PaleoBerkay - Arkeoloji

Paleolitik Yüzey Araştırmalarında Rastgele Sistematik Örneklem: Batı Afyonkarahisar Örneği

2026-02-28T11:29:00.001+03:00

Paleolitik Çağ arkeolojisi, özellikle Türkiye gibi geniş coğrafyalarda, buluntu yerlerinin tespiti ve envanterlenmesi noktasında ciddi metodolojik zorluklarla karşı karşıyadır. "Batı Afyonkarahisar Paleolitik Çağ Yüzey Araştırması", geleneksel "bulma" odaklı ve sübjektif yaklaşımlar yerine, "arama" sürecini merkeze alan rastgele sistematik örnekleme yöntemini test etmektedir.

Çalışmanın temel motivasyonu, geniş alanların jeolojik veya jeomorfolojik ön yargılardan arınmış bir şekilde taranmasını sağlayacak, ölçeklenebilir ve standart bir veri üretim modeli geliştirmektir.

Metodolojik Çerçeve ve Uygulama

Araştırma kapsamında, UTM koordinat sistemi temel alınarak 10 km aralıklarla toplam 73 gözlem noktası belirlenmiştir. Her bir noktada, "dog-leash" ve yaygın yaya yüzey araştırması tekniklerinin sentezlendiği bir protokol uygulanmış; merkez noktadan dört ana yöne doğru 500 metrelik sistematik yürüyüşler planlanmıştır.

Bu yaklaşım, araştırmacının araziyi seçerken bilinçli veya bilinçsizce yaptığı yönelimleri bertaraf ederek, bölgenin arkeolojik potansiyelini istatistiksel olarak daha anlamlı bir örneklem üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Arkeolojik Bulgular ve Kronoloji

Dört arazi sezonu sonunda, ulaşılan noktaların 25’inde arkeolojik materyale rastlanmış; bunların 11’inin Paleolitik Çağ’a ait olduğu saptanmıştır. Bulgular, Batı Afyonkarahisar’da Alt Paleolitik (Acheul teknolojisi) ve Orta Paleolitik (Levallois tekniği) dönemlerinin varlığını somutlaştırmaktadır.

Çalışmanın en dikkat çekici çıktılarından biri, I10 numaralı lokasyonda gerçekleştirilen arkeometrik tarihlemedir. Kozmojenik nükleid yöntemiyle elde edilen 119.600 ± 17.900 yıl öncesine ait veri, bölge kronolojisi için referans niteliğindedir.

Yokluk Verisinin Önemi ve Yöntemsel Kısıtlar

Yöntemin bilimsel açıdan en özgün katkısı, literatürde genellikle ihmal edilen "yokluk verisi" (absence data) üretme kapasitesidir. Sadece buluntunun olduğu yerlerin değil, olmadığı alanların da sistematik kaydı, Paleolitik insan gruplarının coğrafi dağılım stratejilerinin anlaşılması için elzemdir.

Bununla birlikte, saha çalışması bazı pratik zorlukları da ortaya koymuştur: Belirlenen noktaların yaklaşık üçte birine (22 nokta) fiziksel ulaşım sağlanamamış ve sarp topografya nedeniyle ideal yürüyüş rotaları her noktada tam olarak uygulanamamıştır.

Sonuç

Batı Afyonkarahisar Paleolitik Çağ Yüzey Araştırması, sistematik rastlantısallığın Türkiye gibi Paleolitik envanteri henüz tamamlanmamış ülkelerde hızlı ve kapsayıcı bir veri seti sunduğunu kanıtlamıştır. Geliştirilmeye açık yönlerine rağmen bu metodoloji, arkeolojik mirasın önyargısız bir biçimde belgelenmesi ve bölgesel ölçekli tahmin modellerinin doğrulanması için kritik bir model sunmaktadır.

Kaynak: Dinçer, B. (2026). Rastgele Sistematik Örnekleme ile Paleolitik Buluntu Yerleri Tespit Edilebilir mi? Batı Afyonkarahisar Paleolitik Çağ Yüzey Araştırması [Can Palaeolithic Sites Be Identified with Random Systematic Sampling? The West Afyonkarahisar Palaeolithic Survey]. Turkish Journal of Archaeological Sciences, (6), 1–23. https://doi.org/10.63167/TJAS.2026.7

İnsan Evrimi Çalışmalarında Çin Paradigması

2026-02-25T02:04:00.005+03:00

Paleoantropoloji dünyası, Çin'in insan evrimindeki rolünü kökten değiştiren ve bölgeyi evrimsel bir "çıkmaz sokak" olmaktan çıkarıp dinamik bir merkez üssü (epicenter) olarak konumlandıran yeni bir bilimsel evreye girmiştir. Nature Ecology & Evolution dergisinde yayımlanan kapsamlı inceleme, Çin'deki son iki milyon yıllık fosil, arkeolojik ve genomik kayıtları bütünleştirerek, Doğu Asya'nın insanlık tarihindeki yerini yeniden tanımlıyor.

Bu çalışmanın en temel katkısı, Orta Pleistosen dönemindeki "geçişsel" (transitional) hominin fosillerine yönelik getirdiği yeni taksonomik perspektiftir. Harbin, Dali, Jinniushan ve Xujiayao gibi buluntular; Homo erectus, Homo neanderthalensis veya Homo sapiens kategorilerine tam olarak sığmayan özgün morfolojik özellikler sergilemektedir. Araştırmacılar, bu çeşitliliği açıklamak için Denisovalıları da içerebilecek Homo longi ve Homo juluensis gibi yeni tür önerilerini tartışmaya açarak, bölgedeki biyolojik ve kültürel çeşitliliğin geleneksel modellerin ötesinde olduğunu vurgulamaktadır.

Evrimsel kronoloji açısından makale, Çin tarihini küresel anlatının kalbine yerleştiren cesur hipotezler sunmaktadır. Özellikle Pleistosen dönemine tarihlenen Yunxian 2 fosili üzerinden yapılan analizler, H. sapiens soy hattının bir milyon yıl kadar önce, Avrupa'daki Homo antecessor buluntularıyla da ilişkili olabilecek derin bir ayrışma yaşamış olabileceğine işaret etmektedir. Bu durum, türümüzün kökenlerini sadece Afrika ile sınırlayan basitleştirilmiş modelleri sarsmakta ve Çin'i popülasyonların etkileşime girdiği, hibritleştiği ve evrildiği bir evrimsel laboratuvar haline getirmektedir.

Arkeolojik terminolojiyle ifade edersek, Çin'deki yerleşim tarihi sadece fiziksel değişimle değil, aynı zamanda yüksek düzeyde davranışsal esneklik ile karakterize edilmektedir. Çekirdek-yonga endüstrilerinden, Levallois benzeri tekniklere, aşı boyası işleme ve ahşap/kemik alet üretimine kadar uzanan teknokültürel inovasyonlar, bu popülasyonların aşırı çevresel koşullara adaptasyon yeteneğini kanıtlamaktadır.

Sonuç olarak bu çalışma, moleküler veriler ile anatomik analizleri harmanlayarak Çin paleoantropolojisinde yeni bir aşamayı temsil etmektedir. Çin, artık insan evrimi tarihindeki pasif bir figür değil; modern insanlığın şekillenmesindeki dinamik ve kurucu bir aktör olarak kabul edilmektedir.

Kaynak: Yang, SX., Martinón-Torres, M. & Petraglia, M. Palaeoanthropological evidence from China is changing the picture of hominin evolutionary history. Nat Ecol Evol (2026). https://doi.org/10.1038/s41559-026-02983-w

Berkay'ın yorumu:

Tek merkez ve kökenli insan evrimi algısı, uzun yıllardır Çin ve diğer Asya ülkelerinin araştırmaya kapalı kalması ile iyice yerleşmişti. Çin'de son yirmi yılda yapılan araştırmaların ortaya koyduğu en önemli verilerden bir tanesi neredeyse Afrika kıtasındaki kadar eski insan varlığının ortaya çıkarılması. Ayrıca bu çalışmalarla burada Afrika ve Avrupa'da görülenden farklı bir evrimsel geçmişin olduğunu açığa çıkardı. Önümüzdeki yıllarda büyük ihtimalle Çin'de bilgimizi değiştirecek yeni keşifler çok daha fazla sayıda olacak (çünkü burada keşfedilebilecek pek çok şey henüz keşfedilmedi). İnsan evrimiyle ilgili algılarımızı değiştirebilecek keşiflerin pek çoğu Çin gibi henüz araştırılmamış sahalardan elde edilecek.

Modern bilim Avrupa'da değil, Çin'de ortaya çıkmış olsaydı, bu hiç bilmediğimiz Çin tarihinin aynısı Avrupa için de olmaz mıydı?

Buzul Çağında Paleolitik Bir Vaha: Güney Levant’ın Kesintisiz Sulak Alanları ve Kültürel Buluşma Merkezi

2026-02-20T13:08:00.004+03:00

AI ile oluşturulmuş içerik.

Bu çalışma, yaklaşık 70 ile 40 bin yıl (ka) öncesini kapsayan Geç Pleistosen döneminde Güney Levant’ın modern insan toplulukları için sunduğu istikrarlı çevresel nişi ve bu durumun insan göçleri üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırmanın temelini, Ürdün Rift Vadisi'nin doğu kenarında yer alan Wadi al-Hasa ve Hamra Faddan bölgelerinden elde edilen 33 yeni Optik Uyarmalı Lüminesans (OSL) tarihlendirmesi ve stratigrafik analizler oluşturmaktadır.

Çalışmanın en önemli bilimsel bulgusu, çevre bölgelerde (iç Arabistan, Mısır ve merkezi Levant) MIS 5 sonrası (yaklaşık 71 ka) şiddetli kuraklaşma ve çölleşme yaşanırken, Güney Levant’ta 50.000 yılı aşkın süredir kesintisiz devam eden nehir kenarı sulak alanların (wetlands) varlığının kanıtlanmasıdır. OSL verileri, bu sulak alanların yaklaşık 86 ka ile 22 ka arasında aktif olduğunu göstermektedir. Mikro-fosil analizleri (özellikle Ilyocypris sp. ve Pseudocandona sp. ostrakodları), bu alanların düşük tuzluluğa sahip, istikrarlı tatlı su kaynakları sunduğunu doğrulamaktadır.

Araştırma, yaklaşık 70.000 km²’lik bir alanı kapsayan bu nemli bölgenin, o dönemde Avrasya'ya yayılan insan grupları için hayati bir sığınak ve kaynak merkezi (hub) görevi gördüğünü öne sürmektedir. Wadi al-Hasa'da bulunan ve OSL ile 71-41 ka arasına tarihlendirilen Orta Paleolitik taş aletler, bölgedeki yoğun ve sürekli insan varlığına işaret etmektedir.

Çalışma, bu çevresel istikrarın iki kritik antropolojik olayla kesiştiğini vurgulamaktadır: Modern insanlar (Homo sapiens) ile Neandertaller arasındaki genetik karışım (~50-44 ka) ve Orta’dan Üst Paleolitik’e geçiş (~50-40 ka) olarak bilinen teknolojik devrim. Yazarlar, Güney Levant’ın sunduğu bu güvenli çevresel nişin, farklı insan grupları arasında bilgi paylaımı, teknolojik evrim ve kültürel etkileşim için bir "pota" görevi gördüğünü savunmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, Güney Levant’ın Geç Pleistosen döneminde sadece bir geçiş güzergahı değil, aynı zamanda Güneybatı Asya’nın en önemli nüfus ve kültür merkezlerinden (hubs) biri olduğunu bilimsel verilerle ortaya koymaktadır. Bu bulgular, insan topluluklarının çevresel değişimlere karşı nasıl tepki verdiğini ve Levant bölgesinin insanlık tarihindeki stratejik önemini anlamak için yeni bir perspektif sunmaktadır.

Abbas, M., Lai, Z., Tu, H., Ou, X., Carling, P. A., Lin, P., Alqudah, M., Al-Saqarat, B. S., Qiu, T., Petraglia, M. D., Rezek, Z., & Jansen, J. D. (2026). A stable environmental niche for humans in the southern Levant 70–40 ka. Quaternary Science Reviews, 377, 109855. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2026.109855

Alt Paleolitik Avrupa'da teknolojik ve bölgesel çeşitlilik

2026-02-18T02:09:00.000+03:00

MIS 11: Avrupa’da Teknolojik ve Kültürel Bir Dönüm Noktası

Deniz İzotop Aşaması 11 (MIS 11), yaklaşık 424.000 ile 374.000 yıl öncesine denk gelen, Batı Avrupa'daki insan evrimi ve davranışı için kritik bir eşik dönemi olarak kabul edilmektedir. Bu uzun ve nispeten istikrarlı buzul arası dönem, hem teknolojik yeniliklerin hem de erken Neandertallerin (anatomik özellikler olarak) ortaya çıkışına tanıklık etmiştir.

Bu dönemin en dikkat çekici yeniliklerinden biri, daha karmaşık ve standart hale getirilmiş bir yontma tekniği olan Levallois çekirdek teknolojisinin yaygınlaşmasıdır. Kaynaklar, bu teknolojinin MIS 12 buzul döneminden önce kök saldığını, bu zorlu süreci popülasyonlarla birlikte atlattığını ve MIS 11'in elverişli koşullarında kültürel olarak çeşitlendiğini göstermektedir. Araştırmacılar, taş alet toplulukları arasındaki ilişkileri ve teknolojik aktarımı anlamak için kladistik bir yaklaşım olan "üç nesne analizi" yöntemini kullanmışlardır. Bu analiz, çekirdek teknolojilerinin hiyerarşik yapısını çözmede oldukça etkili bir araç olarak öne çıkmaktadır.

Çalışmanın çarpıcı sonuçlarından biri, Avrupa ölçeğinde belirgin bir kültürel endemizmin bulunmamasıdır. Alpler veya Manş Boğazı gibi coğrafi engellere rağmen, kuzey ve güney Avrupa toplulukları arasında önemli bir karışım ve etkileşim olduğu, bunun da yeniliklerin yayılmasını kolaylaştırdığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, bu dönemde ateşin kontrolü, gelişmiş avcılık stratejileri ve kemik alet üretimi gibi bilişsel gelişim belirtileri de artış göstermiştir.

Sonuç olarak MIS 11, Alt Paleolitik’ten Orta Paleolitik’e geçişin yaşandığı, insan topluluklarının yeni çevresel bölgelere adapte olduğu ve Neandertal dünyasının temellerinin atıldığı biyokültürel bir sıçrama noktasıdır.

Kaynak: Rineau, V., García-Medrano, P., Zeitoun, V., Zaragüeta, R., Ashton, N., Arzarello, M., Ollé, A., Lamotte, A., Peretto, C., & Moncel, M.-H. (2026). Technological innovations and regional diversity in Western Europe at ca. the MIS 11 threshold: a cladistic approach. Quaternary Science Advances, 21, 100314. https://doi.org/10.1016/j.qsa.2026.100314

Avrupa’nın En Eski Fil Kemiği Aleti Boxgrove’da Bulundu

2026-02-04T08:35:00.000+03:00

AI ile oluşturulmuş içerik.

İngiltere’nin güneyindeki Boxgrove arkeolojik sahasında yaklaşık 480.000 yıl öncesine tarihlenen ve Avrupa'da türünün en eski örneği olan bir fil kemiği alet keşfetti. Bu önemli bulgu, bir filin bacak kemiğinden (kortikal kemik) kasıtlı olarak şekillendirilmiş ve çakmaktaşından yapılan el baltalarını keskinleştirmek için bir "yumuşak vurgaç" olarak kullanılmıştır. Araştırmacılar, bu aletin Avrupa'da fil kemiğinin ham madde olarak kullanıldığına dair en erken kanıt olduğunu belirtmektedir.

Mikroskobik incelemeler ve 3D taramalar, aletin yüzeyinde yoğun darbelerden kaynaklanan çukurcuklar ve kemiğin dokusuna saplanmış küçük çakmaktaşı parçaları ortaya koymuştur. Kemiğin üzerindeki yontma izleri, bu parçanın sadece rastgele bir kemik olmadığını, homininler tarafından belirli bir yere taşınmadan önce kasıtlı olarak hazırlandığını göstermektedir. Bu durum, o dönemde yaşayan insanların (muhtemelen Homo heidelbergensis?) alet çantalarını planlı bir şekilde oluşturduklarını kanıtlamaktadır.

Bu keşif, Paleolitik Çağ insanların karmaşık teknolojik yeteneklerini ve çevrelerindeki devasa memeli kaynaklarını nasıl ustalıkla kullandıklarını gözler önüne sermektedir. Fil kemiği gibi dayanıklı ve nadir bulunan materyallerin seçilmesi, Orta Pleistosen homininlerinin zorlu çevresel koşullarda hayatta kalmalarını sağlayan stratejik bir davranış biçimidir.

Kaynak: Simon A. Parfitt, Silvia M. Bello, The earliest elephant-bone tool from Europe: An unexpected raw material for precision knapping of Acheulean handaxes. Science Advances 12,eady1390 (2026). DOI:10.1126/sciadv.ady1390 https://www.science.org/doi/full/10.1126/sciadv.ady1390

Fas'taki yeni insan fosilleri ve Homo sapiens'in ataları

2026-01-27T03:58:00.009+03:00

!En altta videolu özeti bulunuyor!

Kaynak: Hublin, JJ., Lefèvre, D., Perini, S. ve diğerleri. Early hominins from Morocco basal to the Homo sapiens lineage. Nature 649 , 902–908 (2026). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09914-y

AI generated content

ÖZET

Fas, Kazablanka'daki Thomas Quarry I sahasında keşfedilen ve yaklaşık 773.000 yıl öncesine tarihlenen yeni hominin fosilleri, Homo sapiens soy ağacının kökenlerine ışık tutmaktadır. Araştırma; çene kemikleri, dişler ve omurlardan oluşan bu kalıntıların hem ilkel hem de modern özellikleri bir arada barındırdığını ve Avrupa'daki türdeşlerinden farklılaştığını ortaya koymaktadır. Jeolojik ve manyetostratigrafik analizler, bu fosillerin modern insanların, Neandertallerin ve Denisovalıların ortak atasının yaşadığı döneme oldukça yakın bir tarihe sahip olduğunu kanıtlamaktadır. Elde edilen bulgular, türümüzün evrimsel sürecinde Afrika merkezli bir soy hattının önemini vurgulayarak Avrasya kökenli alternatif teorilere karşı güçlü bir kanıt sunmaktadır. Çalışma, Kuzey Afrika'nın Erken ve Orta Pleistosen dönemindeki insan çeşitliliğini anlamak için kritik bir boşluğu doldurmaktadır. Sonuç olarak bu kaynak, insanlık tarihinin en eski dönemlerindeki göç ve farklılaşma süreçlerini bilimsel verilerle yeniden tanımlamaktadır.

İnsanlığın Kökenine Yeni Bir Işık: Fas’ta 773 Bin Yıllık Keşif

Paleoantropoloji dünyası bugünlerde Fas’ın Kazablanka şehri yakınlarındaki Thomas Quarry I (ThI-GH) sahasından gelen heyecan verici haberlerle çalkalanıyor. Yapılan yeni araştırmalar, modern insanın (Homo sapiens) kökenlerine dair bildiklerimizi derinleştiren ve evrimsel ağacımızdaki boşlukları dolduran kritik bulgular sundu.

Temel Bulgular: Geçmişin Sessiz Tanıkları

Araştırmanın en çarpıcı sonucu, ThI-GH mağarasında bulunan fosillerin yaklaşık 773.000 yıl öncesine tarihlendirilmiş olmasıdır. Bu tarih, Dünya’nın manyetik alanının yön değiştirdiği Matuyama–Brunhes geçişi (MBT) ile örtüşmektedir.

Öne çıkan bulgular şunlardır:

• Fosil Çeşitliliği: Sahada biri yetişkin (ThI-GH-10717), diğeri ise 1.5 yaşından küçük bir çocuğa ait (ThI-GH-10978) iki kısmi alt çene kemiği (mandibula), çok sayıda diş ve sekiz adet omur bulunmuştur.

• Karmaşık Morfoloji: Bu homininler, hem ilkel (Homo erectus benzeri) hem de türemiş (modern insan ve Avrasyalı arkaik homininlere benzer) özelliklerin eşsiz bir kombinasyonunu sergilemektedir.

• Tür Ayrımı: Fosiller, İspanya’da bulunan ve benzer yaşta olan Homo antecessor ile benzerlikler taşısa da morfolojik olarak onlardan farklıdır. Araştırmacılar bu fosillerin, Kuzey Afrika’daki evrimleşmiş bir Homo erectus formu olduğunu düşünmektedir.

Bilimin Gücü: Kullanılan Metodoloji

Bu keşfin doğruluğunu kanıtlamak için ekip, disiplinler arası bir yaklaşımla modern teknolojinin tüm imkanlarını seferber etti:

1. Gelişmiş Tarihlendirme: MBT'yi hassas bir şekilde belirlemek için 119 yeni numune ile manyetostratigrafi analizi yapıldı. Ayrıca, biyokronolojik veriler (37 memeli türünün analizi) ve minimum yaş sağlayan ESR/U-serisi yöntemleri kullanıldı.

2. Dijital Rekonstrüksiyon: Fosiller mikro-BT (bilgisayarlı tomografi) ile tarandı ve 30 µm çözünürlükte 3D yüzey modelleri oluşturuldu.

3. Geometrik Morfometri: Çene ve diş yapıları, geniş bir karşılaştırmalı veri seti kullanılarak 3D landmark tabanlı geometrik morfometrik analizler ile incelendi. Bu yöntem, fosillerin evrimsel ağaçtaki yerini belirlemede kritik rol oynadı.

Neden Önemli? Paleoantropoloji İçin Yeni Bir Dönem

Bu keşif, insan evrimi tartışmalarında neden bir "dönüm noktası" olarak kabul ediliyor?

• Afrika Kökeni Kanıtı: Bulgular, türümüzün kökeninin Avrasya’dan ziyade Afrika’ya dayandığına dair güçlü kanıtlar sunmaktadır.

• Eksik Parça Tamamlanıyor: ThI-GH homininleri, Fas'taki Jebel Irhoud’da bulunan en eski H. sapiens bireylerinden (300 bin yıl önce) çok daha öncesine dayanarak, türümüze giden Afrika soy hattına dair hayati bilgiler vermektedir.

• Ortak Ata Sorunsalı: Bu fosiller, Neandertaller ve Denisovalılar ile paylaştığımız son ortak ata hakkında ipuçları taşımakta ve bu ayrışmanın 800 bin yıl öncesine kadar uzanabileceği tartışmalarını desteklemektedir.

Sonuç olarak; Mağrip bölgesi ve özellikle Fas, insanlığın ortaya çıkışını anlamak için kilit bir bölge olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. Bu çalışma, atalarımızın sadece nasıl göründüğünü değil, aynı zamanda kıtalar arası etkileşimlerini ve evrimsel yolculuklarını da yeniden kurgulamamıza olanak sağlıyor.

Prehistorya, “tarih öncesi” midir?

2016-01-31T17:30:00.000+02:00

Berkay Dinçer

Bir arkeoloji dalı olarak Prehistorya nedir? Prehistorya kelimesini chicken translation (=piliç çevirme) metoduyla Türkçe’ye tercüme etmeye kalkışırsak bodoslama karşılığının “pre-historya”=”tarih-öncesi” olduğunu söyleyebiliriz. Tarihi bu şekilde ikiye ayırmanın temel nedeni Nuh nebi zamanlarında birilerinin “tarih yazıyla başlar” şeklinde formüle edilmiş ve bir şekilde de genel kabul görmüş bir görüş ortaya atmış olmasıdır (1). Bu muhteşem fikri bir yerlere yazıyla da not etmiş olduklarından, daha doğru olabilecek sözler uçup geriye bu kalmıştır: “tarih yazıyla başlar”, yazı öncesi de tarihin öncesidir…

Bu önkabulden dolayı, Prehistorya esasen yazı öncesi zamanların arkeolojisidir. Doğrudur, yazının kullanıldığı zamanlarla, yazının henüz kullanılmadığı zamanların arkeolojisi hem yöntem hem de “kafa” olarak birbirlerinden çok farklıdır. Ancak insan varsa ve bir şekilde arkeolojik kayıtlar varsa, o dönemlerin tarih’in öncesi olduğunu söylemek oldukça güçtür. Çünkü tarih, bir bilim olarak yazılı veya yazısız olsun, “geçmişteki olaylarla ilgilenen” bir bilim dalıdır, dolayısıyla tarihin tarihi insanla yaşıttır. Kısacası, insanın geçmişiyle ilgili bir döneme “tarih öncesi” veya “prehistorya” demek mantıksızlıktır.

Tarihin öncesi var mıdır? “Tarih”i insanla başlatırsak, meselâ dinozorlar “tarih öncesi” canlılardır. Büyük ihtimâlle tarihin bir de sonrası olacaktır. Eğer bunu ifade edebilecek birileri kalacaksa, insan türü yok olduktan sonra bir de “tarih sonrası” olacaktır. Ama bu şimdilik bizi ilgilendirmez, çünkü “sonrası” diyecek canlının olasılıkla insan odaklı bir geçmiş kurması gerekmeyecektir.

Kılıç Kökten’in köylü ile sohbeti
Arkeolojinin kuruluş zamanlarından beri tekrarlaya tekrarlaya bugünlere ulaşan bu hata (Prehistorya terimi) bir türlü düzeltilememiştir. Bu terminolojik hatayı düzeltmek için Türkiye’de Prehistorya’nın kurucularından Kılıç Kökten haricinde kimseden de görülür bir çaba gelmemiştir.

Rivayet edilir ki, K. Kökten bir gün Anadolu’da kendisine ne işle meşgul olduğunu soran bir köylüye, “işte, çok eski taşlarla, çanak çömlek parçalarıyla uğraşıyorum” şeklinde bir açıkmalama yapmaya başlamış ve bu konuşmanın sonunda köylü “anladım, sen tarihin dibiyle uğraşıyorsun” şeklindeki muhteşem açıklamasıyla bu konuşmaya noktayı koymuştur.

Bu konuşma ile “Prehistorya” gibi dilimize/beynimize yabancı bu kavrama karşılık olabilecek yeni ve olasılıkla çok daha uygun bir terim bulunmuştur: “diptarih”. Geçen zaman içinde K. Kökten bu terimi eserlerinde pek çok kez kullanmış olmasına karşın (2), “diptarih” terimi bir türlü dilimize yerleşememiştir. Oysa ki, Prehistorya’nın en doğru ve düzgün açıklaması “diptarih” olabilirdi (isterseniz daha havalı görünmesi için “dip-tarih” şeklinde arasına tire koyarak bile yazabilirsiniz!).

Prehistoryanın sonu…
Çeviri ve terminoloji sıkıntılarını bir yana bırakırsak, Prehistoryanın veya “tarih öncesi”nin bir başka sıkıntısı da tarihin yazıyla başladığı kabulünün başlı başına bir sıkıntı olmasıdır. Şimdiki bilgilerimize göre, “Prehistorya” Anadolu’da taş âlet yapan insanların buraya ilk ayak basmasından yazının keşfedilmiş olduğunu kesin olarak bildiğimiz İlk Tunç Çağı sonuna kadar olan bir dönemi kapsamaktadır. Ancak Prehistorya’nın bitiş tarihi dünyanın çeşitli yerlerinde farklılık göstermektedir. Şans eseri “beyaz adam”ın geç ayak bastığı “Yeni Dünya”nın bir kısmında, örneğin bazı Pasifik adalarında, prehistorya yaklaşık MS 19. yüzyıla kadar sürmüştür.

Yazıya takıntılı şekilde bağlı bu Prehistorya tanımına göre yazı kullanmayan ve yazı kullanan topluluklarla ilişkisi olmayan bu 19. yüzyıl toplumları da “prehistorik”tir. Oysa ki, tarihin “dibinde” değil, bugüne göre artık “sonunda” bulunurlar. Ancak yazı kullanmadıkları sürece, iki milyon yıllık Paleolitik buluntularla, 200 yıllık Yeni Gine kabilesinin köyü aynı arkeoloji disiplinin ilgi alanına girer. Garip ama gerçek… Öyle bir “bilimsel” disiplin düşünün ki, başı sonu belli değil… Her an her yerden bir prehistoryacı fırlayıp, “bu benim uzmanlık alanım” diyebilir. Mevcut prehistorya tanımına göre haklıdır kendisi, elinizdeki malayı yavaşça yere bırakıp kazıyı ona terk edin.

Yazı var da okuyan kaç kişi?
Prehistorya kavramının yazıya sıkı sıkı bağlı olarak tanımlanmasının bir başka sıkıntısı da, yazının toplumların hayatında gerçek anlamda ne gibi bir değişiklik yapmış olabileceğidir. Yazının olup olmaması bugün o dönemleri araştıranlar için çok büyük bir öneme sahiptir. Bir toplumda yazının varlığı, arkeolojik araştırma yöntemini belirgin bir şekilde değiştirir. Ancak yazı, “sade vatandaş” olarak tanımlanabilecek toplumların büyük çoğunluğu için çok büyük bir değişim midir?

Örneğin Osmanlı’nın son dönemlerinde okuma-yazma oranının en fazla %50 civarında olduğundan söz edilmektedir (bu oran pek çok kaynakta %10 veya altındadır). Bu oranları Anadolu Orta ve ya Son Tunç çağlarında düşünmek bile korkutucudur. Ancak %1 okur-yazar bile bir toplumda, toplumun yapısında çok şeyi değiştirebilir. Yazı, egemenlerin elinde okuma yazma bilmeyen büyük kitlelere karşı kullanılabilecek en önemli silâhlardan biridir. Ancak, bir devri kapayıp (tarih öncesi), ötekini (tarih) açmaya yetecek kadar büyük bir etkisi var mıdır?

Bir anabilim dalı, iki Prehistorya
Konunun özüne geri dönersek, bugünkü tanımıyla Prehistorya, en azından Anadolu’da, birbirinden yöntemsel olarak tamamıyla farklı iki ana dönemin arkeolojisini içermektedir. Bunlardan bir tanesi Paleolitik Çağ arkeolojisi, diğeri de Neolitik ve sonrasındaki (ama yazı bulunana kadar!) dönemlerin arkeolojisidir. Bu iki temel dönem hem onları bugün araştıranlar, hem de o dönemlerde yaşamış olanlar için birbirinden çok farklıdır.

Bir tanesinde genellikle avcı-toplayıcı olarak kabul edilen, nerede akşam orada sabah serseri bir hayat (tabi, aslan, kaplan vb. gibi bir takım dezavantajları da mutlaka vardır); diğerinde yerleşik yaşam, besin üretimi, tapınaklar gibi, gibi, gibi… Bu iki hayat birbirinden öyle farklıdır ki bunların resimlerini yanyana koysak ve “iki resim arasındaki 7 farkı bulun” şeklindeki o eski bulmacalar gibi bir şey yapsak 7 değil, onbin fark bulabiliriz.

Ancak ikisinin de arkeolojisi bugünkü arkeoloji dalları ayrımında aynı anabilim dalına dâhildir. Ve birbirinden çok farklı bu iki alanın ikisine de Türkçe’de “Tarih Öncesi Arkeolojisi” denir. Hatta Türkiye’de Prehistorya eğitimi vermekte olan Ankara ve İstanbul’daki her iki anabilim dalı da isimlerini yakın zamanda “Tarih Öncesi Arkeolojisi” olarak değiştirmiştir. Bu değişikliğin yarattığı ve yaratacağı bürokratik sorunlar ayrı bir yazının konusu olabilir.

Öyleyse, olayı biraz daha provoke etmek amacıyla, iki dönemin de arkeolojisinin ortak özelliğinin yazının olmaması olduğundan bir kez daha yola çıkalım. Neolitik ve sonrasındaki süreç, aslında etkilerini Endüstri Devrimi’ne (hatta bugüne) kadar sürdüren çok geniş bir zaman dilimidir. Temel hayat tarzı -belki başlarında çok değil ama- tarım, hayvancılık, yerleşik hayat gibi yazının bulunmasını da zorunlu kılan bir hayat tarzıdır.

Robert Braidwood Türkiye’deki birçok prehistoryacının hâlen başucu kitabı olan “Tarihöncesi İnsan” kitabında (3) bu aşamayı, insanlık tarihi oyununun “ikinci perdesi” olarak yorumluyor. Bu ikinci perdede temel hayat tarzı aslında günümüzden 100-150 yıl öncesine kadar pek fazla değişmiyor. Evet, çok önemli olan yazı bulunuyor, devletler kurulup yıkılıyor, çağlar, dönemler vb. değişiyor ancak, insanların üretme biçimindeki değişimler -örneğin iki bin yıl sonra Mars’tan Dünya’ya bakan bir tarihçi için- yakın zamana kadar aynı genel çerçevenin çok da dışına çıkmıyor (on bin yıllık koskoca tarih tek bir sepete toplanabiliyor!).

MS 2126: “Neolitik kazıdan yazı çıktı!” haberi (4)
Peki ya, Neolitik Dönem’de bir yerlerde bir şekilde yazı keşfedildiyse ve biz onun kanıtını henüz bulamadıysak? Bunun büyük bir saçmalık olduğunun söylenebilir. Ama hayal etmekten de zarar gelmez. Son yıllarda Neolitik Dönem’e bakışımız yeni ortaya çıkan bilgiler ve keşiflerle çok hızlı bir şekilde değişiyor. “Olamaz!”, diye şaşırdığımız bir çok yeni keşif, bu dönemi neredeyse hiç tanımamış olduğumuzu her geçen gün bir kez daha gösteriyor.

Göbeklitepe gibi, dönemi, bizim yakın zamana kadar düşünmüş olduğumuzdan, çok daha organize olmuş toplumlar şeklinde yansıtan keşiflerin sayısı gelecekte belki daha da çoğalacak (5). İnsan düşünmeden edemiyor; ya birisi bir yerlere bir şeylerin notunu aldıysa (“bugün sekiz tane taş diktik, valla süper” gibi)? Nasrettin hocadan beri, “ya tutarsa” diye bir iddialaşma şekli vardır. Ama gerçekten, neden olmasın?
Bu fikirler “Prehistorya tanrısı”na şirk koşmak gibi gelebilir. Ancak yazıyı “ilk” kullanan Tunç Çağı’ndakilerle, Neolitik-Kalkolitik toplulukların resimleri arasında gerçek anlamda “7 fark” bulabilir miyiz? Uzmanı belki bulur ama bunlar uzaktan görünecek kadar büyük olmayabilir.

Yazının varlığına/yokluğuna bel bağlamış, tarihi yazısızlık ve yazıyla ayıran o beyhude feryatlar ne olacak? Yüz elli yıllık oturmuş disiplinler ne olacak? Arkeolojinin ilk kurulduğu günlerden beri tekrarlaya tekrarlaya gelen bu “yazı öncesi/sonrası” yanlışından bir gün kurtulmak zorunda kalabiliriz. Şunu artık kabul edelim: tarihin başlangıcının yazıyla bir ilgisi yoktur.

Prehistoryacılar kucaklarında kocaman fakat oldukça eski bir bombayla oturuyor. Belki bombanın içindeki barut bozulmuştur da patlamaz diye ümit ediyoruz. Ama patlarsa, Neolitik ve sonrası Protohistorya’ya devredilir, ki Prehistorya ve Protohistorya terimlerinin her ikisi de geçmişi yapay ve zorlama bir sınıflandırma yoluyla ayırmıştır. Zaten tarihteki dönemler bölüşülürken Protohistorya’ya çok az düşmüştü. Klâsik Arkeoloji’yi karıştırmayalım, ama arkeoloji dalları içinde tanımı en doğru düzgün yapılmış olandır demekle yetinebiliriz.
Bugün artık, Neolitik, Kalkolitik gibi kavramlar terk edilmekte, pek çok kişi çalıştığı dönemi kalibre karbon tarihi ve bölge ile tanımlamaktayken, bu dalga prehistorya ya da tarih öncesine de ulaşmak zorunda. Türkiye üniversitelerinde en az 50-60 yıllık geçmişi olan prehistoryanın adı daha yeni “Türkçe’ye çevrilmişken” bunu tamamen terk etmeyi de düşünmeliyiz.

Prehistorya “Diptarih” olabilir mi?
Yüzelli yıllık bu hata bugün kendini çoğalta çoğalta üniversite ve düşünce sistemlerimizde kök salmış durumdadır. Bu patlamanın gerçekleşmesi için gereken, yazının “ilk”inden önceki “ilk” formunun ne olduğunu bulmamız ve bunu çözümlememiz için yüzyıllarımızı harcamamız da gerekebilir. Daha önce nasıl olduğunu bilmediğimiz bir şeyin kanıtını nasıl arayabileceğimizi zaten nasıl bilebiliriz? Yani, kucağımızda patlamaya hazır bir bomba olsa bile paniğe gerek yok, bir süre daha rahat rahat takılabiliriz. Bize bir şey olmaz abi…

Aslında bu küçük terminolojik hata kimsenin çok da derdinde değildir. Herkes işinde gücündedir. Yarın öbür gün, onbin yıllık yazı bulunsa bile, bunun bizim zihinlerimize sirayet etmesi belki de yüzlerce yıl alacaktır (burada “önyargıları yıkmak atomu parçalamaktan daha zor” gibi şeyler düşünün…). Prehistoryacı, yine prehistoryasını yapmaya huzurla devam edebilecektir. Hatta çok sıkışırsak adına “yazılı prehistorya” bile diyebiliriz. Sonuçta yüzelli yıllık bir hatanın hata olduğunu artık fark etmemekte haklı değil miyiz? Sonuçta o hatayı ilk biz yapmadık… Hem kim ne diyebilir ki, bu ülkede prehistoryayla uğraşan iki elin (tamam, belki üç-dört elin) parmağı kadar insan var.
Bunca yılın “prehistoryası”na “tarih öncesi” deyip işin içinden sıyrılmanın mümkün olmadığını anlatmaya çalıştım. İyi niyetli de olsa, prehistorya anabilim dallarına “tarih öncesi” demek yüzyıllık hatanın tekrarıdır. Bu türkçeleştirme çabası “computer”e “bilgisayar” demekten ziyade “otobüs”e “oturgaçlı götürgeç (ya da her neyse)” demeye daha çok benzemektedir.

Sonuç olarak, yine de ve ısrarla Kılıç Kökten’in ve konuştuğu o köylünün keşfettiği terimin, “diptarih”in bir kez daha düşünülmesinden faydalanabiliriz. Arkeoloji genel olarak, insanın bu gezegendeki hikâyesinin peşindedir ve bunu değişik alanlara ayırıp parçalayarak bu hikâyeyi daha karmaşık bir hâle sokabiliriz (zaten bu hikâye hâlihazırda kendi başına yeterince karmaşık). Ama her şeyi kategorize eden düşünce dünyamızda “Prehistorya”yı da bir rafa koymamız gerekiyorsa, isminden başlayarak bunu “diptarih” diye “eski ama yeni” bir rafa koymakta fayda olabilir. Hem o zaman Neolitik’te yazı bulunsa bile “ama bak, hâlâ tarihin dibine çok yakınız” denilebilir. Böylelikle gelecekte ne keşfedilirse keşfedilsin, “Neolitikçi”ler “diptarih”ten ayrılmak zorunda kalmaz, huzur içinde yaşayabilir.

Notlar:
1 – “Prehistorya” teriminin ilk kullanımı ile ilgili bilgileri şuradan okuyabilirsiniz: Kartal, M., 2015. “Prehistorya (Tarih Öncesi) Kavramı”, Anadolu Prehistorya Araştırmaları Dergisi (APAD) 1: 145-161.
2 – K. Kökten’in “diptarih” terimini kullandığı bazı makaleleri:
Kökten, K., 1960. “Anadolu-Maraş Vilayetinde Tarihten Dip Tarihe Gidiş”, Türk Arkeoloji Dergisi X/1: 42-52.
Kökten, K., 1962. “Maraş ve Antalya Vilayetinde Süreli Dip Tarih Araştırmaları Hakkında Kısa Bir Rapor”, Türk Arkeoloji Dergisi XI/1: 40-41.
Kökten, K., 1970. “Yazılıkaya’da ve Kurbanağa Mağarasında (Kars-Çamuşlu) Yeni Bulunan Diptarih Resimleri”, Karseli 6/69: 2-16.
Kökten, K., 1974. “Keban Baraj Gölü Alanında Diptarih Araştırmaları; 1971”, Keban Projesi 1971 Çalışmaları, ODTÜ Keban Projesi Yayınları, Ankara: 1-5.
Kökten, K., 1975. “Kars Çevresinde Dip Tarih Araştırmaları ve Yazılıkaya Resimleri”, Atatürk Konferansları V, TTK Yayınları, Ankara: 95-104.
3 – Braidwood, R. J., 1995. Tarihöncesi İnsan, B. Altınok (çev.), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
4 – “Haber” dedim, çünkü Türkiye’de bulunursa bu keşif Nature’a yazılmak yerine haber ajanslarının yerel muhabirlerine yapılan bir açıklamayla gazetelerde yayınlanır.
5 – İlginç bir tartışma için bakınız: Dönmez, Ş., 2015. “İnsanlık Tarihinin En Eski Ezberi Nasıl Bozuldu?”, #tarih 10: 40-43.

*Bu yazı 31 Ocak 2016 tarihinde ArkeolojiGazetesi.com'da yayınlanmıştı. Site kapanınca buraya taşındı.

arkeolojide_kusak_farklari.xls

2013-09-28T17:36:00.000+03:00

Berkay Dinçer

Uzunca bir süredir arkeolojigazetesi’ne üniversitedeki yeni arkeologlarla eski arkeologların farkları ile ilgili bir yazı yazmayı planlıyordum. Hatta pek çok kez de başladım bu yazıya ama bir türlü bitiremedim. Çünkü bu sonuçların belki yüzlerce nedeni var ve hangisini anlatacağıma bir türlü karar veremedim. Memleketin hâli işte…

O yüzden bu yazıyı yazmadan derdimi nasıl anlatırım diye bir yol bulmaya çalıştım ve bu tablo ortaya çıktı. Elbette bu tablo bir genellemedir, dolayısıyla “her koşulda doğrudur”, “herkes için geçerlidir” demiyorum. Ayrıca belirtmeliyim ki, bu tabloda yazılanlar sadece benim sınırlı gözlemimi ve zaman zaman da çarpık bakışımı yansıtmaktadır, ve hatta zaman zaman pireler deve de yapılmıştır. Kuşakların özellikleri yazılırken kimi zaman çeşitli “tip” karakterlerden faydalanılmıştır ki bunların bazı durumlarda çoğunluğu yansıtmadığını biliyorum.

İkinci kuşağı biraz sevmişim gibi gelebilir. Ama üçü oluşturanlar tamamıyla onlardı. Her kuşağın bir sonrakinin oluşumuna katkısını da hesaba katmak gerekir. Özellikle üniversitede işe alınma süreçlerinin bir önceki kuşak tarafından belirlendiğini unutmamalıyız (masum değiliz hiç birimiz). Sağolsun ÖYP denen sistem geldi de artık sınır tanımıyoruz.

*Bu yazı 28 Eylül 2013 tarihinde ArkeolojiGazetesi.com'da yayınlanmıştı. Site kapanınca buraya taşındı.

Türkiye için Arkeozooloji – Hemen Şimdi!

2012-11-26T17:28:00.000+02:00

Türkiye için Arkeozooloji – Hemen Şimdi!

Türkiye'de sürdürülebilir arkeozoolojik eğitim ve uygulama için bir çağrı

Dr. Canan Çakırlar

Alman bir doğa bilimci olan R. Virchow Schliemann’ın ondokuzuncu yüzyılın sonlarında Troia’da yaptığı kazılardan çıkan hayvan kalıntılarını inceleyip yayınlamıştır (Virchow 1879). Bu çalışmanın Türkiye’de yapılan ilk arkeozoolojik çalışma olduğu iddia edilebilir. Yaklaşık 120 yıl sonra, bugün, Türkiye toprakları içinde kalan kazılardan çıkan hayvan kalıntılarından elde edilen veriler uluslararası bilim çevrelerinde yoğun rağbet görmektedir. Ülkemizde her yıl üçyüzden fazla kazı projesinin yürültüldüğü göz önünde bulundurulduğunda arz-talep dengelerinde her hangi bir ‘sıkıntı’ olmadığı var sayılabilir. Kazılarda ortaya çıkarılan bu paha biçilmez ‘etüdlük’ malzemenin bir kısmı (tahminimce yüzde birden az bir kısmı) çeşitli arkeozoologlar ve öğrencileri tarafından zahmetli ve uzun soluklu çalışmalar sonucunda değerlendirilmektedir. Türkiye’deki üniversitelerde zaman zaman arkeozoologlara da ‘kadro’ açılması mümkün olmaktadır. Hali hazırda pek çok yüksek lisans ve doktora öğrencisi tezlerini arkeozooloji ile ilgili konularda hazırlamaktadır. Her yıl düzenlenen arkeometri sempozyumunda salt arkeozoolojiyle ilgili sunumlardan oluşan oturumların da yer alması neredeyse gelenekselleşmiştir.

Bu bilgi ve gözlemlerden yola çıkarak Türkiye’de arkeozoolojinin umut verici bir resmini çizmek mümkün gibi görünse de, bu resmin eğitim ve uygulama politikaları sayesinde değil, belli bazı bireylerin üstün çabaları sayesinde oluştuğunun altını çizmek şarttır. Türkiye’de arkeozoolojinin sorunları sürekli göz ardı edilmektedir. Arkeologlar arasında gerçekleşen az sayıda tartışmada sıra nedense hiç bir zaman arkeozoolojiye gelmemektedir.

Bu yazıyı yazmadaki amacım Türkiye arkeozoolojisinin oluşumu ve sürdürülebilirliği açısından belirlediğim başlıca sorunları kısa ve öz bir şekilde paylaşmak ve neden bu meselelerin ivedelikle eğitim ve uygulamada yapısal değişikliklere gidilerek ele alınmaları gerektiğini anlatmaya çalışmak. Sonuç olarak bu meselelerin hızla büyüyen genç ve yerel arkeozoologlar tarafından toplu olarak kararlaştıracakları ilkeler çerçevesinde ele alınması gerektiğini savunacağım. Burada her ne kadar arkeozoolojinin sorunlarından bahsedecek olsam da, belirlediğim sorunların ekolojik arkeolojinin diğer dalları için de geçerli olduğu hatırlatma gerektirmeyecek kadar aşikar olacaktır.

Arkeozoolojinin fen-edebiyat fakülteleri içinde yer aldığı ülkelerde, arkeozoolojinin geçmişte yaşamış insan topluluklarına ilişkin her türlü konuyu aydınlatmaya yarayan bir araç olduğu yaygın olarak kabul gören bir gerçektir. Arkeozoolojinin bu ana amacının yanı sıra daha pek çok konuya ışık tutabildiği düşüncesi de giderek ön plana çıkmaktadır. Arkeozoolojik kalıntılardan yola çıkılarak elde edilen bilgiler alan oluşum süreçlerini, dolayısıyla da arkeolojik stratigrafileri anlamaya yardımcı olabilir; doğa tarihinin başlıca sorularından olan nesillerinin tükenmesinde insan faktörleri meselesi ancak arkeozoolojik çalışmalar sayesinde anlaşılabilir. Arkeozooloji habitat rekonstruksiyonları yaparak paleoklimatolojik sorulara yanıt imkanları sunabilir. Arkeozoolojinin koruma biyolojisi için temel bilgiler sağladığı da son zamanlarda kabul görmeye başlayan özellikleri arasında sayılmaktadır. Bütün bunlara rağmen, arkeozooloji bir araç-bilim ya da yan dal olarak görülemez. Daha önceleri paleontoloji ve arkeoloji bilimlerinin yöntemlerini benimseyerek ilerleme kaydeden arkeozooloji bugün kendi yöntemlerini geliştiren ve kabul ettiren, yani kendi ayakları üzerinde duran bir bilim dalıdır.

Bu sebeplerden dolayı, arkeozooloji dünyanın en önemli ve iyi hakemli dergilerinde en sık yer alan bilim dallarından biri haline gelmiştir (Butzer 2009, Marriner 2009). Salt arkeozooloji üzerinde yoğunlaşan hakemli dergiler de (örn. Archaeofauna ve Anthropozoologica) dünyanın yüksek etkili dergileri arasında bulunmaktadırlar. Arkeozooloji aktif ve büyüyen bir bilim dalıdır.

Türkiye arkeozoolojisinin anlam ve önemine geri dönersek, bu konuyu da rakamlarla irdelemek mümkündür. Uluslararası Arkezooloji Konseyi’nin (ICAZ – arkeozoolojinin dünya çapında geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için 1974’te kurulmuş olan profesyonel bir dernek) seçimle başa gelen Uluslararası Komitesi (International Committee) onsekiz farklı ülkeyi temsil eden otuz bilim insanından oluşmaktadır. Bu bilim insanlarının yüzde otuzüçünün araştırma konuları Türkiye’yi de kapsamaktadır. Bu araştırmalarının bazılarının temelleri 1960lı yıllarda atılmıştır. Aslında bir tıp doktoru olan Eşref Deniz daha 1991 yılında Türkiye’den elde edilen bilgi birikimini yeterli görmüş olacak ki, “Son 30 yılın bilgileri ışığında Anadolu arkeobiyolojisi” isimli bir bildiriyi Arkeometri Sonuçları Toplantısı’nda sunmuş ve 1992 yılında da yayınlamıştır. Eşref Deniz Türkiye’nin ilk arkeozooloğu sayılabilir. Yirmi yıl önce ivme kazanmaya eğilimine girmiş Türkiye arkeozoolojisinin yavaşlamasına yol açan belki de en talihsiz olay lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi’nde tamamlamış olan Berrin Kuşatman’ın Londra Üniversitesi’nde doktorasını vermesinden kısa bir süre sonra ani ve trajik bir şekilde hayatını kaybetmesi olmuştur.

Türkiye’de arkeozoolojinin geçirdiği bu spesifik sorun ve gelişmeleri bir kenara bırakıp, ama Türkiye’de arkeozoolojinin altmış yıllık bir geçmişi olduğunu da akılda tutarak, Türkiye’de arkeozooloji eğitimi ve uygulamalarının bugünkü durumuyla ilgili dört ana gözlem ortaya konabilir:

1.     Arkeologlar ve kültürel miras uzmanları hala arkeozoolojik yöntem ve yaklaşlımların arkeolojide temel bir yer tutması gerektiğine ikna olmuş gibi görünmemektedirler.

2.     Bilimsel arkeolojik çalışmalar disiplinlerarası verilerin sentezlenerek ana temalara bağlanması konusunda ancak kısmen başarılı olabilmiştir.

3.     Kazı projelerini yöneten ve materyal kültüre odaklanan arkeologlar ile arkeozoologlar arasındaki etkileşim ve işbirliği hala çok zayıftır.

4.     Öğrencileri kariyerlerine hazırlamak amacıyla belirlenen arkeoloji müfredatları arkeozoolojik konuları işlemekte son derece yetersiz kalmıştır.

KW Butzer 1975 yılında "Arkeolojiye ekolojik yaklaşım: Gerçekten deniyor muyuz?" başlıklı klasik bir makale yazmış, aynı gözlemleri o zaman dünyada uygulanan çevresel arkeolojiler için açıklamıştır. Bu gözlemlerin Türkiye arkeozoolojisi için bugün geçerli olması bir tesadüf değil, acı bir gerçektir. Bu durum endişe verici olmaktan artık çıkmış, kırmızı alarm verir hale gelmiştir.

Ben bu sorunların öncelikle varlığını kabul etmek için meseleye etik açıdan bakmakta fayda görüyorum. Temel bilgilerimize geri dönelim; gündelik arkeolojik yaşamımızda, kazıda olsun, fakültede olsun artık düşünmeye belki de fırsat bulamadığımız temel sorulara: Arkeoloji neden yapılır? Kültürel ve doğal mirasımızı anlamak için en önemli kaynaklardan birini teşkil ettiği için. Ama arkeoloji yenilenebilir bir kaynak değildir. Türk ekonomisi büyüyüp, sırtını da devasa inşaat projelerine dayadıkça, ve bu inşaat projeleri kültürel ve doğal miras yasa ve uygulamalarının yokluğunda tüm şiddetiyle artarak tahribata devam ettikçe parçalanarak yok olan bir kaynaktır. Kesilen bir asırlık çınar, kazılmadan tahrip edilen bir Roma tapınağı ve incelenmeden toprakta ya da müze depolarında kaybolan bir kemik arasında kategorik olarak bir fark yoktur.

Bilimin amacı nedir? Bilgi üretmek ve bilgiyi yaymak. Arkeozooloji eğitim ve uygulamasının istisna değil bir standart olduğu bir dünyada, üniversite müfredatlarını öğrencilerin arkeobiyolojik yöntem ve teoriler konusunda da eğitilmelerini sağlayacak şekilde değiştirmek ahlaki bir zorunluluk olarak görülmelidir. Arkeozooloji öğrenimi ve uygulamaları Türkiye arkeolojisinin bir an önce ayrılmaz bir parçası haline getirilmelidir. Kısa süreli, devamlılığı olmayan, katılımcı sayısının kısıtlı olduğu arkeozooloji kurslarının ya da Türk ve yabancı bilim insanlarının gönüllü olarak zamanlarını ayırıp kazılarda öğrencileri arkeozooloji alanında yetiştirmeye çalışmasının kalıcı çözümler getirmediğini artık görmemiz gerekmektedir. Giderek bilinçlenmekte olan arkeoloji öğrencisinin bu tür kurslara gösterdiği büyük ilgi bu görüşü onaylamaktadır.

Türkiye’de arkeolojinin hal ve gidişatı tartışma konusunu olduğunda ‘alt disiplinler’ ve ‘uzmanlık alanları’ nadiren gündeme gelmektedir (örn: Erdur ve Duru 2003, Özdoğan 2008). Bu durum, kuralları koyabilecek ve uygulayabilecek kapasitedeki kimseleri bu yönde harekete geçmeye ikna etmeden önce içerden gelen bir değişime acilen ihtiyaç olduğunu göstermektedir. Bu tür köklü bir değişimi sağlayacak bir yol planının yerel ve kolektif bir platform tarafından en kısa zamanda belirlenmesi gerekmektedir. Böyle bir oluşumda en önemli rolü ancak yazının başında bahsettiğim genç yüksek lisans ve doktora öğrencileri oynayabilir.

NOT:

Bu yazının bir versiyonu çift dilli olarak 6 Ekim 2012 tarihinde Günümüzde Dünya Arkeozoolojisi konulu sempozyumda sunulmuştur. İngilizce benzer metni ICAZ bülteninin sonbahar 2012 sayısında yayınlanmıştır.

KAYNAKÇA:

Butzer KW (1975) The ecological approach to archaeology: are we really trying? American Antiquity 40/1: 106-111.

Butzer KW (2009) Evolution of an interdisciplinary enterprise: the Journal of Archaeological Science. Journal of Archaeological Science 36/9: 1842-1846.

Deniz E (1992) Son otuz yılın bulgularında Anadolu arkeobiyolojisi. Arkeometri Sonuçları Toplantısı7: 67–75.

Erdur O and Duru G (2003), (derleyenler) Arkeoloji: Niye? Nasıl? Ne İçin? Istanbul, Ege Yayınları.

Kuşatman B (1992) The origins of pig domestication with particular reference to the Near East. Yayınlanmamış doktora tezi, University of London.

Marriner N (2009) Currents and trends in the archaeological sciences. Journal of Archaeological Science 36/12: 2811–2815.

Özdoğan M (2008) Türk Arkeolojisinin Sorunları ve Koruma Politikaları. Istanbul, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Virchow R (1879) Beiträge zur Landeskunde der Troas. Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften Berlin, Physikalische Klasse 3:1-190.

Tarihöncesi Dönemin Değişen Doğal ve Kültürel Çevre Ortamında İstanbul

2012-10-18T17:23:00.000+03:00

İstanbul Araştırmaları 1:

İstanbul'un Tarihsel Süreçte Yaşadığı Değişimler Üzerine Kültür ve Mimarlık Araştırmaları

1. Bölüm
“Tarihöncesi Dönemin Değişen Doğal ve Kültürel Çevre Ortamında İstanbul”
Sunuş: Prof. Dr. Mehmet Özdoğan

Tarih: 20 Ekim 2012 Cumartesi

Saat: 16.00-18.00

Yer: Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi Karaköy, Kemankeş Cad. No, 31 Beyoğlu
İletişim: 0212 251 49 00

*Kullanılan görsel: Vikipedi.

Günümüzde Dünya Arkeozoolojisi / World Archaeozoology Today

2012-09-24T20:10:00.000+03:00

Prof. Dr. Angela von den Driesch (1934-2012) anısına uluslarası bir sempozyum:

Günümüzde Dünya Arkeozoolojisi / World Archaeozoology Today

Tarih: 06 Ekim 2012, Cumartesi

Yer: Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi İstiklal Caddesi No: 181 Merkez Han 34433 Beyoğlu, İstanbul

Ayrıntılı bilgi için: World Archaeozoology Today/tr ve Facebook

Arkeozooloji son derece sık rastlanan arkeolojik hayvan kalıntılarını inceleyen bilim dalıdır. Arkeozoologlar karşılaştırmalı osteoloji, izotop jeokimyası, paleogenetik, tafonomi ve diğer analitik araçlardan faydalanarak, 75,000 yıl önce Afrika'nın Orta Paleolitik Çağı'nda insanın sembolik davranışlarının doğuşundan günümüz denizel ekolojilerinin gelecek nesiller için korunmasına kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsayan pek çok konuda araştırmalar yapmaktadırlar. Arkeozooloji Anadolu'nun zengin kültürel ve doğal mirasını anlamak için de hayatı önem taşımaktadır.

Bu tek günlük sempozyum, dünyanın önde gelen arkeozoologlarıyla (Uluslararası Arkeozooloji Kurulu -ICAZ- Uluslararası Komitesi üyeleri) Türkiye'de çalışan arkeologlar arasında bir sohbet, yer kürenin çeşitli uçlarına (Patagonya'dan Çin'e) ve insanlık tarihin derinliklerine uzanan antro-zoolojik bir yolculuk (Patagonya'dan Çin'e kadar) ve arkeoloji ve arkeozoolojinin küresel sorunlarının tartışılabileceği bir platform olacaktır.

Sizi bu eşsiz etkinlikte bize katılıp, uluslararası arkeozooloji ve Anadolu arkeolojisi arasında gelişmeye başlayan diyaloğun bir parçası olmaya davet ediyoruz.

Sempozyum 'arkeozoolojinin annesi' de denilen Prof. Dr. Angela von den Driesch'in anısına düzenlenmektedir. Prof. von den Driesch Fikirtepe'den Göbeklitepe'ye Türkiye'de pek çok kazıda da çalışmalar yapmıştır.

Program

9:00 - Açılış konuşmaları

László Bartosiewicz (ICAZ başkanı)
Canan Çakırlar (düzenleyen)
Scott Redfod (Koç AnaMed müdürü)

Avcı-toplayıcı olarak yaşamla mücadele

9:20 - Güney Patagonya'da deniz aslanı zooarkeolojisi
Sebastián Muñoz (Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas -Universidad de Buenos Aires, Arjantin)

9:40 - And Puna’sında insan-etobur ilişkileri: erken avcı toplayıcılarının arkeolojik kayıtlarının tafonomik analizi
Mariana Mondini (Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas-Universidad de Buenos Aires, Arjantin)

10:00 - İber Yarımadası'nda Son Buzul Maksimumu biyoiklim indikatörleri
Ariane Burke & L. Bourgeon (University of Montreal, Kanada)

10:20 - Güney Patagonya kıyılarının arkeolojisi
Luis Alberto Borrero (Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas-IMHICIHU, Arjantin)

Yerleşimlerde hayat: Çevreye uyum, tören ve sosyal karmaşıklık

11:00 - Buzul Çağı sonrası adaptasyonlarını tekrar ele almak
Elizabeth J. Reitz (Georgia Museum of Natural History, University of Georgia, ABD)

11:20 - Merkez Çin’de domuzun evcilliştirilmesi konusunda odontokronolojik bir ön çalışma
Xiaolin Ma (Henan Administration of Cultural Heritage, Zhengzhou, Çin), Anne Pike-Tay (Vassar College, ABD)

11:40 - Küçük ada yaban domuzu : Kıbrıs’ın Neolitikleşmesine yeni bir bakış açısı (Günümüzden önce 12.5-10bin yıl)
Jean-Denis Vigne (Natural History Museum, Fransa)

12:00 - Monte Papalucio, Oria’da (Güney İtalya) adak hayvanları
Umberto Albarella (Sheffield University, İngiltere), Claudia Minniti (Sheffield University, İngiltere) & Jacopo De Grossi Mazzorin (Salento University, Italya)

12:20 - Güney Levant Bölgesi Tunç ve Demir Çağları’nda zooarkeoloji ve sosyal karmaşıklık: Bir araştırma çerçevesi
Guy Bar-Oz, Nimrod Marom, & Lior Weissbrod (Zinman Institute of Archaeology, University of Haifa, Israil)

Sınırları keşfetmek, çeşitliliğin müzakeresi

13:40 - Terp Bölgesi’nin kıyısal ortamlarında yaşayan koyun ve sığırlarda δN15.
Wietske Prummel (Rijksuniversiteit Groningen, Hollanda)

14:00 - A Lanzada’nın Demir Çağı koyun ve keçileri (Pontevedra, İspanya) : Gal koyun ırkının kökenleri mi ?
Marta Moreno-Garcia (Consejo Superior de Investigaciones Científicas-Spanish National Research Council, İspanya)

14:20 Dünya’nın sonunda bir ticaret merkezinin zoolojik profili: Fenike Mogador’unda (Fas) bulunan faunal kalıntılardan sonuçlar
Christian Küchelmann (Knochenarbeit, Almanya)

14:40 Mısır’da Geç Roma Dönemi’nde hayvan kullanımı: Amhayda ve Eyn-el-Gedida (Dakle Vahası, Batı Mısır) ören yerlerinden faunal kalıntılar
Pam J. Crabtree (New York University, ABD)

15:00 Kıyıdaki hayvanlar...
László Bartosiewicz (Edinburgh University-Loránd Eötvös University, İskoçya-Macaristan)

Dünyada ve Türkiye'de arkeozoolojinin durumu

15:40 Türkiye için arkeozooloji: bir oyun planı, hemen şimdi!
Canan Çakırlar (Rijksuniversiteit Groningen and Royal Belgian Institute of Natural Sciences, Hollanda-Belçika) & Gülçin Ilgezdi (Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Türkiye)

16:00 Arkeozoolojide veri yayınlanması
Sarah Whitcher Kansa (Alexandria Archive Institute, ABD)

16:20 Latin Amerika’nın artan arkeozooloji ilgisi
Joaquín Arroyo-Cabrales, Felisa J. Aguilar-Arellano, Eduardo Corona (Instituto Nacional de Antropología e Historia, Meksika); & Guillermo Mengoni-Goñalons (Universidad de Buenos Aires, Arjantin)

16:40 Son zamanlarda benim için ne yaptın? Arkeozoolojinin geçerliği
Gregory Monks (University of Manitoba, Kanada)

17:00 Otuz yıllık eğitim ve danışmanlık deneyimi üzerine Türkiye’nin zooarkeolojisine dair bazı düşünceler (ANAHTAR KONUŞMA)
Richard Meadow (Anthropology Department, Harvard University, ABD)

17:20 Angela von den Driesch ve Münich Paleoanatomi, Evcilleştirme Araştırmaları ve Veterinerlik Tarihi Enstitüsü'nün Türkiye'de arkeozoolojiye katkıları
Joris Peters (Universitait München, Almanya)

17:40 Genel tartışma

18:00 Kapanış sözleri

Tartışmacılar:
Lubna Omar (Ahi Evran Üniversitesi, Türkiye),
Gülçin Ilgezdi (Ahi Evran Üniversitesi, Türkiye)
Vedat Onar (Istanbul Üniversitesi, Türkiye)
Rana Özbal (Koç Üniversitesi, Türkiye)
Scott Redford (Koç Üniversitesi, Türkiye)
Berkay Dinçer (Ardahan Üniversitesi, Türkiye)
Hitomi Hongo (Kyoto Üniversitesi, Japonya)
Zbigniew Bochenski (Polonya Bilimler Akademisi)
Angela Trentacoste (Sheffield Üniversitesi, İngiltere)

Arkeolojik Arazi Çalışmalarında İş Güvenliği

2012-07-27T17:24:00.001+03:00

Berkay Dinçer

İş kazaları ve işçi ölümleri açısından Türkiye dünyadaki en kötü durumdaki ilk beş ülkeden bir tanesidir. Türkiye’de özellikle işverenlerin sorumsuzluğu yüzünden işlenen “iş cinayetleri” her gün ortalama 5 çalışanın hayatını kaybetmesine neden olmaktadır. Sorumsuzluk ve ihmâl dolayısıyla meydana gelen pek çok iş kazasının engellenmesi mümkünken yasal mevzuatın yetersizliği ve bunun bile uygulanmaması yüzünden iş cinayetleri artarak sürmektedir (1).

Arkeolojik arazi çalışmaları da işçi/çalışan güvenliği ve sağlığı açısından pek çok risk içermesine karşın çeşitli nedenler yüzünden bu çalışmalar gerçek anlamda “ciddi” iş olarak görülmez. Bunların başında arkeolojik çalışmaların çoğunlukla kısa süreli ve “iş”ten çok bilim amaçlı olarak yürütülmesi gösterilebilir. Arkeolojik arazi çalışmalarının “iş” olarak görülmesi bu çalışmalar genellikle ticari hedeflerle gerçekleştirilmediğinden dolayı pek yaygın bir eğilim değildir. Türkçe olarak arkeolojik çalışmalarda iş/işçi güvenliği ve sağlığı açısından pek fazla bir yayının olmadığı da göze çarpmaktadır.

Geçen günlerde Manisa’da Amerikalı arkeolog Chad DiGregorio’nun tatil gününde tek başına çevredeki mağaraları ziyaret etmek için çıktığı gezide hayatını kaybetmesi (2) basit doğa yürüyüşlerinin bile ne kadar tehlikeli etkinlikler olabileceğini bir kez daha gösterdiği için böyle bir yazının yazılması ihtiyacı doğmuştur.

İstanbul’daki Marmaray ve Metro kazıları ve birkaç başka kazı haricinde Türkiye’de fazla sayıda uzun süreli arkeolojik arazi çalışması gerçekleşmemektedir. Dolayısıyla, genel olarak bakıldığında arkeolojik kazılarda iş güvenliği ile ilgili deneyimlerin biriktirilmesi ve aktarılması bugüne kadar mümkün olmamıştır.

Kurtarma amaçlı çalışmalara genel olarak bakılırsa, bunlardaki iş güvenliği uygulamalarının daha çok inşaatla ilgili çalışmalardaki uygulamalardan devşirildiği görülebilir. Ne yazık ki, pek çok uygulamada bu devşirmenin bilinçsizce yapıldığı, yaratıcı ve sorun çözücü olunmadan basit bir şekilde kopyalamaya dayandığı gözlemlenebilir. Bu da doğası gereği inşaat çalışmalarından daha farklı olan arkeolojik arazi çalışmalarına özgü bir iş güvenliği uygulamasının olmaması sonucunu doğurmaktadır. Dolayısıyla arkeolojik arazi çalışmalarında şu anda Türkiye’deki uygulamaların işçi güvenliğini sağlamaktan genel olarak uzak olduğu, arkeolojik arazi çalışmalarında çalışan herkesin risk altında olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Bu yazıda genel olarak arkeolojik arazi çalışmalarında iş ve işçi güvenliği ile ilgili neler yapılabileceğine değinilecek ve bu konudaki temel kavramlar ve çağdaş yaklaşımlar kısaca özetlenecektir.

ARKEOLOJİK ÇALIŞMALARDA İŞ GÜVENLİĞİ ANALİZİ
Her tür çalışmada olduğu gibi, arkeolojik çalışmalarda da her çalışma alanı/birimi için bir iş güvenliği analizi yapılmalıdır. Bu analiz yazılı olarak yapılırsa hem aktarılması hem de geliştirilmesi çok daha kolay olacaktır. Böylelikle örneğin çalışmaya yeni katılan bir öğrenci ya da bir işçi de iş güvenliği analizlerinin gelişimini takip edebilecektir.

İş güvenliği ile ilgili tüm uygulamalar gibi, iş güvenliği analizi de “bunu yapmamız lâzım/zorunlu” denilerek yapılmamalıdır. Bunun neden gerekli olduğu ve neden sürekli güncel olması gerektiği çalışan herkes tarafından iyice anlaşılmalıdır. Bu sorulara cevabımız insan hayatının değerli olması olabilir.

İş güvenliği analizinin, bütün ekip üyeleri ve çalışma alanları için standart olarak bir adet yapılması yerine her çalışma birimi/alanı tarafından ayrı ayrı yapılmalıdır. Örneğin, kazı evinde ayrı riskler söz konusuyken bir höyük ya da bir mağarada riksler farklı olacaktır. İş güvenliği analizleri sürekli olarak güncel tutulmalıdır. Bunun için ihtiyaca göre haftalık ya da 15 günlük zaman dilimlerinde toplantılar yapılabilir. Böylelikle askerde imzalatılan “tebliğ tebellüğ” belgeleri gibi “hamamda yalınayak koşmayacağım” ya da “elektrik prizine elimi sokmayacağım” gibi salakça ifadelerden düzenli olarak arındırılması sağlanabilir.

İş güvenliği analizinin temel özelliği, en alttan en üste, profesöründen su getirme işini yapan çocuğuna kadar bütün ekip üyelerinin katılımı ile ortaklaşa yapılmasıdır. Elbette bu konuda profesyonel destek de alınabilir. Ne yazık ki, Türkiye’de iş güvenliği alanında size daha önceden doldurulmuş standart formları imzalatabilecek pek çok şirket vardır. Yine de iş güvenliği “iş”ini sadece kar amaçlı şirketlere bırakmak güvenli bir çalışma hayatı için gerçekçi bir çözüm değildir. Sırtınıza yaslanıp bu şirketlerin yasal prosedür için gerekli olan evrakları hazırlamasıyla yetinirseniz, bir kaza olduğunda ellerinize kan bulaşmış olur.

İş güvenliği analizi işini kendiniz demokratik bir şekilde tartışarak yaparsanız gerçek anlamda faydasını görmeniz mümkün olabilir. Bu da çalışma ortamındaki risklerin hep birlikte saptanması demektir. Böylelikle genellikle otomatiğe bağlanmış bir şekilde yapılan işlere bir kez de dışarıdan bakma fırsatı yaratılır ve işlerdeki tehlikeler daha açık görülebilir. Herkes işe farklı bir açıdan baktığı için herkesin, özellikle de konuşmaya genelde pek meyilli olmayan işçilerin katılımı yüksek öneme sahiptir.

İş güvenliği analizi güvenli bir çalışma ortamının oluşturulmasının temelidir.

İŞ GÜVENLİĞİ ANALİZ FORMU
İş güvenliği analizinin yazılı olarak yapılması bu bilginin biriktirilmesi ve aktarılması için büyük öneme sahiptir. Dolayısıyla bir iş güvenliği analiz formu kullanılabilir. Başka önemli nokta da bu formun kısa ve öz olabilmesinin sağlanmasıdır. Bu formun temel özelliği “prosedür gereği” bir kez yazılması değil, her zaman insanları korumak için işlevsel olabilmesidir. Bu da o formun yazılıp bir dosyaya kaldırılmasıyla değil, her gün, her ihtiyaç duyulduğunda okunması, elden ele dolaştırılmasıyla olabilir.

Elbette arkeolojik kazı çalışmalarında işçilerin azımsanmayacak ve vazgeçilemeyecek bir kısmının okuma-yazma bilmediği de göz önüne alınmalıdır. Tavsiyemiz bu formun içeriğinin her sabah bütün ekiple sözlü olarak çalışmanın başladığı ilk dakikalarda paylaşılmasıdır. Etkileşimli bir şekilde, öğrenci-öğretmen ilişkisine benzemeyen bir şekilde formun içeriği paylaşılmalıdır. Katkı yapmak isteyenlere her sabah üşenmeden fırsat verilmesi verimi arttıracaktır. Ayrıca zorunluluklar/kurallar koymak, “baret takmayan burada çalışamaz” demek yerine neyin neden yapıldığını anlatmak daha yararlıdır.

Basit bir iş güvenliği analiz formunda üç temel sütun bulunması uygundur. Ancak elbette her duruma ve her işe göre bu sütunların sayısı azaltılıp arttırılabilir ve yerleri değiştirilebilir. İş güvenliğinde her hastalığa iyi gelebilecek bir tek reçetenin olmadığı bir gerçektir. Örnek olması açısından bu sütunları şöyle sıralamak mümkündür: Yapılan iş, olası tehlike, önlemler.

Örneğin yapılan iş, kazı; olası tehlike de göz yaralanmaları olsun. Bu tehlike tüm çalışanların katılımıyla yapılan bir toplantıda tartışıldığında bunun azaltılması/ortadan kaldırılması için önerilen çözümler de önlemler sütununda yer alacaktır. Bu örneğin gözlük gibi bir koruyucu ekipmanın kullanılması olabileceği gibi, hareket tarzının değiştirilmesi de olabilir.

İş güvenliği formları çok sık tekrar edilen belgeler oldukları için belirli bir süre sonunda bu formlara karşı çalışanlarda bir duyarsızlık gözlemlenebilir. Buna engel olmak ve herkesin ilgisini canlı tutabilmek için komik tehlikeler yaratılıp yapılması mümkün olmayan önlemler önerilebilir. Örneğin bir tehlike: “canlı bir dinozor bulmak” ve önlem de “kaçın!” olabilir. Tabi bunlar hiç değiştirilmeden çok fazla tekrarlanırsa beyinleri yakma riski mevcuttur.

ARKEOLOJİDE İŞ GÜVENLİĞİ EKİPMANLARI
Güvenli bir çalışma ortamının yaratılmasının olmazsa olmazlarından bir tanesi de iş güvenliği ekipmanıdır. Bunların da her duruma uygun bir reçetesi yoktur ve her arkeolojik çalışmada değerlendirilen risklere göre farklı ekipmanlar kullanılmalıdır.

En yaygın kullanılan ekipmanlardan bir tanesi barettir. Baret genel olarak rahatsız, kimsenin takmaktan hoşlanmadığı bir iş güvenliği ekipmanıdır. Özellikle sıcak havalarda kafada çekilmez bir ağırlık yapar. Dolayısıyla, zorlamacı, çalışanın görüşlerini önemsemeyen tepeden inmeci bir anlayışla baret kullanımını sağlamak imkânsızdır. Çünkü siz arkanızı döndüğünüzde işçiniz o bareti kafasından çıkaracaktır.

Arkeologların baretlerle ilgili bir başka yanılgısı da baretin pek çok iş güvenliği sorununu çözdüğüdür. Bundan dolayı iş güvenliğine kağıt üstünde “çok fazla önem” verilen pek çok kazıda baretlerin tek başına bir üniformaya dönüştüğünü görebiliriz. Oysa ki baret sadece başınızı darbelerden korur. Sırt üstü düştüğünüzde, elinize çapayla vurduğunuzda, gözünüze toz kaçtığında ve daha yüzlerce risk karşısında baret sizi koru(ya)maz. Bu nedenle, iş güvenliği ekipmanını baretle sınırlı görmemek gerekir.

Gözlükler, eldivenler, diz ve dirsek koruyucuları gibi ekipman da büyük öneme sahiptir.
Koruyucu ekipmanın her arkeolojik çalışmada farklı bir şekilde kurgulanması söz konusu olduğu gibi her çalışan için de farklı ekipman gerekli olabilir. Örneğin, aynı ortamda bulunan bir işçi tozdan rahatsız olmazken bir başkası toz yüzünden nefes alamayabilir. Dolayısıyla her bireyin kendisine uygun ekipmanı seçmesi konusunda esnek olunmalıdır. Ancak bu esneklik belirgin riskler mevcutken gerekli olan ekipmanı kullanmamak olarak değerlendirilmemelidir.

Arkeolojik kazı çalışmalarında her durumda örneğin baretin zorunlu olması da söz konusu değildir. Küçük bir Paleolitik kazıda bıçak ve fırçayla kazı yapıyorsanız ve ortada çapa ya da kazma gibi aletler yoksa ve kimse açmanın içine dışarıdan taş falan düşürmeyecekse baretten vazgeçmek büyük bir risk oluşturmaz. Ama bu aynı zamanda baretsiz çalışmayı makul hale getirebilecek ortamı bulmanın ne kadar zor olduğunu da gösteren bir örnektir.

Bir başka temel koruyucu ekipman da gözlüklerdir. Toprak ya da taş, kazı çalışmaları sırasında çok sık bir şekilde çalışanların gözüne kaçar. Bazen de rüzgâr yüzünden göze toz kaçabilir. Bu durumlara uygun koyu ya da şeffaf camlı gözlükler tercih edilebilir. Bu gözlüklerin pazarda üç-beş liraya alınan güneş gözlüklerinden değil doğrudan iş güvenliği için üretilmiş gözlükler olması önemlidir.

Eldiven de temel koruyucu ekipmandan bir tanesidir. Arkeolojik çalışmalarda çalışanların ellerinde daha çok inşaat işlerinde kullanılan türde kaba eldivenler gözlemlenir. Arkeolojik kazıda, kültür varlıklarının tahrip edilmemesi açısından ellerin hassasiyeti büyük öneme sahiptir. O nedenle kaba eldivenler yerine koruyucu özelliği bulunan ince eldivenler kullanılmalıdır. Pek çok kazıda görülebilen ancak hiçbir koruyucu özelliği olmayan cerrahi eldivenler değil sözünü ettiğimiz.

Eğer çalışma alanının arkeolojik yapısı çıplak ayakla çalışmayı zorunlu kılmıyorsa, çelik ya da kompozit malzeme ile desteklenmiş bir iş güvenliği ayakkabısı/botu mutlaka kullanılmalıdır. Bunları kullanmak ayak yaralanmalarını büyük oranda azaltır. Sanıldığının aksine bu ayakkabılar hiç rahatsız da değildir, hatta çok havalı görünenleri bile vardır.

Koruyucu ekipman arkeolojide güvenli bir çalışma ortamını oluşturabilmek için en az zihniyet kadar önemlidir. İş güvenliği ekipmanının işçiler tarafından doğru bir şekilde kullanılmamasının temel nedenlerinden bir tanesi de bu ekipmanın çoğunlukla işveren tarafından en ucuz ve kalitesiz olanı tercih edilerek işçilere sunulmasıdır.
Dolayısıyla, bunda da tepeden inmeci yaklaşımları bir kenara bırakmak faydalı olacaktır. Örneğin şu anda Türkiye piyasasında pek çok değişik türde iş güvenliği ekipmanı bulunmaktadır. Örneğin kazı için eldiven alınacağı zaman, en yakın nalburda bulunan tip yerine aynı işleve sahip birden fazla tip eldiven ilk başta alınarak çalışanların hangisiyle daha rahat ettiği gözlemlenebilir. Kimin hangi tip eldivenle çalışmak istediği saptandıktan sonra uygun eldivenlerin alınması eldiven kullanım oranını gözle görünür bir biçimde arttıracaktır. Hangi tür ekipmanın kullanılacağını bunları fiyatı değil çalışanların hangisiyle daha rahat ettiği belirlemelidir.

Çalışanların katılımı olmadan iş güvenliği ile ilgili yapılacak her uygulama yüzeysel ve göstermelik kalmaya mahkûmdur.

ARKEOLOJİK ÇALIŞMALARDA SAĞLIK TEDBİRLERİ
Toprakla haşır neşir olunan bir bilim dalı olarak arkeolojide en fazla dikkat etmesi gereken risklerden bir tanesi tetanosdur. Toprağa dokunmak bile hasta olmaya yetebilir. Bunun yanında sıklıkla engel olunamayan küçük kesikler, diken batması gibi durumlar da ölümcül olan tetanos hastalığı riskini arttırır.
Arkeolojik arazi çalışmalarına katılan herkesin mutlaka tetanos aşısı yaptırması gereklidir. Bu aşı Türkiye’de ücretsiz olarak yapıldığı için kazı ve araştırma ekiplerine fazladan bir maliyet çıkarmaz. Aşının geçerlilik süresi genellikle 10 yıl olarak söylenmektedir. Ancak sağlık kuruluşları daha farklı zamanlarda bunun yapılmasını isteyebilir.

Bütün çalışma alanlarında alınması gereken en önemli tedbirlerden bir tanesi de ilk yardım çantalarıdır. Çalışmanın niteliğine göre ilk yardım çantasının niteliği değişebilecek olsa da, otomobiller için zorunlu olan ilk yardım çantasının içeriği genellikle arkeolojik çalışma için de yeterli görünmektedir. Bu ilk yardım çantası bol miktarda yara bantıyla desteklenirse arazi çalışmasında başa gelebilecek kazalarda ilk yardım yapılması mümkün olacaktır.
Belki kazı çalışmalarında fazladan taşınabilir göz yıkama aparatlarının bulunması gözle ilgili yaralanmaların çözümlenmesi için faydalı olabilir.

Unutulmaması gereken en önemli noktalardan bir tanesi de kazı ekipleri içinde mutlaka ilk yardım yapmayı bilen kişilerin olmasıdır. Bu ancak belirli ekip üyelerinin ilk yardım kurslarına gitmesiyle mümkün olabilir. İlk yardım kurslarına gitmiş kişiler bulunmuyorsa bir arkeolojik çalışmada ilk yardım çantası bulundurmak ancak bir iyi niyet göstergesi olarak kalacaktır. Doğru ilk yardımda bulunulması ölümleri azaltır.

Ne yazık ki, Türkiye’de çok sayıda para karşılığı ilk yardım sertifikası veren şirket de bulunmaktadır. Eğitim alınmadan sahip olunan sertifikaları kazı evi duvarına asmak çalışanların hayatlarını kurtarmaz. İş kanunları çoğunlukla işverenlerin baskılarıyla oluşturulduğu için pek çok yasal zorunluluk sadece işverenlerin kendilerini aklamasını sağlamak içindir. Dolayısıyla, güvenli bir çalışma ortamı için sertifikadan çok bilgiye ihtiyaç vardır.
Kazılarda en çok geçen muhabbetlerden bir tanesi de ağrı kesici değiştokuşudur. Başkalarına ait ilaçlar kullanılırken dikkatli olunmalıdır. Unutulmamalıdır ki, ağrı kesici ilaçlar hiçbir ilk yardım çantası içeriğinde bulunmaz. Dolayısıyla bunların reçetesiz sağlanmaması gerekir.

Özellikle kırsal alanlarda yapılan çalışmalar için en yakın hastanenin nerede olduğu, bir acil durumda bulunulan yerin 112’ye nasıl tarif edilebileceği gibi bilgiler önemlidir. Özellikle dağlık bölgelerdeki çalışmalar için parlak renkli önlüklerin giyilmesi de bir acil durumda insanların görülmesini kolaylaştırabilir.

ARKEOLOJİK KAZILARDA İŞ GÜVENLİĞİ RİSKLERİ
Kazı çalışmalarındaki güvenlik riskleri çalışılan dönem ve çalışma yöntemlerine bağlı olarak değişmektedir. Mimari restorasyon ağırlıklı çalışmalarda zaman zaman iş makinaları kullanılır. Bu araçlar ölümcül kazalara yol açabilme riski en yüksek kazı ortamlarını oluşturur. Dolayısıyla, özellikle klâsik arkeologların iş güvenliği için profesyonel destek alması gerekebilir.

Anadolu’da özellikle höyüklerdeki en önemli güvenlik sorunu görkemli kesitlerdir. 5 bin yıllık geçmişi pasta dilimi kesiti gibi göstermek için çok zaman 15-20 metrelik kesitler oluşturulur. Bu bir höyüğü çok görkemli, ziyaretçisi için muhteşem gösterse de çalışanların güvenliği için en büyük risklerden bir tanesidir. Bir metreden büyük her kesit ölümcül olabilecek bir risktir (hobbitler için 35cm). Ayrıca yüksek bir kesitin çökmesi arkeolojik varlıklara da zarar verecektir.

Yüksek kesitler mümkün olduğunca azaltılmalı, azaltılamıyorsa güvenli bir şekilde desteklenmeleri sağlanmalıdır. Türkiye’de özellikle kazı çalışmaları sırasında çöken kesitlerin altında kalan işçilerin kepçe gibi iş makinalarıyla kurtarılmasına çalışılırken başlarının koparılması neredeyse bir gelenektir (3). O nedenle bir kesitin çökmesi sonrasında kurtarma da çok dikkatli yapılmalıdır.

En doğru yaklaşım, kazı çalışmalarında başa gelebilecek en kötü senaryoların plânlanmasıdır. Düzgün bir şekilde yapılmış ve sürekli yenilenen bir iş güvenliği analizi süreci en kötü senaryoların tasarlanmasını da mümkün kılar. Prehistorik yöntemlerle elle yapılan ortalama bir arkeolojik kazı çalışmasında taslak olarak şöyle bir iş güvenliği analiz formu oluşturulabilir:

Yapılan iş > olası tehlike > önlem
    •    Yükleme > yaralanma, bel ağrısı > eldiven, baret, korumalı ayakkabı giy; ağır yükleri tek başına kaldırma; kaygan zeminlere dikkat;
    •    Hayvan sokması/ısırması > yaralanma, ölüm > hayvanları rahatsız etme; uzun kollu/paçalı giysiler giy; eşyaları yere koyma; ilk yardım öğren;
    •    Çekiç > yaralanma > başlamadan önce çekicin sağlamlığını kontrol et; eline dikkat;
    •    Kazı > düşmek > aletleri etrafta dağınık bırakma; açma kenarına yaklaşma;
    •    Kazı > güneş çarpması, dehidrasyon > yeterince su iç; gölgede düzenli mola ver; güneş kremi kullan;
    •    Kazı > el yaralanmaları > eldiven giy; düzenli mola ver;
    •    Kazı > göz yaralanmaları > gözlük kullan; sivri aletlere/nesnelere dikkat;
    •    Kazı > kas yorgunluğu > sık sık duruşunu/çalışma pozisyonunu değiştir; düzenli mola ver; 15kg’den ağır hiçbir şeyi tek başına kaldırma;
    •    Kazı > elde nasır > eldiven giy; düzenli mola ver; ellerini dönüşümlü kullan;
    •    Kazı > mayınlar (riskli bölgelerde) > dokunma; uzaklaş; yardım çağır; diğer insanları uyar;
    •    Kazı > yangın > sigara içme; yangın tüpü bulundur;
    •    Yüzey araştırması > kaybolma > gittiğin yeri mutlaka birisine söyle; tek başına dolaşma; uzaktan görünebilen giysi giy; telsiz ve telefon kullan;
    •    Yemek > hastalıklar > yemekten önce ellerini yıka; göz ve ağzına temiz ellerle dokun; başkalarıyla yemek ve su paylaşma…

Elbette bu örnekler arttırılabilir, daha iyi önlemler bulunabilir. Önlem olarak genellikle düzenli mola verilmesinin tavsiye edilmesine dikkat…

ARKEOLOJİK YÜZEY ARAŞTIRMASINDA RİSKLER
Yüzey araştırmaları yürünerek yapılıyorsa ve araştırma alanında modern iletişim imkânları kısıtlıysa (örneğin cep telefonu şebekesi yoksa) mutlaka telsiz gibi alternatif iletişim yöntemleri kullanılmalıdır. İletişim aygıtı olmayan kişiler mutlaka bu aygıtlara sahip olan bir başka kişiyle birlikte hareket etmelidir. Arkeolojik yüzey araştırmalarında kazaların ölümcül hale gelmesinde iletişim eksikliği temel nedenlerdendir. Kısa mesafeli iletişim için düdük ve ayna taşımak işe yarayabilir.

Uygun sayıda kişide ilk yardım çantası bulunması gerekir ve tüm ekip üyeleri ilk yardım konusunda bilgi sahibi olmalıdır.

Beklenmeyen bir durumda da yetecek ölçüde su taşınması önemlidir. Yiyecek de yeterli miktarda olmalıdır.
Özellikle yılan sokmasına karşı ekip üyeleri bilinçli olmalıdır. Türkiye’nin pek çok bölgesinde kene de önemli bir risktir.

Dağcılık ekipmanı ve bilgisi gereken yerlerde maceraya atılmaya gerek olmadığı anlaşılmalıdır.

KAZI EVİNDEKİ TEHLİKELER
Kazı evleri de pek çok kazanın yaşanabileceği yerlerdendir. Özellikle mutfağı olan kazı evlerinde yangın en büyük tehlikelerdendir. Mutlaka uygun miktarda ve türde yangın tüpü bulundurulmalı, belli sayıda insan bunların nasıl kullanılacağını bilmelidir.

Türkiye’de genellikle yangın tüpleri bir kez alındıktan sonra ömür boyu kullanılabilecekmiş gibi bir algı mevcuttur. Ancak yangın tüplerinin normalde 6 ayda bir yenilenmesi/doldurulması gerekir. Ayrıca yangın anında insanların kazı evlerini nasıl boşaltacağı, hangi çıkışların kullanılacağı da plânlanmış olmalıdır. Büyük kazı evleri için bir yangın alarm sistemi kurulabilir.

Özellikle çadırlar yangın için en büyük riski oluşturur. Çadır alanlarında fazladan yangın söndürücüler bulunmalı, bu alanlarda ateşle ilgili, sigara içmek de dâhil her türden etkinlik yasaklanmalıdır.

Kazı evlerindeki bir başka tehlike de özellikle restorasyon ve temizlik kimyasallarıdır. Kullanılan her türden kimyasal maddenin olduğu bir liste oluşturmalı ve bunlara maruz kalınması durumunda ne tür ilk yardımın yapılacağı bilinmelidir. Kimyasal maddelerle ilgili çok sık karşılaşılan bir durum da bunların kola şişesi gibi kendilerine ait olmayan etiketsiz/yanlış etiketli şişelerde bulundurulmasıdır. Her kimyasal madde uygun bir şekilde işaretlenmelidir/etiketlenmelidir. Mümkünse bir göz yıkama aparatı kimyasalların bulunduğu alanda bulundurulmalıdır.

Özellikle ekip üyelerinin çocukları mevcutsa kimyasal maddeler çocukların ulaşamayacağı alanlarda saklanmalı, çocukların kimyasal maddelerin olduğu yerlere girişi engellenmelidir.

Kazılar için kullanılan otomobil, minibüs gibi taşıtlar da risk oluşturur. Şoförlerin trafik kurallarına uyması ve hız sınırlarını aşmaması, taşıtların yetkisiz kişilerce kullanılmaması kritik öneme sahiptir.

ARKEOLOJİK ARAZİ ÇALIŞMALARINDA GÜVENLİĞE YENİ BİR BAKIŞ
Buraya kadar, arkeolojik arazi çalışmalarında ne gibi risklerin olabileceğine kısaca değinmeye çalıştık. Ancak, bir çalışma alanında riskler her zaman değişkendir. Dolayısıyla bunların her zaman keşfedilmeye çalışılması gerekir. Her çalışma alanının kendi sorunları ve bunların ayrı ayrı çözümü vardır. İş güvenliğinde bu yüzden tek doğrulu bir çözüm yoktur.

İş güvenliği ile ilgili iyi uygulamalar zorlama ve katı kurallardan çok herkesin neyin neden yapıldığını/yapılması gerektiğini anlamasıyla sağlıklı bir şekilde uygulanabilir. Aynı şekilde, anlaşılması gereken konulardan bir tanesi de hiçbir zaman “çok güvenli ve sorunsuz bir çalışma ortamı oluşturduk, artık başka bir şey yapmamıza gerek yok” denemeyeceğidir. Riskler her zaman dinamiktir ve onlarla mücadele asla bitmez.

Arkeologlar genellikle kayıt tutmaya hastalıklı bir sevgi duyar (kendimden biliyorum). Bu hastalığı iş güvenliği ile ilgili faydalı bir hale getirmek de mümkündür. Örneğin bir sezon boyunca parmağa diken batması kadar küçük bile olsa arazi çalışmasında başa gelen tüm yaralanmalar ve kazalar kayıt altına alınırsa, o çalışma alanındaki risklerin ve eğilimlerin anlaşılmasıyla ilgili önemli bir veri elde edilir. Bu veri düzenli olarak işlenirse risklere karşı önlemler de arttırılabilir. Örneğin kazalar tatil gününden bir gün önceki günde yoğunlaşıyorsa veya kaza olan saatler insanların açılamadığı sabahın erken saatlerinde yoğunlaşıyorsa iş saatleri veya günlerindeki küçük bir düzenleme ile kazaların büyük oranda azaltılması mümkün olabilir.

Pek çok kazıda görülen, özellikle öğrencileri sabahın köründen akşamın geç saatlerine kadar çalıştırması uygulaması da arkeolojik kazılarda iş kazalarını arttıran en önemli faktörlerdendir. Uykusuz ve yorgun insanlar daha fazla iş kazasının olmasına yol açar. Dolayısıyla, çalışma saatlerinin ve tatil günlerinin “insanca” düzenlenmesi çok büyük bir öneme sahiptir. Tabi aynı şekilde öğrencilerin de kazının zevkli sosyal ortamını makul saatlerde sonlandırabilmesi gerekir.

Güvenli bir çalışma ortamı en başta tüm çalışanların bu konuda yetki ve karar verme hakkı sahibi olması ile sağlanabilir. Dolayısıyla, kazı/araştırma başkanından işçisine, öğrencisinden şoförüne, aşçısına kadar kerkesin katılımcı bir şekilde kendi güvenliği hakkında karar vermesinin imkânı sağlanmalıdır.

Arkeolojik çalışmalarda güvenli bir ortamın sağlanması her şeyden önce tüm çalışanların bu sürece katılması, katkı sağlamasıyla mümkün olacaktır. İş kazalarında Avrupa şampiyonu olan Türkiye’de güvenli bir çalışma ortamı için yasaların zorladığı iş güvenliği tedbirlerinden çok daha fazlası gerekmektedir. Dolayısıyla, iş ve işçi güvenliğine sadece yasal bir zorunluluk olarak bakmamak, bunu bir insan hakkı olarak görmek daha doğru olacaktır.

NOTLAR
    1    http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalEklerDetayV3&ArticleID=1092968&CategoryID=42
    2    http://www.manisahaberleri.com/haber/13924/amerikali-arkeolog-spilde-kayboldu.aspx
    3    http://www.haberturk.com/gundem/haber/755731-kepce-iscinin-kafasini-kopardi

*Bu yazı 27 Temmuz 2012 tarihinde ArkeolojiGazetesi.com'da yayınlanmıştı. Site kapanınca buraya taşındı.

İnsanın Biyolojik Çeşitliliğine Antropolojik Bir Bakış: Deri Rengi Örneği

2012-07-01T14:19:00.000+03:00

İnsanın Biyolojik Çeşitliliğine Antropolojik Bir Bakış: Deri Rengi Örneği*

Ali Metin Büyükkarakaya**

Çok eski zamanlardan beri insan doğadaki diğer canlılarda olduğu gibi kendi türünde de mevcut olan çeşitliği fark etmiş ve kimi zaman bu çeşitliliği belirli özelliklerden yararlanarak sınıflandırma girişiminde bulunmuştur. Örneğin Mısır’da, farklı deri rengine sahip insan gruplarının tanrı Horus’a yakınlıkları bağlamında sınıflandırıldığını görmekteyiz (1,2). Bu sınıflandırmada, biyolojik bir özellik olan deri rengi ile inanç sistemi ile ilişkili bir kültürel değerin bir arada kullanılması, insanın sınıflandırılması yaklaşımı içinde önemli bir noktaya dikkat çekmektedir. İlk sınıflandırma girişimlerinden binlerce yıl sonra, bilimsel yöntemin yeşerdiği coğrafyada da bu geleneğin sürdüğü rahatlıkla söylenebilir. Örneğin 18. yüzyılda Carl Linnaeus insan gruplarını sınıflandırırken bu farklı insan grupları hakkında sadece fiziksel notlar almamış, aynı zamanda onların psikolojik durumlarıyla ilgili de, olasılıkla yaşadığı dönemin genel bakış açısını aktaran bir biçimde, bir takım bilgilere yer vermiştir. Çalışmasında, Sarı derili Asyalıları, kuralcı ve açgözlü; beyaz deri renkli Avrupalıları, zeki ve yaratıcı; Siyah deri renkli Afrikalıları, dikkatsiz ve tembel, kızıl derili Amerikalıları, inatçı ve özgür olarak nitelendirmiştir (3).

Bu anlamda, insan deri rengindeki çeşitlilik ile ilgili geleneksel bakış açılarının ve bilimsel bilginin üzerine oturduğu zeminin iyi anlaşılması gerektiği ve sonuçları insanlık açısından son derece vahim olaylara zemin hazırlamış bir tarihsel arkaplanı içinde barındırdığı unutulmamalıdır. Genelde ayrımcılığa, özelde ise ırkçılığa alet edilebilen bir olgunun güncel bilimsel bilgi birikimi açısından incelenmesinin bu nedenle herhangi bir tarihsel dönemde önemini yitirmeyeceği söylenebilir. Bu çalışmanın temel amacı da güncelliğini yitirme ihtimali zayıf olan bu konuda son yapılan araştırmalar çerçevesinde elde edilmiş bilgi birikiminin gözden geçirilmesidir.

Evrimsel bakış açısının biyolojide merkez eksene oturması ile genel anlamda biyolojik olguların değişimin-dönüşümün süreçsel bir parçası olarak ele alınması deri rengi üzerinde yürütülen çalışmaların sağlam bir zeminde yürütülmesini sağlamıştır. Örneğin Darwin, Linnaeus ve Blumenbach’ın yapmış oldukları tipolojik sınıflandırmalar yerine, insan populasyonlarındaki deri renginde görülen farklılıkların, elde sağlam kanıtlar olmamakla birlikte, eşeysel seçilimle ilişkili olduğunu ifade etmiştir (4,5). Konu ile ilgili farklı bilimsel varsayımlar daha çok 20. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren ortaya konulmaya başlamıştır. Bu dönem çalışmalarında insan deri rengi çeşitliliğinin çevresel değişkenlerle ilişkili olduğu ve genel olarak adaptasyonist bir çerçeve içerisinde ele alınmıştır.

Farklı insan gruplarında deri rengindeki farklılıklar; enlemsel etkiler ile, D vitamini üretimiyle, güneş ışığının deri kanserine veya yanıklara yol açması gibi güneşten gelen ışınların kötü etkileriyle; B vitamini fotolizi ile, çeşitli hastalıklardan ve parazitlerden korunmayla, soğuk iklimlerde karşı karşıya kalınan soğuk ısırmasıyla ve termoregülasyon ile ilişkili olarak ele alınmış ve açıklanmaya çalışılmıştır (6,7,8). Ancak bunların çoğu için üreme başarısının artırılması veya hayatta kalma bakımından sağladığı katkı açısından doyurucu bir açıklamaya ulaşılamadığı ifade edilmektedir (6). Bu nedenle çalışmada en son elde edilen sonuçların işaret ettiği yaklaşım aktarılmaktadır.

Homo cinsinde deri renginin evrimi

Diğer primatlarda olduğu gibi insanın yaşayan en yakın akrabaları şempanzeler incelendiğinde de dış görünüm olarak göze çarpan ilk şey kıllı bir vücuttur. Şempanze kılı çoğunlukla siyahtır ve belirli bölgeler hariç vücudun tamamına yayılmıştır. Şempanzelerin kıllarının siyah olmasına karşın vücutlarının daha az pigmentli ve açık deri renkli olduğu gösterilmiştir (9,10). Hominidlerin erken türlerinin de şempanzelere benzer olarak az pigmentli ve açık deri rengine sahip oldukları düşünülmektedir (6). Vücudun kıllarla kaplı olması önemlidir çünkü bu yapılanma aynı zamanda derinin çevresel değişkenlerle ilişkisinde bir ara tabaka işlevi görmektedir. Bu da, bir özellik olarak derinin evrimsel süreçler içindeki değişimini doğrudan etkileyen bir durumdur. İnsanda ise yaşayan yakın akrabalarından farklı olarak kılların evrimsel süreç içinde gözle görünür ölçüde yitirildiği dikkat çekmektedir.

İklimsel dalgalanmaların gerçekleştiği ve ciddi bir kuraklık dönemlerinin yaşandığı pleistosen dönemi başlarından sonra vücudu sıcak stresine uyumlu bir biçime sahip Homo erectus’un (Homo ergaster) fosil kayıtlarda kendini göstermesi, bu grubun termoregülasyonla ilişkili bir takım seçilim süreçleri yaşadığına işaret etmektedir (11,12). Bu sürecin sonuçlarından birinin de kılların yitirilmesi olduğu düşünülmektedir. Konu ile ilgili yapılan diğer çalışmalarda da kılsızlığın erken Homo türlerinde en azından bir milyon yıl öncesinde ortaya çıktığına işaret edilmekte, insan ve şempanze genomlarının karşılaştırmasında anlamlı farklılıklar gösteren bölgelerden bir kısmının deri özelliklerinin kodlandığı bölgeler olduğuna dikkat çekilmektedir (12,13).

Erken Homo türlerinde yaşanılan ekolojik yerlerin savana tipi açık alanlar olması (14), besin ve suya ulaşmak için gün içinde aktif bir yaşam sürmeyi gerekli kılmıştır. Bu süreç içinde ise kılsız bir vücut ile gün ışığına maruz kalmak ise farklı bir stresle yüz yüze kalınmasına neden olmuştur: Güneş radyasyonu. Bilindiği gibi ultraviyole ışınları gerek doğrudan kalıtsal materyalin yapısında gerekse önemli bileşiklerin bozunmasına neden olmaktadır. Bu bileşiklerden biri de folik asit veya vücuttaki haliyle folattır. Folat, vücutta birçok işlevin gerçekleşmesinde gereklidir (15). Bu işlevler arasında, DNA’nın sentezi, tamiri, ifadesi dolayısıyla hücre bölünmesi bulunmaktadır. Ayrıca melanin metabolizmasında da folatın etkili olduğu bildirilmektedir (8,16). Daha yaygın olarak bilinen bilgi, folatın eksikliğinde megaloblastik aneminin ortaya çıkmasıdır. Fakat yapılan çalışmalar folat eksikliğinin spermatogenezisi olumsuz etkilediğine ve embriyo gelişiminde nöral tüp kusurlarına neden olduğuna işaret etmektedir (6). Folat, uzun dalgaboylu UV (UVA) tarafından parçalanır ve aynı zamanda UV nedenli ortaya çıkan reaktif oksijen türleri nedeniyle de bozunmaya uğrar (8,16). UVA ışınlarının bu etkileri birçok örnekte gösterilmiş olup, diğer dalgaboyları gibi UVAnın bu olumsuz etkisine karşı melanin bir kalkan oluşturmaktadır. Koyu derili insanlarda gerek folat eksikliğinin gerekse nöral tüp kusurlarının açık deri renkli insanlardakine göre çok daha düşük düzeylerde olduğu bilinmektedir (6). Araştırmacılar bu önemli etkilerini göz önünde bulundurarak folatın vücuttaki eksikliği ile koyu renk derinin evrimleşmesi arasında bir ilişki olduğunu, folatın fotolizinin önlenebilmesinin bir koşulu olarak koyu renk deriye yol açan evrimsel süreçlerin gerçekleştiğini ifade etmektedir (6).

Diğer çalışmalar da güneş ışınların olumsuz etkisinin bertaraf edilmesinde en önemli kalkanın melanin pigmenti olduğunu göstermiştir. Melanin pigmenti, zararlı güneş ışınlarını absorblayarak, yayarak, yansıtarak ve aynı zamanda güneş ışınlarının etkisiyle ortaya çıkabilecek serbest radikalleri nötralize ederek bu işlevi yürütür (8,17). İnsan evriminde ise özellikle kılsızlığın ortaya çıkmasından sonra melanin pigmentinin yoğunluğunu artıracak şekilde bir seçilimin gerçekleştiği önerilmektedir (13). İnsan deri rengini kontrol eden genler veya lokuslar üzerine yapılan genetik çalışmalar, koyu deri rengi ile ilgili önemli genlerden MC1R’nin Afrika kökenli populasyonlarında ciddi bir varyasyon göstermezken Afrika dışı populasyonlarda bu genin varyantlarının çeşitliliğe önemli bir katkı sunduğunu göstermektedir (8,18). Bu durum da pigmentasyonun korunmasının önemini göstermekte ve koyu deri renginin bir pozitif seçilim etkisi altında geliştiği tezini desteklemektedir.

Diğer yandan, Homo sapiens’in atasal populasyonlarının kuzey enlemlere doğru ilerlemesi onların farklı çevresel değişkenlerle biyolojik anlamda yeniden sınanmasına yol açmıştır (Resim 1). Olasılıkla son 100-60 binyıl aralığında gerçekleşen bu kolonizasyon sürecinde koyu renk derinin oluşmasına neden olan ekolojik şartların da değişmeye başlamıştır (19). Çünkü Ekvator bölgesinden kuzey enlemlere doğru gidildiğinde ultraviyole ışınlarının etkisi farklı dalgaboyları açısından değişikliğe uğramaktadır. Özellikle daha uzun dalgaboyuna sahip UVA dünyanın yörüngesi ve orbital değişimlerinden fazla etkilenmezken, daha yüksek enerjili olan orta dalgaboyuna sahip UVB’nin atmosferin dış katmanlarında daha fazla tutulur ve orbital değişimler nedeniyle etkisinin giderek azalır.

UVB diğer dalgaboylarından farklı olarak Vitamin D üretimini sağlayan gerekli ve önemli bir ultraviyole türüdür. Genel anlamda insan deri renginde on bin yıllar içinde ortaya çıkan diğer önemli değişikliğin de UVB etkinliğinin azalması ile ilişkili olduğu kabul edilmektedir (8). Vitamin D, hormon benzeri bir yapıda olup yaşamsal öneme sahip bir bileşiktir. Kalsiyum-fosfat dengesinin sürdürülebilmesindeki rolü ile bu vitamin, hem büyüme ve gelişme çağında iskelet sisteminin düzgün bir şekilde oluşumunda hem de genç erişkinlik ve erişkinlik zamanlarında ostomalazik sendromların engellenebilmesinde önemlidir. Son 30 yıllık çalışmalar bu vitaminin etkilerinin sadece kalsiyum fosfat dengesiyle ilişkili olmadığını, aynı zamanda bağışıklık sisteminin kurulmasında ve etkililiğinde de önemli roller üstlendiğini göstermiştir (20,21). Ayrıca, özelikle D vitamininin eksikliği olan bireylerde rahim kanalının daralmasının (pelvic outlet) olumsuz etkileri (zor doğum gibi) üreme başarısını ve hayatta kalmayı doğrudan etkiler görünmektedir (8).

Yakın zamanlı yapılan çalışmalar insan populasyonlarındaki deri rengi çeşitliliği hakkında önemli niceliksel sonuçları gündeme getirmiştir. Araştırmacılar deri rengi ile ultraviyole ışınları arasındaki ilişkiyi belirlemek için yaptıkları önemli çalışmada, yeryüzüne ulaşan güneş ışınları ile ilgili verileri NASA uydusundan alıp bu değerler ile dünya üzerinde açık renk derili insanlarda vitamin D üretiminin farklı ölçülerde sağlanabileceği üç bölge tanımladılar (6) (Resim 2). Birinci bölge yaklaşık olarak oğlak ve yengeç dönencelerinin arasına yerleştirilmiştir. Bu bölgede açık renk derili insanlar için D vitamini üretimini sağlayacak UVB yıl boyunca yeterli düzeydedir. İkinci bölge kuzey yarı kürenin yaşanabilen önemli alanlarını kapsamaktadır ve açık derili insanlar için yılın en az bir ayı D vitamini sentezi için yeterli olmayan UVB miktarına karşılık gelmektedir. Farklı araştırmacıların yaptığı çalışmalar da bu yönde sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Örneğin 42 derece kuzey enleminde yer alan Boston’da Kasım ve Şubat ayları arasında derinin D vitamini üretmediğini saptamıştır (22). Üçüncü bölgede ise yaklaşık 50 dereceden yüksek enlemleri kapsar ve açık deri rengine sahip insanlar için neredeyse tüm yıl yeterli olmayan UVB seviyelerine sahiptir (6,8). Daha sonra bu üç bölge için tahmini deri reflektansı verileri üretildi. Karşılaştırma sonucunda, üretilen veriler ile yeryüzünün çeşitli bölgelerinde yaşayan insanlardan elde edilen gerçek deri reflektansı verilerinin çok yüksek oranda örtüştüğü belirlenmiştir (6). İncelemeler aynı zamanda, diğer değişkenlerden farklı olarak ultraviyole ışınlarının yeryüzüne ulaşma miktarı ile insan populasyonlarının (yakın zamanlı göç hareketleri dışarıda bırakıldığında) modellenebildiğini de göstermiştir (7).

Özetlemek gerekirse, Homo sapiens’in atasal populasyonlarının Afrika kıtasından uzaklaştıkça farklı ekolojik şartlar ile karşılaştıkları, doğal seçilimin etkisi altında, özellikle daha kuzey enlemlerin kolonizasyonu sırasında D vitamini üretimi ile ilgili bir seçilimsel baskı ile yüz yüze kaldıkları, bunun sonucunda ise kuzey enlemlere yerleşen populasyonlarda açık renk deriye yönelen bir evrimsel dönüşüm ortaya çıktığı söylenebilir.

Deri rengi çeşitliliği ile ilgili genetik çalışmalar

Deri rengi üzerine yapılan çalışmalar memelilerde birçok genin, gen grubunun fenotipi etkilediğini, dolayısıyla deri rengi oluşumunun poligenik olduğunu göstermiştir (23). Örneğin fareler üzerine yapılan çalışmalarda pigmentasyon ile ilişkili 130’a yakın gen belirlenmiş, bu genlerden 70’e yakınının ise insanlarda homoloğu olduğu belirlenmiştir (24). Pigmentasyon ile ilgili genler melanogenezisi etkileyen basamaklardaki biyomoleküllerin oluşumu ve fonksiyonlarını etkiler. Örneğin, TYR tirozinden melanin sentezinin gerçekleşmesini sağlayan tirozinaz enziminin üretimiyle ilişkili, MC1R eumelanin, ASIP ise pheomelanin üretimi ile ilişkilidir (25). Avrupalılar üzerine yapılan bir çalışmada MC1R ile ilişkili 30’dan fazla mutasyonun kahverengi-siyah eumelanin yerine kızıl-yeşil pheomelanin üretimine neden olduğu bilgisine yer verilmiştir (24)

İnsan deri rengindeki populasyonlar arası farklılığın-varyasyonların, genel insan genetik çeşitliliğinden farklı olarak, çok büyük bir kısmının coğrafi gruplar arasında bulunduğu ifade edilmektedir (5). Coğrafi gruplar arasında ortaya çıkan bu çeşitliliğin Homo sapiens’in Avrasya’yı kolonizasyonu sırasında gerçekleşen tek yönlü bir değişimin ürünü olarak geliştiği düşünülebilir. Bununla beraber, yapılan çalışmalar farklı gen bölgelerinde oluşan mutasyonların mevcut olduğuna işaret etmektedir. Örneğin, Norton vd.’nin (2007) araştırmalarında bazı genlerin (ASIP ve OCA2) açık ve koyu renk derinin belirlenmesinde dünya çapında etkisi olduğu; SLC24A5, MATP ve TYR’deki polimorfimzlerin Avrupalılarda açık renk deri renginin belirlenmesinde baskın rolü üstlendiği ancak Asyalılarda bunların etkili olmadığı, Asyalılarda farklı genlerin (ADAM17 ve ATRN) bunlarla karşılaştırılabilir olduğu ifade edilmektedir (25). Buradan hareketle, insan evriminde koyudan açık renge doğru deri rengindeki değişimin, birbirinden bağımsız olarak, birden fazla kez ortaya çıkan bir durum olduğu belirtilmektedir (16). Buna ek olarak Monti Lesni (İtalya) ve El Sidron’dan (İspanya) ele geçen Neandertal genleri üzerine yapılan başka bir çalışmada MC1R geni üzerine bir inceleme yapılmış ve insanlarda saptanmayan bir mutasyonun varlığı saptanmıştır (bu mutasyon da MC1R etkinliğinde bir indirgenmeye yol açıyor) (26). Araştırmacılar buradan hareketle deri rengindeki değişimin açık renk derinin Neandertalerde de bağımsız olarak evrimleştiğini öne sürmüştür (26).

Antropolojik açıdan insanın sınıflandırılması ve çeşitliliği

İnsanın evrimsel gelişimi esnasında doğal koşullar altında deri renginde gerçekleşen değişimler günümüz birikimiyle yakın zamanda daha da netli kazanacak görünmektedir. Bununla beraber, bu çeşitliliğin bilimsel bağlamda çeşitli anlamlar yüklenerek ele alınması da konunun önemli bir diğer yönünü oluşturmaktadır.

Antropoloji, insanın kültürel ve biyolojik çeşitliliğini geçmişten günümüze birçok farklı yönüyle inceler. İncelenen çeşitlilik içinde insan gruplarında büyüme ve gelişme, göz ve saç rengi ve biçimi, kan grupları, çeşitli hastalıklar, ve yine çeşitli hastalıklarla ilişkili veya doğrudan olmak üzere genler sayılabilir (27). Deri rengi geçmişte ve günümüzde bu inceleme alanlarından birini oluşturur. Karakterin insan gruplarında en göze çarpan özelliklerden biri olması, özellikle bu bilim dalının gelişmeye başladığı ilk zamanlarda tipolojik bakış açısının yaygın olmasının etkisiyle, onun sınıflandırma çalışmalarında (ırklar veya alttürler olarak) kullanılmasına yol açmıştır. Bununla beraber, 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde insan toplumlarının temel biyolojik sınıflandırma içinde ırklar biçiminde sınıflandırılmasındaki zorluklara dikkat çeken yine antropologlar ve biyologlar olmuştur (27). Ek olarak, Kültür üzerine yürütülen antropolojik çalışmalar da insan kültürel çeşitliğinin ve kültürlerinin biyolojik yaklaşımlarla açıklanamayacağını, ırk ve ırksal açıklama ile kültürel olguların bağdaşmayacak niteliklere sahip olduğunu göstermiştir (28). Irk kavramının bilimsel bir statüde ele alınmasının ve insan toplumlarına uygulanmasının önündeki zorluklara işaret eden bilimcilerin öne sürdükleri düşünceler arasında, başta ırk teriminin tanımı üzerinde bilimciler arasında bir uzlaşının olmaması, ek olarak, insan gruplarının belirli coğrafi bölgelerde benzerlik göstermekle birlikte homojen bir yapıya sahip olmaması, bir takım kültürel özelliklerin de ırk sınıflamalarında kullanılması, ırk adı altında incelenilen insan gruplarında ırkın tespit edilmesinde kullanılan karakterlerin farklılıklar arz etmesi, dolayısıyla farklı sınıflandırmaların birbiriyle açık çelişkiler sergilemesi ve ırkların sayısının dahi farklı bilimciler arasında ihtilaf meselesi olması sayılabilir (2,27,28). Kısa bir örnek vermek gerekirse, temel sınıflandırma içinde insan grupları başlıca Avrupalı, Asyalı ve Afrikalılar olarak doğal ırk grupları halinde sınıflandırıldığında Avustralya Aborjinleri deri rengi bakımından Afrikalılar içinde yer alırken, saç biçimi/yapısı düz ve dalgalı olması nedeniyle bakımından aynı grubun içine girmemektedir (2,29).

Bu tartışmalar ışığında ve diğer tarihsel olayların etkisiyle (örneğin 2.Dünya Savaşı ve ABD’deki öjeni uygulamaları), 1950’lerden itibaren farklı bir bakışın Antropoloji’de benimsenmeye başladığı görülür. Yeni Fiziki Antropoloji yaklaşımıyla, inceleme konusu olan insana evrimsel bir perspektiften bakmaya başlanmış, insan gruplarını belirli görünür ve görünür olmayan özellikleri açısından farklılaştırarak sınıflandırmak yerine insanın adaptasyonuna ve insan çeşitliliği üzerine yoğunlaşılmıştır (27,28). Deri rengi ile ilişkili olarak konuya bakıldığında, artık antropolojide bu görünür özelliğin insan çeşitliliğinin önemli bir parçası olduğu, özelliğin insan gruplarını “ırklar” halinde sınıflandırmada kullanmaktan ziyade, ortaya çıkışı ve farklı populasyonlardaki dağılımının mutasyonlar, doğal seçilim, göçler ve benzeri süreçlerle nedensel bağlamlarda açıklanabildiği ve insan çeşitliliğinin klinel bir bazda ele alınarak konuya yaklaşıldığı söylenebilir (8). Yaşayan insan grupları tek bir türe mensuptur, bunları alttürler veya ırklar halinde gruplama çalışmaları bilimselliği sağlam gerekçelerle sorgulanan ve terk edilmeye yüz tutmuş yaklaşımlardır (29). Deri rengi, gerek coğrafi bölgeler arasında gerekse büyük veya küçük lokal populasyonlar içinde çeşitlilik gösterir. Coğrafi insan gruplarında deri rengi değişmez tek tip halde olan bir özellik değildir, koyudan açık olana doğru bir dizi içinde kesintisiz devam eder (29) (Resim 3). Bu bağlamda, deri rengi ile “belirlenmiş” ırkların ne tarz bir yaklaşımla birbirlerinden ayrıldığı sorusunun yanıtı anlaşılabilir olmaktan uzaktır.

Sonuç

İnsan deri rengi çevresel değişiklere doğal seçilim yoluyla uyarlanmanın sonucunda ortaya çıkmış bir görünür özelliktir. İnsan evriminde taş alet yapımı ve buna eşlik eden beslenme stratejisindeki değişim, kılların yitirilmesi ve vücut biçiminde gerçekleşen değişim, ultraviyole ışınlarının yeryüzünün farklı enlemlerinde farklı etkinlik seviyeleri sergilemesi başlıca etkenler olmak üzere nem miktarı gibi birçok ekolojik koşul günümüz insan deri rengi çeşitliliğini etkilemektedir. Araştırmacılar, bu evrimsel sürecin D vitamini biyosentezi ve Folat’ın fotolizi ile ilişkili bir temelde gerçekleştiğini ifade etmektedir. Yapılan genetik çalışmalar, deri renginin biçimlenişinin birden fazla genin etkisiyle ilişkili olduğunu, insan deri rengi çeşitliliğinin oluşumunu etkileyen genlerin değişik coğrafi populasyonlarda kökensel olarak farklı mutasyonlar sonucunda oluştuğuna işaret etmektedir. Coğrafi insan populasyonlarının “ırklar” halinde sınıflandırılma yaklaşımı yerine populasyon temelli olarak veya belirli karakterler bağlamında insan çeşitliliğinin incelenmesi bilimin insanın geçmişini, bugününü ve geleceğini biyokültürel bağlamında anlamak ve açıklamak için kullandığı çağdaş bakış açısını oluşturmaktadır.

Kaynakça

(1)Aydın, S. Ve Erdal, Y.S. (2007). Antropoloji, Handan Üstündağ Aydın (Ed.), Anadolu Üniversitesi Yayını No:1261, Eskişehir

(2)Özbek, M. İnsan ve Irk. Remzi Kitabevi, İstanbul, 1979

(3)Marks, J. “Bilimsel Irkçılığın Tarihi” Encyclopedia of Race and Racism, Ed. Moore J.H., Thomson&Gale, New York, 2008, Volume 3, s.1-16

(4)Darwin, C., (1977). Seksüel Seçme, Çeviri: Öner Ünalan, Onur Yayınları, Ankara

(5)McEvoy,B., Beleza, S. ve Shriver, M.D. (2006) “The Genetic architecture of normal variation in human pigmentation: an evolutionary perspective and model”, Human Molecular Genetics, Vol.15, Rewiew Issue No.2: R176-181

(6)Jablonski ve Chaplin, G. (2000) “The evolution of human skin coloration”, Journal of Human Evolution, 39 : 57-106

(7)Chaplin, G. (2004). Geographic distribution of environmental factors influencing human skin coloration, American Journal of Physical Anthropology 125:292-302

(8)Jablonski, N.G. (2004) “The evolution of human skin and skin color” Annual Review of Anthropology 33:585-623

(9)Post, P.W., Szabo, G ve Keeling, M.E. (1975) “A quantitatve and morphological study of the pigmentary system of the chimpanzee with the light and electron microscope. American Journal of Physical Anthropology 43: 435-444

(10)Montagna, W. (1972). “The Skin of nonhuman Primates”, American Zoologist, Vol 12 No 1(Feb 1972):109-124

(11)Potts, R. (1998). “Environmental hypothesis of human evolution” Yearbook of physical Anthropology 41:93-136

(12)Jablonski, N.G. (2010) “The naked truth: Why humans have no fur?” Scientific American, January

(13)Rogers, A.R., Iltıs, D. ve Wooding, S. (2004). “Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair”, Current Anthropology Vol 45, No 1, 105-108.

(14)Cela-Conde, C. ve Ayala, F.J. (2007). Human Evolution,Trails from the past .Oxford University Press, Oxford

(15)Baysal, A. (2002). Genel Beslenme (11. basım). Hatipoğlu Basım ve Yayım San. Tic. Ltd. Şti., Ankara

(16)Jablonski ve Chaplin, G. (2010) “Human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation” PNAS, May 11 vol107, suppl.2: 8962-8968

(17)Jablonski, N.G. (2010) “Skin Coloration”, Chapter 12, Human Evolutionary Biology, M.P. Muehlehbein (Ed.), Cambridge University Press,Cambridge,s.192-213

(18)Abdel-Malek, A. ve Kadekaro, A.L..(2006)”Human pigmentation: Its regulation by ultraviolet light and by endocrine, paracrine, and autocrinefactors” in Pigmentary System: Physiology and Pathophysiology, Edited by J.J. Nordlund, R.E. Boissy, V.J. Hearing, R.A. King, W.S. Oetting ve J. Ortonne, Blackwell Publishing, Second Edition, Massachusets. (s.410-420).

(19)Stanford, C., Allen, J.S. ve Anton, S.C. (2012). Biological Anthropology, The natural history of humankind. 3rd Edition, Pearson, Boston.

(20)Adams, J.S. ve M. Hewison. (2008). “Unexpected actions of vitamin D: New perspectives od regulation of innate and adaptive immunity” Nature Clinical Practice Endocrinology & Metabolism February;4(2):80-90

(21)Arnson, Y., H. Amital ve Y. Shoenfeld. (2007). “Vitamin D and autoimmunity: New aetiological and thrapeutic considerations” Annals of Rheumatic Diseases 66: 1137-1142

(22)Webb AR, Kline L and Holick MF (1988). Influence of season and latitude on cutaneous synthesis of vitamin D: exposure to winter sunlight in Boston and Edminton will not promote vitamin D synthesis in human skin. J Clin Endocrinol Metab; 67:373-378

(23)Sturm, R.A., (2009) “Molecular Geetics of Human Pigmentation Diversity; Human Molecular Genetics” Vol 18, Iss. 1:R9-R17

(24)Sulem,P., Gudbjartsson, D.F., Stacey, S.N., Helgason, A., Rafnar, T., Magnusson, K.P. vd, (2007). “Genetic determinants of hair, eye and skin pigmentations in Europeans”, Nature Genetics, Vol 39, Number 12, Dec.

(25)Norton, H.L., Kittles, R.A., Parra, E., McKeigue, P., Xianyun, M. vd. (2007) “Genetic evidence fort he convergent evolution of light skin in Europeans and East Asians” Mol. Biol. Evol. 24 (3):710-722

(26)Lalueza-Fox, C., Römpler, H., Caramelli, D., Staubert, C., Catalano, G., Hughes, D., vd (2007). “A melanocortin 1 receptor allele suggest varying pigmentation among Neanderthals” Science 318: 1453-1455

(27)Mielke, J.H., Konigsberg,L.W. ve Relethford, J.H. (2006). Human Biological Variation. Oxford University Press

(28)Caspari, R. (2010). Deconstructing race: Racial thinking, geographic variation and implications for biological anthropology. A Companion to Biological Anthropology, C.S. Larsen (Ed) Chapter 6, Wiley-Blackwell, Singapore,s.104-123.

(29)Relethfort, J.H. (2010). The Human Species, an Introduction to Biological Anthropology, McGraw Hill, 8. Baskı, New York

*Bu çalışma H.Ü. Biyoloji Topluluğu tarafından düzenlenen 2. Evrimsel Biyoloji Öğrenci Kongresi’nde poster bildiri olarak sunulmuştur. Aynı zamanda Bilim ve Gelecek dergisinin 100. Sayısında yayınlanmıştır.

**Hacettepe Üniversitesi, Antropoloji Bölümü, Araştırma Görevlisi

Arkeolojinin Tetikçileri

2012-06-11T11:20:00.000+03:00

Berkay Dinçer

Türkiye’de ne yazık ki, arkeoloji, kazıdan ayrı düşünülemez. Ancak kazı yapmak arkeolojinin araştırma yöntemlerinden sadece bir tanesidir. Arkeolojik kazılar her zaman kabul edildiği gibi aslında buluntu yerlerini tahrip eder. Bundan dolayı, Malta-Valetta sözleşmesi gibi uluslararası sözleşmeler kazıların sadece bilimsel amaçlarla ya da tahrip olacak buluntu yerlerinde yapılması ilkesini kabul etmiştir.

Pek çok belgede geçen “bilimsel amaç” aslında kolaylıkla tanımlanabilir. Bilimsel amaçla kazı sadece bilimsel sorunları çözmek için o buluntu yerini kazmaktan başka çare yoksa yapılır. Problemi çözmenin kazısız bir yolu varsa öncelikle bu yol denenmelidir. Çünkü her gün gelişen yeni teknikler, yeni yorumlar nedeniyle eski kazıların verilerini işlemek zorlaşır ve arkeolojik kazılar her zaman bir tahribat olur. 20 yıl önce yapılmış kazıların hep bir şeyleri bugünkünden daha eksik yapmış olduğu fark edilir.

Arkeologların kazı düşkünlüğü
Türkiye de arkeolojik kültür varlıklarını korumak amacıyla pek çok yasa, yönetmelik gibi düzenlemeyle arkeolojik kazıları belirli bir düzene koymaya çalışan ülkelerden bir tanesidir. Arazi çalışmaları sıkı sıkıya devlet tarafından verilen izinlere bağlı olduğu için arkeologlar aslında (kelimenin dar anlamıyla) en politik bilim insanı gruplarından bir tanesi haline dönüşmüştür.

Belki Anadolu arkeolojisinin laboratuvarları ve teoriyi pek fazla sevmemesinden, ve hatta “masabaşı arkeolojisi”ni aşağılayıcı bir tür olarak görmesinden olacak, Türkiye’de arkeologlar her zaman kazı, yüzey araştırması gibi arazi projelerinin peşinde koşar. Aslında sadece basit bir araç olarak kullanılması gereken kazı Türkiye arkeolojisinde mutlak bir amaç haline dönüşmüştür. Kazısı olmayan arkeolog kendisini yeteneksiz, başarısız, eli kolu bağlı hisseder.

Arkeolojik arazi çalışması izinlerini veren Kültür ve Turizm Bakanlığı, arkeologların kazıya olan düşkünlüğünü çok iyi bildiğinden bu izinleri kendi iktidarının en temel yaptırım aracı olarak kullanır. Örneğin arkeolojik varlıkları tahrip edecek bir barajın inşaatına onay vermeyen bir bilirkişi raporu yazarsanız arazi çalışması izinlerinizi rahatlıkla unutabilirsiniz. Bugüne dek bunun pek çok örneği yaşandı. Bir arkeolog olarak, bilimsel bir doğruyu söyleme, vicdan sahibi olma gibi bir hata yaparsanız bakanlık ve onu yöneten çıkar grupları tarafından mutlaka “hakkınız” verilir.

Günümüzde Türkiye’de modern bilimsel standartlara uymayan pek çok kazı yürütülmektedir. Bunların bilimsel standartlara uygunluğu elbette bir kurum tarafından bilimsel araştırma yapma özgürlüğünün sınırlarına girilmeden denetlenmelidir. Ancak söz konusu, kazı izinlerinin politik duruma göre değerlendirilmesi olursa, burada büyük bir hatanın olduğunu görmek için parlak bir zekaya sahip olmak gerekmez.

El değiştiren kazılarTürkiye’de son birkaç yıldır kazı izinleri konusunda oldukça tedirgin edici bir takım gelişmeler yaşanıyor. Basından takip edilebilen nitelikteki bu gelişmelerden bir tanesi de kazı izinlerinin bir arkeologtan alınıp bir başkasına sunulması. Duyuyoruz ki, bakanlık bazı arkeologları telefonla arıyor ve “şuradaki kazıyı almak ister misin?” diye soruyor. “E orayı başkası kazmıyor mu zaten?” derseniz, cevap “biz sana vermek istiyoruz” oluyor.

Bilimsel araştırma, belirli sorunlar çerçevesinde şekillenir. Bir arkeologun bir kazı yapması için öncelikle orayı neden kazmak zorunda olduğunu iyice bilmesi ve belirli sorunları çözebilmek için bundan başka bir yolunun olmaması gerekir. Bu koşullar sağlanamazsa arkeolojik kazı tahribattan öteye gidemez. Dolayısıyla, akşamüstü gelen bir telefondan sonra bir yerdeki kazıyı devralan arkeologun yaptığı çalışmanın bilimselliğiyle ilgili büyük bir soru işareti oluşur.

Kazıların alınmasıyla ilgili pek çok bahane öne sürülebilir. Bunların başında depoların düzensiz olması, restorasyonun yanlış yapılması gelebilir. Ancak bir ören yerini iki sene içinde turizme kazandıramadı diye bir arkeologun izninin iptal edilmesi vicdansızlıktır. Aynı zamanda bilimsel sorulara sahip olmadan bir buluntu yerinin kazısına sadece bunu yapmak mümkün diye başlamak da vicdansızlıktır.

Burada düşünülmesi gereken bir başka konu da meslek etiğidir. Bahanesi ne olursa olsun, çeşitli nedenlerle bir başkasının elinden alınmış bir kazıyı kabul eden bir arkeologun meslek etiğinin sorgulanması gerekir. Üniversitede bulunan hiçbir saygın bilim insanının bir başkasının emeğine, bir başkasının çözmek istediği bilimsel sorunlara el koyma hakkı yoktur. Bu en başta böyle bir şeye soyunanın kendisine yapılmış bir hakarettir.

Her ne kadar Arkeoloji ve Sanat dergisinin önümüzdeki sayısında bakanlık tarafından yazılmış bir yazıda öyle olmadığı söyleniyor olsa da, bakanlık kazı ve araştırma izinlerini bir ödüllendirme/cezalandırma sistemi içinde görüyor olabilir. Böyle bir durum olmasa bile, bir kazıyı birinden alıp bir başkasına vermek, bilim etiğine ve hatta Türkiye’nin devlet geleneklerine aykırı bir harekettir.

Ne yazık ki, bu oyunlara alet olarak, bilerek ya da bilmeyerek, başkalarının kazılarını üzerlerine alan arkeologların buradaki rolü basit bir tetikçilikten ibarettir. Bakanlığın kurduğu cezalandırma ve ödüllendirme sisteminde bir başkasının elinden alan kazıyı koşa koşa kabul eden arkeologların hangi bilimsel sorularla o kazıyı sürdüreceği belli değildir. Eğer akıllarında o buluntu yeriyle ilgili sorunlar varsa, daha öncesinde neden orayı kazan ekiplerin içinde bulunmadıkları da sorulabilir.

Kazı yapmazsak dünya durmaz
Bu eleştirileri duyan bazı meslekdaşlar başkalarının kazılarını devralan arkeologların buna mecbur olduğunu, başka türlü olamayacağını söylüyorlar. Hatta içlerinde “bak ne kadar iyi, eski ekibin çalışmasını bitirmesine izin verecek,” diyenler bile var.

Öyleyse soralım: Acaba, herhangi bir yerde kazı çalışmaları bir değil, on sene dursa ne olur? Arkeolojik araştırmanın temel amacı her ne kadar bir yeri “turizme kazandırmak” olmasa da, bazı yerel yönetimlerin arkeolojik ören yerleriyle ekonomilerini doğrultmak gibi bir fantezisi vardır. Küçük bir ilçeye ören yeri görmeye gelecek 500 turist olmasa ne olur?

Herkesi üç kere emekli etmeye yetecek kadar arkeolojik malzeme depolarda dururken Türkiye’de arkeologların kazı yapma, “kazı başkanı” sıfatına sahip olma saplantısından kurtulması bir zorunluluktur.

En son böyle bir olayın Kerkenes’te yaşandığını Çorum’daki kazı sonuçları sempozyumunda duyduk. Kerkenes, Türkiye’de gerçekleştirilen en başarılı çalışmalardan bir tanesiydi. Bundan sonra oradaki çalışmalar devam etmese de olur.

Bakanlığın bu tavrını anlamak olası olsa da yarın güç dengelerindeki ufak bir değişiklik olduğunda bakanlık tarafından azmettirilen arkeologların aynaya bakması gerçekten güç olacaktır. Başkalarının kazılarını alan arkeologların kendi “bilimsel” hayatlarını bir kez daha gözden geçirmesi gereklidir.

*Bu yazı 11 Haziran 2012 tarihinde ArkeolojiGazetesi.com'da yayınlanmıştı. Site kapanınca buraya taşındı.

Bilinmeyen Tunç Çağı'nı CBS (Coğrafi Bilgi Sistemi) Bilebilir Mi?

2012-05-21T20:32:00.000+03:00

İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı Konferansı:
Bilinmeyen Tunç Çağı'nı CBS (Coğrafi Bilgi Sistemi) Bilebilir Mi?
MÖ 3.200-2.200 Yılları Arasında Kuzey Mezopotamya ve Güney Levant'taki Çevresel Değişimlerin ve İnsan Faktörünün Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) Ortamında Modellenmesi

Konuşmacı: Dr. Bülent ARIKAN

Tarih: 24 Mayıs 2012, Perşembe
Saat: 1600

Yer: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Prehistorya Laboratuvarı, Laleli İstanbul

Osmanlı'dan Günümüze Türk Müzeciliği

2012-05-18T11:02:00.001+03:00

Osmanlı'dan Günümüze Türk Müzeciliği

Konuşmacı: Dr. Soner Ateşoğulları

Tarih: 18 Mayıs 2012, Cuma
Saat: 1330

Yer: Ahi Evran Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Konferans Salonu, Kırşehir.

34. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu

2012-05-12T03:16:00.003+03:00

34. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu

28 Mayıs-1 Haziran 2012

Yer: Anitta Hotel, Çorum

Program

2012 Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sonuçları Toplantısı Programı:
(Her konuşma 20 dakika olarak planlanmıştır. Ancak çoğunlukla pek çok kişi buna uymadığı için kaymalar yaşanır.)

28 MAYIS 2012 PAZARTESİ

1000 - Açılış

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - ANİTTA SALONU
1100 OTURUM BAŞKANI: Sevinç GÜNEL

Türkiye’deki Dünya Miras Alanları Seda DUZCU
2011 Yılı Milas Hanedan (Hekatomnos) Mezarı ve Kutsal Alanı Çalışmaları Abuzer KIZIL
Euromos 2011 Abuzer KIZIL

1400 OTURUM BAŞKANI: Abuzer KIZIL

Göbekli Tepe Kazısı 2011 Yılı Raporu Klaus SCHMIDT
Aşıklı Höyük, 2011 Mihriban ÖZBAŞARAN
Boncuklu Höyük ve Çatalhöyük’ün Öncülleri Douglas BAIRD
Çatalhöyük Kazıları 2011 Serap ÖZDÖL

1525 OTURUM BAŞKANI: Turan EFE

Çine-Tepecik 2011 Yılı Kazıları Sevinç GÜNEL
2011 Yılı Beycesultan Höyüğü Kazı Çalışmaları Eşref ABAY
Hacılar Büyük Höyük Kazıları – 2011 Gülsün UMURTAK
Seyitömer Höyük 2011 Yılı Kazısı A. Nejat BİLGEN

1650 OTURUM BAŞKANI: A. Nejat BİLGEN

Aktopraklık Höyük Kazı Çalışmaları, 2011 Necmi KARUL
Küllüoba Kazıları, 2011 Turan EFE
2011 Yılı Kırklareli Höyüğü Kazıları Mehmet ÖZDOĞAN

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - HATTUŞİLİ SALONU
1400 OTURUM BAŞKANI: Harun TAŞKIRAN

Paşalar Kazısı -2011 Berna ALPAGUT
2011 Yılı Karain Kazıları Işın YALÇINKAYA
2011 Yılı Üçağızlı Mağarası Kazısı Erksin GÜLEÇ
Çorakyerler 2011 Yılı Kazısı Ayla SEVİM EROL

1530 OTURUM BAŞKANI: Erhan BIÇAKÇI

Suluin Kazısı-2011 Harun TAŞKIRAN
Direkli Mağarası Kazıları 2011 Cevdet Merih EREK
Güvercinkayası 2011 Kazısı Sevil GÜLÇUR
Barcın Höyük 2011 Kazıları Fokke GERRITSEN

1700 OTURUM BAŞKANI: Sevil GÜLÇUR

İzmir’in Prehistorik Yerleşimi, Yeşilova Höyüğü 2011 Yılı Kazı Çalışmaları Zafer DERİN
Tepecik-Çiftlik Kazısı 2011 Çalışmaları Erhan BIÇAKÇI
Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik Kazıları, 2011 Burçin ERDOĞU

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MUVATTALİ SALONU
1400 OTURUM BAŞKANI: Cevdet Merih EREK

Gelibolu Yarımadası Güneyinde Yeni Arkeolojik Kesifler: Üçdutlar ve Çakmaklık Paleolitik Buluntu Yerleri Onur ÖZBEK
Kuzeybatı Anadolu ve Trakya’da Kaya-Oyma ve Megalitik Anıtlar ve Erken Kült Alanları Edirne ve Kırklareli İlleri Yüzey Araştırması 2011 Engin BEKSAÇ
Göllü Dağ 2011 Nur BALKAN-ATLI

1520 OTURUM BAŞKANI: Nur BALKAN-ATLI

Cide Arkeoloji Projesi 2011: Üçüncü ve Son Sezonun Sonuçları Bleda S. DURING
Nevşehir İli Miyosen Dönem Fosil Yatakları Yüzey Araştırması Okşan BAŞOĞLU
Kırşehir ve Yozgat İlleri Neojen Dönem Omurgalı Fosil Yataklarının Tespiti A. Cem ERKMAN

1645 OTURUM BAŞKANI: Engin BEKSAÇ

2011 Yılı Hatay ve Gaziantep İlleri Yüzey Araştırması Erksin GÜLEÇ
Burdur İli ve İlçeleri Neojen ve Pleistosen Dönem Fosil Lokalitelerinin Tespiti Yüzey Araştırması 2011 Yılı Çalışmaları Arzu DEMİREL
Kahramanmaraş-Türkoğlu Prehistorik Dönem Yüzey Araştırması 2011 Cevdet Merih EREK

29 MAYIS 2012 SALI

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - ANİTTA SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Aslı ÖZYAR

Gökçeada-Yenibademli Höyük Kazıları 2011 Halime HÜRYILMAZ
Panaztepe 2011 Yılı Çalışmaları Nazlı KARAASLAN
2011 Yılı Liman Tepe Kara Kazıları Hayat ERKANAL
2011 Yılı Çeşme Bağlararası Kazıları Vasıf ŞAHOĞLU

1025 OTURUM BAŞKANI: Hayat ERKANAL

Aççana Höyük, Antik Alalakh Kenti 2011 Yılı Kazı Çalışmaları Murat AKAR
Tarsus-Gözlükule Kazısı: 2011 Yılı Çalışmaları Aslı ÖZYAR
Kinet Höyük 2011 Yılı Kazıları Marie-Henriette GATES
2011 Tayinat Kazıları Timothy P. HARRISON

1150 OTURUM BAŞKANI: Marcella FRANGIPANE

Samsun-İkiztepe Kazılarının 2011 Dönemi Sonuçları Önder BİLGİ
Oylum Höyük 2011 Atilla ENGİN
Zincirli Höyük 2011 David SCHLOEN

1400 OTURUM BAŞKANI: Isabella CANEVA

2011 Yılı Büklükale Kazıları Kimiyoshi MATSUMURA
2011 Yılı Acemhöyük Kazıları Aliye ÖZTAN
2011 Yılı Kültepe-Kaniş Kazıları Fikri KULAKOĞLU
2011 Yılı Kaman-Kalehöyük Kazıları Sachihiro OMURA

1525 OTURUM BAŞKANI: Aliye ÖZTAN

2011 Yılı Ortaköy-Şapinuva Kazı Çalışmaları Aygül SÜEL
2011 Yılı Boğazköy-Hattuşa Çalışmaları Andreas SCHACHNER
2011 Yılı Yassıhöyük Kazıları Masako OMURA
Arslantepe 2011 Kazıları: Eski Tunç I Yeni Buluntular Marcella FRANGIPANE

1650 OTURUM BAŞKANI: Fikri KULAKOĞLU

2011 Yılı Ovaören Kazısı S. Yücel ŞENYURT
2011 Yılı Mersin-Yumuktepe Kazıları Isabella CANEVA
Hacımusalar Kazısı 2011 İlknur ÖZGEN
Oluz Höyük Kazısı 2011 Dönemi Çalışmaları Şevket DÖNMEZ

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - HATTUŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Sümer ATASOY

Pessinus 2011 Gocha TSETSKHLADZE
2011 Yılında Kınık Höyük Kazısı Lorenzo D’ALFONSO
Pompeiopolis (Paflagonya): 2011 Sezonu Sonuçları Lâtife SUMMERER
Doliche 2011 Engelbert WINTER

1025 OTURUM BAŞKANI: Nurettin ARSLAN

Kastabala Antik Kenti Kazısı-2011 Turgut H. ZEYREK
Kibyra Kazı Çalışmaları 2011 Şükrü ÖZÜDOĞRU
Hadrianoupolis 2011 Vedat KELEŞ
Zeytinliada 2011 Yılı Kazı ve Restorasyon Çalışmaları Nurettin ÖZTÜRK

1150 OTURUM BAŞKANI: Nurettin ÖZTÜRK

Assos 2011 Yılı Kazı Çalışmaları Nurettin ARSLAN
Tios Kazısı 2011 Sümer ATASOY
Parion 2011 Yılı Kazı ve Restorasyon Çalışmaları Cevat BAŞARAN
Kızılburun Geç Helenistik Sütun Batığı Sualtı Kazısı, 2011 Kazı Sezonu Deborah CARLSON

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - HATTUŞİLİ SALONU
1400 OTURUM BAŞKANI: Thomas CORSTEN

Güneydoğu Trakya Eskiçağ Yerleşim Tarihi ve Tarihî-Coğrafya Araştırmaları Mustafa H. SAYAR
Çukurova Eskiçağ Yerleşim Tarihi ve Tarihî-Coğrafya Araştırmaları Mustafa H. SAYAR
Stadiasmus Patarensis 2011 Sencer ŞAHİN
Nikaia (Bithynia) Egemenlik Alanında Epigrafik Araştırmalar-2011 Hüseyin Sami ÖZTÜRK

1550 OTURUM BAŞKANI: Sencer ŞAHİN

Kibyra 2011 Thomas CORSTEN
Lydia’da Epigrafi Araştırmaları, 2011 Cumhur TANRIVER
Myrina ve Gryneion Yüzey Araştırması Nurettin ÖZTÜRK

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MUVATTALİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Hatice PAMİR

Ilısu Barajı ve HES Projesi Etki Alanında ve Diyarbakır-Batman İlleri Arasında Yer Alan Dicle Vadisi ve YakınÇevresinde Gerçekleştirilen Araştırma Projeleri Gülriz KOZBE
2011 Yılı Muş İli, Malazgirt Arkeolojik Yüzey Araştırması Hanifi BİBER
2011 Yılı Kırşehir İli’nde Yürütülen Yüzey Araştırmaları Sachihiro OMURA

1025 OTURUM BAŞKANI: Gülriz KOZBE

İzmir İli, Menemen İlçesi, Prehistorik ve Protohistorik Dönem 2011 Yılı Arkeolojik Yüzey Araştırması Nazlı KARAASLAN
Yukarı Menderes Havzası Dağlık Bölge Yüzey Araştırması 2011 Yılı Çalışmaları Fulya DEDEOĞLU
Kuzeybatı Troas Prehistorik Yerleşmeleri-2011 Yılı Bozköy ve Çevresi Yüzey Araştırması Rüstem ASLAN

1150 OTURUM BAŞKANI: Sachihiro OMURA

Antakya ve Çevresi Yüzey Araştırması 2011 Hatice PAMİR
Osmaniye Arkeoloji Araştırmaları 2011 Yılı Çalışmaları Füsun TÜLEK
Kayseri Arkeolojik Yüzey Araştırması Projesi 2011 Yılı Çalışmaları Ryoichi KONTANI

1400 OTURUM BAŞKANI: Giovanni SALMERI

Dağlık Kilikya Yüzey Araştırma Projesi: 2011 Sezonu Raporu Nicholas K. RAUH
Dağlık Kilikia’da Kentleşme ve Kırsal Yerleşimler Araştırması 2011 Ümit AYDINOĞLU
Dağlık Kilikia Yerleşim Tarihi ve Epigrafya Araştırmaları Hamdi ŞAHİN

1520 OTURUM BAŞKANI: Hamdi ŞAHİN

Boğsak Yüzey Araştırması 2011 Sezonu Günder VARİNLİOĞLU
2011 Cilicia Yüzey Araştırması Giovanni SALMERI
Kolophon Antik Kenti 2011 Yılı Araştırması Christine ÖZGAN

1645 OTURUM BAŞKANI: Christine ÖZGAN

Hatay İli’nde Türk ve İslam Dönemi Yüzey Araştırması -2011 F. Mine TEMİZ
Seydişehir Yüzey Araştırması 2011 Asuman BALDIRAN
Zengibar Kalesi 2011 Yılı Yüzey Araştırmaları Osman DOĞANAY

ARKEOMETRİ SONUÇLARI TOPLANTISI - MURŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Mehmet SAĞIR

Köşk Höyük İnsanlarının Paleopatolojik Analizi Meliha Melis KORUYUCU
Van Kalesi Höyüğü’nde Yapılan Kazılarda Bulunan İskeletlerin Paleodemografik Analizi Yarenkür ALKAN
Arkeolojik İnsan Kemiklerinde Metal Analizleri İçin Yeni Bir Yaklaşım: Adramytteion Örneği Cenk GÜNER

1025 OTURUM BAŞKANI: Yusuf İZCİ

Tepecik/Çiftlik Höyük’te Bulunan Neolitik Dönem Kolektif Gömünün Paleoantropolojik Analizi Ali Metin BÜYÜKKARAKAYA
Köşk Höyük Ortaçağ Toplumunda Çocuk Ölümlülüğü Ömür Dilek ERDAL
Stratonikea Kazısı İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi Mehmet SAĞIR

1150 OTURUM BAŞKANI: İzzet DUYAR

Karışmış ve Dağıtılmış İskeletlerden Sosyal Davranış Biçimlerinin Anlaşılması: Çatalhöyük Örneği Başak BOZ
Iasos Erken Bizans Dönemi İskeletlerinde Kemik Kaybı Yusuf İZCİ
Camihöyük Helenistik-Roma Dönemi İskeletlerinde Eser Element Analizi Yusuf İZCİ

1400 OTURUM BAŞKANI: Serpil EROĞLU

Parion İskeletlerinin Antropolojik Bulguları Ayla SEVİM EROL
Demre İskeletlerinin Antropolojik Analizi İzzet DUYAR
Körtik Tepe Neolitik Toplumunda Yaralanma Yılmaz Selim ERDAL

1520 OTURUM BAŞKANI: Zehtiye Füsun YAŞAR

Zavia Tivilki (Dargeçit) İskeletlerinin Antropolojik Analizi Serpil EROĞLU
Amorium Bizans Kilisesi’nde Bulunan Bebek ve Çocuk İskeletleri Arzu DEMİREL
Diyarbakır/Aşağı Salat İskeletleri Okşan BAŞOĞLU

1645 OTURUM BAŞKANI: Arzu DEMİREL

İnsan İskelet Kalıntılarında Ankylosis: Tios İskeletleri Üzerinde Bir Çalışma Asuman ÇIRAK
Myndos Toplumunun Dişleri Üzerinde Bir Araştırma Zehtiye Füsun YAŞAR
Yirmi Yaş Dişleri Üzerine Bir Araştırma Zehtiye Füsun YAŞAR

30 MAYIS 2012 ÇARŞAMBA

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - ANİTTA SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Nicholas Dunlap CAHILL

Oymaağaç-Nerik - Projesi 2011Rainer CZICHON
Tuşpa/Van Kalesi Höyüğü Kazısı 2011Erkan KONY AR
Altıntepe Urartu Kalesi 2011 Yılı Kazı ve Onarım ÇalışmalarıMehmet KARAOSMANOĞLU
Ayanis Urartu Kalesi Kazıları, 2011Altan ÇİLİNGİROĞLU

1025 OTURUM BAŞKANI: Mehmet KARAOSMANOĞLU

Gordion 2011 G. Kenneth SAMS
2011 Yılı Şarhöyük (Dorylaion) Kazıları Taciser SİVAS
Sardeis, 2011 Nicholas Dunlap CAHILL
Efes 2011 Sabine LADSTÄTTER

1150 OTURUM BAŞKANI: Altan ÇİLİNGİROĞLU

Didyma 2011 Andreas FURTWÄENGLER
Klaros 2011 Nuran ŞAHİN
Magnesia ad Maeandrum 2011 Orhan BİNGÖL

1400 OTURUM BAŞKANI: Akın ERSOY

2011 Yılı Milet Çalışmaları Volkmar von GRAEVE
2011 Yılı Phokaia Kazı Çalışmaları Ömer ÖZYİĞİT
2011 Yılı Klazomenai Kazısı Yaşar E. ERSOY
Metropolis, 2011 Serdar AYBEK

1525 OTURUM BAŞKANI: Volkmar von GRAEVE

Bayraklı-Smyrna Kazıları 2011 Umut Devrim ERYARAR
Antik Smyrna, 2011 Akın ERSOY
Burgaz Kazıları, 2011 Yılı Çalışmaları Numan TUNA
Nif (Olympos) Dağı 2011 Yılı Kazısı Elif Tül TULUNAY

1650 OTURUM BAŞKANI: Nuran ŞAHİN

2011 Yılı Enez (Ainos) Kazı Çalışmaları Sait BAŞARAN
Antandros 2011 Yılı Kazıları Gürcan POLAT
Daskyleion 2011 Yılı Kazıları Çiçek ATAY
Küçükçekmece Göl Havzası Kazıları Şengül AYDINGÜN

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - HATTUŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Haluk SAĞLAMTİMUR

Yukarı Dicle Vadisi’ndeki Bir Hassuna/Samarra Yerleşiminde Yeni Keşifler: Hakemi Use 2011 Halil TEKİN
Yukarı Dicle Vadisi’ndeki Bir Erken Halaf Yerleşiminde Yeni Keşifler: Karavelyan 2011 Halil TEKİN
Ilısu Barajı-Salat Tepe 2011 Kazısı Ahmet GÖRMÜŞ
Ilısu Barajı İnşaat Sahası 2011 Kazıları A. Tuba ÖKSE

1025 OTURUM BAŞKANI: A. Tuba ÖKSE

Kuriki Höyük 2011 Yılı Kazısı Elif GENÇ
Siirt-Başur Höyük 2011 Yılı Kazısı Haluk SAĞLAMTİMUR
Körtik Tepe 2011 Yılı Kazıları Vecihi ÖZKAYA
Gre Abdurrahman 2011 Yılı Kazıları Vecihi ÖZKAYA

1150 OTURUM BAŞKANI: Halil TEKİN

Müslümantepe Kazıları Eyyup AY
Gre Amer (Batman) Kurtarma Kazılarının Üçüncü Sezonu Gül PULHAN
Hirbemerdon Tepe 2011 Nicola LANERI

1400 OTURUM BAŞKANI: Tayfun YILDIRIM

2011 Yılı Ziyaret Tepe Kazıları Timothy MATNEY
Domuztepe Kazıları 2011 Stuart CAMPBELL
Zeyve Höyük (Porsuk) 2011 Dominique BEYER
Derekutuğun Tarihöncesi Maden İşletmeleri Ünsal YALÇIN

1525 OTURUM BAŞKANI: Tunç SİPAHİ

2011 Harran Kazısı Nurettin YARDIMCI
Sirkeli Höyük’te Türk-İsviçre Kazıları Mirko NOVAK
2011 Yılı Tatarlı Höyük Kazısı K. Serdar GİRGİNER
Bozkurt Kurgan Mezarlığı 2011 Yılı Kazısı Aynur ÖZFIRAT

1650 OTURUM BAŞKANI: Timothy MATNEY

2011 Yılı Çorum/Resuloğlu Kazısı Tayfun YILDIRIM
Alaca Höyük 2011 Yılı Kazıları Duygu ÇELİK
2011 Yılı Eskiyapar Kazısı Tunç SİPAHİ
Kerkenes Dağ 2011 Geoffrey D. SUMMERS

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MUVATTALİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Mehmet ÖZSAİT

İstanbul Tarih Öncesi Araştırmaları Şengül AYDINGÜN
Sivas İli 2011 Yılı Yüzey Araştırması Bora UYSAL
Sinop Bölgesel Arkeolojik Araştırma Projesi 2011 Owen DOONAN

1025 OTURUM BAŞKANI: Raffaella PIEROBON BENOIT

Konya ve Karaman İlleri Arkeolojik Yüzey Araştırmaları 2011 Hasan BAHAR
Yalburt Yaylası (Ilgın, Konya) Arkeolojik Yüzey Araştırma Projesi, 2011 Sezonu Sonuçları Ömür HARMANŞAH
2011 Yılı Isparta ve Burdur İlleri Yüzey Araştırmaları Mehmet ÖZSAİT

1150 OTURUM BAŞKANI: Hasan BAHAR

Alinda 2011 Yüzey Araştırması Peter RUGGENDORFER
Latmos Herakleia’sı ve Çevresinde 2011Yılında Gerçekleştirilen Çalışmalar Richard POSAMENTIR
Mandalya Körfezi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2011 Raffaella PIEROBON BENOIT

1400 OTURUM BAŞKANI: Özdemir KOÇAK

Van, Ağrı, Iğdır İlleri ve İlçeleri 2011 Yılı Yüzey Araştırması Aynur ÖZFIRAT
2011 Yılı Çorum Çankırı İlleri Yüzey Araştırması Tunç SİPAHİ
Ankara Gölbaşı Yüzey Araştırması/Karaoğlan Höyük Araştırmaları Gülçin İLGEZDİ BERTRAM

1520 OTURUM BAŞKANI: Brian L. PEASNALL

Afyonkarahisar İli ve İlçeleri Yüzey Araştırmaları 2011 Özdemir KOÇAK
2011 Yılı Eskişehir, Kütahya, Afyonkarahisar İlleri Yüzey Araştırması Hakan SİVAS
Uşaklı Höyük 2011 Yüzey Araştırması (Yozgat) Anacleto D’AGOSTINO

1645 OTURUM BAŞKANI: Hakan SİVAS

Şanlıurfa/Sultantepe Höyüğü Intensif Yüzey Araştırması, 2012 Gülriz KOZBE
Yukarı Dicle Bölgesi Bismil Yüzey Araştırması Eyyüp AY
2011 Diyarbakır Küçük Çaylar Yüzey Araştırması Brian L. PEASNALL

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MURŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Tülin ÇORUHLU

Fatsa İlçesi Yüzey Araştırması 2011 Ayşe F. EROL
Giresun ve Giresun Adası Yüzey Araştırması: 2011 Ertekin M. DOKSANALTI
Trabzon Yüzey Araştırması 2011 Haşim KARPUZ

1025 OTURUM BAŞKANI: Haşim KARPUZ

Kars ve Çevresi Ortaçağ Ermeni Kiliseleri Yüzey Araştırması 2011 Yılı Çalışmaları Güner SAĞIR
Artvin, Ardahan, Erzurum İli ve İlçeleri’nde Ortaçağ Gürcü Mimarisi Yüzey Araştırması Fahriye BAYRAM
Doğu Anadolu’da Bulunan Farklı Mimari Mirasların Teknik Etkileşimi ve Deprem Afet Önleme Programı Araştırması Shiro SASANO

1150 OTURUM BAŞKANI: Fahriye BAYRAM

2011 Sakarya (Geyve, Pamukova, Taraklı) Yüzey Araştırması Tülin ÇORUHLU
Kocaeli İli ve İlçeleri Yüzey Araştırması 2011 Ayşe ÇALIK ROSS
Karabük İli ve İlçeleri Yüzey Araştırması 2011: Eskipazar Lütfiye GÖKTAŞ KAYA

ARKEOMETRİ SONUÇLARI TOPLANTISI - MURŞİLİ SALONU
1400 OTURUM BAŞKANI: Yılmaz Selim ERDAL

Körtik Tepe’de Epipaleolitik Avcı-Balıkçı-Toplayıcı Yerleşmenin İlk Kanıtı Marion BENZ
Maşat Höyük’teki Demir Çağı Hayvan Kemiklerinin İncelenmesi Evangelia IOANNIDOU-PİŞKİN
İstanbul-Yenikapı Theodosius Limanı Balık Kalıntıları Vedat ONAR

1520 OTURUM BAŞKANI: Evangelia IOANNIDOU-PİŞKİN

Diyarbakır/Aşağı Salat ve Mersin/Olba Kazılarından Ele Geçen Hayvan Kemik Kalıntılarının İncelenmesi Ayhan YİĞİT
M.Ö. 2. ve 1. Bin’de Yukarı Dicle Bölgesi’nde Hayvan Kullanımı: 2007-2011 Arkeozooloji Çalışmaları Rémi BERTHON
Kuşadası Kadıkalesi (Anaia) Kazısında Ortaya Çıkarılan İşlenmiş Kemik Kalıntıları Vedat ONAR

1645 OTURUM BAŞKANI: Vedat ONAR

2011 Yılı Salat Tepe Kazısı’ndan Ele Geçen Hayvan Kemiklerinin İncelenmesi Derya BAYKARA
Nif Dağı Antik Çağİnsanları Alper Yener YAVUZ
Mersin/Olba İskeletleri Simge GÖKKOYUN

31 MAYIS 2012 PERŞEMBE

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - ANİTTA SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Wulf RAECK

Olba 2011 KazısıTuna AKÇAY
Elaiussa Sebaste 2011 Yılı Kazı ve Onarım Çalışmaları Eugenia EQUINI SCHNEIDER
Soli Pompeiopolis 2011 Kazıları Remzi YAĞCI
Kelenderis 2011 Yılı Kazıları K. Levent ZOROĞLU

1025 OTURUM BAŞKANI: K. Levent ZOROĞLU

2011 Yılı Priene Çalışmaları Wulf RAECK
2011 Yılı Teos Kazı Çalışmaları: 2. Sezon Musa KADIOĞLU
Erythrai Kazısı 2011 Sezonu Ayşe Gül AKALIN ORBAY
Aphrodisias, 2011 Roland R. R. SMITH

1150 OTURUM BAŞKANI: Remzi YAĞCI

Lagina 2011 Ahmet A. TIRPAN
Labraunda 2011 Kazısı Olivier HENRY
Tlos 2011 Kazı Etkinlikleri Taner KORKUT

1400 OTURUM BAŞKANI: Bilal SÖĞÜT

Rhodiapolis 2011 İsa KIZGUT
Limyra 2011 Martin SEYER
Arykanda Kenti 2011 Yılı Kazı çalışmaları V. Macit TEKİNALP
Myra-Andriake Kazıları 2011 Nevzat ÇEVİK

1525 OTURUM BAŞKANI: Nevzat ÇEVİK

2011 Side Kazı ve Araştırmaları Hüseyin Sabri ALANYALI
Perge Kazı ve Onarım Çalışmaları 2011 Halûk ABBASOĞLU
Patara 2011 Kazı ve Restorasyon Çalışmaları Havva IŞIK
Kaunos’11 Cengiz IŞIK

1650 OTURUM BAŞKANI: Cengiz IŞIK

Pedasa-2011 Adnan DİLER
Stratonikeia 2011 Yılı Çalışmaları Bilal SÖĞÜT
Smintheion 2011 Coşkun ÖZGÜNEL
Pergamon 2011 Sezonu Çalışmaları Raporu Felix PIRSON

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - HATTUŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Mehmet ÖZHANLI

Karkamış Höyük 2011 Nicolò MARCHETTI
2011 Yılı Akhisar-Thyateira Kazıları Engin AKDENİZ
2011 Yılı Aigai Kazıları Mehmet GÜRBÜZER
Tekirdağ Karaevlialtı Antik Heraion Teikhos Şehri Kazıları Neşe ATİK

1025 OTURUM BAŞKANI: Nicolò MARCHETTI

Antiochia ad Cragum Arkeolojik Araştırma Projesi: 2011 Sezonu Michael HOFF
Xanthos 2011 Burhan VARKIVANÇ
Letoon 2011 Sema ATİK KORKMAZ
Iasos 2011 Marcello SPANU

1150 OTURUM BAŞKANI: Neşe ATİK

2011 Yılı Alexandria Troas Kazıları Erhan ÖZTEPE
Pisidia Antiokheiası 2011 Mehmet ÖZHANLI
Denizli-İlbadı Mezarlığı Kazısı 2011 Kadir PEKTAŞ

1400 OTURUM BAŞKANI: Gülgün KÖROĞLU

Edirne Yeni Saray Kazısı 2011 Yılı Çalışmaları Mustafa ÖZER
Alara Kazısı 2011 Osman ERAVŞAR
2011 Yılı Olympos Kazı Çalışmaları Yalçın MERGEN
2011 Yılı Ayasuluk Tepesi ve St. Jean Anıtı Kazı ve Onarım Çalışmaları Mustafa BÜYÜKKOLANCI

1525 OTURUM BAŞKANI: Mustafa BÜYÜKKOLANCI

İstanbul Anadolu Kavağı, Yoros Kalesi 2011 Kazı Çalışmaları Asnu-Bilban YALÇIN
Sinop Balatlar Kilise Kazısı 2011 Yılı Çalışmaları Gülgün KÖROĞLU
İznik Çini Fırınları Kazısı 2011 Yılı Çalışmaları V. Belgin DEMİRSAR ARLI
Kuşadası, Kadıkalesi Kazısı 2011 Yılı Çalışmaları Zeynep MERCANGÖZ

1650 OTURUM BAŞKANI: Zeynep MERCANGÖZ

Niğde–Andaval (Aktaş)’daki Konstantin ve Helena Kilisesi 2011 Yılı Çalışmaları M. Sacit PEKAK
Tyana-Kemerhisar (Bor, Niğde) 2011 Kazısı Guido ROSADA
Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2011 Dönemi Çalışmaları E. Emine DÖNMEZ
Mersin -Silifke Kalesi 2011 Yılı Kazısı Ali BORAN

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MUVATTALİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Felix PIRSON

Kapadokya'da Kaya Resimleri Projesi. Göreme Açık Hava Müzesi'nde Araştırma ve Konservasyon Çalışmaları Maria ANDALORO
Kapadokya’da Güzelöz-Başköy Bizans Yerleşimleri 2011 Nilüfer PEKER
Germia 2011 Philipp NIEWÖHNER

1025 OTURUM BAŞKANI: Turgut SANER

Muğla İli, Bodrum Yarımadası, Damlıboğaz, Sarıçay Ovası, Pilavtepe, Sedir Adası (Kedrai) Adnan DİLER
2011 Yılı Thera Antik Kenti Yüzey Araştırmaları Abdulkadir BARAN
Bybassos 2011 Winfried HELD

1150 OTURUM BAŞKANI: Maria ANDALORO

Pergamon: 2011 Çalışma Sezonunda Yakın Çevrede Yapılan Çalışmalar Felix PIRSON
Larisa (Buruncuk) 2011 Turgut SANER
Merkezî (İç) Lidya Arkeoloji Projesi: Marmara Gölü Havzası ve Kaymakçı 2011 Araştırma Çalışmaları Christopher H. ROOSEVELT

1400 OTURUM BAŞKANI: Bilge HÜRMÜZLÜ

Aksaray İli, Merkez, Ortaköy, Sarıyahşi, Ağaçören ve Eskil İlçeleri Yüzey Araştırmaları: 2011 Mehmet TEKOCAK
Bolu Arkeolojik Yüzey Araştırması 2011: Dörtdivan, Yeniçağa ve Merkez İlçeleri Meral ORTAÇ
Denizli ve Aydın İlleri Yüzey Araştırmaları Neşe ATİK

1520 OTURUM BAŞKANI: Mehmet TEKOCAK

Urla ve Seferihisar İlçeleri, Arkeolojik Yüzey Araştırması, 2011 Yılı Çalışmaları Elif KOPARAL
Tekirdağ Ganos Dağı Yüzey Araştırması-2011 Zeynep KOÇEL ERDEM
Anzak (Arıburnu) Savaş Alanı Üzerine Türkiye, Avustralya ve Yeni Zelanda’nın Ortak Tarihsel ve Arkeolojik Araştırması (2010-2011 Çalışmaları) Mithat ATABAY

1645 OTURUM BAŞKANI: Zeynep KOÇEL ERDEM

Isparta Arkeolojik Surveyi Çalışmaları 2011 Bilge HÜRMÜZLÜ
Oinoanda 2011 Yılı Çalışmaları Martin BACHMANN
Beydağları Yüzey Araştırmaları 2011 İsa KIZGUT

ARKEOMETRİ SONUÇLARI TOPLANTISI - MURŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Ünsal YALÇIN

Değirmentepe (Malatya) Çanak – Çömleğinin Mineralojisi ve Üretim Tekniği – En Son Arkeometrik Sonuçlar Mehmet Bilgi ER
Karain Mağarası’nda (Antalya) Bulunan Taş Aletlerin Arkeometrik İncelenmesi Asuman GÜNAL TÜRKMENOĞLU
Hakemi Use Yontmataş Endüstrisi Metin KARTAL

1025 OTURUM BAŞKANI: Hadi ÖZBAL

Batı Anadolu’dan Yeni Arkeo-metalurjik Veriler Daniş BAYKAN
Anadolu Madenciliği Üzerine Araştırmalar: 2010-2011 Çalışmaları Ünsal YALÇIN
Sagalassos ve Çevresinde Malzeme Kültürü Arkeometrisini Toplumsal Gelişim ile İlişkilendirme Jeroen POBLOME

1150 OTURUM BAŞKANI: Asuman GÜNAL TÜRKMENOĞLU

Organik Kalıntılarda Kütle Spektrometrik Yöntemlerin Uygulanması: Tarih Öncesi Anadolu’dan Örnekler Ayla TÜRKEKUL-BIYIK
Batı Anadolu’da Tarih Öncesi Yerleşimlerde Organik Kalıntı Analizleri Hadi ÖZBAL
Humbara (Yuvalak) Dökümünün Replikasyon Çalışmaları Hadi ÖZBAL

1400 OTURUM BAŞKANI: Fethi Ahmet YÜKSEL

Amasya, Oluz Höyük’te 2011 yılı Arkeojeofizik Çalışmaları Mehmet Şafi YILDIZ
Konya Alaaddin Tepesinde Arkeojeofizik Çalışmalar Mehmet Şafi YILDIZ
Pisidia Antiokheiası 2011 Yılı Jeofizik Çalışmaları Olcay ÇAKMAK

1520 OTURUM BAŞKANI: Ergun KAPTAN

Antakya, Hipodrom ve Çevresinde 2011 yılı Arkeojeofizik Çalışmaları Fethi Ahmet YÜKSEL
Kartal, Dragos Bölgesinde 2011 yılı Arkeojeofizik Çalışmaları Fethi Ahmet YÜKSEL
Elektrik Resistivite Tomografi (ERT) Yöntemi ve Arkeolojik Uygulamalardan Örnekler Mahmut G. DRAHOR

1645 OTURUM BAŞKANI: Mahmut G. DRAHOR

Amasya Oluz Höyük’te Arkeojeolojik Çalışmalar Mahmut Ziya GÖRÜCÜ
Boğazköy Müzesi’nde Eski Madenciliğe Ait Taş Havan Ergun KAPTAN
Isparta İli Gönen İlçesinde Yakın Tarihin Temsilcisi Mekânlar ve Yapılar: Bey Konakları Pervin ŞENOL

1 HAZİRAN 2012 CUMA

KAZI SONUÇLARI TOPLANTISI - ANİTTA SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Celal ŞİMŞEK

Myndos Kazıları - 2011 Mustafa ŞAHİN
Kyme 2011 Yılı Kazıları Antonio LA MARCA
Maydos Kilisetepe Höyüğü 2011 Yılı Kazıları Göksel SAZCI
Kilise Tepe 2011 Yılı Kazıları Nicholas POSTGATE

1025 OTURUM BAŞKANI: Marc WAELKENS

Kyzikos 2011 Nurettin KOÇHAN
2011 Yılı Aizanoi Kazısı Elif ÖZER
Zeugma 2011 Kutalmış GÖRKAY
Komana Kazısı 2011 Deniz Burcu ERCİYAS

1150 OTURUM BAŞKANI: Kutalmış GÖRKAY

Phrygia Hierapolis’i 2011 Kazı ve Onarım Çalışmaları Francesco D’ANDRIA
2011 Yılı Laodikeia Kazıları Celal ŞİMŞEK
2011 Yılı Sagalassos ve Düzen Tepe Kazı, Konservasyon ve Restorasyon Kampanyası Marc WAELKENS

1400 OTURUM BAŞKANI: M. Erol ALTINSAPAN

Eski Ahlat Şehri Selçuklu Mezarlığı 2011 Kazı Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Recai KARAHAN
Bitlis Kalesi Arkeolojik Kazı Çalışmaları – 2011 Gülsen BAŞ
Divriği Kalesi: 2011 Erdal ESER
Hasankeyf Kazıları-2011 Abdüsselam ULUÇAM

1525 OTURUM BAŞKANI: Kadir PEKTAŞ

Kırklareli, Demirköy Fatih Dökümhanesi 2011 Yılı Kazısı Nurcan YAZICI METİN
Hoşap Kalesi Kazısı-2011 Mehmet TOP
Şavşat (Satlel) Kalesi Kazı ve Restorasyon Çalışması-2011 Osman AYTEKİN
Kale-i Tavas (Tabae) 2011 Kazısı İnci KUYULU-ERSOY

1650 OTURUM BAŞKANI: Abdüsselam ULUÇAM

Beçin Kazısı 2011 Kadir PEKTAŞ
Kubad-Abad Kazısı (2011) Ali Osman UYSAL
2011 Yılı Karacahisar Kalesi Kazı Çalışmaları M. Erol ALTINSAPAN

ARAŞTIRMA SONUÇLARI TOPLANTISI - MUVATTALİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Osman AYTEKİN

Boğaziçi Topografyası: 2011 Araştırmaları Asnu-Bilban YALÇIN
Çanakkale Boğazı’na Ulaşan Vadilerde Erken Hıristiyan – Bizans Dönemi Yüzey Araştırması: 2011 Yılı Çalışmaları Ayşe ÇAYLAK TÜRKER
Çanakkale İli Türk Dönemi Yüzey Araştırması (2011) Ali Osman UYSAL

1025 OTURUM BAŞKANI: Asnu-Bilban YALÇIN

Artvin Yüzey Araştırması’2011 Osman AYTEKİN
2011 Yılı Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır İlleri Yüzey Araştırmaları Yavuz GÜNAŞDI
2011 Sivas Yüzey Araştırması Turgay YAZAR

1150 OTURUM BAŞKANI: Turgay YAZAR

Hakkari ve Şırnak İlleri ve İlçeleri Yüzey Araştırması-2011 Mehmet TOP
Ortaçağ ve Sonrası Muşİli Yüzey Araştırması-2011 Bülent Nuri KILAVUZ
Diyarbakır İli ve İlçeleri Ortaçağ ve Sonrasına Ait 2011 Yılı Yüzey Araştırmasında Tespit Edilen Eserler İrfan YILDIZ

1400 OTURUM BAŞKANI: Mehmet TOP

2011 Yılı Sillyon Yüzey Araştırması Elif ÖZER
Aspendos Yüzey Araştırması 2011 Sezonu Çalışmaları Veli KÖSE
Pisidya Yüzey Araştırması Projesi 2011: Pednelissos Teritoryumu Sonuçları Lutgarde VANDEPUT

1520 OTURUM BAŞKANI: Veli KÖSE

Sagalassos Teritoryumu 2011 Yılı Arkeoloji ve Çevre Bilimleri Yüzey Araştırmaları Sonuçları Marc WAELKENS
Bursa ve Çevresi Yüzey Araştırmaları: Harmancık ve Mudanya -2011 Mustafa ŞAHİN
2011 Yılı Zeugma Territorumu Yüzey Araştırması Hüseyin YAMAN

ARKEOMETRİ SONUÇLARI TOPLANTISI - MURŞİLİ SALONU
0900 OTURUM BAŞKANI: Ali Akın AKYOL

Geç Tunç Çağına Ait (14. yy) Bir İşlik Alanın İncelenmesi: Alalakh'ta Ateşli Teknolojiler Gonca DARDENİZ
Asur Ticaret Kolonileri Çağı Kültepe Metal Eserlerinin Mikroyapı İncelemeleri Levent ERCANLI
Büyük İskender’in Hükümdarlık Yıllarına Tarihlenen Bir Grup Grek Sikkesinin Arkeometrik Açıdan İncelenmesi İçten TANSEL

1025 OTURUM BAŞKANI: Levent ERCANLI

Gelveri-Yüksekkilise Yerleşmesinin Yeni Dönem Çanak Çömlek Çalışmalarının Sonucunda Bölgesel Bağlantıları ve Yeniden Tarihlendirilmesi Mehmet Ozan ÖZBUDAK
Bizans Dönemi’ne ait Stratonikeia Antik Kenti’nden Çıkarılan Arkeolojik Kalıntıların Spekroskopik Yöntemlerle İncelenmesi Gamze GÜLEÇ
Olimpos (Antalya) Kazısı Kuzey Bölgesi Bizans Yapılarında Arkeometrik Çalışmalar Ali Akın AKYOL
Erzurum-Tepeköy Kazı Buluntularının Arkeometrik İncelemeleri Uğur GENÇ

1400 OTURUM BAŞKANI: Jeroen POBLOME

KTB-TAEK İşbirliği Protokolü Kapsamında KV Araştırma Çalışmaları Latif ÖZEN
Çatalhöyük, Lidya ve Frig Dönemlerindeki Bazı Duvar Resimlerinin Taşınabilir ve Micro XRF Spektrometresi ile İncelenmesi Abdullah ZARARSIZ
Juliopolis Arkeolojik Kazı Alanı Tekstil Örneklerinin Spektroskopik Yöntemlerle Tanımlanması Ömer KANTOĞLU
Sarayköy Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezinde C-14 Tarihlendirme Laboratuarının Kurulumu ve Yapılan Çalışmalar Nihal KAYA

Yenikapı Marmaray – Metro Kazıları

2012-05-11T14:41:00.000+03:00

Yenikapı Marmaray – Metro Kazıları

Konumacı: Rahmi ASAL (İstanbul Arkeoloji Müzeleri)

Tarih: 11 Mayıs 2012, Cuma
Saat: 18.00‐20.00

Yer: Arkeologlar Derneği İstanbul Şubesi, Şehit Muhtar Mahallesi, İmam Adnan Sokak, No. 24, K.2, 34435 Beyoğlu ‐ İstanbul / Türkiye

Kapadokya Yöresel Mimari Mirası ve Koruma

2012-05-07T01:52:00.000+03:00

Kapadokya Yöresel Mimari Mirası ve Koruma

Konuşmacı: Prof. Dr. Demet Binan

Tarih: 7 Mayıs 2012, Pazartesi

Saat: 1800

Yer: Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü Nur-i Ziya Sk. No:10 Beyoğlu-İstanbul.

Dicle Üniversitesi 1. Arkeoloji Söyleşi Günleri

2012-05-01T16:54:00.000+03:00

Dicle Üniversitesi 1. Arkeoloji Söyleşi Günleri

Tarih: 4 Mayıs 2012, Cuma

Saat: 10:00

Yer: Dicle Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Konferans Salonu

PROGRAM:

4 Mayıs Cuma

10:00 Açılış

10:30 - 11:00
Yrd. Doç. Dr. Aytaç Coşkun "Körtiktepe"

11:00-11:30
Yrd. Doç. Dr. Hacer Çoruh "Kyzikos Antik Kenti ve Sikkeleri"

1. Oturumu

11:30-11:45
Altan Sancar "Uygarlığın İlkleri"

11:45-12:00
Adil Tagiyev "Şanlıurfa'da Neolitik Dönem"

12:00-12:15
Eda Kılıç "Tapınakların Uzakdoğu Hikayesi"

12:15-12:30
Özlem Kılıç "Şanlıurfa'da Mozaik Sanatı"

Ara

2. Oturum

13:30-13:45
Gurbet Cantürk "Tanrıların Arkeolojiye Anlattıkları"

13:45-14:00
Özlem Ekinbaş "Neolitik Dönemde Kadın"

14:00-14:15
Gülistan Konuş "Tarihte Kadının Süslenme Materyalleri"

14:15-14:30
Yunus Emre Karaca "Asur İmparatorluk Çağında Tapınak ve Saray Yapısı"

Ara

3. Oturum

14:45-15:00
Yasemin Özcan "Diyarbakır'daki Kilise ve Camiler"

15:00-15:15
Dilan Hasar "Antik Yunan'da Tarım ve Beslenme"

15:15-15:30
Zeynep Çelik "Şarabın Ortaya Çıkışı"

15:30-15:45
Damla Tan "Hitit Mühürcülük Sanatı"

Ara

4. Oturum

16:00-16:15
Sultan San "Arkeoloji ve İnsan Tahribatı"

16:15-16:30
Merve Cihan Örtlek "Batı Anadolu'da Erken Tunç Çağında Ölü Gömme Gelenekleri"

16:30-16:45
Duygu İnceoğlu "Zeus'un Aşkları"

16:45-17:00
Çetin Kaya "Miken Kültüründe Freskolar"

5 Mayıs Cumartesi

Diyarbakır tarihi alanlar gezisi.

Hacettepe Üniversitesi Evrimsel Biyoloji Öğrenci Kongresi "İnsan Evrimi"

2012-04-30T17:57:00.000+03:00

Hacettepe Üniversitesi Evrimsel Biyoloji Öğrenci Kongresi "İnsan Evrimi"

Tarih: 2-3 Mayıs 2012, Çarşamba

Yer: Hacettepe Üniversitesi Beytepe Kampüsü

PROGRAM:

2 Mayıs 2012, Çarşamba

08:00-09:00 Kayıt

09:00-09:30 Açılış Konuşması

1. Oturum

09:30-10:30
"İnsansı Fosiller" (20 dk'lık 3'er sunum)

10:30-10:40 Tartışma

14:40-11:20 Poster sunumları, Çay arası

2. Oturum

11:20-12:20
"İnsan: Eksik Şempanze" (20 dk'lık 3'er sunum)

12:20-12:30 Tartışma

12:30-13:30 Öğle yemeği arası

3. Oturum

13:30-14:30
"Beynin Evrimi" (20 dk'lık 3'er sunum)

14:30-14:40 Tartışma

14:40-15:20 Poster sunumları, Çay arası

4. Oturum

15:20-16:20
"Afrikadan Çıkıç ve DTK" (20 dk'lık 3'er sunum)

16:20-16:30 Tartışma

3 Mayıs 2012, Perşembe

5. Oturum

09:30-10:30
"İnsan Toplumlarının Akrabalığı" (20 dk'lık 3'er sunum)

10:30-10:40 Tartışma

10:40-11:20 Poster sunumu, Çay arası

6. Oturum

11:20-12:20
"Neolitik Dönemde İnsan Genomunun Evrimi" (20 dk'lık 3'er sunum)

12:20-12:30 Öğle yemeği

7. Oturum

13:20-14:20
"Eski ve Modern Hastalıklara Evrimsel Bakış" (20 dk'lık 3'er sunum)

14:20-14:30 Tartışma

14:30-14:45 Çay arası

Panel

14:45-17:45
Prof. Dr. Suavi Aydın, Doç. Dr. Hüseyin Özel, Doç. Dr. Ergi D. Özsoy

17:45-18:00 Kapanış

Tiyatro Gösterimi: Halet Abla Destanı

2012-04-30T17:27:00.001+03:00

Halet Abla Destanı
Şiirli Sahne Gösterisi

Tarih: 30 Nisan 2012, Pazartesi

Saat: 20:00

Yer: Beşiktaş Belediyesi Ortaköy Kültür Merkezi, Afife Jale Salonu

*Oyun ücretsizdir.

Doğal ve Kültürel Mirasın Grafik Yolculuğu

2012-04-30T17:05:00.000+03:00

Doğal ve Kültürel Mirasın Grafik Yolculuğu

ÇEKÜL Vakfı'nın doğal ve kültürel değerleri koruma mücadelesine afiş tasarımlarıyla destek veren sanatçıların özverili çalışmaları 2 Mayıs Çarşamba günü gerçekleşecek açılış kokteyli ile 1 ay boyunca Cihangir White Mill'de sergilenecek.

Tarih: 2 Mayıs 2012, Çarşamba

Saat: 19:00-21:00

Yer: Cihangir White Mill

Harabelerin arasından: MÖ 494'ten sonra Milet

2012-04-30T03:58:00.002+03:00

Alman Arkeoloji Enstitüsü konferansları
Auferstanden aus Ruinen: Milet nach 494 v. Chr.
Harabelerin arasından: MÖ 494'ten sonra Milet

Konuşmacı: Anja Slawisch

Tarih: 3 Mayıs 2012

Saat: 1800

Yer: Alman Arkeoloji Enstitüsü, Gümüşsuyu, İstanbul

*Kullanılan görsel: Milet ©B.Dinçer

İstanbul Üniversitesi Arkeolojik Kazı ve Araştırmalar Toplantısı-12

2012-04-29T13:06:00.000+03:00

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeolojik Kazı ve Araştırmalar Toplantısı-12
Prof. Dr. M. Taner Tarhan onuruna

Tarih: 2-3-4 Mayıs, 2012

Yer: İ.Ü. Güzel Sanatlar Bölümü Salonu (Kuyucu Murat Paşa Medresesi) - Vezneciler-İstanbul.

PROGRAM:

2 Mayıs 2012, Çarşamba

09.30 Açılış

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Sevil Gülçur

10.00-10.20
Erkan Konyar "Van-Tuşpa Kazıları"

10.30-10.50
Çiler Algül "Eski Buluntu Yerinden Yeni Sonuçlar: Papazgölü"

11.00-11.20
Hamdi Şahin "Dağlık Kilikia Yüzey Araştırması 2011"

11.30-11.50
Mustafa H. Sayar "Eskiçağda Çukurova: Anadolu ile Mezopotamya Arasında Kültürler Köprüsü mü, Yoksa Kültürlerin Buluştuğu Kavşak mı?"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mustafa H. Sayar

13.00-13.20
Haluk Abbasoğlu "Perge Kazı ve Onarım Çalışmaları-2011"

13.30-13.50
İpek Dağlı "Nympheler ve Lykia'dan Nymphelere Adanmış Kabartmalar"

14.00-14.20
Elif Tül Tulunay "Nif (Olympos) Dağı Kazısı 2011 Yılı Çalışmaları"

14.30-14.50
Daniş Baykan "Nif (Olympos) Dağı Metalurji Verileri ve Metal Buluntuları"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. Sait Başaran

15.00-15.20
Orkun Kayci "Aktopraklık Höyük: Kuzeybatı Anadolu'da Kalkolitik Dönem'in Başlangıcına İlişkin Bir Değerlendirme"

15.30-15.50
Arif Yacı "2011 Yılı Gelibolu Yarımadası Yüzey Araştırması Sikke Buluntuları"

16.00-16.20
Mustafa H. Sayar "Eskiçağda Trakya, B. Karadeniz, Marmara Denizi ve K. Ege Arasında Kültürleri Birleştiren bir Havzanın Eskiçağ Kültür Tarihi Bakımından İncelenmesi"

3 Mayıs 2012, Perşembe

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Nur Balkan-Atlı

10.30-10.50
Sait Başaran "Enez (Ainos) 2011 Çalışmaları"

11.00-11.20
Mehmet Özdoğan "2011 Kırklareli Projesi"

11.30-11.50
Emre Güldoğan "İTA Projesi Yüzey Araştırması 2011"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. Elif Tül Tulunay

13.00-13.20
Ufuk Kocabaş "Yenikapı Batıkları Projesi 2011 Yılı Çalışmaları"

13.30-13.50
Namık Kılıç "Yenikapı 12 (oniki) Batığı Konservasyon Çalışmaları

14.00-14.20
Yasemin Yılmaz "Eski İstanbul'un Gömütlerinden Örnekler: Sirkeci-Sulukule-Yenikapı"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. Gülsün Umurtak

14.30-14.50
Şevket Dönmez "Oluz Höyük 2011 Dönemi Çalışmaları"

15.00-15.20
Emine Dönmez "Amasya Harşena Kalesi Kızlar Sarayı Kazısı 2011 Sonuçları"

15.30-15.50
Şebnem Yaman "Eskiçağ Anadolusu'nda Anikonik Tapınıma İşaret Eden Bir Kült Objesi Olarak "Bairylos""

16.00-16.20
Kemal Moetz "Coğrafi Bilgi Sistemleri Çalışması: Aktopraklık"

4 Mayıs 2012, Cuma

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ali Dinçol

10.00-10.20
Gülsün Umurtak "Hacılar Büyük Höyük Kazıları-2011"

10.30-10.50
Hasan Peker "Karkamış Kazısı 2011 Sezonunda Hiyeroglif Yazılı Belgeler"

11.00-11.20
Ozan Özbudak "2007 Sondaj Çalışmaları Sonrasında Gelveri-Yüksek Kilise Çanak Çömleğinin Yeniden Tahrilendirilmesi"

11.30-11.50
Erhan Bıçakçı "Tepecik-Çiftlik 2011 Yılı Çalışmaları"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. İnci Delemen

13.00-13.20
Mihriban Özbaşaran "Aşıklı 2011"

13.30-13.50
Nurcan Kayacan, Nur Balkan-Atlı "Göllüdağ"

14.00-14.20
Sevil Gülçur "Güvercinkayası 2011 Kazısı"

Ara
Oturum Başkanı: Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu

14.30-14.50
Selin Önder "Zeus Panamaios, Zeus Labraundos ve Sinuri"

15.00-15.20
Müge Savrum Kortanoğlu "Türkiye'de Höyük Yerleşmelerinin Korunması, Değerlendirilmesi ve Devamlılığının Sağlanması Sorunu: Tilmen Höyük Arkeolojik Park Örneği"

15.30-15.50
Fethiye Sarıpehlevan "Sualtı Arkeolojisi"