียบหน้าสถานีหมอชิต แล้วเลยไปยูเทิร์นทางเข้ากระทรวงพลังงาน ชิดซ้ายเลี้ยวเข้าที่ถนนใต้ทางด่วน มีป้าย “หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ” อย่างชัดเจนแม้ไม่ใหญ่ (ขวามือตรงปากซอยมีร้านไก่ย่างโคราช) แล้วตรงดิ่งผ่านย่านนิคมรถไฟจนถึงรั้ว ปตท.และกระทรวงพลังงาน หรือ เอ็นโก้ ที่รัฐบาลมาตั้ง ศปภ.อยู่ มีรั้วกั้นถนนข้างหน้าเพราะน้ำท่วม

หรือจะเดินเลี้ยวขวาเข้าไปในย่านเรือนพักของชาวรถไฟก็ได้ไม่กี่สิบเมตร ตรงหน้าของท่านจะมีช่องประตูเล็กๆ อยู่ในซอก เพิ่งเจาะทะลุกำแพงออกไปลงถนนทางเข้าสวนรถไฟพอดีศาลพระภูมิและป้อมมุมสนามไดรฟ์กอล์ฟที่น้ำท่วมท้นหมดแล้ว หรือจะเลี้ยวซ้ายไปตามถนนจนสุดทางที่สามแยกหลังตึก ปตท.ตรงกับประตูทางเดินเข้าสวนโมกข์พอดี

ไม่ว่าจะเป็นการเริ่มต้นการเดินทาง ระหว่างการเดินทางมาที่สวนโมกข์กรุงเทพ หรือแม้แต่อยู่ในน้ำที่ท่วมขัง หากเราทำใจไม่ให้ถูกน้ำท่วม เราก็ได้ชื่อว่า กำลังเจริญสติ เพื่อลาออกจากโลกวิปริตไปด้วยกัน

ฉวยโอกาสทำความดีกันเถอะ

"เราอาสามาเก็บขยะกันกลางทะเลขี้ผึ้งครับ "

ไพโรจน์ สิงบัน อาสาสมัคร เพื่อการผลิตสื่อธรรม สวนโมกข์กรุงเทพ รายงานสดจากเรือบริเวณห้าแยกลาดพร้าว ที่ออกมาเก็บขยะที่ลอยละล่องในน้ำสีดำกับกลุ่มอาสาสมัคร "ฉวยโอกาสทำความดี" เมื่อวันที่น้ำเอ่อขึ้นมาเกือบจะมิดป้ายสวนพุทธธรรมอยู่แล้ว

ไพโรจน์เล่าว่า ตั้งแต่บริเวณห้าแยกลาดพร้าว นอกจากที่ที่ระบายน้ำลงมาแล้ว ยังเป็นศูนย์รวมของขยะที่ไหลมา ด้วยอัตราการขึ้นของน้ำประมาณ ๑๐ เซนติเมตรต่อชั่วโมง

"ขณะที่กำลังพายเรือไปเก็บขยะอยู่ ผมได้เรียนรู้ตลอดเวลา เหตุการณ์ครั้งนี้ ส่วนหนึ่งเราได้ตั้งสติกับสิ่งที่มันเกิดขึ้น ธรรมชาติหลายเรื่องมันมาเตือนเราแล้ว ถ้าเรามีสติ เราก็สามารถตั้งรับกับเหตุการณ์ได้ ที่หอจดหมายเหตุพุทธทาสฯ มีการเตรียมความพร้อมกับเหตุการณ์มากว่า ๒ อาทิตย์ เราเข้าใจว่า นี่คือภัยธรรมชาติ ? เราคาดการณ์ได้จากน้ำหลากที่มาจากภาคเหนือ และส่วนหนึ่งที่รัฐบาลกำลังจัดการอยู่ เราก็เห็นข้อมูลบางอย่าง แต่สิ่งที่สำคัญที่สุด เราต้องรู้ว่า กรณีที่น้ำลงมาจากทางเหนือในครั้งนี้มีนักวิชาการหลายท่าน ที่มีข้อมูลออกมาเยอะแยะ ส่วนหนึ่งเป็นข้อมูลที่ผ่านการวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์ซึ่งอันนี้สำคัญมาก ทำให้เราจัดการอะไรได้ เพราะเราต้องรู้ความจริง รู้ข้อมูลที่จริงและพิสูจน์ได้

"ในกรณีของน้ำที่หลากมา ทำไมมีปริมาณมาก ก็เพราะมีการปล่อยน้ำจากเขื่อน ก็จะคำนวณได้ และเห็นเส้นทางของน้ำ ว่ามันจะไปที่ไหนบ้าง ซึ่งเป็นข้อมูลจาก ดร.เสรี ศุภราทิตย์ ผู้เชี่ยวชาญจากกรมชลประทาน ได้บอกข้อมูลที่ชัดเจนไว้ว่า น้ำทั้งหมดที่จะทะลักเข้ากรุงเทพชั้นใน ๙๐๐ ล้านลูกบาศก์เมตรนั้น ไหลมาถึงห้าแยกลาดพร้าวเพียง ๑๕๐ ล้านลูกบาศก์เมตรเท่านั้น ยังมีมวลน้ำในปริมาณมหาศาลที่จะท่วมถึงกรุงเทพชั้นใน

"เราได้ข้อมูลเบื้องต้นเพื่อเตรียมความพร้อม เส้นทางน้ำ เมื่อหลากมาถึงกรุงเทพชั้นใน มีระยะอัตราการไหลหลากอย่างไรก็ประมาณได้ สำหรับหอจดหมายเหตุ ฯ อยู่ใกล้บึงรับน้ำ ซึ่งเป็นแก้มลิง เราก็รู้ว่าระดับของน้ำจะไหลมารวมกันที่นี่ แต่ตรงนี้ก็ยังไม่ใช่ที่ต่ำสุดของพื้นที่ ซึ่งทิศทางน้ำจะไปลงแม่น้ำเจ้าพระยา อีกทิศทางหนึ่งก็จะไปลงที่คลองลาดพร้าว เพื่อไปออกที่คลองบางซื่อ แล้วไปออกแม่น้ำเจ้าพระยา ส่วนหนึ่งจะไหลไปลงที่คลองแสนแสบ อันเป็นจุดที่ต่ำกว่า ดังนั้น เราก็ประมาณระดับน้ำได้ ถ้าพื้นที่สวนรถไฟ เป็นที่รับน้ำ ก็จะอยู่ในระดับความสูง ซึ่งเราอยู่สูงกว่าถนนวิภาวดี ประมาณ ๗๐-๘๐ เซนติเมตร เราคิดว่า ถ้าเพิ่มการป้องกันอีกเมตรครึ่งก็น่าจะรักษาระดับความปลอดภัยไว้ได้ ของที่อยู่ต่ำกว่า ๑ เมตร เราจะขนขึ้นสู่ที่สูงหมด "

ในเรื่องของที่เราต้องยังชีพ สำหรับคนที่อยู่ในพื้นที่ ไพโรจน์เล่าต่อมาอีกว่า เราเตรียมอาหารมากว่าสองอาทิตย์เช่นกัน เรียกกว่าจัดการได้ เมื่อเรามีความพร้อม เราไม่ค่อยกังวล จึงสามารถไปช่วยคนอื่นได้ ที่นี่เปิดศูนย์รับบริจาคร่วมกับพระอาจารย์ไพศาล วิสาโล เครือข่ายพุทธิกา ท่านว.วชิรเมธี สถาบันวิมุติยาลัย ฯลฯ ก็สามารถกระจายของรับบริจาค กระจายของออกไปได้มากพอสมควรก่อนน้ำท่วม คือไม่มีของเสียหาย ช่วยพื้นที่เบื้องต้นได้กว่า ๕๓ พื้นที่ อันนี้ก็ถือว่า เป็นผลงานของน้องๆ อาสาสมัคร ที่น่าชื่นชม ในสถานการณ์อย่างนี้

"การเตรียมความพร้อมทางด้านจิตใจ ในกรณีของทีมงานอาสาสมัคร ก็มีคุยกันเป็นประจำ มีการแนะนำ เตรียมความรู้ว่า แต่ละคนต้องพยายามช่วยเหลือตนเองให้เข้มแข็งก่อน หลักการของการจัดการกับภัยพิบัติคือ จัดการตัวเองให้เรียบร้อยก่อน แก้ปัญหาที่จะให้คนอื่นมาช่วยเราผ่านไปได้ก่อน เราก็สามารถไปช่วยคนอื่นได้ "

นอกจากนี้ เรื่องการให้สติเพื่อตั้งรับภัยพิบัติ อันนี้ ไพโรจน์บอกว่า มันสำคัญมาก เป็นธรรมะ จริง ๆ

"เราทำเรื่องสาระธรรม ปีนี้ ข้อธรรมต่างๆ ที่อาจารย์พุทธทาสพูดไว้ชัดมากว่า เรามีโอกาสดี ที่เกิดมาในโลกที่กำลังวิปริต น้ำท่วมทำให้เราได้คิดว่า ชีวิตไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เหตุการณ์ต่างๆ เกิดขึ้นได้ทุกอย่าง ไม่ว่าที่ไหนจะแข็งแรงเข้มแข็งอย่างไร น้ำก็ทะลุทะลวงไปได้ ฉะนั้น ต้องเตรียมความพร้อมเรื่องสติ ให้ดี"

สอบถามรายละเอียด กิจกรรม ตักบาตรเดือนเกิด ฟังธรรม การเจริญสติ ฝ่าวิกฤติน้ำท่วม ได้ที่อาสาสมัคร ประชาสัมพันธ์ สวนโมกข์กรุงเทพฯ โทร.๐๘-๖๖๒๔-๓๓๕๕

จากสกู๊ปข่าวของหนังสือพิมพ์ คมชัดลึก
วันที่ ๙ พฤศจิกายน ๒๕๕๔

"โลกออนไลน์" อิสรภาพในเงือมมือของพระเจ้า

2011-11-24T07:34:00.001-08:00

"อยู่ๆ วันนี้ก็คิดอยากเขียนบทความขึ้นมา หลังจากที่ได้ท่องเน็ตอยู่ในโลกออนไลน์เกือบเป็นอาทิตย์ ได้คุยกับคนที่ไม่รู้ว่าจะมีตัวตนจริงหรือไม่ก็ไม่อาจทราบได้ แต่ก็ไม่ใช่ประเด็นสำคัญหรอก เพราะสังคมเมืองทุกวันนี้เราก็เหมือนต่างคนต่างอยู่ไม่ค่อยได้สนใจกันและกันอยู่แล้ว บางทีคนที่คุยกันทางโลกออนไลน์อาจเป็นเพื่อนที่ใกล้ชิดได้กว่าคนในครอบครัวด้วยซ้ำไป"

เกริ่นเรื่องเหมือนนักสังคมศาสตร์หรือนักเทศนา แต่ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง
โลกออนไลน์นั้นต้องมีคำอธิบายใหม่ และยังไม่มีใครสามารถจำกัดความสังคมโลกออนไลน์ที่ไร้ขอบเขตนี้ได้ชัดเจน มันนอกเหนือกฎกติกาเดิม ซึ่งถูกฉีกทิ้งไปแม้แต่พระเจ้าก็ห้ามไม่ได้ แค่กดไลค์เป็นก็สามารถส่งความหมายถึงใครที่เราไม่รู้จักได้

เมื่อใครเข้ามาสู่เวทีนี้ คุณก็เหมือนมีอิสระเท่าๆ ที่คุณจะสร้างอิสระของตนเองได้ แต่อิสระนั้นก็จะหายไปพร้อมกับการกระทำของตัวคุณเองในโลกออนไลน์
อันนี้มันมีทั้งโลกจริงกับโลกเสมือนจริงอยู่ด้วยกัน บางขณะคุณติดต่อกับผู้คนในโลกออนไลน์เหมือนกับการพูดคุยกันอยู่ในสังคมปกติ แต่บางขณะคุณแสดงเป็นตัวละครในเกมส์ที่อยู่ในโลกเสมือนจริงแต่ไม่ใช่ความจริงของคุณ เช่นแซทรูมทั้งหลาย หรือนานาเว็บบอร์ด คุณไม่รู้ตัวเองหรอกว่าจะกระโจนลงไปและเปลี่ยนบทบาทตนเองตอนไหน มันขึ้นกับสถานการณ์ส่วนลึกพาคุณไป จนบางทีก็ห้ามตัวเองไม่ได้ทำให้หลายคนติดโลกออนไลน์กันงอมแงม โดยยังไม่ทันสังเกตตัวเองด้วยซ้ำ

แต่ที่สำคัญมันไม่ใช่เรื่องอันตรายจากอินเตอร์เน็ตมันเป็นเรื่องอันตรายจากจิตใจคุณต่างหาก หลายคนโทษเครื่องมือ โทษสังคมโทษสิ่งที่มากับโลกออนไลน์ ทำให้เกิดอย่างนั้นอย่างนี้ อันนี้ผมเห็นด้วยนะแต่เพียงบางส่วนเท่านั้น ถ้าเอากฎของธรรมชาติมาอธิบายที่ว่า “มันเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย” ไม่มีอะไรเกิดขึ้นลอยๆ ทุกเรื่องในโลกอินเตอร์เน็ตได้เชื่อมต่อทางจินตนาการและเหตุปัจจัยเข้าด้วยกันหมด ทำให้เกิดปฏิกิริยาตอบสนองเสมือนหนึ่งโลกที่ซ่อนอยู่หลังหน้าจอ แสดงการโต้ตอบทางอารมณ์ได้เกือบทุกกิจกรรม มันจึงเป็นสิ่งที่มากระตุ้นและตอบสนองผู้เล่นอย่างไม่มีขอบเขต นี่แหละคือพลังของโลกออนไลน์

ดังนั้น โลกออนไลน์ก็เหมือนกับสรรพสิ่งได้เชื่อมต่อเข้าไปในจิตใจของผู้เล่น อันประกอบด้วยความจริงทั้งรูปธรรมและนามธรรมตลอดเวลา ซึ่งเหมือนกับความจริงของชีวิตที่ประกอบไปด้วยทั้งสองอย่างนี้ คือ ด้านร่างกาย ด้านจิตใจ ด้านร่างกายก็เหมือนกายภาพทั่วไปที่จับต้องสัมผัสได้ ต้องกินต้องอยู่ ดำรงสัญาชาตญาณสัตว์โลก ส่วนจิตใจก็เหมือนสิ่งที่จับต้องไม่ได้ เช่น ความรัก ความอบอุ่น ความเศร้า เหงา ความดีความงาม สารพัดอย่างที่ต้องการและสื่อสารกันในโลกออนไลน์นี้ แต่คงไม่มีใครเถียงว่ามันมีอีกส่วนหนึ่งคือ ปัญญา หรือ wisdom เกิดขึ้นในการเล่นเน็ตด้วย อันนี้มันเกิดขึ้นโดยธรรมชาติของการเรียนรู้อยู่แล้ว เมื่อสิ่งนี้เติบโตขึ้น จะสามารถควบคุมความต้องการทางด้านร่างกาย จิตใจให้ถูกต้องเป็นไปตามธรรมชาติของมัน

โลกออนไลน์ได้ตอบโจทย์ของโลกแห่งจิตใจหรือจิตวิญาณที่ลึกซึ้งยากหยั่งถึง ถ้าใครเข้าถึงความจริงของโลกภายในจิตใจนี้ได้ก็จะไม่หวั่นไหวไปกับอะไรทั้งสิ้น มีความสงบ เย็น ไม่เหงา แต่จะอิ่มเอิบตลอดเวลา ในเวลาที่อยู่กับคนหมู่มากก็จะไม่วุ่นวายกังวล เวลาอยู่คนเดียวก็จะไม่หงอยเหงา อันนี้เป็นเรื่องที่ไม่ไกลตัวกับชีวิตจริงมันสะท้อนออกมาชัดเจนในโลกออนไลน์ว่าสิ่งที่เราต้องการมากๆ ไม่ใช่เรื่องกายภาพซึ่งหากินเสพกันได้ง่ายกราดเกลื่อน แต่ที่เราหากันไม่ได้เลยคือโลกความสุขทางด้านจิตใจจนต้องมาสมมติหลอกตัวเองในสังคมที่ไม่มีตัวตนนี้

ปัญหาของโลกออนไลน์ จึงเป็นแค่บางเสี่ยวของโลกแห่งชีวิตจริงเท่านั้น ไม่มีโลกออนไลน์ชีวิตจริงก็ยังต้องมีปัญหาแบบที่เป็นอยู่อย่างนี้เครื่องมือนี่เพียงแค่มาเร่งให้เร็วขึ้น แรงขึ้น และเห็นชัดขึ้นเท่านั้น ลองไปตรวจสอบสิ่งที่ตัวเองสมมติลงไปในอินเตอร์เน็ตก็จะเข้าใจตัวตนที่แท้จริงของเราเอง ยิ่งเราหลอกตัวเองและห่างความเป็นตัวเองมากเท่าไหร่ เรายิ่งเห็นชัดเท่านั้น

จงอย่ากลัวความเป็นตัวตนของตัวเอง ไม่มีอะไรที่ผิด ไม่มีอะไรที่ถูก มันไม่มีกรอบในโลกออนไลน์ ขอให้ใช้โอกาสนี้เรียนรู้ตัวเอง ให้เข้าใจทุกด้านทั้งด้านมืดและสว่าง สิ่งที่ชอบและไม่ชอบเมื่อเข้าใจความเป็นตัวเรา ก็จะสามารถฝึกมันได้ ควบคุมมันได้ แล้วเราก็จะไม่ตกหลุมดำของจิตใจอีกต่อไป ความสุขใจสบายกายก็จะอยู่แค่ปลายจมูก จงเรียนรู้ให้สุดๆ และดูแลตัวเองนะครับ

ไพโรจน์ สิงบัน
๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๔

เมื่อปลงใจเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง

2011-09-13T10:34:00.000-07:00

วันก่อนมีเพื่อนคนหนึ่งส่งข้อความมาปรึกษาว่า ทำอย่างไรดี ชีวิตนี้ทำไมหาความเป็นธรรมไม่ได้เลย สังคมมีแต่ความเห็นแก่ตัว คนทำงานขยันขันแข็งไม่ได้รับการดูแลเอาใจใส่ มีแต่ระบบพวกพ้อง เป็นเด็กของคนนั้นของคนนี้ คนไม่ทำงานกลับได้ดี ยิ่งในระบบราชการยิ่งมีมาก ถ้าเช่นนี้จะดำรงตนอย่างไรดีในสังคมอย่างนี้

พอฟังปัญหาผมก็แทบจะตอบว่า มันก็เป็นเช่นนั้นเอง แล้วก็จะเป็นไปอย่างนั้น ตามเหตุตามปัจจัยของมัน ทุกข์กับมันแล้วได้ประโยชน์อะไร อย่างนี้หลายคนคงยากเข้าใจ เพราะเรื่องนี้มันเป็นจริงสัมผัสอยู่จริงในสังคมที่กำลังดำเนินไป สำหรับข้าราชการคนทำงานอุทิศชีวิตเพื่อประโยชน์สุขของประชาชนกลับไม่มีที่ยืนในสังคมข้าราชการด้วยกัน ยิ่งหัวหน้าไม่เห็นด้วย ก็จะถูกกลั่นแกล้ง เพราะจะทำให้เป็นข้อเปรียบเทียบกับคนอื่น ทำให้คนอื่นต้องทำงานหนักขึ้น ยิ่งทำไปมากขึ้นก็ยิ่งเหนื่อยแถมถูกกดดันจากเพื่อนร่วมงานด้วย เงินก็ไม่ได้ ความชอบก็ไม่มี ขั้นก็ไม่เคยเลื่อน เพราะไม่มีเวลาทำตำแหน่ง คนที่ไม่ทำอะไรมัวแต่ปั่นแต่งผลงานตัวเองกลับได้ดี เห็นๆ กันอย่างนี้จะให้ยอมรับกันได้อย่างไร

อันนี้ไม่ใช่แต่ระบบราชการ ระบบไหนๆ ที่นิ่งแล้วตายแล้วก็เป็นเช่นนี้ บริษัทเอกชน องค์กรสาธารณะประโยชน์ใด ที่ระบบตายนิ่งก็เป็นอย่างนี้ คือ ระบบไม่ดูแลคนทำงาน เป็นระบบที่ต้องการรายงานแต่ไม่ดูผลงาน คนก็มัวแต่ทำรายงานจนไม่ทำงาน ระบบอย่างนี้ก็ส่งเสริมการเห็นแก่ตัวทั้งระบบ สุดท้ายมันก็ตายไปเอง เป็นอนิจจังเช่นนี้

ถามว่าแล้วจะทำอย่างไร โดยทั่วไปคนที่ปรับตัวเข้ากับวัฒนธรรมองค์กรเดิมได้ จะไม่มีความอึดอัด ไม่รู้สึกเป็นทุกข์กับการทำงาน และจะไหลไปตามระบบขององค์กรนั้นๆ จะขึ้นสู่จุดที่สูงได้แค่ไหนก็ขึ้นอยู่กับปัจจัยเกื้อหนุนและความสามารถของแต่ละบุคคล ซึ่งมีให้ได้ไม่มากคนนัก ก็เหมือนกับรูปพีระมิดที่มีพื้นที่ให้คนยืนได้ไม่กี่คน แน่นอนต้องมีการแข่งขันสูงอย่างเอาเป็นเอาตาย ถามว่าอยากเป็นไปอย่างนั้นไหม แล้วจะไปแค่ไหน เพื่ออะไร เพื่อเกียรติยศชื่อเสียงเงินทองหรือไม่ แล้วมีแค่วิธีนี้หรือที่จะได้มาซึ่งเรื่องเหล่านี้ ?

บางคนอ้างว่าก็ถนัดเรื่องง่ายๆ แบบนี้ เป็นลูกน้องเขา เป็นข้าราชการลูกน้องประชาชน(ไม่เคยจริง) ทำตามสิ่งที่คนอื่นกำหนดให้มันง่ายดี ไม่ต้องคิดมาก สิ้นเดือนก็มีเงินเดือน ถ้าเราคิดอย่างนี้ คนอื่นก็ต้องคิดอย่างนี้ด้วย เมื่อมีคนคิดอย่างนี้มาก ทรัพยากรที่จะมาดูแลคนเหล่านี้ก็ไม่เพียงพอ ดังนั้นก็ต้องแข่งขันแย่งชิงกัน จึงเป็นธรรมดาที่มีความอึดอัดคับข้อง ช่วงชิงกันสูง ยิ่งในระบบเอกชนที่ต้องเอาตัวเองให้รอดยิ่งมีการแข่งขันกันสูง แต่ระบบราชการเป็นระบบที่ปลอดภัยและมั่นคงสุดๆ ซึ่งถ้าปล่อยให้ไหลไปตามเหตุปัจจัยพาไปเช่นนี้ ก็จะเป็นไปอย่างคนที่เราตั้งข้อสังเกตในตอนแรกอย่างไม่รู้ตัว

สำหรับคนที่มีความเข้มเข็งมั่นคงทั้งจิตใจและร่างกาย สามารถเปลี่ยนแปลงโลกทั้งใบนี้ได้ คงไม่ใช่คำพูดที่เกินไป เพราะเรื่องนี้มีให้เรียนรู้กันมากจากมหาบุรุษหลายคนในประวัติศาสตร์ ขึ้นอยู่เราจะเลือกแบบไหน จะปักใจมั่นวางตนเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงได้แค่ไหน ซึ่งไม่ได้หมายความว่าต้องเปลี่ยนในเรื่องใหญ่โต แค่เรื่องเล็กๆ เรื่องการทำงาน เรื่องชีวิตสารพัดเรื่อง นั้นหมายความว่าการที่จะเปลี่ยนแปลงไปสู่สิ่งที่ดีขึ้นนั้น เราต้องมีความเห็นความเข้าใจที่ถูกต้อง ถ้าพูดให้ง่ายคือ มี vision ที่ถูกต้อง และมี mission เป็นเหมือนตัวกำกับเป้าหมายให้เกิดการกระทำจริง ไม่ใช่คิดแล้วไม่ทำ ต่อมาต้องมี operation เป็นกระบวนการทำงานอย่างเป็นขั้นเป็นตอน โดยมีสติคอยระลึกรู้ทุกขณะการกระทำ มีสมาธิอดทนจดจ่อกับการงาน นี่คือเรื่องของอริยมรรคมีองค์แปดที่พุทธศาสนาสอนไว้ โดยไม่ต้องไปเรียน MBA ที่ไหนให้เสียเงินเป็นแสนๆ แต่ทั้งหมดจะได้ผลแค่ไหนก็ยังมีอีกหลายเหตุปัจจัย ขนาดในห้องทดลองที่ควบคุมเหตุปัจจัยทุกอย่างแล้วยังเกิดข้อผิดพลาดได้ เพราะยังมีเหตุปัจจัยที่เราคาดคิดไม่ถึงอีกมาก แต่สำหรับคนที่เข้าใจโลก เข้าใจชีวิต หรือมีความรอบรู้ จะเข้าใจเหตุปัจจัยต่างๆ ได้มาก และสามารถควบคุมปัจจัยแห่งความสำเร็จได้ดี ดังนั้นจึงไม่แปลกที่เรื่องเดียวกัน ทำไมคนหนึ่งทำสำเร็จได้ผล ทำไมอีกคนถึงไม่ได้ผล และที่สำคัญผลของแต่ละคนที่ได้รับก็ไม่เหมือนกัน บางคนก็เป็นสุขกับความไม่สำเร็จ เพราะได้เข้าใจข้อผิดพลาดและเงื่อนไขชีวิตของตนเอง บางคนทำสำเร็จแต่ล้มเหลวในชีวิตของตนเองเพราะไหลไปกับความไม่เป็นตัวของตัวเอง ไม่รู้จักตนเอง ทำงานจนถึงอายุสี่สิบห้าสิบแล้วถึงรู้ว่าตัวเองไม่ชอบ จะถอยหลังก็ไม่ได้ จะเดินหน้าก็เป็นทุกข์ เช่นนั้นความสำเร็จจึงไม่ใช่เครื่องพิสูจน์หนทางพ้นทุกข์ข้อบีบคั้นของชีวิตเสมอไป

กลับมาที่เหตุปัจจัยของการทำงานในระบบที่ไม่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาและเปลี่ยนแปลงให้ดีขึ้น อันนี้เราจะโทษระบบอย่างเดียวไม่ได้ ถ้าทุกคนโทษระบบโทษคนอื่นก็ไม่มีใครทำอะไร นั่นหมายความว่าระบบนี้ก็รอวันสลายไปเท่านั้น แต่ถ้ามีใครลุกขึ้นมาทำหน้าที่เพื่อหน้าที่ แค่คนตัวเล็กๆ อย่างนิทานยายกะตาปลูกถั่วปลูกงาที่ท่องกันสมัยเด็กว่า ยายกะตาปลูกถั่วปลูกงาให้หลานเฝ้า หลานไม่เฝ้าปล่อยให้นกกามากิน หลานกลัวยายมายายตี ตามาตาตี หลานจึงไปบอกนายพรานให้ไปยิงนก นายพรานบอกว่าไม่ใช่ธุระของข้า หลานจึงไปบอกให้หนูไปกัดสายธนูนายพราน หนูบอกไม่ใช่ธุระของข้า หลานจึงไปบอกแมวไปกัดหนู...บอกหมาไปกัดแมว...บอกไม้ค้อนไปยอนหัวหมา...บอกไฟไปเผาไม้ค้อน...บอกน้ำไปดับไฟ...บอกตลิ่งไปถมน้ำ...บอกช้างไปพังตลิ่ง...บอกแมลงหวี่ไปตอมตาช้าง เรื่องนี้แมลงหวี่บอกธุระไม่ใช่ก็จะทำให้เรื่องขยายใหญ่โตขึ้นเรื่อยตามเหตุปัจจัยไม่มีที่สิ้นสุด แต่ถ้าในทางกลับกัน แมลงหวี่อาสาไปตอมตาช้าง ช้างกลัวจึงไปพังตลิ่ง...ไปจนถึงนายพรานยอมไปไล่นกกาให้ สุดท้ายเรื่องก็จบ เพราะทุกคนลุกขึ้นมาทำหน้าที่ ยิ่งเรื่องนี้บอกถึงคนเล็กคนน้อยที่ทำหน้าที่อย่างถูกต้อง ก็จะสามารถเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ในสังคมนี้ที่ใหญ่โตซับซ้อนได้ ไม่ใช่ทำตัวเหมือนหลานในนิทาน

ทั้งนี้สำหรับคนที่ทำหน้าที่อย่างถูกต้องในสังคมที่บิดเบี้ยวนี้ แน่นอนต้องพบกับแรงกดดันแรงปะทะทั้งต่อตนเองและคนอื่น ไม่ว่าความมั่นใจในสิ่งที่ตัวเองทำ ผลที่ตามมา ว่าทำไมทำดีแล้วไม่ได้ดี ในเมื่อเพื่อนร่วมงานและคนอื่นไม่ได้เห็นอย่างที่เราเห็นจึงไม่แปลกที่ค่าของผลงานเราจึงไม่มีค่าในสายตาของคนอื่น ดังนั้นถ้าเราเห็นประโยชน์ในการทำงานเพื่อการเปลี่ยนแแปลงไปสู่สิ่งที่ดีขึ้น เพื่อสร้างสังคมในการทำงานแบบใหม่ ต้องมีความอดทนทำในสิ่งที่ถูกต้อง เพิ่มปัจจัยให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ใครจะมองเห็นค่าหรือไม่เห็นไม่สำคัญเท่ากับเราได้ทำในสิ่งที่ถูกต้อง เพราะผลของความถูกต้องจะพิสูจน์ตัวมันเองในอนาคต ถึงวันนี้เหตุปัจจัยจะไม่เพียงพอในการเปลี่ยนแปลง เพราะเราพึ่งมาใส่ปัจจัยที่ถูกต้องไปไม่นาน ในขณะที่เขาซึมซับความบิดเบี้ยวนี้มาตลอดชีวิต จึงต้องเห็นใจเขา เข้าใจเขา ให้โอกาสเขาที่เขายังรับรู้ไม่ได้ แต่ท้ายสุดต้องรู้จักปล่อยวาง เมื่อเราประเมินแล้วว่าเกินกำลัง ในการทุ่มเทก็ต้องปล่อยวางไปตามเวรตามกรรม เมื่อใครทำกรรม(การกระทำ) ใดไว้ก็จะได้ผลกรรม(การกระทำ)ตามสิ่งนั้น

“กมฺมุนา วตฺตตีโลโก....สัตว์โลกย่อมเป็นไปตามกรรม”

ไพโรจน์ สิงบัน
วันที่ ๑๓ กันยายน ๒๕๕๔

เมื่อถึงคราวต้องพลัดพรากจากบุคคลอันเป็นที่รัก

2011-08-28T07:33:00.000-07:00

เมื่อเดือนก่อน ผมได้เขียนบทความเชิงแชร์ประสบการณ์เล่าบทเรียนที่เกี่ยวเนื่องกับเรื่องแม่ โดยความตั้งใจในส่วนลึกก็เพื่อส่งดวงวิญญาณของแม่ให้ไปสู่สุคติ และให้กำลังใจกับเพื่อนพี่น้องที่แม่ได้จากไปหรือกำลังจากไป และตั้งใจจะเล่าต่อเรื่องความยุ่งยากทรมานในขั้นตอนการรักษายื้อชีวิตในหัวข้อ "โอกาสของคนรากหญ้าในระบบการแพทย์ที่แสนยิ่งใหญ่" ที่จริงไม่ได้จะกระทบวงการแพทย์ไทย ที่เป็นนักบุญช่วยชีวิตผู้เจ็บป่วยอย่างไม่รู้จักความเหน็ดเหนื่อย เพราะผมก็รู้อยู่เต็มอกว่า ที่อยู่มาได้ถึงทุกวันนี้ก็เพราะบุญคุณของหมอ เมื่อคราวที่ประสบอุบัติเหตุ แต่ที่อยากจะแชร์คือเรื่องความไม่เข้าใจ การรู้ไม่หมด หรือการไม่รู้เรื่องอะไรเลยในขั้นตอนการรักษาทำให้เป็นทุกข์อย่างยิ่ง จนแทบเป็นบ้าได้ หรือเกิดปัญหาใหม่ตามมา อันนี้ผมเห็นเป็นปัญหาจริงจากประสบการณ์ที่ผ่านมา เรื่องนี้ขอทิ้งประเด็นไว้แค่นี้ก่อนค่อยมาต่อกันในคราวหลัง

ส่วนที่อยากจะนำเสนอคราวนี้ คือเรื่องการเตรียมตัวเตรียมใจเมื่อถึงคราวต้องพลัดพรากจากบุคคลอันเป็นที่รัก ผมว่าเรื่องนี้สำคัญ ถ้าใครยังไม่เคยสัมผัสก็คงยากรู้ได้ แต่เรื่องนี้คงไม่มีใครหนีพ้น เมื่อถึงเวลาที่ต้องประสบเรื่องนี้ขึ้นมา เพียงขอให้มีสติพอ มีกัลยาณมิตรให้กำลังใจและชี้แนะก็จะผ่านไปได้ด้วยปกติ และเมื่อกลางเดือนก่อน หลังจากที่ผมได้มีโอกาสนึกทบทวนกับตัวเองในเรื่องนี้อยู่พอดี เพื่อนธรรมภาคีที่ช่วยงานออกแบบปกหนังสือของสวนโมกข์กรุงเทพก็ได้ส่งอีเมลมาปรึกษาในเรื่องนี้ ผมเห็นว่าเรื่องนี้อาจเป็นประโยชน์กับหลายท่านที่ประสบกับเรื่องนี้อยู่ จึงขออนุญาติลงบทสนทนาดังกล่าว แต่จะสงวนบางส่วนไว้ไม่ให้กระทบกับบุคคลอื่น และขออนุโมทนากับบทเรียนของทุกท่าน ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การศึกษาเรียนรู้เข้าถึงความจริงของชีวิตด้วยกันทุกคน

เรียนคุณไพโรจน์

เนื่องจากมีเพื่อนรุ่นน้องคนหนึ่งกำลังเศร้าโศกเสียใจเป็นอย่างมาก เพราะคุณแม่ของเขากำลังป่วยหนักอาการทรุดมาก รอเวลาที่จะสิ้นลม ดิฉันอยากให้เขาได้ฟังหรืออ่านธรรมะเพื่อปรับสภาพจิตใจที่กำลังย่ำแย่ให้สงบทั้งตัวเขาเองและตัวคุณแม่ของเขาก่อนที่จะสิ้นลม (หากท่านยังพอได้ยิน)

ดิฉันค้นดูใน internet พบบทความของพระไพศาล วิสาโล ตามลิงก์ด้านล่างนี้ http://www.visalo.org/article/D_dhammakangTieng.htm
จึงขอรบกวนปรึกษาคุณไพโรจน์ว่าเหมาะสมสำหรับสถานการณ์เช่นนี้หรือไม่ อย่างไร หรือหากคุณไพโรจน์มีบทความหรือหนังสือธรรมะอื่นที่เหมาะสมยิ่งกว่านี้
สำหรับคุณแม่ให้เตรียมตัว และสำหรับรุ่นน้องให้ทำใจ รบกวนโปรดแบ่งปันให้ดิฉันนำไปมอบให้กับน้องคนนี้ด้วยจะเป็นพระคุณยิ่งค่ะ

ตอบ
น่าจะเหมาะสมครับ เพราะท่านพระอาจารย์ไพศาล ท่านทำเรื่องการเตรียมตัวตายอย่างมีสติ เขียนหนังสือออกมาชื่อ ก่อนอาทิตย์อัสดง เรื่องนี้ก็ดีครับ ที่สวนโมกข์กรุงเทพมีครับ ถ้าต้องการจะจัดส่งให้ ส่วนเรื่องอื่น มีธรรมะสำหรับคนเจ็บไข้ของอาจารย์พุทธทาส ฯลฯ

ฝากถึงเพื่อนพี่น้องที่กำลังทุกข์ครับ

ในความเห็นของผม เรื่องนี้ถือเป็นโอกาสอย่างดีที่จะได้ฝึกปฏิบัติธรรม และคงไม่มีโอกาสใดดีกว่านี้แล้ว ผมก็เคยผ่านเรื่องนี้มาเมื่อสองปีก่อน แม่ได้จากไปอย่างสงบ ตอนแรกก็พบปัญหาเหมือนกับทุกคน ที่เต็มไปด้วยความทุกข์ ความกังวลสารพัดอย่าง ส่วนแม่ก็ต้องทรมานทั้งทางกายและใจ ไม่ยอมปล่อยวาง เพราะห่วงคนข้างหลัง ผมต้องหาสารพัดวิธีในการช่วยให้คลายทุกข์ อ่านหนังสือธรรมะให้ฟังท่านก็ไม่ค่อยฟัง สุดท้ายคนที่ทุกข์หนักคือคนรอบข้าง เต็มไปด้วยอาการโศกเศร้ากังวลให้ท่านเห็น ท่านก็ยิ่งห่วงและไม่ปล่อยวางไปใหญ่.

เมื่อเป็นเช่นนี้ ผมก็เลยเปลี่ยนวิธีใหม่ แทนที่จะแก้ปัญหาความทุกข์ใจให้กับแม่ ผมกลับมาทำกับตนเองและญาติพี่น้อง ลองตั้งสติใหม่ ทบทวนตัวเองว่าเราเป็นทุกข์เพราะอะไร กลัวแม่จากไปใช่ไหม พอนึกก็ตอบตัวเองได้ว่าใช่ แต่พอคิดทบทวนก็เริ่มทำใจได้ เข้าใจว่าไม่มีใครฝืนความตายได้ คิดไปคิดมาก็พบว่า ทั้งหมดเกิดจากความไม่พร้อมทางใจของเราเอง เกิดความกังวลที่ไม่ได้ดูแลแม่ให้ดีที่สุด จากความไม่รู้ว่าถึงเวลาที่แม่จะจากไปจริงๆ หรือไม่ ช่วงนี้เป็นช่วงที่ทรมานสุดๆ เป็นการต่อสู้ภายในตัวเองอย่างถึงที่สุด ใจหนึ่งก็คิดว่าแม่ยังอยู่กับเราได้ อีกใจหนึ่งก็บอกว่า แม่เหนื่อยมามากแล้วให้หลับให้สบายเถิดไม่ต้องกังวลเป็นห่วงอะไร แต่ผมก็โชคดีที่มีกัลยาณมิตรที่เป็นหมออยู่หลายท่าน ซึ่งโดยทั่วไปญาติคนไข้จะมีโอกาสรู้สภาพที่แท้จริงของคนไข้น้อยมาก เพราะหมอคิดว่าญาติคนไข้ไม่ค่อยรู้เรื่องภาษาหมอ และหลายครั้งก็เป็นเช่นนั้นจริงๆ ญาติพี่น้องของผมหลายคนก็กังวลและเป็นทุกข์เพราะไม่รู้เรื่องชัดเจนในอาการและคิดไปสารพัดอย่าง กล่าวหาว่าหมอไปสารพัดเรื่อง เมื่อเป็นเช่นนี้ ผมก็เลยแบ่งหน้าที่กันชัดเจน ให้เฉพาะผมเป็นคนประสานพูดคุยกับหมออย่างตรงไปตรงมา แล้วมาอธิบายให้ญาติพี่น้องคนอื่นๆ เข้าใจอาการอย่างแท้จริง และเมื่อหมอจะทำการสิ่งใดที่มีผลต่อชีวิตและร่างกายก็ขอให้แม่และพวกเราได้มีส่วนร่วมตัดสินใจ จึงทำให้ทุกข์เรื่องนี้ก็เลยคลายไปอีกขั้นหนึ่ง.

กรณีต้องตัดสินใจในช่วงวิกฤติยื้อชีวิตของแม่
เมื่อแม่ดีขึ้นและกลับไปพักฟื้นที่บ้าน เกิดเดินสดุดเป็นแผลถลอกนิดเดียว แต่ด้วยความชล่าใจในการดูแล เรื่องโรคเบาหวานระยะสุดท้าย ทำให้เป็นปัญหาใหญ่ ถึงจะพาไปพบหมอและทำแผลล้างแผลกันอยู่ทุกวัน ได้มีการขูดล้างแผลให้แผลสดไม่เน่าเปื่อยจากการตายของปลายประสาทที่ไม่มีเลือดไปหล่อเลี้ยง ทำให้ต้องขูดไปเรื่อยๆ จนนิ้วเท้าหายไป ตอนแรกแม่ยังแข็งแรงพอเดินได้ แต่เมื่อแม่รู้สึกตัวว่านิ้วเท้าหลุดไปก็ทุกข์มาก อาการทรุดลงทันที ไม่สามารถยอมรับสภาพที่ตัวเองจะจากไปโดยไม่ครบสามสิบสองได้ จึงไม่ยอมให้หมอทำการรักษาอะไรทั้งสิ้น ไม่ยอมตัดเท้า ไม่ยอมรับอาหารทางสายยาง ทำให้หมอ พยาบาล และพวกเราปั่นป่วนวุ่นวายกันไปหมด
แต่เมื่อตั้งสติได้ ผมก็คิดใหม่ มองว่าชีวิตก็เป็นของแม่ เมื่อแม่ปราถนาอย่างนั้นแล้วเราจะไปดึงดันเพื่ออะไร จึงปรึกษากับญาติพี่น้องว่าจะทำตามใจแม่ คือเอาแม่กลับบ้าน แต่หมอที่รักษาเองก็ยังไม่ยอม บอกว่าต้องรักษาตามแบบเขาและมีสิทธิ์อยู่ได้อีก ๕ - ๑๐ ปี แต่ถ้ากลับไปอยู่สภาพอย่างนี้ หมอบอกว่าจะอยู่ได้ไม่ถึงเดือนแน่ คราวนี้ก็ยิ่งเป็นเรื่องใหญ่ ถ้าตัดสินใจผิดก็เหมือนกับพวกเราฆ่าแม่ทางอ้อม ต้องคิดกันอย่างหนัก พวกเราก็คุยกันหลายรอบ ถามความต้องการแม่ แม่ก็ยืนยันกลับบ้าน แต่แม่ก็กลัวตาย และกลัวที่สุดคือกลัวร่างกายไม่ครบสามสิบสอง แต่ผมก็คิดว่าอีกอย่างที่แม่กังวลคือเรื่องค่ารักษาที่นับวันยิ่งหมดไปมาก
ผมก็ปรึกษากับหมอหลายคน โดยเฉพาะคุณหมอบัญชาที่ช่วยชี้แนะและประสานช่วยเหลือให้ปรึกษากับหมอผู้รักษาอย่างตรงไปตรงมา และนำมาบอกเล่าอาการให้แม่ฟัง เมื่อแม่รู้อาการที่แท้จริงของตัวเอง แม่ก็บอกเลยว่าขอกลับบ้าน ตายก็ขอให้ตายที่บ้าน พวกเราส่วนหนึ่งคัดค้านส่วนหนึ่งเห็นด้วย แต่เมื่อคุยกันมากขึ้น อ้างเหตุผลเพื่อให้แม่มีความสงบใจก็เลยตกลงกันได้ว่าให้กลับบ้าน.

เมื่อถึงบ้านก็แบ่งหน้าที่กันเฝ้าดูแล
ต่างคนก็รู้อยู่ว่าแม่จะต้องจากไป จึงขอให้ทุกคนทำใจ จะทำใจได้หรือไม่ได้ แต่อย่างน้อยในช่วงที่ดูแลนี้ห้ามแสดงการการโศกเศร้าให้แม่เห็น นี้เป็นข้อตกลงร่วมกัน และต้องทำใจให้เข้มแข็ง เบิกบานก่อนที่จะเข้าไปพบแม่
อาการของแม่ทานอะไรไม่ได้เนื่องจากลำใส้ไม่ทำงาน ทานได้แต่น้ำกับอาหารสกัดวันละ ๑ ช้อน ส่วนน้ำเกลือก็เข้าไม่ได้ เพราะบวมน้ำตัวเขียวไปหมด เกิดจากไตไม่ทำงาน ตอนที่อยู่โรงพยาบาลจะทรมานมาก คนเฝ้าไม่ได้หลับไม่ได้นอนเหมือนจะตายก่อนคนไข้เอา แต่เมื่อมาอยู่ที่บ้าน ผมก็ไม่ทราบด้วยเหตุใด แม่ลดความทรมานไปอย่างมาก และระบบดูแลเป็นไปแบบดีที่สุดเท่าที่พวกเราจะมีปัญญาทำกันได้ในสภาพของบ้านนอก ญาติพี่น้องเมื่อว่างจากงานแล้วมานอนเฝ้ากันเต็มบ้านเสียงคุยกันสนุกสนานพูดหยอกล้อกันจนแม่หัวเราะได้ แม่เหมือนอาการดีขึ้นๆ สภาพจิตใจเข้มแข็งและพร้อมจากไปได้ทุกเมื่อ พวกเราก็ลืมความกังวลไปเลย แต่สิ่งหนึ่งที่ผมเข้าใจว่ามีพลังอย่างมากนอกจากกำลังใจ ก็คือพิธีกรรมต่างๆ ที่ได้ทำร่วมกัน ทำให้เป็นนำ้หนึ่งใจเดียวกัน พลังนี้ยิ่งใหญ่มาก ตอนเย็นเรามาร่วมสวดมนต์ให้แม่กัน ทำพิธีรับขวัญสู่ขวัญ ญาติพี่น้องก็มากันมาก จากหมอที่บอกว่าจะอยู่ได้ ๑๕ วัน อย่างมากก็ไม่เกินเดือน แต่เมื่อตัดสินใจทำเช่นนี้แม่อยู่ได้ถึง ๓ เดือน และก่อนที่แม่จะจากไปก็ทำให้ทุกคนได้ทำหน้าที่ถึงที่สุด ให้ทุกคนมาขอขมาลาโทษ สั่งเสียจนถ้วนหน้า ใครมีโอกาสทำอะไรให้ได้ก็ทำกันเลย เช่น บางคนก็ร้องเพลงให้ฟัง บางคนก็สวดมนต์ให้ฟัง บางคนก็เล่านิทานให้ฟัง บางคนมาพัดวีเช็ดตัว บีบนวด สุดท้ายทุกคนได้ทำหน้าที่ของตน จะมากจะน้อยก็ได้ทำหน้าที่.
สำหรับผมเองอยู่ไกล ต้องเทียวไปเทียวมา และไม่ยอมขอขมาลาโทษ สั่งเสีย เสียที ขอเป็นคนสุดท้าย เมื่อคิดว่าเหมาะสมผมก็บอกลา ผมคิดว่าแม่ก็คงรออยู่ เพราะเคยถามตลอดว่ากลัวตายไหม ตอนแรกบอกว่ากลัวมาก เมื่อกลับมาอยู่ในการดูแลของลูกหลานญาติพี่น้อง ก็บอกว่าหมดห่วงแล้ว พร้อมแล้ว สุดท้ายก็บอกว่าไม่กลัวแล้ว.
เช้าวันนั้นก่อนที่แม่จะจากไป ในส่วนลึกของจิตใจผมบอกให้ขอขมาลาโทษ ผมจึงไปหยิบขันดอกไม้ธูปเทียนขึ้นมาทำพิธี ปากก็พูดไป แต่ใจก็หวิวๆ เมื่อพูดจบก็บอกแม่ให้รอ บอกว่าจะลงไปประชุมที่กรุงเทพเสร็จแล้วจะกลับ แม่ก็ยังรับปากแบบหน้าตาก็สดชื่น แต่พอตอนเย็นผมก็ได้รับโทรศัพท์ว่าแม่ได้จากไปอย่างสงบ จากการดื่มนมหลับไปเอง เหมือนนอนหลับ พวกเราก็ใจหาย แต่ก็ไม่มีใครร้องไห้ ผมเองก็ซึมแต่ก็พูดกันแล้วว่าจะส่งแม่แบบไม่ให้ดวงวิญญาณของแม่ต้องห่วงกังวลอะไร พอนั่งรถกลับก็คิดแต่เรื่องการจัดการงานศพแบบไหนให้เป็นกุศลมากที่สุดเท่าที่จะทำได้ สุดท้ายก็ถือศีลและบวชให้ ก็ทำใจได้และจิตก็เป็นปกติมากขึ้นๆ เรื่องนี้ทุกคนก็ต้องผ่าน แต่จะผ่านอย่างไรก็ต้องหาทางของตนเอง ที่ผมเขียนเล่านี้ก็หวังว่าจะเป็นบทเรียนสำหรับคนที่กำลังต่อสู้กับตนเองในเวลานี้กันอยู่
พระอาจารย์หลายคนท่านก็พูดตรงกัน ที่พากเพียรเรียนปฏิบัติกันมาก็เพื่อมาต่อสู้กันในเวลานี้แหละ ไม่ว่าความตายของคนที่เรารัก หรือของเราก็ต้องให้มีสติ สงบ รำงับถึงที่สุดเท่าที่จะทำได้

ไพโรจน์ สิงบัน
วันแม่ ที่ ๒๘ สิงหาคม ๒๕๕๔

WHO AM I ? เราเป็นใคร ? แล้วเรามาที่นี่ทำไม ? กำลังจะไปที่ไหน ?

2011-07-04T11:28:00.000-07:00

WHO AM I ? เราเป็นใคร ?
แล้วเรามาที่นี่ทำไม ? กำลังจะไปที่ไหน ?

เชื่อว่านี้เป็นเสียงร่ำร้องจากหัวใจของใครหลายคน อย่างน้อยผมก็เป็นคนหนึ่งในนั้น ที่เหมือนจะรู้ตัวแต่ก็ไม่รู้จักตัวเอง รู้แค่สมมติ จนทำให้บางทีสับสนไม่รู้ว่าเป็นใครอยู่ในตัวเรา หลายคนคงมีช่วงเวลาที่สงสัยอยู่เหมือนกันว่าชีวิตนี้ใครกำหนด เรา พ่อแม่ ครอบครัว สังคม การงาน หรือเงื่อนไขชีวิต ?????

แล้วตัวเราที่แท้จริงมีไหม พุทธศาสนาสอนให้ดับทุกข์ ด้วยการลดตัวตน ไม่ยึดติดตัวตน แต่ก็คงยากที่จะมีใครปฏิเสธความคิดเรื่องการสร้างตัวตนให้เป็นที่รู้จัก หรือสร้างอัตลักษณ์ แต่สุดท้ายก็เอามาใช้เพื่อชื่อเสียงเงินทอง แล้วอย่างไหนมันถูก

ผมเป็นคนหนึ่งที่ถูกหลายคนบอกว่าเป็นคนที่ไม่มีตัวตน ซึ่งความหมายไม่รู้ว่าเป็นแบบไร้ตัวตนในสังคมนี้ หรือเป็นแบบไม่ยึดติดตัวตน แต่ก็คงปนๆ กันอยู่ บางทีก็ไร้ตัวตน บางทีก็ไม่ยึดติดหรืออาจจะไม่มีอะไรให้ยึดติดก็เป็นได้ ลองมีเงินหมื่นล้านคงไม่ทำตัวแบบนี้ก็ได้

ความจริง ชีวิตของแต่ละคนก็แตกต่างกัน เงื่อนไขไม่เหมือนกัน แต่สิ่งที่เหมือนกันคือ สัญชาตญาณเอาตัวรอดออกจากการบีบคั้นของชีวิต ทั้งทางกายและจิตใจ บางคนถูกบีบคั้นด้วยปัจจัยทางเศรษฐกิจการเงิน บางคนบีบคั้นด้วยปัจจัยครอบครัว เพื่อนฝูง สังคม หรือจะเป็นอะไรก็แล้วแต่เงือนไขของแต่ละคน

สำหรับคำถามสำคัญเรื่องสัญชาตญาณการเอาตัวรอดนี้ มีข้อจำกัดไหม หรือจะอย่างไรก็ได้ ไม่สนวิธี ไม่อยู่บนพื้นฐานความถูกต้อง ธรรมะ กฎกติกาหรือกฎหมาย เพียงเพื่อดิ้นรนเอาชีวิตรอดก็พอ

เรื่องนี้มีใครเคยจำลองชีวิตของตัวเองหรือไม่ ถ้าตกอยู่ในสภาวะต่างๆ นี้ จะจัดการตัวเองอย่างไร
ส่วนผมเคยคิดเรื่องนี้ เพราะมันไม่มีอะไรแน่นอน ทุกสิ่งทุกอย่างไม่มีอะไรแน่นอนเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา แต่เรื่องการเปลี่ยนแปลงภายในนี้ผมว่าสำคัญกว่าการเปลี่ยนแปลงภายนอก หมายความว่า การเปลี่ยนแปลงทางความคิดภายในตัวเรา จะทำให้สามารถปรับตัวเข้ากับการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพภายนอกได้

เมื่อเรามาลองทบทวนบทเรียนชีวิตของตนเองที่ผ่านมา จะพบว่ามีช่วงเปลี่ยนผ่านของชีวิตที่สำคัญ ๆ อยู่ จนอาจเป็นปัจจัยกำหนดชีวิตของเราในอนาคตได้ ถ้าตัดสินใจผิดไม่เข้าใจด้านในของตัวเองที่เพียงพอ ก็จะทำให้เสียเวลาเรียนรู้นาน หรือหลงเดินทางผิดจากการตัดสินใจที่ผิดพลาดเป็นทุกข์กับชีวิตไปตลอด เรื่องนี้เหมือนทุกคนจะยอมรับ แต่ก็น้อยคนที่จะเอาจริงเรื่องการเปลี่ยนแปลงตัวเองจากภายใน ส่วนมากจะมุ่งการเปลี่ยนภายนอกเป็นส่วนใหญ่ หรือเปลี่ยนแปลงคนอื่นมากกว่าที่จะเปลี่ยนแปลงตนเอง แล้วมันเป็นไปได้จริงหรือไม่ ถึงแม้จะหาคำอธิบายบอกว่าเหตุปัจจัยทั้งภายในและภายนอกเป็นตัวกำหนดชีวิตของเรา แต่สุดท้ายการตัดสินใจอยู่ที่เรา

เรื่องนี้ไม่ต้องมีใครตอบ ต่างรู้ด้วยตัวของตัวเองดีอยู่แล้ว แค่จะยอมรับจากจิตสำนึกของตัวเองหรือไม่แค่นั้น ผมได้ยินคำสะกิดใจอย่างมากจากอาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ ผู้ที่ออกเดินทางค้นหาความจริงของชีวิต อาจารย์บอกว่า “ผมจบ Ph.D. ทางด้านศาสนาและปรัชญามาจากอินเดีย มาสอนที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แต่เหมือนไม่รู้อะไรในชีวิตตนเองเลย ที่ผ่านมาอธิบายทฤษฎีชีวิตจากความคิดให้ลูกศิษย์ฟังเป็นฉากๆ แต่ไม่ได้สัมผัสจากความรู้สึก จึงต้องออกเดินให้รู้สึกเห็นความทุกข์ความสุขจากข้างในตัวเองจริงๆ”

ส่วนตัวผมเองก็เหมือนกับได้สัมผัสชีวิตที่เป็นจริงอยู่หลายกรณี จนส่งผลต่อแนวทางการดำเนินชีวิตอยู่มาก เช่นกรณีพบเห็นการเจ็บตายจากการไปช่วยเหลือผู้ประสบภัยสึนามิในภาคใต้ของประเทศไทยเมื่อหลายปีที่ผ่านมา เห็นถึงความบอบบางของชีวิตมนุษย์ และชีวิตนี้จะมีคุณค่าเมื่อมีความหมายเท่านั้น ถ้าปล่อยเลยไปแบบไม่คิดอะไร ไม่รีบค้นหาความหมายของชีวิต ไม่ให้คุณค่ากับชีวิตตัวเอง เมื่อถึงคราวมัจจุราชมาพรากชีวิตเราคืนก็ไม่มีใครหลีกเลี่ยงได้ แม้จะยิ่งใหญ่มีเงินทองล้นฟ้า เป็นเทวดาตาน้ำข้าวมาจากไหน ก็ตายกันเกลื่อนกลาดเหมือนมดแมง ทำให้เรื่องนี้ผมนึกถึงชีวิตตัวเองและบุคคลอันเป็นที่รักอย่างมาก แต่เมื่อเวลาผ่านไปนานเข้าก็ลืม ไม่รู้หลงไปทำอะไรอยู่ ลืมความรู้สึกนึกคิดในช่วงเวลานั้นไปหมดสิ้น จนมาถึงคราวที่แม่จากไปอย่างไม่มีวันกลับ ความรู้สึกนี้จึงมาเตือนอีกครั้งหนึ่ง

เรื่องความตายแน่นอนทุกคนก็รู้อยู่เต็มอก ว่าวันหนึ่งต้องมีการสูญเสียคนอันเป็นที่รักอย่างแน่นอน แต่ทุกคนก็หวังว่ายังไม่ถึงเวลาของเรา คงอีกนาน ๆ แล้วเคยมีการเตรียมใจเรื่องนี้หรือไม่ ผมก็เช่นกัน ตอนที่แม่แข็งแรงอยู่ไม่เคยคิดและไม่พยายามคิด แต่เมื่อปัจจัยหลายอย่างส่งสัญญาณเตือนให้ต้องเตรียมตัวเตรียมใจทั้งที่ไม่พร้อมแต่ก็ต้องยอมรับ

ผมเติบโตมาด้วยการโอบอุ้มเรียนรู้จากแม่เป็นส่วนใหญ่ แม่เป็นครูผู้ยิ่งใหญ่จนยากลืมเลือน ทุกการกระทำของแม่อยู่ในความทรงจำของผมแทบทุกอย่าง เป็นแม่แบบให้เอามาปรับใช้ในชีวิตเมื่อโตขึ้น ถึงแม้พ่อจะพร่ำสอนขนาดไหนในแต่ละเรื่องก็ไม่เหลือในความทรงจำ หรือถ้าจะเหลือก็นึกนานมาก ซึ่งต่างกันอย่างมากกับแม่ ไม่ว่าเรื่องดีไม่ดีจำได้หมด ทั้งที่ก็สนิททั้งพ่อและแม่ อยู่ด้วยกันเท่าๆ กัน จนมาได้ยินคำของท่านอาจารย์พุทธทาสที่บอกว่า “แม่คือผู้สร้างโลก” นี่แหละจึงเริ่มเข้าใจความผูกพันของแม่ลูก เราจะเติบโตมาอย่างไรแม่มีส่วนสร้างเราอย่างมาก แต่หลายคนก็ลืมบทบาทนี้

ด้วยแม่เป็นคนที่ทำงานหนักเหมือนชาย ทำไร่นาสวน ไม่มืดค่ำไม่เข้าบ้าน เอาจริงเอาจังกับการทำงานมาก จนเป็นนิสัยที่ติดตัวผมมาตลอด เป็นคนที่มุมานะในการทำงาน ออกจากบ้านมาเรียนต่อและทำงานที่ภาคใต้จนแทบไม่มีเวลากลับบ้าน เวลาส่วนใหญ่หมดไปกับงาน จนลืมคนข้างหลัง พ่อแม่พี่น้องก็คิดถึงและแสนห่วง แต่ก็คิดว่าคงมีโอกาสสักวันหนึ่งจะได้อยู่พร้อมหน้าทำกิจกรรมต่างๆ ด้วยกันเหมือนสมัยเด็ก หวังไว้ปีแล้วปีเล่าไม่เคยทำสักที ผ่านไปห้าปีก็แล้ว สิบปีก็แล้ว จนวันหนึ่งอยากทำขึ้นมาก็ไม่มีโอกาสแล้ว

สมัยที่แม่ยังมีชีวิตอยู่ ด้วยที่เราคุ้นเคยกันแบบคนชาวบ้านอีสาน วิถีการแสดงออกเรื่องความรักต่อกันถือเป็นเรื่องขัดเขิน ทั้งที่ก็เข้าใจความต้องการความรักความอบอุ่นต่อกัน แต่ก็ไม่มีใครแสดงออกมา ผมก็เช่นกัน คิดแต่ว่ากลัวแม่เป็นห่วงไม่พยายามโทรหา ไม่คุยด้วยโดยตรงเพราะกลัวว่าเมื่อแม่ได้ยินเสียงแล้วจะพานให้ร้องไห้ไปด้วย เพียงแต่ฝากถามข่าวจากพี่น้องเฉยๆ จนแทบนับการพูดคุยด้วยกันตลอดสิบปีได้ไม่ถึง ๕๐ ครั้ง แต่ที่ผมภูมิใจคือผมกอดแม่กอดน้าอาทุกครั้งที่เจอหน้าไม่ว่าจะอยู่กลางฝูงชนขนาดไหนไม่สนใจ อันนี้ผมทำเมื่อตอนโตแล้ว จากที่ได้ยินน้ากับแม่คุยกันเมื่อสิบกว่าปีก่อนว่าชอบที่ลูกหลานมากอดแสดงความรัก ผมก็เลยทำเลย จนใครเห็นก็คิดว่าเป็นลูกแหง่ แต่สิ่งนี้แหละที่ทดแทนความค้างคาใจหลายเรื่องที่ไม่ได้ทำ

ผมถามตัวเองว่า ที่เราดิ้นรนทำงานหาเงินหาทองนี้ไปเพื่ออะไร หามาเป็นสิบยี่สิบปีไม่ได้อะไร แถมเสียชีวิตส่วนหนึ่งไปโดยไม่รู้ตัว บางคนทำไปทำมาเกิดเป็นวงจรอุบาทว์ คือ จากตอนแรกทำงานเพื่อหาเงิน มาเป็นทำงานเพื่อหากินหาใช้ มาเป็นทำงานเพื่อใช้หนี้ สุดท้ายก็เลยหลุดไปไม่ได้ อยากกลับบ้านนอกแทบตายแต่กลับไม่ได้ มีหนี้สินติดตัว ไม่มีเงินเก็บ ไม่มีทุนพอจะกลับไปเริ่มต้นใหม่ สุดท้ายชีวิตครอบครัวญาติพี่น้องก็ถูกทิ้งไปโดยปริยาย เหลือแต่ชีวิตแบบตัวใครตัวมันที่ถูกทิ้งกลางกรุงอันแห้งแล้งความรักความอาทร จนบางคนต้องซื้อหาความรักข้ามคืนซึ่งไม่มีจริง

ความโหดร้ายของสังคมแห่งการเอาตัวรอดมันเป็นอย่างนี้ หาความรักความอาทรอย่างแท้จริงยาก จะแสดงความรักต่อเพื่อนมนุษย์หรือสัตว์โลกก็ต้องแอบทำ กลัวถูกหาว่าเป็นคนโง่ ถูกคนเขาหลอก การหลอกลวงมีมากจนเป็นเรื่องปกติ และทุกคนที่เข้ามาในเมืองใหญ่ก็มาเพื่อแสวงโชคตักตวงโอกาสและผลประโยชน์ เพื่อจะกลับไปเสพสุขในสังคมที่สงบสุขแบบเดิม แต่เมื่อมาแล้วก็ถูกเมืองใหญ่กลืนกินจนเป็นส่วนหนึ่งของเมืองใหญ่ไป ไม่สามารถถอนตัวออกได้ จึงต้องคอยหาผลประโยชน์ต่อกันและกันอย่างไม่มีสิ้นสุด แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกทรัพยากรที่เลี้ยงเมืองกรุงมาจากไหน คงหนีไม่พ้นบ้านนอก การที่คิดจะมาขุดทองจากเหมืองกรุงไปเลี้ยงบ้านนอกคงไม่เป็นจริง เป็นเพียงแค่มาเสพชีวิตแห่งความสะดวกสบายในช่วงชีวิตหนึ่งเท่านั้น ก่อนที่จะกลับไปสู่ธรรมชาติที่ชีวิตโหยหาโดยแท้จริง

กรณีแม่ผมก็ทำให้ผมได้เรียนรู้ความอบอุ่นของสังคมบ้านนอกอย่างลึกซึ้ง เมื่อแม่อายุย่างเข้า ๖๕ สังขารก็เริ่มเสื่อมอย่างชัดเจน อาจเป็นเพราะการใช้งานมาหนัก โรคประจำตัวรุ่มเร้า เข้าโรงหมอบ่อย เงินทองหามาได้ก็หมดไปกับการรักษาตัวเอง ตอนแรกด้วยความห่วงสารพัด แม่ต้องกัดฟันสู้ทนฝืนสังขารไม่ยอมปล่อยวางกลัวการจากไปอย่างที่สุด ลูกหลานพี่น้องก็ต้องเฝ้าเอาใจ ทั้งปลอบและบ่น ทุกข์ไปตามๆ กัน เรื่องอย่างนี้ถ้าจัดการกันไม่ดีคนอยู่ข้างหลังแทบจะประคองชีวิตกันเอาไม่อยู่ ไหนเรื่องค่าใช้จ่าย เชื่อว่าใครมีเท่าไหร่คงทุ่มกันหมดตัวแน่ หรือยืมกันเป็นหนี้เป็นสินล้นพ้นตัว

จากประสบการณ์เรื่องนี้ผมถือว่าโชคดีที่มีกัลยาณมิตรทั้งญาติพี่น้องเพื่อน ๆ ครูบาอาจารย์ คอยให้คำชี้แนะช่วยเหลือ ที่สำคัญกำลังใจจากคนบ้านเดียวกันสังคมเดียวกันไปเยี่ยมไปให้กำลังใจ หยิบยื่นค่ารักษาให้คนละเล็กละน้อยเป็นน้ำเลี้ยงอย่างดี เท่าที่ผมสังเกตคนในหมู่บ้านผม ทั้งหมู่บ้านห้าร้อยกว่าครัวเรือน เห็นหน้ากันเกือบทุกคนไม่มาเยี่ยมที่โรงพยาบาลก็ไปเยี่ยมกันที่บ้าน สิ่งนี้แหละที่ทำให้แม่มีกำลังใจปล่อยวางกับชีวิต ไม่ทุกข์ไม่ร้อนเหมือนตอนช่วงแรกที่เข้าโรงพยาบาล

ไพโรจน์ สิงบัน
วันที่ ๔ กรกฎาคม ๒๕๕๔

โอกาสของคนรากหญ้า
กับแนวทางการรักษาในวงการแพทย์ที่ยิ่งใหญ่
(เรื่องต่อ)

สวัสดีปีใหม่สำหรับทุกท่าน ทั้งที่เป็นญาติมิตรสหาย และเพื่อนเกิดแก่เจ็บตายทุกคน

2010-12-12T10:41:00.000-08:00

ในวาระปีใหม่ใกล้บรรจบนี้ ถือเป็นฤกษ์ดี ที่เหล่าญาติมิตรสหายที่ต้องมากล่าวคำอวยพรต่อกัน อันที่จริงผมก็ใคร่กล่าวเป็นบทเป็นกลอน ดูแล้วมันซึมลึกถึงความรู้สึกได้ (โดน) มากกว่า แต่ก็เป็นที่น่าเสียดาย เพราะคนรุ่นผมหมดวิชาไร้สุนทรียเรื่องนี้ไปเสียแล้ว กลายมาเป็นแบบวัฒนธรรมแดกด่วน เห็นว่าเรื่องกลอนมันยุ่งยาก อักขระเต้นระบำเต็มไปหมด ก็เลยตามๆ แบบคนอื่นเขาแล้วกัน

ปีใหม่ให้อะไรมากมายกับชีวิตเรา เหมือนกับเรามีชีวิตใหม่
ใหม่ เพราะเรารู้การเปลี่ยนแปลง ร่างกาย จิตใจ ของเรา
ใหม่ เพราะเรารู้สิ่งที่เราประสบพบมา เป็นเครื่องมือทำให้เราเติบโตเข้มแข็งขึ้น
ใหม่ เพราะเรารู้ว่าสิ่งดีดีที่เราประสบ เราจะสั่งสมเพิ่มพูนมากขึ้น
ใหม่ เพราะเรารู้ว่าสิ่งไม่ดีทั้งหลายที่ผ่านมา เราจะไม่ยอมให้เกิดขึ้นอีก
ใหม่ เพราะรู้ว่าเราเดินเข้าใกล้เส้นทางแห่งความสำเร็จในชีวิตของเราแล้ว
ขอให้ทุกคนประสบสุขเช่นนั้น ทุกคนเทอญ

"กล่าวโดยธรรมเนียม เมื่อถึงวาระบรรจบครบรอบปี ไม่ว่าจะตั้งต้นนับกันตรงไหน แต่เมื่อครบรอบ ๑ ปี คนก็จะกล่าวคำอวยพรให้แก่กัน จะโดยธรรมเนียมหรือโดยใจจริงก็มีคุณค่าเหมือนกัน กล่าวคือ พรที่เราได้ให้มอบให้คนอื่นเหมือนกับเราได้สร้างกุศลไปในตัว คือเราได้ลดความเห็นแก่ตัวเองลง เราอยากเห็นสิ่งดีๆ นั้นได้เกิดขึ้นกับคนอื่น ถึงจะเป็นแค่เพียงแค่คำพูด ความนึกคิด หรืออธิฐานจิต ก็เป็นประโยชน์มากแล้วแก่ตนเอง ขอให้เราได้ใช้วาระนี้ ลดความเห็นแก่ตัว ลดความโกรธเคือง ลดความเศร้าหมอง ลดสิ่งที่เป็นอกุศลให้หมดไปกับปีเก่า ต่อไปปีใหม่เราจะมาร่วมกันสร้างกุศล ทำทานให้จิตใจอิ่มเอิบ ฟูขึ้น โล่งขึ้น สบายขึ้น เจริญทางปัญญาขึ้น ไม่ว่าจะเป็นทานใดๆ ที่ให้ทานตามกำลังปัจจัย สติปัญญาเป็นทาน ทรัพย์สินเป็นทาน หรืออื่นใด ก็ให้คุณค่าด้านจิตใจเหมือนกัน ขอให้ร่วมกันสร้างสมเป็นทุนเพื่อความสุขเทอญ"
(ต้นเค้ามาจากการบรรยายธรรมของท่านเจ้าอาวาสวัดศรีทวี ในงานท่องเที่ยวไทยให้ถึงธรรม ๔ - ๗ ธ.ค. ๕๒ ที่อ้างถึงเรื่องการทำทานและเรื่องการสร้างกุศลจากความหมายที่ท่านพระอาจารย์พุทธทาสเคยให้ไว้)

ที่ได้ยกมาก็เพื่อเป็นหลักคิดสำหรับตนเอง ในการคิดทบทวนบทเรียนที่ชีวิตที่ผ่านมา เมื่อครบรอบหนึ่งปี ก็อยากจะชวนทุกท่านทบทวนชีวิตตนเอง ทั้งเรื่องที่สุขสมหวังและผิดหวัง ปีที่ผ่านมาเราได้สร้างกุศลอะไรบ้าง คือเราได้ลดสิ่งที่เป็นอกุศลอะไรไปบ้าง หรือเรายิ่งเพิ่มพูนสิ่งที่เป็นอกุศลมากขึ้นไปอีก แล้วเราเสียสละให้ทานไปกี่มากน้อย ทำให้เรามีความสุขสบายใจมากพอไหม

สำหรับผม สิ่งที่ได้สร้างกุศลในปีที่ผ่านมา เท่าที่สำนึกได้ คือ ได้ลดความอยากได้ อยากมี อยากเป็นให้น้อยลง (อาจจะรู้แล้วว่าไม่มีทางเลือก) หลังจากที่ผ่านมาเคยฝัน(เฟื่อง)ไปมาก ทำตามฝันแบบถูกๆ ผิดๆ จนพบสัจธรรมที่แท้จริงสำหรับตัวเอง ธรรมชาติของตัวเองที่ไม่เหมาะสมกับหลายสิ่งหลายอย่างหลายเรื่อง ทำให้ลดตัวเลือกลงไปมาก ยิ่งผ่านกาลเวลามากขึ้น ผ่านการลองมากขึ้น ก็ทำให้มีตัวเลือกน้อยลงไปเรื่อยๆ จนใกล้เคียงกับสิ่งที่ใช่ธรรมชาติของเราที่เราชอบและใช่มากขึ้นๆ ถ้าเราเชื่อในเรื่องของกฏธรรมชาติแล้ว สิ่งต่างๆ จะคัดเลือกด้วยธรรมชาติของตัวมันเอง ตามทฤษฎีของชาร์ลล์ ดาร์วิน ก็บอกไว้เช่นนั้น ถ้าฝืนก็จะทนอยู่ได้ไม่นาน เมื่อไม่ใช่ธรรมชาติของมัน ไม่ใช่ของจริง มันก็จะพยายามหมุนกลิ้งไปให้เข้าที่เข้าทางของมันจนได้ ถ้าเช่นนั้นในวาระครบรอบปี เราลองทบทวนสิ่งที่เราทำในปีที่ผ่านมาดูบ้างว่า เราทำในสิ่งที่ชอบและใช่ตามความถูกต้องของกฎของธรรมชาติอย่างไม่ฝืนอย่างไรบ้าง แล้วมันให้รสสัมผัสของความสุขที่เรารู้สึกได้จริงหรือไม่ ถ้าไม่จริง กฏธรรมชาตินี้ต้องเปลี่ยนใหม่ใช่ไหมครับ

ธรรมะภาคี หอจดหมายเหตุพุทธทาส
ไพโรจน์ สิงบัน

ข้อคิดอิสระ

2010-07-09T22:02:00.000-07:00

สังคมดีได้ด้วยตัวเรา เราต้องศรัทธาในความเป็นมนุษย์ อันอยู่ภายใต้กฎธรรมชาติ ที่ไม่มีใครอยู่เหนือกฎธรรมชาติ ไม่มีเลย
ไม่มีแพ้ ไม่ชนะ มีแต่เป็นไปตามกฎธรรมชาติ เมื่อมีเกิดก็ต้องมีดับ ถ้าเข้าใจกฎนี้ทุกคนจะไม่ทะเลาะกัน เพราะเสียเวลาเปล่า
"ชนะอื่นหมื่นแสนไม่เหมือนแม้นชนะตัวเอง"
"จะหาคนดีส่วนเดียว อย่าเที่ยวหาให้ยากสหายเอ๋ย"
"โลกนี้ไม่ได้ดีขึ้นเพราะเราเกิดมา โลกนี้ไม่ได้ดับสลายเพราะมีเราอยู่"
ชีวิตเราเหมือนขี้ลอยน้ำ โครตกระจอกเมื่อเทียบกับธรรมชาติ
มหาปราการที่แข็งแกร่งพังทลายลงก็เพียงแค่สายลมบางเบาพัดผ่าน ทุกสิ่งทุกอย่างมันเป็นเช่นนั้นเอง
แล้ว ชีวิต คืออะไร เกิดมาทำไม เป็นไปเพื่ออะไร แล้วจะดับสลายเมื่อไร

นักปราชญ์หลายท่านกล่าวว่า "ใยเล่าคนเราต้องแบกชีวิต ในเมื่อชีวิตมันก็เป็นไปของมันเช่นนั้นเอง"
แข็งคือฝืน อ่อนคือสบาย ไผ่อยู่ได้เพราะลู่ลม เดี๋ยวลมก็เปลี่ยนทิศ ไผ่ก็ต้องลู่ตามทิศทางลมใหม่ ซึ่งมันเป็นไปของมันเอง
อย่าฝืนธรรมชาติของชีวิตที่สั่งการด้วยหัวใจธรรมชาติ ให้หันกลับมาถามหัวใจตนเองว่าต้องการอะไร ใช่ความสุขที่ไม่รู้ใครนิยามให้หรือไม่
การได้กินโค้ก ใช่ความสุขหรือไม่ การได้ขับรถเบนซ์ โรสลอยด์ ต่างจากขับรถญี่ปุ่นราคาถูกอย่างไร หรือที่แท้เราต้องการเพียงดื่มน้ำสะอาด เดินทางถึงที่หมายอย่างปลอดภัยเท่านั้น หน้าที่ที่แท้โดยธรรมชาติเป็นเช่นนี้หรือไม่

หน้าที่ตามธรรมชาติ เป็นของจริงมากกว่าหน้าที่สมมุติ อย่าไปยึดติด ยึดมั่นถือมั่น
เมื่อนกได้เห็นฟ้า ปลาได้เห็น้ำจริงๆ สิ่งนั้นแหละคือความสุขโดยธรรมชาติ

เก็บจากข้อคิดของครูบาร์อาจารย์ผู้มีพระคุณยิ่ง และประสบการณ์ชีวิตที่ผ่านมา

การสร้างสันติภาพเป็นหน้าที่ของมนุษย์โดยตรง

2010-06-15T06:14:00.001-07:00

หลังจากท่านอาจารย์พุทธทาสได้ริเริ่มกิจกรรม ‘ล้ออายุ’ เนื่องในวันเกิดตั้งแต่ปี ๒๕๐๙ เป็นต้นมาจนตลอดถึงปีสุดท้ายในปี พ.ศ.๒๕๓๖ ที่ไม่ทันได้ถึงวันงานเนื่องจากเกิดเหตุปัจจุบันจนถึงแก่การละสังขารนั้น นับได้ ๒๘ ปี มีธรรมกถาล้ออายุออกมาทั้งสิ้น ๒๖ ปี ปีละ ๓ กัณฑ์ กัณฑ์ละ ๓ ชั่วโมง ประมวลได้ทั้งหมด ๗๘ กัณฑ์ ๒๓๔ ชั่วโมง โดยแต่ละปี แต่ละกัณฑ์ และ แต่ละขณะของธรรมกถานั้น เต็มไปด้วยสาระธรรมที่ท่านตระเตรียมไว้เป็นพิเศษเพื่อเป็นของขวัญตอบแทนแก่ผู้ที่เข้าร่วมบุญล้ออายุของท่าน ขณะนี้มีการถอดความและจัดพิมพ์เป็นหนังสือแล้ว

สำหรับธรรมกถาประจำปี ๒๕๒๐ ในหัวข้อ ‘โลกมีสันติได้ด้วยทุกคนใช้ชีวิตนี้ให้เป็นประโยชน์’ นี้ ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่สอดคล้องกับเหตุการณ์บ้านเมืองในปัจจุบัน และเป็นหน้าที่ของมนุษย์ทุกคนที่จำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องช่วยกันนำสันติสุขกลับมาสู่สังคมไทย โดยท่านอาจารย์พุทธทาสก็ได้เทศนาสั่งสอนในเรื่องนี้อย่างชัดเจน ขึ้นอยู่กับพวกเราทุกคนจะเห็นธรรมนั้นไหม หรือเพียงแค่สัมผัสทุกข์ แต่ไม่เห็นทุกข์ การไม่เห็นทุกข์ก็ยากที่จะเห็นธรรม ดังนั้น การที่เราจะศรัทธาแล้วน้อมนำหลักธรรมของพระพุทธองค์ไปใช้เป็นหลักนำเนินชีวิตในสังคมจึงเป็นเพียงคำพูดชวนเชื่อ แต่ยังไม่มีใครให้ความสำคัญถึงขั้นว่าเป็นวิกฤตร่วมกันของสังคมที่ต้องมาให้ความสำคัญอย่างจริงจัง และยกเป็นเรื่องแรก อย่างที่ท่านอาจารย์พุทธทาสยกตัวอย่างให้เห็นว่า "ถึงจะพ้นสภาพทุกข์ยากทางปากท้องทางกาย แต่เราก็ยังไม่พ้นบ่วงทุกข์ของชีวิตได้" สิ่งสำคัญต้องสร้างความสุขทั้งภายในและภายนอก ทั้งตัวเองและสังคม ทั้งระดับปัจเจกและส่วนร่วม มีหลายคนที่บอกว่าในเมื่อคนอื่นเป็นคนไม่ดี ไม่มีศีลธรรมจะมามัวรักษาศีลธรรม และปฏิบัติกับคนไม่ดีแบบคนโง่ได้อย่างไร ซึ่งนั้นเป็นเพียงข้ออ้างเท่านั้น ที่ลึกลงไปกว่านั้นคือ คนนั้นยังไม่มีศีลธรรมขั้นพื้นฐานแห่งความเข้าใจธรรมะด้วยซ้ำ คนเข้าใจธรรมะไม่ใช่คนโง่ แต่ต้องเข้าใจและเท่าทันสภาวะการณ์ เข้าถึงธรรมะหรือธรรมชาตินั้นอย่างเท่าทัน มั่นคง มีสติ และขันติธรรมอย่างยิ่ง ยึดถือความถูกต้องตามธรรมเป็นพื้นฐาน สิ่งที่เป็นความถูกต้องตามหลักธรรมก็จะมีคนตั้งคำถามอีกมากมายเหมือนกันว่าอะไรคือความถูกต้อง คำตอบก็จะวนกลับไปที่ธรรมะคือความถูกต้อง แล้วก็จะวนกลับไปที่อะไรคือธรรมะ แค่คำถามแค่นี้ หลายคนก็คงยอมแพ้แล้วหันเข้าหากิเลสให้เป็นตัวขับเคลื่อนชีวิตเสียแล้ว แต่ถ้าใครสนใจศึกษาลองตั้งใจอ่านและทบทวนงานเทศนาล้ออายุของท่านอาจารย์พุทธทาสที่เทศนาไว้ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ ซึ่งเหตุปัจจัยสืบเนื่องจากเหตุการณ์ความวุ้นวายในเดือนตุลาคม ๒๕๑๙ ก็มีความคล้ายคลึงกับเหตุการณ์ปัจจุบัน สามารถเป็นบทเรียนแล้วยึดหลักธรรมเดียวกันได้ โดยหอจดหมายเหตุพุทธทาสได้ถอดจากเทปธรรมบรรยายที่ท่านได้แสดงไว้ทั้งหมด ๓ กัณฑ์ รวม ๙ ชั่วโมง ๓๒ หัวข้อ แสดงธรรมเรียงลำดับในกัณฑ์เช้า ๑๒ หัวข้อ กัณฑ์บ่าย ๑๐ หัวข้อ และกัณฑ์ค่ำ ๑๐ หัวข้อ ประกอบกับบัตรคำเตรียมบรรยายธรรมหรือเท่ากับ power poit ในสมัยนี้ ที่ท่านเตรียมมาล้อตัวเองในปีนี้ทั้งหมด ๔๙ หัวข้อ แต่ได้แสดงธรรมล้ออายุจริงๆ เพียง ๓๒ หัวข้อเท่านั้น และส่วนที่ยังไม่บรรยายก็ได้ทำการรวบรวมไว้ในส่วนท้ายของหนังสือด้วย

มีคนรุ่นหนุ่มสาวกลางคนที่ได้ฟังและอ่านเอาเรื่องอย่างจริงจัง ระบุว่า ช่างเป็นธรรมกถาที่กระตุกวิญญาณและการเรียนรู้ของชีวิตมนุษย์ยุคทุนนิยมได้เป็นอย่างดี พระอาจารย์พุทธทาสได้ประมวลและถอดบทเรียนที่ท่านได้ศึกษาเรียนรู้ปฏิบัติธรรมออกมาแบบโดนกับคนในยุคปัจจุบันทุกเรื่อง เหมือนท่านมีญาณทัศนะล่วงหน้าว่าจะเกิดทุกข์หรือปัญหาอะไรขึ้นในโลกอนาคต ท่านได้ชวนทุกคนมาช่วยกันล้อตักเตือนตัวเอง เพื่อเตือนสติ ทำให้เข้าใจธรรมะหรือธรรมชาติที่แท้จริง ว่าชีวิตต้องการอะไร มีเป้าหมายอะไรเป็นสิ่งสูงสุดที่ไม่ทำให้ทุกข์ร้อน อันเป็นสิ่งที่ทุกคนต้องการเหนือไปจากสิ่งที่ห่อหุ้มด้วยความสุขหลอกๆ ทางเนื้อหนัง

ท่านได้เอาทุกเรื่องมาล้อแบบปอกเปลือกให้เห็นแก่นแท้ของชีวิตตั้งแต่เกิดจนตาย เมื่อลืมตาขึ้นมาดูโลกแล้วต้องถูกหล่อหลอมเรียนรู้ในเรื่องที่เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดทุกข์อะไรบ้าง พร้อมข้อเสนอ ‘การเรียนรู้ในระดับศีลธรรมและโลกุตตรธรรมต้องเริ่มตั้งแต่เด็กๆ เมื่อแก่ตายจะได้ไม่เสียดายทีหลัง’ ให้เด็กกลับมาเห็นว่า ‘สัตว์โลก เป็นเพื่อนทุกข์ เกิดแก่เจ็บตาย’ และมีศีล ๕ เป็นรากฐาน ด้วยวิธีสอนให้เด็กเข้าใจปรมัตถธรรม หรือโลกุตตระ ให้เขาเปรียบเทียบ : Sad กับ Glad, หัวเราะ กับ ร้องให้, การได้ กับ การเสีย, การชนะ กับ การแพ้ จนกระทั่งพบ ความเป็นกลาง ระหว่างคู่นั้นๆ

ท่านบอกว่า ‘แม้ ฝรั่ง นักศึกษา ก็เห็นด้วยในข้อที่ว่า ถ้าเด็กยังถือศาสนา มีพระเจ้า การศึกษาไม่เฟ้อ ก็ยังเป็นการง่าย ที่โลกนี้จะมีคนที่เป็นสุขแท้จริง’ เราจึงต้องปรับระบบการเรียนการสอนใหม่หมด ‘ให้เรียนรู้ศีลธรรม ๘๐ % เรียนวิชาชีพ ๑๕% เรียนความรู้พื้นฐานทั่วไป ๕%’ ซึ่งตรงข้ามกับที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน จนนำมาซึ่งความวิกฤตทางสังคม การเมือง เศรษฐกิจ ที่ได้สร้างความเดือดร้อนกันไปทั่วโลก

อาจารย์พุทธทาสยังได้ชี้ว่า ‘กิเลสของวัยรุ่นบางพวกสมัยนี้ขึ้นมาถึงระดับเดรัจฉาน’ แม้ที่อ้างตัวเป็นนักศึกษา ก็ทำอะไรตามอำนาจกิเลสไม่มียางอาย ทำให้ต้องมาล้อกันว่า ‘การศึกษากำลังรับใช้วัตถุนิยม การศึกษากำลังนำไปสู่ภาวะเดรัจฉาน’ ปัจจุบัน ; โลกยิ่งใกล้วินาศ ยิ่งขึ้นทุกที เพราะความรู้มากเกินไป ของโลกนั้นแอง ความรู้มากขึ้นของผู้รู้ ทำให้คนลังเล ลำบากใจในการไม่รู้ว่าทำอะไรดี ยิ่งมีหนังสือท่วมโลก ยิ่งไม่มีกลิ่นไอสันติภาพ ไม่ชี้ว่าจะเอาอะไร เกิดมาทำไม ว่าอะไรคือทางรอด

ด้านการพัฒนา ต้องเป็นการนำศาสนามาใช้ให้เป็นประโยชน์ถึงที่สุด ไม่ใช่เพียงเพื่อแก้จน ต้องมีธรรมะ มีความสุขชนิดแก้ปัญหาอื่นได้ ไม่มีการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ต้องพัฒนาจิตกันก่อน นำหน้าพัฒนาวัตถุ

ด้านสันติภาพ เป็นเรื่องที่เกี่ยวกับการเมือง หากเป็นการเมืองบริสุทธิ์ คือมีรากฐานอยู่ที่ธรรมะ เดี๋ยวนี้ เรามีแต่การเมืองสกปรก สมัยใหม่, จอมปลอม, เราเลยมีแต่สันติภาพจอมปลอม เสียดายสติปัญญาของผู้มีปัญญากลายเป็นหมันไปสำหรับสันติภาพ ไม่กล้าแตะต้องแม้ปัญหาศีลธรรมของบ้านเมือง หรือของโลกส่วนร่วม เลยไม่มีส่วนในการสร้างสันติภาพ ซึ่งเป็นหน้าที่ของมนุษย์โดยตรง เรื่องนี้ ‘ทำไม่ได้ หรือไม่ทำ’ ส่งกองรบไปรบที่ไหนก็ได้ ฆ่ากันทั้งโลกก็ทำได้ ไปโลกพระจันทร์ หรือโลกไหนก็ได้ มีของทิพย์ : อิเล็คโทรนิค – คอมพิวเตอร์ ฯลฯ ล้น แล้วทำไมทำให้อยู่ร่วมกันโดยสินติไม่ได้ ทำให้ทุกคนในโลกอยู่อย่างพอกินพอใช้ตามควรก็ไม่ได้ แม้ในการประชุมก็พูดกันไม่รู้เรื่อง เกี่ยวกับสันติภาพ เรา ‘กำลังขี้ขลาด หรือขบถต่อความบริสุทธิ์ใจของตนเอง’ หรือไม่

เรารู้จักประโยชน์ของธรรมะน้อยเกินไป มีการพูดหนาหูว่า ‘โลกียะ ก็พอแล้ว ไม่ต้องพูดถึงโลกุตตระ เรารู้เรื่องอิทธิบาท ๔ ฆราวาสธรรม ๔ ทิศ ๖ ก็พอแล้ว’ การกล่าวเช่นนี้เป็นเรื่องที่ไม่ถูกต้องและเป็นธรรมแก่หลายฝ่าย และทำให้พุทธธรรมด้อยค่าลงไป ถึงกับไม่มีพุทธศาสนาไปเลย ถึงแม้จะประพฤติโลกียธรรมเหล่านั้นถึงที่สุดแล้ว ความทุกข์ยังเหลืออยู่อีกมาก ซึ่งต้องดับกันต่อไปอีก และแม้ในขณะประพฤติธรรมเหล่านั้นอยู่ ก็มีทุกข์หลายทิศทางเกิดขึ้นควบคู่กันไป เราจึงต้องมีธรรมส่วนโลกุตตระพร้อมกันไปในขณะนั้น นั่นคือการมีโลกุตตรธรรมเพื่อควบคุมโลกียธรรม พร้อมกันไปในตัว ในลักษณะ แห่งธรรมคู่ที่แยกกันไม่ได้

โดยสรุปพระอาจารย์พุทธทาสได้ชี้ให้เข้าใจธรรมชาติของจิตใจที่แท้จริงของมนุษย์เรา ว่ามีความดีงามหรือความประภัสสรอยู่เป็นพื้นฐาน ความไม่ดีต่างๆ เกิดขึ้นมาเพียงชั่วขณะเท่านั้น พวกเราอย่าไปท้อกับปรากฎการณ์ที่เกิดขึ้น มันเกิดขึ้นมาแล้วดับไป ธรรมชาติแห่งความดีงามยังคงอยู่กับเรา แค่พวกเราช่วยกันป้องไม่ให้ความไม่ดี ความชั่วร้าย ความเห็นแก่ตัว ความโลภ ความโกรธหลงทั้งหลาย อย่าให้เข้ามาสู่เรา ลูกหลานเรา เพื่อนพี่น้องเรา เพื่อนร่วมโลกเรา สังคมมนุษย์เราก็จะเกิดสันติสุขได้ ด้วยวิธีการปฏิบัติเพื่อให้เข้าถึงธรรมะหรือธรรมชาติ ตามแนวทางการเข้าถึงหัวใจศาสนาของตน โดยพุทธศาสนาก็มีแนวทางที่พระพุทธองค์ได้แสดงไว้แล้วในหนแห่งวิมุตตายตนะ สูตร เป็นหลักธรรม ที่ควรสนใจเป็นพิเศษ คือ บอกให้รู้ว่า คนเรา สามารถบรรลุธรรม ได้ถึง ๕ เวลา คือ เมื่อกำลัง ฟังธรรมอยู่, เมื่อกำลัง แสดงธรรมให้ผู้อื่นอยู่, เมื่อกำลัง สาธยายธรรมอยู่, เมื่อเพ่งธรรมอยู่, และ เมื่อพิจารณา ใคร่ครวญธรรมอยู่ นับว่าโอกาสมีมาก ในการบรรลุธรรม แต่พวกเรา พากันประมาทเสีย ไม่ฉวยเอาได้ แม้แต่ โอกาสเดียว.

เรื่องเหล่านี้พระอาจารย์พุทธทาส ได้อรรถาธิบายไว้อย่างชัดเจนสั้นๆ ง่ายๆ เข้าใจได้ทุกคน เหมาะกับคนสมัยใหม่ที่ท่านมีความเคยชินกับความรู้แบบโลกวิทยาศาสตร์ แล้วท่านจะตื่นเต้นกับความกับความรู้ทางโลกวิญญาณหรือความรู้ในระดับจิต ที่อยู่ในธรรมกถาล้ออายุประจำปี ๒๕๒๐ เรื่อง ‘โลกมีสันติได้ด้วยทุกคนใช้ชีวิตนี้ให้เป็นประโยชน์ : ล้อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงชนิดที่โลกมันจะดีขึ้นได้’ ซึ่งจัดพิมพ์เป็นหนังสือตามที่ท่านได้ถืออยู่นี้

หอจดหมายเหตุ พุทธทาส อินทปัญโญ จึงขอเลือกจัดพิมพ์ธรรมกถานี้เป็นหนังสือเล่มหนึ่งในวาระของการจัดตั้งและเปิดดำเนินการหอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ ในปี ๒๕๕๓ นี้ ด้วยมุ่งหวังให้เป็น ‘อีกเล่ม’ สำหรับคนรุ่นใหม่ ๆ ได้ใช้ในการศึกษา ค้นคว้าและประกอบการปฏิบัติทั้งในระดับของศีลธรรม(โลกิยธรรม)และโลกุตตรธรรม รวมทั้งเพื่อเป็นการเชื้อเชิญยุวชนคนใหม่ ๆ ในรุ่นหนุ่มสาวมาเข้าใช้หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญแห่งนี้ ที่มุ่งหมายให้เป็นสถานบันเทิงธรรม ในรูปแบบของ Spiritual Edutainment & Fitness Center ณ ใจกลางกรุงเทพมหานคร ให้สมกับที่ได้รับฉันทานุมัติจาก สวนโมกขพลาราม และ คณะธรรมทาน แห่งอำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี รวมทั้งการเอื้อเฟื้อเกื้อหนุนจากมหาชน ตลอดจนองค์กรธรรมภาคีมากมายในการก่อสร้างเป็น ‘สวนโมกข์กรุงเทพ’ ณ สวนวชิรเบญจทัศ ภายในอุทยานสวนจตุจักรอันร่มรื่น ที่รัฐบาลไทย กระทรวงคมนาคม การรถไฟแห่งประเทศไทย และ กรุงเทพมหานคร น้อมเกล้า ฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และ ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้า ฯ ให้ก่อสร้าง

หวังให้หนังสือเล่มนี้เป็นหนึ่งในเครื่องมือเชื้อเชิญท่านทั้งหลายเข้ามาช่วยใช้หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ แห่งนี้ อย่าให้เป็นไปในลักษณะ ‘ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ’ อย่างที่ท่านอาจารย์พุทธทาสล้อดักคอไว้ ทั้งนี้หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ ได้รำลึกถึงแบบอย่างที่ท่านอาจารย์ได้ลงท้ายในธรรมกถานี้ว่า ‘อาตมาสรุปความว่า มีความจริงใจ มีความเสียสละ มีความอุทิศเพื่ออุดมคตินี้จริง ๆ เพื่อจะยืนยันว่าอาตมานี้ได้ทำสุดความสามารถแล้ว ขอให้ท่านทั้งหลายทุกคนพยายามทำให้สุดความสามารถจริง ๆ ด้วยกันทุกคน อาตมายืนยันว่าได้ทำสุดความสามารถ ไม่เสียทีที่ว่าได้รับความช่วยเหลือจากบุคคลหลายคนและหลายฝ่าย บางคนก็หุงข้าวให้กิน บางคนก็ให้สตางค์ใช้ บางคนก็ช่วยเหลือทุกอย่าง ให้เกิดความสะดวกสบายเกี่ยวกับปัจจัยสี่ บางคนก็สนับสนุนด้วยกำลังทุกอย่างรอบด้าน แม้ที่สุด บางคนอุตส่าห์ให้เกียรติยศความเคารพนับถือ เพราะเราไม่มีอะไรจะให้มากกว่านั้น ก็เรียกว่าเป็นการให้ที่อาตมายอมรับรู้และขอบคุณ แล้วก็สนองตอบด้วยความยืนยันว่า อาตมาจะทำให้สุดความสามารถ สมตามที่เขาไว้วางใจ ด้วยความระมัดระวังสุดความสามารถตลอดเวลาจนวินาทีสุดท้ายของชีวิต นี่จะไม่เหลวไหล จะทำให้สุดความสามารถ ให้สมกับที่ทุกคนให้ความช่วยเหลือ หรือให้อะไรก็ตาม จะได้รับผลเกิดขึ้นตามสมควรแก่เหตุปัจจัยหรือการกระทำนั้น ๆ เราคงจะได้รับผลตอบแทนกันบ้างเป็นแน่นอน แม้ว่าจะไม่ได้รับเต็มที่ทั้งร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่อาตมาก็ยืนยันว่าทำสุดความสามารถที่จะทำได้ แม้ในวันนี้ที่จะสนองความประสงค์ของท่านทั้งหลาย’

สวนโมกขพลาราม และ คณะธรรมทาน
หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ
พฤษภาคม ๒๕๕๓

คัดจากบทนำหนังสือ โลกมีสันติได้ด้วยทุกคนใช้ชีวิตนี้ให้เป็นประโยชน์ : ล้อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงชนิดที่โลกมันจะดีขึ้นได้

“ผลิตได้ ใช้เป็น” ที่ดอนหาร

2010-03-20T07:16:00.000-07:00

...ตัวแบบชุมชนชีวภาพที่สุราษฎร์

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

“ชีวภาพที่ดอนหารสามารถเกิดขึ้นและขยายเครือข่ายกว้างทั่วอำเภอ เนื่องจากมีผู้นำที่เชื่อมั่น และมุ่งมั่นศึกษาทดลองใช้ เมื่อได้ผลก็อยากให้คนอื่นใช้ด้วย โดยทำแจกให้ไปลองใช้ หลังจากนั้นก็เริ่มส่งเสริมให้ทำกันเอง ถ้าใครไม่ทำก็ชื้อหาของสมาชิกกลุ่มได้”

ชุมชนดอนหารกับการพัฒนาเศรษฐกิจทุนนิยม
บ้านดอนหาร หมู่ที่ ๒ ตำบลดอนสัก อำเภอดอนสัก จังหวัดสุราษฎร์ธานี ตั้งอยู่บนพื้นที่ทำเลทองของผู้คนในสมัยก่อนได้เลือกตั้งหมู่บ้านบนพื้นที่สูงมีบึงหรือหนองน้ำอยู่ด้วย เพื่อประโยชน์ต่อการบริหารจัดการใช้น้ำและการทำการเกษตร ซึ่งโดยมากหมู่บ้านในภาคใต้ที่มีคำว่า “ดอน” ประกอบในชื่อหมู่บ้านก็มักจะมีทำเลที่ตั้งคล้ายในลักษณะนี้
ชุมชนดอนหารมีความอุดมสมบูรณ์ทั้งป่าเขาและทรัพยากรทะเลที่สวยงาม เพียงห่างออกไป ๑๐ กิโลเมตร ก็ถึงท่าเทียบเรือเฟอรี่ข้ามฟากไปเกาะสมุย ในแต่ละวันท่าเทียบเรือเฟอรี่จะคลาคล่ำไปด้วยผู้คนหลากหลายเชื้อชาติเพื่อจะเดินทางข้ามฟากไปเที่ยวยังเกาะสมุย ส่งผลให้ระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมเริ่มลุกลามไปเข้าสู่ชุมชนใกล้เคียง
ทรัพยากรธรรมชาติถูกทำลาย ด้วยอุตสาหกรรมการท่องเที่ยวแบบขายทุกอย่างที่ขายได้ และอุตสากรรมต่อเนื่องที่ตามมา ไม่ว่าเรื่องการก่อสร้าง ที่ต้องมีการสัมปทานหินปูนในบริเวณแถบนี้ เพื่อทำอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ ขุดหินอุสาหกรรม หินอ่อน แร่โดโลไมต์ เพื่อนำไปใช้ในระบบอุตสาหกรรม ทำให้ระบบธรรมชาติที่เคยมีความอุดมสมบูรณ์ หล่อเลี้ยงชีวิตประชากรแถบนี้มาช้านานต้องถูกบีบทำลายอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น ถึงแม้ชาวบ้านจะพึ่งพาหาอาหารจากป่าไม้ ป่าชายเลน แหล่งน้ำ และสัตว์น้ำ ก็ต้องถูกแย่งชิงไปจากชุมชนทั้งที่เขาเฝ้าดูแลรักษามาตั้งแต่บรรพบุรุษ
ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นทุนเดิมมาตั้งแต่บรรพบุรุษ สวนยางพาราเป็นพืชเศรษฐกิจอันดับหนึ่งของอำเภอดอนสัก ตามมาด้วยการปลูกปาล์มน้ำมัน การทำประมง ส่วนเกษตรกรชาวดอนหารในปัจจุบันมีที่ดินถือครองต่อครอบครัวไม่มากนัก ๕- ๑๐ ไร่ ได้เปลี่ยนอาชีพการเกษตรแบบพึ่งตนเองไปเป็นการปลูกพืชเชิงเดี่ยว เช่น ปลูกยางพารา ปาล์มน้ำมัน เป็นต้น การทำการเกษตรของเกษตรกรยุคใหม่ต้องพึ่งพาปัจจัยภายนอกมากกว่าการพึ่งพาตนเอง เริ่มตั้งแต่การเตรียมพื้นที่ต้องจ้างรถไถรถแทรกเตอร์ เข้ามาทำการไถปรับสภาพพื้นที่ การปลูกและดูแลรักษาต้องพึ่งพาสารเคมี ยากำจัดวัชพืช ยากำจัดศัตรูพืช ตลอดถึงปุ๋ยเคมี เมื่อเก็บผลผลิตได้ก็ถูกพ่อค้าเป็นผู้กำหนดราคาให้อีก

ผู้นำแห่งยุค...ก่อกำเนิดชีวภาพบ้านดอนหาร
ผู้ใหญ่วิไล นวลมุสิก ผู้ใหญ่บ้านดอนหาร ผู้สืบทอดสายเลือดนักปกครองจากพ่อเฒ่าซึ่งเป็นผู้ใหญ่บ้าน และสายเลือดปู่ที่เป็นผู้นำธรรมชาติมาก่อน ซึ่งรู้และเข้าใจปัญหาของชุมชนอย่างลึกซึ้ง อีกทั้งยังเป็นแกนนำในการต่อสู้เรื่องการอนุรักษ์ป่าชายเลนและยังเป็นกรรมการเครือข่ายภาคประชาชนอีกหลายเครือข่ายของจังหวัดสุราษฎร์ธานี ได้สั่งสมบารมีและทุนทางสังคมจนเป็นที่ยอมรับ
เมื่อตนเองได้ก้าวขึ้นมาสู่ตำแหน่งอย่างเป็นทางการที่ประชาชนได้คัดสรรมาแล้ว จึงคิดหาทางตอบแทนบุญคุณแผ่นดินที่ตนเองอาศัยอยู่และตอบแทนราษฎรในชุมชนที่ให้โอกาสเลือกตนเองขึ้นมาเป็นผู้นำ แนวคิดเรื่องเกษตรชีวภาพจึงเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ผุดขึ้นมาในสมองของผู้ใหญ่วิไล แต่เริ่มแรกยังจนปัญญาเพราะไม่รู้จะไปหาข้อมูลที่เป็นรูปธรรมได้จากที่ไหน ได้ฟังแต่เขาว่า...ยังไม่เคยไปเห็นการทำจริงบังเอิญได้พบกับ คุณประนอม ฤทธี คณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพภาคใต้ ได้มีโอกาสพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นซึ่งกันและกัน การสนทนาเริ่มออกอรรถรสเพราะกำลังพูดคุยกันอยู่ในทิศทางเดียวกัน คุณประนอมจึงได้แนะนำให้มาศึกษาดูงานการทำปุ๋ยชีวภาพที่วัดป่ายาง จังหวัดนครศรีธรรมราช
เมื่อได้ข้อมูลที่ชัดเจนแล้ว ผู้ใหญ่วิไลไม่รอช้าหาเวลาว่างขับรถไปที่วัดป่ายางจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้พบกับพระสุวรรณ คเวสโก เจ้าอาวาสวัดป่ายาง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นพระนักพัฒนาเป็นผู้บุกเบิกริเริ่มการทำปุ๋ยจุลินทรีย์ชีวภาพรูปแรกให้กับชุมชนในจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้พบปะพูดคุยกันอย่างถึงพริกถึงขิง เกี่ยวกับกระบวนการผลิตปุ๋ยจุลินทรีย์ชีวภาพไว้ใช้เองของชุมชน และได้พูดคุยถึงการขับเคลื่อนเรื่องปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพของชุมชนวัดป่ายาง พร้อมกับเชิญชวนให้ผู้ใหญ่วิไลเข้าร่วมเป็นเครือข่ายในการทำปุ๋ยชีวภาพด้วยเพื่อจะได้มีโอกาสแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน เรื่องดี ๆ แบบนี้มีหรือที่คนอย่างผู้ใหญ่วิไลจะปฏิเสธ

เข้าร่วมเครือข่ายเกษตรชีวภาพ...ดับบ้านดับเมือง
หลังกลับจากวัดป่ายางในวันนั้น ผู้ใหญ่วิไล ได้ซื้อปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพชนิดอัดเม็ด น้ำหมักชีวภาพและกากน้ำตาล กลับติดรถไปที่บ้านของตนเองในอำเภอดอนสัก เพื่อกลับไปทดลองใช้ในสวนของตนเองก่อน เมื่อกลับไปถึงได้นำปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพที่ซื้อมาไปทดลองใช้กับสวนยางพาราของตนเองทันทีในพื้นที่ประมาณ ๒ ไร่ และได้ใช้น้ำหมักชีวภาพที่ซื้อมาจากวัดป่ายางฉีดพ่นไปด้วย โดยใช้น้ำหมัก ๑ ลิตร ผสมน้ำ ๒๐๐ ลิตร ฉีดพ่นทุก ๑๕ วัน ส่วนกากน้ำตาลที่ซื้อมาก็ได้นำไปทำน้ำหมักชีวภาพไว้ใช้เองโดยหมักไว้ ๒ ถังๆ ละ ๑๐๐ ลิตร (ใช้ปลา ๑๐ กิโลกรัม กากน้ำตาล ๑๐ กิโลกรัม น้ำสะอาด ๑๐๐ ลิตร ต่อ ๑ ถัง) หมักไว้ ๕ เดือนก็เริ่มนำไปใช้ได้แล้ว

มุ่งมั่นศึกษาทดลองใช้
แนวคิดเรื่องการพัฒนาชีวภาพที่ดอนหาร เริ่มต้นจากผู้ใหญ่ไลได้การศึกษาผลดี ผลเสียของชีวภาพ วิธีการใช้ วิธีการทำ และทดลองใช้ในสวนของตนเองก่อนเผยแพร่สู่เครือญาติ ซึ่งเป็นระยะก่อเกิดการรวมตัวผู้ร่วมใช้ รวมกันสั่งซื้อปุ๋ยชีวภาพจากวัดป่ายาง ต่อจากนั้นผู้ใหญ่ไลได้ใช้กระแสความสนใจของสมาชิกนี้ให้ความรู้ของเรื่องชีวภาพ ปรับเปลี่ยนวิธีคิดจากผู้ซื้อเป็นผู้ผลิต โดยลงทุนจัดซื้อจัดหาวัสดุในการผลิตปุ๋ยชีวภาพ ชักชวนสมาชิกร่วมทดลองทำน้ำหมักชีวภาพ ๒ ถังๆ ละ ๒๐๐ ลิตร
ในระยะนี้น้ำหมักชีวภาพที่ทำกันยังใช้ไม่ได้ ก็ได้สั่งซื้อจากวัดป่ายางเพื่อทำการเผยแพร่ทดลองใช้ให้คนในชุมชนยอมรับ ด้วยผู้ใหญ่ไลเป็นเสมือนแกนกลางของชุมชนที่หลายร้อยคนในกลุ่มสัจจะออมทรัพย์ และหลายเครือข่ายได้แวะเวียนมาประชุมที่บ้านผู้ใหญ่ไล ทุกคนก็ได้เห็นการใช้น้ำหมักชีวภาพ เห็นผลที่ใช้กับสวนยางดูสวยดี แต่น้อยคนนักที่จะเชื่อมั่น ดังนั้นผู้ใหญ่ไลจึงลงทุนซื้อเครื่องพ่นยาแรงดันสูงนำมาฉีดพ่นน้ำหมักชีวภาพที่ทำการหมักกันเอง และได้แจกจ่ายให้สมาชิกไปทดลองฉีดในสวนยางสวนปาล์มของตนเองโดยผู้ใหญ่ไลให้ยืมเครื่องฉีด และยังจัดสมาชิกไปช่วยกันฉีดด้วย เพียงแต่เจ้าของสวนจดบันทึกรายงานผลการฉีดน้ำหมักชีวภาพในแต่ละสวนเพื่อนำมาวิเคราะห์แลกเปลี่ยนเรียนรู้กันในสมาชิก
หาความรู้เพิ่มเติม...ขอร่วมวงฅนชีวภาพ
จากการที่ได้เริ่มทดลองทำและใช้ปุ๋ยชีวภาพ น้ำหมักชีวภาพมาได้ระยะหนึ่ง ซึ่งเริ่มทำเมื่อประมาณปี ๒๕๔๖ พอย่างเข้าปี ๒๕๔๗ ระหว่างวันที่ ๑-๒ กรกฎาคม ๒๕๔๗ ผู้ใหญ่วิไล ได้คัดเลือกตัวแทนจากชุมชนบ้านดอนหารเข้ารับการฝึกอบรมหลักสูตรเกษตรชีวภาพกับอาจารย์วิวัฒน์ ศัลยกำธร จากมูลนิธิ กสิกรรมธรรมชาติ นอกจากฝึกอบรมเกี่ยวกับการทำปุ๋ยชีวภาพแล้ว ยังสอดแทรกการดำเนินชีวิตตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงควบคู่กับการฟื้นฟูกู้แผ่นดินตลอดถึงการรวมพลังเพื่อขับเคลื่อนการเมืองภาคประชาชนไปด้วยอย่างกลมกลืนซึ่งกันและกัน
หลังเข้ารับการอบรมมาแล้วชุมชนดอนหารภายใต้แกนนำของผู้ใหญ่วิไล เริ่มขยับขับเคลื่อนการใช้ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพ และน้ำหมักชีวภาพ เริ่มมีการประชาสัมพันธ์ให้ราษฎรในชุมชนได้ทราบถึงผลที่ได้มาจากการปฏิบัติจริงของตนเองที่ได้ทดลองใช้ในสวนยางพาราหลังจากใช้ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพไปได้ประมาณ ๑๕ วัน คนกรีดยางบอกว่าเปลือกยางเริ่มนิ่มขึ้น เป็นบทเรียนแรกที่เพิ่มกำลังใจให้ต่อสู้กับสภาพแวดล้อม ระยะแรกฉีดพ่นน้ำหมักชีวภาพทุก ๑๕-๒๐ วัน ระยะเวลาให้หลังประมาณ ๖ เดือน เห็นผลชัดเจนต้นยางพาราดูด้วยสายตามีความสมบูรณ์เพิ่มขึ้น เปลือกยางนิ่มขึ้น และที่เห็นชัดเจนปริมาณน้ำยางเพิ่มขึ้นด้วย จึงได้ขยายความคิดออกสู่ชุมชน ให้ผู้คนที่สนใจมาเอาน้ำหมักที่บ้านตนเองไปทดลองใช้ก่อนที่จะเชื่อในสิ่งที่ตนเองพูด

ขับเคลื่อนชีวภาพของชุมชนบ้านดอนหาร
ผลจากผู้ใหญ่บ้านทดลองใช้ชีวภาพเริ่มเห็นผลอย่างเป็นรูปธรรม หลายคนเริ่มสนใจเข้ามาหาน้ำหมักชีวภาพจากบ้านผู้ใหญ่ไปใช้ ชุมชนบ้านดอนหารเองใช้เวทีของกลุ่มออมทรัพย์ที่มีอยู่แล้วเป็นเวทีพบปะพูดคุยแลกเปลี่ยนแนวคิดการใช้ชีวภาพควบคู่กันไปด้วย ทั้งการใช้กับพืช สัตว์ และใช้ในครัวเรือน สอดแทรกไปกับการสนทนาปัญหาต่างๆ ของชุมชน ทำให้เรื่องของชีวภาพในชุมชนบ้านดอนหารเริ่มเป็นที่รู้จักกันมากขึ้น
ปัญหาจากการทำน้ำหมักชีวภาพจุดเดียวที่บ้านผู้ใหญ่ ช่วงแรกมีคนใช้กันมาก แต่ขาดคนที่จะทำใช้เอง เลยมีการปรับยุทธวิธีใหม่ได้กระจายจุดทำน้ำหมักชีวภาพของชุมชนออกไปอีก ๔ จุด รวมเป็น ๕ จุด โดยใช้ที่บ้านนายประโลม รอดนิตย์ บ้านนางวันเพ็ญ นิยกิจ บ้านนางวันเพ็ญ วิชัยดิษฐ์ บ้านนายสมพร ช่วยรอด และบ้านผู้ใหญ่วิไล นวลมุสิก ปรากฏว่าหลังจากทำน้ำหมักชีวภาพเสร็จมีผู้ที่สนใจไปเอาน้ำหมักใช้น้อย มีเฉพาะที่บ้านผู้ใหญ่ที่มีผู้สนใจเข้าไปเอาน้ำหมักชีวภาพใช้มากกว่าบ้านอื่น อาจเป็นเพราะความเกรงอกเกรงใจ ตามแบบฉบับนิสัยของคนไทยที่ไปเอาบ้านผู้ใหญ่กันมาก เพราะเขาเชื่อมั่นในตัวผู้นำของเขา
กระจายการทำน้ำหมักชีวภาพ
ถึงวันนี้การใช้ชีวภาพของชุมชนบ้านดอนหาร เริ่มมองเห็นอนาคต เมื่อองค์การบริหารส่วนตำบลดอนหารเล็งเห็นถึงความสำคัญของการใช้ชีวภาพของชุมชนได้จัดสรรงบประมาณสนับสนุนกิจกรรมทำน้ำหมักชีวภาพของชุมชนให้ขยายมากขึ้นกว่าปัจจุบัน โดยได้ทุ่มงบประมาณให้มา ๒๕,๐๐๐ บาท เพื่อซื้อเครื่องฉีดพ่นน้ำหมักชีวภาพ ๑ เครื่อง ให้ซื้อถังพลาสติกขนาด ๑,๐๐๐ ลิตร ๑ ในและถังพลาสติกขนาด ๒๐๐ ลิตรอีก ๒๐ ใบ เพื่อนำไปให้ชุมชนได้ขยายจุดทำน้ำหมักชีวภาพให้ครอบคลุมถึงครัวเรือนแต่ละครัวเรือนเพื่อความหลากหลายในชุมชนมาถึงวันนี้ชุมชนบ้านดอนหารมีคนสนใจใช้ชีวภาพทั้งแบบที่ทำเอง ใช้เอง ไม่ได้ทำเอง (ซื้อเขามา) แต่ก็นำชีวภาพเข้ามาใช้มีทั้งสิ้นไม่น้อยกว่า ๔๐ ครัวเรือน ซึ่งวิธีการใช้ของแต่ละครัวเรือนไม่เหมือนกัน บ้างก็นำไปใช้ในสวนยางพารา สวนปาล์มน้ำมัน สวนผลไม้ ปลูกพืชผักสวนครัว ใช้เพื่อเลี้ยงสัตว์ ตลอดถึงการใช้ในครัวเรือน เช่น การใช้ล้างห้องน้ำห้องส้วม เป็นต้น

คนหาญที่ดอนหาร
ลุงประโลม รอดนิตย์ เป็นอีกผู้หนึ่งที่ได้ใช้ชีวภาพมาแล้วไม่น้อยกว่า ๒ ปี ใช้ในสวนปาล์มน้ำมัน ๑๐ ไร่ ซึ่งเป็นปาล์มน้ำมันอายุ ๓ ปี ปลูกครั้งแรกยังไม่รู้จักชีวภาพ ใช้ปุ๋ยเคมีเหมือนชาวสวนทั่วๆ ไป เมื่อได้มาเรียนรู้เรื่องชีวภาพกับผู้ใหญ่วิไล ก็ได้กลับไปทำปุ๋ยชีวภาพใช้เอง โดยทำน้ำหมักชีวภาพสูตรที่ผู้ใหญ่แนะนำ เมื่อได้น้ำหมักชีวภาพแล้วจะนำไปทำเป็นปุ๋ยหมักแห้งด้วย โดยใช้ขี้วัว ขี้ไก่ แกลบ และรำข้าวนำมาคลุกเคล้าให้เข้ากัน ราดด้วยน้ำหมักชีวภาพที่เจือจางด้วยน้ำพอประมาณ กองทิ้งไว้ ๗-๑๕ วัน ให้อุณหภูมิในกองเย็นลงเป็นปกติจึงนำไปใช้กับปาล์มน้ำมัน ปีละ ๒ ครั้ง พร้อมทั้งฉีดพ่นด้วยน้ำหมักชีวภาพตามไปด้วย ตั้งแต่ปลูกปาล์มได้ ๓ ปี ใช้ปุ๋ยเคมีไปครั้งเดียว ก่อนที่จะมารู้จักกับปุ๋ยชีวภาพ ตอนนี้ปาล์มเริ่มให้ผลผลิตแล้ว “เมื่อก่อนผืนดินตรงนี้น้ำท่วม ๓ ครั้ง นำรถไปไถแทบไม่ลง หลังจากใช้ปุ๋ยชีวภาพดูแล้วดินจะร่วนซุยมากขึ้น” คุณลุงประโลม กล่าวด้วยความภาคภูมิใจที่ได้ทำมากับมือ ส่วนคุณสมพร ช่วยรอด ก็เป็นอีกผู้หนึ่งที่ใช้ปุ๋ยชีวภาพกับสวนยางพารา แต่เขาจะซื้อปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสำเร็จรูปมาใช้ทางพื้นดินและทำน้ำหมักชีวภาพเองเพื่อฉีดพ่นในสวนยางพารา ใช้มาประมาณ ๒ ปี รู้สึกว่าต้นยางสมบูรณ์ขึ้น เปลืองยางนิ่มขึ้น น้ำยางมีเพิ่มมากขึ้น ที่สำคัญปัญหาต้นยางยืนต้นตายไม่มี มาที่ คุณบุญเนือง จันทะ ได้ใช้ปุ๋ยชีวภาพแห้งและน้ำหมัก ชีวภาพในสวนยางพาราและสวนมังคุด เขายืนยันมาอย่างหนักแน่นว่ามีมังคุดที่เก็บเกี่ยวผลผลิตได้หลังจากทดลองใช้ชีวภาพ มังคุดผลโตขึ้น ผิวเกลี้ยงเป็นมัน จากที่เคยมียางไหลอาการยางไหลก็หมดไป รสชาติหวานกรอบ ขายได้ราคา ทั้งหมดนี้เป็นตัวอย่างเพียงส่วนหนึ่งที่หยิบยกมาให้ผู้อ่านได้สัมผัสถึงผลจากการใช้ชีวภาพในไร่นาจากผู้ปฏิบัติจริงเพียงบางส่วน
นอกจากนั้นยังมีอีกหลายคนที่นำชีวภาพเข้าไปใช้กับการเลี้ยงสัตว์อย่างคุณประนอม หมุนเหลาะ เลี้ยงแม่หมูอยู่ ๔ ตัว พ่อหมูอีก ๑ ตัว รวมทั้งเลี้ยงลูกหมูและหมูขุน รวมกันทั้งหมดประมาณ ๓๐ ตัว หลังจากต้องประสบกับปัญหากลิ่นจากเล้าหมู และแมลงวันรบกวนบ้านตนเอง แล้วยังลุกลามไปถึงบ้านข้างเคียง หลังได้มาศึกษาเรื่องชีวภาพกับผู้ใหญ่ก็ได้กลับไปทดลองใช้กับการเลี้ยงหมูโดยส่วนหนึ่งผสมน้ำให้หมูกินวันละครั้ง บางครั้งก็ผสมลงในอาหารบ้าง แล้วแต่สะดวกอีกส่วนหนึ่งใช้ผสมน้ำล้างคอกทำความสะอาดคอกหมู สามารถลดปัญหาเกี่ยวกับกลิ่นและแมลงวันลงไปได้มากทีเดียว อยากแนะนำให้คนที่มีปัญหาลองทดลองใช้ดูบ้าง ส่วนคุณพิศาล ชามุสิก เกษตรกรผู้เลี้ยงวัวก็ไม่น้อยหน้า เห็นว่าวัวที่เลี้ยงอยู่ผอมลงทุกวัน ลองนำน้ำหมักชีวภาพไปผสมน้ำให้วัวกินหลังจากใช้ไประยะหนึ่งเริ่มสังเกตดู ระบบการขับถ่ายของวัวดีขึ้น บางครั้งมีพยาธิออกปนมาด้วย วัวที่ผอมอยู่เริ่มอ้วนขึ้น กลิ่นขี้วัวก็ลดลง เขาฝากบอกมา ใครสนใจนำไปทดลองใช้ไม่สงวนลิขสิทธิ์ มาที่ คุณป้าชุมพู พันธุ์บุญ ผู้คร่ำหวอดอยู่กับวงการเลี้ยงกุ้งกุลาดำ ก็สนใจเรื่องชีวภาพไม่น้อย ทดลองใช้มาจนประสบความสำเร็จอย่างเยี่ยมยอด คุณป้าบอกว่า ดินขี้เลนที่ขุดลอกขึ้นมาจากบ่อเลี้ยงกุ้งไม่มีกลิ่นเหม็นไม่เกิดแก๊สพิษหากใช้น้ำหมักชีวภาพร่วมกับการเลี้ยงกุ้งโดยใช้น้ำหมักชีวภาพในอัตราประมาณ ๒ ลิตร/ไร่ ใช้ได้ตามความเหมาะสม คุณป้ายังฝากบอกเคล็ดลับมาเพิ่มว่า หากตัวกุ้งที่เลี้ยงสกปรกมาก น้ำหมักที่จะนำมาใช้ปรับสภาพน้ำต้องมีส่วนผสมของสับปะรดด้วย จะมีประสิทธิภาพสูง หากกุ้งที่เลี้ยงไม่ขับถ่าย น้ำหมักชีวภาพที่นำมาใช้ควรมีส่วนผสมของมะละกอลงไปด้วย จึงจะได้ผล ยังไม่หมดแค่นี้คุณป้ายังสาธยายต่อว่าตนเองเลี้ยงกุ้งไม่เคยพึ่งพายาเคมีเลย กุ้งป่วยไม่สบายก็นำฟ้าทะลายโจร ลูกยอ มาต้มผสมอาหารให้กุ้งกิน กุ้งสามารถเจริญเติบโตได้ดี นำไปตรวจวิเคราะห์ไม่พบสารตกค้าง แต่วันนี้มีปัญหาอยู่อย่างเดียวที่การเลี้ยงกุ้งต้องหยุดชะงักชั่วคราวกับปัญหาน้ำมันที่แพงขึ้นมาทุกวัน ยังไม่มีอะไรมาทดแทนในเวลานี้ (วันนี้ ๒๑ กรกฎาคม ๒๕๔๙ น้ำมันดีเซลราคา ๒๘.๒๐ บาทต่อลิตร)
บทเรียนจากการขับเคลื่อนของเครือข่ายเกษตรชีวภาพ
ชุมชนบ้านดอนหารเป็นชุมชนแรกในอำเภอดอนสักที่ก่อให้เกิดการรวมตัวเพื่อขับเคลื่อนเกษตรชีวภาพอย่างเป็นรูปธรรม ภายใต้แกนนำอย่างผู้ใหญ่วิไล นวลมุสิกและได้รับแต่งตั้งให้เป็นวิทยากรกระบวนการแผนแม่บทชุมชนของอำเภอดอนสัก ทำให้มีโอกาสได้บอกกล่าวแผ่ขยายกิจกรรมชีวภาพไปสู่ชุมชนใกล้เคียง คือ ชุมชนไชยคราม ชุมชนชลคราม ชุมชนปากแพรก ก่อให้เกิดกลุ่มชีวภาพขึ้นมาหลายแห่งในระยะแรกของการเผยแพร่ แต่ยังไม่ซึมลึกไม่เกิดกระบวนการที่แท้จริงอย่างชุมชนดอนหารอาจเป็นเพราะว่าแต่ละชุมชนยังค้นหาผู้นำที่แท้จริงยังไม่พบทำให้กระบวนการขับเคลื่อนระดับชุมชนต้องชะงักไป มีเพียงชุมชนดินแดงเพียงชุมชนเดียวที่พยายามประคับประคองตนเองเข้ามาเป็นเครือข่ายกับชุมชนดอนหารเพื่อที่จะขับเคลื่อนเรื่องเกษตรชีวภาพต่อไป
แนวคิดการกระจายแยกจุดการทำกิจกรรมชีวภาพในชุมชน นอกจากเป็นการแยกเพื่อเผยแพร่ประชาสัมพันธ์เรื่องชีวภาพในชุมชนแล้วนั้น ยังเป็นการแยกเพื่อให้เกิดองค์ความรู้ที่หลากหลายเกิดกลุ่ม เกิดกิจกรรมย่อยกระจายขยายฐาน แต่ในทางปฏิบัติสมาชิกยังคงใช้น้ำหมักชีวภาพจากจุดที่บ้านผู้ใหญ่ไล เหมือนเดิม ซึ่งเป็นบทเรียนหนึ่งของชุมชนที่แสดงให้เห็นว่า การก่อเกิดกลุ่มในชุมชนนั้นไม่ง่ายอย่างที่คิด ความเชื่อความศรัทธาต่อผู้นำและความเป็นคนเอาธุระกับส่วนรวมของผู้นำ เป็นปัจจัยหลักของการขับเคลื่อนกิจกรรม ส่วนเรื่องการจัดการ เรื่องการเงิน หรือเรื่องอื่นๆ ต่างเป็นปัจจัยรองลงมา
ความน่าสนใจบทเรียนที่ดอนหารนอกจากในตัวผู้นำที่มีความมุ่งมั่นสร้างการเรียนรู้การยอมรับเรื่องชีวภาพให้กับชุมชนแล้ว ยังพบกลยุทธ์ในการเผยแพร่เรื่องชีวภาพที่สำคัญ คือ เริ่มจากการศึกษาตัวสินค้า(ชีวภาพ)ให้เข้าใจ ทั้งผลดีผลเสีย การทดลองใช้เอง ทำเอง จนมีความมั่นใจ จึงขยายให้กับกลุ่มญาติมิตรที่พอจะชักชวนกันได้ หลังจากนั้นเริ่มใช้กระบวนการกลุ่มในการกระจายใช้กลไกการตลาดแบบเครือข่าย ขยายเข้าสู่สมาชิกกลุ่มสัจจะออมทรัพย์ที่ผู้ใหญ่ไลเป็นแกนนำ มีการสอดแทรกเรื่องนี้ให้อยู่ในวาระการประชุมเป็นประจำ สร้างการยอมรับโดยการแจกให้ไปทดลองใช้ก่อน ส่งเสริมการใช้น้ำหมักชีวภาพด้วยการตั้งทีมงานเพื่อรับฉีดน้ำหมักขึ้น หลังจากนั้นเริ่มลดการแจก และให้รวมกลุ่มกันผลิตโดยแยกออกเป็น ๕ จุด แต่ถ้าใครไม่ร่วมผลิตก็สามารถซื้อผ่านระบบสมาชิกของกลุ่มได้ โดยคาดหวังว่าจะทำให้ชุมชนดอนหารสามารถพึ่งตนเองได้ในเรื่องนี้

เปิดตำราเกษตรชีวภาพที่นอกไร่

2010-03-20T07:14:00.000-07:00

เมื่อชาวบ้านชาวสวนหาญกล้าชี้นำนายอำเภอ
เปิดตำราเกษตรชีวภาพที่นอกไร่...จนขยายทั่วทั้งลานสกา เมืองนคร

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

กว่าจะมาเป็นบ้านนอกไร่
บ้านอกไร่ตั้งอยู่ที่ หมู่ ๑ ตำบลขุนทะเล อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทำสวนยางพารา สวนผลไม้ และสวนสมรม มีชีวิตเรียบง่าย พอเพียง ตามวิถีคนใต้
ชุมชนบ้านนอกไร่เกิดจากการขยายพื้นที่ทำกินของคนชุมชนบ่อน้ำซับอันเป็นชุมชนเก่าแก่ริมฝั่งคลองเสาธง เริ่มต้นบุกเบิกแผ้วถางป่าเพื่อปลูกข้าวไร่ หลังเก็บเกี่ยวข้าวไร่ ก็จะปลูกพืชล้มลุกแซมสลับกับปลูกพืชยืนต้นประเภทไม้ผลชนิดต่างๆ ตามที่เสาะหามาได้ในท้องถิ่น เช่น ไม้ผลโต ลูกดก รสชาติดี สีสันสวยงาม เป็นต้น จะถูกนำไปปลูกตามตอไม้ใหญ่ที่ถูกตัดโค่นไปใช้สอยในครั้งก่อนแล้ว เพื่อความสะดวกและง่ายต่อการจดจำ ว่าได้ปลูกต้นอะไรไว้ตรงไหน เมื่อหาพันธุ์พืชชนิดได้มาก็ทยอยปลูกไปเรื่อยๆ จนกว่าจะเต็มพื้นที่
การดูแลรักษาเพียงเข้าไปตัดเถาวัลย์บ้างเป็นครั้งคราว ส่วนพืชล้มลุกก็มีการปลูกกล้วยไว้เป็นพืชประธาน ด้านล่างก็ปลูกพืชไร่ประเภทแตงไร่ มันขี้หนู (มันทางภาคใต้) มันเคย มันหอม การปลูกพืชไร่อายุสั้น ๖ เดือน – ๑ ปี ก็สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ ช่วงระยะเวลาปลูกพืชไร่ล้มลุก จะเป็นการดูแลรักษาบำรุงพืชยืนต้นที่ปลูกไว้ในครั้งแรกไปด้วยในตัว
หลังจากเก็บเกี่ยวผลผลิตจากพืชไร่แล้วพื้นที่จะถูกปล่อยให้รกร้างเป็นสภาพป่า เรียกว่า “ป่าไส” ชาวบ้านจะเข้าไปแผ้วถางป่าที่ปลูกต้นไม้ไว้ปีละ ๑ ครั้ง เรียกว่า “ล้มไส” เป็นการพลิกสภาพของป่าใสให้กลายมาเป็นสวนผลไม้ที่ได้นำไปปลูกไว้ในครั้งแรก การสร้างสวนผลไม้ จะมีลักษณะผสมผสานปนเปกันไปไม่มีการวางแผนไม่มีการวางแนววางแถวอย่างเป็นระบบ เป็นการอยู่อย่างผสมผสานบนความหลากหลายทางธรรมชาติที่อยู่อย่างเกื้อกูลซึ่งกันและกัน ชาวบ้านเรียกการทำสวนแบบนี้ว่า “สวนสมรม”
ในสวนสมรมนั้นจะมีความหลากหลายของพืชผลพันธุ์ไม้ ทำให้มีพืชผลไม้กินตลอดปี ส่วนเหลือจะนำลงเรือเหนือไปแลกเปลี่ยนฝากพี่น้องเพื่อนเกลอ ที่อำเภอชะอวด อำเภอปากพนัง ซึ่งเป็นเพื่อนเกลอนา และเกลอเล ส่วนพวกตนที่อาศัยบนเขาทำสวนก็จะถูกเรียกเป็น “ไอ้เกลอเขา”
เรือเหนือจะล่องตามคลองเสาธงผ่านภูเขา คดโค้งเลี้ยวไปตามแก่งหิน ถึงหน้าฝนน้ำจะเชี่ยว เรือจึงมีลักษณะท้องแบน แข็งแรง ใช้ใบกระแชงเย็บเป็นผืนมุงหลังคา ซึ่งเรียกกันว่า “เรือเหนือ” ล่องลงไปแต่ละคราวใช้เวลาหลายวัน จะมีข้าวของผลไม้เต็มลำเรือ ส่วนขากลับก็จะมีข้าว กะปิ เกลือ กุ้งแห้ง ปลาแห้ง กลับมาเป็นเสบียงแจกจ่ายกันในหมู่บ้าน

นายสิน จันทร์จรุง เป็นชาวชุมชนบ้านบ่อน้ำซับคนแรกที่เข้ามาหักร้างถาพงเพื่อมาสร้างสวน ความที่เป็นผู้มีวิชาด้านแพทย์พื้นบ้านและเป็นหมอกระดูกผู้เก่งกล้าทางวิชาอาคมคนหนึ่ง ก่อเกิดศรัทธาเป็นที่พึ่งของคนอื่น จึงมีคนเข้ามาสร้างสวนด้วยในภายหลัง ประกอบด้วย นายแดง โอฬาโร นายกลิ่น สินธู นายรุ่ง โอฬาร์พฤก นายครุฑ กาญจนานุกูล นายดับ มังกรฤทธิ์
สังคมบ้านนอกไร่ในรุ่นแรกๆ มีความเป็นญาติพี่น้องและมิตรเสมอญาติ ต่างก็ยอมรับนายสิน จันทร์จรุง เป็นผู้นำทั้งสิ้น ต่อมารุ่นลูก นายขวัญ จันทร์จรุง เป็นผู้สิบทอดความเป็นหมอกระดูกและแพทย์พื้นบ้าน กับทั้งยังเป็นคนขยันเอื้ออาทร ได้รับยกย่องให้เป็น ‘เกษตรกรคนขยันของชาติ’ รางวัลแหวนทองคำ นั้นคือรุ่นบุกเบิกจนปัจจุบันมาถึงรุ่นหลาน คือ นายสมบูรณ์ จันทร์จรุง ผู้ก่อตั้งกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์

ยุคสร้างสวน...ยางมาป่าหมด
พอถึงรุ่นพ่อรุ่นแม่เป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของพัฒนาการการเกษตรของชาวนอกไร่ และอาจจะเหมือนๆ กันทั่งภาคใต้ก็เป็นได้ คือ ในรุ่นปู่ที่หักล้าง ล้มไส ปลูกไม้ผลทดแทนจนเกิดเป็นสวนสมรม มีพืชพรรณหลายชนิดปลูกไว้กินโดยไม่ต้องซื้อหา ปลูกทุกอย่างที่กินได้ กินทุกอย่างที่ปลูก มีเหลือกินก็หยิบยื่นให้เพื่อนบ้าน ขาดแคลนขัดสนก็ขอแบ่งปันจากเพื่อนบ้าน ไม่มีเงินทองมากนักแต่ก็อยู่กินได้อย่างสุขสบาย ชีวิตเกิดเจ็บไข้ได้ป่วยรักษากันด้วยสมุนไพรไทย ผนวกกับการแพทย์แผนไทยแบบโบราณ ไม่รู้จักยาเคมี ไม่รู้จักปุ๋ยเคมี ต้องการให้พืชพรรณที่ปลูกเจริญงอกงามก็หา “มายา” มาใส่ให้กับต้นพืชที่ปลูก
แต่พอความเจริญแพร่ขยายการทำการเกษตรแบบเดิมๆ ที่ปลูกกันอย่างสะเปะสะปะไม่ได้ระเบียบเริ่มถูกแทรกแซงด้วยการทำการเกษตรแผนใหม่ตามแบบฉบับของนักวิชาการผู้มีการศึกษาสูง เริ่มด้วยกองทุนสงเคราะห์การทำสวนยางเข้ามาให้ความรู้ให้คำแนะนำในการทำสวนยางพาราสายพันธุ์ใหม่ๆ แทนสวนยางพาราที่ปลูกสายพันธุ์พื้นเมือง
และเนื่องจากเหตุการณ์วาตภัยครั้งร้ายแรงของจังหวัดนครศรีธรรมราช ๒๕๐๕ พืชผลชาวบ้านได้รับความเสียหายราบคาบ เพื่อฟื้นฟูความเสียหาย กองทุนสงเคราะห์การทำสวนยางจึงได้เข้ามามีบทบาท ด้วยการให้เงินสงเคราะห์แก่ชาวบ้าน พร้อมสารพัดเงื่อนไข
ผู้ที่เข้าร่วมโครงการจะต้องปฏิบัติภายใต้เงื่อนไขของกองทุนฯ มีการปลูกยางเป็นแถวเป็นแนวอย่างมีระเบียบ ห้ามมีไม้ชนิดอื่นในสวนยาง ทำให้เกิดการตัดไม้ยืนต้นจำนวนมาก ต้องมีการใช้ปุ๋ยเคมีสูตรต่างๆ ตามที่ทางกองทุนฯกำหนดมา เกษตรกรยุคนั้นเห็นเป็นของใหม่ น่าจะดีกว่าการทำแบบเดิมๆ เลยเริ่มใช้เคมีเข้ามาในกระบวนการผลิต เริ่มตั้งแต่ปุ๋ยเคมี เรื่อยมาถึงสารเคมีป้องกันกำจัดศัตรูพืชสารเคมีปราบวัชพืช ไม่เว้น
การเกษตรแผนใหม่เน้นปลูกพืชเชิงเดี่ยว ทำลายทุกสิ่งทุกอย่างที่คนรุ่นก่อนเก่าสร้างมา หวังขายผลผลิตจากพืชชนิดเดียวในปริมาณที่มาก ได้เงินมาเพื่อไปซื้อทุกสิ่งทุกอย่างตามต้องการ ท้ายสุดก็ไม่ได้ดังหวัง พืชพันธุ์ประจำถิ่นที่เคยมีเคยกินกลับหายไป ดินแข็งกระด้าง น้ำที่เคยสะอาดกลับเจือปนด้วยสารพิษ การอยู่การกินต้องระวังสารตกค้างรอบด้าน ต่างจากวิถีของคนรุ่นปู่รุ่นย่า แม้ไม่มีเงินมากมายเช่นทุกวันนี้ แต่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างสุขกายสบายใจ ไม่มีหนี้สินให้ใครตามทวง

ทบทวนตัวเอง...หวนนึกถึงยุคเกษตรธรรมชาติในรุ่นปู่
พอถึงทายาทคนนอกไร่ในรุ่นที่ ๓ ที่มีความผูกพันอยู่กับการเกษตรแผนใหม่ ทำตามอารยะธรรมแบบตะวันตกนิยมผลิตพืชเชิงเดี่ยว มีการใช้ปุ๋ยเคมี ยาเคมี เครื่องทุ่นแรงชนิดต่างๆ เข้ามาใช้ในไร่นาเต็มกระบวนการเริ่มหวนกลับ คิดไปถึงคุณปู่ว่าเขาอยู่ได้กันอย่างไรในอดีตที่ไม่มีทั้งปุ๋ยเคมี ยาเคมี เครื่องจักรกลทางการเกษตร แต่เขาสามารถสร้างสวนเกษตรแบบธรรมชาติเป็นมรดกตกทอดมาให้ลูกหลานได้อยู่อาศัยกันอยู่เฉกเช่นวันนี้
คนนอกไร่เริ่มรวมกลุ่มคิดกันใหม่ จะเปลี่ยนแปลงการเกษตรแผนใหม่(เคมี)มาสู่เกษตรธรรมชาติได้อย่างไร ซึ่งกระแสในเรื่องนี้เริ่มขยายวง เริ่มจากนโยบายจัดตั้ง “กลุ่มปรับปรุงคุณภาพยาง” ของสำนักงานกองทุนสงเคราะห์การทำสวนยาง เพื่อต้องการให้เกษตรกรรวมกลุ่มขายผลผลิต ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบาย สหกรณ์ไม่รับยางจากกลุ่มของเกษตรกร ทำให้กลุ่มก็ไม่รู้ว่าจะทำอะไรต่อ เพียงแต่ดำรงสภาพกลุ่มไว้ จนกระทั้ง หมอบูรณ์ - นายสมบูรณ์ จันทร์จรุง ทายาทรุ่นที่ ๓ ของตระกูล “จันทร์จรุง” ผู้สืบตำนานหมอกระดูกและแพทย์แผนพื้นบ้านต่อจากหมอขวัญ จันทร์จรุง ผู้เป็นพ่อ ซึ่งเคยได้รับยกย่องให้เป็นเกษตรกรคนขยันของชาติได้รับรางวัลแหวนทองคำ จากผู้ว่าราชการจังหวัดในยุคนั้น ได้พบกับเจ้าหน้าที่ของกองทุนสวนยาง เมื่อถูกถามว่าต้องการให้หนุนอะไรบ้าง หมอบูรณ์บอกว่า อยากได้ความรู้เรื่องชีวภาพ เพราะเห็นจากโทรทัศน์ และขอให้เจ้าหน้าที่จดชื่อไว้ด้วย เพราะปกติมักจะมารับปากแล้วไป
ต่อมาเจ้าหน้าที่จึงได้ประสานให้มีการอบรมเรื่องชีวภาพขึ้นจริง ได้ฝึกอบรมวิธีการทำน้ำหมักชีวภาพจากผลไม้ที่สุกไว้ใช้ในไร่นาสูตร ๔ สุก ประกอบด้วย มะละกอสุก ๑ ส่วน กล้วยน้ำว้าสุก ๑ ส่วน ฟักทองสุก ๑ ส่วน สัปปะรดสุก ๑ ส่วน และหมักด้วยกากน้ำตาลในอัตรา ๓ : ๑ หมักไว้ ๑ เดือนขึ้นไป (ยิ่งนานยิ่งดี) ก็สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ โดยเฉพาะการใช้ “สูตรสี่สุก” นี้ฉีดแทนโฮร์โมนพืช เร่งดอก เร่งผล จากจุดนี้เริ่มมองเห็นช่องทาง มีคนเข้าร่วมอบรมประมาณ ๒๐ คน แต่หลังจากอบรมมีเพียง ๓ คน เท่านั้นที่ทำจริง หมอบูรณ์เป็น ๑ ในนั้น และได้เริ่มทำชีวภาพใช้เองตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๔๑ เป็นต้นมา
ด้วยความที่หมอบูรณ์เป็นคนพื้นบ้านที่พึ่งตนเองมาตลอด ชอบทดลองของใหม่ๆ เช่น สนใจเรื่องนวดก็ได้ร่ำเรียน จนเป็นหมอบีบ(นวด)ที่มีชื่อเสียงขจรขจาย ชาวบ้านในหลายอำเภอในละแวกนี้หายจากอาการอัมพฤกษ์ เคล็ดขัดยอกด้วยฝีมือของเขาหลายร้อยคน และยังลงมือเจาะน้ำบาดาลใช้เองในสวนด้วย จนสามารถใช้ได้ตลอดปีไม่แพ้ที่ต้องจ้างคนอื่นมาเจาะเสียเงินเป็นหมื่น จากที่มีความใฝ่รู้ใฝ่ศึกษาในเบื้องต้นและสนใจเรื่องชีวภาพ หมอบูรณ์จึงเป็นผู้บุกเบิกการทำน้ำหมักชีวภาพในชุมชนและทดลองวิธีการใหม่ๆ สารพัดอย่างอย่างไม่หยุดยั้ง พร้อมขยายไปสู่การหมักพืชเพื่อใช้ทำน้ำยาล้างจาน สบู่ น้ำยาซักผ้า เป็นต้น

หน่ออ่อนทางความคิด...กับหนทางแก้จน
หมอบูรณ์และเพื่อนๆ ที่ผ่านการอบรมได้ทำน้ำหมักชีวภาพอย่างต่อเนื่อง ทั้งทำใช้เองและแจกญาติๆ และเพื่อนบ้าน ทำให้มีการใช้ชีวภาพแพร่หลายออกไป การใช้ปุ๋ยเคมีในสวนยางและสวนชะอมลดน้อยลง และบางรายเลิกใช้เคมีอย่างเด็ดขาด การใช้ยาฆ่าหญ้าและยาฆ่าหนอนหรือยาปราบแมลงต่างๆ ลดน้อยลงอย่างชัดเจน ซึ่งในตอนแรกมีสมาชิกกลุ่มหลังจากอบรมทำเพียงแค่ ๓ คน แล้วขยายเป็น ๒๓ คน จึงได้เปลี่ยนชื่อกลุ่มเป็น “กลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์” ที่มีหมอบูรณ์เป็นประธานกลุ่ม โดยมีที่ตั้งของกลุ่ม ณ บ้านหมอบูรณ์ ห่างจากปากทางเข้าที่เลี้ยวตรงข้างสถานีตำรวจอำเภอลานสกา ประมาณ ๑ กม. บนเส้นทางสายลานสกา – พระพรหม
ต่อมาช่วงประมาณ ๒๕๔๕ ทางชุมชนบ้านนอกไร่เริ่มสร้างศาลาเป็นที่ประชุมพบปะแลกเปลี่ยนแนวความคิดของคนในชุมชน ครั้งนั้นถูกสบประมาทจากบุคคลที่ไม่เห็นด้วยว่าไปไม่รอด ล้มเหลวตามเคย มาถึงช่วงปี ๒๕๔๘ ได้รับเงินอุดหนุนจากศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนมาก้อนหนึ่งเพื่อจัดซื้อวัสดุในการทำปุ๋ยหมักชีวภาพใช้ภายในชุมชน และในช่วง มี.ค. ๒๕๔๗ ชุมชนบ้านนอกไร่ได้รับการชักชวนเข้าร่วมโครงการ “ดับบ้านดับเมือง” โดยการชักนำของนายช่วน ยอดวิจารณ์ ซึ่งเคยรู้จักชุมชนนี้มาก่อนตั้งแต่ที่เขายังทำงานอยู่ในกองทุนสงเคราะห์การทำสวนยาง เมื่อลาออกจากงานประจำที่เคยทำแล้วได้มาร่วมงานในโครงการดับบ้านดับเมืองจึงเข้ามาชักชวนชุมชนบ้านนอกไร่ เข้าร่วมกิจกรรมในครั้งนี้ด้วย
“พ่อเฒ่า” ผู้ซึ่งคร่ำวอดในวงการเกษตรมายาวนานตามอายุกว่าห้าสิบปี มีลักษณะเด่นด้วยสีผมดอกเลาแซมดำเป็นเอกลักษณ์ ฉายาที่น้องๆ เพื่อนร่วมงานดับบ้านดับเมืองยกให้น้าช่วน และในฐานะที่เป็นคนในพื้นที่ มีประสบการณ์และคุ้นเคยกับชาวบ้านเกือบทุกหลังคาเรือนที่อยู่ในกองทุนสวนยาง จึงได้อาสาเข้ามาเป็นผู้ช่วยชุมชนของเครือข่ายนี้ เข้ามาช่วยตั้งถามทิ้งคำพูดแสบๆ เจ็บๆ คันๆ ชวนให้ชาวนอกไร่ได้คิดอยู่เรื่อย “พวกเติ้นอย่าทำแบบราชการ ต้องทำแบบชาวบ้าน” “ไม่จำเป็นต้องมีหนังสือเชิญอยากเรียนรู้ก็เดินมาเรียนกันเลย” “ต้องเรียนรู้ที่จะทำงานด้วยกันแบบพี่แบบน้อง ไม่มีใครเป็นหัวหน้าลูกน้อง” เป็นพูดที่ชาวนอกไร่จะได้ยินเป็นประจำจากพ่อเฒ่าคนนี้
นอกจากนี้ยัง คอยช่วยประสานงานให้กับชุมชนในกรณีการประสานกับองค์กรภายนอกที่เกินกำลังของชุมชน หรือในช่วงเริ่มต้นของการสานสัมพันธ์กับภายนอก เพราะกลัวว่าชุมชนจะเพลี่ยงพล้ำถูกครอบงำ แต่พอเดินกันได้แล้วก็ปล่อยให้ทำกันเอง และยังได้นำความรู้วิชาการต่างๆ จากภายนอกเข้ามาให้กับชาวนอกไร่อย่างต่อเนื่อง

เข้าร่วมกับขบวนดับบ้านดับเมือง...
ใช้เกษตรชีวภาพเป็นเครื่องมือสร้างสุขภาวะของชุมชน
ผู้คนในชุมชนบ้านนอกไร่ได้หวนคิดถึงอดีต และผลที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน จึงพยายามแสวงหาแนวทางเพื่อผันตัวเองกลับไปสู่วิถีธรรมชาติ ท้ายสุดมีข้อตกลงร่วมกันใช้เกษตรชีวภาพเป็นเครื่องมือนำสู่สุขภาวะของชุมชน จากความคิดริเริ่มพัฒนาสู่กระบวนการร่วมคิดร่วมทำ ได้รับการหนุนเสริมต่อยอดจากเครือข่ายเกษตรชีวภาพ โครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้(ดับบ้านดับเมือง-เรียนรู้อยู่ดีที่ปากใต้) ตามแผนพัฒนาชุมชนเป็นสุขของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ(สสส.)
ครั้งแรกก็ไม่ได้คาดหวังอะไรกับการเข้าร่วมในโครงการดับบ้านดับเมือง (เครือข่ายเกษตรชีวภาพ) คิดว่าคงไม่ได้อะไร ตอบตกลงเข้าร่วมก็ไม่เสียหายอะไร
หลังจากที่ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากดับบ้านดับเมือง ก็ได้คัดเลือกแกนนำกลุ่ม ๙ คน รวมกับคณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพอีก ๒ คน คือ น้าช่วนและโอม ไปร่วมเรียนรู้เรื่องเกษตรชีวภาพเพิ่มเติม จากอาจารย์วิวัฒน์ ศัลยกำธร ที่ศูนย์ฝึกอบรมกสิกรรมธรรมชาติ มาบเอื้อง ในจังหวัดชลบุรีเป็นระยะเวลา ๔ วัน ๓ คืน โดยเข้าหลักสูตรฝึกอบรม “การพัฒนาผู้นำการเปลี่ยนแปลงสู่การพึ่งตนเองตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง” พอผ่านหลักสูตรนี้เริ่มเห็นทางสว่างเกิดขึ้นในชุมชน จากคนที่ไม่เคยเชื่อเริ่มเชื่อในสิ่งที่ได้ไปพบเห็นและได้สัมผัส การเปลี่ยนแปลงในชุมชนเริ่มเกิดขึ้นอย่างเป็นขั้นเป็นตอน แนวคิด “ร่วมกันรู้ –แยกกันทำ” ถูกนำมาใช้ในการบริหารจัดการศูนย์เรียนรู้ของชุมชน
ส่วนการสนับสนุนของเครือข่ายเกษตรชีวภาพก็มีอย่างต่อเนื่อง ทั้งผ่านผู้ช่วยชุมชนที่ลงเกาะติดพื้นที่ และผ่านผู้นำชุมชนที่เชิญเข้าร่วมกิจกรรมการเสวนา จัดอบรมต่างๆ ของเครือข่าย โดยมีการจัดเป็นประจำที่ “ศูนย์ถ่ายทอดเทคโนโลยีชีวภาพและเกษตรผสมผสานจังหวัดนครศรีธรรมราช” ณ วัดป่ายาง หมู่ ๔ ตำบลท่างิ้ว อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช อันมีพระอาจารย์สุวรรณ คเวสโก พระนักพัฒนา ซึ่งเป็นผู้ประสานงานเครือข่ายทั้งเป็นที่ปรึกษา และประสานดำเนินการจัดฝึกอบรมอีกด้วย

ร่วมเรียนรู้กับกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์
กลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์เป็นอีกหนึ่งที่มีสีสันการเรียนรู้เร้าใจท่านผู้ฟังอย่างยิ่ง สมาชิกจะนัดพบกันทุกวันที่ ๒๗ ของทุกเดือน เวลาค่ำๆ ตะวันโผล่เผล้ หลังจากพักหายเหนื่อยจากวิถีคนตัดยาง สมาชิกแต่ละคนหลังจากแยกกันไปผลิตและใช้ชีวภาพ ก็ได้นำเอาผลการเรียนรู้ ต่างๆ มาเล่าสู่กันฟัง
บรรยากาศการนั่งล้อมวงเสวนาภาษาชีวภาพกันอย่างออกรส ”วงคนอาด” ต่างคนต่างมุ่งมั่นอยากเรียนรู้ของเพื่อน อยากเล่า อยากบอกสิ่งที่ตนเองค้นพบ ยิ่งมีคนนอกวงมาร่วมด้วย ก็ยิ่งอยากเล่าด้วยสีหน้าแห่งความภูมิใจ ดวงตาฉายความปิติมุ่งมั่น...หรือนี่จะเป็นความสุขที่สุดของกลุ่มชีวภาพก็ได้

"...นี่ผู้ใหญ่หมู...นั่นผู้ช่วยหมา...นี่หมอน้ำหมัก..."
“แก่เป็นผู้ใหญ่บ้าน แต่เนื่องจากแกได้ทดลองเอาเครื่องในหมูมาหมักชีวภาพ ชาวบ้านจึงเรียกแก่ว่า ‘ผู้ใหญ่หมู่’ส่วนผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน นั่นแกพิเรนทร์ กว่าเพื่อนเอาหมาที่โดนรถชนตาย มาทดลองหมักชีวภาพ ชาวบ้านจึงเรียกแกว่า ‘ผู้ช่วยหมา’ ส่วน ‘หมอน้ำหมัก’ เป็นฉายาของสมบูรณ์ จันทร์จรุง หมอพื้นบ้านที่เป็นผู้บุกเบิกทำน้ำหมักในชุมชน”

บรรยากาศการแนะนำตัวที่เป็นกันเอง สนุก เข้าใจทันที่ว่าคนกลุ่มนี้ ชั่งเป็นคนใฝ่ศึกษาใคร่รู้ เอาจริง มีเอกลักษณ์การเรียนรู้เฉพาะตัว และนี่เป็นหัวใจสำคัญของการเรียนรู้ของมนุษย์ ที่ต้องเรียนรู้ตลอดชีวิต
ระหว่างนี้เรื่องราวการทดลองชีวภาพของแต่ละคนก็ได้ทยอยเล่าสู่กันฟัง ออกมาไม่ขาดสาย เป็นเหมือนสังคมที่มีชีวภาพเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต

“ทดลองเอาไปทาบริเวณกิ่งยอดอม ทำให้ตอนติดดีขึ้นมาก...”
“ผมใช้กับต้นยาง พอวันแรกเปลือกแข็ง แต่พอหลายวันที่สองเปลือกนิ่ม ตัดง่าย น้ำยางออกมาก...”
“เอาไปใส่ในจอกยาง พอเอาขี้ยางไปขาย ราคาต่างกันกันกิโลละตั้ง ๓ บาท...”
“ปีหน้าผมกะว่า พอมังคุดเป็นลุกจะฉีด อาทิตย์ละครั้ง เพราะเห็นใช้แล้วผิวมันสวยดี...”
“ตอนนี้กำลังเอาหนังวัวมาหมัก ทดลองแล...”
ฯลฯ

สมาชิกคนหนึ่งในวงเสวนา คือ นายวิชิต ชมกระบิน ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ ๑ ตำบลขุนทะเล เป็นผู้ใหญ่หนุ่มไฟแรง เล่าให้ฟังว่า
“ผมไม่เคยเชื่อเรื่องชีวภาพและไม่เคยมีแนวคิดเรื่องนี้ แต่น้าบูรณ์เป็นญาติผู้ใหญ่ที่ผมให้ความเคารพนับถือ ผมจึงต้องฟัง น้าบูรณ์บอกว่าคนเป็นผู้ใหญ่บ้านต้องรู้ทุกเรื่องที่ชาวบ้านเขาทำกัน ต้องรู้ให้ชัดสามารถบอกเล่าให้ผู้อื่นฟังได้ด้วย จึงตัดสินใจเข้ารับฝึกอบรมพร้อมกับคณะของน้าบูรณ์ร่วมกันในครั้งนั้น
ในวันแรกๆ ผมยังไม่ค่อยเชื่อในสิ่งที่เขาพูดมากนัก แต่พอเริ่มเข้าวันที่ ๓ ของการฝึกอบรมเริ่มเข้มข้นขึ้นได้ข้อมูลมากขึ้น และได้ไปศึกษาดูการปฏิบัติจริงความคิดเริ่มเปลี่ยนแปลง หลังจากกลับมาจากการฝึกอบรมเป็นช่วงจังหวะเดียวกับการประกาศนโยบายของเกษตรอินทรีย์ของผู้ว่าราชการจังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นข้อมูลที่สอดคล้องกับวิชาความรู้ที่ได้จากการฝึกอบรม
กลับมาถึงได้ทดลองทำทันทีด้วยการหมักน้ำหมักจากหมูเป็นบทเรียนแรก หมูที่ผมเลี้ยงไว้เกิดตายขึ้นมาด้วยอาการรกติดค้างในท้อง เกิดความเสียดายขึ้นมาจึงนำหมูที่ตายมาหมักด้วยกากน้ำตาล จึงได้เป็นน้ำหมักชีวภาพจากหมู แล้วนำไปทดลองใช้เองและแบ่งให้ลูกบ้านไปทดลองใช้กับการปลูกพืชหลายชนิดเห็นการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นหลายอย่าง สามารถถ่ายทอดประสบการณ์ให้ผู้สนใจได้รับรู้เรื่องที่เป็นประโยชน์ต่อชุมชนได้อย่างแท้จริง”

ส่วนนายอารักษ์ มังกรฤทธิ์ สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบลขุนทะเล หมู่ที่ ๑ พึ่งได้รับการเลือกตั้งมามาดๆ (๒๕๔๗) เพราะเป็น อบต. ชีวภาพ และเขาได้เล่าความเป็นมาของตนเองว่า
“ที่ผมได้มาเป็น ส.อบต. เพราะในช่วงที่หาเสียงเข้ารับเลือกตั้งเป็น ส.อบต. ผ่านบ้านน้าบูรณ์เห็นมีคนจับกลุ่มคุยกันอยู่หลายคน ผมเข้าไปกินข้าวบ้านน้าบูรณ์และได้นั่งฟังพอจับใจความได้ว่าเขากำลังสนทนากันในเรื่องเกี่ยวกับชีวภาพ และเขาพูดกันตอนหนึ่งว่าคนที่จะเข้ามาเป็น ส.อบต. ของที่นี่ จะต้องเลือกคนที่มีความรู้และเข้าใจเกี่ยวกับชีวภาพ ซึ่งเป็นวิถีเกษตรธรรมชาติแบบดั้งเดิม และเป็นคนรู้และเข้าใจเกี่ยวกับเรื่องของน้ำหมักชีวีภาพอย่างแท้จริงสามารถนำไปถ่ายทอดให้คนอื่นรับรู้ได้ พวกเราถูกทอดทิ้งมานานแล้ว...”
ผมกลับมาคิดดูสรุปได้ว่า...ทางกลุ่มชาวบ้านเขาต้องมีแผนอะไรบางอย่างอยู่ในใจของเขา...ผมพยายามแสวงหาความรู้เกี่ยวกับชีวภาพ พยายามเข้าไปพบปะพูดคุยแลกเปลี่ยนแนวคิดกับผู้ที่ทำชีวภาพใช้กันบ้างแล้วในเวลานั้น พอได้ประสบการณ์มาบ้างถึงคราวเลือกตั้งก็ได้รับเลือกตั้งสมใจ...
ผมเป็นคนหนึ่งที่ประชุมลงมติถูกส่งไปฝึกอบรมพร้อมคณะที่จังหวัดชลบุรีในครั้งนั้น ช่วงที่ไปฝึกอบรมผมพยายามหาคำตอบให้ตัวเองว่าที่นั่นเขาทำประสบความสำเร็จได้อย่างไร เพื่อจะนำเอาประการณ์ในครั้งนี้มาถ่ายทอดให้กับชุมชนของตนเอง เขาสามารถทำดินที่ตายให้ฟื้นกลับมามีชีวิตได้อีกครั้ง เพราะ ‘เขาเชื่อมั่นในตัวเองว่าเขาทำได้’ เขาจึงทำประสบความสำเร็จ หลังกลับจากการฝึกอบรมในครั้งนั้นแล้ว ผมก็ได้รับการมอบหมายให้ทำงานในตำแหน่งผู้เผยแพร่และประชาสัมพันธ์เรื่องน้ำหมักชีวภาพของกลุ่ม”

กลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ไม่ใช่มีแต่ผู้ชายเก่งแต่มีสมาชิกที่เป็นหญิงแกร่งหนึ่งเดียวที่ร้องขอเข้าร่วมอบรมชีวภาพที่จังหวัดชลบุรีเพราะความอยากรู้ด้วย คือ นางเสถียน โอฬาร์พฤกษ์ ประกอบกับเขาเองได้ทำชีวภาพอยู่ก่อนแล้ว ทำเพื่อไว้ขาย และต้องการไปอบรมเพื่อได้ความรู้มาปรับปรุงกิจการให้ก้าวหน้ายิ่งขึ้น แต่ผลที่ได้รับกลับมาผิดคาด เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของนางเสถียนเอง
“โรงปุ๋ยชีวภาพที่บ้านที่เคยผลิตปุ๋ยอินทรีย์ขาย กลับกลายมาเป็นแหล่งเรียนรู้ของผู้สนใจ วิชาความรู้ที่ถูกปิดบังมานานกลับถูกถ่ายทอดให้ผู้สนใจได้ทราบและนำไปปฏิบัติโดยไม่หวังผลกำไรทางธุรกิจอีกต่อไป” และเขายังพูดให้เพื่อนในเวทีฟังอย่างภาคภูมิใจว่า
“ถึงแม้รายได้ของครอบครัวจะหดหายไปส่วนหนึ่งแต่ก็พอใจกับการสร้างสุขให้เกิดในชุมชนที่ตนเองได้อาศัยผืนแผ่นดินอยู่”

และนายสุรเชษฐ์ กาญจนจรัส รองประธานกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ เขาเป็นคนนอกพื้นที่เพราะอาศัยอยู่ในหมู่ที่ ๒ ตำบลลานสะกา แต่สนิทชิดเชื้อกับครอบครัว “จันทร์จรุง” มานานตั้งแต่รุ่นก่อนเก่ามาแล้ว เขาเป็นอีกผู้หนึ่งที่ได้เข้ารับอบรมเรื่องชีวภาพที่จังหวัดชลบุรี เคยปลูกชะอมมานานด้วยการใช้ปุ๋ยเคมี ยาเคมี (ยาฆ่าหญ้า) มาโดยตลอด ยิ่งใช้ดินยิ่งแข็งกระด้างต้องเพิ่มปริมาณการใช้ปุ๋ยมากขึ้นเรื่อยๆ ผลผลิตกลับไม่เพิ่มตาม มีคนแนะนำให้ใช้ชีวภาพ และต่อมาก็ได้รับความรู้จากกองทุนสงเคราะห์การทำสวนยางเกี่ยวกับการทำน้ำหมักชีวภาพจากผลไม้ ๔ สุก ก็สนใจทดลองทำใช้ตามคำแนะนำ แต่ยังไม่เกิดความคิดในการคิดแปลงสูตรต่างๆ ชะอมที่ปลูกไว้ประมาณ ๔ ปีมาแล้วที่ใช้ปุ๋ยเคมีมาโดยตลอด พอหันมาใช้ปุ๋ยชีวภาพในระยะเดือนแรกผลผลิตที่เคยเก็บได้ ๑๓๐ มัด ลดลงเหลือ ๑๒๐ มัด แต่พอสามเดือนให้หลังไปแล้วเก็บชะอมได้ครั้งละ ๖๐๐ มัด แทบไม่เชื่อสายตาตัวเอง ถึงวันนี้ สุเชษฐ์ กาญจนจรัส ได้รับความรู้เพิ่มเรื่องของชีวภาพได้พัฒนาสูตรต่างๆ ขึ้นมาใช้หลายสูตรด้วยความสนใจอยากเป็นนักทดลอง นักเรียนรู้แล้วเขายังได้ดินมีชีวิตกลับคืน ได้ชะอมที่สมบูรณ์และปลอดภัยกลับคืน ได้ระบบนิเวศน์ทางผิวดินคืนกลับมาแต่ยังขาดผู้มีอุดมการณ์ร่วมในชุมชน จึงได้มาสมัครร่วมเป็นสมาชิกกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ของชุมชนบ้านนอกไร่ หมู่ที่ ๑ ตำบลขุนทะเล มาจนถึงวันนี้

ความเปลี่ยนแปลงหลังเข้าร่วม “ดับบ้านดับเมือง”
หลังจากเข้าร่วมกิจกรรมในโครงการดับบ้านดับเมือง และได้เข้าไปอบรมการทำเกษตรตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง หลักสูตร “การพัฒนาผู้นำการเปลี่ยนแปลงสู่การพึ่งตนเองตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง” ที่ศูนย์กสิกรรมธรรมชาติ จังหวัดชลบุรี หลังกลับมาผู้เข้ารับการอบรมในครั้งนั้นได้นำความรู้ที่ได้รับรู้มาเผยแพร่ขยายพร้อมทั้งทดลองปฏิบัติอย่างเป็นระบบเป็นขั้นตอน จนเป็นที่ยอมรับของผู้คนในชุมชนและผู้คนรอบข้าง และกลุ่มเองก็ได้มีการขยายออกไปสู่หมู่บ้าน ตำบลข้างเคียง ด้วยแกนนำของกลุ่ม ๒ คน ได้ออกไปตั้งกลุ่มอีก ๒ กลุ่ม ที่บ้านในไร่ และที่หมู่ ๗ ตำบลขุนทะเล ซึ่งในแต่ละกลุ่มมีสมาชิกหลายสิบคน และกำลังแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันอย่างเข้มข้น ในขณะที่ในไร่ได้สร้างที่ทำการกลุ่มแล้ว เพื่อเป็นที่พบปะอย่างถาวร พี่สุเชษฐ์ กาญจนจรัส แกนนำที่ไปตั้งกลุ่มบอกว่า
“ชุมชนในไร่เป็นชุมชนต้นน้ำคลองเสาธง ที่ผ่านมามีการใช้สารเคมีกันมาก มีผลกระทบต่อสายน้ำ การเปลี่ยนมาใช้ชีวภาพจึงเป็นเรื่องสำคัญที่จะทำให้ชุมชนตลอดสายน้ำได้น้ำที่ปลอดภัย”

เรื่องนี้ยังได้ขยายผลออกไปจนเป็นที่รับรู้ของทางราชการ และกลุ่มเกษตรสินสมบูรณ์ของชุมชนบ้านนอกไร่ได้มีโอกาสเข้าไปร่วมจัดนิทรรศการโชว์ความก้าวหน้าและวิวัฒนาการของกลุ่มในงานวันมังคุดหวานลานสกา เมื่อวันที่ ๑๔-๒๐ กรกฎาคม ๒๕๔๗ นับเป็นความสำเร็จอย่างงดงาม ภายใต้การสนับสนุนงบประมาณจากโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ นอกจากประสบความสำเร็จในการจัดนิทรรศการในครั้งนี้แล้ว ทางกลุ่มยังได้รับมอบหมายจากท่านนายอำเภออิสรา ทองธวัช นายอำเภอลานสกา ให้เป็นผู้ประสานงานในการจัดเวทีวิชาการเกษตรชีวภาพ เมื่อวันที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๕๔๗ ในงานวันมังคุดหวานลานสกา โดยได้รับเกียรติจากท่านนายอำเภออิสรา ทองธวัช นายอำเภอลานสกา เป็นประธานกล่าวเปิดงาน พระสุวรรณ คเวสโก เจ้าอาวาส วัดป่ายาง หัวหน้าคณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพ บรรยายเกษตรธรรมวิถีไท นายวีรยุทธ จินาวงศ์ คณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพจากจังหวัดกระบี่ นายอนุภัทร จันตราชู นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร จากจังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นวิทยากรร่วม นายอุทัย แกล้วกล้า นักวิชาการจากมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นวิทยากรและผู้สังเคราะห์เวที นางชวรีย์ กิ่งรัตน์ นักวิชาการจากกองทุนสวนยาง เป็นผู้ดำเนินรายการ การมีส่วนร่วมในการจัดงานวันมังคุดหวานลานสกาในครั้งนี้นับเป็นความสำเร็จอันยิ่งใหญ่ของภาคประชาชนที่ได้มีโอกาสแสดงความสามารถของตนเอง ตามศักยภาพที่มีอยู่ให้เป็นที่ประจักษ์ต่อผู้เข้าชมตลอดงานนับหมื่นจนชื่อเสียงกลุ่มเกษตรสินสมบูรณ์ได้ขจรกระจายไปเป็นที่รู้จักในวงกว้างยิ่งขึ้น
ความสำเร็จในครั้งนี้ ย่อมอยู่ในสายตาของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พร้อมจะให้ความช่วยเหลือในส่วนที่ขาดเพื่อต้องการให้ชุมชนเดินไปในทิศทางที่ถูกต้องเพื่อความเข้มแข็งด้วยลำแข้งลำขาของตนเอง ด้วยการสนับสนุนเครื่องผสมปุ๋ยให้กับกลุ่ม ๑ เครื่อง มูลค่า ๕๐,๐๐ บาท จากองค์การบริหารส่วนตำบลขุนทะเล โดยมีนายโสภณ พรหมแก้ว นายก อบต.ขุนทะเล เดินทางมามอบเครื่องผสมปุ๋ยด้วยตัวเอง เมื่อวันที่ ๒๓ กรกฎาคม ๒๕๔๙ ณ ที่ทำการกลุ่มเกษตรสินสมบูรณ์ ภายใต้สโลแกน “พวกเติ้น(คุณ) ทำคลอด ถ้ารอดผมเลี้ยง” ซึ่งหมายถึงการให้สิทธิและโอกาสกับชุมชนบ้านนอกไร่จัดตั้งองค์กรเกษตรชีวภาพทั่วท้องถิ่น หากองค์กรใดสามารถขับเคลื่อนกิจกรรมได้ ทางองค์การบริหารส่วนตำบลขุนทะเลจะรับช่วงพัฒนาให้การต่อยอดเสริมรากแทนการทุ่มเงินให้ความช่วยเหลือกลุ่มคนตามประเพณีปฏิบัติสืบทอดกันมา
ชีวภาพกับการเชื่อมร้อยชุมชนเข้าด้วยกัน
ดังที่ทราบมาแล้วว่าชุมชนบ้านนอกไร่ขยายตัวแยกมาจากชุมชนบ้านบ่อน้ำซับ ทั้งๆ ที่อยู่ในหมู่บ้านเดียวกันแต่คนในชุมชนน้ำซับคิดว่าศักดิ์ศรีเหนือกว่าจึงไม่ยอมเข้าร่วมกิจกรรมกับชุมชนบ้านนอกไร่ ถึงแม้ผู้ใหญ่วิชิต ชมกระบิล ผู้ใหญ่บ้านจะใช้เรื่องของเกษตรชีวภาพเป็นวาระประชุมหลักของหมู่บ้านทุกครั้งไป แต่ยังไม่สามารถดึงคนจากบ้านบ่อน้ำซับเข้าร่วมกิจกรรมได้ กระทั่งล่าสุดนายสุทธิใจ จิตรอุฬาร์ ส.อบต. ได้ทดลองทำชีวภาพใช้กับแปลงปลูกชะอมจนประสบความสำเร็จที่เห็นผลชัดเจน ชะอมยอดอวบอ้วน ผลผลิตได้มากกว่าเดิมลงทุนน้อยกว่า ใช้เวลาศึกษาอยู่ประมาณ ๗ เดือน จึงขยายผลออกไปสู่ชุมชนบ้านน้ำซับ เมื่อดึงคนเข้าร่วมเรียนรู้กับชุมชนบ้านนอกไร่ที่เขาทำกันมาก่อน ซึ่งไม่เสียแรงเปล่ามีผู้เข้าร่วมอุดมการณ์ถึง ๒๒ คน จนกระทั่งได้รับฉายา อบต.ชะอม (นายสุทธิใจ จิตรอุฬาร์)
การขยายเครือข่ายของเกษตรชีวภาพไม่ได้หยุดนิ่งอยู่แต่นั้นได้ขยายผลต่อไปยังชุมชนข้างเคียงอย่างชุมชนบ้านในไร่ หมู่ที่ ๗ ตำบลลานสกา กลุ่มเจดีย์ หมู่ที่ ๒ ตำบลลานสกาและได้ขยายไปถึงหมู่ที่ ๑๑ ตำบลขุนทะเล ก่อให้เกิดกลุ่มเกษตรอินทรีย์หลาขี้เหล็ก นับเป็นความสำเร็จอีกอย่างของกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ ภายใต้สโลแกน “ร่วมกันรู้แยกกันทำ” เป็นกลุ่มที่ไม่เอาผลประโยชน์ที่เป็นตัว “เงิน” เข้ามาเป็นตัวตั้งในการดำเนินกิจกรรม

โรงเรียนแก้จนมีวันนี้ได้....เพราะมีกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินบูรณ์
กระแสการตอบรับเรื่องชีวภาพในพื้นที่อำเภอลานสกาไม่ใช่เพียงแค่เกิดกิจกรรมการทำและการใช้ชีวภาพ แต่ได้ขยายรวมไปถึงกระบวนการเรียนรู้ การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกันภายในกลุ่มภายในชุมชน และขยายไปสู่เครือข่ายในทุกระดับ โดยการใช้ชีวภาพเป็นเครื่องมือรวมกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่จะนำไปสู่การเรียนรู้หลักคิดที่ถูกต้อง หลักวิชา ที่ต้องศึกษาเอาจากชาวบ้าน ศึกษาจากผู้ที่ทำมาก่อน ศึกษาจากกันเอง ศึกษาจากเอกสาร แล้วไปลงมือปฏิบัติทดลองทำเอง ใช้เอง หรือสิ่งที่เครือข่ายเกษตรชีวภาพกำลังขับเคลื่อนกันอยู่นี้อาจจะกล้าหาญฝันไปถึง “การปฏิวัติความคิด ด้วยเกษตรชีภาพ” ก็เป็นได้ โดยเป้าหมายของเครือข่ายเกษตรชีวภาพ คือ ชุมชนเป็นสุขด้วย “สังคมชีวภาพ” อันประกอบด้วย กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และสร้างความรู้ชีวภาพประจำถิ่น ขยายสู่สุขภาพองค์รวม
ด้วยในอำเภอลานสกามีกลุ่มกิจกรรมชีวภาพที่ทำจริงในพื้นที่และหลายกลุ่มที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ ที่อำเภอลานสกา สำนักงานเกษตรอำเภอลานสกา และศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนอำเภอลานสกา ยอมรับให้กลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์และชุมชนอกไร่เป็นชุมชนต้นแบบ พร้อมกับผลักดันนโยบายจังหวัด “จังหวัดนครศรีธรรมราชเมืองเกษตรอินทรีย์” โดยมีเป้าหมายให้ ๘๔,๐๐๐ ไร่ ในปี ๒๕๕๒ ซึ่งหน่วยงานรับผิดชอบหลักคือสำนักงานเกษตร และองค์การบริหารส่วนตำบลขุนทะเลก็ตอบรับนโยบายนี้อย่างชัดเจน

เมื่อเป้าหมายชัดเจน คนพร้อมและมีใจ สิ่งสำคัญอยู่ที่วิธีการขับเคลื่อน
สำนักงานเกษตรอำเภอลานกาได้เล็งเห็นความสำคัญเรื่องการพัฒนาชุมชนอย่างมีส่วนร่วมจึงได้เชิญ ลุงประยงค์ รณรงค์ ปราชญ์ชาวบ้านผู้นำชุมชน ที่ทำงานพัฒนามายาวนานจนได้รับรางวัลรางวัลแมกไซไซ สาขาผู้นำชุมชน ประจำปี พ.ศ.๒๕๔๗ มาให้ความรู้ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับการพัฒนาเกษตรกรเพื่อแก้ปัญหาความยากจน ลุงยงค์จึงให้คำแนะนำให้ยึดหลักการเรียนรู้และพัฒนาคนเป็นหลัก โดยยกกรณีตัวอย่างโรงเรียนมังคุด การทำแผนแม่บทชุมชน และวิสาหกิจชุมชน เป็นต้น
ลุงยงค์ผู้มีส่วนสำคัญในการก่อโรงเรียนมังคุด ที่ลานสกา ซึ่งเป็นกิจกรรมสำคัญอย่างหนึ่งของเครือข่ายยมนา โดยชุมชนไม้เรียงก็เป็นต้นแบบในเรื่องนี้ และพร้อมจะส่งบุคลากรมาช่วยการตั้งโรงเรียนแก้จนที่ลานสกา และได้คุณบุเรง ชิตมาลย์ ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ของเกษตรและเคยขับเคลื่อนงานกับไม้เรียงมาก่อน รับภาระมาทำเรื่องนี้ หลังจากนั้นเกษตรอำเภอลานสกาโดยการร่วมมือผลักดันของคุณบุเรงก็ได้เสนอโครงการโรงเรียนแก้จน ผ่านการสนับสนุนงบตามนโยบายจังหวัด และการสนับสนุนพื้นที่สาธารณะประโยชน์จำนวน ๓๙ ไร่ ที่หมู่ ๙ ต. ขุนทะเล ที่อยู่ในความรับผิดชอบของ อบต. ขุนทะเล จัดทำเป็นแปลงสาธิตและเรียนรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์ให้กับชาวบ้าน
คุณบุเรงได้ตัดสินใจลาออกจากราชการและมุ่งมั่นจะสร้างการเรียนรู้ให้เกษตรกร จึงได้ประสานระดมทุนทางสังคม ทั้งในภาคส่วนชาวบ้านโดยเฉพาะกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ ภาคส่วนท้องถิ่น และภาคราชการทั้งจากศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนที่ให้การรับรองวุฒิบัตรสำหรับผู้ที่ผ่านการเรียนรู้ที่โรงเรียนนี้ ซึ่งปัจจุบัน(๒๕๔๙) มีนักเรียนในรุ่นที่ ๑ อายุเฉลี่ย ๖๐ กว่าปี จำนวน ๑๖ คน พึ่งได้รับพระราชทานวุฒิบัตรหน้าพระบรมฉายาลักษณ์ร่วมกับนักเรียนโรงเรียนมังคุดอีก ๒๘ คน เป็นที่เรียบร้อยแล้ว โดยมี อบต.ขุนทะเลผู้เป็นเจ้าภาพหลัก ร่วมกับอำเภอลานสกา และเกษตรอำเภอลานสกา
สถานที่เรียนเป็นที่โล่งล้อมรอบด้วยสวนยาง มีสระน้ำขนาด ๕ ไร่ และปลูกต้นไม้ไว้รอบขอบสระสร้างร่มเงาพอให้ได้หลบพัก มีระบบปั๊มน้ำจากสระไหลไปตามท่อส่งที่มีการลดแรงดันเป็นระยะเพื่อป้องกันท่อแตก วางไปตามแนวแปลงสาธิตจนทั่วพื้นที่ ที่เต็มไปด้วยข้าวโพดฝักอ่อน ผักบุ้งขึ้นเขียวขจี และบนขอบสระยังมีปล้องท่อสำหรับหมักน้ำหมักชีวภาพ ๒ ปลอก เปิดออกดูกำลังมีกลิ่นกรุ่นของน้ำหมักที่นักเรียนทำกันเอง
บนขอบสระได้ปลูกศาลาไว้หลังหนึ่งสำหรับเป็นอาคารอเนกประสงค์ เป็นอาคารเรียน และมีเพิงเล็กๆ พอที่จะแขวนกระดาน เก็บหนังสือ วางกล่องยาสามัญ มีกระจกแต่งตัวให้สาวๆ วัยรุ่นแย้มแต่งตัว บางทีก็ปรับเป็นครัวสำหรับทำอาหารตอนเที่ยงหรือเวลาจัดงานต่างๆ ที่มีแขกมามากๆ

เรียนรู้ด้วยการปฏิบัติ...จบหลักสูตรแล้วสามรุ่น
กระบวนการเรียนการสอน เป็นการเรียนทั้งทฤษฏีและปฏิบัติ เมื่อเรียนรู้ทฤษฏีแล้วต้องได้ทดลองทำจริง มีแปลงสาธิตปลูกข้าวโพดฝักอ่อน ผักบุ้ง เมื่อเรียนจบหลักสูตรก็สามารถเก็บขายสร้างรายได้ได้ด้วย มาถึงวันนี้มีนักเรียนเรียนจบหลักสูตรไปแล้ว ๒ รุ่น และกำลังรับรุ่นที่ ๓
ความสำคัญของโรงเรียนแก้จนคือ การได้เรียนรู้ของจริง และเรียนแล้วไปทำได้จริง ผู้มาเรียนเป็นเหมือนผู้ทดลอง มาทดลองร่วมกัน ศึกษาร่วมกัน วิทยากรเป็นเพียงพี่เลี้ยงและให้คำแนะนำเท่านั้น หมอบูรณ์หนึ่งในวิทยากรหลักของโรงเรียนบอกว่า “คนมาเรียนที่นี้ ต้องหุงข้าวด้วยหม้อดินเป็น” “ทุกคนต้องถอดอายุ ถอดความเป็นตัวตนออกเมื่อเดินเข้ามาในโรงเรียนนี้” “ทุกคนมีสิทธิในการเรียนรู้ได้เท่ากัน” “กินข้าวร่วมกัน ทำงานร่วมกัน เรียนรู้ร่วมกัน” บรรยากาศการเรียนการสอน เต็มไปด้วยความอบอุ่นเป็นกันเอง และปรากฏภาพความประทับใจได้เห็นนักเรียนรุ่น ๑ ถึงจะจบไปแล้วยังกลับมาช่วยกันสร้างห้องส้วมให้รุ่นน้อง และแวะเวียนมาร่วมเรียนรู้ใหม่ ให้คำแนะนำรุ่นน้องด้วย
ส่วนการรับสมัครนักเรียนเป็นผู้ที่อยู่ในโครงการแก้ไขปัญหาความยากจน สำหรับผู้ที่ขึ้นบัญชีจะได้รับการพิจารณาก่อน ส่วนที่เหลือจะพิจารณาตามความสนใจสมัครเข้ามาเรียน โดยเป็นการดูแลคนในเขตพื้นที่ตำบลขุนทะเลและกำลังขยายครอบคลุมอำเภอลานสกา สำหรับนักเรียนในรุ่นที่ ๑ ที่มีโครงการแก้ปัญหาความยากจนรองรับอยู่นั้น จะได้รับงบประมาณในการดูแลนักเรียนคนละ ๑๐๐ บาทต่อวัน เมื่อดำเนินการผ่านไปแล้ว ได้เกิดผลผลิตจากกิจกรรมการเรียน จะมีระบบการจัดการกันไว้ส่วนหนึ่งสำหรับสนับสนุนกิจกรรมในโรงเรียน เพื่อไม่ต้องพึ่งพิงงบประมาณจาก หน่วยงานรัฐเพียงส่วนเดียว
ครูของโรงเรียนแก้จนมีทั้งหมด ๓ คน ประกอบด้วย คุณบุเรง ชิตมาลย์ จะเป็นผู้ให้ความรู้ทั่วไปเพื่อปูพื้นทางวิชาการด้านการเกษตร หมอบูรณ์ – สมบูรณ์ จันทร์จรุง หมอน้ำหมักจากกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์จะให้ความรู้เรื่องชีวภาพ คุณสุจินต์ อินทคีรี จากกลุ่มไม้เรียงจะให้ความรู้เรื่องแผนแม่บทชุมชน วิสาหกิจชุมชน และการผลิตเครื่องอุปโภค บริโภคในครัวเรือน เน้นการพึ่งตนเองทั้งระดับชุมชนและครอบครัว

จากกิจกรรมดีดีที่เกิดขึ้นนี้ คงไม่ใช่เป็นผลงานของส่วนใดส่วนหนึ่ง แต่เป็นผลงานร่วมกันของชาวลานสกาและชาวตำบลขุนทะเล ตลอดจนชาวนอกไร่และกลุ่มเกษตรอินทรีย์สินสมบูรณ์ ที่ได้ร่วมกันผลักดันสร้างกระแสเกษตรชีวภาพ พร้อมทั้งหน่วยสนับสนุนจากภายนอกอีกหลายหน่วยงาน แต่ทั้งนี้บทพิสูจน์ความจริงอยู่ที่พื้นที่ คนในพื้นที่เป็นหลัก ดังคำพูดของชาวนอกไร่ที่ว่า
“ถ้าเราไม่ปล้ำกันจนตัวนวล มีหรือวันนี้เราจะคุยกับ อบต.ได้ นั่งกินข้าวร่วมกันกับนายเภอ ผู้ว่ามาเยี่ยม ราชการวิ่งเข้ามาช่วย”
ดังนั้นความสำเร็จในการดำเนินการจึงไม่ใช่แค่ได้งบประมาณ เพื่อดำเนินการ แต่เป็นการได้มีสิทธิมีเสียงมีส่วนในการกำหนดนโยบายของพื้นที่ ทั้งจากกรณีทำให้ปรากฏเป็นนโยบายสาธารณะอย่างเกษตรชีวภาพที่ลานสกา เมื่อมีเสียงตอบรับจากชุมชนเต็มร้อยยังไงท้องถิ่น ราชการก็ต้องหนุน แต่การขับเคลื่อนต้องอยู่บนหลักคิดที่ถูกต้องเป็นสำคัญ ทั้งกระบวนการมีส่วนร่วม กระบวนการเรียนรู้ สร้างบรรยากาศการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สื่อสารขยายผล และการจัดการด้วยระบบธรรมาภิบาล
และที่สำคัญต้องให้ส่งเสริมเกิดการจัดกระบวนการเรียนรู้ ในเรื่องอื่นของชุมชน ให้มากขึ้น

บรรณานุกรม
อนุภัทร จันตราชู, ช่วน ยอดวิจารณ์ และคณะ. ผู้ใหญ่ ผู้ช่วยหมา หมอน้ำหมัก ที่บ้านนอกไร่. ปฏิวัติที่โลกใบเล็ก ; ปฏิวัติความคิดสู่ความสุขด้วยเกษตรชีวภาพ. โครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้. กรุงเทพฯ. อุษาการพิมพ์, ๒๕๔๙.

เมื่อฅนหนองบัวไม่หนี...มีแต่สู้รู้รักษาทะเล

2010-03-20T07:12:00.000-07:00

ที่ชุมพร

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

“ทรัพยากรทางทะเลเปรียบเสมือนชีวิตจิตวิญญาณของชุมชนชาวประมง และทุกวันนี้ถูกทำลายไปมาก ทำให้คุณภาพชีวิตยิ่งย่ำแย่ และไม่มีทางออกอื่น จึงมีแต่การรวมกลุ่มรักษาฟื้นฟูความเสื่อมโทรมของทะเล เท่านั้นคือคำตอบ”

ปลูกบ้าน สร้างเมือง ที่หนองบัว
ชุมชนบ้านหนองบัว ได้รับการบอกเล่าว่าเป็นชุมชนที่เกิดขึ้นใหม่ตั้งอยู่ริมชายฝั่งตอนล่างของปากแม่น้ำอำเภอละแม ฝั่งอ่าวไทย ที่มีการอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในบริเวณนี้ของคนจากจังหวัดนครศรีธรรมราช ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ต่อมาเกิดการอพยพเข้ามาครั้งสำคัญหลังจากเกิดภัยธรรมชาติครั้งใหญ่ที่ถล่มแหลมตะลุมพุก ปี ๒๕๐๕ ผู้คนจำนวนมากมาจากอำเภอหัวไทร เชียรใหญ่ ชะอวด และปากพนัง ส่วนหนึ่งล่องเรือใบมาขึ้นที่ปากอ่าวแถวหนองบัว อีกส่วนหนึ่งนั่งรถไฟมาลงที่สถานีละแม แล้วเดินเท้าเข้ามา

“...ลุง บ้านเดิมอยู่ตำบลบางจาก ลงเรือใบที่ปากน้ำแถวๆ บางจาก มาราวปี พ.ศ. ๒๕๐๐ มาขึ้นคลองใกล้ๆ นี้...แต่ก่อนมีแต่ป่าเสม็ด ป่าเลน พอเข้ามาอีกนิดพบบ้านชาวประมงอยู่สองถึงสามหลังที่เขาอยู่ก่อนแล้ว ไม่รู้อยู่มานานแค่ไหน....” คำบอกเล่าจากผู้อาวุโสของชุมชนที่เป็นคนแรกๆ มาบุกเบิกนำทางสร้างบ้านแปลงเมืองให้ลูกหลานได้มารวมกัน

ในทางประวัติศาสตร์ของชุมชน ยังไม่ทราบเป็นที่แน่ชัดว่ามีการตั้งถิ่นฐานของผู้คนในเขตนี้มาก่อนหรือไม่ แต่ก็มีข้อสังเกตที่น่าสนใจเกี่ยวกับเรื่องเล่าของ วัดโบส ว่าตั้งอยู่กลางหนองบัวอันเป็นสระน้ำร้างในชุมชนนี้ โดยมีการเล่ากันของคนในเขตชุมชนโบราณที่ปากแม่น้ำหลังสวน ว่าที่นี่เป็นที่ตั้งของพุทธสถานสำคัญ และอีกอย่างชุมชนนี้อยู่ระหว่างเขตชุมชนโบราณที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เช่น พุมเรียง ไชยยา ท่าชนะ เขาสามแก้ว ชุมพร ตลอดชุมชนสมัยอยุธยาตลอดปากแม่น้ำฝั่งอ่าวไทยเรื่อยลงมา ทำให้ชุมชนนี้มีความน่าสนใจทางประวัติศาสตร์อยู่ไม่น้อย แต่ก็ยังไม่มีการศึกษากันทั้งในส่วนของชาวบ้านและนักวิชาการ จนถึงคราวที่ชุมชนได้ทำโครงการร่วมกับโครงการดับบ้านดับเมือง จึงได้นำเรื่องนี้ขึ้นมาพูดถึงกัน ตามเรื่องเล่าของหนองบัวอันเป็นสระน้ำสาธารณะของชุมชน และใช้เป็นชื่อของหมู่บ้านอยู่ในขณะนี้

ส่วนชุมชนหนองบัวที่ชาวบ้านนึกย้อนอดีตและรับรู้ได้ พบว่า สมัยก่อนมีความรักความสามัคคีกลมเกลียวกันมาก ช่วยเหลือลงแรงกันสร้างบ้าน เพราะกว่าจะได้บ้านแต่ละหลังนั้นยากลำบากสุดแสน ต้องเดินลุยป่าชายเลนที่ลึกถึงเอวไปชื้อหาวัสดุอุปกรณ์ก่อสร้างที่อำเภอละแม(แต่ก่อนเป็นตำบลละแมขึ้นกับหลังสวน) เรือหรือเกวียนก็ไม่สามารถผ่านได้ การสัญจรมีทางเดียวคือเดินไปและกลับ ขากลับจึงทุลักทุเลด้วยสัมภาระที่จะนำมาสร้างบ้าน หากไม่มีความร่วมมือร่วมใจและการลงแรง บ้านแต่ละหลังก็ไม่สามารถสร้างเสร็จได้ นอกจากช่วยกันยกบ้านแล้ว สาธารณูปโภคอื่นๆ เช่น ถนนหนทาง ชาวบ้านที่นี่ก็ลงแรงกันเอง โดยใช้จอบ เสียม เครื่องไม้เครื่องมือที่หาได้ในหมู่บ้านร่วมกันสร้างถนนเข้าหมู่บ้าน ในขณะที่ถนนลาดยางโดยงบประมาณของหน่วยงานราชการเพิ่งสร้างขึ้นเมื่อไม่เกินยี่สิบปีที่ผ่านมา

ปัจจุบันชุมชนหนองบัว หมู่ที่ ๖ ต. สวนแตง อ. ละแม จ. ชุมพร มีจำนวนครัวเรือน ๑๒๐ ครัวเรือนและมีประชากร ๔๔๐ คน (ชาย ๒๒๓ คน หญิง ๒๑๗ คน) ประชากรจบการศึกษาเฉลี่ยชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น ร้อยละ ๙๐ ประกอบอาชีพประมง ส่วนที่เหลือประกอบอาชีพทำสวนปาล์มและสวนมะพร้าว ทำนาบ้างเล็กน้อย

หนองบัวโบสถ์
ประวัติศาสตร์ชุมชนหนองบัวยังไม่มีใครในชุมชนรู้ถึงความเป็นมาได้แน่ชัด หลายคนก็เชื่อว่าที่นี่เคยเป็นชุมชนเก่าแก่มาก่อน ก่อนที่จะมีการอพยพของผู้คนจากจังหวัดนครศรีธรรมราชมาอยู่ที่นี่ เพราะที่นี่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์หลายอย่างที่น่าสนใจ ไม่ว่าจะเป็นสระน้ำที่ชาวบ้านใช้เรียกเป็นชื่อหมู่บ้าน “หนองบัว” เพราะมีบัวขึ้นเต็มสระ ก่อนที่จะตื้นเขินและสูญพันธุ์ไปเพราะน้ำเค็มที่ชัดเข้ามาในสระ และตรงบริเวณหนองบัวยังมีเสา ๓ ต้น ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นเสาโบสถ์
ส่วนครอบครัวชาวประมงสองสามครอบครัวที่อาศัยอยู่ก่อนหน้านี้ ก็ไม่รู้ความเป็นมาอย่างชัดเจนได้เช่นกัน เพียงได้ยินลำบอกเล่าจากคนเฒ่าคนแก่ว่า
“….คนเก่าๆ เขาเล่าให้ฟังว่า ที่นี่เคยมีวัด เคยมีโบสถ์ เวลาพระจะทำพิธีอะไรต้องมาทำที่นี้...”
“คนแถวๆ นี้ไม่มีใครรู้ ว่าหนองบัวมีโบสถ์ แต่คนที่หลังสวนเขารู้ว่าที่นี่มีโบสถ์ มีวัด”

และถึงแม้ประวัติศาสตร์วัฒนธรรมของชาวหนองบัวจะขาดช่วงหายไประยะหนึ่งบ้าง แต่คนที่มาอยู่ใหม่ก็ยังสำนึกถึงบุญคุณของพื้นที่ ได้พยายามรื้อฟื้นวัฒนธรรมเก่ากลับคืนมา และด้วยคนในชุมชนนับถือศาสนาพุทธทั้งหมด จึงได้ร่วมใจกันจัดงานประเพณีลอยกระทงขึ้นที่หนองบัวในวันที่ ๑๒ เมษายนพร้อมปล่อยปลาทุกปี และจัดงานบุญสารทเดือนสิบให้เป็นประเพณีสำคัญของชุมชน

ปลูกจิตสำนึก....ให้รักษ์หวงแหนทรัพยากร
บ้านหนองบัวมีทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมทั้งทางบกและทางทะเลอันอุดมสมบูรณ์จากลักษณะภูมิประเทศที่เป็นพื้นที่ปิด คือ ทะเลมีมีแนวกองหินใต้น้ำหลายแนว ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำหลายชนิด เป็นการยากต่อการทำประมง บนฝั่งเองก็มีสภาพเป็นป่าพรุ ซึ่งยากต่อการเดินทางเข้า- ออกในชุมชน
แต่เมื่อความเจริญทางเศรษฐกิจพาณิชย์และสภาพสังคมที่เปลี่ยนไป ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกลับถูกทำลายอย่างต่อเนื่อง ด้วยเครื่องไม้เครื่องมือและเทคโนโลยีที่ทันสมัยมากขึ้น ในทะเลก็ถูกรุกด้วยนายทุนอวนรุนอวนลาก เผาผลาญทำลายทรัพยากรทางทะเลจนแทบจะไม่เหลืออะไรให้ชาวบ้านได้อยู่ได้กิน ส่วนบนบกนายทุนก็กวาดกว่านซื้อที่ดินริมทรายหาดทำธุรกิจการท่องเที่ยว และชาวบ้านเองก็ตกอยู่ในบ่วงเงินตรา ออกหาปลาหาปูเพื่อขายและนำเงินมาชื้อบริโภคนิยมตามกระแสสังคม พยายามหาให้ได้มากๆ ใช้เครื่องมืออย่างไม่ปราณีสัตว์ทะเล แถมยังได้รับการสนับสนุนเครื่องไม้เครื่องมือใหม่ๆ จากกรมประมง เช่น ลอบปู ก็เหมือนกับเสือติดปีก พอช่วงเวลาผ่านไปไม่กี่สิบปี ทำให้ทุกวันนี้แทบจะหาอาหารหน้าอ่าวปากน้ำทำยาไส้ไม่พอ
เมื่อสภาพเศรษฐกิจบังคับให้วิถีชีวิตเปลี่ยนเป็นเชิงพาณิชย์มากขึ้น ความกลมเกลียวในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติและพื้นที่สาธารณะที่เคยมีร่วมกันเริ่มเจือจางลง แต่ก็ไม่ได้จางหายไปเสียทีเดียว เพราะเมื่อเกิดเรื่องราวใดที่เป็นประเด็นกระทบต่อชุมชน ชาวบ้านก็จะรวมตัวกันเช่น เรื่องการต่อสู้เพื่อชิงพื้นที่ในการทำกินในท้องทะเล เมื่อถูกเอาเปรียบจากเรือประมงพาณิชย์

ชาวชุมชนหนองบัวจึงได้รื้อฟื้นความเป็นมาของชุมชนภายใต้ “ชื่อบ้านนามเมือง” บ้านหนองบัวนั้นมีรากที่มาอย่างไร?? เพื่อหล่อหลอมให้คนในชุมชนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ชุมชนหนองบัว เรียกขานตามสภาพพื้นที่เดิม ซึ่งเคยมีหนองน้ำขนาดใหญ่ซึ่งเต็มไปด้วยดอกบัว อุดมสมบูรณ์ด้วยน้ำท่า แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไปเกิดการเปลี่ยนแปลงทางธรรมชาติ บางปีน้ำทะเลได้ไหลเข้าสู่หนองน้ำเพราะพายุกระหน่ำ ทำให้ดอกบัวทนน้ำเค็มไม่ได้ จึงสูญพันธุ์หมด สภาพหนองน้ำก็กลับตื้นเขิน และรกร้างไปในที่สุด พื้นที่บางส่วนของหนองบัวกลายเป็นส่วนหนึ่งของนายทุนเอกชนเพราะเจ้าของที่เดิมขายไปในยุคเศรษฐกิจฟองสบู่ เมื่อเริ่มคิดฟื้นฟูในปี ๒๕๔๗ และได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากโครงการดับบ้านดับเมืองเป็นจำนวนเงิน ๔๖,๐๐๐ บาท ผู้นำและชาวบ้านได้เจรจากับนายทุนเพื่อขอฟื้นฟูหนองบัวให้เป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวชุมชนอีกครั้ง ซึ่งโครงการนี้ช่วยสร้างความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันได้มาก เพราะชาวบ้านเป็นคณะจัดการ ช่วยกันพัฒนา มีการจัดเวทีระดมความคิดเห็นของชาวบ้านเรื่องแผนการดำเนินการพัฒนาหนองบัวอย่างไร รวมทั้งพูดคุยแลกเปลี่ยนความเป็นมาของชุมชน สร้างความรับรู้ร่วมกันในระดับชุมชน และลงมือทำการฟื้นฟูหนองบัวโดยการลงแรงร่วมกัน ใครที่ไม่ได้ช่วยออกแรงก็ทำอาหารมาเลี้ยงคนที่ลงแรง เป็นต้น
การร่วมมือกันฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและย้อนรอยประวัติศาสตร์บ้านเกิดของตนเอง ทำให้ชาวหนองบัวกลับไปสู่อดีตอีกครั้ง เมื่อครั้งคนรุ่นพ่อรุ่นแม่เข้ามาบุกเบิกผืนแผ่นดินสร้างชุมชน ร่วมกันสร้างบ้านแปลงเมืองจากสองมือ สองเท้า แต่สำหรับคนรุ่นนี้เป็นการร่วมมือร่วมใจกันสร้างความมั่นคงด้านต่างๆ ในกับชุมชน ไม่ว่าจะเป็นด้านเศรษฐกิจ ด้านรักษาสิ่งแวดล้อม และด้านจิตใจ
ประมงพาณิชย์มา...ปลาหมด
“เมื่อก่อนคนบ้านหนองบัวจับปลา ปู กุ้งได้ทุกอย่าง แต่ทรัพยากรทยอยหมดไปที่ละอย่าง ปลาหมดก่อน ต่อมาก็กุ้ง ตอนนี้เหลือแต่ปู ชาวประมงจับปลาไม่ได้มากเหมือนที่ผ่านมา เรือมากขึ้น คนมากขึ้น เครื่องมือดีขึ้นเรื่อย ทรัพยากรก็ร่อยหรอลงไปมาก ช่วงก่อนปี ๒๕๓๐ ชาวบ้านจะรู้เลยว่าฤดูไหนกุ้งจะมา ชาวบ้านไปวางอวนดักกุ้งที่เดิมสี่ห้าวันก็ยังได้กุ้งมาเป็นร้อยกิโลทำให้มีรายได้เป็นล่ำเป็นสัน กุ้งมากขนาดมองไม่เห็นตาอวนเลยเวลาเราลากอวนขึ้นเรือ แต่พอเรือประมงพาณิชย์รู้ว่าชาวบ้านจับกุ้งได้มากในอ่าวนี้ ก็เริ่มมีเรือพาณิชย์เข้ามามากขึ้น (เรือยี่สิบเมตร อวนและคันรุนสี่สิบเมตร ใหญ่สุดยี่สิบห้าวา กวาดหน้าดิน ทำให้หน้าดินเสีย) ชาวบ้านเริ่มสังเกตว่ากุ้งหมดเพราะเรือพาณิชย์ เมื่อก่อนชาวประมงจะวางอวนกุ้งในที่เดิมๆ ประมาณสี่ห้าวัน และเรือประมงพื้นบ้านจะออกเรือตอนเช้าประมาณช่วงบ่ายสองโมงก็กลับ เรืออวนรุนพาณิชย์จะรอสังเกตการณ์อยู่ก่อนแล้ว พอเรือชาวบ้านกลับ เรืออวนรุนก็เริ่มลากอวนกวาดไปหมด ไปจนถึงเก้าโมงเช้าของอีกวัน พอชาวบ้านออกเรือช่วงหัวรุ่ง (ช่วงประมาณตีสองตีสาม) อีกครั้งก็ไม่สามารถหากุ้งได้ในปริมาณเหมือนเดิมแล้ว ระยะหลังก็เริ่มหมดและในที่สุดก็หยุดถาวร” ผู้ใหญ่บ้าน สุริยา นาคแก้วกล่าว

“...ของมันโตช้า ไม่ทันขาย เมื่อก่อนปูตัวแค่ๆ นี้โล ๒ บาทเองนะ เอาไปขายลาด(ตลาด)แทบจะไม่มีใครชื้อ แกะเนื้อขายโลละ ๑๐ บาท แต่ทุกวันนี้กิโลตั้ง ๒๐๐ มีเท่าไรไม่พอ หมดเร็วเกิน”
“เมื่อก่อนในคลองข้างศาลาประจำหมู่บ้านนี่ เวลาน้ำขึ้น ฝนตกปลาดุกทะเลดำเต็มหมด เหมือนลูกกบลูกเขียดลอยเต็มผืนน้ำเลย...ผ่านไปไม่ ๓๐ ปี แทบไม่เหลือให้เห็น”
“ทุกวันนี้มันมีเครื่องมือเอาเปรียบเกินมีดาวเทียม จอเรดาร์ เหมือนจอทีวีมันเห็นหมด แล้วมันจะเหลืออะไร”
“เมื่อก่อนปลาไก่ที่เป็นปลาเล็กๆ เอาทำอาหารสัตว์...เรืออวนรุนอวนลากมันลากทำลายหมด ขุดลงไปในผิวดินจนถึงข้างบน...แล้วมันก็กวาดไปหมด...ทุกวันนี้ใครได้กิน...ไม่เหลือ”
“พอถึงหน้าฝนเรือรุนมันจะมา ปล่อยปูไปมันก็เอาไปหมด”
“คืนหนึ่งมันได้ไปเป็นแสน...มันเสียกี่บาทกัน...ปีหนึ่งแค่ ๒๐๐ บาท”
นานาเสียงสะท้อนจากชาวประมงบ้านหนองบัว ที่ร่วมเล่าสู่กันฟัง เมื่อคราวลงพื้นที่เก็บข้อมูล

หลังจากที่ทรัพยากรในท้องทะเลเริ่มเข้าขั้นวิกฤต ชาวประมงพื้นบ้านเริ่มจับปลาได้จำนวนน้อยลงแทบจะทำมาหากินไม่ได้ พวกเขาก็เริ่มคิดหาวิธีการปกป้องอาชีพประมงพื้นบ้านของตนเอง ในยุคแรก เมื่อปี ๒๕๔๕- ๒๕๔๖ ชาวบ้านพึ่งพาอาศัยตนเองอย่างมาก และเริ่มปะทะกับเรือประมงพาณิชย์ แบบตาต่อตา ฟันต่อฟัน
“ในหมู่พวกเรามีการประชุมกัน วางกฎเกณฑ์ให้มีการเฝ้าระวัง ใครเห็นเรือรุนพาณิชย์มาก็ออกไปไล่ หรือไม่ก็แจ้งจับ บางครั้งก็มีเรื่องต่อยตีกันบ้าง ช่วงนั้นเรือรุนพาณิชย์ก็เริ่มเกรงๆ ชาวบ้านอยู่ เพราะช่วงนั้นชาวบ้านเข้มแข็ง รวมตัวกันเป็นปึกแผ่น แต่บางทีก็รอดหูรอดตา เพราะเขาใช้วิธีดับไฟแล้วก็เข้ามาลากปลา ชาวบ้านไม่เห็น ก็ไม่สามารถทำอะไรเขาได้” นายสมมาตร เอียดแก้ว สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบลสวนแตงกล่าว
“บางทีแจ้งจับ จับไปแล้วเสียค่าปรับไม่กี่พันบาทก็ออกมาหากินได้เหมือนเดิม เรือก็ไม่ถูกยึดเพราะทำเป็นเรือเช่า เจ้าของเรือไม่ยอมรับว่าเป็นเรือตัวเองก็ไม่ผิด บางทีก็จับไม่ได้คาหนังคาเขา เพราะเอาของกลางทิ้งหมด”

การต่อสู้กับเรือประมงพาณิชย์เหมือนเอาไม้ซีกงัดไม้ซุง ผู้นำบางคนถูกคุกคาม ชาวบ้านเหนื่อยล้า เพราะวิกฤตความขัดแย้งดังกล่าว เครื่องมือหากินของชาวบ้านมักจะถูกเรือประมงพาณิชย์กวาดติดเครื่องมือของเขาไปด้วย ชาวบ้านสูญเสียทั้งกำลังกายและกำลังทรัพย์ มีปัญหาเรื่องหนี้สินเพิ่มขึ้น จากที่เคยปลดหนี้ได้ภายในหนึ่งปี ในปัจจุบันต้องใช้เวลามากกว่าสองหรือสามปี ประกอบกับทรัพยากรในท้องทะเลไม่สมบูรณ์เหมือนเดิม

“เรือรุนพาณิชย์เวลาเขาออกเรือแต่ละครั้ง เขาก็ต้องได้คุ้มทุน ปลาเล็กปลาน้อย ปูเล็กปูน้อยเขาเก็บหมด เพราะมีตลาดรองรับทุกประเภท ตัวเล็กก็เอาไปทำปลาป่น ทำอาหารสัตว์ แต่ชาวบ้านเวลานี้ต้องเก็บตัวเล็กตัวน้อยบ้างไม่ใช่เพราะอยากจะทำ แต่เพราะมันไม่มีอะไรเหลือ แต่เราก็ต้องทำเพื่อมาประทังชีวิต เพราะไม่มีทางเลือกอื่น ชาวประมงพื้นบ้านมีอาชีพเดียว ไม่มีทุนไปลงในธุรกิจอื่น” นายสุริยา นาคแก้ว ผู้ใหญ่บ้านพูดถึงสถานการณ์ปัจจุบัน

นโยบายการประมงพาณิชย์ ก่อให้เกิดการแข่งขันแย่งชิงทรัพยากรทางทะเลจากเรือประมงพาณิชย์ขนาดใหญ่ โดยมีประมงพื้นบ้านเป็นฝ่ายเสียเปรียบ และเรือประมงขนาดใหญ่ทำลายทรัพยากรทะเลเสียหายเป็นอย่างมาก ชาวบ้านเล่าว่า แม้ว่าพวกเขาจะเปลี่ยนเครื่องมือทำกินที่สามารถจับสัตว์น้ำได้มาก แต่ไม่เคยใช้อวนตาถี่เหมือนอย่างเรือประมงขนาดใหญ่ที่เน้นการจับปลาให้คุ้มค่าและคุ้มทุน ชาวบ้านใช้คำว่าเอาเปรียบปลาและเอาเปรียบทะเล นอกจากนี้เรือขนาดใหญ่ยังใช้เครื่องมือทันสมัยในการตรวจสอบทรัพยากรทางทะเล อย่างเช่น เรดาร์ ดาวเทียม ที่ทำให้รู้ตำแหน่งแห่งที่ของปลา หิน ฯลฯ มีความแม่นยำในการจับสัตว์น้ำทุกชนิด ก่อนปี ๒๕๓๐ ปากอ่าวแถวหนองบัว ปากน้ำละแม คอเขา-กลางอ่าว เต็มไปด้วยเรือประมงพาณิชย์ที่เข้ามาจับสัตว์น้ำ ในช่วงนั้นชาวบ้านไม่ได้มองว่า เรือเหล่านี้มีส่วนทำให้ทรัพยากรร่อยหรอ ซึ่งพวกเขาบอกว่า ตอนนั้นต่างคนต่างก็ทำมาหากิน ทรัพยากรยังพอมี เราก็ไม่ว่ากัน แต่ในเวลาต่อมาชาวบ้านก็เริ่มรู้ว่า เพราะเรือประมงพาณิชย์ทำให้จำนวนสัตว์น้ำลดน้อยลง

บทเรียนรักษาทะเล...กลุ่มอนุรักษ์บ้านหนองบัว
ชาวชุมชนหนองบัวมีบทเรียนและผ่านภาวะวิกฤตร่วมกันมาโดยเฉพาะเรื่องการรักษาอาชีพประมงพื้นบ้าน ทำให้พวกเขาตระหนักว่า การร่วมมือร่วมใจกันจะทำให้ชุมชนอยู่รอดได้ โดยธรรมชาติของชาวบ้านหนองบัวไม่มีความไว้วางใจต่อบุคคลภายนอก หากจะกล่าวว่า ลักษณะนี้เป็นจุดแข็งของชุมชนก็สามารถกล่าวได้ เพราะไม่ใช่ง่ายเลยทีเดียวที่องค์กรภายนอก ไม่ว่าจะเป็นองค์กรพัฒนาเอกชน หน่วยงานรัฐ หรือเจ้าหน้าที่รัฐ จะเป็นที่ไว้วางใจแก่ชาวบ้าน เพราะชาวบ้านไม่ยอมให้บุคคลภายนอกมีอิทธิพลเหนือการตัดสินใจของคนในชุมชน ต้องมีการตรวจสอบเสียก่อนว่า กลุ่มนั้นๆ มีความจริงใจต่อการพัฒนาชุมชนจริงหรือไม่ หากองค์กรใดต้องการแค่เข้ามาหาผลงานหรือประโยชน์ส่วนตัว มักจะได้รับการปฏิเสธจากผู้นำและชาวบ้าน เช่น ไม่รับเงินช่วยเหลือหรือไม่ให้ความร่วมมือกับกลุ่มองค์กร เป็นต้น หากเจ้าหน้าที่ขององค์กรนั้นๆ ได้รับความไว้วางใจจากชาวบ้านแล้วก็สามารถเข้านอกออกในหมู่บ้านได้ แต่กิจกรรมต่างๆ ก็ต้องเป็นไปตามความต้องการของชาวบ้าน

“กิจ เข้ามาใหม่ๆ ถูกผมซักจนหมดเปลือกแหละ เวียนกันอยู่เกือบเดือนจนกว่าจะคุยกันรู้เรื่อง ทุกหน่วยงานเขาเข้ามาอย่างมีเป้าแหละ เป้าแข็งนั้นแหละทำให้เป็นปัญหา มันไม่ตรงกับบริบทวิถีวัฒนธรรมชาวบ้าน แต่กับกิจคุยกันจนเข้าใจ เขาตั้งใจเกิน มากินมานอนอยู่ที่นี่จนชาวบ้านรู้จักหมด ทุกเรื่องเขาแหละเป็นคนนำมา”
ผู้ใหญ่บ้านบอกเล่าถึงคุณชาญกิจ แสงเสน ผู้ช่วยชุมชนโครงการดับบ้านดับเมืองของเครือข่ายการจัดการทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม ที่เข้ามาฝังตัวในชุมชนตั้งแต่เริ่มโครงการปี พ.ศ.๒๕๔๖ กว่าที่จะสามารถเข้ามาทำงานในชุมชนนี้ได้ต้องฝ่าด่านเกราะเหล็กป้องกันตัวเองของคนในชุมชนอยู่มาก
เพราะในเรื่องนี้เป็นเรื่องที่แหลมคมอย่างยิ่ง ชาวบ้านถูกปล่อยให้โดดเดี่ยวต่อสู้ด้วยตนเองมายาวนาน แถมรัฐยังให้ท้ายฝ่ายตรงข้าม ปิดหูปิดตา แลกกับผลประโยชน์เล็กๆ น้อยๆ คอยดูการล้มหายตายจากของชาวบ้านลงทีละคนสองคน เขาจำเป็นต้องแข็ง ถ้าไม่แข็งอยู่ไม่ได้ ซึ่งนี่เป็นการประเชิญหน้าที่ยากจะหลีกเลี่ยง ทั้งที่รู้ว่าต้องแพ้แต่ชาวบ้านก็ต้องสู้ เพื่อเอาชีวิตให้รอด เขายอมแพ้ต่อภัยธรรมชาติมาครั้งหนึ่งแล้ว เขาจะไม่ยอมแพ้ต่อมนุษย์ที่มารังแกกันเอง ชาวบ้านจึงได้รวมกลุ่มกันเป็นกลุ่มอนุรักษ์บ้านหนองบัว
กลุ่มอนุรักษ์บ้านหนองบัว เกิดจากในช่วงที่หน่วยงานประมงเข้ามาเพื่อพัฒนาเครื่องมืออุปกรณ์การทำประมง คือ พัฒนาลอบดักปูให้แก่ชาวชุมชนนั้น ได้มีการกระตุ้นให้เกิดการจัดตั้งกลุ่มออมทรัพย์ด้วย ซึ่งชาวบ้านก็ได้มีการออมเงินมาอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันมีเงินหมุนเวียนจำนวนสามแสนบาทเพื่อให้สมาชิกกู้ยืมเพื่อไปลงทุน ชื่อกลุ่มกองทุนประมงชายฝั่งพื้นบ้าน กลุ่มก่อตั้งตั้งแต่ปี ๒๕๓๒ ให้สมาชิกกู้ยืมเพื่อซื้ออุปกรณ์การทำประมง มีจำนวนสมาชิกห้าสิบคน

“ครอบครัวหนึ่งเป็นสมาชิกได้ทั้งสามีและภรรยา เพราะทางคณะกรรมการจำกัดวงเงินกู้คนละเจ็ดพันบาท แต่จำนวนดังกล่าวมักจะไม่พอต่อการลงทุนในแต่ละครั้ง จึงเปิดโอกาสให้อีกคนกู้เมื่อรวมกันแล้วเป็นเงินหมื่นกว่าบาท ก็สามารถทำอะไรได้เป็นชิ้นเป็นอันขึ้น เมื่อสิบกว่าปีที่แล้ว ชาวบ้านมักจะปลดหนี้ได้ภายในหนึ่งปี แต่ปัจจุบันบางทีก็มีหนี้สูญหรือส่งช้า ระยะเวลาการปลดหนี้ยืดออกจากหนึ่งปีเป็นสองปีสามปี ตรงนั้นก็จะมีดอกเบี้ยร้อยละสองบาท เป็นค่าปรับที่ส่งช้า แต่โดยส่วนมากในหมู่พวกเราก็จะเข้าใจกัน เพราะทรัพยากรน้อยลง ทำมาหากินยากขึ้นกว่าแต่ก่อน” นางอนงค์นาถ นาคแก้ว สมาชิกกลุ่ม ซึ่งเป็นอดีตประธานกลุ่มฯ กล่าว

เป้าหมายของกลุ่มออมทรัพย์ประมงพื้นบ้านในขณะนั้นไม่ได้เป็นไปเพื่อการอนุรักษ์แต่อย่างใด แต่เป็นการออมเพื่อนำทุนมาให้ชาวบ้านได้กู้ยืมหมุนเวียนในการลงทุนซื้ออุปกรณ์การประมงเพื่อป้อนตลาดเท่านั้น ก่อนที่จะปรับตัวมาเป็นกลุ่มอนุรักษ์บ้านหนองตัว หลังจากที่ได้รับผลกระทบอย่างหนักในปี ๒๕๔๖

สร้างเครือข่ายหาแนวร่วม...กับเครือข่ายประมงพื้นบ้าน
ชุมชนหนองบัวเข้าร่วมกิจกรรมกับเครือข่ายชาวประมงพื้นบ้าน จ.ชุมพร (ตอนล่าง) เมื่อปี ๒๕๔๗ หลังจากที่ใช้วิธีการการเผชิญหน้าแบบตาต่อตา ฟันต่อฟันกับกลุ่มเรือประมงพาณิชย์อย่างโลดโผนเมื่อปี ๒๕๔๕-๒๕๔๖ การได้เข้าสู่สมาชิกเครือข่ายชาวประมงพื้นบ้าน จ.ชุมพร มีผลดีต่อชุมชนในด้านการเชื่อมปัญหากับชุมชนอื่นๆ คือ การอนุรักษ์ทรัพยากรทะเล เพราะเป็นสายเลือดที่หล่อเลี้ยงทุกชุมชนรอบอ่าวแห่งนี้ ชาวบ้านได้มีโอกาสแลกเปลี่ยนความคิดเห็น มีโอกาสได้เรียนรู้การจัดการด้านอนุรักษ์จากสมาชิกในเครือข่ายสมาพันธ์ประมงพื้นบ้าน และร่วมมือกับกิจกรรมของชุมชนอื่นๆ ก่อให้เกิดความสามัคคีและความเข้าใจกันมากขึ้น รวมทั้งได้ร่วมกับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ สำรวจทรัพยากรทางทะเล ในการดำเนินโครงการวางปะการังเทียมเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศในทะเล หลังจากนั้นก็ดำเนินโครงการปล่อยปูไข่ เพื่ออนุรักษ์และเพิ่มปริมาณปูในท้องทะเล

จับปูไข่ใส่กระชัง
ชาวบ้านหนองบัวเองได้บทเรียนจากการทำในโครงการปล่อยปูไข่เมื่อปี ๒๕๔๗ ร่วมกับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ วิทยาเขตจังหวัดชุมพร โดยการประสานของผู้ช่วยชุมชนในการหาวิธีการต่อสู้อย่างสันติและดิ้นรนพาชีวิตให้รอดของชาวหนองบัว เพื่อเพิ่มทรัพยากรปูในท้องทะเล หลังจากปล่อยปูไข่นอกกระดองใส่ในกระชังกลางขิงชุมชนที่ร่วมกันสร้างมา ๖ ลูก จากงบการสนับสนุนของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ โดยถ้าใครออกเลแล้วได้ปูไข่นอกกระดองให้มาใส่ไว้ในกระชัง ปริมาณปูจึงเพิ่มมากขึ้น ทำให้เกิดแพปูคึกคักอีกครั้ง แต่พอเข้าหน้าฝนปี ๒๕๔๘ กระชังถูกคลื่นชัดพังหมด แล้วชาวบ้านไม่ได้สร้างใหม่ และเครื่องมือลอบดักปูที่ติดทั้งปูตัวเล็ก ปูไม่ได้ขนาด ประกอบกับตลาดมีความต้องการสูง ชาวบ้านจึงไม่ได้ระมัดระวังในการคัดเลือกปู เพื่อรักษาธรรมชาติไว้ ปูทุกขนาดนำสู่ท้องตลาดตลอดเวลา จนกระทั่ง ๒๕๔๙ ชาวบ้านก็พบว่า ปูเหลือไม่มากพอให้ดักลอบอีกแล้ว

“ปีนี้เป็นปีที่แย่มากสำหรับชาวบ้าน มีสองสามรายที่หยุดประมงไปรับจ้างขายแรงงานแล้ว ชาวประมงที่เหลือก็ต้องออกไปหากินไกลจากบ้านตัวเอง”

แต่ในทางกลับกัน กรณีที่ปูขาดแคลนอย่างรวดเร็วเมื่อเทียบกับเมื่อสองปีที่แล้ว ทำให้พวกเขาหันกลับมาทบทวนตัวเอง และเริ่มพูดคุยกันในแวดวงน้ำชาแล้วว่า ต้องหันมาอนุรักษ์และวางกฎเกณฑ์ร่วมกันในการหาจับสัตว์น้ำเพื่อการอนุรักษ์ เริ่มต้นจากการจะเลิกใช้ลอบและหันมาใช้อวนจับปูเหมือนเดิม เพราะจะมีแต่ปูขนาดใหญ่เท่านั้นที่ติดอวนมา จากเรือประมงจำนวนแปดสิบลำในหมู่บ้านหากไม่คิดอนุรักษ์แล้ว พวกเขาอาจจะต้องออกไปขายแรงงานในต่างถิ่นแน่นอน

เริ่มด้วยนากุ้งชีวภาพแล้วขยายสู่ไบโอดีเซล

2010-03-20T07:09:00.000-07:00

ที่ห้วยไทร เมืองนคร

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

“กระบวนการกลุ่มเลี้ยงกุ้งชีวภาพ ได้พิสูจน์ให้เห็นศักยภาพการเรียนรู้ของชุมชน ที่ตั้งสติคิดได้และค้นหาแนวทางแก้ปัญหา ตลอดจนเชื่อมประสานกับกลุ่มองค์กรต่างๆ ให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน....อันจะสามารถสร้างความยั่งยืนของชุมชนได้”

แกะรอยบ้านห้วยไทร
ชุมชนบ้านห้วยไทร ตั้งอยู่หมู่ที่ ๔ ตำบลปากพูน อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นชุมชนโบราณที่มีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๕ โดยตระกูลขุนดำ ยลธรรม์ธรรม และผลาวรรณ์ ได้เข้ามาจับจองพื้นที่ป่ารกร้าง ทำการหักล้างถางป่าเพื่อปลูกมะพร้าว ทำนาข้าว และปลูกพืชผักต่างๆ เลี้ยงชีพ โดยภาพรวมของพื้นที่ชุมชนห้วยไทรเป็นดินทรายร้อยละ ๔๐ ดินร่วนร้อยละ ๑๐ และดินเหนียวป่าชายเลนร้อยละ ๕๐

ดินดี น้ำสมบูรณ์ คนก็สุข
ในอดีตที่ตั้งของชุมชนมีความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติในทุกๆ ด้าน ไม่ว่าจะเป็น พืชผัก ข้าว ปลา อาหารต่างๆ อุดมสมบูรณ์จึงทำให้สมาชิกของชุมชนมีความเป็นอยู่กันอย่างสุขสบาย มีอาชีพหลากหลายให้เลือกทำ แล้วแต่ใครจะมีความพอใจที่จะทำอาชีพอะไร ซึ่งบ้างก็ทำสวน บ้างก็ทำนา บ้างก็หากุ้ง หอย ปู ปลา ในแม่น้ำลำคลอง สุดแล้วแต่ว่าใครจะถนัด สะดวก หรือชอบ ที่จะทำอาชีพอะไร
แต่เดิมนั้นจะหนักไปทางอาชีพการทำสวนมะพร้าวเพราะปลูกได้ง่าย ไม่ต้องดูแลรักษามากนัก การทำนาข้าวทำเพียงไว้บริโภคในครัวเรือน ส่วนการหากุ้ง หอย ปู ปลา ในแม่น้ำลำคลองนั้น จะหามาเพื่อเลี้ยงชีพเพียงอย่างเดียว ส่วนที่เหลือกินก็นำไปขายในชุมชนบ้างตามความสามารถของแต่ละคน เพราะในช่วงนั้นการคมนาคมยังไม่สะดวก การที่จะนำของไปขายนอกชุมชนนั้นทำได้ยาก ขายกันเองในชุมชนก็ขายได้ไม่มากนัก เพราะต่างคนต่างก็สามารถหามาเลี้ยงครอบครัวของตนเองได้ แต่ก็ไม่ได้สร้างปัญหาเรื่องการครองชีพและอาหารของคนในชุมชน เพราะความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติในอดีตที่ธรรมชาติสรรสร้างมา จนมีคำกล่าวติดปากต่อ ๆ กันมาว่า "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" เป็นสวรรค์ของแผ่นดินสยามประเทศที่บรรพบุรุษเราได้รักษาไว้ให้ลูกหลาน

จากปลูกพืช...หันไปสู่การเลี้ยงกุ้ง
กระทั่งเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๑๗ กระแสเศรษฐกิจแบบทุนนิยมเริ่มแผ่ขยายแทรกซึมเข้ามาในชุมชนห้วยไทร สมาชิกของชุมชนกลุ่มหนึ่ง เห็นว่ากุ้ง หอย ปู ปลา ที่มีจำนวนมากในแม่น้ำลำคลอง ถ้านำมาเลี้ยงหรือขังไว้ในบ่อให้มีจำนวนมากๆ และให้เจริญเติบโตขึ้นกว่าเดิม คงจะสามารถนำมาขายได้อย่างเป็นกอบเป็นกำ และคงจะดีกว่าการที่ต้องเสียเวลาไปหาจับจากแม่น้ำลำคลองตามธรรมชาติ สมาชิกกลุ่มนี้จึงได้คิดริเริ่ม ขุดพื้นที่ป่าชายเลน ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของชุมชน เป็นด้านที่ติดต่อกับทะเลอ่าวไทย เพื่อทำเป็น “นากุ้ง” ที่เลี้ยงกันตามแบบธรรมชาติ
ราวปี พ.ศ. ๒๕๒๐ ก็ได้มีหน่วยงานภาครัฐเข้ามาจัดสรรพื้นที่ป่าชายเลนของชุมชนให้กับทหารผ่านศึก โดยการจับสลากแบ่งกันเป็นแปลงๆ แปลงละ ๔๐ ไร่ ประมาณ ๓๐ แปลง เมื่อมีคนข้างนอกเข้ามาทำกินได้ คนเดิมในชุมชนก็เอาบ้าง โดยการเข้ามาจับจองทำในพื้นที่ส่วนที่เหลือจากการจัดสรรให้ทหารผ่านศึก ขุดทำนากุ้งกันเป็นจำนวนมาก
ในปี พ.ศ. ๒๕๒๕ ช่วงนี้ธุรกิจนากุ้งเริ่มรุ่งเรืองเฟื่องฟูเริ่มมีนายทุนเข้ามาเปิดแพกุ้งในตัวเมือง มีรถแบคโฮเข้ามาใช้ในการขุดคู ขุดคันนาแทนแรงงานคน มีการปล่อยเงินกู้จากนายทุนให้เอามาลงทุนในการทำนากุ้งก่อน จากการที่มีแพหรือตลาดรอบรับการซื้อกุ้งนี้เอง จึงเริ่มมีการเลี้ยงกุ้งแบบบ่อพัฒนาเกิดขึ้นในช่วงนี้ ด้วยระบบการเลี้ยงที่ทันสมัยมากขึ้น มีการปล่อยลูกกุ้งจากการเพาะเลี้ยง ใช้เครื่องไม้เครื่องมือทันสมัยมากขึ้น มีการใช้เครื่องตีน้ำให้ออกซิเจน มีการให้อาหารกุ้ง ทำให้ต้นทุนการเลี้ยงกุ้งสูงมาก เพียงแค่เกิดความเสียหายกับกุ้งในบ่อแค่ครั้งสองครั้งก็มากพอที่จะทำให้ติดหนี้สินล้นพ้นตัวจนล้มละลายได้
ธุรกิจการเลี้ยงกุ้งรุ่งเรืองมากที่สุดในช่วงนี้ไม่ว่าจะเป็นบ่อธรรมชาติ หรือบ่อพัฒนาล้วนแล้วแต่สามารถทำรายได้อย่างเป็นกอบเป็นกำ ถึงแม้จะมีนายทุนรายใหญ่มาขอซื้อที่ดินโดยเสนอราคาให้แพงลิบลิ่ว ก็ไม่มีผู้ที่อยากจะขาย เพราะคิดว่าอาชีพนี้คืออาชีพที่สามารถทำเงินทองได้มากที่สุดของยุคนี้ ทุกคนจึงมีความคิดว่าทำอย่างไรที่จะสามารถให้ได้เงินจากอาชีพเลี้ยงกุ้งมากที่สุด

เห็นราคากุ้งแพง...ตาลุก อยากได้เงินมากๆ จึงนำสารเคมีมาใช้
ราคากุ้งเป็นแรงจูงใจให้หลายคนที่ทำนากุ้ง หันมาใช้สารเคมีเข้ามาใช้ในการแก้ปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับการเลี้ยงกุ้ง เพราะหาซื้อได้ง่าย การนำไปใช้สะดวกสบาย สามารถเลี้ยงกุ้งได้ในปริมาณที่มากกว่าเก่าหลายเท่าตัว ใช้สารเคมีในการเบื่อปลา สารเคมีในการปรับสภาพน้ำ สารเคมีในการเร่งการเจริญเติบโต สารเคมีในการรักษาโรคที่เกิดขึ้นกับกุ้งที่เลี้ยง
ซึ่งการใช้สารเคมีต่างๆ เหล่านี้ เป็นไปตามคำโฆษณาว่าดีสารพัดนึกของนักธุรกิจสารเคมี โดยไม่ได้คิดถึงผลเสียที่จะย้อนกลับมาเป็นอย่างไร กระทั่งถึงปี พ.ศ. ๒๕๓๕ ทรัพยากรธรรมชาติถูกทำลายอย่างรวดเร็ว เกินกว่าที่จะฟื้นฟูได้ทัน ประกอบกับการปล่อยน้ำเสียจากโรงงาน จากชุมชน และจากเรือประมงลงสู่คลองท่าแพ
ทุกคนที่ประกอบอาชีพนี้ต่างไม่ตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติ ความมักง่ายความเห็นแก่ตัวและความอยากได้ ทำให้สภาพความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติเสื่อมถอยลง เป็นเหตุปัจจัยสำคัญให้ น้ำ ดิน ไม่เอื้ออำนวยต่อการเลี้ยงกุ้งเหมือนดังแต่ก่อน การทำนากุ้งแบบพัฒนาจึงเริ่มขาดทุนกันทีละรายสองราย จนเลิกเลี้ยง บ้างก็ขาย บ้างก็ให้เช่า บ้างก็ทิ้งร้างไว้เฉยๆ คนที่ไม่เคยทำก็อยากที่จะมาลองทำดู แต่ก็ต้องพบกับการขาดทุนและในที่สุดก็ถึงจุดจบของบ่อพัฒนา
แต่สำหรับการเลี้ยงแบบธรรมชาติก็ยังคงทำกันไปเรื่อยๆ โดยมีการแก้ปัญหาและปรับตัวกันอย่างต่อเนื่อง โดยการใช้ปุ๋ยเคมีบ้าง โดโลไมล์บ้าง ปูนขาวบ้าง ตามแต่ใครจะบอกว่าอะไรดี ก็ลองใช้ตาม ๆ กันทั้งนั้น แต่ก็ยังไม่เป็นผลสำเร็จ ซ้ำยังมีปัญหาเพิ่มมากขึ้นทุกวัน

หาหนทางแก้ทุกข์...จึงเดินเข้าหาแนวทางชีวภาพ

“สื่อวิทยุ สร้างโอกาสการเรียนรู้ใหม่”
“หลายวิธีหลายแนวทางถูกนำมาใช้เพื่อการแก้ปัญหาเหมือนกับหมาจนตรอก”
โชคดี สุวรรณมณีย์ สมาชิกของชุมชนซึ่งมีอาชีพเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติสะท้อนความรู้สึกสุดทน หลังจากที่ได้รับความรู้จากการฟังรายการวิทยุ “สนทนาภาษากุ้ง” ของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์และรายการ “โฟกัสเมืองคอน” โดยมีพระอาจารย์สุวรรณ เจ้าอาวาสวัดป่ายางโทรศัพท์เข้ามาในรายการแนะนำให้ลองทำน้ำหมักชีวภาพใช้ในการแก้ปัญหาการเลี้ยงกุ้ง ด้วยความที่อยากเห็นแนวทางที่ยั่งยืนในการเลี้ยงกุ้ง โดยไม่รู้ว่าผลลัพธ์จะเป็นอย่างไร คิดเพียงว่าวันนี้เรากำลังเจ็บไข้ยาอะไรที่เขาบอกว่ากินแล้วน่าจะหายก็น่าจะกิน “กินยาเพื่อรอวันหายไข้ ดีกว่านอนรอวันตายโดยไม่ได้กินยา” ถ้าดีก็คงอยู่ได้ถ้าไม่ดีก็ไม่ได้เสียหายอะไรในเมื่ออาการหนักขนาดนี้แล้วก็สมควรที่จะทดลองทำใช้ดู จึงตัดสินใจไปพบกับพระอาจารย์สุวรรณ เพื่อขอสูตรการทำน้ำหมักชีวภาพ และขอกากน้ำตาลมาด้วย เพื่อทำน้ำหมักชีวภาพสูตรแรกไว้ใช้ กากน้ำตาล ๑๐ ก.ก. : สับปะรด ๓๐ ก.ก.
โดยนำสับปะรดมาสับให้ละเอียด ผสมกับกากน้ำตาลใส่ลงในภาชนะที่มีฝาปิด ปิดฝาให้สนิททิ้งไว้ประมาณ ๓๐ วัน ให้สังเกต ถ้ามีฝ้าขาวขึ้นบนหน้าน้ำหมักก็สามารถนำมาใช้ได้เลย น้ำหมักที่ดีจะต้องมีกลิ่นหอมหวานอมเปรี้ยว ถ้ามีกลิ่นเหม็นถือว่าใช้ไม่ได้
ในการใช้น้ำหมักชีวภาพกับนากุ้ง จะใช้ในอัตราส่วน น้ำหมักชีวภาพ ๑ ลิตร : พื้นที่ ๑ ไร่ ใส่ผสมลงไปกับน้ำช่วงที่ดันน้ำเข้าแปลงนา ทดลองใช้ได้ประมาณ ๑ ปี โดยระยะเวลาการใช้ไม่แน่นอนนักแล้วแต่ความสะดวก คือ ถ้าเปิดกุ้งครั้งก็ใส่น้ำหมักครั้งหนึ่งในช่วงที่ดันน้ำใหม่เข้าแปลงนา เห็นผลดี มากกว่าผลเสีย คือ
• ดินดีไม่มีกลิ่นเหม็นหน้าดินมีขี้เลนมากขึ้น
• น้ำสีสวย คือ ไม่มีลักษณะเป็นเมือก สีไม่เขียว จนผิดปกติธรรมชาติ
• ปลาตัวอ้วนขึ้น รสชาติดี
• กุ้งรอดมากขึ้นกว่าตอนที่ยังไม่ใช้น้ำหมัก
• หอยเจดีย์ ซึ่งเป็นสัตว์กินหน้าดินเริ่มน้อยลง
จึงได้แนะนำให้สมาชิกที่ทำนากุ้งด้วยกันลองใช้ดูบ้างบางคนที่เชื่อก็ลองทำดู บางคนที่ไม่เชื่อก็ไม่ทำ แถมยังหาว่าทำอะไรบ้าๆ เสียอีก แต่ก็ไม่ได้ว่าอะไรเขายังคิดทำแบบคนบ้าต่อไป

ก่อเกิดการรวมกลุ่มคนเลี้ยงกุ้ง
จากการทำคนเดียวก็เริ่มมีผู้ร่วมทำร่วมคิดเมื่อมีปัญหาเกิดขึ้นก็จะปรึกษาหารือกัน ในช่วงเวลาที่เสร็จจากงานได้นั่งคุยกันถึงข้อดีข้อเสีย และปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในที่สุดก็ได้บทสรุปว่าน่าจะตั้งกลุ่มของชุมชนขึ้นมาสักหนึ่งกลุ่ม เพื่อที่จะได้ปรึกษาหารือแลกเปลี่ยนความรู้เรื่องราวต่างๆ ในชุมชน และเพื่อที่จะได้ขอสนับสนุนด้านปัจจัยต่างๆ จากหน่วยงานภาครัฐ หรือจากองค์กรต่างๆ ให้กับชุมชนบ้าง สมาชิกส่วนหนึ่งของชุมชนเห็นดีด้วย
วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๔๖ จึงเกิดกลุ่ม “ออมทรัพย์เกษตรกรเพื่อการเลี้ยงกุ้งเชิงอนุรักษ์” ขึ้นที่ชุมชนบ้านห้วยไทร โดยมีสมาชิกอยู่ในพื้นที่ หมู่ ๓ , ๔ , ๘ และหมู่ ๑๒ ของตำบลปากพูน ซึ่งสมาชิกเป็นผู้ที่ทำอาชีพเลี้ยงกุ้งทั้งหมด กลุ่มดำเนินการไปได้ประมาณ ๑ ปี ก็ไม่ได้มีกิจกรรมอะไรมากมายนัก จะมีอยู่เป็นหลักก็เพียงการออมทรัพย์ และการพูดคุยปรึกษากันเรื่องการเลี้ยงกุ้งบ้างเป็นครั้งคราว ตามความสะดวกและความเหมาะสม ส่วนผู้ที่ศรัทธาในเรื่องน้ำหมักชีวภาพก็ทำชีวภาพใช้กันไป ผู้ที่ไม่ใช้ก็คิดว่าขอดูคนอื่นใช้ไปก่อน ซึ่งตอนนั้นมีผู้ทำใช้กันอยู่ ๓ ราย คือ คุณโชคดี สุวรรณมณีย์ คุณรัญญา แพรกเมือง คุณจรวย แพรกเมือง ทำกันแบบลองผิดลองถูกใช้ไปเรียนรู้ไป ปรับปรุงเปลี่ยนแปลงกันไปเรื่อยๆ แล้วนำกลับมาดูพูดคุยปรึกษาหารือกันหลังจากเสร็จภาระกิจการงานประจำวัน

ก้าวเข้าร่วมกับเครือข่ายเกษตรชีวภาพ
กระทั่งวันหนึ่งขณะที่คุณโชคดี สุวรรณมณีย์ ซึ่งเป็นเลขากลุ่มไปซื้อกากน้ำตาลที่วัดป่ายาง ซึ่งตรงกับวันที่เครือข่ายเกษตรชีวภาพ ภายใต้โครงการดับบ้านดับเมืองประชุมเพื่อเตรียมโครงการในปีที่ ๒ จึงได้พบกับคุณช่วน ยอดวิจารณ์ ซึ่งเป็นผู้ช่วยชุมชนของเครือข่ายนี้ และได้เข้ามาสนทนาทำความรู้จักกับชุมชนบ้านห้วยไทร
เมื่อคณะกรรมการกลุ่มออมทรัพย์ได้มีการประชุมกันภายใน และอยากจะให้กลุ่มออมทรัพย์เข้าร่วมเป็นสมาชิกเครือข่ายเกษตรชีวภาพ และประธานกลุ่มและสมาชิกส่วนใหญ่ไม่เห็นด้วย จึงทำให้แกนนำที่ใช้ชีวภาพอยู่แล้วต้องจัดกระบวนการใหม่ โดยรวบรวมเฉพาะผู้ที่สนใจที่จะใช้ชีวภาพทั้งส่วนที่ปลูกพืชและส่วนที่เลี้ยงกุ้งโดยให้ คุณสุวิทย์ เครือเสนา เป็นแกนนำกิจกรรมด้านพืช คุณโชคดี สุวรรณมณีย์ เป็นแกนนำกิจกรรมด้านการเลี้ยงกุ้ง
ต่อมาชุมชนได้มีโอกาสร่วมประชุม “การอบรมชีวภาพขั้นพื้นฐานควบคู่กับเศรษฐกิจพอเพียง” เมื่อวันที่ ๑-๒ กรกฎาคม ๒๕๔๗ ที่วัดป่ายาง ต.ท่างิ้ว อ.เมือง จ.นครศรีฯ สมาชิกของชุมชนได้รับความกรุณาจากวิทยากร คือ อาจารย์วิวัฒน์ ศัลยกำธร อบรมพิเศษเกี่ยวกับการทำนากุ้งชีวภาพให้ ๒ ชม. หลังจากการอบรม สมาชิกของชุมชนก็ได้นำความรู้ที่ได้มาใช้กับการเลี้ยงกุ้ง และก็เป็นผลดีขึ้น แต่ก็ยังหาผลสรุปที่เป็นองค์ความรู้อย่างเป็นรูปธรรมแน่นอนไม่ได้ว่า ชีวภาพนั้นมีผลต่อการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติให้ดีขึ้นได้อย่างไร เพราะการกระทำนั้นทำกันแบบต่างคนต่างทำ ไม่ได้มีกฎเกณฑ์หรือระบบใดๆ ที่จะใช้มาตรฐานในการเปรียบเทียบหรือวัดผลดี ผลเสีย หรือเปรียบเทียบการใช้ชีวภาพในปริมาณที่แตกต่างกัน ไม่สามารถนำองค์ความรู้ที่เกิดไปบอกเล่าให้คนอื่นเข้าใจได้ ต่อมา เมื่อวันที่ ๙ มกราคม ๒๕๔๙ กลุ่มออมทรัพย์เพื่อการเลี้ยงกุ้งเชิงอนุรักษ์บ้านห้วยไทร ได้จัดเวทีเกษตรชีวภาพขึ้นที่ชุมชนห้วยไทร จากการสนับสนุนงบประมาณของโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ ได้รับการประสานงานจากนายช่วน ยอดวิจารณ์ คณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพ ได้รับเกียรติจากพระอาจารย์สุวรรณ คเวสโก เจ้าอาวาสวัดป่ายาง จังหวัดนครศรีธรรมราช บรรยายเกี่ยวกับการสร้างกลุ่มให้เข้มแข็งและยั่งยืน ต่อจากนั้นนายอนุภัทร จันตราชู นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร จากจังหวัดสุราษฎร์ธานี ได้มาให้ความรู้เกี่ยวกับการทำน้ำหมักชีวภาพไว้ใช้เอง ตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงแบบพึ่งพาตนเอง นายธนาวุฒิ ถาวรพราหมณ์ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลปาพูน ได้มาพูดถึงบทบาทขององค์การบริหารส่วนตำบลกับการพัฒนาอาชีพในท้องถิ่นอย่างยั่งยืน
ด้วยเหตุนี้ทางกลุ่มจึงคิดกันว่า น่าจะทำการศึกษารวบรวมเพื่อให้ได้องค์ความรู้ เกี่ยวกับการใช้ชีวภาพในการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติของชุมชนให้แน่นอนเป็นรูปธรรมมากกว่าที่ทำกันในทุกวันนี้ ทางกลุ่มจึงนำเรื่องนี้ไปปรึกษากับคณะทำงานเครือข่ายเกษตรชีวภาพ และสำนักงานโครงการดับบ้านดับเมือง ทางสำนักงานเห็นว่าเป็นเรื่องที่น่าสนใจ จึงให้ทางกลุ่มทำโครงการเสนอมา เพื่อให้คณะกรรมการอำนวยการพิจารณาโครงการตามขั้นตอน โครงการได้รับการพิจารณาและอนุมัติให้การสนับสนุน
กลุ่มออมทรัพย์เกษตรกรเพื่อการเลี้ยงกุ้งเชิงอนุรักษ์ชุมชนบ้านห้วยไทรจึงได้ทำการศึกษาตามโครงการ วิจัยการศึกษาปัจจัยในการเลี้ยงกุ้งแชบ๊วยแบบธรรมชาติในแนวทางในแนวทางชีวภาพอย่างยั่งยืน โดยคาดหวังว่างานวิจัยจะเป็นเครื่องมือในการสร้างความเข้มแข็งและสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ชุมชน โดยเน้นการนิยามความสุขของตนเอง ความสุขของชุมชน ซึ่งนิยามง่าย ๆ ตามภาษาชาวบ้านว่า อยู่ดี กินดี และบ้านห้วยไทรมีบริบทของชุมชนเกษตรกรรมที่ดำรงชีพแอบอิงพึ่งพิงระบบธรรมชาติ ด้วยอาชีพการเลี้ยงกุ้งตามธรรมชาติ ได้ทำการค้นหานิยามความสุขแบบ อยู่ดี กินดี ด้วยมุมมองของชาวบ้านที่สัมผัสอยู่จริงในชีวิต ดูด้วยสายตาที่เป็นจริง ดูทั้งเรื่องปากท้อง และการเป็นอยู่ในสังคม ตลอดจนองค์ความรู้ ภูมิปัญญาที่เกิดขึ้น ผ่านมิติมุมมองทั้งในเชิงมูลค่าและคุณค่า

ทำวิจัยนากุ้งชีวภาพ…เพื่อความอยู่รอด
โครงการวิจัยการศึกษาปัจจัยในการเลี้ยงกุ้งแชบ๊วยแบบธรรมชาติในแนวทางในแนวทางชีวภาพอย่างยั่งยืน ที่ดำเนินการโดยกลุ่มออมทรัพย์เกษตรกรเพื่อการเลี้ยงกุ้งเชิงอนุรักษ์ ได้รับการสนับสนุนจากโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ และนักวิชาการจากสถาบันวิจัยและพัฒนา ของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์เป็นพี่เลี้ยงคอยหนุนเสริมงานวิจัยในครั้งนี้
เป็นการวิจัยแบบมีส่วนร่วมโดยมีชุมชนเป็นนักวิจัยเอง ทำการศึกษาการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติในวิถีปกติที่ทำกันอยู่แล้ว เพียงแต่งานวิจัยนี้ออกแบบการเก็บข้อมูลและการควบคุมปัจจัยบางอย่างเท่านั้น โดยควบคุมไม่มีการให้อาหาร ไม่ใช้เครื่องตีน้ำ และไม่ใช้สารเคมี
ทีมวิจัยที่เป็นเจ้าของบ่อกุ้งทดลองนอกจากทำการทดลองเองแล้วยังร่วมสนับสนุนงบประมาณสำหรับวิจัยด้วย ซึ่งโครงการวิจัยเพียงสนับสนุนค่าพันธุ์ลูกกุ้ง ส่วนค่าใช้จ่ายปุ๋ยชีวภาพและค่าน้ำมันสำหรับสูบน้ำเข้านากุ้งออกคนละครึ่งกับเจ้าของบ่อกุ้ง และผลผลิตที่ได้ยกให้ทีมวิจัยจัดการเอง

การออกแบบวิจัย
การออกแบบวิจัยโดยการปล่อยกุ้งแชบ๊วยขนาด พี ๑๕ ในอัตราส่วน ๕,๐๐๐ ตัวต่อพื้นที่ ๑ ไร่ โดยบ่อส่วนใหญ่มีขนาด ๔๐ – ๘๐ ไร่ ได้แบ่งการวิจัยออกเป็น ๓ ชุดการทดลอง คือ ชุดการทดลองที่ ๑ บ่อที่ใช้ชีวภาพมาก่อนแล้ว ๓ ปี ชุดการทดลองที่ ๒ บ่อที่ใช้ชีวภาพมาก่อนแล้ว ๑ -๒ ปี และชุดการทดลองที่ ๓ บ่อที่ไม่เคยใช้ชีวภาพมาก่อนเลย
และได้ทำบ่อควบคุม ๑ บ่อ ที่ไม่มีการใช้ชีวภาพเพื่อเปรียบเทียบกับแต่ละชุดการทดลองที่มีการใช้ชีวภาพในระดับแตกต่างกัน ๓ ระดับ คือ ระดับที่ ๑ ใช้ในอัตราส่วน ๑๕๐ กก. : ๓ ลิตร : ๔๐ ไร่ (ชีวภาพเม็ด ต่อ ชีวภาพน้ำ ต่อ ไร่) ระดับที่ ๒ ใช้ในอัตราส่วน ๒๐๐ กก. : ๔ ลิตร : ๔๐ ไร่ และระดับที่ ๓ ใช้ในอัตราส่วน ๒๕๐ กก. : ๕ ลิตร : ๔๐ ไร่ ทำการเก็บข้อมูลปัจจัยที่เกี่ยวข้อง คือ ต้นทุน และผลผลิตที่ได้รับ การสูบน้ำเข้า pH ของน้ำ ความเค็ม ควบคุมและสังเกตโดยนักวิจัยเกี่ยวกับเรื่องกุ้ง น้ำ และดิน
สรุป และวิเคราะห์ผลการวิจัย
ด้านผลต่อการเปลี่ยนแปลงของดิน สภาพจากการสังเกตก่อนการใช้ชีวภาพ ดินมีลักษณะแข็ง เวลาเหยียบลงไปจะไม่รู้สึกว่ามีโคลน หรือมีลักษณะร่วนซุย แต่เมื่อใช้ชีวภาพ พบว่าดินร่วนซุย และเป็นโคลนมากขึ้น ซึ่งสภาพแบบนี้จะมีผลดีต่อเรื่องอาหารของกุ้ง ปลา และปู ในบ่อเพราะจะมีอาหารจำพวกแพลงตอนและสัตว์น้ำเล็กๆ มากขึ้น รวมทั้งเป็นที่หลบภัยของกุ้งเวลาลอกคราบ จากการสังเกตจะพบว่าเวลาลูกกุ้งลอกคราบจะฝังตัวในดินโคลน เพื่อหลีกหนีการกินของปลา ถ้าดินแข็งการหลบภัยของลูกกุ้งก็จะไม่ปลอดภัย
ด้านการเปลี่ยนแปลงของน้ำ สภาพน้ำก่อนใช้ชีวภาพ จากการสังเกตพบว่า สีของน้ำจะมีลักษณะคล้ายสีน้ำทะเลเวลาที่ดันน้ำเข้า ส่วนหลังใช้ชีวภาพ จะมีลักษณะสีของน้ำคล้ายสีเปลือกไข่ไก่ ซึ่งเป็นน้ำที่เหมาะสำหรับการเลี้ยงกุ้ง
ด้านผลผลิตอื่นๆ ที่ตามมาหลังใช้ชีวภาพ พบว่าผลผลิตปลาและปูในนามีมากขึ้น ลักษณะของปลาและปูอุดมสมบูรณ์มากขึ้น เนื่องจากมีอาหารจากดินเลนที่เกิดจากกระบวนการชีวภาพ แต่สำหรับกุ้งนั้นจะได้ผลหรือไม่ขึ้นกับปัจจัยเรื่องน้ำว่าดีเพียงใด(น้ำดี หมายถึงไม่มีสารเคมีจากโรงงานเจือปน) ถ้าไม่มีผลกระทบเรื่องปัจจัยน้ำเข้ามาแทรกผลผลิตก็จะได้ดี เพราะสภาพดินจะเป็นแหล่งอาหารของกุ้งและเป็นผลดีต่อการดำรงชีพ และการหลบภัยของกุ้งได้อย่างดี ซึ่งเป็นผลมาจากกระบวนการชีวภาพ

ส่วนเรื่องมูลค่าในเชิงธุรกิจ ถึงแม้ผลที่ออกมาจะยังไม่ประสบผลสำเร็จ แต่การศึกษาทดลองเรื่องการเลี้ยงกุ้งนั้นจะต้องทำซ้ำกันหลายๆ ครั้ง เพื่อจะได้รู้ผลที่แน่นอน รู้ถึงผลกระทบจากสภาวะแวดล้อมทางธรรมชาติด้วย เพราะการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติ ๗๐% ต้องอยู่ภายใต้สภาวะทางธรรมชาติยากที่จะเข้าไปควบคุม ซึ่งในบางช่วงเวลาก็เป็นปัญหาในบางช่วงเวลาก็ไม่เป็นปัญหา แต่ก็สามารถที่จะได้ความรู้ในเรื่องต่างๆ เกิดตามมาอีกมากมาย แม้การทำโครงการวิจัยจะเป็นเรื่องใหม่ของชุมชน และอาจจะยุ่งยากในเรื่องของการบันทึกข้อมูล สำหรับสมาชิกของชุมชนที่มีความรู้พออ่านออกเขียนได้ แต่ก็ถือเป็นความภูมิใจที่ได้ทำโครงการ การศึกษาวิจัย ในครั้งนี้ ซึ่งก็สามารถที่จะนำความรู้ที่ได้ไปใช้ในการเลี้ยงกุ้งในครั้งต่อๆ ไปได้อีกระดับหนึ่ง

สิ่งที่ได้รับมากกว่าผลการวิจัย
นอกจากนี้งานวิจัยในครั้งนี้ได้สร้างความภาคภูมิใจให้กับคนในชุมชนเป็นอย่างยิ่ง ถึงแม้เขาเหล่านั้นไม่มีใบปริญญาพ่วงท้าย แต่เขาสามารถทำงานวิจัยเพื่อการอยู่รอดในชุมชนได้ จนเป็นที่ยอมรับจากสังคมระดับหนึ่ง ทำให้ผู้ทำวิจัยทั้ง ๘ คน ต่างภาคภูมิใจ และแส ดงความรู้สึกออกมาว่า
นางสอดแก้ว คงจันทร์ " รู้สึกดีใจที่ได้เข้ามาร่วมกลุ่ม เพราะเมื่อก่อนคิดคนเดียว ทำคนเดียว บางครั้งคิดไม่ออก ทำไม่ถูก ไม่รู้จะไปปรึกษาใคร พอเกิดการร่วมกลุ่มได้ร่วมคิด ทำได้แล้วหลายเรื่องตามที่คิด"
นายรัญญา แพรกเมือง "ดีใจที่ได้ร่วมคิด ร่วมกันแก้ปัญหา ดีกว่าคิดคนเดียว ทำคนเดียว"
นายสุทิน สกกุณา "ดีใจที่ได้เข้าร่วมกลุ่มชีวภาพ เพราะหลังจากได้ใช้ชีวภาพทำให้กุ้งติดมากขึ้น ดินดีขึ้น ปลาชุกชุมกว่าเดิม"
นายสุริยา ผลาวรรณ "การรวมกลุ่มมีโอกาสได้ทำสิ่งดี ๆ ร่วมกัน ทำการเกษตรปลอดสารพิษ ก่อให้เกิดแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อการพึ่งพาตัวเองของชุมชน ก่อให้เกิดความสุขใหม่ ๆ ที่ไม่ต้องซื้อหา"
นายจรวย แพรกเมือง "หลังจากหันมาใช้ชีวภาพรู้สึกว่านากุ้งดีขึ้น เกิดขี้แดคในน้ำแต่น้ำไม่เสีย ปลากินขี้แดดตัวอ้วนกว่าเมื่อก่อน"
นายประมวล เรืองศรี "แต่ก่อนผมไม่ใช้ชีวภาพกุ้งเป็นโรคสีส้ม หลังจากใช้ชีวภาพกุ้งไม่พบโรคสีส้ม ทั้ง ๆ ที่นารอบข้างเขาเป็นโรคสีส้มกันทั้งนั้น จนทำให้เพื่อน ๆ รอบข้างต้องเข้ามาศึกษาขอความรู้ในการใช้น้ำหมักชีวภาพ และจากการสังเกตหลังการใช้ชีวภาพขี้แดดที่เกิดในบ่อไม่มีกลิ่นเหม็นเหมือนก่อนหน้านี้ ปลาที่อยู่ในบ่ออ้วนขึ้น จับขายได้น้ำหนักดีกว่าแต่ก่อน"
นางสาวโชคดี สุวรรณมณีย์ "รู้สึกดีกับการทำงานเป็นกลุ่ม ถึงแม้บ้างครั้งความคิดเห็นอาจไม่ตรงกันบ้าง แต่ก็สามารถแก้ปัญหากล่าวนั้นให้คลี่คลายลงได้ด้วยดี ก่อให้เกิดผลดีมากกว่าผลเสีย อย่างการเลี้ยงกุ้งเมื่อก่อนมีหอยเจดีย์เข้ามาอาศัยอยู่มาก หลังการใช้น้ำหมักชีวภาพที่หมักจากสับปะรด หอยเจดีย์กลับหายไป แต่จากการทดลองใช้ปุ๋ยชีวภาพชนิดอัดเม็ดติดต่อกันมา ๑ ปี เพื่อศึกษาเปรียบเทียบหอยเจดีย์ก็กลับมาเหมือนเดิม"
ทั้งหมดนี้เป็นข้อมูลที่ออกมาจากปากของผู้ปฏิบัติจริง วิจัยเพื่อความอยู่รอดของชุมชนโดยไม่ทำลายสภาพแวดล้อม ไม่ได้ทำงานวิจัยตามงบประมาณที่ได้มา หรือวิจัยเพื่อการเลื่อนตำแหน่งที่สูงขึ้น

องค์ความรู้ใหม่...บทพิสูจน์การวิจัยแบบชาวบ้าน
หลังจากชุมชนบ้านห้วยไทรได้ร่วมกันปฏิวัติตัวเองตามความสมัครใจของแต่ละคนหันมาประยุกต์ใช้ชีวภาพให้กลมกลืนกับวิถีชีวิตของแต่ละครอบครัวตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงแบบพึ่งตนเอง ก่อให้เกิดองค์ความรู้ใหม่ ๆ ขึ้นมาอีกหลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็น
การใช้ชีวภาพกับนากุ้ง พบว่า การใช้น้ำหมักชีวภาพจากสับปะรดสุกแต่เพียงอย่างเดียว(สับปะรดสุก ๓ ส่วน กากน้ำตาล ๑ ส่วน น้ำสะอาด ๑๐ ลิตร) นำมาหมักรวมกัน ใช้ได้ผลดีที่สุดสำหรับเขตนี้ ทำให้หอยเจดีย์หายไปจากท้องนา น้ำเปลี่ยนสี กุ้งไม่เป็นโรคสีเหลือง ในนามีปู ปลาสมบูรณ์มากขึ้น ส่วนการใช้น้ำหมักชีวภาพที่ทำจากเนื้อสัตว์(ปลา ๑ ส่วน กากน้ำตาล ๑ ส่วน) ไม่เหมาะกับการใช้ในนากุ้ง
การใช้ชีวภาพกับการปลูกพืช ในชุมชนบ้านห้วยไทรยังมีการใช้น้อยมาก เริ่มมีการใช้บ้างกับการปลูกปาล์มน้ำมัน เพิ่งจะเริ่มปลูกในระยะ ๑-๒ ปีนี้เอง ยังไม่มีผลที่ประจักษ์ชัดเจน และที่บ้านนายรัญญา แพรกเมือง เตรียมสร้างแปลงเรียนรู้เกี่ยวกับการปลูกพริกและมะละกอเพื่อเป็นคำตอบให้กับชุมชนต่อไป
การใช้ชีวภาพในครัวเรือน ในชุมชนเริ่มมีการทำน้ำยาเอนกประสงค์ ประเภทน้ำยาล้างจาน น้ำยาซักผ้า แชมพูสระผม ตามสูตรที่แต่ละคนได้รับการถ่ายทอดมา ยังไม่สามารถสรุปเป็นบทเรียนของชุมชนที่ชัดเจน
การประยุกต์ใช้ชีวภาพกับการเลี้ยงสัตว์ นายสุริยะ ผลาวรรณ์ ใช้น้ำหมักชีวภาพจากสับปะรดผสมน้ำให้วัวได้ดื่มกิน และนำน้ำหมักชีวภาพไปผสมน้ำฉีดพ่นแปลงปลูกหญ้าบนคันนากุ้ง ในฤดูที่ผ่านมาระหว่างปี ๒๕๔๘ - ๒๕๔๙ เกิดโรคปากและเท้าเปื่อยระบาดในพื้นที่และบริเวณใกล้เคียง แต่วัวที่ตนเองเลี้ยงไม่ติดโรคระบาดแต่อย่างใด แม้ยังไม่มีข้อมูลอะไรมายืนยัน แต่ก็ได้รับความสนใจจากผู้คนรอบข้าง

สรุปโครงการ...พบ ๔ ปัจจัยแห่งความสุขที่ห้วยไทร
เมื่อมองผ่านระบบคุณค่าแห่งความสุขที่เกิดขึ้นกับงานวิจัยของชาวบ้านในครั้งนี้ ทุกคนบอกเป็นเสียงเดียวกันว่าคุ้มค่าและได้กำไรมาก เพราะได้เรียนรู้เหตุปัจจัยแห่งความสุขที่เกิดขึ้นจากการทำโครงการนี้ ได้แก่
ปัจจัยแห่งความสุขที่หนึ่ง คือ กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แบบจับเข่าคุยกัน ทั้งชุมชน เจ้าหน้าที่โครงการ และนักวิชาการ ทำให้เกิดความเข้าใจกัน เกิดความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน แล้วตามมาด้วยประโยชน์อื่นๆ อีกมากมาย
ปัจจัยแห่งความสุขที่สอง คือ เสริมสร้างความสุขและความมั่นใจในการประกอบอาชีพกับการเลี้ยงกุ้งในแนวทางชีวภาพที่สามารถสร้างองค์ความรู้ออกมาอย่างเป็นรูปธรรม และได้รับการยอมรับในระดับหนึ่ง เพื่อพัฒนาต่อให้ดียิ่งขึ้น
ปัจจัยแห่งความสุขที่สาม คือ การบริหารจัดการความสุขของกลุ่ม ที่มุ่งเน้นประโยชน์ของสาธารณะและของชุมชนเป็นหลัก
ปัจจัยแห่งความสุขที่สี่ คือ ความมั่นคงของครอบครัว ความอบอุ่นของครับครัวกับการประกอบอาชีพตามวิถีชุมชน ทำให้คนในครอบครัวได้อยู่ด้วยกัน มีอาหารการกิน กุ้ง หอย ปู ปลา ที่ไม่ต้องซื้อหาเลี้ยงได้ตลอดปี เป็นการหาอยู่ หากิน สร้างอู่ข้าว อู่น้ำ ที่พอเพียงสมดุลกับระบบธรรมชาติและเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระราชดำริ
ตลอดระยะเวลาในการจัดทำโครงการวิจัยนี้ ทุกคนที่เข้าร่วมโครงการต่างได้รับผลกำไรแห่งความสุขที่ทำให้ทุกคนมีขวัญกำลังใจ เกิดพลังในการขับเคลื่อนการพัฒนาให้ชุมชนเข้มแข็งต่อไป ตามแนวทางการเรียนรู้จากการใช้ชีวภาพ และการปรับตัวของชาวนากุ้ง

ข้อเสนอเพื่อการปรับตัวของชาวนากุ้งชุมชนห้วยไทร
จากกระบวนการค้นความรู้ด้านการเลี้ยงกุ้งด้วยกระบวนการชีวภาพของกลุ่มออมทรัพย์เกษตรกรเพื่อการเลี้ยงกุ้งเชิงอนุรักษ์ที่บ้านห้วยไทร พบว่ากระบวนการเรียนรู้การใช้ชีวภาพสามารถแก้ปัญหาของชาวนากุ้งได้ระดับหนึ่ง โดยเฉพาะการทำให้สภาพดินและน้ำที่เป็น ๒ ปัจจัยสำคัญในการเลี้ยงกุ้งดีขึ้นอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตามปัจจัยน้ำยังเป็นปัจจัยที่ไม่สามารถควบคุมได้ เพราะขึ้นอยู่กับสภาพสิ่งแวดล้อม โรงงานอุตสาหกรรมที่ปล่อยน้ำเสียลงสู่ทะเล และยังเป็นปัญหาใหญ่ต่อเกษตรกรในการการเลี้ยงกุ้งทั้งหมดด้วย ซึ่งจากการเรียนรู้ในงานวิจัยครั้งนี้ ได้บทเรียนแนวทางการปรับตัวของเกษตรกรที่ทีมงานวิจัยเสนอไว้อย่างน่าสนใจ ดังนี้
๑. แนวทางการเลี้ยงกุ้งชีวภาพกึ่งปิด
ระบบการเลี้ยงกุ้งแบบกึ่งปิดเป็นการแก้ปัญหาน้ำเสีย ซึ่งระบบกึ่งปิด หมายความว่า มีการดันน้ำเข้านาเพียงครั้งเดียว โดยสามารถเลือกสภาพน้ำดีที่สุดในการดันน้ำได้ หลังจากนั้นก็ปิดนาไม่ดันน้ำอีกจนการจะเลี้ยงกุ้งครั้งใหม่ และใช้กระบวนการชีวภาพปรับสภาพน้ำให้เหมาะสม ผลเสียของวิธีนี้ คือ ไม่สามารถดันน้ำครั้งที่สองเพื่อให้ได้ลูกกุ้งจากธรรมชาติที่มากับน้ำทะเลที่ดันเข้าใหม่ จึงต้องมีการปล่อยลูกกุ้งใส่ในบ่อผสมกับการดันน้ำครั้งแรกด้วย แนวคิดนี้ยังไม่มีการเริ่มทำอย่างจริงจัง เพียงแต่เป็นแนวทางที่น่าสนใจ
๒. เกษตรกรเลี้ยงกุ้งควรให้ความสำคัญต่อผลผลิตอื่นที่ไม่ใช่กุ้งเพียงอย่างเดียวและควรหาอาชีพเสริม
ในการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติถึงแม้ต้นทุนจะต่ำ แต่ผลผลิตที่ได้ก็ไม่มีความแน่นอน ขึ้นอยู่ปัจจัยธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พร้อมทั้งต้นทุนเรื่องราคาน้ำมันเป็นปัจจัยสำคัญหนึ่งที่ทำให้ชาวนาเลี้ยงกุ้งไปไม่รอด แต่ถ้ายึดแนวทางพระราชดำริการทำเกษตรพอเพียง และการทำเกษตรทฤษฎีใหม่ที่ไม่ได้มุ่งผลิตเพื่อขายแต่สิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่มองระบบสมดุลสร้างภูมิคุ้มกันในนากุ้ง มองหาผลผลิตอื่นๆ ที่มากกว่ากุ้ง เช่น ปู ปลา โดยสร้างระบบนิเวศอย่างเกื้อกูล พร้อมกับการมองหาอาชีพเสริมในช่วงเวลาว่างจากการดูแลนากุ้ง เพื่อเพิ่มรายได้ให้กับครอบครัว เช่น การทำน้ำตาลมะพร้าว ปลูกผัก วางแผนปลูกไม้ยืนต้นเพื่อใช้ประโยชน์และเป็นทุนสำรองในอนาคต ซึ่งควรออกแบบการจัดการเรื่องรายได้ของครอบครัว ด้วยระบบคิดการสร้างรายได้ ๓ ระดับ คือ
ระดับที่ ๑ การสร้างรายได้ระยะสั้น เพื่อเป็นเงินหมุนเวียนเลี้ยงครอบครัว เช่น เก็บผักขาย เลี้ยงกุ้ง ทำน้ำตาลมะพร้าว ซึ่งเป็นการหาได้เลี้ยงครอบครัวไปวันๆ
ระดับที่ ๒ การสร้างรายได้ระยะกลาง เพื่อสะสมเป็นทุนรอนในการลงทุนครั้งต่อไป ระยะนี้ต้องมีปัจจัยเสี่ยงน้อยกว่าระยะที่หนึ่ง ลงทุนทำไปแล้วมั่นใจว่าได้ทุนกลับคืนมา และมีช่วงเวลาการลงทุนที่เหมาะสมด้วย อาจจะเป็นระยะ ๕ – ๑๐ ปี เช่น การปลูกไม้ใช้สอยจำพวกไม้สน ไม้เศรษฐกิจจำพวกไม้กฤษณา ซึ่งมีระยะเวลาการใช้ประโยชน์เพียง ๔ – ๕ ปีเท่านั้น
ระยะที่ ๓ เป็นการลงทุนระยะยาว โดยการลงทุนนี้ต้องไม่มีปัจจัยเสียงใดๆ เป็นการสะสมเงินบำนาญสำหรับชีวิตในอนาคตเมื่อแก่ตัว โดยแบ่งพื้นที่ทำการเกษตรสำหรับปลูกไม้ยืนต้นจำพวกไม้ใช้ประโยชน์ ซึ่งในภาคใต้ไม้ที่เหมาะสม เช่น ไม้จำปา ไม้เทียม ไม้ตะเคียน ฯลฯ ถ้าเริ่มปลูกตั้งแต่อายุ ๓๐ ปี ในที่ ๑ – ๒ ไร่ เมื่อถึง ๖๐ ปี ก็จะมีทรัพยากรเพียงพอในการเลี้ยงชีพในปั้นปลายของชีวิต
๓. เกษตรกรควรให้ความสำคัญต่อชีวภาพน้ำที่ได้ผลดีกว่าการใช้ชีวภาพเม็ด
จากการสังเกตพบว่า เมื่อใช้ชีวภาพเม็ดหอยในนากุ้งหอยจะกลับมาอีก เมื่อเปรียบเทียบการใช้ชีวภาพเม็ดกับชีวภาพน้ำ ชีวภาพน้ำจะเป็นผลดีกว่า ดินร่วนกว่า สร้างอาหารในดินได้มากกว่า อีกทั้งชีวภาพน้ำไม่ต้องซื้อหาทำได้ด้วยวัตถุดิบในท้องถิ่น ซึ่งตอนนี้เกษตรกรเริ่มหันมาใช้ชีวภาพน้ำกันมากกว่าชีวภาพเม็ด

วันนี้ห้วยไทรไม่กลัวปัญหา...เพราะเรียนรู้และมั่นใจ
ณ วันนี้หลังจากการทำโครงการการศึกษาวิจัยเรื่องกุ้งแล้วเสร็จไปช่วงระยะเวลาหนึ่ง ชุมชนก็ยังต้องพบกับปัญหาตามมาเกี่ยวกับการทำนากุ้งอีกอย่างคือปัญหาราคาน้ำมันดีเซลซึ่งเป็นต้นทุนประมาณ ๘๐% ของการเลี้ยงกุ้งแบบธรรมชาติ จากชุมชนรวมกลุ่มกันใช้ชีวภาพเป็นผลสำเร็จไปได้ระดับหนึ่ง ชุมชนจึงคิดหาช่องทางแก้ปัญหาราคาน้ำมันแพงด้วยการผลิตไบโอดีเซลจากน้ำมันเหลือใช้ในการประกอบอาหาร ขึ้นมาใช้เองในชุมชนได้ แต่ก็ยังมีปัญหาต่อเนื่องมาอีกอย่างคือการขาดแคลนวัตถุดิบในการผลิต ซึ่งในชุมชนจะพยายามแก้ด้วยการที่จะใช้น้ำมันจากมะพร้าวซึ่งเป็นวัตถุดิบที่มีในท้องถิ่นเพื่อที่จะเป็นการแก้ปัญหาเรื่องราคาของมะพร้าวให้กับชุมชนอีกด้วย โดย อบต.ปากพูน ยังให้การสนับสนุนเครื่องหีบน้ำมันมะพร้าวอีกแรงหนึ่งด้วย
จะเห็นได้ว่าจากพื้นฐานเดิมของชุมชนที่ไม่ค่อยได้คิดได้ทำได้แก้ปัญหาใด ๆ ในชุมเลย รอคอยแต่หน่วยงานจากภาครัฐเข้ามาช่วยเหลือเพียงอย่างเดียว ด้วยความที่สมาชิกของชุมชนคิดว่า เรานั้นมีความรู้แค่พออ่านออกเขียนได้จะไปคิดไปทำไปแก้ปัญหาอะไรได้ หลังจากได้ทำโครงการ “การศึกษาวิจัยการเลี้ยงกุ้ง” ผ่านไปแล้ว สมาชิกของชุมชนเริ่มมีความมั่นใจในตัวเองว่าสิ่งที่เราคิดว่าเราทำไม่ได้แก้ปัญหาเองไม่ได้ ความจริงแล้วไม่ใช่ทุกคนในชุมชนจะสามารถคิด ทำและแก้ปัญหาด้วยตัวเองได้ทุกเรื่อง ถ้าทุกคนไม่ร่วมแรง ร่วมใจ รวมพลังความคิด แก้ไขปัญหาทุกอย่างที่เกิดขึ้นในชุมชนร่วมกัน ย่อมยากที่จะสร้างชุมชนห้วยไทรเป็นสุขร่วมกันได้
วันนี้สมาชิกชุมชนบ้านห้วยไทร ไม่มีความทุกข์กับปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับวิถีชีวิตของชุมชน เพราะสมาชิกของชุมชนมีความมั่นใจในการที่จะคิด ลงมือทำ เมื่อพบปัญหาต่างๆ ชุมชนสามารถร่วมแก้ไขได้ระดับหนึ่ง ซึ่งจุดนี้ถือเป็นความภูมิใจของชุมชนที่เราสามารถที่จะพึ่งตนเองได้ และชุมชนก็มีความหวังว่า
วันข้างหน้าชุมชนเองคงสามารถเดินตามแนวทาง ‘วิถีชีวิตเศรษฐกิจพอเพียง’ ได้อย่างแน่นอน

บรรณานุกรม

ภาคผนวก

อนุภัทร จันตราชู, โชคดี สุวรรณมณีย์ และคณะ. นากุ้งชีวภาพที่ห้วยไทร. ปฏิวัติที่โลกใบเล็ก ; ปฏิวัติความคิดสู่ความสุขด้วยเกษตรชีวภาพ. โครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้. กรุงเทพฯ. อุษาการพิมพ์, ๒๕๔๙.

วิทยุชุมชน...สื่อเพื่อการเปลี่ยนแปลงและสร้างสุข เครือข่ายวิทยุชุมชน และสินปุน กระบี่

2010-03-20T07:08:00.000-07:00

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

“วิทยุชุมชน” สื่อของชุมชนที่แท้จริง

ที่ผ่านมาสื่อวิทยุเป็นสื่อที่มีรัฐเป็นเจ้าของแต่เพียงผู้เดียว สามารถเสนอข่าวสารต่างๆ ของรัฐได้เต็มที่ ประชาชนไม่มีสื่อเป็นของตนเอง ไม่สามารถเสนอข้อเท็จจริงของตนเองได้ ภาคธุรกิจแม้ไม่ได้เป็นเจ้าของคลื่นวิทยุแต่สามารถซื้อเวลาหรือสัมปทานจากรัฐได้ ดังนั้น ภาคธุรกิจจึงสามารถครอบครองสื่อทุกประเภทด้วยการจ่ายค่าโฆษณาราคาแพง เนื้อหาของสื่อต่างๆ จึงส่งเสริมการบริโภคอย่างล้นเกินและปกป้องผลประโยชน์ของภาคธุรกิจเท่านั้น ข่าวสารในสื่อวิทยุจึงมีแต่ข่าวสารจากรัฐและโฆษณาขายสินค้าและบริการของภาคธุรกิจเป็นส่วนใหญ่ นอกจากนี้ สื่อกระแสหลักในปัจจุบันมีส่วนทำลายวัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิต ความเชื่อ จิตสำนึกที่ดีงามของสังคม เพราะเป้าหมายของการจัดทำสื่อคือแสวงหากำไร (ธุรกิจ) และโฆษณาชวนเชื่อ ไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมความดีงามของสังคมและชุมชนแต่อย่างใด
รัฐธรรมนูญ มาตรา ๔๐ บัญญัติให้คลื่นวิทยุโทรทัศน์เป็นทรัพยากรสื่อสารของชาติเพื่อประโยชน์ของส่วนรวม และมีพระราชบัญญัติองค์กรจัดสรรคลื่นความถี่ที่ออกมาในปี พ.ศ. ๒๕๔๓ กำหนดว่าคลื่นวิทยุโทรทัศน์ร้อยละ ๒๐ ต้องเป็นของภาคประชาชน ในขณะที่องค์กรชุมชนส่วนใหญ่ไม่ทราบถึงสิทธิตรงนี้ และมีประสบการณ์ในการจัดทำสื่อน้อยมาก ซึ่งถ้าไม่มีการเตรียมความพร้อมของภาคประชาชน คลื่นวิทยุซึ่งกฎหมายกำหนดให้เป็นส่วนของภาคประชาชน จะถูกยึดครองโดยกลุ่มผลประโยชน์ทางการเมืองหรือของธุรกิจ ถือว่าผิดเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ
กล่าวคือ สำหรับสื่อวิทยุเป็นสื่อที่มีความเหมาะสมกับชุมชน เพราะเป็นสื่อที่รวดเร็วทันเหตุการณ์และลงทุนในการกระจายเสียงน้อยเมื่อเทียบกับสื่ออื่นๆ สามารถรับฟังข่าวสารได้ทุกหนแห่งแม้ขณะทำงานตามหัวไร่ปลายนาและราคาเครื่องรับวิทยุถูก นอกจากนี้ รัฐธรรมนูญ มาตรา ๓๗ ระบุว่าประชาชนมีสิทธิในการติดต่อสื่อสารกันโดยไม่ถูกขัดขวาง การใช้วิทยุเป็นช่องทางหนึ่งของชุมชนในการติดต่อสื่อสารระหว่างกัน ทั้งยังเป็นการสื่อสารที่ให้ประชาชนมีทางเลือกคือจะรับสาร(เปิดวิทยุ) หรือไม่รับ (ปิดวิทยุ) ก็ได้
ด้วยเหตุผลดังกล่าว จึงต้องส่งเสริมให้ชุมชนมีศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนเป็นของตนเองขบวนการรณรงค์เรื่องวิทยุชุมชนเริ่มต้นมาตั้งแต่ประมาณหลังปี พ.ศ. ๒๕๔๐ ซึ่งรัฐธรรมนูญมีผลบังคับใช้ และปัจจุบันมีศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนหลายแห่ง เริ่มทดลองออกอากาศเพื่อเป็นเครื่องมือสร้างการเรียนรู้ของชุมชน

วิทยุชุมชน...เป็นเครื่องมือสื่อสารเพื่อการเรียนรู้
บทบาทของวิทยุกระจายเสียงนอกจากเป็นเครื่องมือเพื่อการสื่อสารประชาสัมพันธ์ กระจายข่าว โฆษณา และบันเทิง ซึ่งยังมีอีกหลายบทบาทที่คนรู้จักกันน้อยหรืออาจจะลืมบทบาทเหล่านี้ไปแล้ว เพราะทุกวันนี้ส่วนมากสื่อถูกยึดครองและตกเป็นเครื่องมือของคนเพียงบางกลุ่มเท่านั้น จึงจำกัดบทบาทเฉพาะตามที่ผู้ใช้สื่อนี้ต้องการ แต่ก็มีคนบางกลุ่มในนามของเครือข่ายวิทยุชุมชนพยายามพูดถึงบทบาทวิทยุชุชมชนในเรื่องอื่นที่มากขึ้น เช่น เป็นช่องทางติดสื่อสารเพื่อการเรียนรู้ของผู้คนในโลกดิจิตอล หรือเวทีบอกเล่าเรื่องราวตนเองของชุมชน เสมือนห้องเรียนสาธารณะของชุมชนที่คนในชุมชนสามารถเรียนรู้เรื่องราวต่าง ๆ ผ่านสื่อนี้ เป็นช่องทางการติดต่อสื่อสารของชุมชน เป็นเครื่องมือสร้างจิตสำนึกของคนในชุมชนทางด้านต่าง ๆ เช่น ศาสนา สิ่งแวดล้อม เกษตรยั่งยืนการต่อต้าน ยาเสพติด ฯลฯ เป็นเครื่องมือตรวจสอบการทำงานของทุกภาคส่วน เป็นเวทีรณรงค์เพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางการเมืองของประชาชน เป็นเครื่องมือระดมพลังแก้ปัญหาต่าง ๆ ของชุมชน สร้างความสมดุลของข่าวสารจากชุมชนและข่าวสารจากภาคอื่นๆ เป็นการอนุรักษ์คุณค่า สร้างปัญญาในด้านวัฒนธรรม ประเพณีของชุมชน เป็นสื่อในการศึกษา สอดส่อง สะสาง สกัดจุดอ่อนของชุมชน เป็นสื่อช่องทางที่คนด้อยโอกาสและคนทุกกลุ่มในชุมชนได้บอกข่าวสารและเรื่องราวของตนเองไปยังคนอื่น ทั้งในแง่ปัญหาและทางออก และเป็นศูนย์กลางข้อมูลข่าวสารของชุมชน เป็นต้น

หลักการและลักษณะสำคัญของวิทยุชุมชน
เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าว การดำเนินงานวิทยุชุมชน มีหลักการทำงานดังนี้
- องค์กรชุมชนร่วมกันเป็นเจ้าของ
- ไม่แสวงหากำไร ดำเนินการเพื่อประโยชน์สาธารณะ
- ดำเนินการโดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนทุกขั้นตอน ตั้งแต่การตกลงว่าจะมีวิทยุชุมชน การจัดระบบบริหาร การระดมทุน การร่วมวางผังรายการ การจัดรายการ การร่วมรับฟัง และประเมินผล
- เข้าถึงง่าย สะดวก

วิทยุชุมชนเมื่อเริ่มต้นดำเนินงาน
ลักษณะของสถานีวิทยุชุมชนในระยะแรกดำเนินการ มีดังนี้
- เป็นสถานีวิทยุขนาดเล็ก กระจายเสียงในรัศมี ๑๐ - ๒๐ กิโลเมตร หรือภายใน ๑-๓ ตำบล ใช้งบประมาณในการดำเนินการต่ำ ชุมชนสามารถดูแลเองได้
- กลุ่มต่าง ๆ ในชุมชนมีทั้งที่จัดตั้งอย่างเป็นทางการหรือไม่เป็นทางการ คนทุกเพศทุกวัยทุกศาสนา สามารถใช้ประโยชน์ได้ เข้าถึงง่าย
- คนทำงานเน้นอาสาสมัครซึ่งถือเป็นการมีส่วนร่วมที่สำคัญของสถานี
- คนฟังรายการกับคนจัดรายการคือคนกลุ่มเดียวกัน กลุ่มต่าง ๆ ในชุมชนจะร่วมกันกำหนดผังรายการ ร่วมจัด ร่วมฟัง ตามความพร้อมของคนฟังและคนจัด ออกอากาศตามเวลาที่มีคนฟังและมีคนจัดรายการ อาจจะเพียงพอสามชั่วโมงต่อวันเท่านั้น
- สะท้อนความต้องการและลักษณะของท้องถิ่น เช่น ใช้ภาษาถิ่น ฯลฯ
- ปราศจากการครอบงำของกลุ่มอิทธิพล กลุ่มผลประโยชน์ และพรรคการเมืองทุกระดับ

เครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้...สร้างศูนย์ปฏิบัติการฯ

หนุนเสริมการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง

งานวิทยุชุมชนในพื้นที่ภาคใต้ ดำเนินการภายใต้ยุทธศาสตร์ “การเรียนรู้”
กลุ่มเป้าหมายที่หน่วยงานสนับสนุนและเครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้ได้ให้ความสำคัญ คือ แกนนำจากกลุ่ม/เครือข่ายที่มีอยู่แล้วในชุมชน เหตุผลสำคัญในการเลือกกลุ่มเป้าหมายดังกล่าว
ประการแรก หน่วยงานสนับสนุนงานพัฒนาขององค์กรชุมชน มีการทำงานกับกลุ่ม/เครือข่ายองค์กรชุมชนอยู่แล้ว
ประการที่สอง เครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้เกิดจากการรวมตัวของกลุ่ม/เครือข่ายองค์กรชุมชนที่สนใจงานวิทยุชุมชน
ประการที่สาม มีความเชื่อมั่นว่า แกนนำที่เข้าร่วมกระบวนการเรียนรู้งานวิทยุชุมชน สามารถสื่อสารกับกลุ่มเป้าหมายที่มีอยู่แล้วอย่างชัดเจน

กว่าจะมาเป็นศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้เรื่องวิทยุชุมชน
เครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้ ได้กำหนดกระบวนการเรียนรู้ที่สำคัญในงานวิทยุชุมชนสำหรับกลุ่มเป้าหมาย ดังนี้
- การให้ความรู้ความเข้าใจในสภาพปัญหา เหตุผลที่มาของการปฏิรูปสื่อ เจตนารมณ์ของมาตรา ๔๐ แห่งรัฐธรรมนูญฯ ตลอดจนหลักการและแนวคิดเรื่องวิทยุชุมชนสากล ต่อแกนนำผู้ริเริ่มจากกลุ่ม/เครือข่ายองค์กรชุมชน จนเกิดความชัดเจนในหลักการและเนื้อหาของวิทยุชุมชน
- แกนนำองค์กรชุมชนที่เป็นผู้ริเริ่มดำเนินการให้ข้อมูลกับชุมชน เรื่องความสำคัญของสื่อที่เป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชน สิทธิของชุมชนในการใช้ทรัพยากรคลื่นความถี่วิทยุ มีการสอบถามความคิดเห็น และความพร้อมเรื่องการจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนในชุมชน
- ประชุมกลุ่ม/องค์กรชุมชนในพื้นที่ที่ประสงค์จะทำศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชน ให้มีความรู้ที่เป็นรายละเอียดในงานวิทยุชุมชน
- เมื่อกลุ่ม/องค์กรชุมชนตกลงที่จะทำศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนร่วมกันแล้ว ก็มีการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการในงานบริหารจัดการและงานรายการ ตลอดจนภาระงานในศูนย์ปฏิบัติการฯ ที่ลงรายละเอียดชุมชนในพื้นที่ศูนย์ปฏิบัติการฯ
- การกำหนด ธรรมนูญ กติกา ข้อตกลง ในการทำศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้เรื่องวิทยุชุมชน รวมถึงการจัดโครงสร้างให้มีคณะกรรมการฝ่ายต่าง ๆ เช่น ฝ่ายบริหาร ฝ่ายบริการ ฝ่ายระดมทุน ฝ่ายประชาสัมพันธ์ เป็นต้น
- การสำรวจ ค้นหา กลุ่ม/บุคคลที่สนใจจะเป็นเจ้าของรายการ ร่วมจัดรายการ หรือการสื่อสารผ่านสื่อวิทยุชุมชน
- การอบรมเรื่องการผลิตรายการ/การใช้วัสดุอุปกรณ์ในห้องส่งกระจายเสียง
- การจัดทำผังรายการ โดยส่วนใหญ่เจ้าของรายการคือ กลุ่ม/เครือข่าย/หน่วยงาน เช่น กลุ่มออมทรัพย์ กลุ่มเยาวชน ผู้สูงอายุ กลุ่มเกษตรกร วัด โรงเรียน ฯลฯ
- การทดลองออกอากาศ ศูนย์ปฏิบัติการฯ แต่ละแห่งกำหนดวันเวลาออกอากาศตามความพร้อมของชุมชน บางศูนย์ปฏิบัติการฯ ออกอากาศวันละ ๒ ชั่วโมง บางศูนย์ฯ วันละ ๘ ชั่วโมง บางศูนย์ฯ วันละ ๑๒ ชั่วโมง บางศูนย์ฯ ออกอากาศสัปดาห์ละ ๕ วัน บางศูนย์ฯ สัปดาห์ละ ๓ วัน ฯลฯ
- การติดตามประเมินผลที่เน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของผู้รับสารและผู้ส่งสารในชุมชน
- การสรุปบทเรียน ถอดบทเรียน และพัฒนาองค์ความรู้ในงานวิทยุชุมชน

กระบวนการเรียนรู้หลังจากการทดลองออกอากาศ
เครือข่ายวิทยุชมชนภาคใต้ได้สนับสนุนให้ศูนย์ปฏิบัติการฯ ที่ทดลองออกอากาศแล้วมีการเรียนรู้อย่างต่อเนื่องภายใต้กิจกรรมที่หลากหลาย เช่น ศึกษาดูงานศูนย์ปฏิบัติการวิทยุชุมชนต่างพื้นที่ มีการจัดอบรมเพื่อพัฒนาคุณภาพของทีมผลิตรายการ การพัฒนากระบวนการมีส่วนร่วมกับกลุ่มเป้าหมายใหม่ๆ ในชุมชน การจัดอบรมเพื่อพัฒนาช่างเทคนิคในการใช้วัสดุอุปกรณ์ในห้องส่งกระจายเสียง มีการสรุปบทเรียน แลกเปลี่ยนงานวิทยุชุมชนกับเครือข่ายวิทยุชุมชนระดับภาคและระดับประเทศ ร่วมเวทีสัมมนากับหน่วยงานสนับสนุนเพื่อพัฒนางานวิทยุชุมชนและทำให้งานวิทยุชุมชนเป็นประเด็นสาธารณะ มีการสื่อสารกับนักวิชาการและสื่อสารผ่านสื่อสาธารณะมากขึ้น

ร่วมดับบ้านดับเมืองเพื่อสื่อสุขภาวะ

เครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้ ได้มีโอกาสเข้าร่วมกับโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ : ดับบ้านดับเมือง เรียนรู้อยู่ดีที่ปากใต้ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๔๗
ด้วยมีทิศทางคือ เสริมศักยภาพศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชน เพื่อขยายสู่บทบาทการสร้างสุขภาวะชุมชน
โดยมีแผนงานคือ การสร้างความรู้ความเข้าใจของศูนย์ปฏิบัติการวิทยุชุมชนต่อมาตรา ๔๐ การสนับสนุนรายการด้านสุขภาวะ และการสรุปบทเรียนด้วยกระบวนการหนุนเสริมจากโครงการดับบ้านดับเมือง โดยมีผู้ช่วยชุมชนทำบทบาทในการประสานเครือข่ายและจัดกิจกรรมต่างๆ
ซึ่งมีพื้นที่เป้าหมายคือ ศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนในพื้นที่รวม ๑๕ จุด ครอบคลุมพื้นที่ ๗ จังหวัด คือ นราธิวาส ปัตตานี สงขลา พัทลุง สตูล นครศรีธรรมราช และชุมพร ถึงขั้นทดลองออกอากาศแล้ว ๑๔ จุด และศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนเคลื่อนที่สัญจร
ในศูนย์ปฏิบัติการฯ แต่ละศูนย์มีกลุ่ม/เครือข่ายองค์กรชุมชน ผู้นำศาสนา ผู้สูงอายุ เยาวชน ผู้แทน อบต. ครูในโรงเรียน ฯลฯ เข้ามาเรียนรู้งานวิทยุชุมชนอย่างต่อเนื่อง

ผลต่อชุมชน
- เครือข่ายวิทยุชุมชนภาคใต้สามารถจัดกระบวนการเรียนรู้เรื่องงานวิทยุชุมชน สำหรับกลุ่ม/องค์กรชุมชน/หน่วยงานต่างๆ ในพื้นที่ได้ด้วยตนเอง ตลอดจนการประสานงานกับหน่วยงานต่างๆ
- แกนนำจากศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้เรื่องวิทยุชุมชนทั้ง ๑๔ ศูนย์ สามารถถ่ายทอดให้ความรู้เรื่องการทำงานวิทยุชุมชนที่เป็นงานปฏิบัติการได้
- ชุมชนตระหนักว่าวิทยุชุมชนเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานในการสื่อสารตามรัฐธรรมนูญ และสามารถแยกแยะความแตกต่างระหว่าง วิทยุชุมชนซึ่งชุมชนเป็นเจ้าของและดำเนินการเองกับวิทยุชุมชนซึ่งคนอื่นจัดรายการเกี่ยวกับชุมชนได้
- มีองค์กรชุมชนที่เข้าร่วมกระบวนการเรียนรู้งานวิทยุชุมชนโดยตรงจำนวน ๒๒๑ กลุ่ม
- ชุมชนเห็นว่าสื่อวิทยุเป็นเครื่องมือในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนและกระจายข้อมูลข่าวสารของชุมชน
- มีพื้นที่นำร่องให้ชุมชนเรียนรู้งานวิทยุชุมชนอย่างครบวงจร
- ในระดับประเทศมีการเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายองค์กรชุมชนที่ทำงานวิทยุชุมชนเพื่อผลักดันนโยบายเรื่องวิทยุชุมชน
- มีหน่วยงานต่างๆ เข้ามาสนับสนุนการทำงานวิทยุชุมชนมากขึ้น ทั้งระดับชาติ ระดับภาค และระดับพื้นที่
- ในระดับพื้นที่มีภาคีต่างๆ เข้าสนับสนุน เช่น อบต. โรงเรียน เทศบาล วัด มัสยิด ตำรวจ นายอำเภอ หน่วยงานราชการ ฯลฯ
- วิทยุชุมชนเคลื่อนที่เป็นเครื่องมือสำคัญในการให้ความรู้เรื่องการปฏิรูปสื่อ/วิทยุชุมชนและเผยแพร่งานพัฒนาของขบวนการองค์กรชุมชนในภาค
- เกิดความตื่นตัวขององค์กรชุมชนในหลายพื้นที่ที่จะดำเนินการศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนโดยการระดมทุนของชุมชนเอง
- ตัวแทนกลุ่ม/องค์กรชุมชนในพื้นที่ชนบทและในเมือง ซึ่งเป็นลูกหลานของชาวไร่ ชาวนา คนยากจน ผู้ด้อยโอกาส คือ กำลังสำคัญที่สร้างสิทธิด้านการสื่อสารอย่างเป็นรูปธรรม ตัวอย่างของการปฏิรูปสื่อตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญได้ปรากฏอยู่ในพื้นที่ชนบทหลายพื้นที่แล้ว
- เกิดพื้นที่ “กรณีศูนย์ปฏิบัติการวิทยุชุมชนต้นแบบ” จำนวน ๕ ศูนย์ ที่สามารถเป็นตัวอย่างของวิทยุชุมชนได้อย่างแท้จริง

ผลต่อขบวนการพัฒนาและสังคม
- งานพัฒนาของขบวนการองค์กรชุมชนในภาคใต้ถูกสื่อสารผ่านสื่อศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนอย่างต่อเนื่อง มีการแจ้งความประสงค์เพื่อการสื่อสารจากองค์กรชุมชนและหน่วยงานพัฒนา ทั้งภาครัฐและเอกชนอย่างสม่ำเสมอ
- ขบวนการพัฒนาและหน่วยงานสนับสนุนการพัฒนา มีทัศนะคติเชิงบวกและพร้อมที่จะสนับสนุนงานวิทยุชุมชน
- ศูนย์ปฏิบัติการเรียนรู้วิทยุชุมชนในหลายพื้นที่เริ่มเป็นที่ศึกษาดูงานของนักศึกษาและประชาชน

โตนเพลงพัฒนา…บรรเลงหนังลุง โนราห์ กาหลอ

2010-03-20T06:58:00.000-07:00

สร้างสำนึกเยาวชน ฅนหูโตน ที่นาข้าวเสีย เมืองตรัง

ไพโรจน์ สิงบัน
เพลินสถาน สวนสร้างสุขหมากปาล์มเมืองนคร

ฟังโตนเพลง...รำลึกความเป็นมาของบ้านหูโตน
เมื่อนั่งรถตามถนนสายคดเคี้ยวผ่านเขาพับผ้าเพื่อมุ่งหน้าสู่ชุมชนโตนเพลงทางฝากฝั่งจังหวัดตรัง ห่างจากทางลงเขาไม่ถึง ๕ กิโลเมตร แล้วเลี้ยวตรงปากทางเข้าชุมชนข้างโรงเรียน....ไปบนเส้นทางถนนคอนกรีตที่หักเลี้ยวไปมาและห้อมล้อมด้วยป่ายางจนแทบมองหาบ้านคนไม่เจอ ก่อนเข้าถึงหมู่บ้านต้องข้ามคลองนางน้อยที่ไหลผ่านไปยังตัวเมืองตรัง คลองสายนี้ยังได้รวมเอาสายน้ำสองสายจากป่าต้นน้ำตำบลละมอ และป่าต้นน้ำบ้านในหูโตน ตำบลช่อง จากเทือกเขาบรรทัด ไหลมาบรรจบพบกันที่บ้านทุ่งมะม่วง อันเป็นอีกชื่อหนึ่งของชุมชนโตนเพลงที่เรียกตามเสียงเพลงน้ำตกที่ได้ยินกันทั้งชุมชนไม่ขาดสาย ก่อนจะเพี้ยนมาเป็นหูโตน
บ้านหูโตน ตั้งอยู่หมู่ที่ ๖ ต.นาข้าวเสีย อ.นาโยง จ.ตรัง มีประชากรทั้งหมด ๕๐๐ คน ๑๒๘ ครัวเรือน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพ ทำนา ทำสวนยาง ปลูกไม้ผล รับจ้างนอกบ้าน
ในอดีตชุมชนหูโตนมีชื่อเดิมว่า “บ้านทุ่งมะม่วง” ชาวบ้านเรียก ม่วงหวาน เนื่องจากมีต้นมะม่วงอยู่เป็นจำนวนมากในทุ่งนา รอบๆ ทุ่งนากอดล้อมด้วยขุนเขาที่มีป่าไม้และน้ำตกธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติป่าไม้ สัตว์ป่านานาชนิด ปลายฤดูฝนต้นฤดูหนาว ลมตะวันออกเฉียงเหนือพัดลมหนาวมา น้าใบ ผู้อาวุโสในชุมชนและศิลปินพื้นบ้านด้านมโนราห์ เล่าว่า เหล่าสัตว์ป่านานาชนิด หลบลมหนาวมาจากเทือกเขาบรรทัดมารวมตัวกันที่บ้านต้นม่วงหรือบ้านหูโตนในปัจจุบัน ส่งเสียงร่ำร้องให้โหยหวน ท่ามกลางความเงียบสงบของผู้คนในชุมชน ซึ่งมีไม่กี่หลังคาเรือน
หนึ่งในสัตว์จำนวนนั้นคือเสือ มาร้องโหยหวนครวญครางเป็นประจำทุกปี ชาวบ้านเรียกว่า ฤดูกาล เสือจับมาร และเมื่อประมาณ ๖๐ ปีมาแล้ว มีครัวเรือนมาตั้งถิ่นฐานเพียง ๔ ครัวเรือน คือ ครอบครัวตาเรือง ครอบครัวตาคล้าย ครอบครัวตาแต้มและครอบครัวพ่อของน้าไบ และเพิ่มมาอีกหลายครัวเรือน คือ ครอบครัวยายทิม ครอบครัวทวดพุ่ม ครอบครัวตาแช็ค ครอบครัวตาลาย ครอบครัวตาแต้มครอบครัว ตาพลัด ครอบครัวตาชิม ครอบครัวตาหวาน ซึ่งมาจากบ้านช่อง ตำบลละมอและจากตำบลนาข้าวเสีย เข้ามาถางป่าเพื่อทำไร่ ปลูกข้าว ปลูกมะพร้าวและเปลี่ยนมาเป็นปลูกยางพื้นเมือง โดยเมล็ดยางมาจากที่อื่นและขยายไปสู่บ้านหนองยวน นาหารเหนือ นาหารใต้และบ้านหูโตน
การทำมาหากินเก็บผลไม้พื้นบ้าน เช่น เก็บหมากแห้ง ใบกล้วย ลูกกอ(คล้ายลูกเกาลัด) เป็นไม้ยืนต้นที่มีเนื้อแข็งนิยมนำมาสร้างบ้าน ลูกสามารถนำไปรับประทานได้ ที่หูโตนมีไม้ชนิดนี้มาก ในปีหนึ่งๆ เพียงต้นเดียวก็เก็บได้มากถึง ๑๐ ปีบ แล้วนำไปขายที่ตลาดนาโยงเพื่อแลกกับเกลือ กะปิ ปลาเค็ม ของใช้จำเป็นต่างๆ ส่วนการเจ็บไข้ได้ป่วยอาศัยการรักษาด้วยหมอพื้นบ้าน หมอเอ็น หมอกระดูก หมอยาและหมอผี การสร้างบ้านเรือนของคนในชุมชนก็อาศัยไม้ในหมู่บ้านนำมาแปรรูปสร้างเป็นที่อยู่อาศัยได้เพียงพอ

เพราะทำลายธรรมชาติ...ธรรมชาติจึงเอาคืน
หลังปี ๒๕๐๓ ความอุดมสมบูรณ์ภายในชุมชนลดน้อยลง มีการตัดไม้ป่าทำลายเพิ่มมากขึ้น ทำการโค่นยางพันธุ์พื้นเมืองเพื่อปลูกยางพันธุ์แทนที่ ขยายพื้นที่ทำกินรุกล้ำเข้าไปในเขตหวงห้ามของธรรมชาติ ส่วนหนึ่งก็ได้ลักลอบตัดไม้ จนพื้นป่าโล่ง เหลือพียงร่องลอยตอไม้ใหญ่ที่เคยยึดโยงผืนแผ่นดินและสายน้ำให้คงความอุดมสมบูรณ์ คอยเป็นบ้านหลังใหญ่ให้สรรพสัตว์ และเป็นปากท้องห้องหัวใจให้คนในชุมชน แต่แล้วเมื่อถูกทำลายไปก็เหมือนกับการพังทำลายบ้านตัวเอง พอในปี พ.ศ ๒๕๒๔ ธรรมชาติก็เลยทวงคืน เกิดภัยธรรมชาติครั้งใหญ่น้ำตกกะช่องพังทลาย เสียงน้ำตกขับกล่อมคนในชุมชนจากดงป่าทึบเทือกเขาบรรทัดขาดหายไป เสียงที่เกิดจากคนคาดห้าง เอาไม้มาดัดแปลงเป็นลูกระนาด ตีดังขับกล่อมคนในชุมชนก็ขาดหายไปจากชุมชนด้วยเช่นกัน บ้านโตนเพลง ซึ่งเป็นชื่อบ้านอีกชื่อหนึ่งกลับกลายมาเป็นบ้านหูโตน ณ วันนี้

นี่คือวิถีเดิมของฅนหูโตน
ชุมชนหูโตนเป็นชุมชนเก่าแก่สืบทอดศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านมาตั้งแต่ปู่ย่าตาทวด มีศิลปินพื้นบ้าน กาหลอ มโนราห์ หนังตะลุง ที่คอยกล่อมบรรเลงจังหวะชีวิต ขัดเกลาจิตใจให้คนในชุมชนตั้งมั่นอยู่ในจารีต ขนบธรรมเนียมประเพณีท้องถิ่น รักษาไว้ซึ่งความเป็นธรรมในสังคม คอยให้ความคลื้นเคลงบรรเลงความบันเทิงใจ หลังจากคนในชุมชนพักเหนื่อยจากการทำงานหนักทั้งวัน จากกิจกรรมการเกษตร ทำนาดำ ทำสวนยางพารา หาของป่า เลี้ยงวัวเลี้ยงหมูและเลี้ยงไก่ ปลูกผลไม้ ปลูกผัก ทำมาหากินกันหลากหลายรูปแบบ บนพื้นฐานทรัพยากรธรรมชาติในชุมชน
พอมีเวลาว่างจากการทำงานก็มารวมกันปรึกษาหารือ หาแนวทางการพัฒนาชุมชนหูโตน “มาร่วมกันบรรเลงเพลงโตนพัฒนา” ภายใต้ความคิดที่ว่า “ชุมชนบ้านหูโตน...ถ้าเราจะทำอะไรในชุมชนต้องมีการปรึกษาหารือ คิดคนเดียวทำคนเดียวไม่ได้ ต้องมีการเสียสละมีความสามัคคีในการจัดกิจกรรม ช่วยกันแก้ปัญหา เพื่อให้เกิดการพัฒนาชุมชนเป็นไปในทางที่ดีขึ้นและสร้างสุขร่วมกันในชุมชน นอกจากนั้น ให้เราคำนวณดูว่าตนเองอยู่ในภาวะอย่างไร รู้จักประมาณตนเอง รายจ่ายไม่ติดลบ ไม่ให้เป็นหนี้รู้จักประหยัด ช่วยเหลือแบ่งปันมีเมตตาเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ มีการดำเนินชีวิตแบบเศรษฐกิจพอเพียงพึ่งตนเอง มีการทำกิจกรรมสืบทอดศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่น ไม่ให้สูญหาย มีเครื่องอำนวยความสะดวก”
ได้จัดตั้งเป็นธนาคารหมู่บ้านของชุมชนที่ดำเนินการกันเอง โดยร่วมกันบริหารจัดการให้เป็นไปด้วยความซื่อสัตย์สุจริต สมาชิกก็ซื่อตรงพร้อมเพรียง มีการปันผลจัดสรรสวัสดิการและการศึกษาดูงาน เป็นไปด้วยความราบรื่น เกิดความเข้าอกเข้าใจกัน และสมาชิกทุกคนได้รับประโยชน์
ส่วนกลุ่มองค์กรที่จัดตั้งขึ้นตามนโยบายหน่วยเหนือ เช่น กองทุนหมู่บ้าน กลุ่ม อสม. กลุ่มเลี้ยงสัตว์ กลุ่มผู้ใช้ปุ๋ย กองทุนเงินล้าน ฯลฯ ผุดเกิดขึ้นมายังกับดอกเห็ด ซึ่งบางครั้งก็ซ้ำซ้อน หรือวนอยู่กับคณะทำงานไม่กี่คน คนทำงานเองก็ไม่มีเวลา เดี๋ยวนายจากหน่วยนี้สั่งที หน่วยนั้นสั่งที ทำเหมือนกับชาวบ้านเป็นลูกจ้างเขา สุดท้ายภาระงานที่เกิดขึ้นมีแต่รุงรังรั้งการพัฒนากลุ่มองค์กรชาวบ้านไม่โผล่หัวไปทำเรื่องใหม่ๆ ได้เลย เกิดการทะเลาะแตกกันในกลุ่ม ทั้งปัญหาเรื่องการจัดการที่มีนายสั่งแต่ไม่มีนายช่วย ปัญหาเรื่องธรรมาภิบาลที่ถูกระบบทักษิณแทรกซึมนำค่านิยมผิดๆ ผ่านมาในสังคม และต่างคนก็ต่างวางเฉยกับความไม่ถูกต้อง ยิ่งสื่อสร้างความเข้าใจผิดๆ ให้กับสังคมโดยเฉพาะเยาวชนทำให้คุณความดี ความงาม วัฒนธรรมดีดีของท้องถิ่นถูกทำลายไป การเมืองในปัจจุบันตั้งแต่ระดับประเทศจนถึงท้องถิ่น อบต. กำนัน ผู้ใหญ่ ได้ก่อให้ความขัดแย้งแตกแยกในสังคม เลือกกันทีแตกแยกกันทีจนเป็นวิถีปกติเกือบทุกชุมชนของประเทศไทย

ฅนหูโตนไม่ยอมแพ้
จากการปัญหาสังคมในปัจจุบันที่มากขึ้น กระทบชุมชนอย่างรวดเร็วและรุนแรง ทั้งพิบัติภัยธรรมชาติรุ่นแรงและถี่ขึ้นทุกขณะ เรื่องปัญหายาเสพติด ปัญหาเยาวชน ปัญหาคอรัปชั่น ซึ่งเป็นปัญหาร่วมเกือบทุกชุมชน เพราะสภาพสังคมในปัจจุบันแม้แต่ในระดับชุมชน เกิดการแยกคนออกจากกัน ไม่มีเวลามาพบพูดคุยสร้างความเข้าใจร่วมกัน พอค่ำเข้าบ้านนั่งดูทีวี ไม่มีการประชุมชาวบ้าน ถ้าประชุมก็มีแกนนำไม่กี่คน ทำให้ขาดการเรียนรู้ร่วมกัน ความสามัคคีของคนในชุมชนและความสัมพันธ์รักและภูมิใจในถิ่นฐานน้อยลง ยิ่งถ้าชุมชนไหนส่งลูกหลานออกไปเรียนในเมือง ก็ยิ่งดึงคนออกจากชุมชน สภาพจิตใจของคนในชุมชนหยาบกระด้าง ขาดความเมตตาปราณี ความเอื้อเฟื้อเผื่อแพร่ ความเป็นธรรมในชุมชน
จากสภาพปัญหาดังกล่าว ชุมชนบ้านหูโตนจึงมีความเห็นร่วมกันในการแนวพัฒนาชุมชน เพื่อปลูกสร้างจิตสำนึกพึ่งตนเอง การรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การฟื้นฟูความสัมพันธ์ของคนในชุมชน สร้างเสริมสุขภาพทั้งด้านร่างกายและจิตใจที่มีความปราณี ละเอียดอ่อน เพื่อนำไปสู่สุขภาวะชุมชน
ด้วยลองเริ่มดำเนินโครงการโตนเพลงพัฒนา ที่สนับสนุนการพัฒนาโครงการและติดตามโดยเครือข่าย อสม. มีคุณเฉลียว(กฤษณพร) สุวรรณวร เป็นผู้ช่วยชุมชน ซึ่งอยู่ภายใต้ขบวนของโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ หรือโครงการดับบ้านดับเมือง เรียนรู้อยู่ดีที่ปากใต้ โดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)
กิจกรรมที่ทำประกอบด้วย เวทีเรียนรู้สร้างความเข้าใจเกี่ยวกับศิลปะพื้นบ้าน เรียนรู้การทำปุ๋ยหมักชีวภาพ ยาฆ่าศรัตรูพืช เรียนรู้ดนตรีไทย และการสรุปประเมินผล

เมื่อจับมือกับดับบ้านดับเมือง
โครงการดับบ้านดับเมืองโดยผู้ช่วยชุมชนได้เข้ามาชวนคิดทบทวน ร่วมปรึกษาหารือ ชีวิตชุมชนที่แอบอิงพึ่งพิงอยู่กับทรัพยากรธรรมชาติ และมีสายเลือดศิลปินพื้นบ้าน กาหลอ มโนราห์และหนังตะลุง นอกจากนี้แล้วคนในชุมชนยังมีกิจกรรมรวมกลุ่มธนาคารหมู่บ้าน จัดกิจกรรมร่วมกันปีละ ๑-๒ ครั้ง และเคยร่วมกับกองทุนเพื่อการลงทุนทางสังคม(SIF) ทำกิจกรรมเรียนรู้ดนตรีไทย แต่ขาดการฝึกสอนที่ต่อเนื่อง เหลือเพียงเยาวชนคนที่สนใจจำนวนหนึ่งที่ยังดำเนินการต่อ ดังนั้นเมื่อได้จับเมือกับดับบ้านเมืองจึงมาสานต่อเรื่องนี้ พร้อมกับเรื่องเกษตรชีวภาพ
ชาวหูโตนเห็นว่า ในเรื่องการเกษตรมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะทำการลดต้นทุนการผลิต เพราะที่ผ่านมาจะเห็นว่าการเกษตรบ้านหูโตนมีการใช้จ่ายในการผลิตที่สูง การทำปุ๋ยชีวภาพ ปุ๋ยหมักถือได้ว่า เป็นวิธีการหนึ่งที่สามารถลดต้นทุนการผลิตได้ เพราะในชุมชนมีวัตถุดิบมากพอที่จะทำปุ๋ยเอาใช้ได้ และเมื่อทำเองน่าจะใช้ประโยชน์ได้ดีกว่า ผลผลิตที่ออกมามีความภาคภูมิใจมากกว่า เมื่อนำไปใส่พืชผักผลไม้ รับประทานเข้าไปได้อย่างสนิทใจ เพราะเป็นปุ๋ยที่ได้มาจากส่วนที่ไม่เป็นพิษ สามารถปรับสภาพดินได้ดี รักษาความอุดมสมบูรณ์ของดินได้อย่างยั่งยืนตลอดไป ที่ผ่านมาเห็นได้ว่าปุ๋ยวิทยาศาสตร์ทำให้ดินแข็ง ปรับสภาพดินได้ยาก เพราะความรู้เท่าไม่ถึงการณ์จึงมีการนำสารเคมีมาใช้ในชุมชนเป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ยังจำเป็นต้องอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในชุมชน ทำการปลูกต้นไม้ชายตลิ่งป้องกันน้ำกัดเสาะไม่ให้ตลิ่งพังทลาย รณรงค์การปลูกผักกินเองในครัวเรือน เลี้ยงปลาไว้กินเอง และเสาะหาพันธุ์ผักพื้นบ้านเพื่อการอนุรักษ์รักษาขยายพันธุ์ต่อไป โดยได้รับความร่วมมือจากกรมพัฒนาที่ดินจังหวัดตรังและเจ้าหน้าที่ทางเกษตรอำเภอนาโยงโดยเฉพาะการทำปุ๋ยหมักใช้เอง จำเป็นต้องศึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับการทำและการใช้ปุ๋ยหมักชีวภาพในแต่ละสูตรที่เหมาะสำหรับพืชแต่ละชนิด และทำการศึกษาสูตรน้ำหมักชีวภาพเพิ่มเติมด้วย ทั้งนี้สมาชิกที่ร่วมโครงการเต็มไปด้วยความเชื่อมั่นว่า จะสามารถเรียนรู้ได้ด้วยการปฏิบัติจริง และทำการสังเกตศึกษาจากการติดตามประเมินผล ซึ่งได้ดำเนินการร่วมกัน ๑๕-๑๗ ครัวเรือน
การดำเนินชีวิตแบบเศรษฐกิจพอเพียงบนพื้นฐานการรู้จักใช้รู้จักเลือกสรรและพัฒนา ทั้งทรัพยากรธรรมชาติและชุมชนที่อยู่อาศัย โดยเฉพาะศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่น ศิลปะพื้นบ้านนั้น เป็นหนทางของการพัฒนาที่ยั่งยืนอยู่บนรากฐานภูมิปัญญาดั้งเดิมที่สืบทอดมาตั้งแต่บรรพบุรุษ เหมือนคำโบราณที่เรียกศิลปินพื้นบ้านว่า พวกนักเลง ซึ่งหมายถึง พวกใจกว้าง ใจยาว ใจใหญ่ ไม่คับแคบ เป็นเรื่องความตั้งใจมั่น ค่อยๆ ขัด ค่อยๆ ทำ ค่อยๆ สั่งสม จนตกผลึกเป็นตัวตนของความเป็นคน โดยมีใจ เป็นแกนของการกระทำ ซึ่งศิลปินจะดำรงอยู่ไม่ได้เลย ท่ามกลางการแก่งแย่งแข่งขัน ชิงดีชิงเด่น เห็นแก่ตัว หรือชีวิตที่มุ่งมั่นบนฐานวัฒนธรรมบริโภคนิยม มิติ ครูหมอ ตายาย เป็นมิติทางจิตวิญญาณของท้องถิ่นต่อความเชื่อ ความศรัทธาในสิ่งที่สั่งสมเรื่อยมา จนสร้างคุณค่าผูกติดกับวิถีชีวิตผู้คนตลอดมา มิใช่เป็นแค่เพียงสินค้าในตลาดเศรษฐกิจของทุนนิยมเสรีเท่านั้น

สืบทอดศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านหูโตน...รำมโนราห์
น้าใบบอกว่า “...มาทำเรื่องศิลปินพื้นบ้าน เพราะเกี่ยวกับสายเลือดเชื้อสายตายาย ที่มีมาตั้งแต่บรรพบุรุษปู่ย่าตายาย สมัยโบราณ ชุมชนบริเวณนี้มีการนับถือตายายทุกครัวเรือน โดยเฉพาะตายายเชื้อสายมโนราห์”
มโนราห์มีความเชื่อพื้นฐานเรื่องการสืบทอดทางสายเลือด ที่เป็นสื่อเชื่อมผู้คนเข้าหากัน เข้าหาความสุข ยิ่งลูกศิษย์รำดี ตีเครื่องเข้าจังหวะ จิตเต็มตื่น ทำให้มีเรี่ยวแรง มีกำลังใจมาก ยิ่งทำให้มีความสุข
ผลของกิจกรรมการฝึกสอนมโนราห์ที่ชุมชนหูโตน จากการสอบถามผู้เข้าร่วมบอกว่า “...รำมโนราห์เพราะใจรักด้านการร่ายรำและมีเชื้อสายมโนราห์ ทั้งชอบท่าทางและบทกลอน รำได้ไม่ยากเข้าใจง่ายถ้ามีความตั้งใจฝึกหัด ตอนนี้รำได้ทั้งหมด ๑๒ ท่าพื้นฐาน คือ ท่า ๑. ท่าช้างชูงวง ๒. ท่าขี้หนอยน้อย ๓. ท่าสอดสร้อยมาลา ๔. ท่าช้างสารหว่านหญ้า ๕.ท่ารำท่าสูงสุด ๖. ท่ารำเขาควาย ๗. ท่ากระต่ายชมจันทร์ ๘. ท่าประถม ๙. ท่าจีบชายพก ๑๐. ท่าผาหลา ๑๑. ท่าเพียงไหล่ ๑๒. ท่าบัวตูมบัวบาน ได้รำมโนราห์แล้วรู้สึกภูมิใจ ผู้ชมปรบมือให้และตอบรับเป็นอย่างดี รำแล้วมีความมั่นใจมากขึ้น และเชื่อว่ามโนราห์ศิลปินพื้นบ้านขณะนี้ไม่มีวันสูญหายไปจากผู้ฅนหูโตน”
มโนราห์ใบย้ำว่า การรำมโนราห์เป็นของโบราณ ต้องเคารพตามภาษิต เช่น วันไหนควรแสดงวันไหนไม่ควรแสดง หากคิดแต่ให้ได้เงินอย่างเดียวการรำมโนราห์จะทำให้เราได้รับเคราะห์กรรม ทำมาหากินไม่ขึ้น พูดให้เข้าใจง่ายก็คือว่า ทำให้การดำเนินชีวิตไม่พบกับความอยู่เย็นเป็นสุขนั้นเอง

ร่วมเรียนรู้ฝึกหัดดนตรีไทย
เป้าหมายของการดำเนินการเรื่องนี้ เพราะเชื่อว่าหากเด็กและผู้ใหญ่มีความรู้เรื่องนี้ จะสามารถช่วยเหลือสังคมได้ตามโอกาสต่างๆและที่สำคัญคือ เมื่อได้ใกล้ชิดกับดนตรีไทยทำให้ทุกคนสนุกร่าเริง ปัจจุบันคนที่เล่นดนตรีไทยในประเภทต่างๆได้ รวมทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ๑๐ – ๑๕ คน กระจัดกระจายอยู่ในชุมชน การเรียนรู้และการฝึกหัดเป็นความสนใจเฉพาะบุคคล เป็นอิสระไม่ได้มีใครบังคับ
พอถึงบ่ายวันเสาร์และวันอาทิตย์ ที่ศาลาเอนกประสงค์ประจำหมู่บ้านชุมชนหูโตน หมวดจิต อดีตนายทหารวงดุริยางค์กองทัพภาคที่ ๔ ได้บรรเลงเพลงดนตรีไทยก่อนทำการสอนทุกครั้ง วันนี้ได้สอนเด็กๆ และผู้เรียน ในการตั้งเสียงดนตรี ซอด้วง ซออู้ ขลุ่ยเสียงซอล-เสียงเร เสียงหลัก การเทียบเสียง การใช้นิ้วแต่ละนิ้วกับเสียงที่ปรากฏ การอ่านตัวโน๊ต ที่มี ๘ ชั้น ๔ จังหวะ เป็นเสียงสำคัญที่สุดและเทคนิคอื่นๆ อีกมากมาย สุดท้ายได้ให้การบ้านกับผู้เรียน กลับไปฝึกฝนบรรเลงเพลงตามตัวโน๊ต เช่น ลาวร้อย ๒ ชั้น ลมพัดชายเขา ๒ ชั้น ลาวต่อนก ๒ ชั้น แขกปัตตานี ๒ ชั้น ฯลฯ เวลาผ่านไป ๖ เดือน สมาชิกวงดนตรีไทยบ้านหูโตนก็ฝึกได้ ๒๕-๓๐ เพลงและสามารถออกตระเวนเล่นตามงานการกุศลและงานในโอกาสต่างๆได้
หลายคนสงสัยเหมือนกันว่า เด็กๆ และคนเหล่านี้มาเล่นดนตรีไทยไปทำไม ทั้งที่กระแสสังคมในปัจจุบันมันน่าจะหมดสมัยไปแล้ว แต่ก็ได้คำตอบที่มีความหมายน่าคิดอยู่ว่า “...ก็เล่นหนุกๆ บายอกบายใจ...” สิ่งเหล่านี้จะเป็นการปลดเปลื้องทุกข์ไปโดยตัวของมันเอง เมื่อดนตรีของชุมชนไปเล่นที่ไหน ทำให้คนบ้านหูโตนภูมิใจ พร้อมกับได้รับคำยกย่องว่า เป็นชุมชนที่มีความพร้อมเพรียง สามัคคี รักกัน และคนที่เล่นได้ เชื่อว่าเป็นคนที่มีพรสวรรค์
นายเด่นชัย พันธุ์เกตุ สมาชิกเยาวชนวงดนตรีไทยบ้านหูโตนบอกว่า “...เล่นดนตรีไทยแล้วทำให้จิตใจสงบ ไม่ฟุ้งซ่าน มีสมาธิความดี เป็นการใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ การฝึกฝนทำให้จิตใจประณีตละเอียดอ่อน จิตใจดี ไม่หยาบกระด้าง อันเกิดจากการรุกเร้าของปัญหานานานัปการในสภาพแวดล้อมของสังคมปัจจุบัน ซึ่งมีปัญหามากมายนับไม่ถ้วน”
“การเรียนรู้การฝึกดนตรีไทยเป็นพื้นฐานหรือเป็นองค์ประกอบของศิลปินพื้นบ้านแขนงอื่นๆ”

ว่าบทหนัง...นั่งข้างนา...สื่อภาษาไอ้เท่ง
ทุกๆ ค่ำคืนที่ชุมชนหูโตนจะได้เสียงคณะหนังตะลุงฝึกหัดมีนายหนัง ๒ คน อาจารย์กับศิษย์และลูกคู่ ๗ – ๘ คน ดังมาจากโรงหนังกลางของชุมชนที่ตั้งอยู่ในศาลาประชุมของหมู่บ้าน ตรงข้างๆ นาจะมีกบเสียงกบเขียดร้องให้จังหวะเป็นการเพิ่มสีสันตามธรรมชาติอย่างลงตัว ฟังเสียงทับ ขับเสียงโม่ง ตะ...เท่ง...ปะ ผสมกับเสียงออกบทดังขับกล่อมคนในชุมชนด้วยสารพัดเนื้อหา ทั้งเกี่ยวกับการอนุรักษ์ทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม ธรรมะธัมโม เด็กและเยาวชน การรักษาดูแลสุขภาพ และเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง ฯลฯ
ชาวบ้านหูโตนเล่นหนังตะลุงเพื่อให้ความบันเทิงกับคนในท้องถิ่นแทบทุกคืน งดเพียงวันอาทิตย์วันเดียว หนังตะลุงจึงถือเป็นสื่อสัมพันธ์ให้คนในชุมชนได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะเวลาหนังกางผ้าใบเพื่อฉายหนัง มีทั้งเด็ก คนแก่มานั่งแลหนัง(ดูหนัง) นายหนังเป็นคนในชุมชนนั่นเองที่มาหัดเช่นขับบทผิดบ้างถูกบ้างก็ยังมีคนฟัง บางทีดนตรีไม่เข้าจังหวะก็เล่นกันจนเข้าจังหวะ เล่นกันแบบหนังยังไม่เข้ารูป เสียงไอ้เท่งยังไม่เป็นเสียงไอ้เท่ง แต่ก็เรียกเสียงฮาอย่างครึกครื้น ที่สำคัญเล่นกันเกือบทุกคืนทั้งคนเล่นและคนชมไม่ยอมถอย เรียกได้ว่าหนังลุงอยู่ในสายเลือด
เหมือนกับว่า เสียงที่ดังขับกล่อมฅนหูโตนทุกค่ำคืนเป็นภาษาชีวิต ที่ปลุกให้ทุกคนลุกขึ้นตื่นยืนขึ้นสร้างเสริมสุขให้กับตัวตนและคนอื่น ด้วยภาษาไอ้เท่งที่พูดตรงไปตรงมา แต่ทว่าเข้าถึงชีวิต จิตวิญญาณของคนปักษ์ใต้ ดั่งในบทความของอาจารย์เปลื้อง คงแก้ว กวีปักษ์ใต้ที่ใช้นามปากกา “เทือกบรรทัด” เขียนไว้ว่า “เวทีชาวบ้านปักษ์ใต้: ต้องใช้ภาษาไอ้เท่ง”
“...ภาษาไอ้เท่งคือภาษาที่มีกลิ่นอายแห่งความเป็นท้องถิ่นภาคใต้สื่อลงไปในหัวใจของความเป็นคนปักษ์ใต้ ต้องภาษาที่ไม่เวิ้งว้างห่างไกลจากสภาพแวดล้อมรอบตัว เมื่อพูดก็ได้ภาพ เช่น “อยู่กันแบบบายดี เป็นพี่เป็นน้องกัน” ฟังแล้วนึกเห็นภาพ ส่วนคำว่า “สุขภาพองค์รวม” ฟังแล้วล่องลอยห่งไกล แม้ว่าจะเข้าใจแต่ก็ไปไม่ถึงเขตแดนแห่งความรู้สึกนึกคิด อันเป็นปฐมเหตุที่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลง...”
ว่ากันว่า การสื่อระหว่างกันสามารถทำให้ผู้สงสารกับผู้รับสารห่างไกล – ใกล้ชิดกันได้ เพราะภาษาที่ใช้นั้นห่างไกลไปจากความรู้สึกนึกคิด นั้นเอง
“สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” หลายคนอาจไม่เข้าใจ แต่ภาษาไอ้เท่งที่บ้านหูโตนเรียกอาการนี้ว่า “อิ่มอกอิ่มใจ” อันเป็นความสุขที่ถูกกระตุ้นจากส่วนลึกข้างใน เมื่อเกิดขึ้นก็ไหลเวียนแผ่ซ่านทั่วทุกอณูของร่างกาย เพราะอยู่ในภาวะ “ใจเป็นนายกายเป็นบ่าว” ใจสบายจึงส่งผลถึงพลังความแข็งแรงของร่างกาย และเรื่องนี้จะรับทราบได้อย่างลึกซึ้งต้องรับสัมผัสด้วยตัวเองเท่านั้น
ดั่งปรากฏการณ์การบำบัดด้วยจิตที่มีให้เห็นอยู่เป็นระยะ อย่างกรณีชาวบ้านหูโตนที่ป่วยด้วยโรคความดันสูงมาเป็นเวลานาน เมื่อได้มาร่วมวงเล่นหนังตะลุงอาการของโรคกลับค่อยๆ ลดลงอย่างที่ไม่สามารถอธิบายได้ รู้แต่ว่าอารมณ์แจ่มใสและจิตใจเบิกบาน รู้สึกกระชุ่มกระชวยเหมือนยังไม่ป่วย
นอกจากการสื่อสารภาษาไอ้เท่งและปรากฏการณ์ทางจิตวิญญาณ ชาวหูโตนยังเชื่อกันว่า ภาษาของฅนหูโตนภาษาศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านที่ได้สืบทอดต่อกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ จะเป็นสื่อภาษาที่ทำให้เข้าใจกัน ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน สร้างความรักสามัคคีของคนในชุมชน และภาษานี้จะดำรงอยู่ต่อไปได้นั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องคำนึงถึงองค์ประกอบสำคัญอย่างน้อย ๔ ประการ ๑. ตัวศิลปินพื้นบ้าน ๒.ลูกคู่ ๓. ผู้ชม ๔. ผู้ให้การสนับสนุน
นอกจากนั้นแล้วยังต้องยึดหลักปฏิบัติ เพื่อการดำรงอยู่ของศิลปินพื้นบ้านอย่างครบถ้วน คือ ๑.ศิลปะ ๒.พิธีกรรม ๓.การเล่น ๔.ขนบ ๕.ธรรมเนียม ๖.จารีต ๗.ประเพณี ทั้ง ๗ ประการ ต้องได้รับการปฏิบัติให้สอดคล้องกับวิถีวัฒนธรรมชุมชน มิเช่นนั้นแล้ว ความหมายและคุณค่าของศิลปินพื้นบ้านจะตกต่ำลงไปเรื่อยๆ พลังจะลดน้อยถอยลง ไม่สามารถดำรงอยู่ต่อไปได้ เป็นศิลปินพื้นบ้านที่แท้จริงไม่ได้เลย

สืบทอดวัฒนธรรม...หัดหนังให้เยาวชน
โรงหนังบ้านหูโตน ปลูกสร้างง่ายเพื่อฝึกหัดให้กับเยาวชนและคนในชุมชน ด้วยการช่วยกันหาอุปกรณ์การแสดงเท่าที่หามาได้ ช่วยกันตัดรูปตัวหนัง ตัดจอ เสาะหาเครื่องหนังตะลุง และจัดลานเวทีสำหรับแลกเปลี่ยนเรียนรู้การฝึกแม่ไม้การแสดงหนังตะลุงกับอาจารย์บุญธรรม เทิดเกียติชาติ โดยเฉพาะแม่ไม้ ๕ อย่าง คือ ๑. นิทาน การเล่านิทาน ๒. ระดับเสียง ๓. ลูกคู่ ๔. เชื้อสาย ดีเอ็นเอ ๕. หลกใส่เหล็ก(ตะลกต้องมีธรรมะกำกับ) ถือเป็นขันธ์ ๕ ของการแสดงหนังตะลุง หากปฏิบัติได้ดังนี้แล้ว ลูกไม้การแสดงหนังตะลุงจะเกิดขึ้นนับไม่ถ้วน และเป็นการสืบสานย่านครูหมอให้ดำรงศิลปะพื้นบ้านของฅนหูโตนให้คงอยู่ต่อไป
นายเตือน พันธุเกตุ บอกเล่าว่า “...เพื่อต้องการค้นหาว่า ใครสายเลือดอะไร ตอนเป็นเด็กไม่รู้ว่าแต่ละคนมีสายเลือดไหน เมื่อทำกิจกรรมเรื่องศิลปินพื้นบ้านทำให้รู้ว่า แต่ละคนมาจากปู่ย่าตายายไหน เป็นการให้เด็กได้เรียนรู้ บรรพบุรุษของตัวเองจากการสืบโยดสาวย่าน” ในบทหนังตะลุงยังให้ไว้ด้วยเรื่องทิศทั้ง ๖ เพื่อนำมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ให้เป็นหลักคิด หลักเรียนรู้ในการครองตน และเป็นการประสานความรักความสามัคคีของคนในชุมชนอีกด้วย

นายชิก อดีตนายหนังตะลุงก็ได้บอกเล่าให้ทุกคนเห็นความสำคัญของเรื่องนี้ว่า “...หนึ่งเดือนเต็มแล้วที่ตนเองนอนป่วยกินแต่น้ำมะพร้าว กินข้าวไม่ได้ เมื่อตกลงเล่นหนังตะลุง ทำให้ไข้ที่เป็นอยู่หายวันหายคืน สุขภาพปกติดีขึ้นฉับพลันและเช่นเดียวกันที่หัดหนังตะลุง มาตั้งแต่อายุได้ ๑๗ ปี เพราะเป็นการสืบสานมาจากสายเลือด ที่ตนเองเจ็บป่วยเขาบอกว่าเป็นการถูกครูหนังตะลุง หรือครูหมอหนังตะลุงลงโทษให้เจ็บไข้ป่วยหากไม่ทำการแสดงหรือบูชาให้ถูกต้อง”
นายชิกยังบอกอีกว่า “...การเป็นศิลปินลักษณะนี้ หากมีลูกศิษย์มารับช่วงต่อ ถือได้ว่านอนตายตาหลับ เป็นความสุขอย่างหนึ่งของชีวิต”
นอกจากนี้ชาวหูโตนยังได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน ถึงคุณค่าและความหมายของศิลปะพื้นบ้านที่ถือได้ว่าเป็นเกราะป้องกันชุมชนให้เข็มแข็ง ป้องกันเยาวชนไม่ให้ยุ่งเกี่ยวกับอบายมุข และที่สำคัญคือสุขภาพจิตของคนในชุมชนดีขึ้น อันเป็นวิถีชีวิตต้องเรียนรู้ตลอดเวลาและตลอดชีวิต เรียนรู้ไปพร้อมกับการปฏิบัติอย่างเอาจริงเอาจัง แบบที่เรียกว่าหัดในไถ ทำให้เกิดการแตกหน่อต่อยอด เกิดความงามดีความงามในชุมชนที่มีมาตั้งแต่โบราณกาล เป็นการขยายสัมพันธ์ ขยายความสุขด้วยการพูดคุยกันมากขึ้น สร้างความสนิทสนมกันมากขึ้น ให้ความรักความผูกพันแก่กันและกัน ผู้ใหญ่ฟังลูกหลานมากขึ้น บุคคลและหน่วยงานภายนอกให้การสนับสนุน และเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นภาคราชการ ชุมชนหมู่บ้านข้างเคียง เมื่อมีโอกาสได้เข้าร่วมเวทีเรียนรู้ ทำให้มีความรู้ความผูกพันกัน
หากชุมชนหูโตนมีคนเล่นดนตรีพื้นบ้านเพิ่มขึ้น จะช่วยให้ในเวลาที่ใครติดภารกิจอะไร ก็ยังสามารถดำเนินการแทนกันได้ ทำให้ชุมชนอื่นๆ รู้จักชุมชนหูโตนเพิ่มมากขึ้น ความภูมิใจจะเกิดขึ้นกับชาวหูโตนทุกๆ คนและเพื่อนบ้านข้างเคียง และเป็นที่น่าภูมิใจที่เด็กและเยาวชนได้เป็นส่วนหนึ่งในการทำสิ่งที่ดีดีให้กับบ้านหูโตนบ้านเกิดของตนเอง
เมื่อมีกิจกรรมต่างๆ ทำให้เกิดความร่วมมือในชุมชน เกิดความสนิทสนมเป็นกันเอง เพราะหูนโตนมีรากฐานศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านที่ผูกยึดโยงกันไว้ ดังพระบรมราโชวาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวองค์ปัจจุบันที่ว่า
“งานด้านการศึกษาศิลปะและวัฒนธรรมเป็นงานสร้างสรรค์ความเจริญทางปัญญาและทางจิตใจ ซึ่งเป็นเหตุและเป็นองค์ประกอบที่ขาดไม่ได้ ของความเจริญด้านอื่นทั้งหมดและเป็นปัจจัยที่ช่วยให้เรารักษาและดำรงความเป็นไทยไว้สืบไป”

ณ วันนี้เพลงโตน ตรงข้างริมท้องทุ่งนา กลางชุมชน ห้อมล้อมด้วยทิวป่าไม้สีเขียวสดใส ถัดไปแลเห็นเทือกเขาที่สลับซับซ้อน โอบอุ้มด้วยผืนแผ่นท้องฟ้าอันกว้างไกล เสียงโหม่ง ฉิ่ง ขลับ กลอง ซอ ปี่ และลำนำคำกลอน เป็นเสมือน การเซ่นสรวงดวงวิญญาณของบรรพบุรุษ ของคนบ้านหูโตนในยุคปัจจุบัน เพื่อส่งทอดผ่านสู่ลูกหลานในอนาคต ให้ดำรงอยู่สืบไปชั่วนิรันดร์

วัฒนธรรมคนใต้กับการจัดการสุขภาวะ

2010-02-16T19:33:00.000-08:00

วัฒนธรรมคนใต้กับการจัดการสุขภาวะ

วัฒนธรรม คืออะไรกันแน่ ?
หรือเข้าใจวัฒนธรรมเพียงแค่รูปแบบที่สืบทอดต่อกันมา !
แล้วเหมารวมเอากิจกรรมในวิถีชีวิตที่เคยชินของสังคมแล้วยกขึ้นมาเป็นวัฒนธรรม เช่น เรื่องการดื่มเหล้า การเล่นพนัน หรือหญิงบริการ ซึ่งถ้าคิดแบบตื้นๆ ใช้นิยามอนุมานเอากับสิ่งที่ไม่เคยห่างหายไปจากสังคมมนุษย์ว่าสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่ดี ส่งเสริมความเจริญงอกงามของสังคม ดังนั้น ความโลภ ก็เป็นวัฒนธรรมอย่างหนึ่งของมนุษย์ทุกสังคมเช่นกัน ถ้ายอมรับเรื่องนี้ได้ นิยามความหมายของวัฒนธรรมตามราชบัณฑิตยสถานที่ให้ไว้ว่า “วัฒนธรรม คือ ความเจริญ, ความงอกงาม, สิ่งที่ทำให้เจริญงอกงามให้แก่หมู่คณะ” คงใช้ไม่ได้ตามเหตุผลข้างต้น หรืออาจจะใช้ได้กับการเจริญงอกงามในทางลบก็เป็นได้
จะอย่างไรก็ตาม เราคงไม่มาติดกับดักกันแค่เรื่องภาษาวาทกรรม ต้องเรียนรู้ไปให้ถึงความจริงที่ซ่อนอยู่หลังม่านละครชีวิต ทุกฉากการแสดงตั้งแต่เกิดจนตายเราได้เห็นความจริงของกระบวนการจิตเราหรือไม่ สิ่งที่สำคัญของชีวิตคืออะไร ความเจริญงอกงามของชีวิตคืออะไร และสิ่งประเล้าประโลมชีวิตควรมีแค่ไหนอย่างไร เมื่อตอบเรื่องนี้ได้เราก็จะตอบได้ว่าอะไรคือความเจริญงอกงามของเราและหมู่คณะ
หรือเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องของคนคิดมาก แค่เรื่องรูปแบบ พิธีการ และพิธีกรรม ก็เป็นเรื่องยุ่งยากจนแทบไม่มีเวลาคิดเรื่องอื่น งานบุญ งานบวช งานแต่ง งานศพ ก็จัดไปตามที่เคยทำมาปรับบ้างตามความสะดวกหรือเพิ่มเรื่องทำมาหากินเข้าไปอีก เช่น เรื่องงานศพที่ไปกันใหญ่จนมีคำพูดต้องฉุกคิดที่ว่า “คนเป็นขายคนตาย” ถ้าลองทบทวนดูจะเห็นว่าวัฒนธรรมประเพณีที่เคยดีงามสร้างความเจริญงอกงามของหมู่คณะได้ย้อนศรพุ่งหัวกับเติบโตอีกทางหนึ่งเสียแล้ว
ส่วนเรื่อง วัฒนธรรมกับการจัดการสุขภาวะ ที่คนใต้กำลังสนใจอยู่นี้ จะส่งเสริมการเรียนรู้เข้าถึงการเจริญงอกงามทางปัญญาเพื่อหลุดพ้นสภาวะทุกข์ได้หรือไม่ ทำอย่างไรให้เป็นการเรียนรู้แบบสากลโลก เรียนรู้ให้เท่าทันการเปลี่ยนแปลงที่รุนแรงและรวดเร็วของโลกปัจจุบัน แต่โดยสาระสำคัญของการเรียนรู้ต้องสอดคล้องกับธรรมชาติของท้องถิ่นนั้น รับ ปรับ เปลี่ยน ขยาย อนุรักษ์ สืบสาน ความรู้ ภูมิปัญญาที่จำเป็นต่อการพ้นทุกข์ของท้องถิ่น
ประวัติศาสตร์ภาคใต้มีงานศึกษาและหลักฐานยืนยันชัดเจนว่าเป็นพื้นที่ที่มีอารยธรรมผู้คนอาศัยมายาวนานกว่า ๑๐๐๐ ปี มีผู้คนหลากเผ่าพันธุ์ทั่วโลกเข้ามาค้าขายแลกเปลี่ยนตั้งแต่ยุคโบราณ จากความหลากหลายดังกล่าวก่อให้เกิดรากเหง้าของภูมิปัญญาชาวบ้าน ซึ่งมักเกี่ยวเนื่องกับการนำ “สภาวะ” ตามธรรมชาติที่มีอยู่ในชุมชนมาใช้ตามวิสัยที่จะจัดการได้ หรือการนำ “ภาวะ” ที่เกิดจากการกระทำ การเสาะสร้างของคนรุ่นก่อน ๆ มาปรับปรุง ให้เกื้อกูลแก่การดำรงชีพขั้นพื้นฐานหรือปัจจัย 4 อันได้แก่ อาหาร ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม และยาและการบำบัดโรคภัยไข้เจ็บ แล้วภูมิปัญญาเหล่านั้นค่อย ๆ ต่อยอดเป็นภูมิปัญญาเพื่อจรรโลงจิตใจ เป็นเครื่องประเทืองอารมณ์ ประเทืองปัญญา “ยาไส้ - ยาใจ” ก่อให้เกิดภาวะแห่งความสุข “สร้างสุขตามภาวะ”
บทสรุปจากการศึกษาวัฒนธรรมคนใต้พบว่ามีความหลากหลายทางด้านชีวภาพมีพลวัตและความหลากหลายทางวัฒนธรรมอันก่อให้เกิดส่วนที่เกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับสุขภาวะ ดังนี้

วัฒนธรรมด้านที่พักอาศัย
ในอดีตชาวภาคใต้จะมีคติในการเลือกสถานที่และบริเวณตั้งบ้านเรือนให้ “แค่บ่อ (น้ำ) แค่ท่า แค่นา แค่วัด” การเข้าใจสภาวะของดินฟ้าอากาศ ฤดูกาล และความแปรปรวนของธรรมชาติได้หลอมรวมกลายเป็นภูมิปัญญาและคติทางสถาปัตยกรรมพื้นบ้านของชาวใต้หลายประการ วัสดุที่นำมาสร้างที่พักอาศัย คือสิ่งที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น หลังคาและฝามักใช้ใบปาล์ม ชนิดต่างๆ ที่มีอยู่มากมายในภาคใต้และต่างกันไปตามท้องที่ องค์ประกอบของบ้านชาวใต้เป็นไปตามประโยชน์การใช้สอยและวัฒนธรรมการอยู่ร่วมกันของครอบครัว คติความเชื่อบางประการ มีผลต่อรูปแบบ และองค์ประกอบของที่พักอาศัย เช่น สมัยโบราณ ไม่นิยมปลูกบ้าน 2 ชั้น เพราะวัฒนธรรมการยึดมั่นด้านคารวะธรรม ถือว่าถ้านั่ง นอน ยืน หรือเดิน อยู่ในระดับที่สูงกว่าผู้อาวุโสเป็นบาป ไม่เป็นสิริมงคล ทำให้เครื่องรางของขลังเสื่อม คติการทำระดับพื้นระเบียงให้ต่ำกว่าระดับพื้นเรือนนอนเผื่อญาติมิตรบุตรหลานมาเยี่ยมเยียนหรือพบปะสนทนาจะได้เลือกนั่งต่างระดับกันตามฐานะและอาวุโส นิยมทำ “เชิง” (ที่เก็บวางของ) ไว้ในห้องนอนเพื่อเก็บของมีค่าและของที่เคารพนับถือไว้ในที่สูงที่ปลอดภัย นิยมทำ “ผลา” (เชิงที่อยู่เหนือเตาไฟ) เพื่อใช้เก็บอาหารแห้งโดยการรมควัน กันความชื้นเชื้อรา ที่ทำให้เน่าบูดเร็ว และกันมดแมลงกัดกิน บ้านชาวใต้โดยทั่วไปมักมี “นอกชาน” หรือชานเรือน เพื่อให้เป็นที่เก็บพักของชั่วคราว ใช้ตากผ้า ตากปลาและพืชผล และสำรองไว้ใช้เก็บพักข้าวของและสัตว์เลี้ยงในฤดูน้ำท่วม ตอนเย็นหรือค่ำคืนก็ใช้เป็นที่พักผ่อนพบปะสนทนากันและใช้ทำงาน
สำหรับบ้านชาวไทยมุสลิม มักต่อเติมติดกันเป็นหลายหลังเพราะมักเป็นครอบครัวขนาดใหญ่ ชาวไทยมุสลิมไม่ตกแต่งบ้านด้วยลวดลายที่เป็นรูปคนหรือสัตว์ เพราะขัดต่อหลักศาสนา แต่นิยมตกแต่งจั่ว ช่องลม ราวบันได ประตู ชานบ้านของไทยมุสลิมนิยมมุงหลังคาเพื่อใช้สอยได้กว้างขวางยิ่งขึ้น บ้านชาวใต้มักยกพื้นสูง นอกจากกันน้ำท่วมแล้ว ยังใช้ใต้ถุนเป็นที่ทำงาน เช่น จักสาน ทอผ้า เย็บจาก สีข้าว เก็บเครื่องมือที่ใช้ ทำนา ทำสวน เครื่องมือจับสัตว์ เป็นที่เล่นหมากขุม เล่นสะบ้า หรือทำเป็นคอกสัตว์ ทั้งนี้แล้วแต่ระดับ และสภาพของดินใต้ถุนรวมทั้งความจำกัดด้านพื้นที่ของแต่และครอบครัว
แต่อย่างไรก็ตามในยุคปัจจุบันนี้วัฒนธรรมการสร้างที่อยู่อาศัย หรือสถานที่บริการทางสังคมได้เปลี่ยนรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ชุมชนชาวใต้ได้รับอิทธิพลมาจากแหล่งต่าง ๆ พร้อมทั้งการนำความรู้ ความคิด และเทคโนโลยีที่นำสมัยทำให้การจัดหาวัสดุพื้นถิ่นดังที่เคยปฏิบัติในการดำเนินการดังกล่าวได้เปลี่ยนแปลงไปตามวัฒนธรรมการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ยังก่อให้เกิดปัญหาต่าง ๆ ตามมาหลายประการ เช่น มีปัญหาสิ่งแวดล้อม ปัญหาขาดความสัมพันธ์ของผู้คนในสังคม

วัฒนธรรมด้านอาหารการกิน
ภูมิประเทศภาคใต้ อากาศค่อนข้างร้อนจัดและลมแรง ทำให้การสูญเสียพลังงานในร่างกายมีสูง จึงต้องบริโภคอาหารเพื่อสร้างพลังงานชดเชย เชื่อกันว่าอาหารที่มีธาตุไฟมากๆ จะให้พลังงานและความร้อนได้มาก ช่วยกระตุ้นการสูบฉีดของหัวใจทำให้เลือดลมเดินสะดวก เหตุนี้ชาวใต้จึงนิยมอาหารที่มีรสเผ็ดจัด เปรี้ยวจัด เค็มจัด และหวานจัด พืชผักที่มีธาตุไฟมากมักมีรสเผ็ด ฝาด และขมเจือปน เช่น สะตอ ลูกเนียง ลูกเหรียง ยอดหมุย ทำมัง ใบมะม่วงหิมพานต์ พาโหม (กระพังโหม) เป็นต้น อาหารแต่ละมื้อของชาวใต้จะต้องการผักเหล่านี้มาก ๆ ถ้ารับประทานคู่กับน้ำพริก เรียกว่า “ผักเหนาะ” หรือ “ผักจุ้ม” ถ้ารับประทานคู่กับอาหารประเภทแกง คั่ว ยำ ที่มีรสเผ็ดเรียกว่า “ผักแกล้ม” สิ่งที่ใช้ผสมในเครื่องแกงเป็นประจำคือ “ขมิ้น” ใช้แก้รสคาว ให้พลัง และเชื่อกันว่าเป็นพญายาที่สามารถป้องกันยาเบื่อ ยาพิษได้ส่วนหนึ่ง ภูมิปัญญาที่จะให้ได้ธาตุอาหารชนิดนี้มาก ๆ โดยตรงก็คือ การนำมาปรุงเป็น “ข้าวยำ” ซึ่งมักใช้ ใบขมิ้น ใบพาโหม ใบยอ ตะไคร้ พริกป่น น้ำบูดูหรือน้ำเคย มะพร้าวคั่ว และผลไม้หรือยอดไม้ที่รสเปรี้ยว ผสมคลุกเคล้ากัน รับประทานข้าวยำอย่างเดียว คล้ายข้าวราดแกง ชาวใต้นิยมทำอาหารแห้ง อาหารเค็มไว้รับประทานในฤดูฝนเพราะอาหารรสเค็มจะให้พลังงานความอบอุ่นเป็นพิเศษ ยิ่งอากาศเย็นยิ่งช่วยให้เจริญอาหาร เช่น ปลาทูเค็ม จิ้งจัง บูดู เป็นต้น ในฤดูแล้งซึ่งอากาศร้อนจัดนิยมรับประทานอาหารหวานจัดในมื้อเที่ยงและเย็น ยิ่งหวานจัดอย่างจุใจชาวบ้านมักจะอุทานหลังรับประทานว่า “หายแสบอก” แสดงว่ายิ่งเสียพลังงานมากจนอ่อนเพลีย อาหารรับประเภทหวานจัดจะบรรเทาได้เร็ว

วัฒนธรรมการบำบัดรักษาโรค
การบำบัดรักษาโรคของชาวภาคใต้ครั้งเมื่อประมาณ 5 ทศวรรษที่ผ่านมาย้อนไปสู่อดีตนิยมอาศัยแพทย์ แผนไทย โดยใช้ยาพื้นบ้านและหมอกลางบ้าน เช่น การบริบาลครรภ์ การทำคลอด และการบริบาลทารก อาศัยวิธีการของหมอตำแย ถ้าเป็นโรคสามัญ นิยมใช้ยาสมุนไพร ถ้าเส้นเอ็นขัดเคล็ด ใช้วิธีนวดจับเส้น ถ้ากระดูกเคลื่อนหรือหักใช้วิธีจัดเส้นและต่อกระดูกแบบพื้นบ้าน ถ้าเป็นโรคร้ายและเรื้อรัง ใช้หลายหมอหลายขนานยายังไม่มีทางหาย หรือโรคทางจิตมักหันไปพึ่ง เวทมนตร์คาถา การสะเดาะเคราะห์ไล่เหนียด (เสนียด) ไล่ผี ครั้นล่วงถึงประมาณ 4 ทศวรรษเศษต่อมาจนถึงปัจจุบัน ถ้าเป็นโรคสามัญไปจนถึงโรคร้ายแรง นิยมใช้ยาและแพทย์แผนปัจจุบันแต่หากแพทย์แผนปัจจุบันปฏิเสธที่จะรักษาหรือถ้าจะรักษาหมอจะต้องตัดอวัยวะบางส่วน หรือผ่าตัดที่เสี่ยงชีวิต หรือเสี่ยงต่ออาการแทรกซ้อนให้พิกลพิการ ผู้ป่วยและญาติที่ใกล้ชิดมักย้อนกลับไปเลือกพึ่งแพทย์แผนไทย เพื่อเลี่ยงความทุกข์ทรมานระยะยาว หรือเพื่อต่อความหวังเป็นทางสุดท้าย
วิธีการบำบัดรักษาโรคของหมอกลางบ้านมี 2 ทาง คือ “การใช้องค์ความรู้” และ “การใช้อุบาย” หมอบางรายเน้นทางแรก บางรายเน้นประการหลัง แต่ส่วนมากจะใช้ทั้ง 2 ทาง ผสมกัน การใช้องค์ความรู้ หมายถึง ใช้ตัวยาหรือใช้กายภาพบำบัด อันเป็นภูมิปัญญาที่สะสมสืบทอดกันมาประกอบกับความชำนาญและความสามารถเฉพาะราย ต้องรอบรู้คุณลักษณะและข้อจำกัดของตัวยา ส่วนการใช้อุบาย หมายถึง การใช้หลักธรรม จิตวิทยา หรือใช้มายาการเวทมนตร์คาถาอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือใช้หลายอย่างเพื่อจูงใจ ให้ผู้ป่วยศรัทธาเชื่อถืออันจะนำไปสู่การปฏิบัติทางกายและทางจิต เพื่อช่วยเสริมแรงให้การรักษาพยาบาลสมประสงค์ยิ่งขึ้น

วัฒนธรรมเครื่องนุ่งห่ม
เนื่องจากภาคใต้ตั้งอยู่ในแถบศูนย์สูตรมีผลให้กลางคืนกลางวันและระยะเลาที่ได้รับแสงอาทิตย์เท่ากันเกือบตลอดปี ความเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิระหว่างฤดูไม่แตกต่างกันเด่นชัด ทำให้ชาวใต้ใช้เครื่องแต่งกายในลักษณะเดียวกันตลอดทั้งปี แต่งแบบง่าย ๆ เสื้อผ้าหลวมๆ มีเสื้อผ้าไม่กี่ชิ้น รูปแบบเครื่องนุ่งห่มของชาวภาคใต้ตอนล่างส่วนใหญ่ร่วมลักษณะกับมาเลเซียและอินโดนีเซีย เพราะอยู่ในเขตภูมิอากาศใกล้เคียงกัน วัฒนธรรมแต่งกายมีการปรับปรนผสมผสานสูง ชาวไทยมุสลิมแต่งกายตามศาสนาบัญญัติ (สุธิวงศ์ พงศ์ไพบูลย์ ,2542) นอกจากนี้ผ้าและเครื่องนุ่งห่มยังเป็นเป็นสื่อภาษาทางวัฒนธรรม

วัฒนธรรมการประเทืองปัญญา
ชุมชนวัฒนธรรมคนใต้ในอดีตได้บริโภคข้อมูล ข่าวสาร องค์ความรู้และระบบคุณค่าต่างๆ ของสังคม เพื่อประเทืองปัญญา ส่วนใหญ่จะบริโภคจากแหล่งต่าง ๆ หลายแหล่ง ที่สำคัญ เช่น บ้าน วัด ศิลปินพื้นบ้าน เป็นต้น โดยบ้านเป็นแหล่งแรกที่ทำหน้าที่ดังกล่าว ให้องค์ความรู้และระบบคุณค่าแก่สมาชิกในครอบครัว โดยส่วนใหญ่อยู่ร่วมกันทั้งปู่ย่า ตายาน พ่อแม่ พี่น้อง ลูกหลาน เมื่อกระทำกิจกรรมใดๆ ก็ร่วมกันทำ และทุกๆ คนมักจะอยู่พร้อมพร้อมตากัน ได้พบกันทุกวันโดยเฉพาะเมื่อจะรับประทานอาหารร่วมกัน วัตรปฏิบัติของแต่ละคน สิ่งที่มาประเทืองปัญญา เช่น การอบรมสั่งสอนผ่านการเล่านิทาน ปริศนาคำทาย คำพังเพย เพลงกล่อมเด็ก เพลงเด็กและการเล่นของเด็ก ซึ่งจะเป็นตาหนาด้วยการสื่อสารจากวาจาและท่าทางกิจกรรมต่างๆ ที่กล่าวมา นอกจากนั้นการปฏิบัติตนอย่างเหมาะสมของสมาชิกในครอบครัวแต่ละคนให้สอดคล้องกับระบบคุณค่าของสังคมที่มีหลักยึด ง่ายๆ ว่า “ความเป็นคนดี เป็นเกียรติภูมิอันสูงสุด” คือ คนที่ประพฤติตนเป็นตาหนาที่ดี สมฐานะ เพศวัย แล้ว “บ้าน” จะเป็นแหล่งบริโภคข้อมูลองค์ความรู้และระบบคุณค่าเพื่อประเทืองปัญญาของสมาชิกในครอบครัว
วัด เป็นแหล่งสำคัญ แหล่งที่สองที่ทำหน้าที่ให้ข้อมูล ข่าวสาร องค์ความรู้และระบบคุณค่าการประเทืองปัญญาแก่ชุมชน ปฏิสัมพันธ์ที่วัดมีให้แก่ชุมชนชาวใต้ เริ่มตั้งแต่การที่บิณฑบาตรทุกๆ เช้า เทศนาทุกวันพระ จัดกิจกรรมส่งเสริมคุณค่าและความหมายประเพณีและพิธีกรรมตามเทศกาล และถ่ายทอดภูมิปัญญาแก่ผู้คนทุก ๆ ระดับที่เข้าวัด เช่น การสวดมนต์ การสวดพระมาลัย คำกลอน วรรณกรรมคำสอน เพื่อประเทืองปัญญาองค์ความรู้และระบบคุณค่าโดยกลั่นกรองมาอย่างดีจากพุทธศาสนา ส่วนชาวใต้ที่เป็นมุสลิม ก็ได้รับข้อมูลข่าวสารองค์ความรู้เพื่อประเทืองปัญญาจากมัสยิดโดยผ่านการเรียนรู้จากการปฏิบัติศาสนกิจ มุสลิมมีโอกาสเข้าถึงหลักธรรมคำสอน โดยการละหมาดทุกวันห้าเวลา แล้วยังมีทุกวันศุกร์ที่จะต้องละหมาดใหญ่ในแต่ละสัปดาห์ ดังนั้นวัด มัสยิด และโบสถ์ของศาสนคริสต์ เป็นสถานที่ประเทืองปัญญาให้กับชาวภาคใต้ในอดีตเป็นอย่างดี
ศิลปินพื้นบ้าน หนังตะลุง โนรา เพลงบอก เพลงเรือ ลีเกฮูลู เป็นที่นิยมอย่างแพร่หลายในชุมชนชาวภาคใต้ ผู้คนในชุมชนได้บริโภคข่าวสาร องค์ความรู้และระบบคุณค่าต่างๆ จากศิลปินเหล่านี้ปีละหลาย ๆ ครั้ง โดยเฉพาะในงานที่จัดขึ้นตามประเพณีเทศกาลต่างๆ พิธีกรรมต่าง ๆ ทางศาสนาหรืองานมงคลของปัจเจกชนที่เจ้าภาพค่อนข้างฐานะดี (หนังล้อมสะกำ,2541) ศิลปินพื้นบ้านเหล่านี้ให้ทั้งความบันเทิงใจ สาระความรู้และคติธรรม หรือระบบคุณค่าทางสังคมแก่ผู้ชม ตามทำนองท้องเรื่อง ซึ่งศิลปินหนังตะลุง โนรา เพลงบอกรุ่นเก่า ๆ จะเน้นความบันเทิงที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของชุมชนในสังคมนั้น ๆ ข่าวสาร องค์ความรู้ และระบบคุณค่า เพื่อประเทืองปัญญาที่ชุมชนชาวใต้ได้บริโภคจากศิลปินพื้นบ้าน จึงเป็นที่มั่นใจได้ว่าเป็นสื่อที่มีคุณูปการต่อการพัฒนาภูมิปัญญา ภูมิธรรมและอารมณ์สุนทรีย์ของผู้คนชาวใต้เมื่อหลายทศวรรษที่ผ่านมา และดูเหมือนว่าผู้คนของชุมชนชาวใต้ที่นับถือศาสนาพุทธบริโภคข้อมูลข่าวสาร องค์ความรู้และระบบคุณค่า จากศิลปินพื้นบ้านมากกว่าจากวัด ดังมีถ้อยคำสำนวนที่แพร่หลายอยู่ในพื้นที่ภาคใต้ที่ว่า “กลองหนัง กลองโนรา ดังหวากลองวัด”

ปัจจุบันผู้คนดิ้นรนหาทางพ้นทุกข์ เรียนรู้ลองผิดลองถูกกันไปเรื่อย แต่ถ้าจับหลักไม่ดี อาจเหนื่อยเปล่า หาทั้งชีวิตก็หาไม่เจอ ถ้าจะเรียนรู้ผ่านวัฒนธรรมประเพณีจารีตปฏิบัติของท้องถิ่นก็ต้องหาหลักให้เจอ หลักคิด หลักปฏิบัติ รูปแบบกิจกรรมที่เหมาะสมให้เจริญสติและปัญญา พิจารณาด้วยกาลามสูตรในการเรียนรู้กิจกรรมชีวิตทุกขั้นตอน อย่าเชื่อเพราะมีการสืบต่อกันมาหรือผู้เฒ่าผู้แก่ ครูบาอาจารย์สั่งสอน จนกว่าที่จะพิจารณาด้วยปัญญาเห็นแล้วว่าเป็นจริงเช่นนั้น และเมื่อวัฒนธรรมท้องถิ่นใดได้ผ่านการตรวจสอบเรียนรู้ด้วยปัญญา จะทำให้ท้องถิ่นนั้นมีความสงบสุขที่แท้จริง หรือจะเรียกว่ามีอารยธรรมก็ย่อมได้

เรียบเรียงโดย ไพโรจน์ สิงบัน
จัดพิมพ์เผยแพร่ ในหนังสือ “สุขสร้างได้ด้วยปัญญา” งานสร้างสุขภาคใต้ ๒๕๕๒
ปรับปรุง กุมภาพันธ์ ๒๕๕๓

“สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของฅนใต้” ปี ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒

2010-02-16T02:44:00.000-08:00

“สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของฅนใต้” ปี ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒
งานสร้างสุขภาคใต้ ครั้งที่ ๓ จังหวัดสุราษฎร์ธานี
วันที่ ๑ -๓ เมษายน ๒๕๕๒
ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี

งานสร้างสุขภาคใต้ “วาระสร้างสุขของฅนใต้” ได้จัดอย่างต่อเนื่องกันมาเป็นครั้งที่ ๓ ครั้งแรกจัดที่จังหวัดสงขลา ครั้งที่ ๒ จัดที่จังหวัดภูเก็ต ส่วนครั้งนี้จัดที่จังสุราษฏร์ธานี นอกจากรูปแบบที่หมุนเวียนเปลี่ยนกันเป็นเจ้าภาพแล้ว กระบวนการขับเคลื่อนงานสร้างสุขยังมีรูปแบบและขบวนสนับสนุนชัดเจนมากขึ้น โดยที่ผ่านมาได้รับการสนับสนุนหลักจาก สสส. และ สปสช. องค์กรร่วมจัดในท้องถิ่น และกำลังพยายามพลักดันให้เกิดการพึ่งตนเองด้านงบประมาณในภูมิภาคให้ได้ ด้วยกลไกภาคที่ผูกโยงโดยผู้รับผิดชอบหลักอย่าง สถาบันวิจัยระบบสุขภาพภาคใต้ (สวรส.) ทำหน้าที่เป็นหน่วย Orgranize ขบวนงานสร้างสุขภาคใต้มาโดยตลอด มีการตั้งคณะทำงานภาค ที่มีผู้ประสานงานแต่ละจังหวัด และองค์กรต่างๆ ทั้งภาครัฐ เอกชน และท้องถิ่น หลากหลายภาคส่วนเข้ามาร่วมกำหนดประเด็นขับเคลื่อนของภาค

การเตรียมงานสร้างสุขครั้งนี้เริ่มเมื่อการจัดงานสร้างสุขที่จังหวัดภูเก็ตเสร็จสิ้นลง ภารกิจต่อเนื่องหลายอย่างก็เริ่ม โดยเฉพาะขบวนการขับเคลื่อนงานในพื้นที่เพื่อมาพบกันอีกในงานสร้างสุขที่สุราษฎร์ธานี จากข้อเสนอแต่ละประเด็นที่ต้องไปพลักดันให้เกิดผลสำเร็จ และกระบวนการติดตามข้อเสนอต่างๆ ที่คณะทำงานกลไกภาคต้องทำงานต่อ และ สวรส. ในฐานะผู้ประสานก็ต้องมีภารกิจที่ตามมาจากประเด็นงานที่มากและฐานเครือข่ายที่กว้างขึ้นทุกปี

นอกจากกลไกคณะทำงานภาค ยังมีกลไกวิชาการเป็นแรงหนุนเสริมสำคัญกล่าวคือ หลังจากที่ได้ร่วมกำหนดประเด็นขับเคลื่อนในภาคจากการทำ Mapping แล้ว ก็แบ่งออกเป็นคณะทำงานในแต่ละประเด็น โดยในปีนี้มีทั้งหมด ๘ ประเด็น ประกอบด้วย ความสุขที่มี ความดีที่ทำของเด็กใต้, วาระเมืองคนดี ลดอบายมุขสร้างสุขด้วยปัญญา, เกษตรและอาหารปลอดภัยของคนใต้, นโยบายสาธารณะการจัดการลุ่มน้ำโดยชุมชนภาคใต้, วัฒนธรรมคนใต้กับการจัดการสุขภาวะ, พหุปัญญาสู่สังคมพหุวัฒนธรรม, ท้องถิ่นกับการสร้างสุขภาพ, คนใต้กับการเมืองภาคประชาชน (แต่พอในวันงานจริงๆ มีเพิ่มมาอีก ๒ ประเด็น คือ ธรรมะบันเทิง และปฏิบัติการสื่อคนใต้สร้างสุข) แต่ละประเด็นต่างไปดำเนินการจัดเวทีศึกษา สำรวจ ถอดบทเรียนกรณีศึกษาที่เกี่ยวข้อง พร้อมทั้งจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายในประเด็นนั้นด้วย โดยมีนักวิชาการจากสถาบันศึกษาต่างๆ ในภาคใต้เข้าร่วมสังเคราะห์เป็นข้อเสนอเชิงนโยบายในแต่ละประเด็น

ดร.พงค์เทพ สุธีรวุฒิ ผู้อำนวยการ สวรส. บอกว่างานนี้คือการสานต่อกลไกสร้างสุขภาคใต้ที่เกิดขึ้นมา ๒ ปีแล้ว เป็นการประกาศวาระคนใต้ซึ่งจะขับเคลื่อนต่อให้เป็นรูปธรรมในพื้นที่ และผลักดันสู่นโยบายสาธารณะ
“..กลไกภาคใต้มีบอร์ดซี่งเป็นตัวแทนหลายหน่วยงาน สสส. สช. สวรส. สปสช. ภาครัฐ อปท. อบต. เทศบาล ภาคประชาชน ชมรมแพทย์ชนบท ฯลฯ ร่วมกันกำหนดทิศทางระบบสุขภาพภาคใต้ มีคณะทำงานจากภาคใต้ตอนบนตอนล่าง ใช้ สวรส.เป็นศูนย์ประสานงาน มีเครือข่ายระดับจังหวัด เครือข่ายเชิงประเด็น.. ใช้กระบวนการทำ Mapping ให้เห็นว่ามีสถานการณ์สุขภาพอะไรบ้าง มีใครทำอะไรอยู่ในแต่ละพื้นที่ ขณะเดียวกันก็สร้างกลไกทำงานร่วมกัน แล้วก็สร้างงานโดยของบ สสส. มาทำโครงการ ที่แต่ละจังหวัดแต่ละประเด็นเสนอเข้ามาผ่านกลไกภาค..”

รูปแบบงานสร้างสุขครั้งนี้ ได้รับการการันตีจากเจ้าภาพจังหวัดสุราษฎร์ธานี เมืองคนดี ที่มีแหล่งศึกษาเผยแผ่ธรรมะ แจกดวงตาให้เห็นธรรมจนเป็นที่รับรู้กันทั่วโลกอย่างสวนโมกขพลาราม ได้เสนอคอนเซ็ปต์การจัดงาน สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของฅนใต้ ๕๑ – ๕๒ เลือกสถานที่จัดในมหาวิทยาลัยราชภัฏด้วยการยึดเอา ๓ อาคารหลัก คือ ๑ หอประชุมใหญ่ ๑ อาคารอำนวยการ และ อีก ๑ อาคารทีปังกร พร้อมกับ ๒ ห้องอาหาร และอีก ๒ หอพักนักศึกษา พร้อมทั้งลานโล่งเชื่อมต่อของอาคารเหล่านี้เป็นปริมณฑลงานด้วยการแปลงทั้งหมดให้เป็นเสมือนสวนโมกข์ลำลอง โรงหนัง ลานหินโค้ง สระนาฬิเกร์ ศาลาธรรมโฆษณ์ ฯ กับยังมีเวทีกลางแจ้งใต้ร่มไม้ครึ้มอีก ๒ เวที นับว่าสถานที่ลงตัวอย่างยิ่ง คนเข้าร่วมทั้งหมดก็กินนอนอยู่ในที่เดียวกันทั้งนั้น ๓ วัน ๓ คืน

เมื่อผ่านเข้าประตูงานสร้างสุขจำลองประตูสวนโมกข์ พบกับซุ้มนิทรรศการละลานตาไปด้วย สิ่งนำเสนอ แบบจำลอง แสดง สาธิต แผนผัง และเอกสารหนังสือ เผ่ยแผ่ให้ผู้สนใจ ประเด็นเกษตรและอาหารก็ได้ยกครัวมาทำข้าวยำให้ลองซิม และยังมีผักยำยำผักพื้นบ้านจากยะลา ประเด็นการจัดการลุ่มน้ำ ก็เด่นไม่แพ้กันนำน้ำจากแต่ละแหล่งใส่ขวดมาอธิบายให้เข้าใจเห็นภาพชัดเจนจนหายสงสัย เด็กเยาวชนกับวัยสดใส สื่อด้วยการร้อง เล่น เต้นกันสนุก แถมมีต้นความคิด ใครคิดอะไรดีดี เขียนแล้วไปปักที่ต้นกล้วยเพื่อเป็นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน วัฒนธรรมคนใต้ก็สาธิตวิธีการย้อมผ้าสีธรรมชาติข้างๆ เวทีเสวนา และมีผลิตภัณฑ์ให้ชมด้วย พหุวัฒนธรรมพหุสังคมก็ยกชาชักมาทำให้ได้ทานกันจริงๆ ส่วนสื่ออาสาขบวนนี้น่าสนใจมีปฏิบัติการจริงในงานเป็นรูปแบบของอาสาสมัคร ช่วยกันเผยแผ่สิ่งดีดีที่ได้แลกเปลี่ยนกันตลอด ๓ วันในงานนี้ ให้สังคมได้รับรู้ มีทั้งสื่อ เคเบิ้ลทีวีท้องถิ่น วิทยุชุมชน อินเตอร์เน็ต และสื่อสิ่งพิมพ์

กระบวนการจัดการในวันงาน เมื่อแต่ละส่วนได้รับมอบหมายภารกิจตามคำสั่งแต่งตั้งคณะจัดงานสร้างสุขโดยผู้ว่าราชการจังหวัดสุราษฎร์ธานี ที่มีคุณทวีศักดิ์ สุขรัตน์ ประชาคมสุราษฏร์ธานีเป็นเลขาและผู้ประสานงานดำเนินการหลัก นอกจากต้องเตรียมสถานไว้รองรับแล้ว ยังต้องจัดการให้งานเป็นไปตามกำหนดการ ตั้งแต่ขั้นลงทะเบียน จัดเข้าที่พัก ประชาสัมพันธ์ชี้แจงการกินอยู่ร่วมกันตลอด ๓ วัน และรับผิดชอบงานเวทีกลางด้วย

การลงทะเบียน ได้ให้นักเรียนนักศึกษามาเป็นผู้ช่วยในการลงทะเบียนและแจกหนังสือ เสื้อ คูปองอาหาร ที่บรรจุในย่าม พร้อมดูแลข้าวกล่องอาหารเที่ยง อาหารว่าง และบริการอื่นๆ ถึงจะคลุกคลักไปบ้างแต่ ทุกคนก็ได้พยายามทำเต็มที่แล้ว

สำหรับหนังสือที่ใช้ประกอบในงาน สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของคนใต้ ๕๑ -๕๒ ที่ทุกคนต้องได้รับมีทั้งหมด ๓ เล่มหลัก พร้อมกับหนังสืออีก ๙ ประเด็นย่อยที่แจกให้สำหรับผู้เข้าประชุมในแต่ละประเด็น ทั้งหมดได้ตกลงร่วมกันว่าจะเอา ปัญญา เป็นตัวเคลื่อน โดยทุกประเด็นมีคณะทำงานขบคิดประสานขับเคลื่อนมาเป็นระยะ ๆ จนออกมาเป็นเอกสารนำเข้าสู่การพิจารณาเชิงประเด็น ๙ เล่ม คือ
ความสุขที่มี ความดีที่ทำของเด็กใต้ ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ อบต.ปากพูน...ต้นแบบการสร้างต้นทุนชีวิตให้กับเด็ก, “มหาสดัม” สร้างเยาวชน, ชมรมหนำเทพศิลป์...หน่วยบ่มเพาะเยาวชนสืบสานวัฒธรรมภาคใต้, แรงบันดาลใจ...สู่ พฤติกรรมสุขภาวะ, เยาวชนฟ้าใส “หัวใจ” คือการเรียนรู้
วาระเมืองคนดี ลดอบายมุขสร้างสุขด้วยปัญญา ที่เปลี่ยนจากประเด็นสุขภาวะปัญญาของคนใต้ ซึ่งได้เตรียมกรณีศึกษาประกอบคือ สร้างสุขแบบพุทธทาสที่สวนโมกข์, โนราสร้างสุขภาวะที่เมืองนคร, แผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง, ออมทรัพย์ออมปัญญาแบบครูชบ ยอดแก้ว, ธนาคารต้นไม้ ธนาคารแห่งภูมิปัญญา และไม่ทันจัดพิมพ์อีก คือสุขภาวะทางปัญญา ณ บ้านคีรีวง, กระบวนทัศน์อิสลามเพื่อการพัฒนา, วาระเมืองฅนดี : ลดอบายมุขสร้างสุขด้วยปัญญา

เกษตรและอาหารปลอดภัยของคนใต้ ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ เส้นทางข้าวในโรงแรมนา ชุมพรคาบาน่ารีสอร์ท, ความสุขมวลรวมของชุมชนบ้านศาลาแม็ง, “ผักปลอดสารพิษ” บางเหรียง “ปลุกกินเอง เหลือขาย เรากินได้ คนอื่นกินได้” , ข้าวพันธุ์พื้นบ้านของชาวบางแก้ว, จากยุทธศาสตร์ความปลอดภัยด้านอาหารของชาติเมื่อวันวาน...สู่สภาฯอาหารปลอดภัยของชาวสงขลาในวันนี้
นโยบายสาธารณะการจัดการลุ่มน้ำโดยชุมชนภาคใต้ ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ “ทำนา หาปลา ขึ้นโหนด”...ความสุขแบบพอกิน ของคนคาบสมุทรสทิงพระ, องค์กรชุมชนกับการจัดการลุ่มน้ำตรัง, กระบวนการเรียนรู้...สู่การสร้างสุขของชุมชนลุ่มน้ำเทพา, ลุ่มน้ำสายบุรีในวิถีชุมชนมุสลิม, ลุ่มน้ำคลองอู่ตะเภา, เครือข่ายฯ รัตภูมิวิถีความร่วมมือแห่งลุ่มน้ำ, ความร่วมมือที่ลุ่มน้ำหลังสวนดัชนีชี้เป็นชี้ตาย “สิ่งแวดล้อม” , ปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของผืนป่าและวังปลา ณ ลุ่มน้ำคลองยัน
วัฒนธรรมคนใต้กับการจัดการสุขภาวะ ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ ผลิตภัณฑ์อาหารจากกล้วยอาหารภูมิปัญญาพัทลุง, โครงการฟื้นฟูกระบวนการย้อมครามในวิถีผ้าพื้นบ้านภาคใต้, ภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรและการนวดพื้นบ้าน, เส้นทางการท่องเที่ยวชุมชนวิถีพุทธคลองแดน, การแสดงพื้นบ้านกับสุขภาวะคนใต้

พหุปัญญาสู่สังคมพหุวัฒนธรรม
ท้องถิ่นกับการสร้างสุขภาพ ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ การจัดการขยะฐานศูนย์การประยุกต์แนวความคิดของเทศบาลตำบลปริกเพื่อการรักษาสิ่งแวดล้อมและสร้างเสริมสุขภาพชุมชน, องค์การบริหารส่วนตำบลปากพูนกับการสร้างสุขภาวะชุมชน, ตำบลสุขภาวะท่าข้าม
คนใต้กับการเมืองภาคประชาชน ประกอบด้วย บทเรียนกรณีศึกษาของ ประชาคมท้องถิ่นตรังกับการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์พัฒนาท้องถิ่นสู่จังหวัด, การเมืองสมานฉันท์ที่ตำบลควนรู อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา, ธรรมนูญชุมชนเกาะปอ, ชุมชนหลอมปืนกับอำนาจในการจัดการตนเองและทรัพยากรชายฝั่ง, สภาผู้นำกับประชาธิปไตยฉบับชาวบ้านเพื่อการสร้างสุขชุมชนจากหมู่บ้านน้ำซับถึงตำบลขุนทะเล
ธรรมะบันเทิง บันเทิงได้ด้วยปัญญาเพื่อการถึงธรรม ว่าด้วยคาราโอเกะเพลงธรรมะ ๑๑ เพลง และแนวสร้างสุขแบบพุทธทาสที่สวนโมกข์
และยังมีเอกสารหลักอีก ๓ เล่ม คือ
FACTS AND FIGURES ๒๐๐๘ ข้อเท็จจริงและสถิติภาวะคุกคามสุขภาพภาคใต้ ประกอบด้วย ไข้มาลาเรีย โรคไข้เลือดออก โรคเอดส์ วัณโรค โรคชิคุนกุนยา อนามัยแม่และเด็ก สุขภาพช่องปากในเด็ก สถานการณ์การดื่มสุราของเยาวชนในภาคใต้ สถานการณ์การบริโภคยาสูบของคนไทย สถานการณ์ความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ สภาวะเศรษฐกิจของจังหวัดชายแดนใต้
สุขภาวะคนใต้ สถานการ์และข้อเสนอเพื่อการสร้างสุข เป็นเอกสารที่ทีมวิชาการและคณะทำงานของแต่ละประเด็นร่วมกันสรุปสถานการณ์สุขภาวะในประเด็นนั้นๆ พร้อมข้อเสนอเพื่อการสร้างสุขใน ๘ ประเด็นหลัก
สุขสร้างได้ด้วยปัญญา เป็นอีกความพยายามที่ต้องการร้อยเรื่องราวของทุกประเด็นในงานสร้างสุขภาคใต้ “สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของฅนใต้ ๕๑ -๕๒” ให้ตอบโจทย์เรื่องปัญญา โดยได้ประมวลเนื้อหาออกมาเป็น ๒ ส่วน คือส่วนที่ ๑ สุขภาวะปัญญาของฅนใต้ เป็นนิยามความหมาย และหลักคิดเรื่องปัญญาของฅนใต้ ส่วนที่ ๒ สุขสร้างได้ด้วยปัญญา เป็นการประมวลจากบทเรียนทั้งหมดใน ๘ ประเด็น มีแง่มุมทางสุขภาวะทางปัญญาอย่างไร

ส่วนของแถมในงานนี้ นอกจากธรรมะบันเทิง ถามตัวเอง ที่เปิดห้องประชุมใหญ่ร้องเพลงคาราโอเกะธรรมะกันแล้ว ยังมีกิจกรรมเสวนากับชาชักของพี่น้องมุสลิม แล้วก็การนั่งสมาธิออกกำลังใจกับการออกกำลังกายไทเก๊กและอื่น ๆ อีกมากที่เอากันมาผสมผสานกันในตอนเช้าตรู่

เมื่อเปิดฉากเวทีงานสร้างสุขภาคใต้ครั้งที่ ๓ การแสดงศิลปะ–วัฒนธรรมสร้างสุข ๔ มุมเมืองก็เริ่มขึ้น มาพร้อมกับทีเด็ดที่มาเสริม เปิดเวทีกับนักร้องลูกทุ่งสาวเสียงใสมาร้องนำสามสี่เพลงพร้อมนางรำนุ่งน้อยห่มน้อยให้เป็นที่ตกกะใจกับ “ปัญญานำของคนใต้” อยู่พักใหญ่ก่อนที่จะพากันนิมนต์พระสงฆ์องค์เจ้ากับโต๊ะครูออกจากหอประชุมกันแทบไม่ทัน ทราบทีหลังว่ามีขาใหญ่ อบต.ในสุราษฎร์เมืองเจ้าภาพบอกมาว่ามีรายการดีมาขอสมทบแทรกเสริม แล้วใครก็ไม่ทันคิด ยกให้เป็นรายการพิเศษเปิดเวทีทำเอาได้ปัญญากันตาม ๆ กัน ก่อนจะตามด้วยดีเกฮูลูของเด็ก ๆ จากภูเก็ตที่เต็มไปด้วย สุขภาวะทางปัญญาอย่างยิ่ง เพราะน้องร้องเล่นอย่างมีสติลีลาและรื่นเริง แถมเนื้อหาก็พาให้ปลงกับน้องสาวนุ่งน้อยทั้งหลาย เพราะน้องดีเกฮูลูร้องเพลงว่าเป็นมุสลิมต้องศรัทธาในศาสนา เป็นคนไทยต้องรักชาติและบ้านเกิด ฯ ...งานนี้มีข้อคิดสำหรับคนคุมเวที
ต่อมาเป็นการรายงานสุขภาวะคนใต้ โดยศาสตราจารย์ นพ.วีระศักดิ์ จงสุ่วิวัฒน์วงศ์ และ ดร.พงค์เทพ สุธีรวุฒิ ชี้เรื่องโรคระบาด ซิคุนกุนยา มาลาเรีย ไข้เลือดออก โรคเอดส์ วัณโรค ปัญหาสังคมเศรษฐกิจจากความไม่สงบจังหวัดชายแดนใต้ แต่จากที่ดูรายงานผ่านมา ๓ ปี เรื่องนี้ยังขยับไม่ออกจากการนำเสนอเพียงข้อมูลด้านระบาดวิทยาเท่านั้น

จากนั้นพิธีเปิดอย่างเป็นทางการก็เริ่มในเวลา ๑๓.๐๐ น. ที่คนเข้าร่วมแน่นขนัด รมว.สธ.ไม่มาเอง มอบผู้ช่วยรัฐมนตรีกระทรวงสาธารณสุข นายสุเชษฐ์ แวอาแซ เป็นประธานเปิดงาน มีนายแพทย์ณัฐวุติ ประเสริฐสิริพงศ์ นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นผู้กล่าวรายงาน ว่า การจัดงานสร้างสุขเป็นเพียงจังหวะการเคลื่อนไหวหนึ่งเพื่อการสร้างสุขของฅนใต้ที่เชื่อมประสานไปกับจังหวะของแผ่นดินที่ผ่านการพัฒนามาเนิ่นนานแม้จะเป็นเพียงจังหวะเล็กๆ แต่ก็เป็นจังหวะแห่งการก้าวใหม่ของ "ชุมชนชาวบ้านและคนเล็กคนน้อย" ที่ขอมีส่วนบ้างตามกำลังและศักยภาพที่ประสานไปพร้อมกับการขับ "ความรู้" เป็นพลังขับเคลื่อนสังคมให้เป็นสุขด้วยกัน
ทั้งนี้ โดยมีหลักคิดว่า สุขภาพ สุขภาวะ เป็นเรื่องใหญ่และสำคัญยิ่งของชีวิต ของผู้คนในสังคม การทำให้คนตื่นรู้ เรื่อง สุข-ทุกข์ รู้ตามสภาพเป็นจริง รู้หาเหตุ รู้ว่าสุขมีได้ เสริมสร้างได้ด้วยหนทางต่างๆ ภาคใต้มีการคิดค้นริเริ่มเรื่องนี้มาเนิ่นนานมีนวัตกรรมแก้ทุกข์ สร้างสุขออกมาอย่างหลากหลาย เช่น กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์ธนาคารหมู่บ้าน สภาผู้นำ และแผนแม่บทวิสาหกิจชุมชน เชื่อมประสานกับศาสนธรรมที่สืบต่อกันมาช้านาน ๕ ปีที่ผ่านมากระแสการสร้างเสริมสุขภาพและสุขภาพองค์รวมได้ยกระดับเป็นวาระสร้างสุขสู่การเคลื่อนไหวไปสู่เครือข่ายภาคีพันธมิตรสร้างสุขในภูมิภาค
นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดยังได้กล่าวถึงวัตถุประสงค์ของงาน คือ ๑. เพื่อยกระดับให้เรื่องสุขภาพ-สุขภาวะ หรือสุข-ทุกข์ และการสร้างเสริมสุขภาพเป็นวาระสำคัญของฅนใต้ ๒. เพื่อประมวลและประเมินสถานการณ์ด้านสุขภาพของภาคใต้สู่การพัฒนาสร้างเสริมสุขภาวะเชิงรุก ๓. เพื่อการเรียนรู้ขยายผลกิจกรรมงานสร้างเสริมสุขภาวะสู่ภาคีพันธมิตรหน่วยงาน ชุมชน ท้องถิ่นและสาธารณะ ๔. เพื่อสร้างกลไกระดับภาคในการเชื่อมประสานบูรณาการและขยายเครือข่ายภาคีพันธมิตรสร้างสุขภาพในภาคใต้
ลักษณะการจัดงาน คล้ายกับการเข้าค่ายของผู้คนใน ๑๔ จังหวัดภาคใต้จำนวน ๑,๐๐๐ คนมาร่วมกันกำหนดวาระคนใต้ เพื่อเสนอนโยบายที่สำคัญ จำนวน๑๐ เรื่อง ได้แก่
๑. ความสุขที่มี ความดีที่ทำ ของเด็กใต้ ๒. ลดอบายมุข สร้างสุขด้วยปัญญา ๓. เกษตรและอาหารปลอดภัยของคนใต้ ๔. นโยบายสาธารณะการจัดการลุ่มน้ำโดยชุมชนภาคใต้ ๕. วัฒนธรรมคนใต้กับการจัดการสุขภาวะ ๖. สื่อคนใต้สร้างสุข ๗. ท้องถิ่นกับการสร้างเสริมสุขภาพ ๘. ธรรมะบันเทิง สร้างสุขด้วยปัญญา ๙. คนใต้กับการเมืองภาคประชาชน ๑๐. พหุปัญญาสู่สังคมพหุวัฒนธรรม
โดยการคาดหวังว่า เมื่อเสร็จสิ้นงานนี้แล้ว มีการประกาศเจตนารมณ์ร่วมกันเพื่อนำข้อเสนอไปสู่การขับเคลื่อนในพื้นที่และระดับนโยบายอย่างเป็นรูปธรรมต่อไป
ขณะที่นายสุเชษฐ์ แวอาแซ ประธานเปิดงาน กล่าวว่า จากการรายงานของนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดสุราษฎร์ธานี ทำให้ได้ข้อคิดว่าสุขภาพเป็นเรื่องที่สำคัญยิ่งต่อทุกคน และมีความหมายกว้างขวางไปถึงสุขภาวะ ที่รวมเอาร่างกาย จิตใจ ชุมชนสังคม และสิ่งแวดล้อมเข้าไปด้วย ถือเป็นการให้นิยามที่สะท้อนถึงการพัฒนาอย่างรอบด้านเป็นองค์รวมและมีการเชื่อมโยงบูรณาการกันอย่างน่าสนใจยิ่ง ในแต่ละปีรัฐบาลต้องสูญเสียงบประมาณไปเป็นจำนวนมากกับการรักษาหรือซ่อมสุขภาพ ขณะเดียวกัน หากว่าเราได้มีการสร้างนำซ่อม จะสามารถทำให้สุขภาวะสังคมไทย ชีวิตคนไทย โดยเฉพาะคนใต้มีคุณภาพชีวิตที่ดี สุขภาพแข็งแรง ท้องถิ่นน่าอยู่ การที่มีกลุ่ม องค์กรหน่วยงาน ทั้งภาคเอกชน ชุมชน ประชาสังคม และหน่วยราชการได้สร้างสรรค์สิ่งดีงาม และมีคุณค่าขึ้นในท้องถิ่นและชุมชนพร้อมๆ ไปกับการนำหลักศาสนาเข้ามาเชื่อมโยงเป็นฐานการพัฒนาในห้วงเวลาที่ผ่านมา นับเป็นการก้าวขึ้นไปอีกระดับหนึ่งของการลดทุกข์ สู่การสร้างสุขให้เกิดขึ้นในภาคใต้
ต่อจากนั้นอยู่ดี ๆ ไม่ทราบว่าประสานกันอย่างไร พิธีกรก็ประกาศเชิญชวนผู้เข้าร่วมตามประธานออกไปชมนิทรรศการ กินของว่างแล้วไปประชุมห้องย่อย ทั้ง ๆ ที่มีรายการสำคัญ ปาฐกถานำเรื่องสุขภาวะทางปัญญา โดยเจ้าอาวาสสวนโมกข์ พระภาวนาโพธิคุณ และรองอธิการบดีมหาวิทยาลัยอิสลามยะลา ดร.อิสมาอีลลุตฟี จะปะกียา เพื่อเปิดประเด็นทางปัญญาตามแนวพุทธและมุสลิม ใช้เป็นหลักคิดสำหรับการเสนาในประเด็นย่อย จนเกิดโกลาหลเล็กน้อยก่อนที่จะกลับเข้าสู่รายการปกติได้ คนก็หายไปจากห้องเกือบหมด งานนี้มีข้อคิดสำหรับคนทำสคริปต์กับพิธีกรรับเชิญที่มาเพื่อเป็นพิธีกรโดยไม่ได้รู้เรื่องงานมาก่อน

บ่ายแรกมี ๓ เวทีย่อย เวทีลดอบายมุข สร้างสุขด้วยปัญญาของคนสุราษฎร์ ที่ห้องประชุมโรงมหรสพทางวิญญาณ ดูท่าจะกร่อยที่สุด เพราะอยู่ไกลและไม่มีคนเข้าเลย ส่วนอีกสองเวทีมีคนมากเพราะเตรียมกันมาก่อน คือ เวทีวาระคนใต้ เรื่อง ‘ความสุขที่มี ความดีที่ทำของเด็กใต้ ที่ห้องประชุมธรรมทโฆษณ และที่ห้องประชุมสระนาฬิเก เรื่อง เกษตรและอาหารปลดภัย ของคนใต้

ตกเย็นหลังอาหารมีเวทีพิเศษ คาราโอเกะเพลงธรรมบันเทิง คนก็น้อย มีแต่ขาประจำที่รู้จักและชักชวนกันไว้เท่านั้น ภาคีเข้าร่วมอื่น ๆ แทบไม่มีมาเลย คงต้องทบทวนทั้ง ๓๖๐ องศา งานนี้ทีวีไทยมาบันทึกรายการไปออกอากาศด้วย

วันที่สองของงานสร้างสุข เริ่มต้นตั้งแต่เช้ามืด ณ ลานกิจกรรมหน้าอาคารทีปังกรณ์ เป็นการทำกิจกรรมทางศาสนา ต่อด้วยการออกกำลังกาย ไท้เก็ก หลังจากทานอาหารเช้าเสร็จก็เข้าสู่สาระของแต่ละกลุ่ม มีเวทีวาระคนใต้อีก ๘ เวที เช้า ๔ บ่าย ๔ โดยมีเวทีหลักคือการจัดการลุ่มน้ำที่เหมายาวเช้าบ่าย ยกพลคนลุ่มน้ำและบรรดากูรูของภาคใต้มากันพร้อมหน้า คนเข้าก็คับคั่งจริงจัง อีกเวทีที่เห็นครูใหญ่ทางวัฒนธรรมภาคใต้มากันตรึม คือเวทีวัฒนธรรมคนใต้ ในขณะที่เวทีท้องถิ่นนั้น นายกมากันมากหน้า ที่สำคัญ รองปลัดกระทรวงมหาดไทย อดีตอธิบดีกรมท้อมถิ่นมาอยู่ตลอดเวที ที่สำคัญที่สุดคือไฟดับอยู่นานนับชั่วโมง แต่ห้องประชุมขนาด ๓๐๐ กว่าคนที่แน่นขนัด มืดมิดและค่อย ๆ อบอ้าวจนอุ่นนั้น ไม่มีการขยับลุกออก จนท่านรองปลัดบอกว่าเป็นเวทีที่ให้สาระอย่างยิ่ง มีสองเวทีที่แถมเสริมเข้ามา คือ เวทีสื่อคนใต้สร้างสุข กับ ธรรมบันเทิง ก็มีคนเข้าร่วมตามสมควร ในขณะที่เวทีอื่นก็มีคนเข้าร่วมกันอย่างเป็นกิจจะลักษณะ ส่วนเวทีวัฒนธรรมวิถีมุสลิมเสวนากับชาชักนั้น เข้าใจว่ามีความไม่พร้อม จึงลดรายการลง ไม่มีกิจกรรมทางวัฒนธรรมใด ๆ

วันที่ ๓ เป็นเวทีสรุปผลการประชุมระดมปัญญา ที่ออกแบบให้เป็นการเชิญตัวแทนจากแต่ละเวทีประเด็นมานำเสนอข้อสรุปที่ได้โดยมีเอกสารการสรุปแจกจากทุกประเด็นให้กับทุกคน ให้อ่านเสนอสั้น ๆ ๓ – ๔ นาที กำหนดให้ นพ.บัญชา พงษ์พานิช เป็นคนดำเนินรายการ ก็ดูว่าวิธีนี้น่าสนใจเหมือนกัน มีสาระ กระชับ ไม่แห้งแข็ง แถมยังได้เสียงฮาเป็นระยะ ๆ มีคนเข้าร่วมราว ๆ ๓๐๐ - ๔๐๐ คน โดยมีตัวแทนจากภาคีหุ้นส่วนมาเพิ่มข้อสังเกต คือ อ.กรรณิการ์ รองเลขา สช. กับ นพ.ภูมิวิชช์ ผอ.สปสช.ภาคใต้ตอนบน โดยรอง ผจก.สสส.ดร.สุปรีดา ที่แจ้งว่าจะมานั้นเกิดติดกิจขอยกเลิกการมา ก่อนที่ท่านผู้ว่าสุราษฎร์จะมาเป็นประธานปิดด้วยการประกาศเจตนารมณ์ลดอบายมุข สร้างสุขด้วยปัญญาของเมืองสุราษฎร์ และคุณลุงประยงค์ รณรงค์มาให้ปัจฉิมพจน์ พร้อมกับการแสดงปิดกับการรับไม้ต่อของนครศรีธรรมราช
ข้อสังเกตต่องานสุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของฅนใต้ ปี ๒๕๕๑ - ๒๕๕๒
ที่น่าสังเกตเป็นพิเศษของงานภาคใต้มีอีก ๖ - ๗ ประเด็น
หนึ่ง การมุ่งมั่นเรื่อง สุขภาวะทางปัญญา วาระสร้างสุขของคนใต้ ที่ขอให้ทุกประเด็นเน้นการขับเคลื่อนด้วยปัญญา นำเสนอกรณีศึกษา ยกระดับความรู้และปัญญาออกมาขับเคลื่อน โดยยังมีการถอดรหัสทางปัญญาจากแต่ละกรณีศึกษาและประเด็น ออกมาเป็นเล่มน้อย ‘สุขสร้างได้ ด้วยปัญญา’ อีกด้วย ส่วนจะเกิดผลกี่มากน้อยค่อยดูกันอีกที
สอง การขับเคลื่อนเป็นประเด็นโดยกลุ่มขับเคลื่อนเชิงประเด็นที่ทำมาอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นประเด็นเดิมจนถึงประเด็นใหม่ ผ่านกรณีศึกษาต่าง ๆ อย่างเกาะติดจนแม้ในการมาประชุมก็เกาะติดกันตลอดดังปรากฏในการเข้าร่วมกลุ่มเชิงประเด็น
สาม การออกแบบพื้นที่และบรรยากาศงานได้อย่างลงตัวยิ่ง ทั้งที่พัก อาหาร ลานนิทรรศการ เวที และ ห้องประชุม ในทัศนะของผมเห็นว่าสถานที่ของภาคใต้ปีนี้เข้าขั้นสุดยอดเลยทีเดียว ขอปรบมือให้ทีมสุราษฎร์ดัง ๆ อีกที หลังจากเสียท่าไป ๒ ทีเมื่อตอนพิธีเปิด
สี่ ที่พัก กับ อาหาร ได้รับการชื่นชมมาก ๆ กล่าวคือนอนกันง่าย ๆ ในหอพักนักศึกษา ผมพบอดีตอธิการบดี ศิลปินแห่งชาติ ฯ ท่านนอนหอนักศึกษากันทั้งนั้น ด้านอาหาร โดยเฉพาะเช้ากับเย็นที่ยึดโรงอาหารมาตั้งหม้อ เตา กระทะ ผัดผัดไทย ทอดปาท่องโก๋ ชงชากาแฟ ให้กินกันอย่างนี้ นับว่าสุดยอดเช่นกัน คุยกันไป กินกันไป ไม่ต้องมีพิธีรีตองอะไร ได้อะไรมากกว่าที่คิด
ห้า บรรยากาศพิเศษตอนเช้าตรู่ตั้งแต่ตีห้าของวันที่ ๒ และ ๓ นั้น เชื่อว่าคนที่เข้าร่วมจะรู้และสัมผัสได้เองถึงความวิเศษ กล่าวคือ มีการสวดมนตร์ทำวัตรเช้าและบทพิเศษบางบทแบบครบเครื่อง ตามด้วยการนั่งสมาธิภาวนาชั่วขณะ แล้วร่วมเต้นไท้เก๊กกับชมรมไท้เก๊กสุราษฎร์ธานีที่ย้ำเรื่องการออกกำลังใจและปัญญา ต่อด้วยนานาการออกกำลังกายในวิถีคนใต้ ตั้งแต่โนรา รองเง็ง แถม แทงโก้ กะ ชะชะช่า จบแล้วพากับไปกินป่าท่องโก๋ ข้าวต้ม ชากาแฟ ก่อนอาบน้ำแล้วเข้าประชุมกัน
หก นิทรรศการมีการจัดอย่างง่าย ๆ พอเสริมบรรยากาศ ที่ทำได้น่าสนใจมากน่าจะเป็นของกลุ่มวัฒนธรรม กับ กลุ่มลุ่มน้ำ ของเพื่อนคริสต์น่าเสียดายที่ตั้งไกลออกไป เช่นกันกับของสวนโมกข์ที่ไกลห่างออกไปนิดนึง แต่อย่างอื่นก็ลงตัวยิ่งแล้ว
เจ็ด การสื่อสาร เห็นการตั้งเวทีจัดรายการและถ่ายทอดวิทยุ และ เคเบิ้ลทีวีตลอดงานทั้ง ๓ วัน เรียกว่าทำคู่ขนานอย่างไม่ลดละ โดย นพ.บัญชา พงษ์พานิช กรรมแผนเปิดรับทั่วไป สสส. ก็ถูกตามตัวไปออกอากาศสดทางเคเบิ้ลทีวี กับ วิทยุประเทศไทยที่ตลาดในเมืองกว่า ๒ ชั่วโมง
แปด ที่ภาคใต้ทำอย่างนี้ได้อาจจะเพราะจัดเป็นเจ้าสุดท้ายก็ได้ ข่าวว่าข้อสังเกตจาก เหนือและอีสานส่งผลต่อการเตรียมการที่ภาคใต้อย่างมาก ก็หวังว่าการทำข้อสังเกตทั้งหมดมานี้มิได้มีเจตนาอื่น ดู เห็น คิด เขียนโดยสุจริตใจและด้วยปรารถนาดีทั้งสิ้น เพื่อให้ได้ร่วมเรียนรู้อย่างกว้างขวางเพื่อเอามาประการขบคิดขบวนการงานสร้างสุขทั่วไทยของพวกเราต่อไป

“ร่วมเรียนรู้...สานข่าย ขยายปัญญา พาเคลื่อนงาน” งานสร้างสุขภาคกลาง

2010-02-16T02:41:00.000-08:00

“ร่วมเรียนรู้...สานข่าย ขยายปัญญา พาเคลื่อนงาน”
งานสร้างสุขภาคกลาง
วันที่ ๒๗ – ๒๘ มีนาคม ๒๕๕๒
ณ ค่ายริมขอบฟ้า เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ

งานสร้างสุขภาคกลาง ที่เป็นการรวมพลังเพื่อขับเคลื่อนงานสร้างสุขในพื้นที่ กรุงเทพฯ ภาคกลางตอนบน ภาคตะวันออก และภาคตะวันตก รวม ๒๖ จังหวัด ต้องยอมรับว่าเป็นงานที่ยากมาก ด้วยความซับซ้อนทางสังคม ขนาดพื้นที่และความแตกต่างของบริบทสังคม ถึงจะผ่านประสบการณ์การจัดงานสร้างสุขกันมาหลายครั้ง รวมถึงเป็นพื้นที่รองรับการจัดเวทีระดับประเทศมาโดยตลอด เช่น การจัดงานรวมพลังสร้างสุขปี ๒๕๔๖ และ ๒๕๔๗ ที่จัดที่กรุงเทพฯ แต่นั้นก็เป็นการจัดงานเพื่อตอบสนองกลุ่มเป้าหมายคนทั้งประเทศ ไม่ใช่ของคนภาคกลาง เมื่อต้องมาจัดงานกันเองเหมือนกับว่ายังหาจุดลงตัวกันไม่พบ โดยงานสร้างสุขภาคกลาง ครั้งที่ ๑ จัดที่สนามกีฬาจังหวัดราชบุรี ครั้งที่ ๒ ที่จังหวัดสุพรรณบุรี ก็ยังไม่มีรูปแบบชัดเจน เพียงมาพบกันเหมือนเป็นแค่งานแฟร์นำเสนอผลงาน เสร็จงานแยกกันกลับก็จบกันไป
งานสร้างสุขภาคกลาง ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒ ครั้งนี้มาจัดกันที่ค่ายริมขอบฟ้า เมืองโบราณ สมุทรปราการ ด้วยวัตถุประสงค์ที่แตกต่างจากภาคอื่น คือการหาทิศทาง สร้างเครือข่าย หากลไกขับเคลื่อนขบวนสุขภาวะระดับภาค ภายใต้โครงการที่ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เพื่อการจัดงานสร้างภาคกลางครั้งนี้ ๒ โครงการ คือ
๑.โครงการขบวนสร้างสุขภาคกลาง รับผิดชอบโดยคณะทำงานประสานงานและกลไกการจัดงานสร้างสุขภาคกลางทำหน้าที่เกาะเกี่ยวเชื่อมร้อยพื้นที่อันหลากหลายมาร่วมกัน มีผู้ประสานงานคือ ปิยะ พวงสำลี และยังมีทีมจังหวัดเจ้าภาพคือสำนักงานสาธารณสุขสมุทรปราการร่วมด้วย
๒.โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วมเพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้และพัฒนาแนวทางขับเคลื่อนงานสร้างสุขในพื้นที่ภาคกลาง รับผิดชอบโดยคณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ

“..ที่ผ่านมาเราชวนคนมาทำเรื่องเดิมๆเสร็จแล้วก็บ้านใครบ้านมันเพราะทิศทางข้างหน้ามันไม่มี แต่ตอนนี้เราชวนยกระดับไปทำเรื่องใหม่ คือการทำงานเชิงพื้นที่ไม่ใช่เชิงประเด็นไม่ได้มองว่าประเด็นเป็นตัวนำแต่เป็นเครื่องมือในการถักทอให้เกิดเครือข่ายความร่วมมือในพื้นที่..”
ปิยะ พวงสำลี ผู้ประสานงานสร้างสุขภาคกลาง เล่าเส้นทางงานสร้างสุขภาคกลางว่ามีการจัดเวทีย่อยๆเวิร์คช็อปในพื้นที่ภาคกลาง ตะวันออก ตะวันตก ปริมณฑล
“..เพื่อระดมสถานการณ์สุขทุกข์ หาว่าทุนเดิมมีอะไร มีกระบวนการ บทเรียน ความสำเร็จอะไรบ้าง แล้วก็วิเคราะห์ทิศทางข้างหน้า เป็นการกำหนดวิสัยทัศน์ร่วม คาดหวังว่าพบจบงานสร้างสุขก็จะได้ร่างแนวทางการเคลื่อนขบวนของคนภาคกลางร่วมกัน..”

จากที่ได้ดำเนินการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วมฯ เพื่อค้นหาประเด็นร่วมทางสุขภาพของภาคกลางก่อนที่จะมาพบกันในงานสร้างสุขที่สมุทรปราการ ได้ชักชวนคนทำงานด้านสุขภาพทั้งภาคประชาชน สังคม ภาควิชาการ ภาครัฐ ภาคเอกชนมาร่วมในโครงการวิจัย และร่วมพัฒนายุทธศาสตร์ของภาคกลาง พัฒนาชุดความรู้เพื่อสนับสนุนการทำงานเชิงพื้นที่ ภายใต้กรอบคิดการขับเคลื่อนงานสร้างสุขภาคกลางที่เน้นการทำงานเชิงพื้นที่ (Area – based) โดยใช้ประเด็นปัญหาหาร่วม หรือ สุข-ทุกข์ร่วมของพื้นที่เป็นประเด็นเชื่อมโยงความร่วมมือในทุกภาคส่วน และมีเป้าหมายมากกว่าการแก้ปัญหาเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้นวัตกรรมสุขภาพ ปลุกจิตสำนึกท้องถิ่น และการเกิดเครือข่าย

จากผลงานวิจัยจึงได้ชุดความรู้การทำงานเชิงพื้นที่ออกมาทั้งหมด ๑๑ เรื่อง ประกอบด้วย
๑. สุขภาวะภาคกลางปี ๒๕๕๑ สถานการณ์และแนวโน้ม
๒. ฐานข้อมูลสุขภาวะภาคกลาง บทสังเคราะห์การบริหารจัดการโครงการและแนวทางการสร้างสุขภาวะ
๓. การพัฒนาสุขภาพเชิงพื้นที่ หลักการ กรณีศึกษาและข้อเสนอที่ท้าทายต่อการขับเคลื่อนสุขภาพภาคกลาง
๔. การพัฒนานโยบายสาธารณะด้านสุขภาวะเชิงพื้นที่
๕. การพัฒนาการเรียนรู้เพื่อการสร้างสุขภาวะเชิงพื้นที่
๖. การสังเคราะห์บทเรียนการพัฒนาศักยภาพแกนนำเครือข่ายสุขภาวะเชิงพื้นที่
๗. เครือข่าย กลไกสำคัญในการขับเคลื่อนงานพัฒนาอย่างบูรณาการเชิงพื้นที่
๘. ชุดเครื่องมือทางสังคมในการขับเคลื่อนงานพัฒนาอย่างบูรณาการเชิงพื้นที่
๙. แผนที่ข้อมูลทุนทางสังคม
๑๐. นวัตกรรมสุขภาพภาคกลาง
๑๑. ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสุขภาพภาคกลาง

และในรายงานสถานการณ์และแนวโน้มสุขภาวะภาคกลาง พบว่ามีอัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจสูงที่สุดในประเทศ ทั้งเกษตรอุตสาหกรรม อุตสาหกรรม ก็ได้รับผลกระทบด้านสุขภาพจากการพัฒนามากเช่นกัน
คนภาคกลางมีปัญหาสุขภาพจากสภาพแวดล้อม การประกอบอาชีพ พฤติกรรมการบริโภคเป็นหลัก และมีความเจ็บป่วยทางจิตสูงกว่าพื้นที่อื่น อุบัติการณ์ของโรคพบว่ามีการระบาดของไข้เลือดออกมากที่สุดในประเทศที่ อ่างทอง อยุธยา ราชบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ส่วนอัตราการตายสูงที่สุดของประเทศคือมะเร็งปากมดลูกที่ ลพบุรี ชลบุรี กรุงเทพฯ, มะเร็งเต้านมที่กรุงเทพฯ สมุทรสงคราม, โรคหัวใจที่กรุงเทพฯ สิงห์บุรี นนทบุรี, โรคหลอดเลือดสมองที่จันทบุรี สิงห์บุรี พิษณุโลก ยังพบว่าภาคกลางติด ๕ ใน ๑๐ อันดับที่อัตราตายจากเอดส์สูงสุดที่ ลพบุรี ระยอง จันทบุรี สมุทรปราการ ชลบุรี, อุบัติเหตุมีอัตราตายสูงสุดในประเทศที่ระยอง ชลบุรี สมุทรสาคร, อัตราการฆ่าตัวตายติด ๓ ใน ๑๐ อันดับของประเทศ ที่จันทบุรี ระยอง นครนายก
สถานการณ์ครอบครัวและชุมชนพบว่า กรุงเทพฯและปริมณฑล (นนทบุรี ปทุมธานี สมุทรปราการ) แม้ว่าจะมีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนสูงกว่าทุกภาค แต่ก็มีหนี้สูงที่สุดเช่นกัน และขณะที่มีการจดทะเบียนสมรสสูงกว่าภาคอื่น แต่ก็มีอัตราการอย่าร้างสูงที่สุด
ภาคกลางมีป่าไม้น้อยที่สุดในประเทศและต่ำกว่าเกณฑ์ที่เหมาะสมในระบบนิเวศน์ ส่งผลให้เกิดอุทกภัยและภัยแล้งเพิ่มขึ้น, ชลบุรีและระยองซึ่งเป็นพื้นที่อุตสาหกรรมหลักยังประสบภาวะขาดแคลนและแย่งชิงน้ำระหว่างภาคเกษตรกรรมและอุตสาหกรรม, ในกรุงเทพฯ ปริมณฑล เกิดมลพิษจากฝุ่นละอองขนาดเล็กที่มาจากโรงงานอุตสาหกรรม ยานพาหนะ การก่อสร้าง ส่วนสระบุรีมาจากโรงโม่หินและอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์, ภาคกลางมีขยะและของเสียอันตรายถึงร้อยละ ๗๗ ของประเทศ ซึ่งมีแนวโน้มสูงขึ้น โดยส่วนใหญ่มาจากภาคอุตสาหกรรม และยังพบว่าคนภาคกลางป่วยด้วยโรคจากสารกำจัดศัตรูพืชมากที่สุดในประเทศ โดยเฉพาะ จันทบุรี ตาก ตราด
คนในภาคนี้ยังเผชิญกับมลพิษจากอุตสาหกรรม โดยเฉพาะกรณีตัวอย่างนิคมอุตสาหกรรมมาบตาพุด ระยอง ซึ่งยังคงเป็นความขัดแย้งยาวนาน กรมควบคุมมลพิษพบสารอินทรีย์ระเหยซึ่งเป็นสารก่อมะเร็งถึง ๑๙ ชนิด รวมทั้งก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์และซัลเฟอร์ไดออกไซด์สูงกว่ามาตรฐาน ยังมีปัญหาการปล่อยน้ำทิ้งปนเปื้อนโลหะหนักสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ ลักลอบทิ้งกากของเสียอันตรายบริเวณชุมชนและพื้นที่สาธารณะ ผลกระทบต่อสุขภาพพบว่าระยองมีผู้ป่วยโรคระบบทางเดินหายใจมากถึง ๖๙๖ คนต่อประชากรพันคน และโรคมะเร็ง ๑,๒๖๓ คนต่อประชากรแสนคน

จากสถานการณ์สุขภาพภาคกลางดังกล่าว ทำให้ภาคีหลักของภาคมีความเห็นร่วมกันว่า การจะสร้างสุขได้ต้องจัดการกับ ๓ เรื่องหลัก โดยกำหนดเป็นประเด็นขับเคลื่อนงานสร้างสุขของภาคให้ผสมผสานสอดคล้องกัน กล่าวคือ
๑. การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ประกอบไปด้วย การจัดการทรัพยากรน้ำ (ความพอเพียง และคุณภาพของน้ำ) การจัดการทรัพยากรดินอันเกิดจากสารเคมี การจัดการทรัพยากรป่า การขจัดมลพิษทางเสียง การขจัดมลพิษทางอากาศ การจัดการขยะและของเสียที่เป็นพิษ และอื่นๆ
๒. ความเข้มแข็งของสถาบันครอบครัวและชุมชน ประกอบไปด้วย การลดพฤติกรรมเสี่ยงของทุกกลุ่มประชากร ความสัมพันธ์ในครอบครัว ความขัดแย้งทางความคิดในชุมชน ความเสื่อมถอยของคุณธรรมและจริยธรรม
๓. การขจัดความยากจน โดยเน้นที่การลดหนี้ภาคครัวเรือน

พร้อมได้ร่วมกันพัฒนา ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสุขภาพภาคกลาง ภายใต้วิสัยทัศน์งานสร้างสุขภาคกลาง ว่าด้วย การมีส่วนร่วมอย่างจริงจังของภาคประชาชน ภาคเอกชนภาควิชาการ ผู้นำทางศาสนา องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และส่วนราชการที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาพื้นที่ภาคกลางให้บุคคล ครอบครัว ชุมชน มีสุขภาพดีในทุกด้าน อยู่ร่วมกันอย่างมีความสุขตามปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ด้วยการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การขจัดความยากจนที่เน้นการลดหนี้สินภาคครัวเรือน และการสร้างความมั่นคงของสถาบันครอบครัวและชุมชน ที่ผสมผสานกลมกลืนกันควบคู่ไปกับการบริหารจัดการอย่างมีธรรมาภิบาล ตามพันธกิจ ดังต่อไปนี้
สนับสนุนส่งเสริมงานสร้างสรรค์ หรืองานนวัตกรรมสุขภาพของพื้นที่ในภาคกลาง
สนับสนุนการพัฒนาแหล่งเรียนรู้ ที่เป็นนวัตกรรมสุขภาพในด้านต่างๆ ให้โอกาสได้แบ่งปันความรู้ (knowledge sharing) และทำให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ที่สูงขึ้นไปอีก
สนับสนุนและพัฒนาการทำงานเครือข่าย
การพัฒนาศักยภาพ ให้กับบุคคล กลุ่ม องค์กร และเครือข่ายให้มีความสามารถที่จะสร้างสรรค์งานตามพันธกิจ
สนับสนุนกระบวนการนโยบายสาธารณะของพื้นที่ภาคกลาง
ผลักดัน สนับสนุนและส่งเสริมการสื่อสารสาธารณะ และการสื่อสารเพื่อการเปลี่ยนแปลง

สำหรับเชิงโครงสร้างและกลไกหนุนเสริมการขับเคลื่อนงานสร้างสุขภาคกลาง พบว่า ยังไม่มีกลไกภาค แต่การผลักดันยุทธศาสตร์ภาคจำเป็นต้องมีกลไกอำนวยการ กำกับทิศทาง และการหนุนเสริม และการเคลื่อนงานภาคก็มีต้นทุนสูง จึงจำเป็นต้องมีกลไกภาคคอยเชื่อมร้อยองค์กรและแหล่งทุนต่างๆ เพื่อหนุนเสริม โดยแบ่งการขับเคลื่อนออกเป็น ๒ ระยะ ระยะแรก เป็นการขับเคลื่อนของจังหวัดนำร่องโดยมีจังหวัดอื่นร่วมเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพให้เกิดความพร้อม มีโครงสร้างคณะทำงานระดับภาค ระดับกลุ่มจังหวัด และระดับจังหวัด
ระยะที่ ๒ เป็นการขับเคลื่อนงานสร้างสุขเต็มพื้นที่ มีโครงสร้างคณะทำงานระดับภาค ระดับโซน และระดับจังหวัด โดยถูกกำหนดแบ่งโซนตามพื้นที่ภูมิสังคมวัฒนธรรมคล้ายคลึงกันเป็น ๔ โซน คือ กรุงเทพฯ และปริมณฑล ภาคกลางตอนบน ภาคตะวันออก ภาคตะวันตก
และจากข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสุขภาพภาคกลาง พร้อมชุดความรู้การทำงานเชิงพื้นที่ออกมาทั้งหมดนี้ จะถูกเตรียมนำเข้าสู่การพิจารณาร่วมกันในเวทีสร้างสุขภาคกลาง ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒ วันที่ ๒๗ – ๒๘ มีนาคม ๒๕๕๒ ณ ค่ายริมขอบฟ้า เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ ต่อไป

การจัดงานสร้างสุขภาคกลางปีนี้ เลือกสถานที่จัดงานในอาคารประชุม เป็นสัดส่วน เหมือนจำกัดเฉพาะคนที่เชิญมาร่วมประชุม ซึ่งอาจจะตรงกับกลุ่มเป้าหมายของภาคกลาง โดยไม่มีคนนอกเข้ามาร่วม “บรรยากาศเป็นเอกภาพและคึกคักดี แถมหน้าห้องยังมีน้ำหวานสีสวย ๆ เป็นสีธรรมชาติให้ดื่มด้วย การเริ่มงานจึงคึกคักคลาคล่ำด้วยผู้คน จนได้เวลามากันพร้อมหน้าเต็มห้องประชุมหลายร้อยแต่คงไม่ถึงพัน ท่านผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรปราการมาเป็นประธานเปิด มีนายแพทย์ สสจ.สมุทรปราการกล่าวรายงานแถมด้วยแหล่เสภาสร้างสุขของคนภาคกลางที่ นพ.สสจ.ว่าเองอย่างเหลือเชื่อ ส่วนวิดิทัศน์นำเสนอก็ทำได้ง่าย ๆ แต่ได้ความ ด้วยการบันทึกลำดับความเป็นมาของขบวนการขับเคลื่อนงานปีนี้ผ่านเวทีต่าง ๆ พร้อมโจทย์ คำถาม ประเด็น ข้อสรุปเบื้องต้นเพื่อการนำเข้าสู่ที่ประชุมในงานนี้ ถือเป็นดำริที่ดีอาจเทียบเคียงกับอีกแนวของภาคอีสานที่เน้นเสนอภาพรวมเรื่องสุขทุกข์แล้วชี้ชวนสร้างสุขตามที่มักนิยมทำกัน

หลังพิธีเปิด เป็นการปาฐกถานำของคุณแม่ชีศันศนีย์ ที่เก๋เสมอด้วยการชวนทำสมาธิดอกไม้บานผ่านแอนิเมชั่นสวย แม้บรรยากาศจะจอแจไปสักนิดเพราะคนมาก แต่ก็เป็นไปอย่างมีส่วนร่วมด้วยดี เพียงแต่ปาฐกถาที่คาดหวังนั้นไม่ได้เป็นปาฐกถาเท่านั้น
ด้วยบริเวณการจัดงานอยู่ในห้องประชุมใหญ่ทั้งหมด เพียงแต่มีฉากกั้นออกเป็นสองฝั่ง ฝั่งหนึ่งเป็นลานนำเสนอนวัตกรรมสร้างสุข อีกฝั่งเป็นเวทีประชุม เมื่อประธานเปิดงานเดินชมนิทรรศการ เจ้าของซุ้มก็นำเสนอเต็มที่ ซุ้มข้างๆ ก็แข่งเรียกความสนใจ ทั้งเสียงกลอง ฉิ่ง ฉาบ เดือดร้อนถึงคนคุมเสียงไม่รู้จะไปบอกให้ลดเสียงอย่างไรดี อีกฝั่งหนึ่งก็กำลังจะเปิดประชุมเวทีกลางของภาค แต่สุดท้ายก็ผ่านไปด้วยดี ท่านประธานคงเห็นเสียงดังรบกวนการประชุมจึงรีบเดินกลับออกไป แล้วก็มาต่อกันที่การนำเสนอกรณีศึกษาของสมุทรปราการ ได้แก่ การจัดการความยากจนที่หมู่บ้านบางน้ำผึ้ง, การต่อสู้ผลกระทบโลกร้อนที่บ้านขุนสมุทรจีน, ครอบครัวลดเหล้าในโรงงานไทเกรียง ซึ่งผสานกับการเดินชมกรณีศึกษาในลานตามสมัครใจของคนเข้าร่วม

ตอนบ่ายมีการแบ่งเป็น ๓ ห้องย่อยตามประเด็นขับเคลื่อนที่วางไว้แต่เดิม ได้แก่ ห้องที่ ๑ ประเด็น ความเข้มแข็งของสถาบันครอบครัวและชุมชน มีการนำเสนอกรณีศึกษา พลังคนสามวัยดับไฟยาเสพติดที่ชะไว อ่างทอง, โครงการเรียน ๒ ระบบจบ ๒ หลักสูตรเพื่อครอบครัวและชุมชนเข้มแข็ง สุพรรณบุรี และตำบลสุขภาวะและบูรณาการ จันทบุรี ประเด็น การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม นำเสนอกรณีศึกษาของ ป่าชายเลนบ้านเปร็ดใน ตราด, ป่าชุมชนเขาราวเทียนทอง ชัยนาท, ป่าต้นน้ำศูนย์กสิกรรมท่ามะขาม กาญจนบุรี ส่วนห้องที่ ๓ ประเด็นการขจัดความยากจน นำเสนอกรณีของ ศาลาสร้างสุขบางระกำ นครปฐม, มหาวิชชาลัยภูมิปัญญาท้องถิ่น สมุทรสงคราม, ซึ่งทุกประเด็นมีคนเข้าร่วมแน่นทุกห้อง แลกเปลี่ยนกันแบบจริงจัง ขนาดที่ผู้นำเสนอในห้องประเด็นการขจัดความยากจนยังต้องถอยตั้งหลัก เมื่อถูกผู้เข้าร่วมรุกถาม ชัก แลกเปลี่ยนไม่ให้พักยก สุดท้ายต้องตัดสินที่กรรมการผู้ดำเนินการบนเวที คือคุณปิยะ เข้าคลี่จึงปิดเวทีลงได้ ถ้าไม่งั้นคงอดเที่ยวเมืองโบราณแหล่งท่องเที่ยวชื่อดังของจังหวัดสมุทรปราการ ทำให้ได้เห็นถึงความพยายามรักษามรดกไทยของคุณเล็ก วิริยะพันธ์ ให้คนรุ่นหลังได้ชื่นชม จึงนับเป็นสถานที่แห่งความสุขแห่งหนึ่ง ซึ่งเจ้าภาพจัดงานก็ใจดีจัดโปรแกรมทัวร์เมืองโบราณนี้ให้ด้วย

ภาคกลางคืน ไม่มีพิธีการอะไร เพียงเป็นการเลี้ยงอาหารโต๊ะจีน มีการแสดงของภาคีเครือข่ายและน้องๆ นักเรียนโรงเรียนในจังหวัดสมุทรปราการ นั่งคุยแลกเปลี่ยนกันด้วย กินอาหารไปด้วย พออิ่มได้เวลาก็แยกย้ายกันกลับโรงแรมที่พัก

เริ่มงานวันที่สอง เป็นการสรุปประมวลการประชุมย่อยทั้ง ๓ ประเด็น และนำเสนอ ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนงานสร้างสุขภาคกลาง เพื่อพิจารณาขับเคลื่อนร่วมกัน จากการสรุปสังเคราะห์เชิงวิชาการที่คณะนักวิชาการเข้าร่วมอย่างจริงจังก่อนที่จะหาข้อสรุปเพื่อการขับเคลื่อนการสร้างสุขร่วมกันของคนภาคกลาง แต่พอมานำเสนอรวมเพื่อขบคิดขับเคลื่อน โดยออกแบบให้จัดกลุ่มเป็น ๔ กลุ่มตามภูมิสังคมวัฒนธรรมของพื้นที่ภาคกลางที่คาดว่าน่าจะขับเคลื่อนกันต่อได้ คือ ตะวันออก, กลางตอนบน, ภาคตะวันตก, กรุงเทพและปริมณฑล แต่กลับกลายเป็นการเสนอและคิดเป็นรายจังหวัดทำให้ที่เตรียมการและตั้งใจจะได้แนวทางการขับเคลื่อนขบวน กลับกลายเป็นการคิดกิจกรรมของจังหวัดมากกว่าการขับเคลื่อนขบวนของจังหวัดเพื่อการประสานเป็นขบวนของคนภาคกลาง จนทำให้การขบคิดและประกาศเจตนารมณ์การขับเคลื่อนขบวนของคนภาคกลางเหมือนจะไม่ออก

“..ภาคกลางมีความพยายามทำงานเป็นภาคมานาน แต่ไม่ค่อยจะรวมกันได้ เราก็พยายามลงไปเกาะเกี่ยวผู้คน และที่ผ่านมายังไม่มีกลไกการสนับสนุนทางวิชาการชัดเจน ไม่มีฐานข้อมูลสุขภาวะภาค ปีนี้เราก็ทำงานวิชาการควบคู่ไปกับงานเคลื่อน โดยทั้ง ๓ ทีมมีธงร่วมกันว่าจะทำงานเชิงพื้นที่ จึงพยายามชวนทุกภาคส่วนมาร่วมทั้งภาครัฐ วิชาการ ประชาชน เอ็นจีโอ ประเด็นร่วมของภาคก็มีการระดมกันในเวทีย่อยๆออกมาเป็นสิ่งแวดล้อม ครอบครัว ความยากจน เป็นปัญหากว้างๆเพราะพื้นที่ภาคกลางใหญ่มาก ซึ่งคิดว่าในปีต่อไปจะมีประเด็นปัญหาที่เฉพาะเจาะจงกว่านี้..”
ผศ.ดร.ธีรเดช ฉายอรุณ หัวหน้าทีมวิชาการงานสร้างสุขภาคกลาง เล่าแนวคิดและความพยายามสร้างขบวนสุขภาวะภาคกลางว่าปีนี้แม้ไม่เห็นรูปธรรม แต่ก็เป็นจุดเริ่มให้ก้าวต่อ
“..เราเริ่มทำฐานข้อมูลอย่างเป็นระบบ สังเคราะห์องค์ความรู้ ถอดบทเรียน และระยะต่อไปก็จะพยายามสร้างภาคีเครือข่ายสถาบันวิชาการต่างๆในภาคเช่น ม.ศิลปากร, ม.เกษตร ส่วนการขับเคลื่อนเชิงประเด็น ฝันไว้ว่าจะให้ทั้ง ๒๖ จังหวัดทำข้อเสนอโครงการพัฒนาร่วมกันเป็น action plan ของภาคกลาง แต่ตอนนี้ได้เป็นข้อเสนอยุทธศาสตร์ร่วมเป็นจุดเริ่มให้ก้าวต่อ ให้พื้นที่ที่อยากจะขับเคลื่อนเรื่องนี้ร่วมกันแสดงความจำนงออกมาเป็นจังหวัดนำร่องก็ได้ประมาณ ๑๐ จังหวัดซึ่งจะคุยต่อว่าจะทำอะไรร่วมกันไหม มาพัฒนาข้อเสนอโครงการด้วยกันแล้วหาแหล่งทุน แล้วโครงสร้างและกลไกภาคมันก็จะเกิดได้จริงจากเนื้องาน ไม่ใช่แค่ข้อเสนอแล้วจบไป..”

ในเวทีระดมความคิดเพื่อหาทิศทางจังหวัด ทิศทางแต่ละโซนที่จะเชื่อมร้อยสู่การขับเคลื่อนขบวนสุขภาวะภาคกลางโดยรวมยังไปไม่ถึงเป้าหมายคือเป็นเพียงการนำเสนอประสบการณ์หลากหลายจากชุมชน ซึ่งอาจเป็นเรื่องที่ต้องทำกระบวนการและอาศัยเวลาต่อไป งานสร้างสุขปีนี้จบลงด้วย “การประกาศปฏิญญาเมืองโบราณว่าด้วยความร่วมมือขับเคลื่อนวาระสุขภาพภาคกลาง ๒๖ จังหวัด” ตามแนวทางข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์ และมอบธงเจ้าภาพต่อให้จังหวัดนครปฐม
การขับเคลื่อนขบวนสุขภาวะภาคกลาง ภาคตะวันออก ภาคตะวันตก ที่มีบริบทความแตกต่างเชิงพื้นที่อยู่มากให้ไปในทิศทางเดียวกันนั้นมิใช่เรื่องง่าย และนับเป็นความท้าทาย งานสร้างสุขภาคกลางปีนี้เป็นการจุดประเด็นดังกล่าว คงต้องติดตามว่าเมื่อตั้งโจทย์เช่นนี้จะขยับต่ออย่างไร และคงต้องเอาใจช่วยให้ความพยายามเกาะเกี่ยวเชื่อมร้อยทุนทางสังคมอันหลากหลายในพื้นที่มาร่วมขับเคลื่อนขบวนสุขภาพภาคกลางเกิดเป็นรูปธรรมได้จริง

มี ๓ ข้อสังเกตพิเศษของภาคกลางคือ
เอกสารนำเข้าอย่างเป็นทางการที่มีมากที่สุด และพิมพ์ปกสี่สีสดสวยที่สุด ๑๑ เล่ม คือ ๑)สุขภาวะภาคกลาง ปี ๒๕๕๑ สถานการณ์และแนวโน้ม ๒) ฐานข้อมูลสุขภาวะภาคกลาง ๓) นวัตกรรมสร้างสุขภาคกลาง ๔) การพัฒนาสุขภาพเชิงพื้นที่ ฯ ภาคกลาง ๕) ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสุขภาพภาคกลาง ๖) ชุดเครื่องมือทางสังคมในการขับเคลื่อนงานพัฒนาอย่างบูรณาการเชิงพื้นที่ ๗) แผนที่ข้อมูลทุนทางสังคม ๘) การพัฒนานโยบายสาธารณะ ๙) เครือข่าย กลไกสำคัญในการขับเคลื่อนงานพัฒนาอย่างบูรณาการเชิงพื้นที่ ๑๐) การพัฒนาการเรียนรู้เพื่อการสร้างสุขภาวะเชิงพื้นที่ และ ๑๑) การสังเคราะห์บทเรียนการพัฒนาศักยภาพแกนนำเครือข่ายสุขภาวะเชิงพื้นที่ โดยส่วนใหญ่เน้นเชิงหลักคิด ทฤษฎีเชิงวิชาการจากกรณีศึกษาซึ่งมีสัดส่วนค่อนข้างน้อย มีที่เป็นข้อมูลเนื้อ ๆ เชิงกรณีศึกษาและนำสู่การหารือ คือ ลำดับที่ ๑ – ๕
มีกิจกรรมพิเศษแถมสามรายการคือ หนึ่ง อาหารกลางวัน ที่นั่งรถรางเข้าไปจัดเลี้ยงในเขตเมืองโบราณกลางลานพิพิธภัณฑ์อะไรสักอย่างซึ่งจำไม่ได้ แต่บรรยากาศดีมาก กับตอนบ่าย ๑๖๓๐ น. มีการนำชมเมืองโบราณรอบพิเศษแก่ทุกคนด้วยขบวนรถรางชุดใหญ่จนทั่วทั้งเมืองโบราณก่อนกลับมารับประทานอาหารเย็นแบบโต๊ะจีนที่มีวงดนตรีของเด็ก ๆ มาเล่นประกอบโดยไม่กิจกิจกรรมอะไรนอกจากกินกับดูและฟังดนตรีจนเลิก
เท่าที่สังเกตดู ดูเหมือนว่างานของภาคกลางยังจำกัดขอบเขตค่อนข้างมากด้วยบริบทจำเพาะที่ยากยิ่งและไม่เหมือนภาคไหน ๆ เข้าใจว่าเพื่อนพ้องน้องพี่และภาคี รวมทั้งพวกเราทั้งหลายต้องเอาใจช่วยอีกไม่น้อย

“ตุ้มโฮมภูมิปัญญา สร้างเสริมสุขภาวะ”งานอีสานสร้างสุข ๕๑ - ๕๒

2010-02-16T02:39:00.000-08:00

“ตุ้มโฮมภูมิปัญญา สร้างเสริมสุขภาวะ”
งานอีสานสร้างสุข ๕๑ - ๕๒
วันที่ ๒๐ – ๒๒ มีนาคม ๒๕๕๒
ณ ทุ่งศรีเมือง (ลานเทียน) ถนนหน้าศาลากลาง และศาลาประชาคมจังหวัดอุบลราชานี

“อีสานสร้างสุข” เป็นชื่องานที่เป็นสัญลักษณ์ในการเคลื่อนไหวเพื่อให้เกิดการรวมตัวของภาคีเครือข่ายสุขภาพ ๑๙ จังหวัดภาคอีสาน ชื่อนี้ได้เกิดขึ้นและใช้อย่างต่อเนื่องมาตั้งแต่ที่เกิดงานสร้างสุข ๔ ภาคครั้งแรกในปี ๒๕๔๙ ที่นครราชสีมา และ ปี ๒๕๕๐ ที่มหาสารคาม ส่วนปีนี้จัดที่จังหวัดอุบลราชธานี คาบเกี่ยวปี ๕๑ – ๕๒ ภายใต้แนวคิดการจัดงาน “ตุ้มโฮมภูมิปัญญาสร้างเสริมสุขภาวะ” โดยครั้งนี้คณะทำงานภาคอีสานได้ใช้โลโก้ที่พยายามสื่อเอกลักษณ์ ความสุข และ ความเป็นเครือข่ายของภาคได้อย่างชัดเจน ใช้รูปองค์พระธาตุพนม เป็นฉากหลัง มีดอกจาน และแคนตัดอยู่ข้างหน้า แถมในวันแถลงข่าวเปิดงานอีสานสร้างสุขรองผู้ว่าราชการจังหวัดอุบลราชธานีมาเป็นประธาน ยังเสนอให้เพิ่มรูปเทียนพรรษาที่เป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดอุบลเข้าไปด้วย แต่ทางผู้รับผิดชอบบอกว่าดำเนินการไม่ทันแล้ว สิ่งเหล่านี้แสดงถึงการร่วมกันเชิงสัญลักษณ์อันจะมีความหมายอย่างมาก ซึ่งถ้างานใดแสดงสัญลักษณ์ที่สื่อถึงอัตลักษณ์ร่วมได้ จะเสริมพลังให้เกิดความรู้สึกร่วมอย่างมีความหมาย และยังเป็นการสื่อถึงเป้าหมายของงานอีกทางหนึ่งด้วย
งานอีสานสร้างสุข ปี ๕๑ – ๕๒ จัดขึ้น ณ ทุ่งศรีเมือง (ลานเทียน) และศาลาประชาคมจังหวัดอุบลราชานี ซึ่งเป็นใจกลางการสัญจรของผู้คนในจังหวัด มีซุ้มประตูงานทำด้วยไม้ไผ่สุดเก๋ เรียบง่าย เป็นสัดส่วน พร้อมแล้วที่จะเปิดรับผู้เข้าร่วมงาน ในวันที่ ๒๐ มีนาคม ๒๕๕๒ – ๒๒ มีนาคม ๒๕๕๒ โดยมีโฆษกประกาศประชาสัมพันธ์เชิญชวนร่วมงานดังไปทั่วบริเวณรอบทุ่งศรีเมือง หน้าศาลากลางจังหวัดอุบลราชธานี พอเดินเข้าไปในงาน พบกับความสวยงามและบรรยากาศสบาย แบบฉบับคนอีสานที่เป็นกันเอง ไม่มีพิธีรีตอง สนุกสนาน เข้าทาง Concept การจัดนิทรรศการ “ลดเศร้า สร้างสุข” นำเสนอ “นวัตกรรมสร้างสุข” และใครที่เดินหลงเข้ามาคงไม่รู้สึกเค่อเขินแปลกแยกเป็นแน่
การตกแต่งแบบงานผ้าป่า มีธงตุง ริ้วผ้า ซุ้มดอกไม้ และสัดส่วนบูทแสดงนิทรรศการ เตรียมไว้อย่างสวยงามรอให้เจ้าของพื้นที่ที่จับจองเพื่อนำฟิวเจอบอร์ดนิทรรศการมาติดก็เป็นอันเสร็จสมบูรณ์ ในเช้าวันงานหลายซุ้มก็ยังไม่มีข้อมูล อาจจะยังมากันไม่ถึง อย่างกลุ่มภาคีเครือข่ายที่เดินทางมาไกลจากจังหวัดเลย ต้องมานั่งแปะรูปกว่าจะเสร็จก็ทำเอาเหงื่อตกพอควร เพราะสายๆ มาอากาศเริ่มร้อนจัด
ที่กองอำนวยการ คึกคักกับเอกสารและของแจกกำลังลำเรียงเข้ามา ส่วนหนึ่งให้ลงทะเบียนรับกันเป็นจังหวัดหรือเป็นกลุ่มตามเครือข่าย มีผู้ประสานงานมาลงทะเบียนรับให้ โดยใส่ในย่ามสวยงาม มีหมวก คูปองอาหารเที่ยงที่ต้องจัดการกันดีๆ แล้วยังมีหนังสือเล่มงามน่าอ่าน ประกอบด้วย นวัตกรรมอีสานสร้างสุข ปี ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒ บทเรียนสร้างสุขที่ร้อยเรียงใหม่ให้เหมาะสมกับคนทั่วไปเป็นงานเชิงวรรณกรรมสั้นๆ ได้ใจความ ทั้งหมดจาก ๖๐ กรณีศึกษากระจายพื้นที่ทั่ว ๑๙ จังหวัดภาคอีสาน ประกอบด้วย กาฬสินธุ์ ๑ ขอนแก่น ๔ ชัยภูมิ ๔ นครราชสีมา ๓ นครพนม ๑ บุรีรัมย์ ๒ มุกดาหาร ๒ มหาสารคาม ๓ ยโสธร ๕ ร้อยเอ็ด ๒ เลย ๓ ศรีสะเกษ ๒ สกลนคร ๕ สุรินทร์ ๔ หนองคาย ๑หนองบัวลำภู ๒ อุดรธานี ๑ อำนาจเจริญ ๒ อุบลราชธานี ๖ และกรณีเชิงประเด็นไม่ระบุพื้นที่อีก ๕ กรณี
ส่วนอีก ๓ เล่มย่อย ประกอบด้วย รายงานสุขภาวะคนอีสาน ปี ๒๕๕๑ พบว่าผู้ชายมีอายุขัยเฉลี่ยต่ำกว่าผู้หญิง ๕.๓๘ ปี อยู่ที่ ๗๑.๖๕ ปี สุขภาวะทางจิตใจ มีโรคซึมเศร้า วิตกกังวล การฆ่าตัวตาย เพิ่มขึ้น สุขภาวะทางสังคมที่มีความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สินมากขึ้น ครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง เพิ่มขึ้นเล็กน้อย และสุขภาวะทางปัญญายังไม่มีรายงานบ่งชี้ชัดเจน เรื่องภาวะภัยคุกคามคนอีสานปีนี้เน้นที่ความไม่มั่นคงเรื่องอาหาร ทรัพยากรและเมกะโปรเจค ส่วนงานวิจัยเรื่องพระสงฆ์กับสุขภาวะ พบพระสงฆ์มีปัญหาสุขภาพร่างกายมากขึ้นจากอาหารที่ได้รับถวาย

และเดินชมในงานต่อไป ติดกับซุ้มอำนวยการเป็นซุ้มเอกสารของแจกของเครือข่าย สสจ. และ สปสช. มีคนไปรับกันมากแต่ต้องลงชื่อผู้รับและเครือข่ายก่อน คงเก็บไว้เป็นทำเนียบ
ฝั่งที่มีเสียงคึกคัก นอกจากซุ้มประชาสัมพันธ์แล้วยังมีซุ้มเด็กเยาวชน มีกลุ่มผีตาโขนน้อยที่เตรียมจะแสดงในงานแสดงแสงสีเสียงตอนเย็นนี้ ในซุ้มต่างเพลิดเพลินกับงานประดิษฐ์ฝีมือตัวเอง ทำการ์ด แกะเทียน หนังสือทำมือ ละครโรงเล็ก หนังสั้นฝีมือเด็ก สื่อธรรมด้วยเพลง นวดประคบและต้มยาสมุนไพรจากชมรมหมอพื้นบ้าน พร้อมแวะซื้อผลิตภัณฑ์ปลอดสาร สินค้ามัดย้อมสีธรรมชาติ ของซุ้มบ้านโฮมฮัก มูลนิธิสุธานสินี น้อยอินทร์

ใกล้เวลาเปิดงาน โฆษกแนะให้เดินผ่านเข้าไปหลังป้ายกำหนดการงาน ไปยังอาคารศาลาประชาคมจังหวัด ก่อนเข้าอาคารเห็นซุ้มป้ายงานอีสานสร้างสุขล้อมรอบด้วยดอกไม้สีแดงสดใสเก๋ไก๋ชวนให้หลายคนต้องมายืนถ่ายรูปเป็นที่ระลึกด้วย เมื่อขึ้นชานอาคารก่อนเข้าห้องประชุมใหญ่จุคนได้หลายร้อยคน ถูกกั้นด้วยกระดาน เหมือนกับห้องเรียนสมัยก่อน เพื่อแบ่งเป็นห้องเสวนาย่อยๆ ได้อีก ๕ ห้อง รวมห้องใหญ่
มีทีมสื่อเคเบิ้ลทีวีพร้อมรถถ่ายทอดมาทำการถ่ายทอดสดกันคณะใหญ่ และอีกฝากของอาคารด้านติดกับถนน หน้าเทศบาลเมือง ก็มีร้านค้ามาตั้งขาย ไม่รู้ถูกเชิญมาเพื่องานนี้เฉพาะหรือไม่ แต่คิดว่าคงไม่ใช่ เพราะเห็นมีแผงพระมาด้วย งานนี้คงไม่เอาด้วยแน่ เพราะเป็นงานสุขภาวะทางปัญญา

พิธีเปิดที่ออกแบบให้การเปิดหลายที ช่วงเช้าเป็นการเปิดเวทีชาวบ้านในกำหนดการให้นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดอุบลราชธานีเป็นคนเปิด แต่รองผู้ว่าราชการจังหวัดที่ผู้ว่าราชการจังหวัดอุบลราชานีมอบหมายให้มาอยู่ประจำในงานตลอดนั้น อยู่ด้วย จึงถูกเชิญให้เป็นประธานเปิด พอช่วงเย็นงานพาแลงและแสดงแสงสีเสียงเป็นพิธีเปิดงานอีสานสร้างสุข รองผู้ว่าราชการจังหวัดก็มาเป็นประธานเปิดอีก นายแพทย์สาธารณสุขก็ยังไม่ได้เป็นประธานสักที ผู้จัดก็คิดอยู่ตลอดว่าจะให้ได้ขึ้นแสดงตนต่อสาธารณะช่วงไหน เพราะเคยพลาดมาครั้งหนึ่งแล้วในเวทีแถลงข่าวเปิดงานอีสานสร้างสุขที่ผ่านมา ไม่มีโอกาสได้พูด งานนี้จึงต้องหาโอกาสให้ได้ นี่จะเห็นได้ว่าพื้นที่และการปรากฎตัวในเวทีสาธารณะกับผู้มีอำนาจทางนโยบายนั้นยังเป็นเรื่องสำคัญของทุกฝ่ายในภาคอีสาน

ก่อนพิธีเปิดมีการแสดงด้านศิลปะพื้นบ้านของชาวบ้านหลายชุด เห็นแล้วก็ดูพอดี ไม่ยืดยาวเกินไป ต่อด้วยการฟ้อนบายศรีสู่ขวัญ และชมวิดีทัศน์ หมายเหตุจากหมู่บ้าน และกล่าวรายงานการจัดงานโดย อาจารย์สมพันธ์ เตชะอธิก ผู้ประสานงานกลไกภาคจากมหาวิทยาลัยขอนแกน มีรองผู้ว่าราชการจังหวัดอุบลราชธานีเป็นประธาน พร้อมมีนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัด ผู้อำนวยการศูนย์อนามัยที่ ๗ และหน่วยราชการอื่น และคณะอาจารย์จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น มหาสารคาม และอุบลราชธานีที่เป็นคณะทำงาน กับคนเข้าร่วมพิธีเปิดราว ๓๐๐ คน สงสัยภาคีเครือข่ายยังมากันไม่ถึง
เมื่อเสียงฆ้องที่ดังขึ้นสามที จึงเป็นการส่งสัญญาณว่างานอีสานสร้างสุข ๒๕๕๑ - ๒๕๕๒ ได้เริ่มขึ้นแล้ว ตามกำหนดการ ด้วยเวลา ๑๐.๐๐ น. – ๑๒.๓๐ น. ของงานวันแรก ๒๐ มีนาคม ๒๕๕๒ เวทีชาวบ้านเรื่อง “สุขภาวะทางปัญญา...สร้างสุขอีสานได้จริงหรือ” กับพ่อผาย สร้อยสระกลาง เครือข่ายปราชญ์ชาวบ้านอีสาน พ่อครูบัญชา ตั้งวงศ์ชัย นักธุรกิจร้อยล้านที่รู้ว่าเงินไม่ใช่คำตอบ แม่รัชนี อัคราช ผู้นำสตรีภาคอีสาน พ่อบัวพา ปราณี แกนนำโครงการปลอดเหล้า ครูติ๋วหรือแม่ติ๋ว บ้านโฮมฮัก มูลนิธิสุธาสินี น้อยอินทร์ ดำเนินรานการโดย นายสมศักดิ์ รัฐเสรี ศูนย์ข่าวประชาสังคม อุบลราชธานี โดยเนื้อหาเป็นการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ ที่ผู้ดำเนินรายการพยายามชวนคุยและค้นความคิดและข้อเสนอจากประสบการณ์ของแต่ละท่านเพื่อสุขภาวะทางปัญญาของคนอีสาน แต่ประเด็นที่ได้ ยังเป็นแค่ประสบการณ์และเรื่องที่อาจจะเกี่ยวกับเรื่องของปัญญาเท่านั้น โดยแต่ละคนก็พยายามนำเสนอกิจกรรมที่ตนเองทำอยู่ และมีการนำเสนอเชิงหลักคิดบ้าง ของพ่อครูบัญชาและทีมงานที่มาแจกเอกสารประกอบอยู่ด้านล่างเวที ซึ่งก็เป็นหลักคิดที่ไกลเกิน เป็นเรื่องของหลักธรรมทางศาสนาเป็นปัญญาเพื่อการหลุดพ้นไปเลย หลายคนนำเสนอแบบเล่าจึงทำให้กินเวลามาก ไม่ค่อยได้ประเด็นมาก มีของครูติ๋ว กระชับกุมประเด็นตามแบบของนักพัฒนา แต่สำหรับแนวของชาวบ้านที่ยังไม่คุ้นกับการนำเสนอบนเวทีแบบนี้ ยังต้องช่วยกันเอาความรู้แฝงฝังหรือบทเรียนออกมานำเสนอสู่สาธารณะให้ได้ จะด้วยกระบวนการเวทีที่ผู้ดำเนินรายการต้องกุมประเด็นและดึงความรู้ออกมาเอง หรือมีเครื่องมือเสริมเช่น การมีเอกสารประกอบ หรือสื่อภาพประกอบอื่น เป็นต้น ส่วนที่เป็นจุดเด่นอีกอย่างในเวทีนี้คือ การกระจายเสียงการประชุมทั่วทุ่งศรีเมืองใครอยู่ตรงไหนก็ได้ยินชัด

เวทีชาวบ้านจบลง ก็นำคูปองที่ได้รับแจกไปแลกอาหารที่ถนนอาหารปลอดภัย บริเวณข้างทุ่งศรีเมืองใกล้ๆ กับงาน ซึ่งจัดโดยชมรมผู้ประกอบการร้านอาหารจังหวัดอุบลราชธานี ในรายการ “การพัฒนาผู้ประกอบการร้านอาหารท้องถิ่นแบบมืออาชีพ” Restaurant Champion อาหารอีสานสร้างสุข

ในช่วงบ่ายไม่มีเวทีเสวนา มีแต่กิจกรรมการฟ้อนกลองตุ้ม เปิดลานนวัตกรรมสุขภาพอย่างมีส่วนร่วม และขบวน เดิน – วิ่ง – จักรยาน – สามล้อ รณรงค์มหกรรมอีสานสร้างสุขจาก ๔ มุมเมือง พร้อมกิจกรรม ทัวร์ไหว้พระ ๙ วัด ที่จัดวันละ ๒ รอบ

เมื่อตะวันใกล้ลับแสง ทุกคนก็มารวมกันที่ลานเทียน ลมพัดเอื่อยๆ เย็นสบาย คนเมืองอุบลมาออกกำลังกายกันรายรอบงานอย่างปกติเช่นทุกวัน ทั้งสนใจใคร่เรียนรู้ด้วยก็มี แต่ด้วยการจัดที่แบบพาแลงเป็นที่จับจองเฉพาะ หลายคนจึงได้แค่ชะเง้อดูอยู่ข้างๆ งานพาแลง แสดงแสดงสีเสียง และสัมโมทนียกถา เรื่อง “ปัญญานำสุขสู่คนอีสาน” โดยพระครูวิมลธรรมรัตน์ (หลวงพ่อบุญเสริม ธมฺมปาโล) วัดป่าสวนกล้วย อ.กันทรลักษณ์ จ.ศรีสะเกษ ได้ให้ข้อคิดในการจัดงานอีสานสร้างสุขว่า การจัดงานอีสานสร้างสุขงานของ ๑๙ จังหวัดภาคอีสานนั้น ควรใช้ปัญญาในการสร้างสุขให้เกิดขึ้น ลด ละ เลิก กิเลส และทิฐิ ไม่มีใครที่มีความสุขโดยที่ไม่มีศีลธรรม อย่างเช่น การไม่รักษาศีล ๕ ไม่ปฏิบัติตาม มีแต่อยากได้อยากเป็นแต่ไม่เคยลงมือปฏิบัติ ความสุขจึงไม่เกิดขึ้น การไม่ยอมละทิฐิ ละทิ้งสิ่งที่ตนเองมีอยู่มากเกินไป ทำให้บ้านเมืองวุ่นวายไม่สงบสุข ดังเช่นที่พระพุทธเจ้าสอนไว้ให้ทุกคนทำดีแต่คนส่วนใหญ่กลับไม่ทำตาม คนโบราณจัดงาน “บุญผะเหวด” ขึ้นมาเพื่อสอนให้ผู้คนรู้จักละทิ้งกิเลสดังที่พระเวสสันดรท่านได้ละทิ้งกิเลสทุกอย่างเพื่อให้ทานแก่คนที่ขอ แม้กระทั่งบุตรธิดาของท่านเอง ท่านยังประทานแก่ชูชกได้ แม้ชูชกจะทุบตีบุตรของท่าน แต่ท่านก็ต้องอดทนอดกลั้นไว้ให้ได้ แต่บ้านเมืองของเราไม่ยอมปฏิบัติตามยังคงมีทิฐิมากเกินไป จึงทำให้บ้านเมืองไม่มีความสงบสุขวุ่นวายดังเช่นในปัจจุบัน

ส่วนพิธีเปิดงานพาแลงแบบอบอุ่นนี้ รองผู้ว่ามาร่วมนั่งสื่อกินข้าวพาแลงปั้นข้าวแหนียวจิ่มแจ่วในฐานะที่เป็นประธานเปิดงาน โดยการายงานของ ผศ.ดร.สงครามชัย ลีทองดี คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ต่อด้วยการแสดงแสงสีเสียง ฮุ่งตาเว็น โฮมธรรมนำสุข โดยการรับผิดชอบของ อาจารย์คำล่า มุสิกา คณะศิลปะศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ผู้ทำการศึกษาเรื่องการแสดงและศิลปะวัฒนธรรมพื้นบ้านภาคอีสาน ได้นำมาถ่ายทอดเรื่องราวผ่านงานแสดงแสงสีเสียง ชวนให้เข้าใจว่าทำไมคนอีสานถึงอยู่ได้มาหลายชั่วอายุคน เข้าใจถึงการต่อสู้กับสภาพแร้นแค้นของคนอีสานได้อย่างดี และสื่อถึงการเรียนรู้ สังคม วิธีคิด วิถีชีวิตและความเป็นอยู่ตามความหลากหลายเผ่าพันธุ์ที่มาร่วมอาศัยอยู่ด้วยกันในภาคอีสานอย่างสงบและช่วยเหลือเกื้อกูลกัน พร้อมชมการแสดงรำตรจ(สุรินทร์) รำมวยโบราณ (สกลนคร) เพลงโคราช(นครราชสีมา) ผีตาโขน(เลย) แถมด้วยหนังบักแก้ว(ตะลุงอีสาน) เปิดโรงหน้าทางเข้างาน ใครอยากชมก็ไปหยิบเก้าอี้มานั่งหน้าโรงในบรรยากาศสบายๆ ถ้าใครเหนื่อยก็กลับไปนอนพักเอาแรง เพื่อมาเรียนรู้กันใหม่ในวันรุ่งขึ้น

เช้าวันที่สองของงาน มีกิจกรรมการทำบุญตักบาตรพระสงฆ์ ๙๙ รูป พอสายขึ้นก็เข้าร่วมเวทีวิชาการ “นโยบายและยุทธศาสตร์ด้านการสร้างสุขภาวะทางปัญญา” โดย ผอ.สำนักสนับสนุนการสร้างสุขภาวะในพื้นที่และชุมชน สสส. กับ รองเลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ และรองผู้ว่าราชการจังหวัดอุบลราชธานี พร้อมกรณีศึกษาของ ผอ.โรงเรียนบ้านคูเมือง ที่ดำเนินรายการโดย นพ.นิรันดร์ พิทักษ์วัชระ มูลนิธิประชาสังคมจังหวัดอุบลราชธานี เป็นการแสดงวิสัยทัศน์และข้อเสนอเชิงนโยบายในเรื่องนี้ ซึ่งเนื้อหามีทั้งการผลักดันการบูรณาการเชื่อมงบประมาณกับแต่ละส่วนที่เกี่ยวข้อง แต่ไม่รู้ว่าจะเป็นจริงได้ขนาดไหน สุดท้ายก็ขึ้นอยู่กับทีมเลขาของงานที่จะเอาบทสรุปและเสนอสู่การปฏิบัติจริงได้ขนาดไหน พอช่วงบ่ายก็มีเวทีวิชาการ ๕ ห้องย่อย เพื่อปฏิญญาทุ่งศรีเมือง จ.อุบลราชธานี ประกอบด้วย ห้องที่ ๑ “จะอยู่อย่างไร...ไม่ให้ภัยคุกคาม” ห้องที่ ๒ “ตุ้มโฮมความสุข” ห้องที่ ๓ “พระสงฆ์กับสุขภาวะ (กรณีศึกษาจังหวัดอุบลราชธานี) ห้องที่ ๔ ส่องซอดสุขภาวะ (นโยบายและยุทธศาสตร์พัฒนาสุขภาวะ) ห้องที่ ๕ ม่วนซื่อนเยาวชน (เด็กและเยาวชนสร้างสุข)

ส่วนวันสุดท้ายที่ ๒๒ มีนาคม ๒๕๕๒ ก่อนที่จะแยกกันกลับบ้าน มีกิจกรรมทอดผ้าป่าสุขภาวะทางปัญญาเพื่อเด็กและเยาวชนบ้านโฮมฮัก มูลนิธิสุธานสินี น้อยอินทร์ จ.ยโสธร และร่วมเสวนา “สุขภาวะของเด็กและเยาวชน” ชมการแสดงของเด็กและเยาวชนมูลนิธิสุธานสินี ปิดงานด้วยการผูกข้อต่อแขนส่งขวัญกลับบ้านตามประเพณีชาวอีสาน

คำประกาศทุ่งศรีเมือง อุบลราชธานี
งานอีสานสร้างสุข ๕๑-๕๒ ที่ศาลาประชาคม จ.อุบลราชธานี
จะอยู่อย่างไร ไม่ให้ภัยคุกคาม...ตุ้มโฮมความสุข...พระสงฆ์กับสุขภาวะ ..ส่องซอดสุขภาวะ ..ม่วนซื่นเยาวชน

ห้องที่ ๑ จะอยู่อย่างไร ไม่ให้ภัยคุกคาม
ผู้นำเสนอ นายพงษ์พยัคฆ์ ภูธา
• พี่น้องชาวอีสานต้องปรับวิธีคิด และช่วยกันฮักแพงมูนมังที่พ่อแม่สร้างไว้ ทั้งต้องปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต ไม่ว่าจะวิถีการบริโภค วิถีการผลิตให้หันมาสู่การพึ่งตนเอง ทั้งต้องรู้จักที่จะรวมกลุ่มและสร้างการเรียนรู้ระหว่างเครือข่ายเพื่อนำไปสู่การจัดการระบบการผลิตด้วยเอง โดยสรุปก็คือ การหันมาสืบทอดวัฒนธรรมการกิน การอยู่ การปลูก ตามวิถีไทยท้องถิ่นอีสาน (ตัวอย่างชัดๆ เช่น การชักชวนลูกหลานมาบริโภคอาหารอีสานพื้นบ้านมากกว่าการกินฟาสต์ฟู้ด ทานข้าวพื้นบ้าน ไม่บริโภคอาหารจีเอ็มโอ เป็นต้น)

ห้องที่ ๒ ตุ้มโฮมความสุข
ผู้นำเสนอ นายชาติพิพัฒน์ บุญสุนทรสวัสดิ์
กรณีที่ ๑ ทุกข์ของเมียฝรั่ง
- จัดตั้งชมรมสหวัฒนธรรมผลักดันเรื่องสุขภาพ การศึกษา และกฎหมาย ว่าด้วยเมียฝรั่งและสามีฝรั่ง
กรณีที่ ๒ unseen กะหล่ำปลี
- ส่งเสริมการปลูกการบริโภคผักปลอดภัยจากสารพิษเพื่อสร้างเสริมสุขภาพของคนในตำบลและคนไทยทั้งประเทศ
กรณีที่ ๓ ชุมชนปลอดเหล้า
- ผู้นำชุมชน องค์กรส่วนท้องถิ่น ต้องเป็นบุคคลหรือหน่วยงานต้นแบบในการลด ละ เลิกเหล้า และประสานทุกภาคส่วนของสังคม ส่งเสริมพัฒนาชุมชนให้เกิดกระบวนการเรียนรู้เพื่อนำไปสู่การมีสุขภาวะที่ดีของชาวอีสาน
กรณีที่ ๔ อุบลคนเดินดีกว่ารถวิ่ง (ชุมชนริมมูล)
๑) ผลักดันและพัฒนาเรื่องที่ว่างสาธารณะให้เป็นพื้นที่รองรับการใช้ชีวิตของผู้คนแต่ละท้องถิ่น (เช่น กรณีลานริมมูล ที่ควรเป็นที่ว่างสาธารณะให้เป็นที่พักผ่อนหย่อนใจแก่ผู้คน ได้ใช้ชีวิตริมน้ำมากมากว่ากลายเป็นถนนให้รถวิ่ง)
๒) หน่วยงานไม่ว่าองค์กรท้องถิ่นหรือหน่วยราชการในพื้นที่ควรร่วมมือกันทำงานอย่างสมานฉันท์ โดยเฉพาะในเรื่องหรือประเด็นที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ของคนเมือง

ห้องที่ ๓ พระสงฆ์กับสุขภาวะ
ผู้นำเสนอ นายกฤษณ แก้วหลอดหัน
๑) ไม่ถวายบุหรี่ เพื่อลดปัจจัยเสี่ยง
๒) ญาติโยมควรใส่บาตร ทำบุญด้วยอาหารที่มีไขมันต่ำ โดยการปิ้ง นึ่ง

ห้องที่ ๔ ส่องซอดสุขภาวะ ( นโยบายและยุทธศาสตร์พัฒนาสุขภาวะ)
ผู้นำเสนอ ผศ.ดร.สงครามชัย ลีทองดี
๑) กระบวนการผลักดันนโยบายและยุทธศาสตร์เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพควรเป็นกระบวนการที่มีส่วนร่วมและสอดคล้องกับความต้องการและความจำเป็นของพื้นที่โดยเริ่มจากชุมชนและพื้นที่มากกว่าเป็นการกำหนดมาจากส่วนกลาง
๒) ประเด็นการดำเนินกิจกรรมด้านการสร้างเสริมสุขภาพควรตอบสนองและสะท้อนความจริงที่มาจากพื้นที่ โดยคนในพื้นที่มีส่วนในการแก้ปัญหาของตัวเอง
๓) ควรตระหนักถึงสิทธิของบุคคลและชุมชนในการเข้าถึงเทคโนโลยีที่เหมาะสมเพื่อการป้องกันและส่งเสริมสุขภาพ รวมทั้ง สร้างเสริมสุขภาวะทางเพศอย่างเท่าเทียมและการมีจริยธรรมที่เหมาะสมเพื่อการสร้างสุขภาวะที่ดี
๔) ส่งเสริมการให้ข้อมูลข้อเท็จจริงเกี่ยวกับสุขภาพและการสื่อสารสาธารณะอย่างกว้างขวางเพื่อการเสริมสร้างสุขภาวะที่ดี

ห้องที่ ๕ ม่วนซื่นเยาวชน (เด็กและเยาวชนสร้างสุข)
ผู้นำเสนอ เด็กชายพงศธร ฐานเทศ
๑) สนับสนุนให้เกิดพื้นที่การเรียนรู้และช่องทางในการสื่อสารสำหรับกลุ่มเยาวชนมากขึ้น รวมถึงการให้ความสำคัญในเรื่องสื่อสำหรับเด็กและเยาวชนที่ต้องมากขึ้นด้วย
๒) ภาคส่วนต่างๆ ต้องเปิดโอกาสให้เด็กมีส่วนร่วมในการสร้างหลักสูตรท้องถิ่นของตนเอง
๓) มีกลไกการทำงานของภาคอีสานในการขจัดสื่อร้ายขยายสื่อดี

ข้อสังเกตต่องานอีสานสร้างสุข ๕๑ – ๕๒
งานอีสานสร้างสุข ๕๑ -๕๒ จัดงานได้น่าชื่นชม ทุ่มเทกับการจัดบรรยากาศให้น่าเรียนรู้ มีเอกสารนวัตกรรมอีสานสร้างสุขอย่างเยี่ยมยอด และเอกสารวิชาการอื่นประกอบอย่างสมควร แต่พบว่านิทรรการยังเป็นจุดอ่อน หรือกลัวคนไม่เข้าห้องประชุมเหมือนของภาคเหนือ แต่อย่างไรก็ลองอ่านข้อสังเกตดังต่อไปนี้
“การจัดแผนผังบรรยากาศและบริเวณที่ทุ่งศรีเมือง มี ม.อุบลที่เป็นมืออาชีพกับเทศบาลที่หนุนอุปกรณ์การจัด ทำให้เข้าขั้นงานมาตรฐานที่งดงาม เรียบง่าย เก๋ และเป็นสัดเป็นส่วนอย่างมาก
การประชาสัมพันธ์สื่อสารต่าง ๆ ทั้งก่อนงาน รอบงาน ในงาน ออกไปนอกงาน ตลอดจนแม้กระทั่งหลังงาน ก็เป็นไปอย่างเหลือเชื่อและน่านิยมมาก ๆ เรียกว่ามาถึงอุบลแล้วทุกคนต้องรู้และอยากมางาน มาเรียนรู้ ๖๐ กรณี ด้วยป้ายติดเต็มเมือง รวมทั้งที่ท้ายรถสามล้อ รวมถึงตุงที่รอบทุ่งศรีเมือง มีกองโฆษกประจำงานเป็นกิจจะลักษณะชัดเจน มีการถ่ายทอดเสียงและเคเบิ้ลทีวีไม่รู้กี่ช่อง ก่อนหน้างานก็มีเพรสทัวร์มาก่อน สื่อวิทยุ โทรทัศน์ท้องถิ่น อินเตอร์เน็ต สิ่งพิมพ์ เอาว่าต้องเป็นกรณีศึกษาของทุกฝ่าย
งานวัฒนธรรมในกิจกรรมพาแลงที่ถือว่าสุด ๆ ทีเดียว เริ่มด้วยการฟังธรรมที่สนุกสนานก่อนอาหารจากหลวงพ่อ พอพาแลงก็เป็นนาฏกรรมเชิงประวัติศาสตร์วัฒนธรรมวิถีชีวิตคนอีสานหลากหลายเผ่าพันธุ์ที่ผูกอยู่กับเรื่องความสุขและปัญญาที่เป็นประเด็นนำของงานได้อย่างลงตัว สวย สนุกและได้สาระอย่างยิ่ง งานนี้น่าจะนำมาตัดต่อเป็นซีดีไว้เผยแพร่โดยอาจจะควบคู่กับ presentation ตอนเปิดงานที่ตั้งชื่อว่า หมายเหตุจากหมู่บ้าน ที่ให้แรงบันดาลใจดีแท้
การเชื่อมประสานร่วมงานกันอย่างน่านิยมยิ่ง ทั้งในอุบลราชธานี และภาคีภาคอีสาน กล่าวคือ ในอุบล เห็นเด่นชัดของ ๓ ส่วนที่มามีส่วนร่วมขับเคลื่อนอย่างเอาจริงเอาจังและตั้งใจ ตั้งแต่ทีมประชาสังคมที่มีตัวตนชัดเจนเด่นชัด เป็นมูลนิธิ ได้รับการยอมรับและประสานอย่างขันแข็ง จังหวัดไหนภาคประชาสังคม ประชาชนหรือเอ็นจีโอยังไม่ได้ถึงไหน ควรมาศึกษากรณีที่อุบล, ทีมที่สองคือทีมสาธารณสุขอุบลที่ยกมากันทั้งขบวน ตั้ง แต่ สสจ. ศูนย์อนามัย ฯลฯ คือว่ามากันทั้งหัว ตัว และหาง ทีมที่สาม แม้ยังไม่มากนัก แต่การที่ ผู้ว่า รองผู้ว่ามาเอาจริงเอาจังอย่างนี้ ภาคราชการทั้งหมดก็จะต้องตามมาในที่สุด ส่วนที่ ๔ มีตามมาติด ๆ คือภาคีวิชาการที่สามารถเชื่อมทีมวิชาการจาก ม.อุบลมาร่วมได้พอประมาณ โดยมีภาคีวิชาการจาก มข. ม.สารคาม และอื่น ๆ เข้ามาสมทบอย่างน่านิยมเช่นกัน ทั้งนี้มีภาคีท้องถิ่นที่หายไปในงานที่อีสาน-อุบล ปีนี้ คงจะต้องคิดค้นหนทางเชื่อมร้อยเอามาให้ได้ในอนาคต
งานวิชาการ ด้วยมีการประสานกันเป็นขบวนของหลายมหาวิทยาลัยมากันเป็นทีม ทั้งอาจารย์และนักศึกษา ออกงานมาเป็นหนังสือเล่มงาม ๖๐ กรณีศึกษา ที่น่าอ่านมาก ๆ กับอีก ๓ เล่มประเด็นย่อยที่แม้ไม่ค่อยเด่นนัก แต่ก็เป็นข้อมูลนำเข้าของกลุ่มย่อยได้ดี ไม่ว่าจะเรื่องสุขภาวะพระสงฆ์, ภัยคุกคาม และ สุขทุกข์ของคนอีสาน
ลานนวัตกรรมในงานอีสานสร้างสุขปีนี้ทั้ง ๆ ที่ได้วางผังและออกแบบไว้อย่างดีมาก ไม่ว่าจะแผนผัง ฉากนิทรรศการและเรื่องกรณีศึกษา แต่ว่ากลับไม่ได้รับความสนใจสมดังที่ตั้งใจและเตรียมมา อาจจะเนื่องจากไม่ทันได้คิดให้มีกิจกรรมประกอบนิทรรศการที่เพียงพอ ทำให้บริเวณที่วางไว้ดีกว่าของภาคเหนือมาก กลับมีสีสันน้อยกว่าภาคเหนือและงานในปีก่อน ๆ มาก ๆ อย่างน่าเสียดาย นอกจากนี้การที่เกิดลานอาหารที่นอกถนนพร้อมกับสินค้ามาขายจึงดึงคนไปเดินแถวโน้นหมด ทราบมาว่าเดิมวางไว้ให้อยู่บริเวณเดียวกันแต่ทางเทศบาลขอให้แยกกันก็เลยออกมาอย่างที่เห็น นับว่าเป็นข้อด้อยที่ได้พยายามแล้วแต่เกินกำลังจัดการก็แล้วกัน
เวทีเชิงประเด็นทั้ง ๕ ห้อง เห็นว่าได้พยายามจัดการพื้นที่ศาลาประชาคมที่มีจำกัดออกมาเป็น ๕ เวทีได้อย่างเหลือเชื่อ นอกจากปัญหาคนเข้าร่วมที่อาจไม่อินเพียงพอต่อประเด็นดังที่เกิดในแทบทุกเวที ทั้ง ๆ ที่มีคนเข้าร่วมเวทีเป็นจำนวนมากทั้ง ๕ ประเด็น แต่การเตรียมการเพื่อนำประเด็นเพื่อค้นหาแนวทางนำเสนอจนถึงขั้นเป็นปฏิญญาของคนอีสานนั้นน่าจะยังต้องคิดหาวิธีมากกว่านี้ ที่เห็นนอกจากปัญหาความสนใจในประเด็นของผู้เข้าร่วมแล้ว เห็นว่าแม้คนดำเนินการหรือวิทยากรที่เชิญมาก็น่าจะเป็นส่วนสำคัญ หากไม่ได้ทำความเข้าใจหรือเตรียมความคิดมาเพียงพอ เพราะดูส่วนใหญ่จะกลายเป็นการมาอภิปรายแสดงความคิดเห็นทั่ว ๆ เท่านั่นเอง
มีทีมประเมินจากมหาวิทยาลัยขอนแก่นเข้ามาทำงานอย่างจริงจัง ซึ่งเป็นทีมประเมินภายในเพื่อเสริมศักยภาพการเรียนรู้ของคนทำงาน โดยร่วมสังเกตการณ์ในงานตลอด และนำบทเรียนที่ได้ไปร่วมสรุปปิดงานด้วยกัน
หลังงานใหญ่ ๒ วัน วันที่ ๒๐ – ๒๑ แล้ว มีการริเริ่มที่น่าสนใจด้วยการชวนกันไปทอดผ้าป่าสร้างสุขใส่บ้านโฮมฮักของครูสุทธาสินีที่ยโสธร เรียกว่าทำงานกันมาเหนื่อยแล้วยังตามไปทำบุญร่วมกันอีกด้วย ได้เงินตั้ง ๖ หมื่นกว่าบาทจากสารพัดเงินทำบุญทั้งจากในงานและจากอื่น ๆ เห็นว่าปีหน้าหลังงานก็จะหาสถานที่ทอดผ้าป่าอย่างนี้อีก ภาคอื่นสนใจก็อาจลอกเลียนแบบได้
อีกอย่างที่น่าสนใจมากคือ การตามติดเรียนรู้ดูงานเพื่อนอย่างจริงจังของภาคอีสานนั้นน่าจะเป็นกรณีศึกษาของภาคอื่น ๆ ด้วย เพราะมีการจัดไปดูกันเป็นคณะที่ภาคเหนือแล้วมีการบันทึกสรุปรายงานการดูงานมานำเสนอในวงประชุมของภาค ทราบว่าในงานภาคใต้ก็จะจัดคณะใหญ่ลงไปดูงานด้วย แล้วจะต่อด้วยการสรุปงานกันที่เกาะใดเกาะหนึ่ง ที่ยกมาเป็นกรณีศึกษาเพราะเห็นภาคอื่น ๆ ไม่ค่อยได้ใช้โอกาสการเรียนรู้อย่างนี้อย่างน่าเสียดาย เมื่องานภาคเหนือ เห็นภาคอีสานไปเป็นคณะ ภาคกลางไม่กี่คน ไม่มีภาคใต้ แต่ในงานของภาคอีสานไม่เห็นภาคีภาคอื่นๆ เลย
สำหรับ สสส. แม้จะมี ผอ.ดวงพร กับคุณศิรินภาไปร่วม แต่ก็ยังเป็นเพียงการไปร่วมเป็นวิทยากรและสังเกตการณ์วันเดียวเช้าไปเย็นกลับ ไม่เห็นเรื่องอื่นๆ อย่างเป็นที่สังเกตว่า สสส.คิดอย่างไรต่องานสร้างสุขของภาคีพี่น้องในภูมิภาค ผิดกับที่ผ่านมาที่เคยเป็นงานของ สสส.เองที่ส่วนกลาง พอขยายไปแต่ละภาค ๒ ปีก่อน ยังยกคณะไปกันทั้งการเข้าร่วม ทั้งการไปตั้งบูททั้งการนำสื่อไปเรียนรู้และขยายผล จนกระทั่งมีการตั้งเป็นคณะที่ปรึกษาอย่างเป็นกิจจะลักษณะ ดูเหมือนว่าปีนี้ไม่มีอะไรไปเสียทั้งหมด เรื่องนี้เป็นของภาคีพี่น้อง สสส.ทั้งขบวนทีเดียว

“ร่วมกันสานฝัน แบ่งปันความสุข” งานสร้างสุขภาคเหนือ ๒๕๕๑-๒๕๕๒

2010-02-16T02:37:00.000-08:00

“ร่วมกันสานฝัน แบ่งปันความสุข”
งานสร้างสุขภาคเหนือ ๒๕๕๑-๒๕๕๒
วันที่ ๒๕ – ๒๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒
ณ หอวัฒนธรรมนครบาลเพชรบูรณ์และสวนสาธารณะเพชบุระ
จังหวัดเพชรบูรณ์

งานสร้างสุขภาคเหนือที่หลายฝ่ายร่วมกันทุ่มเทกำลังจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ มาคราวนี้จัดขึ้นเป็นครั้งที่ ๓ มีความอลังการงานสร้างกับการจัดแสดงนิทรรทัศการนวัตกรรมสร้างสุขกว่า ๖๐ บูท และการแสดงด้านศิลปวัฒนธรรมครบเครื่องตลอดงาน ส่วนในด้านเนื้อหาวิชาการทั้งเอกสารและสิ่งนำเสนออื่นประกอบงานมีพัฒนาการที่ดีขึ้นเรื่อยมา ถึงแม้จะมีหลายอย่างที่ยังไม่บรรลุตามเป้าหมายอย่างเต็มที่ก็ตาม แต่ในเชิงกระบวนการที่มีทีมวิชาการจากนักวิชาการมหาวิทยาลัยนเรศวรมาเป็นหลักชัดเจน และพยายามพัฒนาให้เป็นกลไกวิชาการของภาคคอยหนุนเสริมงานด้านนี้ โดยนักวิชาการอีกหลายมหาวิทยลัยและสถาบันการศึกษาในภาคเหนือมีกำลังและความสามารถเต็มที่อยู่แล้ว ซึ่งอาจจะเป็นทีมวิชาการที่เข้มแข็งและสร้างผลงานทางวิชาการประกอบงานสร้างสุขอย่างยิ่งใหญ่ได้ในงานสร้างสุขครั้งหน้าที่จังหวัดเชียงรายต่อไป
และเมื่อพิจารณาจุดเด่นของการจัดงานสร้างสุขภาคเหนือกับสองครั้งแรก โดยครั้งที่หนึ่งจัดขึ้นที่จังหวัดพิษณุโลกเด่นในเรื่องวัฒนธรรมสายน้ำ ภูมิปัญญาที่ล้ำค่า ครั้งที่สองที่จังหวัดแพร่ได้รับความร่วมมืออย่างดีจากองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นเข้าร่วมขับเคลื่อนจริงจัง จนน่าเอาเป็นแบบอย่างในหลายๆ เรื่อง ส่วนครั้งที่สามนี้จังหวัดเพชรบูรณ์เป็นเจ้าภาพที่จัดงานในรูปแบบมหหรรมกึ่งวิชาการ ภายในงานมีนิทรรศการกิจกรรมเกี่ยวกับสุขภาพ นวัตกรรมสร้างสุขที่รวบรวมจากเครือข่าย ๑๗ จังหวัดภาคเหนือ กว่า ๖๐ นวัตกรรม และนำเสนอข้อมูลทางวิชาการนโยบายสาธารณะในหลายประเด็น
งานสร้างสุขภาคเหนือครั้งนี้จุดเด่นของงานก็มีมาก จุดด้อยก็มีให้พบเป็นบทเรียนเพื่อการแก้ไขในครั้งต่อไป และในฐานะที่ภาคเหนือจัดขึ้นเป็นภาคแรกของประเทศ บทเรียนของภาคเหนือจึงเป็นครูให้กับการจัดงานของภาคอื่น อย่างกรณีของภาคอีสานที่เตรียมจะจัดต่อจากภาคเหนือ ได้ส่งทีมคณะทำงานมาร่วมสังเกตการณ์ ศึกษาบทเรียนของภาคเหนือและมีรายงานในที่ประชุมเตรียมงานสร้างสุขภาคอีสาน บอกจึงจุดอ่อนที่ควรปรับ และจุดเด่นที่น่าเอาอย่างหลายเรื่อง และอีกส่วนหนึ่งได้รับการสังเกตการณ์จากทีมงานสนับสนุนงานสร้างสุข ๔ ภาค โดยได้สรุปรายงานการเตรียมการและผลการจัดงานส่งให้กับคณะทำงานของทุกภาคอย่างรวดเร็วทันท่วงที
ดังนั้นเรื่องที่จะนำเสนอต่อไปนี้ จึงเป็นเสมือนต้นแบบของงานสร้างสุข ๔ ภาค ในปี ๒๕๕๑ - ๒๕๕๒ จึงควรพิจารณาด้วยสายตาที่เป็นธรรม เพื่อจะได้เรียนรู้ถึงหลายเหตุปัจจัยที่ส่งผลต่องานสร้างสุขในครั้งนี้ ตามความรับผิดชอบร่วมกันในแต่ละดับของทุกฝ่าย ไม่ใช่จากความรับผิดชอบของภาคเหนือเพียงฝ่ายเดียว การที่ภาคเหนือต้องจัดงานก่อนภาคอื่นก็เป็นการขาดโอกาสเรียนรู้และปรับตัวส่วนหนึ่ง และความรับผิดชอบต่อการจัดงานก็ส่วนหนึ่ง การที่จะทำให้บรรลุเป้าหมายร่วมกันที่อยากเห็นงานสร้างสุข ๔ ภาค เป็นวาระของภาค มีเอกลักษณ์ มีวัฒนธรรม มีวิถีชีวิตของผู้คนอยู่ในนั้น เพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สร้างเครือข่าย และนโยบายสาธารณะ ซึ่งจะเป็นจริงได้ขนาดไหนขึ้นกับประสบการณ์และการเรียนรู้ของคนในภาค จากการที่เคยจัดงานต่อเนื่องมาถึงสามครั้งคณะทำงานของภาคเหนือก็น่าจะได้บทเรียนที่เหมาะสมกับตนเองระดับหนึ่ง
ส่วนบทเรียนในครั้งนี้ ได้ถูกถ่ายทอดถึงความตั้งใจและเป้าหมายในการจัดงานโดย นายสุรพงษ์ พรมเท้า ผู้อำนวยการสถาบันการเรียนรู้ภาคประชาสังคมจังหวัดเพชรบูรณ์และผู้ประสานงานโครงการสร้างสุขภาคเหนือ เล่าให้ฟังว่า การจัดงานภายใต้หัวข้อ “นวัตกรรมสุขภาพบนฐานวัฒนธรรมภาคเหนือเพื่อแก้ไขปัญหาโลกร้อน” นั้น มีเหตุจากสภาพสิ่งแวดล้อมของภาคเหนือที่เปลี่ยนแปลงไป ซึ่งกว่า ๗๐ เปอร์เซ็นต์ เป็นผลมาจากน้ำมือมนุษย์ อาทิ ไฟป่า ควันไฟ ฝุ่นละออง และอาจนำไปสู่ภาวะโลกร้อนในที่สุด
ด้วยเป้าหมายในการจัดงาน ๔ ประการ คือ ๑.เพื่อเป็นการพัฒนากลไกการเสริมสร้างวัฒนธรรมจังหวัดเพชรบูรณ์ เพื่อเสริมสร้างในระดับภาคเหนือและระดับจังหวัด ๒.จัดระบบสารสนเทศที่เกี่ยวข้องกับการสร้างสุขในภาคเหนือ ๓.จัดทำบทเรียน ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับความสำเร็จในการดำเนินกิจกรรมงานสร้างสุข และ ๔.เพื่อจัดทำวาระสร้างสุขภาคเหนือ
และงานนี้ยังใช้สโลแกนในการจัดงานว่า “ร่วมกันสานฝัน แบ่งปันความสุข” หมายถึง การรวมพลังในการสร้างความสุข โดยมีสัญลักษณ์เป็น หนุ่มน้อยนครบาล ที่มีใบหน้ายิ้มแย้ม และมีความสุข บ่งบอกให้รู้ว่าคนเมืองเหนือ เป็นเมืองแห่งความสุข....

งานนี้เปิดฉากได้อย่างอลังการ เริ่มตั้งแต่ วันพุธที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒ เวลา ๑๖.๐๐ น. ด้วยขบวนจักรยานสร้างสุข กว่า ๑๐๐ คัน ที่สตาร์ทออกจากจุดนัดหมายบริเวณโรงเรียนเมืองเพชรบูรณ์ ไปสมทบกับขบวนพาเหรดรณรงค์สร้างสุข ที่มีทั้งวงโยธวาทิต รถแห่ประชาสัมพันธ์งาน พร้อมกำลังพลทหารบก จำนวน ๒๐๐ คน กองพลทหารม้าที่ ๑ จำนวน ๕๐๐ คน นักเรียน นักศึกษา และผู้ที่สนใจจาก ๑๗ จังหวัดภาคเหนือ ร่วมแรงร่วมใจกันเดินขบวนแจกจ่ายความสุขให้คละคลุ้งไปทั่วทุกพื้นที่ จ.เพชรบูรณ์ มุ่งหน้าสู่หอวัฒนธรรมนครบาลเพชรบูรณ์ด้วยความคึกครื้น ที่มีขบวนแห่รำแขบลานรอรับ พร้อมการแสดงเพลงฉ่อย เล่านิทานและละครคุณธรรม จากชาวบ้านและนักเรียน ต.สะเดียง สร้างความตืนตาตื่นใจให้กับผู้เข้าร่วมงานได้เป็นอย่างดี
เมื่อได้เวลา ๑๘.๐๐ น. พิธีเปิดงานสร้างสุขภาคเหนือ ปี ๒๕๕๑-๒๕๕๒ จึงเริ่มขึ้นอย่างเป็นทางการ ประธานในพิธี รองผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรณ์ กล่าวเปิดงาน แสดงความยินดีที่จังหวัดเพชรบูรณ์ได้มีโอกาสเป็นเจ้าภาพจัดงานและกล่าวต้อนรับเครือข่ายที่มาร่วมเรียนรู้สร้างสุขในครั้งนี้ พร้อมเดินชมบูทนวัตกรรมสร้างสุขจาก ๑๗ จังหวัดภาคเหนือที่นำมาแสดง

“ผมเดินลงจากรถแล้วตรงเข้างานซึ่งเป็นช่วงพิธีเปิด รองผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรณ์ที่ได้รับมอบหมายจากผู้ว่าราชการจังหวัดให้เป็นประธานในงานกำลังกล่าวเปิดงานสร้างสุขภาคเหนือ มีคนร่วมงานราว ๘๐ – ๑๐๐ คน โดยมีนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดกับนายกเทศมนตรีเมืองเพชรบูรณ์นั่งอยู่กับคุณสุรพงษ์เท่านั้น จึงเห็นว่าควรออกไปมีส่วนเกรงว่าจะหงอยเกินไป และได้แสดงตัวว่าเป็นหมอ สสส.ให้มาช่วยประสานจึงมาเป็นกำลังใจ พอได้คุยกับทั้งสามท่านเป็นสีสันแล้วก็ติดขบวนร่วมเดินชมนิทรรศการกับคณะอีกครู่หนึ่ง พบตามซุ้มนิทรรศการหลายซุ้มกำลังสาวลจัดแจงแสดงป้ายกันอยู่ ทั้งหมดกว่า ๖๐ ซุ้ม มีคนเดินตามซุ้มบ้างสี่สิบห้าสิบคน วันต่อมาได้พบผู้ว่าราชการจังหวัด ท่านแวะมาเยี่ยมงาน ได้ฝากบอก สสส.ว่างานระดับภาคเช่นนี้ ท่านเห็นว่า สสส.ควรมีผู้ใหญ่มาร่วมด้วย ไม่ใช่ปล่อยให้จัดกันเอง เปิดกันเองอย่างนี้ เพื่อให้คนในภาคทุกภาคส่วนได้เห็นว่าเป็นงานที่สำคัญ สสส.ก็ให้ความสำคัญ เรื่องนี้ก็นับว่าน่านำไปคิดทั้งในฝ่ายจัดงานทั้งจังหวัดเจ้าภาพ ภาคีภาค และ สสส.เอง” นพ.บัญชา พงษ์พานิช กรรมการบริหารแผนงาน สำนักเปิดรับทั่วไปและนวัตกรรม สสส. เล่าบรรยากาศงานในช่วงพิธีเปิด

เมื่อเสร็จพิธีเปิด คณะผู้จัดงานก็เชิญชวนเข้าชมหนังสั้นในรอบสื่อมวลชน ซึ่งจัดทำโดยเครือข่ายอาสาสมัครนักสื่อสารชุมชน (ค.อสช.) เขียนบทถ่ายทำเป็นหนังสั้นเพื่องานนี้โดยเฉพาะ ทั้งหมดมี ๔ เรื่อง ๓ เรื่องแรก สะท้อนความสุขในแง่มุมของเด็กและเยาวชนจังหวัดเพชรบูรณ์ ที่เป็นการฉายภาพชีวิตวัยรุ่น มุมมองความรัก สังคม และค่านิยม อีกเรื่องเป็นการสะท้อนประเด็นปัญหาภาวะโลกร้อนผ่านเรื่องขยะ ด้วยการประชาสัมพันธ์เชิญชวน และเห็นว่าเป็นแนวคิดที่สร้างสรรค์ดี จึงมีคนเข้าไปชมและให้กำลังใจมากเต็มห้อง อีกส่วนหนึ่งเป็นกองเชียร์ดาราจำเป็นทั้งกลุ่มเพื่อนๆ และญาติมิตรพี่น้อง ทำให้เต็มไปด้วยเสียงเกรียวกราวสร้างความสุขเล็กๆให้กับเครือข่ายเพชรบูรณ์ได้เป็นอย่างดี ถึงจะมีมุมมองแบบเด็กเยาวชน ผ่านเรื่องที่ผู้ใหญ่หลายคนดูแล้วเข้าใจยาก แต่ถ้ามีการพัฒนาเชิงเรื่องราวและสิ่งที่ต้องการนำเสนอให้มากกว่านี้ จะทำให้งานสร้างสุขภาคเหนือมีสีสันและได้เนื้อหาเพิ่มมากขึ้นอีกเป็นแน่

....เปิดฉากความสุขกันวันที่สอง ๒๖ ก.พ. ๕๒ ด้วยการแข่งขันวิ่งมินิมาราธอนสร้างสุข เพื่อเสริมสร้างสุขภาพ พร้อมกับนำทัพการแสดงวัฒนธรรมสร้างสุขภาคเหนือที่หลากหลาย อาทิ การแสดงพิณไทย การแสดงรำมวยจีน การแสดงภาษามือ การแสดงมวยไทยโบราณ การแสดงตุ๊บเก่ง การแสดงฟันดาบ และการแสดงวัฒนธรรมพื้นบ้าน

ด้านเวทีวิชาการมีละครเด็กเล็กสาวกันตรึมแสดงเรียกความสนใจเชิญชวนคนเข้าห้องประชุม จนต้องเสริมที่นั่งและยืนอัดกันแน่นในห้องที่จุคนราวๆ ๒๐๐ กว่าคน ผู้เข้าร่วมส่วนมากเป็นเจ้าหน้าที่พยาบาลและเจ้าหน้าที่สาธารณสุข เมื่อถึงเวลาพิธีเปิดเวทีวิชาการ ก็เริ่มกล่าวรายงาน โดย หัวหน้าฝ่ายพยาบาล โรงพยาบาลเพชรบูรณ์ และ รองศาสตราจารย์ ดร.ดรุณี รุจกรกานต์ ผู้แทนสภาพยาบาล เป็นประธานกล่าวเปิดงาน พร้อมให้เกียรติบรรยายพิเศษ เรื่อง “การสร้างสุขภาวะ” ที่เน้นไปที่ประเด็นพยาบาลกับการสร้างสุขนั้น ทำให้ประเด็นนำเสนอแคบและเฉพาะกลุ่มมาก จนเหมือนเป็นงานพยาบาลเท่านั้น ทำให้เป็นที่น่าเสียดายเหมือนไม่ใช่งานสร้างสุขภาค ไม่มีการนำเสนอประเด็นสุขทุกข์ของภาคเพื่อการพิจารณาร่วมกัน นอกจากนั้นยังกินเวลาจนภาคต่อที่เป็นการเสวนาเรื่อง จะสร้างสุขภาวะอย่างไร ที่วิทยากรหลายคนแต่เวลาน้อยและต้องแบ่งให้พูดเพื่อออกอากาศถ่ายทอดสดคนละสั้น ๆ จึงไม่ได้ประเด็นอะไรสักเท่าไร และที่เป็นที่น่าสังเกตมากคือวิทยากรเกือบทั้งหมดเป็นของเพชรบูรณ์ จึงกลายเป็นเวทีเรื่องของเพชรบูรณ์ค่อนข้างมาก ต่างคนต่างเสนอประเด็นกรณีศึกษาข้อเสนอของตนเอง ไม่เห็นเป็นเรื่องร่วมหรือวาระของภาค

พอเที่ยงวันจบการเสวนาในเวทีกลางก็แยกย้ายไปรับประทานอาหารเที่ยง โดยใช้คูปองที่ได้รับแจกพร้อมกับย่ามเอกสารประกอบงานสร้างสุขไปแลกที่ร้านอาหารในงานมีราว ๑๐ กว่าร้าน นั่งกินพลางก็ดูเอกสารในย่ามไปพลาง เพื่อเตรียมตัวไปเรียนรู้ในประเด็นห้องย่อยอีก ๔ ห้อง ในช่วงบ่ายนี้
เอกสารในย่ามทั้งหมดประกอบด้วย สูจิบัตรงานสร้างสุขภาคเหนือ ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒ จัดทำเป็นเอกสารหนังสือเล่ม หน้าปกสีเขียวมีภาพเสก็ตสัญลักษณ์งานคือ หนุ่มน้อยนครบาล ที่มีใบหน้ายิ้มแย้ม และมีความสุข มีโลโก้ของงานสร้างสุขภาคเหนือ และโลโก้ของภาคีสนับสนุน ประกอบด้วย สสส. สช. สปสช. องค์การเรียนรู้ภาคประชาสังคม จังหวัดเพชรบูรณ์ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเพชรบูรณ์ กองทัพบก จังหวัดเพชรบูรณ์ ในเล่มประกอบด้วย บทเกริ่นนำของนายสุรพงษ์ พรหมเท้า ที่ชี้แจงวิสัยทัศน์งานสร้างสุขตามหลักคิด สสส. และการแสดงความยินดีในฐานะการเป็นเจ้าภาพนำเสนอจุดแข็งของจังหวัดและเชิญร่วมงานสร้างสุขครั้งนี้ แต่ไม่ได้ชี้ความเป็นมาของงานสร้างสุขภาคเหนือ เป้าหมายร่วม และสิ่งที่ต้องเรียนรู้ค้นหาร่วมกัน ส่วนเนื้อหากำหนดการมีความละเอียดระดับหนึ่ง แต่สิ่งที่ยังไม่สมบูรณ์คือเรื่องของแผนที่ห้องประชุมย่อย และสิ่งที่ควรเพิ่มเติมคือ วิธีปฏิบัติตนในการร่วมงานสร้างสุขครั้งนี้ และข้อชี้แนะต่างๆ ในการร่วมเรียนรู้ในพื้นที่จังหวัดเพชรบูรณ์นี้ ซึ่งจะเสริมประโยชน์ของสูจิบัติได้อีก
เอกสารข้อมูล ๖๐ กรณีพื้นที่ต้นแบบ โดยคณะทำงานวิชาการสร้างสุขภาคเหนือ ปี ๒๕๕๑ - ๒๕๕๒ จัดทำเป็นรูปเล่มขนาดเอ ๔ ความหนา ๕๒๒ หน้า จัดพิมพ์แบบก๊อปปี้พริ้น หน้าปกสี่สี เนื้อหาแบ่งเป็นกรณีศึกษาตามจังหวัด ประกอบด้วย ลำปาง น่าน สุโขทัย อุตรดิตถ์ นครสวรรค์ แม่ฮ่องสอน ลำพูน ตาก จังหวัดละ ๓ กรณีศึกษา พะเยา แพร่ จังหวัดละ ๔ กรณี เชียงใหม่ ๑ เชียงราย ๗ พิษณุโลก ๖ กำแพงเชร อุทัยธานี พิจิตร จังหวัดละ ๒ กรณี ส่วนจังหวัดเพชรบูรณ์ ๑๑ กรณีศึกษา และมีเอกสารสรุปการถอดบทเรียนกรณีศึกษากิจกรรมการสร้างสุขจากเล่มใหญ่ ที่พิมพ์เป็นรูปเล่มเล็กสวยงามอย่างดี เนื้อหาประกอบด้วย ข้อมูลโดยสังเขป และบทเรียนที่ได้รับในแต่ละกรณี ถือได้ว่าเป็นคู่มือเพื่อการศึกษาเอกสารบทเรียนเล่มใหญ่อย่างเยี่ยมยอด
เอกสารรายงานสถานการณ์สุขทุกข์ของคนเหนือ ปีนี้นำเสนอว่าด้วย ๑๐ สถานการณ์โรคภัยที่คุกคามคนภาคเหนือ ซึ่งรวบรวมข้อมูลโดย ดร.สมตระกูล ราศิริ อาจารย์ประจำภาควิชาสาธารณสุขศาสตร์ วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดพิษณุโลก และทีมคณะ พบว่า อหิวาตกโรคเป็นภัยคุกคามที่กลับมาใหม่, ไข้หวัดนก, มาลาเรีย...เดือดที่ชายแดน, โรคมือ เท้า ปาก ภัยของเด็กที่ป้องกันได้ แต่รักษาไม่ได้, ไข้เลือด...ภัยที่มาจากโลกร้อนและพฤติกรรมของมนุษย์, โรคฉีหนู, โรคบิด...อิทธิพลโลกร้อน, ไรป่าหรือสครับไทฟัสเป็นความสุขหรือความทุกข์จากการท่องเที่ยวแบบผจญภัย, ผัก...ก็เป็นภัยต่อชีวิต, สารเคมีกำจัดศรัตรูพืช
เอกสารสุขภาวะของคนเหนือกับ...ภาวะโลกร้อน วัฒนธรรมและการสร้างเสริมสุขภาพ จัดพิมพ์อย่างดีหน้าปกสีเขียวอ่อนเป็นซีรี่เดียวกันทั้งงาน ความหนา ๔๐ หน้า เป็นการให้ข้อมูลเรื่องภาวะโลกร้อน และเป็นการอธิบายให้เข้าใจสังคมและวัฒนธรรม อัตลักษณ์ของคนเหนือกับการสร้างสุขอย่างน่าสนใจ พบว่า สังคมภาคเหนือมีที่มาจากกลุ่ม ๓ อารยธรรมหลัก คือ อารยธรรมล้านนา ประกอบด้วย แม่ฮ่องสอง เชียงใหม่ ลำพูน ลำปางและเชียรายบางส่วน มีรากฐานมากจากไทใหญ่ มอญ พยู ศรีเกษตร เป็นต้น
อีกเล่มเป็นวารสารเรื่อง “บทเรียนการทำงาน...สร้างสุข” โดย รศ.ดร.ภาณุวัฒน์ ภักดีวงศ์ ว่าด้วยอะไรคือบทเรียนและการถอดบทเรียน เสนอไว้อย่างได้ใจความว่า บทเรียน คือ สิ่งที่เกิดขึ้นควบคู่กับการปฏิบัติ และเป็นเครื่องเตือนสติว่า “สิ่งใดควรทำ สิ่งใดไม่ควรทำ” ในอันที่ก่อให้เกิดความสำเร็จของกระบวนการทำงานในคราวต่อๆ ไป บทเรียนจึงมีอยู่และซ่อนไว้ในทุกอิริยาบถของการกระทำ การถอดบทเรียน จึงควรพิจารณาถึงการกระทำหรือผลของการกระทำที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งทางบวกและทางลบ ว่า “อะไรสำคัญที่สุด” “อะไรคือสิ่งที่ทำให้เกิดความแตกต่าง” “ความแตกต่างนั้นก็ให้เกิดพฤติกรรมอย่างไร” ความสำคัญของบทเรียนคือการเป็น “ทางลัด” ทำให้การทำงานบรรลุผลสำเร็จด้วยเวลาที่ย่นย่อลง
ดังนั้นเอกสารวิชาการประกอบงานสร้างสุขภาคเหนือ ๒๕๕๑ – ๒๕๕๒ จึงเพรียบพร้อมทั้งบทเรียนกรณีศึกษา สถานการณ์สุขทุกข์ของภาค และหลักคิดสำหรับการมาร่วมเรียนรู้เรื่องบทเรียนในงานสร้างสุขครั้งนี้ แต่เป็นที่น่าเสียดายในกระบวนการเวทีกลางไม่สามารถนำเรื่องนี้ขึ้นมานำเสนอเป็นหลักคิด หลักวิชาประกอบงานสร้างสุขครั้งนี้ได้

พอถึงเวลาที่ต้องแยกย้ายไปเรียนรู้ในห้องประชุมประเด็นย่อยตามที่สนใจหรือที่แต่ละภาคีเกี่ยวข้อง หลายคนก็ไปไม่ถูกไม่รู้ว่าแต่ละห้องอยู่ที่ไหน เมื่อดูในสูจิบัตรกำหนดการงานสร้างสุขภาคเหนือ เพียงแค่บอกว่า ๒ ห้องแรก คือ ประเด็น เด็กเยาวชน ผู้สูงอายุและครอบครัว และประเด็นเกษตรปลอดสาร อาหารปลอดภัย จัดที่ห้องประชุมเทศบาล แผนที่ก็ไม่มี มาทราบจากการถามผู้จัดงานว่าอยู่ห่างจากสถานที่จัดงานทางทิศเหนือราว ๓๐๐ เมตร
เวทีประเด็น เด็ก เยาวชน ผู้สูงอายุและครอบครัว เริ่มด้วยการนำเสนอข้อมูลผลการศึกษาของ Child Watch ซึ่งใช้เวลานำเสนอและข้อมูลละเอียดยิบจนคนหมดกำลังฟัง ในขณะที่คนร่วมก็แบบเดียวกับห้องอื่น ๆ คือ ไม่ใช่กลุ่มเป้าหมายหลัก และมีจำนวนน้อยจนดูเหงียบเหงา
เวทีประเด็น เกตรปลอดสาร อาหารปลอดภัย เหมือนใช้วิธีวิทยากรคนเดียวเตรียมมานำเสนอประเด็นปัญหาและข้อชวนพิจารณาหาข้อเสนอซึ่งมีปัญหาเหมือนทุกห้องคือคนเข้าร่วมน้อยมาก ๆ เป็นภาคีคนสนใจหาคำตอบจริง ๆ น่าจะราว ๆ ๒๐ คน นอกนั้นเป็นคนที่เข้ามานั่งฟัง กับนักเรียนนักศึกษาที่ครูพามาบ้าง อาจารย์ให้มาทำรายงานบ้าง รวมทั้งที่เจ้างานให้มาเป็นหน่วยประสานจัดการ บริการ และสำรวจประเมินผล
ส่วนประเด็นการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เรื่อง การจัดการลุ่มน้ำ ก็ต้องเดินเลี้ยวเลาะหลบมุมไปจัดอยู่ที่ห้องประชุมชาญอนุสรณ์ สำนักงานเทศบาลเมืองเพชรบูรณ์ที่อยู่คนละฟากของงานกับ ๒ ประเด็นแรก ซึ่งห้องนี้เตรียมมาเป็นกระบวนอย่างดี มีการศึกษาเตรียมการทั้งกรณีศึกษา ข้อเสนอและข้อชวนพิจารณาเพื่อขับเคลื่อน แต่เวทีใช้เวลาในการรอคนอยู่นาน แล้วเกือบหมดเวลากับการนำเสนอกรณีศึกษา ซึ่งมีการเสนออย่างเป็นระบบ มีทิศทาง น่าจะได้ข้อเสนอที่ดีถ้ามีผู้เข้าร่วมที่ตั้งใจมาหาคำตอบร่วมกันมากพอ
ประเด็นที่ ๔ วัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นในการดูแลสุขภาพ เรื่อง แพทย์พื้นบ้านและแผนไทย ก็จัดในห้องประชุมกลางที่ใช้ในพิธีเปิด ทั้ง ๆ ที่มีเอกสารกรณีศึกษาที่อยู่ในเอกสารอย่างดี แต่ไม่ได้นำมาใช้ กลับเปิดเป็นเวทีนำอภิปรายเสนอของแต่ละกรณีซึ่งมากกรณีจนหมดเวลา พอแบ่งกลุ่มย่อยคนก็หายหมด
และถ้าใครอยากจะไปสังเกตการณ์ให้ครบทุกห้องต้องใช้รถเป็นพาหนะเดินทางเท่านั้น ขืนมัวแต่เดินอยู่กว่าจะไปถึงห้องสุดท้ายคงเลิกงานพอดี นี่ก็ทำให้เป็นจุดอ่อนอย่างมากที่ทำให้ผู้เข้าร่วมในแต่ละห้องไม่มากเท่าที่ควร
ดังนั้น อาจสรุปได้ว่าทั้ง ๔ ห้องที่ทางงานตั้งใจให้เป็นเวทีพัฒนานโยบายสาธารณะ วาระสร้างสุขของภาคนั้นอาจจะไม่ถึงเป้าหมายที่วางไว้ เข้าใจว่าไม่ได้มีการประสานขับเคลื่อนจัดเตรียมประเด็นอย่างเพียงพอ นอกจากนี้การนำคนมาร่วมงานจากจังหวัด ภาคีต่าง ๆ ก็เหมือนไม่ได้มีการซักซ้อมเพื่อมาร่วมกันขับเคลื่อนเรื่องเหล่านี้ เพราะไม่รู้ว่าคนหายไปไหนหมด มีหลายคนเป็น อสม.บ้าง ภาคีบ้าง บอกว่ามาอย่างไม่ค่อยรู้หรือเตรียมตัวอะไร หลายคนบอกว่าเสียดายไม่ได้เตรียมมา หลายคนบอกว่ามาก็มานั่งฟัง ๆ ดู ส่วนปัญหาเรื่องห้องประชุมอยู่กระจายห่างจากบริเวณงานนั้น แม้จะเป็นปัญหาบ้าง แต่ถ้ามีการเตรียมมาอย่างตั้งใจ เชื่อว่าน่าจะได้อะไรมากกว่านี้

พอกลางคืนมีงานเลี้ยงพาแลงที่สวนเพชรบุระ นายแพทย์ สสจ.มาเป็นประธาน เน้นการแสดงวัฒนธรรมบนเวที และนายแพทย์บัญชา พงษ์พานิช ที่ต้องตกฐานะเป็นตัวแทน สสส. ได้แนะและชื่นชมการจัดงานไป ๓ เรื่อง คือ ๑) เพชรบุระ เมืองพืชพันธ์ธัญญาหารสมบูรณ์ ๒) ศิลาจารึกพันปีหลักเมืองเพชรบูรณ์ที่ระบุถึงการสร้างสุข และ ๓) กรณีนายบรรพตคนได้รับแรงบันดาลใจจนเลิกเหล้าได้ พร้อมกับบอกไปว่า สสส.เป็นองค์กรบริการสร้างสุข หากเห็นเป็นประโยชน์ก็ให้ใช้ เช่น ปีหน้าถ้ายืนยันจะจัดงานกันต่อ ๆ ไป ก็ไม่ต้องรอช้า รีบคิดเขียนและเสนอโครงการเข้าไปเลยเพื่อจัดต่อ

วันที่ ๒๗ ก.พ. ๕๒ วันสุดท้ายของงาน ช่วงเช้าแบ่งเป็น ๒ ห้องย่อยที่กำหนดว่าจะเป็นวาระสำคัญของภาคเหนือ ถือเป็นเวทีนโยบายสาธารณะที่น่าจะสำคัญกว่าวานนี้ เพราะห้องหนึ่งนั้นว่าด้วยธรรมนูญสุขภาพของคนเหนือ กับอีกห้องว่าด้วยองค์การปกครองส่วนท้องถิ่นกับการสร้างเสริมสุขภาพ ปรากฏว่าทั้งสองห้องไม่เป็นไปตามคาดเพราะคนเข้าร่วมน้อยมาก ๆ ห้องที่สองนั้น จวนจะสิบโมงยังมีเพียง ๑๐ คน รวมวิทยากรและคนประสานดำเนินการและบริการห้อง ในขณะที่ห้องแรกที่น่าจะสำคัญมาก ดร.สุรศักดิ์ จาก สช.มาดำเนินการเอง ก็ประมาณกัน มีคนเข้าร่วมจริง ๆ ไม่น่าจะถึง ๒๐ – ๓๐ คน นอกนั้นเป็นเด็กนักเรียนเล็ก ๆ ที่ครูพามา ไม่ว่าจะพลิกแพลงดำเนินการอย่างไร ซึ่งเห็นว่ากระบวนการนโยบายสาธารณะรอบนี้ไม่น่าจะนับได้ว่าเป็นแล้ว แต่ก็นับถือคนดำเนินรายการที่รับผิดชอบดำเนินการตามกำหนดและแผนจนจบได้

สำหรับพิธีปิดตอนบ่าย เดิมในที่ประชุมเตรียมงานเคยบอกจะเป็นการประกาศนโยบายท้องถิ่นสร้างสุขของจังหวัดเพชรบูรณ์ที่ท่านผู้ว่าราชการจังหวัดจะนำ อปท.มาร่วมประกาศ แต่พอถึงวันงานได้รับแจ้งว่าจะมีการลงนาม MOU ของ สช.กับ จ.เพชรบูรณ์เรื่องกลไกสมัชชาสุขภาพจังหวัด นพ.บัญชาจึงได้ถามในเวทีประชุม After Action Review ของคณะทำงานว่า เรื่องเดิมยังมีไหม รวมทั้งการส่งมอบข้อเสนอจากที่ประชุมแก่ตัวแทนจังหวัดต่าง ๆ ด้วย ก็ได้รับการตอบว่ายังมีเหมือนเดิมทั้ง ๓ อย่าง โดยเรื่อง MOU ของ สช.กับเพชรบูรณ์นั้นก็ได้เตรียมการมาแล้ว งานนี้ นพ.อำพล จินดาวัฒนะ เลขา สช.มาเอง พิธีกรรมจึงเริ่มด้วยการชมวิดีทัศน์เรื่องของ สช. แล้วเชิญ ปลัดจังหวัดขึ้นกล่าว ต่อด้วย นพ.อำพล ซึ่งก็ได้ให้เกียรติแก่ สสส.ด้วยการเอ่ยถึงและบอกว่า นพ.บัญชา พงษ์พานิช ก็มาในฐานตัวแทน กก.แผน. ของ สสส.หลังจากเห็นว่าไม่มีผู้แทนของ สสส.ในงาน กรณีเช่นนี้ สสส.ควรจะต้องใคร่ครวญให้มาก และต้องไม่มองว่า สช.มาแทรก แต่ต้องมองว่า ดีที่ สช.กรุณามาเสริมให้งานดีขึ้น ไม่เช่นนั้นงานนี้จะไม่มีอะไรเลยอย่างที่ท่านผู้ว่าบอกไว้ มิหนำซ้ำ สช.ยังไม่มาเปล่าๆ ยังเอางานเกี่ยวกับการสร้างสุขมาลงนามเป็นพันธสัญญากับเมืองเจ้าภาพเพชรบูรณ์ด้วย แม้กระบวนการลงนามจะยาวไปสักหน่อยด้วยการมีตัวแทนทางการและท้องถิ่นมาร่วมมากโดยมีข้อสังเกตว่าไม่มีภาคีภาคประชาชนและประชาสังคม องค์กรเอกชนเลย หลังจากนั้นสีสันภาคเหนือที่เด่นมาตลอดคือการวัฒนธรรมประกอบการส่งมอบธงเจ้าภาพให้เชียงรายที่มีสีสันเร้าใจ ทราบว่าจะจัดกัน พย.นี้แน่นอน ตอนท้ายเป็นพิธีปิดที่คุณสุรพงษ์กล่าวรายงานข้อเสนอจากทั้ง ๖ ห้องประเด็น ค่อนข้างยาว แล้วประธานในพิธีที่ทางคณะทำงานภาคขอพลเอกศิริ ทิวะพันธ์มาเป็นประธานกล่าวปิดและส่งมอบข้อสรุปเสนอให้กับตัวแทนแต่ละจังหวัดเป็นการจบพิธี โดยผู้ที่มาร่วมลงนามตอนต้นทยอยกลับกันก่อนเป็นส่วนใหญ่ อาจจะเพราะรายการยาวเกินไป ส่วนรายการประกาศนโยบายท้องถิ่นสร้างสุขของเพชรบูรณ์นั้นหายไปไม่ทราบว่าเกิดอะไรขึ้นทั้ง ๆ ที่เป็นเรื่องที่น่าสนใจที่สุด

แต่ถ้าพิจารณาโดยภาพรวมงานสร้างสุขอของภาคเหนือในปีนี้ ถือได้ว่ามีวัฒนธรรม ประเพณี ที่มีความเด่น และเป็นเอกลักษณ์ มีความสวยงามอบอวลไปทั่วลุ่มน้ำ และในงานสร้างสุขเอง ผู้จัดงานก็ได้ทำการเปลี่ยนรูปแบบการจัดงานแบบตั้งร้าน ให้กลายเป็นลานวัฒนธรรมที่มีการนำเสนอประเด็นที่น่าสนใจ ๔ ประเด็น ซึ่งเป็นประเด็นที่ต่อเนื่องจากงานสร้างสุขที่ จ.แพร่ ที่สำคัญ คือ ข้อเรียนรู้จากบทเรียนการทำงานด้านสร้างสุขภาวะ ในพื้นที่ภาคเหนือ ๖๐ กรณี จากทุกจังหวัดในภาคเหนือ มีการสรุปบทเรียนการศึกษาออกมาอย่างเป็นชิ้นเป็นอัน ทั้งโดยละเอียดและย่อ ทำให้ภาคเหนือปีนี้ งดงามในเรื่องเอกสารวิชาการ

ตลอด ๓ วันของการจัดงานมีประชาชนกว่า ๘๐๐ คน ตบเท้าเข้ามาชมงานกันอย่างคับคั่ง ทำให้บรรยากาศภายในงานเป็นไปอย่างครึกครื้น พร้อมกับโชว์สุดอลังการจากเจ้าภาพ ที่สร้างความตื่นตาตื่นใจในความอ่อนช้อย งดงามของศิลปะภาคเหนือได้เป็นอย่างดี

และแล้ว... งานสร้างสุขภาคเหนือก็จบลงอย่างสวยงาม ด้วยการมอบธงต่อจากเพชรบูรณ์ เมืองมะขามหวาน สู่ดินแดนเชียงราย เมืองเหนือสุดยอดแดนสยาม ที่เตรียมชักธงรบ พร้อมรับหน้าที่เจ้าภาพงานสร้างสุขปีต่อไป... แล้วพบกับงานสร้างสุขภาคเหนืออีกครั้งที่ จ.เชียงราย ปีหน้า

สรุปข้อสังเกตในงานสร้างสุขภาคเหนือ
๑. มีพัฒนาการด้านงานวิชาการอย่างมีนัยยะสำคัญทั้งภาคี กระบวน และเนื้อหาสาระ
๒. การประสาน เตรียมการของภาคีภาคและกระบวนการเชิงประเด็นอาจมีอุปสรรคในการดำเนินการจนส่งผลให้เวทีประเด็น การเข้าร่วม และ ฯลฯ ไม่บรรลุตามที่ตั้งใจไว้
๓. จังหวัดเจ้าภาพมีการประสานเตรียมการเต็มกำลัง การเสริมจากภาคีทั้งในระดับภาคและเพื่อนพ้อง ตลอดจน สสส.เอง ควรได้มีการพิจารณาอย่างยิ่ง
๔. ตอนเย็นมีการทำ After Action Review เป็นกิจจะลักษณะดี ในหอประชุมมีการฉายหนังสั้นของชมรมหนังสั้นเมืองเพชรบูรณ์ มีสีสันคนสนใจมาดูกันมาก แต่เนื้อหายังจับประเด็นไม่ได้ว่าบอกชี้เรื่องสร้างสุขอย่างไร
๕. นิทรรศการที่นำมาจัดค่อนข้างมาก ส่วนหนึ่งเป็นกรณีศีกษาของเครือข่ายระบบบริการสาธารณสุข มีปัญหามากเรื่องอากาศร้อน สถานที่จัดงานไม่ใช่ทางผ่านสัญจรของคนเพชรบูรณ์ แถมยังมีการปิดถนนไม่ให้รถผ่านด้วย จึงเงียบมาก มีแต่คนกันเองเดินเที่ยวไปมา พอเย็นก็เก็บเลิก วันรุ่งขึ้นไม่ทันเที่ยงก็เก็บเกลี้ยงหมดแล้ว รู้สึกว่าสีสันจะด้อยกว่า ๒ ปีก่อนที่พิษณุโลกและแพร่ ที่เตะตามาก ๆ ก็ของบ้านนาป่า ของเครือข่ายเชียงราย และของนายบรรพต คนปั้นดินน้ำมันที่มีแรงบันดาลใจน่าสนใจจนเลิกเหล้ามาทำดีได้

ธรรมะภาคีหรือผู้มีส่วนร่วมในธรรม

2010-02-14T01:48:00.000-08:00

ธรรมะภาคี

หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ

ธรรมะภาคี คืออะไร ?

ธรรมะภาคี : ผู้มีส่วนในธรรม หรือ ผู้มีส่วนร่วมในงานธรรมะ คือคำที่เลือกนำมาใช้เพื่อสื่อความหมายระบบงานอาสาสมัครของหอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ ที่มุ่งหมายการส่งเสริมธรรมะ การปฏิบัติธรรม การได้รับผลเข้าถึงธรรมพร้อมกับการสนับสนุนงานหอฯ ที่มีเป็นจำนวนมาก มีแต่คนใจอาสา-สมัครเท่านั้นที่จะช่วยกันทำได้ไหว

ทำไม ต้องเป็นธรรมะภาคี : ผู้มีส่วนในธรรม

ท่านอาจารย์พุทธทาสเสนอหลักคิดว่าด้วย ธรรมะ ๔ ความหมาย ไว้ว่าหมายถึงตัวธรรมชาติ(๑) ที่เป็นไปตามธรรมอย่างจริงแท้แน่นอนไม่ผิดเพี้ยนแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่น เป็นไปตามกฎของธรรมชาติ(๒) ที่เป็นตัวกำหนดแห่งธรรมชาติทั้งหลาย ซึ่งมีแต่การกระทำหน้าที่ตามกฎของธรรมชาติ(๓)เท่านั้นจึงจะได้รับผลจากการทำหน้าที่ตามกฎของธรรมชาติ(๔) ที่สำเร็จสมบูรณ์บรรลุซึ่งเป้าหมายโดยธรรม ไม่ว่าจะเป็นหน้าที่ใด ๆ ตั้งแต่การกิน อยู่ หลับ นอน ประกอบสัมมาอาชีพเลื่อนระดับชีวิตให้สูงขึ้นเพื่อการรับผลแห่งความสุขยิ่ง ๆ ขึ้นตามลำดับโดยมีธรรมอยู่กับเนื้อกับตัว หากไม่เป็นไปโดยธรรมในขั้นตอนใดก็ยากที่จะบรรลุถึงซึ่งผลสำเร็จแห่งความสุขสงบและสันติได้

ธรรมะภาคี แห่งหอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ จึงเป็นการเชิญชวนทุกท่านมาช่วยกันปฏิบัติธรรมผ่านงานธรรมะตามนัยยะความหมายทั้ง ๔ เพื่อการเจริญเติบโตและมีส่วนในธรรมยิ่ง ๆ ขึ้นไปด้วยกัน ในลักษณะ “คนได้ธรรม-ธรรมได้คน” หรือ “คนมีธรรม-ธรรมมีคน” กับนานางานธรรมไม่ว่าจะเป็นงานอนุรักษ์และฐานข้อมูล งานบริการ ค้นคว้าและเผยแผ่ งานวิจัยและพัฒนา งานกิจกรรมสนับสนุน และงานบริหารจัดการ ทั้งนี้นอกจากการได้เรียนรู้และปฏิบัติท่ามกลางงานธรรมแล้ว หอฯ จะจัดให้มีกิจกรรมเพื่อการพัฒนาทางธรรมเป็นการเฉพาะกับธรรมะภาคีเป็นระยะ ๆ ทั้งที่หอจดหมายเหตุและที่สวนโมกขพลาราม

ทำไม ต้องทำงานธรรมะ

ธรรมบรรยายของท่านอาจารย์พุทธทาสเกี่ยวกับงานธรรมมีมากมาย เช่น

· ธรรมะคือหน้าที่ “...หน้าที่คือธรรม ถ้ารู้จักธรรมะถูกต้อง จะรู้จักชีวิตถูกต้อง ว่าคืออะไร มาจากอะไร เพื่อประโยชน์อะไร โดยวิธีใด...ธรรมะเป็นเครื่องแสดงความเป็นมนุษย์ แสดงความสามารถของมนุษย์ เป็นเครื่องชำระความเป็นมนุษย์ของเราให้สะอาด” โดย : หากเป็นงานที่จัดไว้ดี ที่จัดไว้ถูกต้อง ย่อมไม่เป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติธรรม

· การปฏิบัติงานคือการปฏิบัติธรรม; “...เราทำงานในความมุ่งหมาย ที่ทำให้โลกนี้งดงาม งานเป็นเครื่องมือให้จิตใจเป็นสุข สงบเย็น...ถ้ามีจิตใจประกอบอยู่ด้วยธรรม; ทำงานที่บ้านก็เป็นสุข ทำงานที่ออฟฟิศก็เป็นสุข เวลาพักผ่อนก็เป็นสุข เวลาทำการงานก็เป็นสุข...”

ซึ่งทุกท่านสามารถจัดการให้การปฏิบัติงานและการทำหน้าที่ของท่านให้เป็นการปฏิบัติธรรมได้ไม่ยาก รวมทั้งการมาอาสาสมัครกับงานธรรมะที่หอจดหมายเหตุ ฯ ซึ่งเปิดกว้างไว้อย่างหลากหลาย

ธรรมะภาคีมีรูปแบบ อย่างไร ?

เพื่อให้เอื้อต่อการเป็นธรรมภาคีได้ตามอัธยาศัยสอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจและสังคมทุกในวันนี้ หอจดหมายเหตุฯ ได้ออกแบบงานอาสาสมัครไว้ในหลายลักษณะสามารถเลือกใน ๔ x ๓ ลักษณะ เอื้อต่อการเข้าร่วมเรียนรู้และปฏิบัติธรรมที่อาจเข้าร่วมได้ทั้งที่เป็นรายบุคคล กลุ่ม หรือองค์กร บริษัท ห้างร้าน สถาบันและหน่วยงาน ดังนี้

ความผูกพันต่อเนื่องในงาน	(๑) ผูกพันเป็นประจำ เป็นหลักแบบเกาะติด	(๒) กึ่งผูกพัน เป็นงาน ๆ หรือบางช่วงจังหวะเวลา	(๓) ไม่ผูกพัน ทำเป็นครั้งคราว เสร็จแล้วเสร็จเลย
สถานที่ปฏิบัติ	(1) ที่สำนักงานหอ ฯ	(2) ที่หน้างานที่กำหนด	(3) ที่บ้าน สถาบัน หน่วยงาน ฯ
การบริหารจัดการงาน	(ก) จัดการโดยหอ ฯ	(ข) ร่วมกันจัดการ	(ค) ภาคีรับไปจัดการเอง
การดูแลและสนับสนุน	(A) อาสาสมัครดูแลตัวเองได้ และอาจเสริมสมทบ	(B) ร่วมกันมีส่วนดูแลตามสมควร	(C) หอ ฯ ให้การสนับสนุน ดูแลเป็นหลัก

ธรรมะภาคีที่มีอยู่แล้วของหอฯ เช่น

งาน	รายชื่อธรรมะภาคี (บุคคล/คณะบุคคล/บริษัท)	ลักษณะงาน	รายละเอียดงาน	ผู้ดูแลงาน/เบอร์ติดต่อ
งานจดหมายเหตุ	พญ.กรรณิการ์ ตันประเสริฐ คุณสวนีย์ วิเศษสินธุ์ คุณปราณี ธรรมโสภิณฑ์กุล คุณวิลาวัลย์ สุนันทวดี	๑2ขA ๑2ขA ๑2/3ขB ๑2/3ขB	จัดทำหมวดหมู่เอกสาร ลงรายการ	คุณสวนีย์ วิเศษสินธุ์
งานสำรวจ ออกแบบอาคาร และโครงสร้าง	บจก. สำนักงานสถาปนิก อาศรมศิลป์ บจก. แปลน อาคิเต็ค บจก. แปลน แอสโซซิเอทส์ บจก. แปลน สตูดิโอ บจก. เอส เอส เค เอ็นจิเนียริ่ง คอนซัลแตนท์ บจก. อรุณ ชัยเสรี คอนซัลติ้ง เอนจิเนียร์ส	๑3คA	ออกแบบอาคารและโครงสร้าง และควบคุมการก่อสร้าง	คุณปรีชา รุ่งรุจิไพศาล
งานออกแบบตกแต่งภายใน	บจก. ออกัสต์ ดีไซน์ คอนซัลแทนต์	๑3คA	ออกแบบตกแต่งภายใน	คุณพงษ์เทพ สกุลคู
งานออกแบบนิทรรศการการเรียนรู้	นายภูธร ภูมะธน นายปรมินทร์ เครือทอง บจก. แปลน โมทิฟ	๑3คA	ออกแบบนิทรรศการ “นิพพานชิมลอง”
งานบริหารโครงการก่อสร้าง	บจก.แปลน คอนซัลแตนท์	๑2/3ขA	บริหาร ควบคุม ดูแลการก่อสร้าง	คุณสุพล เพ็ชรเพ็ง
ระบบฐานข้อมูลดิจิตัล	ศูนย์เทคโนโลยีคอมพิวเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์แห่งชาติ (NECTEC)	๑3ขA	ออกแบบและวางระบบฐานข้อมูลดิจิตัล	คุณราชบดินทร์
ระบบงานการเงินและบัญชี	บจก. สำนักงาน เอินส์ท แอนด์ ยัง สำนักงานสอบบัญชี สุนันท์ธนะวัฒน์ คุณพิลาสินี ปรมาภูติ	๑3คA	ออกแบบ วางระบบการเงินและบัญชี วางระบบและตรวจสอบ ลงบัญชี	คุณจรรยา ธนบุญสมบัติ
งานตรวจสอบภายใน	บจก.เคพีเอ็มจี ภูมิไชย สอบบัญชี	๑3คA	ตรวจสอบบัญชีและการดำเนินงานของมูลนิธิ	คุณสมบูรณ์ ศุภศิริภิญโญ
งานกฎหมาย	บจก. เบเคอร์ แอนด์ แม็คเคนซี่	๑3คA	ให้คำปรึกษา ชี้แนะ ด้านกฎหมาย	ร.ท.ยุทธนา ศิวะรักษ์
งานบริหารจัดการ ประสานงานต่างๆ	บล. ภัทร จำกัด (มหาชน)	๑3คA	เอื้อเฟื้อ ประสาน และอำนวยความสะดวก ในการติดต่อประสานงาน	คุณปกรณ์ เกษมธนกุล
กิจกรรมเผยแผ่
ค้นหาข่าวจากโปรแกรม Newcenter ทางอินเตอร์เน็ต	คุณกนกจันทร์ (เอ)	๑3ขA	รับหน้าที่ค้นหาข่าวที่เกี่ยวข้องกับมูลนิธิหอจดหมายเหตุทาง Ineternet จากโปรแกรม Newcenter (ม.ธรรมศาสตร์) จัดเก็บเป็นไฟล์ Word โดยรวบรวมข่าวในแต่ละเดือนส่งเมล์มายังมูลนิธิฯ เพื่อทำการเก็บรวบรวมข่าว	ธีรเดช 080-925-9935
ออกแบบการ์ดอวยพรปีใหม่	คุณขัณฑชัย ชัยตระกูลพิบูลย์	๓3ขA	ออกแบบการ์ดอวยพรปีใหม่ ตามข้อมูลที่ทางมูลนิธิฯกำหนดคร่าวๆ เช่น ข้อความ รายละเอียดของข้อความ ส่วนรูปแบบให้ทางอาสาฯนำเสนอได้โดยอิสระ	ธีรเดช 080-925-9935
ธรรมะใกล้มือ	บริษัท AIS และบริษัท playwork	๑3ขA	ให้บริการส่ง sound clip , บริการส่ง sms ธรรมะให้กับหอจดหมายเหตุฯ
ธรรมะใกล้มือ	สุภมาส ปันทรนนทะกะ อ.ประโมทย์ เกตุบุญเลี้ยง	๒3ขB ๒3ขB	๑. ฟังและกลั่นกรองเนื้อหาของเรื่องเพื่อให้ได้สาระของเรื่องที่เราต้องการเช่น เรื่องความรัก ก็ดูว่าช่วงเวลาไหนที่ได้สาระของเรื่อง แล้วตัดเอามาแยกไว้ในโฟลเดอร์ ๒. ตั้งชื่อเรื่องนั้นๆ พร้อมกับจดเวลาของไฟล์เสียงนั้นด้วยว่าได้ตัดคลิปตั้งแต่นาทีที่เท่าไร เช่น 12.30-14.39 ๓. ทำสาระสับเขปเพื่อจะใช้ในการส่ง sms ๔. นำข้อมูลที่ได้ทั้งหมดกรอกใส่แบบฟอร์มexcel ๕. upload ข้อมูลทั้งหมดไปไว้ใน server ของdhamma4u(ตามที่ได้ส่งวิธีuploadไปให้)
ธรรมะบันเทิง ในสวนรถไฟ ทุกวันอาทิตย์สุดท้ายของเดือน เวลา ๗.๐๐ น. เป็นต้นไป	อ.ประโมทย์ เกตุบุญเลี้ยง คุณอิศรา	๒2ขB	๑. ทำตักบาตรและฟังธรรมะบรรยาย ๒. เสวนาธรรม ๓. กิจรรมสุนทรียธรรม ๔. สื่อธรรมะ เช่น หนังสือ ธรรมะทำมือ กิจกรรมเรียนรู้แลกเปลี่ยนธรรมะ
ธรรมะบันเทิง ในงานสร้างสุขภาวะทางปัญญาของคนใต้ที่ราชภัฎร์ราษฎร์ฯ วันที่ ๑ - ๓ เมษายน ๕๒	มูลนิธิหอจดหมายเหตุพุทธทาส สวนโมกข์และมูลนิธิธรรมทาน เครือข่ายสร้างสุขเมืองนคร ยุวชนสุราษฏร์ฯและชาวสุราษฎร์ฯ	๒2ขB	๑. จัดนิทัศการนำเสนอการจัดสร้างหอฯ ๒. โรงหนังจำลองนำเสนอภาพปริศนาธรรม ๓. เปิดรับสมัครธรรมะภาคี ๔. ร้องเพลงธรรมะและไขข้อธรรม	ไพโรจน์ 0849693620
ออกแบบหน้าเว็บไซต์	คณะทำงานธนาคารกรุงไทย	๒3ขA	ออกแบบระบบหน้าเว็บและดีไซน์หน้าเว็บไซต์ www.bia.or.th	กรุณพล 0815615863
ตัดต่อวีดีโองานเผาศพท่านพุทธทาส	บริษัทด้านการตัดต่อวีดีโอ คุณอมร ......	๒3ขA	จัดทำวีดีโองานเผาศพในรูปแบบ DVD รวมถึงงานตัดต่อ กึ่งแนว สารคดี	กรุณพล 0815615863

งานธรรมในระยะนี้ที่หอจดหมายเหตุฯ ต้องการธรรมะภาคี ( มกราคม – ธันวาคม ๒๕๕๒)

งานอนุรักษ์ และข้อมูลพื้นฐาน : งานทำทะเบียน และข้อมูล

เผยแผ่ : จัดทำหนังสือธรรมะภาษาไทยและภาษาต่างประทศ, หนังสือธรรมะเล่มน้อย, โครงการธรรมใกล้มือ

สนับสนุน ประกอบด้วย งานฐานข้อมูล IT : พัฒนา Website โดยใช้ภาษา PHP , ดูแล Update ข้อมูลบน Website , งานจัดระบบเอกสาร, ป้อนข้อมูลเข้าฐานข้อมูล, Scan เอกสาร, ถอดเทปธรรมะ, ปรับคุณภาพเสียง, ตัดต่อ Clip เสียง, ถ่ายภาพ, ถ่าย VDO , ตัดต่อ VDO , Graphic Design : โครงการเที่ยวสวนโมกข์ให้ถึงธรรม, งานด้านการออกแบบเว็บไซต์และมัลติมีเดีย, งานด้านการออกแบบสิ่งพิมพ์ต่างๆ

งานประชาสัมพันธ์ : งานฐานข้อมูลสื่อมวลชน, งานด้านการข่าวสารของหอจดหมายเหตุฯ

กิจกรรม : โครงการธรรมะบันเทิง, โครงการวิ่งการกุศลร่วมสร้างหอจดหมายเหตุ, โครงการปฏิบัติธรรมอานาปานสติ, โครงการคอนเสริต์จีวินและภัทราวดี, งานวันล้ออายุท่านพุทธทาสที่สวนโมกข์, งานปาฐกถาประจำปีของหอจดหมายเหตุฯ, งานวันเปิดหอจดหมายเหตุฯ อย่างเป็นทางการ

งานบริการ ตามโอกาสที่มีงานหรือในการจัดกิจกรรมต่างๆ

กระบวนการการมีส่วนร่วมในงานธรรมะภาคี

๑. เสาะและสรรหา แบบเจาะจงตามคุณลักษณะและคุณสมบัติ, แบบเชิญชวนเป็นบุคคล เป็นกลุ่ม เป็นองค์กร และเป็นเครือข่าย โดยวิธีการสมัครผ่านใบสมัครและแบบสอบ สมัครผ่านระบบ Website ผ่านคนแนะนำ หรือได้รับการติดต่อโดยวิธีการอื่นๆ ทั้งนี้เมื่อข้อมูลการติดต่อเข้ามาที่หอจดหมายเหตุฯ ผู้ประสานงานอาสาสมัครจะประสานชี้แจง แนะนำรายละเอียด พร้อมพูดคุยเพื่อทำความรู้จัก จากนั้นร่วมกันเลือกลองทำงานตามกลุ่มงานที่หอจดหมายเหตุได้ออกแบบไว้

๒. เลือกลองและส่งเสริม

เมื่อกลั่นกรองงานได้เหมาะสมแล้ว ก็เลือกทดลองทำ โดยแต่ละงานจะมีทีมงานและพี่เลี้ยงคอยให้การสนับสนุน อำนวยการ แนะนำให้ผู้เข้ามาใหม่ได้รู้จักวิธีการทำงานในรูปแบบต่างๆ ให้รู้จักทีมงาน ให้เกิดการแลกเปลี่ยนธรรมะระหว่างกัน ตลอดจนการดูแลตามความเหมาะสม

๓. สนับสนุน

เป็นการสนับสนุนในงานนั้น ๆ และการเข้าถึงธรรมะร่วมกัน โดยมีกิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้เรื่องธรรมะร่วมกัน ตลอดจนการพัฒนาระบบงานอาสาสมัครร่วมกันให้เกิดประโยชน์ต่อคนทำงาน ต่อระบบงาน ต่อการสร้างสังคมที่สงบเย็นเป็นประโยชน์

สัจจะออมทรัพย์ วัดป่ายาง กับทางออกและทางรอดของสังคม

2010-02-14T00:45:00.000-08:00

สัจจะออมทรัพย์ วัดป่ายาง กับทางออกและทางรอดของสังคม

“การที่จะดำรงตนให้อยู่รอดปลอดภัยในสังคมยุคนี้ ช่างเป็นเรื่องยากเย็นเอาซะเหลือเกิน..”

คงไม่ใช่คำพูดที่เกินเลย แต่นี่มันสะท้อนความทุกขเวทนาของชีวิตมนุษย์ที่บอกตนเองว่า กำลังอยู่ในยุคที่เจริญถึงขีดสุด และกำลังฝันจะก้าวไปให้ไกลถึงยุคศิวิไลซ์ ยุคพระศรีอาริย์ หรืออะไรก็ตามที่สนองความต้องการอย่างไม่มีสิ้นสุดของมนุษย์ แต่นั่นก็หมายความว่าโลกใบนี้ยังคงอยู่ ยังไม่ดับสลายจากการเผาผลาญที่เกินขีดจำกัดและความเห็นแก่ตัวของมนุษย์ ซึ่งเรื่องนี้เป็นที่กังวลอย่างมากของนักวิทยาศาสตร์และผู้นำทั่วโลก จนต้องคิดแผนการรองรับภัยที่ตามมาจากวันสิ้นโลก ไม่ว่าค้นหาดาวดวงใหม่ที่ทดแทนโลก สร้างห้องเก็บพันธุกรรมสิ่งมีชีวิตใต้ขั้วโลกเหนือ การค้นหาพลังงานทดแทนลดการปล่อยก๊าชคาร์บอนไดออกไชด์ที่ทำลายโลก หรืออภิมหาโปรเจ็คที่กำลังศึกษาวิจัยด้วยทุนและทรัพยากรมหาศาลเพื่อรักษาความอยู่รอดปลอดภัยของชีวิตมนุษย์

สิ่งที่พวกเขาเหล่านี้กำลังคิดและทำอยู่ใช่สิ่งที่สมควรและถูกต้องหรือไม่นั้น ไม่ใช่เรื่องสำคัญ แต่สำคัญอยู่ว่าแล้วพวกเรา เหล่ามนุษย์ทั้งหลายเห็นความสำคัญของชีวิตขนาดที่ต้องกังวลเท่านั้นไหม หรือแค่คิดถึงตนเอง ในช่วงชีวิตของตนเอง ไม่ได้คิดไปไกลกว่าตนเอง ทำทุกสิ่งทุกอย่างสนองความอยากและความต้องการของตนเองเป็นหลัก ตามคำจำกัดความง่ายๆ ว่า ความเห็นแก่ตัว

ถ้าเป็นอย่างนี้ก็ไม่ต้องพูดถึงโลกอนาคตเลย แค่อยู่ให้รอดในยุคปัจจุบันก็เป็นเรื่องยากแล้ว

เมื่อโลกและเหตุปัจจัยต่างๆ ในสังคมที่พวกเราสั่งสมเรียนรู้มา ได้หล่อหลอมความเป็นมนุษย์ในยุคปัจจุบัน ที่บริโภคนิยมสูงสุด ทุนนิยมสุดขั้ว ได้ทำร้ายทำลายความสมดุลของโลกและธรรมชาติอย่างเหลือจะบรรยาย ดังผลที่เกิดขึ้นตามมามากมาย ไม่ว่าเรื่องภัยธรรมชาติ ภัยสังคม นานาภัยในชีวิต แม้แต่เรื่องปัจจัยพื้นฐานของการดำรงชีวิต การกิน การอยู่ ยังไม่มีความปลอดภัย ถูกนานาวิธีขูดรีดเอากับเลือดปู ใส่ยาพิษในพืชผักอาหาร หลอกลวงเอารัดเอาเปรียบกับความไม่รู้ของคนเพื่อขายสินค้า นี่ใช่วิธีการปล้นและแย่งชิงของมนุษย์ในระบบทุนนิยมหรือไม่ ต่างเห็นเป็นเรื่องธรรมดา ใครเก่งกว่า เหนือกว่า มีทุนมากกว่า ก็เป็นผู้ชนะ

แล้วจะมีใครมาตั้งคำถามกับความเป็นมนุษย์ด้วยกันไหม ความเป็นเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตาย ร่วมแบ่งปันเกื้อกูลอิงอาศัยกัน เหมือนกับยุคที่มนุษย์สมัยก่อนที่ยังบูชาธรรมชาติ เรายังต้องพึ่งพิงกันเพื่อให้อยู่ในธรรมชาติที่โหดร้ายให้ได้

แต่ปัจจุบันเหมือนเราจะไม่สนใจใคร เราเอาแต่ตัวเองเป็นหลัก เกาะกุมความเห็นแก่ตัวโดยที่เราไม่รู้ตัว และถ้าเกิดความวิปริตของธรรมชาติยากที่เราจะเอาชนะได้ด้วยตัวของเราเอง เราจะทำอย่างไร หรือนั่นไม่ใช่หน้าที่ของเรา เรากำลังหลอกตัวเองไหม คิดว่าเมื่อถึงเวลานั้นจะมีเทวดา วีรบุรุษ หรืออะไรก็ได้ที่เราพึ่งพาอาศัยได้ มาช่วยเรา นั่นเป็นความฝันลมๆ แล้งๆ หรือไม่ ที่ผ่านมาธรรมชาติก็ได้ให้บทเรียนพิสูจน์มนุษย์แล้ว อย่างกรณีภัยพิบัติใหญ่น้อยในโลกนี้ ไม่ว่าจะเป็นกรณีสึนามิ แผ่นดินไหว น้ำท่วม พายุ และภัยต่างๆ ที่ปรากฏตามสื่อ ต่างก็ไม่เห็นมีผู้คุ้มภัยหรือรัฐบาลกลางและท้องถิ่นไหน มาช่วยปกป้องดูแลให้พวกเราปลอดภัยและมั่นใจได้ดีเลย แต่เท่าที่เห็นพบแต่การสูญเสีย เสียงแห่งทุกขเวทนาไม่มีที่สิ้นสุด

ทั้งหมดนี้เราจะโทษใครไม่ได้ ในเมื่อภัยใหญ่ๆ ที่เกินการจัดการของมนุษย์ สิ่งที่ตามมาก็มีแต่ความน่ากลัวและการสูญเสีย จนไม่มีใครกล้าพอที่จะทำอะไรได้ และยิ่งโลกนี้เต็มไปด้วยความเห็นแก่ตัว ก็จะไม่มีใครเสียสละเป็นวีรบุรุษปกป้องชีวิตและทรัพย์สินให้คนอื่นได้

ลองคิดทบทวนกันดูใหม่ไหมว่า วีรบุรุษที่แท้จริงอยู่ที่ไหน อยู่ที่ตัวเราหรือไม่ อยู่ที่จิตใจของเรา พวกเราต้องสร้างจิตสำนึกของเราให้เป็นวีระชน หรือชนที่มีความรัก ความปราณี ความอบอุ่น และความกล้าหาญที่จะยืนอยู่เคียงข้างความถูกต้อง บนหลักธรรมะ(หลักธรรมชาติ) ตระหนักถึงความไม่เห็นแก่ตัว ความไม่เอารัดเอาเปรียบผู้อื่น การช่วยเหลือกันเองในหมู่คณะ และขยายไปสู่กลุ่มชนอื่นที่เป็นเพื่อนร่วมโลก หรือจะใช้ภาษาพัฒนาที่เราเรียกว่า ขยายเครือข่ายก็ได้ เป็นเครือข่ายแห่งความดี เครือข่ายธรรมะ สิ่งเหล่านี้แหละคือทางรอดของมนุษยชาติ เราช่วยกันได้ ถึงจะไม่ใช่นักวิทยาศาสตร์และผู้นำของโลก แต่ทุกคนช่วยได้ ช่วยด้วยการบำเพ็ญจิตไม่ให้มีความเห็นแต่ตัว ถอยห่างจากวัตถุนิยม หรือการบริโภคที่เกินตัว การเข้าถึงหลักธรรมชาติ ที่เกี่ยวยึดโยงถึงกันและกัน ทั้งสิ่งมีชีวิตและมนุษย์ทุกคนในโลก ตามกฎของธรรมชาติ และหลักอิทัปปัจจยตา (เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เมื่อสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด)

“องค์กรวัดป่ายาง” เป็นองค์กรพัฒนาหนึ่งในหลายๆ องค์กรที่กำลังทำหน้าที่เพื่อพัฒนาและพิทักษ์สังคมมนุษย์ กำลังเดินบนเส้นทางที่จะนำสันติสุขมาสู่คนในชุมชนและขยายสู่สังคมอื่นไปเรื่อยๆ ด้วยปฏิบัติการกิจกรรมเพื่อการพัฒนาสร้างการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนและเครือข่าย เริ่มกับกิจกรรมที่เห็นเป็นประโยชน์ร่วมกัน ทั้งงานก่อสร้างบูรณะวัดวาอาราม และกิจกรรมทางศาสนา กิจกรรมทางสังคม เช่น ตั้งกลุ่มสัจจะออมทรัพย์ กลุ่มเกษตรชีวภาพ ทำโรงงานปุ๋ยชีวภาพ เป็นต้น

ด้วยความเป็นวัดป่ายางในปัจจุบัน ไม่ใช่สิ่งเกิดขึ้นมาลอยๆ ใครอยากจะทำแบบวัดป่ายางก็ทำได้ นั้นก็คงไม่ใช่ ด้วยเหตุปัจจัยหลายอย่างที่มาเป็นอย่างทุกวันนี้ กับความสำเร็จหลายอย่างที่ตามมาก็เกี่ยวโยงกัน ถ้าไม่มีชุมชนป่ายาง ก็ไม่มีวัด ถ้าไม่มีวัดป่ายาง ก็ไม่มีพระที่เคยผ่านการเรียนรู้ปลูกฝังทางสังคมมากับบทบาทที่เรียกว่าเป็นคอมมิวนิสต์ (สหายเสรี รอดรัตน์) บวชและมาจำพรรษา (พระสุวรรณ์ คะเวสโก) ที่นี่ และด้วยพื้นฐานความคิด ความรู้ เครือข่าย เพื่อนพ้องของพระสุวรรณ์ และขยายพัฒนาต่อมาเรื่อยๆ จากการเสริมเติมแต่งแต้มสีให้สวยงาม จากหลายหน่วยงานและหลายคน ไม่ว่าจะเป็นภาคีงานพัฒนากลุ่มออมทรัพย์บ้านคีรีวง สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(พอช.) มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช พัฒนาชุมชน จังหวัดนครศรีธรรมราช เครือข่ายเกษตรชีวภาพ และโครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้ : ดับบ้านดับเมือง เรียนรู้อยู่ดีที่ปากใต้ ตลอดจนองค์กรอื่นๆ ที่ไม่สามารถกล่าวอ้างได้หมด ร่วมทั้งปัญญาชนผู้หวังดี กัลยาณมิตรอีกมากมายที่มาร่วมคิดร่วมทำ พร้อมทั้งให้กำลังใจจนกลายมาเป็นองค์กรวัดป่ายางอย่างในปัจจุบัน

ความสำเร็จของกิจกรรมเป็นเพียงส่วนหนึ่งที่เป็นน้ำเลี้ยงสังคมสันติสุข สังคมมนุษย์ยังต้องการเรียนรู้และปฏิบัติการเพื่อสร้างความสำเร็จอีกหลายอย่าง ถ้าแบ่งอย่างง่ายๆ ความสำเร็จทางกายภาพ การสร้างความมั่นคงทางชีวิต การกินอยู่ สังคมและชุมชน ซึ่งวัดป่ายางกำลังเดินไปได้ดีบนเส้นทางนี้ แต่อีกเส้นทางที่มีความสำคัญไม่แพ้กันคือ เส้นทางของจิตวิญญาณ เส้นทางของปัญญา กล่าวคือ จะทำอย่างไรให้จิตวิญญาณของความเป็นมนุษย์ของคนป่ายางและเครือข่ายเห็นความสำคัญของความเป็นมนุษย์ร่วมกัน ไม่แบ่งเขา แบ่งเรา ไม่สร้างตัวตนที่เห็นแก่ตัว และจะทำอย่างไรให้ความรู้สึก นึกคิด จิตวิญญาณของคนวัดป่ายางและเครือข่ายเชื่อมโยงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับคนทั้งโลก ตั้งธงที่จะเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณให้กับสังคม จนอาจกลายเป็นปาฏิหาริย์เกินกว่าใครจะคิดถึง ว่าความดี ความงาม ความรู้ ภูมิปัญญาของชุมชนวัดป่ายางถูกขยายและติดตั้งออกไปทั่วจังหวัด ทั่วประเทศไทย หรือทั่วโลก แค่นี้ก็เป็นเส้นทางสันติสุขอันยิ่งใหญ่ที่ทุกคนทำได้ ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหน เป็นอย่างไร ในซอกหลืบของโลกก็ยังทำได้

และเชื่อว่าวัดป่ายางกำลังเดินบนเส้นทางทั้งสองนี้ไปด้วยความมุ่งมั่น ไม่ใช่ทำกิจกรรมเพื่อกิจกรรม ทำงานเพื่องาน แต่เป็นการปฏิบัติงานเพื่อการปฏิบัติธรรม สร้างคน สร้างงาน ทำให้คนได้ธรรม ธรรมได้คน

ยิ่งจุดแข็งของวัดป่ายางอยู่ที่ความเป็นสถาบันทางศาสนา มีพระซึ่งเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณบ่มเพาะความเชื่อมั่นศรัทธา เป็นพลังดึงดูดมหาชนเข้าร่วมขบวนการได้อย่างมหาศาล เป็นปัจจัยบวกที่ทำให้ประสบความสำเร็จได้ง่ายขึ้น เส้นทางกิจกรรมการพัฒนาทางวัตถุ ยิ่งทำยิ่งเจริญไม่มีที่สิ้นสุด ยิ่งใช้มากยิ่งต้องทำมาก ยิ่งเผาผลาญมาก แล้วความพอดีอยู่ที่ตรงไหน น่าจะเป็นคำถามสำคัญสำหรับกิจกรรมการพัฒนาทางด้านวัตถุ ส่วนกิจกรรมพัฒนาทางด้านจิตใจและปัญญาควรเริ่มอย่างไร ทำอย่างไรที่จะให้ชุมชนเห็นความสำคัญและสนใจ ถ้าทำเพียงแค่กิจกรรมทางศาสนาเหมือนที่เคยทำอาจจะไม่ใช่คำตอบแล้วก็เป็นได้ เพราะกิจกรรมหลายอย่างถูกลัทธิบริโภคนิยมและทุนนิยมเข้ามากลืนกินจนเกือบเป็นเทศกาลขายสินค้ามากกว่างานบุญ งานศีล

ดังนั้น คำตอบของการพัฒนาตามเส้นทางแห่งปัญญาจึงน่าจะเป็นสิ่งสำคัญ กล่าวคือ บทบาทที่สำคัญของผู้นำทางจิตวิญญาณ ใช่เรื่องของการศึกษาเรียนรู้และเผยแพร่ปัญญาของมนุษยชาติหรือไม่ ปัญญาที่ไม่ใช่แต่เพียงความรู้ที่ได้จากการท่องจำอย่างระบบการศึกษาในปัจจุบัน ปัญญาที่ทำให้คนเข้าใจชีวิต รู้จักตั้งคำถามกับชีวิต เกิดมาทำไม เข้าใจโลก ไม่หลงโลก หลงวัตถุ สนใจเรียนรู้เพื่อเข้าใจสังคมและคนอื่น หรือจะสรุปง่ายๆ ว่า เข้าใจ ความโลภ ความโกรธ และความหลง ซึ่งเป็นพื้นฐานปัจจัยผลักให้คนเราแสดงปฏิกิริยาออกมาในชีวิต ซึ่งทุกชีวิตหนีไม่พ้นจากแรงขับของพลังสามอย่างนี้แน่นอน

เมื่อคนเรามีปัญญาพอ จะไม่มีความเห็นแก่ตัว ไม่หลงโลก หลงวัตถุ ไม่เอาเปรียบคนอื่น และเอาเปรียบธรรมชาติ ธรรมชาติก็จะฟื้นคืน มีแต่ความเกื้อกูลกันด้วยความรัก ความเห็นอกเห็นใจ และแบ่งปันกัน ไม่ต้องมุ่งหาเงินมากๆ เพื่อไปซื้อความสุขตามที่ลัทธิทุนนิยมบอก เพราะความสุขหาได้จากตัวเรา คนรอบข้าง สิ่งรอบข้าง และเงินจะไม่ใช่ปัจจัยสำคัญอีกต่อไป เราทุกคนมีเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตาย พึงปฏิบัติต่อกันเหมือนเป็นญาติมิตรร่วมโลก สิ่งนี้แหละที่จะทำให้สังคมสันติสุขได้ โดยไม่จำเป็นต้องสร้างโลกใหม่ ไปหาโลกใหม่ เพียงแต่เรารักษา และเข้าใจโลก เข้าใจชีวิต ก็อยู่ใด้ด้วยความสุขไปอีกนาน

ทั้งหมดที่ได้กล่าวมาข้างต้น ถึงจะไม่ชี้ชัดเรื่องกรณีศึกษากลุ่มสัจจะออมทรัพย์ฯ วัดป่ายาง แต่ได้ให้กรอบคิดเพื่อความเข้าใจหลักคิดเบื้องต้นของระบบสังคม ชุมชน ชีวิต และโลก อันเป็นเงื่อนปัจจัยสำคัญของงานพัฒนาเพื่อการเปลี่ยนแปลงสู่สังคมสันติสุข ดังนั้นบทเรียนกิจกรรมสัจจะออมทรัพย์ฯ ที่จะได้กล่าวต่อไปก็เป็นเพียงกลอุบายอย่างหนึ่ง ที่จะทำให้ได้เรียนรู้ความจริงแท้ของสังคม การเกื้อกูล และการแบ่งปันผ่านการจัดการการเงินในรูปแบบกลุ่มชุมชนชาวบ้านและเครือข่าย ลดการพึ่งพิงระบบการเงินหลัก ทำให้มือของทุนนิยมครอบไม่มิด เหลือเป็นช่องว่างเปิดดวงตาแห่งธรรมให้มีโอกาสได้เห็นความจริงที่โหดร้ายของระบบบริโภคนิยมที่เป็นอยู่ พร้อมเรียนรู้และพัฒนาระบบสัจจะออมทรัพย์นี้ จนสามารถดูแลความเป็นธรรมในระบบการเงินของชุมชนชาวบ้านและเครือข่ายต่อไป

ไพโรจน์ สิงบัน

สิงหาคม ๒๕๕๒

เผยแพร่ในหนังสือ บทเรียนกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์เพื่อพัฒนาคุณธรรมครบวงจรชีวิต วัดป่ายาง, จัดพิมพ์โดย โครงการพัฒนาชุมชนเป็นสุขที่ภาคใต้, พิมพ์ครั้งที่๒, สิงหาคม ๒๕๕๒