Pireorama ιστορίας και πολιτισμού

Στρατής Αξιώτης και Πειραιάς

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 09 Dec 2024 17:20:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Ο Πειραιάς μέσα από την διαδρομή του χρόνου, καταγράφηκε ως πολιτεία στην οποία διέμεναν κυρίως νησιώτες. Ήταν φαίνεται το βρέξιμο των ακτών από τη θάλασσα, που δημιουργούσε στους ανθρώπους την αίσθηση της εγγύτητας με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Τα πειραϊκά λιμάνια ανέσυραν από το νου, μνήμες του παρελθόντος, της νιότης, από ένα νησί το οποίο πλέον οι άνθρωποι επισκέπτονταν μόνο στις διακοπές τους, όποτε οι συνθήκες ζωής και εργασίας τους το επέτρεπε. Ήταν φυσικό λοιπόν που ο ζωγράφος Στρατής Αξιώτης επέλεξε τον Πειραιά για να τον απαθανατίσει σε πολλά έργα του.

Γεννημένος στη Σκόπελο, πέρασε από τη Λέσβο, από την οποία έλκυε την καταγωγή της η οικογένειά του, και όπως αναφέρουν οι επίσημες βιογραφίες του, εγκαταστάθηκε το 1929 στην Αθήνα για να φοιτήσει στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Από εκείνη την περίοδο ξεκινάει η ιδιαίτερη σχέση του με τον Πειραιά τον οποίο ζωντάνευσε σε πλήθος έργων και σχεδίων του. Λίγα υπήρξαν τα θέματα γενικώς που δεν απεικόνιζαν λιμάνια, θάλασσα, καράβια και ναυτικούς. Στην δεύτερη πατρίδα του το γραφικό Τουρκολίμανο ανακάλυψε όψεις της πρώτης πατρίδας του που ήταν η Λέσβος.

Κινούμενος στις απαρχές του ιμπρεσιονισμού με έντονα στα στοιχεία του ρεαλισμού, φιλοτέχνησε μουράγια του μόχθου, ανθρώπους να κινούνται σκυφτοί, πλώρες και πρύμνες καραβιών, τα Καρβουνιάρικα, τα Λεμονάδικα, την Ακτή Ξαβέρη, τον Άγιο Νικόλαο. Το Πειραιώτικο λιμάνι πάντα απεικονισμένο με υποβλητικούς τόνους με αλλού φωτεινά κι αλλού σκοτεινά σημεία, όνειρα και υποσχέσεις που πραγματοποιήθηκαν ή που έμειναν στη λησμονιά. Δικαίως θεωρήθηκε ως ο ποιητής που ζωγράφιζε στις ψυχές των ανθρώπων.

Έργο του Στρατή Αξιώτη φιλοτεχνημένο το 1938

Το 1945 συμμετέχει ενεργά ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου στην ίδρυση του πειραϊκού ομίλου "Φίλοι της τέχνης" με πρόεδρο τον Νίκο Χαντζάρα, αντιπρόεδρο τον Χρήστο Λεβάντα και γενικό γραμματέα τον Στέλιο Γεράνη. Οργανώνουν εκδηλώσεις και εκδίδουν τον περιοδικό "Πορεία" (1945 - 1946). Παράλληλα συμμετέχει στις εκθέσεις Θαλασσογραφίας που διοργανώνει η Φιλολογική Στέγη Πειραιώς επί προεδρίας Γρηγόρη Θεοχάρη.

Έκθεση θαλασσογραφίας Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς, 1963 στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά

Έργα του Στρατή Αξιώτη συναντά κάποιος σε πολλές πινακοθήκες μεταξύ των οποίων και της Δημοτικής Πινακοθήκης Πειραιά αλλά και του Μονάχου.

Ξενοδοχείο Πειραιεύς στην Ακτή Μιαούλη (1872)

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 08 Jul 2024 11:40:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Θα μπορούσε να έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πιο όμορφα κτήρια στον Πειραιά.

Το Μέγα Οικογενειακό ξενοδοχείο "ΠΕΙΡΑΙΕΥΣ" (κτήριο του 1872) ιδιοκτησίας Σωτηρίου Καλαφάτη και Κωνσταντίνου Ρούσσου βρισκόταν επί της οδού Μπουμπουλίνας στην συμβολή με Ακτή Μιαούλη.

Καθώς έναντι του ξενοδοχείου είχαν μόνιμα αγκυροβόλια τα πλοία ΎΔΡΑ και ΚΕΡΑΥΝΟΣ η διεύθυνση του ξενοδοχείου διαφημίστηκε με βάση τα αγκυροβόλιά τους!

Το 1908 η μυστική αστυνομία της Τουρκίας δολοφόνησε σε δωμάτιο αυτού του Ξενοδοχείου, τον Τούρκο Αξιωματούχο Τζελάλ Βέη ο οποίος είχε χαρακτηριστεί νεωτεριστής που προσπαθούσε να εισάγει ξένες για την Τουρκία ιδέες εκμοντερισμού της.

Σε τμήμα του κτηρίου αυτού στεγάστηκε ο Σύνδεσμος Μηχανικών Ατμοπλοϊών στα γραφεία του οποίου από τις 17 έως τις 23 Νοεμβρίου του 1918 πραγματοποιήθηκε η πρώτη συνεδρίαση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΕΚΕ) το οποίο αργότερα έγινε το γνωστό ΚΚΕ.

Στην συνεδρίαση εκείνη είχε λάβει μέρος και ο Αβραάμ Μπεναρόγια ιδρυτής της Φεντερασιόν στην Θεσσαλονίκη.

Το 1924 ο αρχηγός του τότε Λαϊκού Κόμματος Ιωάννης Μεταξάς, επιστρέφοντας από την εξορία με πλοίο στο Λιμάνι του Πειραιά, χρησιμοποίησε το μπαλκόνι του Ξενοδοχείου και χαιρέτησε τους συγκεντρωμένους οπαδούς του κόμματός του. Στην συνέχεια αναχώρησε για την οικία του στο Νέο Φάληρο.

Πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Πειραιάς διέθετε 65 ξενοδοχεία! Τα 13 μεταβλήθηκαν σε ερείπια κατά τον πόλεμο, ενώ πολλά άλλα σταμάτησαν την λειτουργία τους λόγω καταστροφών. Το σχέδιο Μάρσαλ που προέβλεπε τη χορήγηση δανείων για ανόρθωση ξενοδοχείων στα μεγάλα λιμάνια της Ευρώπης, άφησε εκτός τον Πειραιά καθώς ουδείς απαίτησε την ένταξή του. Το ξενοδοχείο Πειραιεύς ως εκ θαύματος είχε μείνει αλώβητο από ένα λιμάνι που είχε καταστραφεί στο σύνολό του.

Κάποιοι από τους ιδιοκτήτες ξενοδοχείων που καταστράφηκαν οριστικά, μεταπολεμικά αναγκάστηκαν να εργαστούν ως φύλακες σε μαούνες και εργάτες του λιμανιού. Όλη η Ελλάδα παρά το γεγονός ότι κινείτο με πλοία λόγω κατεστραμμένου οδικού δικτύου και δρόμων μεγάλης επικινδυνότητας λόγω εμφυλίου, δεν στάθηκε ως αιτία ικανή, για την ανάπτυξη ξενοδοχείων στον Πειραιά.

Τα ακτοπλοϊκά πλοία αμέσως μετά τον πόλεμο σταμάτησαν τις νυχτερινές γραμμές τους λόγω κινδύνου των ναρκών. Αναχωρούσαν νωρίς το πρωί και οι επιβάτες μάταια αναζητούσαν κάπου να περάσουν τη νύχτα τους. Η κοινωνική αυτή ανάγκη οδήγησε το Λιμεναρχείο Πειραιώς να διατάξει όπως τα πλοία του λιμανιού, να δέχονται τους υποψήφιους επιβάτες από το προηγούμενο βράδυ προς διανυκτέρευση λόγω έλλειψης ξενοδοχείων.

Ο κόσμος επιβιβαζόταν από το βράδυ της παραμονής για να ταξιδεύσει το πρωινό της επόμενης ημέρας. Οι εναπομείναντες Πειραιώτες ξενοδόχοι ξεσηκώθηκαν. Έπρεπε να περιμένουν να απαλλαγούν οι θάλασσες από τις νάρκες, να αποκατασταθούν τα δρομολόγια των πλοίων, να αρχίσουν οι νυχτερινοί πλόες, ώστε να περιοριστούν οι διανυκτερεύσεις ταξιδιωτών και έτσι να "σκεπαστεί" ή έλλειψη των ξενοδοχείων του Πειραιά.

Ο ΔΙΑΔΟΧΟΣ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΑΣ ΕΔΟΥΑΡΔΟΣ Ζ' ΚΑΤΑΠΛΕΕΙ ΣΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ (1875)

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sun, 23 Jun 2024 10:09:00 +0000

Το πλοίο του Διαδόχου της Αγγλίας ΣΕΡΑΠΙΣ (το λευκό) αναχωρεί από το λιμάνι του Πειραιά. Αν και η θάλασσα ήταν ανταριασμένη Πειραιώτες έχουν επιβιβαστεί σε λέμβους για να δουν από κοντά. Άλλοι παρατηρούν από τα βράχια της ακτής. Οι περισσότεροι φέρουν τις ενδυμασίες του τόπου τους (φουστανέλα) ωστόσο υπάρχουν και κάποιοι που φέρουν δυτικότροπες ενδυμασίες.

του Στέφανου Μίλεση

Στις 6 Οκτωβρίου 1875, ημέρα Δευτέρα και ώρα 09.00 πρωινή, κατέπλευσε στο λιμάνι του Πειραιά το βασιλικό ατμόπλοιο ΣΕΡΑΠΙΣ (H.M.S. Serapis), επί του οποίου επέβαινε ο διάδοχος του Αγγλικού θρόνου, Πρίγκιπας της Ουαλίας, Αλβέρτος - Εδουάρδος (περισσότερο γνωστός ως Εδουάρδος Ζ'). Ο Εδουάρδος ήταν γιος της Βασίλισσας της Αγγλίας Βικτωρίας και του αποβιώσαντα Αλβέρτου. Έφερε το όνομα Αλβέρτος προς τιμή του πατέρα του αλλά επικράτησε ως Εδουάρδος Ζ'. Ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας ήταν περισσότερο γνωστός ως Μπέρτι. Διαδέχθηκε στο θρόνο την μητέρα του Βικτώρια μετά τον θάνατό της και βασίλευσε από τις 22 Ιανουαρίου 1901 έως τον θάνατό του στις 6 Μαΐου του 1910. Συνεπώς όταν έφτασε στον Πειραιά ήταν Διάδοχος του Θρόνου.

Εκτός από το ΣΕΡΑΠΙΣ τον Διάδοχο συνόδευε η αγγλική ναυαρχίδα HERCULES (Ηρακλής) και το θωρηκτό SWIFTSURE (γοργός). Τρεις κανονιοβολισμοί που ρίχθηκαν από το πυροβολείο του λιμένος ανήγγειλαν την άφιξη.

Το ατμοκίνητο ΣΕΡΑΠΙΣ που χρησιμοποιούσε ο Διάδοχος της Αγγλίας για τις μετακινήσεις του χρησίμευε παλαιότερα για τη μεταφορά στρατού και είχε διασκευαστεί κατάλληλα για βασιλική θαλαμηγός

Τον διάδοχο της Αγγλίας υποδέχθηκε ο Βασιλιάς της Ελλάδος Γεώργιος Α' ο οποίος είχε καταπλεύσει στο λιμάνι του Πειραιά με τη βασιλική θαλαμηγό ΑΜΦΙΤΡΙΤΗ μια ώρα νωρίτερα. Εξάλλου το θωρηκτό του στόλου μας ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ είχε εκπλεύσει του λιμένος προς προϋπάντηση των Αγγλικών πλοίων. Πάνω σε αυτό επέβαιναν ο υποναύαρχος Σαχτούρης και ο Πλωτάρχης Δ. Κριεζής.

Όμως κατά τον κατάπλου του ΣΕΡΑΠΙΣ συνέβη το εξής περιστατικό. Όταν το ΣΕΡΑΠΙΣ έριξε τις δύο άγκυρες, αυτές λύθηκαν “από τας κλείδας” με αποτέλεσμα το αγγλικό πλοίο να μην ανακόψει την ορμή του και να πέσει πάνω στην βασιλική θαλαμηγό ΑΜΦΙΤΡΙΤΗ και εν συνεχεία στο πολεμικό του στόλου μας ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ που έπλεε κοντά του. Στο ΑΜΦΙΤΡΙΤΗ προκλήθηκαν ζημιές επί της πλώρης του, ενώ στο Β. ΓΕΩΡΓΙΟΣ έσπασαν μόνο κάποια ιστία του.

Το περιστατικό ξεπεράστηκε κι αφού εκτιμήθηκε πως οι ζημιές που είχαν προκληθεί δεν ήταν σοβαρές, συνεχίστηκε το πρόγραμμα της υποδοχής που περιλάμβανε την επιβίβαση του Βασιλιά Γεωργίου Α' επί του ΣΕΡΑΠΙΣ για το καλωσόρισμα. Στη συνέχεια ο Γεώργιος μαζί με τον Διάδοχο Εδουάρδο επιβιβάστηκαν σε μια εντυπωσιακή ελληνική πολύκωπο λέμβο, ειδικά διασκευασμένη και αποβιβάστηκαν μαζί στην βασιλική αποβάθρα του Πειραιά όπου ανέμενε για την υποδοχή τους ο Δήμαρχος της πόλης και άλλοι επίσημοι. Αυτή η εικόνα της πολύκωπου λέμβου απαθανατίστηκε σε πολλές γκραβούρες από τους σκιτσογράφους - χρονικογράφους της εποχής, καθώς θεωρήθηκε η πλέον εντυπωσιακή στιγμή της επίσκεψης και έτσι σήμερα ο ερευνητής μπορεί να τη βρει αποτυπωμένη σε πλήθος αγγλικών εφημερίδων της εποχής.

Το ΣΕΡΑΠΙΣ σε σκίτσο αγνώστου στο λιμάνι του Πειραιά

Όταν ο Διάδοχος του Αγγλικού Θρόνου Εδουάρδος Ζ' αποβιβάστηκε στις προκυμαίες του πειραϊκού λιμανιού εν μέσω ζητωκραυγών, έκανε παρατήρηση για τις πλατιές λεωφόρους, τις κομψές οικίες και τα βιομηχανικά καταστήματα που έβλεπε να έχουν αναπτυχθεί, που αποδείκνυαν πως η πόλη του Πειραιά βρισκόταν σε οικονομική ευημερία.

Κάποιος Έλληνας επίσημος που τον συνόδευε από πίσω του παρατήρησε πως πριν από σαράντα χρόνια ακριβώς (δηλαδή το 1835), δεν υπήρχε τίποτα από όλα αυτά στον Πειραιά και τα πάντα ήταν έρημα. Τότε ο Άγγλος διάδοχος που τον άκουσε απάντησε “ότι λαός δυνάμενος να επιτελέσει τοσαύτας προόδους, εν μέσω πολλών δυσχερειών, δύναται να προσδοκά αίσια περί του μέλλοντος αυτού”.

Το θέαμα με τον λαό που είχε παραταχθεί στην παραλία για την υποδοχή ήταν πρωτόγνωρο καθώς “απεδόθησαν δ' αι βασιλικαί τιμαί πομπωδώς υπό των τε πολεμικών πλοίων και του τεταγμένου στρατού, επευφημούντος του συρρεύσαντος αμέτρου πλήθους εκ Πειραιώς και εξ Αθηνών”.

Η στιγμή κατά την οποία η λέμβος με τον Βασιλιά Γεώργιο Α' φτάνει στη βασιλική θαλαμηγό ΣΕΡΑΠΙΣ. Ο Γεώργιος δεξιά στη σκάλα δίνει το χέρι στον Πρίγκιπα της Ουαλίας Εδουάρδο και τον προσκαλεί να επιβιβαστεί στη λέμβο.

Να σημειωθεί πως από το πρωί της ίδιας ημέρας (6ης Οκτωβρίου) κάθε ώρα αναχωρούσε από την Αθήνα συρμός σιδηροδρόμου αποτελούμενος από 20 βαγόνια, που όμως δεν αρκούσαν για να μεταφέρουν τον κόσμο που επιθυμούσε να κατέβει στο λιμάνι. Προορισμός των βασιλέων μετά του Πρίγκιπα της Ουαλίας ήταν τα Ανάκτορα των Αθηνών δια των σημαιοστόλιστων οδών Πειραιώς, Αιόλου και Ερμού συνοδεία ίλης Λογχοφόρων. Το απόγευμα ακολούθησε επίσκεψη στην Ακρόπολη, στο Ναό του Ολυμπίου Διός, στο θέατρο του Διονύσου, του Ηρώδη, στο μνημείο του Φιλοπάππου και στο Θησείο, όλα φωταγωγημένα πλήρως. Η διανυκτέρευση θα γινόταν στην Δεκέλεια.

Το πρόγραμμα της επομένης ημέρας 7 Οκτωβρίου περιλάμβανε την παράθεση επισήμου γεύματος σε 180 άτομα εκ των οποίων οι 60 ήταν Άγγλοι και οι 120 Έλληνες. Σε άλλες εφημερίδες καταγράφηκε πως οι προσκεκλημένοι που προσήλθαν ήταν τελικώς 126. Ιδιαίτερη η παρουσία του Άγγλου Αντιναυάρχου Ντρούμον που ήταν ένας εκ των επιζώντων ναυμάχων του Ναβαρίνου.

Ανάμεσά τους υπουργοί, πρεσβευτές μετά των κυριών τους, οι Κουμουνδούρος, Ζαΐμης και Δεληγεώργης, όλη η ακολουθία του Άγγλου Διαδόχου, οι κυβερνήτες των αγγλικών πλοίων, μερικοί αξιωματικοί της ναυαρχίδας ΗΡΑΚΛΗΣ, ο Ρώσος αντιναύαρχος με τη σύζυγό του, ο κυβερνήτης ενός ρωσικού πλοίου και μιας αμερικανικής κορβέτας που εκείνη την εποχή ναυλοχούσαν στο λιμάνι του Πειραιά, οι Φρούραρχοι Αθηνών και Πειραιώς, οι Δήμαρχοι των δύο πόλεων, κ.α.

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας κάηκαν πυροτεχνήματα στις Στήλες του Ολυμπίου Διός ενώ κάηκαν επί του εδάφους εύφλεκτα υλικά που είχαν τεθεί σε τέτοια διάταξη ώστε να παριστάνουν το αγγλικό στέμμα εν μέσω του οποίου σχηματίζοντας δια πυράς οι λέξεις “Ζήτω ο Αλβέρτος”

Στις 8 Οκτωβρίου ο Διάδοχος Εδουάρδος αναχώρησε από την Αθήνα “επί τεθρίππου αμάξης” συνοδεία του Β. Γεωργίου Α' και της Β. Όλγας για τον σιδηροδρομικό σταθμό Αθηνών με προορισμό τον Πειραιά. Όταν έφτασαν στο λιμάνι επιβιβάστηκαν όλοι ξανά στην πολύκωπο λέμβο για το ΣΕΡΑΠΙΣ όπου είχε κανονιστεί αποχαιρετιστήριο γεύμα. Ο Γεώργιος Α' λίγο πριν αποχαιρετίσει τον Διάδοχο Εδουάρδο απένειμε στην ακολουθία του ελληνικά παράσημα διαφόρων τάξεων ενώ στον ίδιο ένα Μεγαλόσταυρο του Σωτήρος.

Το αποχαιρετιστήριο γεύμα που παρέθεσε ο Εδουάρδος προς τον Έλληνα Βασιλέα επί του ΣΕΡΑΠΙΣ λίγο πριν την αναχώρηση για τις Ινδίες (Βομβάη).

Κατά την περίοδο της επίσκεψης του Πρίγκιπα της Ουαλίας Εδουάρδου Ζ' είχε διαδοθεί μια φήμη πως εξαιτίας του ατυχήματος που είχε σημειωθεί κατά τον κατάπλου του ΣΕΡΑΠΙΣ ο Διάδοχος θα δώριζε στον Βασιλιά Γεώργιο Α' μια ατμάκατο. Αυτή η φήμη είχε διαδοθεί από το γεγονός πως από το συνοδευτικό του βασιλικού θωρηκτού, το ΗΡΑΚΛΗΣ είχαν ρίξει στο νερό μέσα στο λιμάνι του Πειραιά μια ατμάκατο και την δοκίμαζαν Έλληνες αξιωματικοί. Φυσικά δεν επρόκειτο περί δώρου, αλλά στην πραγματικότητα όπως αργότερα διευκρινίστηκε και από τις εφημερίδες της εποχής, η ελληνική κυβέρνηση είχε παραγγείλει μια ατμάκατο αξίας 55 χιλιάδων φράγκων, η οποία είχε φορτωθεί στην αγγλική ναυαρχίδα ΗΡΑΚΛΗΣ με την ευκαιρία της καθόδου της στην Ελλάδα. Η ατμάκατος αυτή τις επόμενες ημέρες δοκιμάστηκε εντός του λιμένα του Πειραιά και βρέθηκε “στερεά και ταχεία” αν και οι περισσότεροι εντυπωσιάστηκαν από την εξωτερική της εμφάνιση που ήταν “κομψή και πολυτελής”. Η ατμάκατος ανέπτυσσε μέχρι 12 ν.μ. ταχύτητα πρωτόγνωρη για την εποχή ωστόσο δεν δόθηκε άλλη πληροφορία για το όνομα που θα λάμβανε.

Από τα παραλειπόμενα της επίσκεψης αξίζει να καταγραφούν τα παρακάτω:

- Ο μεγάλος Έλληνας μουσουργός Σπυρίδων Καίσαρης προσέφερε στον Πρίγκιπα της Ουαλίας το έργο του (εμβατήριο) με τίτλο “Το μαργαριτάρι της Αγγλίας”. Από πλευράς του ο Διάδοχος προσέφερε στον αρχιμουσουργό της φρουράς (υπηρετούσε τότε στη Στρατιωτική Μουσική Αθηνών) χρυσή γραφίδα που έφερε τα σύμβολα του αγγλικού θρόνου.

- Οι εφημερίδες παρατηρώντας το ενδιαφέρον των Άγγλων επισκεπτών μόνο για τις αρχαιότητες των Αθηνών έγραφαν “Έχομεν τουλάχιστον να δείξωμεν εις τους επισκεπτομένους ημάς ξένους, μεγαλείον ολόκληρου παρελθόντος, αφού σήμερον είμεθα άσημοι!...”.

- Η θωρακισμένη ναυαρχίδα ΗΡΑΚΛΗΣ ανήκε στον αγγλικό στόλο της Μεσογείου με πλήρωμα 1200 άνδρες και έφερε 16 μεγάλα τηλεβόλα. Το δίκροτο ΣΕΡΑΠΙΣ που χρησιμοποιούσε ο Διάδοχος της Αγγλίας για τις μετακινήσεις του χρησίμευε παλαιότερα για τη μεταφορά στρατού και είχε διασκευαστεί κατάλληλα για βασιλική θαλαμηγός.

- Την ημέρα ημέρα άφιξης του Διαδόχου της Αγγλίας (6 Οκτωβρίου) κατέπλεε στον Πειραιά το βελγικό ατμόπλοιο ANDRE DAVID προερχόμενο από την Αμβέρσα μεταφέροντας την γιγαντιαία ατμομηχανή του υφαντήριου των αδελφών Ρετσίνα. Η μηχανή αυτή ήταν η μεγαλύτερη μέχρι τότε στην Ελλάδα, βάρους 65 τόνων και δύναμης 150 ίππων.

- Το ΣΕΡΑΠΙΣ στη συνέχεια μετέφερε τον Πρίγκιπα της Ουαλίας στην Ινδία για να γιορτάσει την ανακήρυξη της Βασίλισσας Βικτωρίας ως αυτοκράτειρας της Ινδίας.

- Τριάντα χρόνια αργότερα, το 1905, στον Πειραιά θα έρθει η Αλεξάνδρα ως Βασίλισσα της Αγγλίας. Η Αλεξάνδρα προερχόταν από τον οίκο Γλύξμπουργκ Δανίας, συνεπώς ήταν συγγενής με τον Βασιλιά Γεώργιο Α' της Ελλάδας. Κατέπλευσε στο λιμάνι του Πειραιά με τη θαλαμηγό "Βικτώρια και Αλβέρτος" στις 26 Απριλίου εκείνης της χρονιάς. Η Αλεξάνδρα το 1863 είχε παντρευτεί τον Διάδοχο Αλβέρτο Εδουάρδο. Όταν η Βασίλισσα Βικτώρια πέθανε το 1901 ο Εδουάρδο στέφθηκε Βασιλιάς και η Αλεξάνδρα ως σύζυγός του έφερε πλέον τον τίτλο της Βασίλισσας της Βρετανίας και των Ινδιών.

(Οι ημερομηνίες αναφέρονται στο ισχύον ελληνικό ημερολόγιο εκείνης της εποχής. Οι ημερομηνίες διαφέρουν συγκριτικά με τα αγγλικά αρχεία της εποχής).

Διαβάστε επίσης για τις επόμενες επισκέψεις της Βασιλικής οικογένειας του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ελλάδα:

ΟΤΑΝ Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΈΦΤΑΝΕ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ (1905)

Ο Βασιλιάς της Αγγλίας Εδουάρδος Η' με την Σίμπσον στο Νέο Φάληρο (1936)

Ο Ναός Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ στη Νίκαια (ιστορικό θεμελίωσης και μετονομασίας)

ΛΥΚΕΙΟ “ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ” ΤΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΣΤΑΥΡΙΑΝΟΥ (1912)

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sat, 22 Jun 2024 18:24:00 +0000

Πειραιάς, περ. 1930, αναμνηστική φωτογραφία σχολικής τάξης νεαρών αγοριών του Λυκείου «ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ» του Κ. Σταυριανού στην οδό Καραΐσκου 117, στον Κήπο της Τερψιθέας

του Στέφανου Μίλεση

Ο Κυριάκος Σταυριανός γεννήθηκε σε ένα χωριό στην Κω την εποχή όπου τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν υπό ιταλική κατοχή. Όπως πολλοί νέοι στην εποχή του ήθελαν να αναπνεύσουν το ελεύθερο αέρα της ελευθερίας βρέθηκε κι αυτός στην Ελλάδα, ανήλικος ακόμα, μη έχοντας άλλα εφόδια στις αποσκευές του εκτός από την αγάπη για τη γενέθλια γη του και το απολυτήριο ενός δημοτικού σχολείου.

Όπως πολλά παιδιά έκαναν εκείνη την εποχή εργαζόμενος τελείωσε το γυμνάσιο και εισήλθε στη Φυσικομαθηματική σχολή του Πανεπιστημίου. Λάμβανε μέρος σε όλες τις εκδηλώσεις των Δωδεκανησίων Πειραιώς, στις διαδηλώσεις τους για Ένωση με την μητέρα πατρίδα και στις διαμαρτυρίες προς τις αρχές του τόπου. Στον Πειραιά την εποχή εκείνη εκτός από τους Δωδεκανήσιους που είχαν δραπετεύσει από τα νησιά τους για να φτάσουν στον Πειραιά, αναχωρούσαν από το εμπορικό λιμάνι κατά χιλιάδες οι Έλληνες για να βρουν την τύχη τους σε μακρινές ηπείρους. Διαπίστωσε πως έξω από την μικρή Ελλάδα υπήρχε μια τεράστια κινητήρια πνευματική δύναμη, αυτή που παρήγαγε ο Ελληνισμός!

Εργαζόμενος στις αρχές του 20ου αιώνα ως καθηγητής Μαθηματικών σε δημόσια σχολεία είχε ως στόχο να δημιουργήσει το δικό του σχολείο. Ο Κυριάκος Σταυριανός πέτυχε το σκοπό του το 1912, μια εποχή που ο Ελληνισμός διαπνεόταν από αισιοδοξία και ατένιζε το μέλλον με ελπίδα εξαιτίας της σύμπνοιας που υπήρχε και της έναρξης των νικηφόρων μαχών του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου.

Για αυτό και το πρότυπο ιδιωτικό εκπαιδευτήριο που ίδρυσε στην Τερψιθέα στον Πειραιά του έδωσε το όνομα ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ, δείχνοντας έτσι την αγάπη και την υπερηφάνεια προς τον λαό εκείνο που οπουδήποτε κι αν βρισκόταν, είχε κλεισμένη μέσα του την αγάπη για την πατρίδα.

Η πορεία και η δράση του Κυριάκου Σταυριανού αποτελούν ίσως την καλύτερη περίπτωση Δωδεκανησίου που κατάφερε εκ του μηδενός σε ένα διαφορετικό από τη γη του περιβάλλον να προκόψει.

Οδός Καραΐσκου 117, το γωνιακό κτήριο που στέγαζε το εν Πειραιεί Λύκειον ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

Παράλληλα με το εκπαιδευτικό του έργο διετέλεσε πρόεδρος του συλλόγου Κώων, αντιπρόεδρος του Δωδεκανησιακού συλλόγου, και πρόεδρος της Δωδεκανησιακής αδελφότητας Πειραιώς. Το 1948 κατάφερε επιτέλους να πατήσει ξανά το πόδι του στο ελεύθερο νησί του ύστερα από μισό αιώνα απουσίας. Το σχολείο μεταξύ άλλων αποτελούσε το χώρο συγκέντρωσης των Δωδεκανησίων του Πειραιά αφού όποιος Δωδεκανήσιος έστελνε το παιδί του σε ιδιωτικό σχολείο επέλεγε του Σταυριανού. Τα παιδιά των Δωδεκανησίων συνήθως φοιτούσαν στο Κάρπαθικο σχολείο Νέας Καλλίπολης. Άλλωστε το Λύκειο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ γιόρταζε κάθε χρόνο με ιδιαίτερη λαμπρότητα την επέτειο της ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα στον Πειραϊκό Σύνδεσμο.

Το 1953 ο Κυριάκος Σταυριανός πέθανε αφήνοντας όμως πίσω του άξιο πνευματικό έργο, το Λύκειο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ. Μετά το θάνατό του το έργο του συνέχισε η σύζυγός του Αντωνία Σταυριανού και η μεγάλη κόρη του η Έλλη Σταυριανού. Πρέπει να σημειωθεί πως στο σχολείο λειτουργούσε παράρτημα του Ωδείου Πειραιώς του Πειραϊκού Συνδέσμου.

Μαθήτριες της τάξης του 1939 φωτογραφίζονται στο σχολείο τους στην Τερψιθέα

(Πάνω και κάτω) 20 Μαρτίου 1939 - Μαθήτριες της Γ' τάξης Γυμνασίου στο προαύλιο χώρο του Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

8 Ιουλίου 1959: Η διευθύντρια του Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ, Αντωνία Σταυριανού στη μέση ομάδας τελειόφοιτων μαθητών και μαθητριών του Λυκείου της, σχολικού έτους 1958 - 1959. Οι μαθητές και οι μαθήτριες κρατάνε στα χέρια τα απολυτήρια και είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν τη ζωή.

Το Λύκειο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ περιλάμβανε νηπιαγωγείο, γυμνάσιο, λύκειο ενώ τα παλαιότερα χρόνια λειτουργούσε και ως οικοτροφείο. Η τοποθεσία που καθιερώθηκε στη μνήμη των περισσότερων παλαιών Πειραιωτών ήταν στην Τερψιθέα στην οδό Καραΐσκου 117, μεταπολεμικά λειτούργησε στην Κ. Παλαιολόγου 11 στην Τερψιθέα ξανά, ενώ τα τελευταία χρόνια λειτουργίας του είχε εγκατασταθεί σε σύγχρονα κτήρια στην Ακτή Θεμιστοκλέους 50 στην Φρεαττύδα.

Να σημειωθεί πως τα παιδιά του Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ήταν τα γνωστά... "Σταυριανόπουλα".

Διαβάστε επίσης:

ΟΙ ΚΑΡΠΑΘΙΟΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΡΠΑΘΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΛΥΣΑΝΔΡΟΣ: Ο ΣΠΑΡΤΙΑΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΠΟΥ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΕ ΤΙΣ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Thu, 13 Jun 2024 10:12:00 +0000

Γράφει ο Στέφανος Μίλεσης

Ο Λύσανδρος ήταν Σπαρτιάτης Στρατηγός και Διπλωμάτης, υιός του Αριστοκλείτου. Ο Αιλιανός ο Αθηναίος πίστευε (όπως και οι Καλλικρατίδας και Γύλιπος), πως η μητέρα του Λύσανδρου ανήκε στην τάξη των Ειλώτων. Ο Λύσανδρος παρόλα αυτά με τον βίο του κατέδειξε πως ήταν αυθεντικός Σπαρτιάτης αφού είχε επιλέξει τη στρατιωτική αυστηρότητα. Κατηγορήθηκε για πολλά όπως για ανηθικότητα, όμως αν και είχε πολλές ευκαιρίες στη ζωή του να πλουτίσει, προτίμησε να μείνει ο ίδιος στην πενία και να στείλει όλα τα πλούτη στην πατρίδα του την Σπάρτη. Ο ίδιος πέθανε πάμπτωχος, κατάσταση την οποία όμως οι συμπατριώτες του Σπαρτιάτες πληροφορήθηκαν μόνο μετά τον θάνατό του.

Ο Λύσανδρος ανέλαβε την διοίκηση του στόλου των Λακεδαιμόνιων, την εποχή που ο Αλκιβιάδης ήταν Στρατηγός των Αθηναίων. Ύστερα από παραμονή στην Έφεσο πληροφορήθηκε πως στις Σάρδεις βρισκόταν ο Κύρος ο γιος του Βασιλιά της Περσίας Δαρείου, τον οποίο συνάντησε και τον γοήτευσε με τους τρόπους του. Ο Κύρος δέχθηκε τόσο την επιρροή της προσωπικότητας του Λύσανδρου ώστε για να τον ευχαριστήσει τον ρώτησε τι επιθυμεί. Τότε ο Λύσανδρος αποκρίθηκε πως θα ήθελε ο μισθός των ναυτών του, αντί τριών οβολών να αυξηθεί κατά έναν μονάχα οβολό και να πάει στους τέσσερις οβολούς. Ο Κύρος δέχθηκε και προσέφερε δέκα χιλιάδες Δαρεικούς (χρυσά περσικά νομίσματα) με τα οποία ο Λύσανδρος πραγματικά αύξησε τους μισθούς των ναυτών του. Η κίνησή του είχε ως αποτέλεσμα τη φυγή των ανδρών (ερετών) των πλοίων των άλλων στόλων που έμαθαν πως στα Σπαρτιατικά πλοία ο μισθός ήταν μεγαλύτερος. Παράλληλα αυτοί που έμειναν στα πλοία που υπηρετούσαν, έγιναν απρόθυμοι στην εκτέλεση εντολών και απαθείς στις παροτρύνσεις των Στρατηγών τους, αφού εργάζονταν για λιγότερα από ότι οι υπόλοιποι. Ακόμα στάθηκε εμπνευστής και των πόλεων που ήταν δημοκρατικές, καθώς οι κάτοικοί τους πίστεψαν πως θα απαλλαγούν επιτέλους από την δημοκρατία που τους καταδυνάστευε μέσω της σκληρής φορολόγησης που κατέληγε στα ταμεία της Αθήνας.

Ακολούθησε ένα συνέδριο στην Έφεσο στο οποίο συγκεντρώθηκαν όλοι οι σύμμαχοι των Σπαρτιατών στην Μικρά Ασία, όπου συμφώνησαν να αναλάβει ο Λύσανδρος την διοίκηση των πλοίων τους, δείχνοντας έτσι το μέγεθος της αποδοχής που απολάμβανε ο Λύσανδρος εκ μέρους των συμμάχων των Σπαρτιατών. Το ίδιο ζητούσε μέχρι και ο Κύρος!

Όμως στη Σπάρτη υπήρχε νόμος που απαγόρευε στον Λύσανδρο να γίνει Ναύαρχος και τη θέση αυτή κατέλαβε ο Αρακός ενώ ο Λύσανδρος διορίστηκε Υποναύαρχος. Στην Σπάρτη αντίθετα από τις πόλεις της Πελοποννησιακής συμμαχίας ο Λύσανδρος δεν απολάμβανε εκτίμησης καθώς όσοι τον γνώριζαν έβλεπαν στο πρόσωπό του άνθρωπο πανούργο και δόλιο, που προτιμούσε το συμφέρον από την δικαιοσύνη.

Η κατεδάφιση των Μακρών τειχών και των άλλων οχυρώσεων του Πειραιά άφηνε την Αθήνα ανοχύρωτη, ενώ οι κάτοικοί της ένιωθαν εξευτελισμό από τη μεταχείριση των Σπαρτιατών

Ο Λύσανδρος όταν έφυγε με το στόλο του από την Μ. Ασία, κυρίευσε μερικά νησιά, αλλά όταν έμαθε πως ο αθηναϊκός στόλος τον καταδίωκε, επέστρεψε στην Ασία ξανά από άλλη διαδρομή και βρίσκοντας την Λάμψακο αφύλακτη την κυρίευσε και την προσέφερε στους άνδρες του για διαρπαγή.

Ως αντίδραση στην κατάληψη της Λαμψάκου οι Αθηναίοι έστειλαν τον πανίσχυρο στόλο τους αποτελούμενο από 180 πλοία, που προσορμίστηκε έναντι της Λάμψακου στους Αιγός Ποταμούς. Από εκεί οι Αθηναίοι προκαλούσαν τους Σπαρτιάτες να βγουν να τους αντιμετωπίσουν χωρίς να λαμβάνουν απόκριση. Οι Σπαρτιάτες είχαν φτάσει να διαθέτουν 200 πλοία (λόγω της ενίσχυσης που είχαν λάβει από τον Πέρση βασιλέα) αρνούνταν. Οι Αθηναίοι ύστερα από τρεις και τέσσερις εξόδους που έκαναν προκαλούντες τους Σπαρτιάτες πίστεψαν πως φοβόντουσαν. Ύστερα από την καθημερινή τους εξόρμηση οι Αθηναίοι επέστρεφαν πίσω στη στεριά όπου αναπαύονταν, ενώ πολλοί από αυτούς τραβούσαν και τα πλοία έξω για να στεγνώνουν τα ξύλα της κατασκευής τους. Ο Λύσανδρος όμως διαρκώς παρατηρούσε με κατασκόπους τι έκαναν οι Αθηναίοι. Και αυτοί, κάθε φορά που επέστρεφαν του ανέφεραν πως τα καράβια των Αθηναίων ήταν άχρηστα στη στεριά (πλοίο που δεν πλέει είναι άχρηστο). Την Πέμπτη ημέρα ο στόλος των Αθηναίων βγήκε και πάλι να προκαλέσει τους Σπαρτιάτες, όπως είχε κάνει την τέταρτη, την τρίτη και τις προηγούμενες ημέρες. Όταν και πάλι η πρόκληση δεν απαντήθηκε οι Αθηναίοι τράβηξαν τα πλοία τους στη στεριά. Τότε ο Λύσανδρος διέταξε επίθεση βρίσκοντας τους Αθηναίους στη στεριά και τα πλοία άδεια από πληρώματα. Ιστορικά η καταστροφή αυτή διασώθηκε ως ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς. Αλλά και η ιστορία καμιά φορά κάνει λάθος, διότι ναυμαχία δεν υπήρξε. Διότι όταν βρίσκεις τραβηγμένα 180 πλοία στη στεριά και τα καταστρέφεις, αυτό δεν είναι ναυμαχία! Από τα πλοία των Αθηναίων της καταστροφής σώζονται μόνο οκτώ, που είναι τα πλοία του Κόνωνα, και η «Πάραλος» το ιερό πλοίο των Αθηναίων. Ο Κόνωνας καταφεύγει με τα οκτώ πλοία του στον Κύπριο βασιλιά Ευαγόρα, ενώ το «Πάραλος» ανήγγειλε την ήττα που επέφερε ουσιαστικά τον τερματισμό του Πελοποννησιακού πολέμου που είχε αρχίσει το 431 π.Χ. Η τελευταία σκηνή του δράματος ήταν η κατάληψη του Πειραιά. Μέχρι όμως να συμβεί αυτό ο Λύσανδρος διέταξε την θανάτωση των 3000 αιχμαλώτων των αθηναϊκών πλοίων μαζί με τους στρατηγούς τους. Νικητής πλέον και σίγουρος πως ο Αθηναϊκός στόλος έχει εκμηδενιστεί, εξήλθε του Ελλησπόντου όπου όταν συναντούσε πόλεις με δημοκρατία, τις καταργούσε επιβάλλοντας στη θέση τους την ολιγαρχία με τον διορισμό δέκα αρχόντων αρεστών στους Σπαρτιάτες (Δεκαρχία) που βρίσκονταν υπό της εξουσία ενός Αρμοστή που ήταν φυσικά Λακεδαιμόνιος.

Τα τείχη κατά μήκος της Πειραϊκής Ακτής οφείλονται στον Κόνωνα σε μια προσπάθειά του να αποκαταστήσει την αμυντική θωράκιση της Αθήνας ύστερα από την καταστροφή του Λύσανδρου και να επαναφέρει το χαμένο γόητρο των κατοίκων της πόλης.

Ο Λύσανδρος όπως ήταν αναμενόμενο στράφηκε στον Πειραιά που αποτελούσε τον βασικό πυλώνα άντλησης δύναμης της αθηναϊκής δημοκρατίας. Το κράτος της Θαλάσσης που είχαν ιδρύσει οι Αθηναίοι έδρευε στον Πειραιά, που εκτός από ναυτικό κέντρο, ήταν η πόλη όπου ασκείτο όλη η εμπορική και βιοτεχνική δραστηριότητα. Αρχικά απέκοψε την Αθήνα από τον Πειραιά. Ύστερα έκανε γνωστό στους Αθηναίους πως όποιος βρισκόταν εκτός των τειχών θα εκτελείτο επί τόπου. Με αυτό τον τρόπο εγκλώβισε μεγάλο αριθμό ανθρώπων μέσα σε μια πόλη υπό πολιορκία, ώστε να προκαλέσει πείνα και μεταδοτικά νοσήματα.

Στη συνέχεια άρχισε η πολιορκία Αθήνας και Πειραιά που όσο περνούσε ο καιρός επέφερε τον αφανισμό των κατοίκων. Κάποιες προσπάθειες των Αθηναίων να λύσουν την πολιορκία απέτυχαν. Η κατάσταση ήταν απελπιστική με τους Θηβαίους και τους Κορίνθιους να ζητούν από την Σπάρτη επιμόνως τον αφανισμό της Αθήνας. Όμως οι Σπαρτιάτες διαρκώς τους θύμιζαν τη συμβολή των Αθηναίων στην απόκρουση των Περσών. Τελικώς οι Σπαρτιάτες ζήτησαν την παράδοση της Αθήνας με τους εξής όρους:

Να κατεδαφιστούν τα Μακρά τείχη και όλες οι οχυρώσεις του Πειραιά (για τις οχυρώσεις της Αθήνας δεν έγινε λόγος...)
Οι Αθηναίοι να διαθέτουν στόλο μονάχα δώδεκα πλοίων.
Να ανακαλέσουν οι Αθηναίοι πίσω όλους τους εξόριστους (που ήταν οι ολιγαρχικοί) και οι εχθροί και φίλοι της Αθήνας να είναι οι ίδιοι με αυτούς της Σπάρτης.

Οι Αθηναίοι δέχθηκαν τους όρους και την άνοιξη του 404 π.Χ. παραδόθηκαν. Αποτέλεσμα αυτής ήταν η μεταβολή του πολιτεύματος που από δημοκρατικό έγινε ολιγαρχικό, με την εγκαθίδρυση των λεγομένων τριάκοντα τυράννων και η πλήρης υποταγή της Αθήνας στην Σπάρτη.

Απομεινάρια των αρχαίων Μακρών τειχών του Πειραιά και των άλλων οχυρώσεων βρίσκονταν ειδικά στο παρελθόν διάσπαρτα παντού στην πόλη. (Foto Woodhaouse)

Σχέδιο με τα τείχη του Πειραιά. Στη μέση της Πειραϊκής χερσονήσου συναντούμε το αρχαίο τείχος του Θεμιστοκλή, ενώ κατά μήκος της Ακτής συναντούμε τα τείχη του Κόνωνα που οικοδόμησε μετά την καταστροφή των αρχαίων τειχών από τον Λύσανδρο.

Και εδώ συναντάμε ένα περιστατικό που αποδεικνύει το πόσο μεγάλη ήταν η ανάπτυξη του Πειραιά, ώστε η καταστροφή του να αποτελεί μια ξεχωριστή ημέρα για τους αντιπάλους του. Ο Λύσανδρος το 404 π.Χ. αφού εισήλθε με τον στόλο του στους πειραϊκούς λιμένες άρχισε την κατεδάφιση όλων των φρουρίων, οχυρώσεων και τειχών του Πειραιά και όχι μόνο των Μακρών τειχών όπως συχνά καταγράφεται. Η κατεδάφιση των πειραϊκών οχυρώσεων κανονίστηκε να αρχίσει την ίδια ημέρα που οι Έλληνες είχαν νικήσει τον Ξέρξη στην Σαλαμίνα (σήμερα πιστεύεται πως ήταν η 22α Σεπτεμβρίου) και να έχει μέγα πανηγυρικό χαρακτήρα.

Η κατεδάφιση των τειχών γινόταν εν μέσω μουσικής που είχαν αναγκαστεί να παίζουν μουσικοί Αθηναίοι με αυλούς που έφεραν στέφανα στα κεφάλια τους για να δείχνουν πως συμμετέχουν κι αυτοί στην εορτή που αποτελούσε την αρχή της ελευθερίας τους. Ο αθηναϊκός στόλος κάηκε ολοσχερώς εκτός από δώδεκα πλοία ενώ και στο Πειραιά επιβλήθηκε το σύστημα της “Δεκαρχίας” (διορισμός Δέκα αρχόντων) που υπάκουαν στον Αρμοστή Καλλίβιο που ήταν Σπαρτιάτης. Βλέπουμε δηλαδή πως ο Πειραιάς δεν θεωρήθηκε από τους Σπαρτιάτες ως προέκταση της πόλης της Αθήνας (στην οποία είχαν επιβληθεί οι Τριάκοντα) αλλά εφαρμόστηκε το σύστημα της Δεκαρχίας που ίσχυε για όλες τις υπόλοιπες πόλεις που ήταν συμμαχικές προς τους Αθηναίους.

Η επιτυχία του Λύσανδρου τον οδήγησε σε πρωτόγνωρα μονοπάτια δόξας, που σχεδόν θεοποιήθηκε, αφού στις συμμαχικές πόλεις των Σπαρτιατών του ανήγειραν βωμούς και προσέφεραν θυσίες στο όνομά του όμοια με Θεό. Και ο ίδιος δεν έμεινε ανεπηρέαστος. Έφερε πάντοτε στο πλευρό του τον ποιητή Χοιρίλο για να συγγράφει στίχους με τα κατορθώματά του. Οι πρόκριτοι της Σπάρτης τον έβλεπαν με δυσαρέσκεια καθώς είχε αποκτήσει απεριόριστη εξουσία και τίμηση υπερβολική. Η δυσαρέσκεια προς το πρόσωπό του δεν ήταν άδικη αφού ο Λύσανδρος επιθυμούσε να δει τον εαυτό του στη θέση του βασιλέα της Σπάρτης. Γνωρίζοντας πως οι Σπαρτιάτες έδειχναν μεγάλη σημασία στους χρησμούς επεδίωξε να λάβει θετικό χρησμό από το Μαντείο των Δελφών. Όταν απέτυχε στράφηκε στο μαντείο του Άμμωνος Διός στην Αίγυπτο. Αλλά και οι ιερείς του Άμμωνος Διός διέβλεψαν το πονηρό του χαρακτήρας του και αρνήθηκαν να δώσουν χρησμό. Ακολούθησαν πολλά γεγονότα που δεσπόζουν οι δολοπλοκίες του Λύσανδρου στην προσπάθειά του να ανέλθει στα ύπατα αξιώματα της εξουσίας.

Μετά την ήττα τους το 404 π.Χ. οι Αθηναίοι ανέκτησαν γρήγορα την αυτονομία τους και μέσα σε μόλις ένα έτος (το 403 π.Χ.) ανέτρεψαν το καθεστώς που τους είχαν επιβάλει οι Σπαρτιάτες. Μέχρι το 395 π.Χ., οι Αθηναίοι ήταν σε θέση να συνάψουν συμμαχία με το Άργος, την Κόρινθο και την Θήβα εναντίον της Σπάρτης.

Ο Λύσανδρος ήταν που στάλθηκε από τον Αγησίλαο να αντιμετωπίσει τον στρατό των Βοιωτών (συμμαχία Κορίνθου, Βοιωτίας, Θήβας, Αθήνας και Άργους) και έπεσε μαχόμενος το 394 π.Χ. (πριν συμπληρωθεί το πρώτο έτος του Κορινθιακού πολέμου που διήρκεσε εννέα έτη) κοντά στην Αλίαρτο. Ο Βασιλιάς της Σπάρτης Παυσανίας έθαψε με τιμές το σώμα του στην διαδρομή από Δελφούς προς Χαιρώνεια και στο σημείο ταφής του ανήγειρε μνημείο.

Μετά τον θάνατό του οφείλουμε να αναφέρουμε ότι συνέβη το εξής. Οι Σπαρτιάτες είδαν πως ο Λύσανδρος ήταν πάμπτωχος

Διαβάστε επίσης:

Κόνων. Ο θεμελιωτής των τειχών της πειραϊκής ακτής

(Θουκυδίδης: Πελοποννησιακός Πόλεμος (1.90-91)

Γ. Μαρκαντωνάτος, Ξενοφώντος Ελληνικά, Εκδόσεις Gutenberg.

Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Λύσανδρος

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγηση)

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΚΑΝΟΝΙΟΦΟΡΟΣ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ. ΕΝΑ ΑΓΝΩΣΤΟ ΑΝΔΡΑΓΑΘΗΜΑ ΤΩΝ ΚΑΛΥΜΝΙΩΝ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Tue, 11 Jun 2024 11:10:00 +0000

Η ατμοημιολία ΚΙΧΛΗ, όπως και τα όμοια με αυτό σκάφη ΚΙΣΣΑ και ΑΗΔΩΝ έδρασαν κύρια στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, ενώ ύστερα ανέλαβαν βοηθητικές κυρίως υπηρεσίες.

Γράφει ο Στέφανος Μίλεσης

Στην “Δωδεκανησιακή Αυγή” δημοσιεύθηκε το 1938 μια άγνωστη ναυτική ιστορία που εντάσσεται στα γεγονότα που είχαν προηγηθεί του πολέμου του 1897. Την ιστορία κατέγραψε το Τ. Βρατσάνος ο οποίος επέλεξε να την δημοσιεύσει σε Δωδεκανησιακή εφημερίδα της εποχής, αφού πρωταγωνιστές του ναυτικού αυτού επεισοδίου υπήρξαν Καλύμνιοι ψαράδες. Αν και η ιστορία που δημοσιεύθηκε εκείνη τη χρονιά, αφορούσε περιστατικό που συνέβη 44 χρόνια πριν, δεν αποκλείεται να υπήρξαν και άλλες προγενέστερες αναφορές σε άλλα έντυπα ή άλλες εκδοχές του. Σε κάθε περίπτωση ο Τ. Βρατσάνος γνώριζε την πραγματική ιστορία καθώς την είχε ακούσει από τον Ιωάννη Βρατσάνο, αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού, που είχε επιληφθεί αυτοπροσώπως του συμβάντος.

Η εποχή που συνέβη το περιστατικό (1896) ήταν γενικώς πολυτάραχη, με ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη από φιλοπόλεμο διάθεση που διακατείχε τον ελληνικό λαό που είχε υπερεκτιμήσει την πολεμική αξία της χώρας. Η ιστορία όπως εμφανίζεται στο άρθρο του Τ. Βρατσάνου (στο τεύχος 404 της “Δωδεκανησιακής Αυγής” της 1ης Οκτωβρίου 1938) έχει ως εξής:

Το 1896 ένα τηλεγράφημα του Λιμεναρχείου Θήρας προς το Υπουργείο των Ναυτικών ειδοποιούσε πως Λιμενοφύλακες που περιπολούσαν, ανακάλυψαν ατμάκατο αγνώστου εθνικότητας ενώ ως προς την κατάστασή της χαρακτηρίστηκε “σεσαθρωμένη”. Υπουργός των Ναυτικών τότε ήταν ο Λεβίδης που έσπευσε να αποστείλει στο νησί τον ανθυποπλοίαρχο Ιωάννη Βρατσάνο για να εξακριβώσει περί τίνος ακριβώς επρόκειτο.

Ο Βρατσάνος αφού έφτασε με το πλοίο της γραμμής στην Σύρο, επιβιβάστηκε εκεί στην ατμοημιολία του στόλου μας “ΚΙΧΛΗ” με προορισμό την Θήρα. Όταν οδηγήθηκε από τους Λιμενικούς στην ακτή όπου είχε βρεθεί η “ατμάκατος” με έκπληξη διαπίστωσε ότι το άγνωστο σκάφος δεν ήταν ατμάκατος αλλά κανονιοφόρος!...

Το είχαν βρει στην κυριολεξία σφηνωμένο ανάμεσα σε δύο βράχους με την πλώρη του να κάθεται στην αμμουδιά. Οι Λιμενοφύλακες όταν το ανακάλυψαν ανέβηκαν πάνω του αλλά δε συνάντησαν ίχνος ανθρώπου. Η κανονιοφόρος βρισκόταν σε κατάσταση εγκατάλειψης ωστόσο ίχνη αίματος είχαν αφήσει τα σημάδια τους σχεδόν σε όλο το σκάφος, σα να είχε συμβεί πάνω του πραγματική αιματοχυσία. Από το κατάστρωμά του στα σημεία όπου ήταν τοποθετημένα παλαιότερα τα κανόνια του, είχαν απομείνει μονάχα οι περιστροφικοί πόλοι τους (οι βάσεις τους). Από όλα τα εσωτερικά διαμερίσματα αναδυόταν δυσοσμία και ακόμα και τα σκεύη και τα έπιπλα του σκάφους ήταν βαμμένα από αίμα! Όμως σώματα ανθρώπων δεν βρέθηκαν στο σκάφος, αλλά όλα έδειχναν πως μάχη είχε συμβεί πάνω του με πολλούς νεκρούς.

Μοναδική ύπαρξη ζωής μια γάτα που πεινασμένη περιπλανιόταν στο σκάφος, άγνωστο για πόσο χρονικό διάστημα. Καθώς το σκάφος έγερνε λίγο προς τη μια του πλευρά σε κάποια σημεία είχαν σχηματιστεί λίμνες αίματος! Ο Ανθυποπλοίαρχος Ι. Βρατσάνος δεν μπορούσε να προσδιορίσει το χρόνο που το σκάφος εγκαταλείφθηκε ή κάτω από ποιες περιστάσεις συνέβη αυτό. Η μόνη λογική εξήγηση ήταν πως το σκάφος έρημο πλέον, οδηγούμενο από τους ανέμους και τα θαλάσσια ρεύματα έφτασε κάποια στιγμή να σφηνωθεί στις ακτές της Θήρας κι έτσι να γίνει ορατό από τους ανθρώπους. Η απουσία πληρώματος σε συνδυασμό με τις τα αιματοβαμμένα έπιπλα και τις λίμνες αίματος, έδειχναν το τραγικό τέλος του... Καθώς δεν μπορούσαν όμως να εξάγουν ασφαλές συμπέρασμα, ο Βρατσάνος πρότεινε να κρατηθεί μυστική η εύρεση του σκάφους. Το ΚΙΧΛΗ έλαβε εντολή νύχτα να δέσει πάνω στο έρημο σκάφος ένα συρματόσχοινο ρυμούλκησης και νύχτα πάντοτε να το οδηγήσει στον ναύσταθμο. Αφού ούτε εκεί κατάφεραν να εξάγουν κάποια χρήσιμη πληροφορία, αποφασίστηκε να αφαιρέσουν από το σκάφος τις κυλινδρικές βάσεις των κανονιών του και όποιο άλλο εξάρτημα μηχανής ή καταστρώματος μπορούσε να χρησιμεύσει και αφού το ρυμούλκησαν και πάλι σε κάποιο σημείο του Σαρωνικού, άνοιξαν τους κρουνούς κατακλύσεώς του και το άφησαν να βυθιστεί.

Η ατμοημιολία ΚΙΣΣΑ

Το μυστηριώδες σκάφος πήγε στον βυθό συμπαρασύροντας και την ιστορία που μέχρι τότε δεν είχε αποκαλυφθεί. Πέρασε ένας ολόκληρος χρόνος από το περιστατικό και κανείς δεν ανέφερε οτιδήποτε για αυτό. Μέχρι που το 1897 και ενώ στο μεταξύ είχε ξεσπάσει ο Ελληνο-τουρκικός πόλεμος, δύο άνδρες ενδεδυμένοι όπως οι ψαράδες των νησιών μας εμφανίστηκαν στην θύρα του Υπουργείου των Ναυτικών και ζητούσαν επίμονα από τον ναύτη σκοπό να δουν τον υπουργό. “Είμαστε από την Κάλυμνο” του είπαν μόλις τους δέχθηκε και άρχισαν να του εξιστορούν τα παρακάτω:

“Μια νύχτα εδώ κι ένα χρόνο, βρισκόμασταν με το σφουγγαράδικο καΐκι μας ανοιχτά στο πέλαγος, μεταξύ Μήλου και Κρήτης. Ξαφνικά ο προβολέας ενός αγνώστου πλοίου έπεσε πάνω μας και μια φωνή μας καλούσε να το πλησιάσουμε. Εμείς όμως δεν μπορούσαμε να προσεγγίσουμε το πλοίο, καθώς ο καιρός δεν βοηθούσε (το καΐκι ήταν ιστιοφόρο) και τότε τους απαντήσαμε να προσεγγίσουν αυτοί που είχαν μηχανή. Όταν όμως το άγνωστο πλοίο μας πλησίασε είδαμε πως ήταν Τουρκική κανονιοφόρος και πίσω της έσερνε δύο βάρκες γεμάτες από Έλληνες που οι Τούρκοι είχαν συλλάβει στη θάλασσα. Επρόκειτο για εθελοντές που κατέβαιναν στην Κρήτη για να βοηθήσουν στην υπόθεση της Κρητικής επανάστασης. Τότε καταλάβαμε πως θα μας έπιαναν και μας αιχμαλώτους και κανένας από εμάς, όπως και με τους Έλληνες που βρίσκονταν μέσα στις βάρκες, δεν θα μπορούσε να γνωρίζει την τύχη του. Αρπάξαμε ό,τι βρήκαμε εύκαιρο στο σκάφος μας, καμάκια μαχαίρια, ρόπαλα, χωρίς να γίνουμε ορατοί από τους Τούρκους που πλησίαζαν και είπαμε πως αφού ως προς τον αριθμό ήμασταν ίσοι με εκείνους, θα κάναμε εμείς πρώτοι το σάλτο και όπου έβγαινε...”.

Μόλις η Τουρκική κανονιοφόρος πλησίασε το καΐκι οι Καλύμνιοι σφουγγαράδες πρώτοι έκαναν την επίθεση, αιφνιδιάζοντας τους Τούρκους που πίστευαν πως και αυτοί θα παραδίδονταν όπως και οι προηγούμενοι αιχμάλωτοι. Οι Καλύμνιοι μόλις ανέβηκαν στο Τουρκικό πλοίο έσπασαν τις λάμπες και τα πάντα βυθίστηκαν στο σκοτάδι. Τότε άρχισε μια τρομερή αναμέτρηση πάνω στο κατάστρωμα του τουρκικού πλοίου όπου το αίμα και από τις δύο πλευρές έρεε άφθονο. Οι Καλύμνιοι τελικά επικράτησαν ελευθερώνοντας στη συνέχεια τους Έλληνες αιχμαλώτους που βρίσκονταν δεμένοι μέσα στις βάρκες. Αυτοί ήταν που ξεβίδωσαν τα δύο κανόνια του τουρκικού πλοίου και τα μετέφεραν στο σφουγγαράδικο των Καλύμνιων όπως και ό,τι όπλο βρέθηκε. Ζήτησαν από τους σφουγγαράδες να τους μεταφέρουν στην Κρήτη για να βοηθήσουν όπως εξαρχής είχαν αποφασίσει να κάνουν. Οι Καλύμνιοι όμως δεν γνώριζαν τι έπρεπε να κάνουν με την τουρκική κανονιοφόρο που είχε απομείνει χωρίς πλήρωμα. Έτσι αφού έριξαν τους νεκρούς στη θάλασσα την άφησαν στην τύχη της. Οι αντάρτες πραγματικά έφτασαν στην Κρήτη, ενώ οι Καλύμνιοι για ένα χρόνο κρατούσαν το μυστικό επτασφράγιστο. Όταν όμως ξέσπασε ο Ελληνο-Τουρκικός πόλεμος, το Υπουργείο των Ναυτικών εξήγγειλε αμοιβές για όσους προκαλούσαν οιαδήποτε ζημία στον εχθρό κατά τον ναυτικό αγώνα. Μόλις το έμαθαν οι Καλύμνιοι έσπευσαν να λάβουν τα χρήματα που δικαιούνταν σύμφωνα με την εξαγγελία. Τότε το Υπουργείο των Ναυτικών διεξήγαγε έρευνα, λαμβάνοντας μαρτυρίες από αντάρτες που είχαν βρεθεί δέσμιοι στις βάρκες της τουρκικής κανονιοφόρου. Οι έρευνες έδειξαν πως το αίτημα των Καλύμνιων ήταν δίκαιο και πως έπρεπε πραγματικά να αποζημιωθούν. Οι δύο Καλύμνιοι ναυτικοί έλαβαν ως εκπρόσωποι όλου του πληρώματος του καϊκιού, το ποσό των εκατόν πενήντα χιλιάδων δραχμών που την εποχή εκείνη ισοδυναμούσε με το ένα τρίτο της αξίας της τουρκικής κανονιοφόρου που είχε αχρηστευθεί, όπως οι σχετικές διατάξεις όριζαν.

Θα πρέπει φυσικά στο σημείο αυτό να σημειώσω πως το “μυστήριο” που κάλυπτε την ταυτότητα του “αγνώστου” σκάφους, αφορούσε μόνο τα περιστατικά που το οδήγησαν στην κατάσταση που βρέθηκε (πού, πως, πότε, γιατί). Είναι αδύνατον να γίνει πιστευτό πως όταν το πλοίο ρυμουλκήθηκε στον ναύσταθμο δεν βρήκαν κατά τις έρευνες που διεξήγαγαν, στοιχεία που να πιστοποιούν την ταυτότητά του, δηλαδή πως ήταν τουρκικό. Επειδή όμως η κατάσταση των δύο χωρών ήταν τεταμένη λόγω της κρητικής εξέγερσης και καθώς αναχωρούσαν διαρκώς από τον Πειραιά πλοία προς ενίσχυση του αγώνα των Κρητών (με μη επίσημη φυσικά τη συμμετοχή του ελληνικού κράτους), αποφασίστηκε να εξαφανιστούν τα ίχνη της κανονιοφόρου αφού τυχόν γνωστοποίηση του περιστατικού θα περιέπλεκε την κατάσταση. Όταν όμως ξέσπασε ο πόλεμος του 1897 δεν υπήρχε κανένας απολύτως λόγος να διατηρηθεί στη σιωπή το περιστατικό.

Ως προς την τύχη του ΚΙΧΛΗ που επιλήφθηκε του περιστατικού του 1896 η τύχη του αποτυπώνεται στην ιστοσελίδα “Ιστορία Ναυαγίων” (Wrech History), στον σύνδεσμο Το ναυάγιο του βοηθητικού ΚΙΧΛΗ - Wreck History καθώς και η εύρεση του βυθισμένου σκαριού στον Πόρο, τον Οκτώβριο του 1946 από τον Γιώργο Σεφέρη.

Διαβάστε επίσης:

Pireorama ιστορίας και πολιτισμού: Ατμοτελωνίς Πειραιεύς - 1885 (το μοναδικό πλοίο του Π.Ν. με το όνομα Πειραιεύς)

Pireorama ιστορίας και πολιτισμού: Το μυστικό πείραμα της Καστέλλας (1903)

Η ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΩΝ "Η ΟΜΟΝΟΙΑ" ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sat, 08 Jun 2024 13:12:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Η περίοδος του πολέμου και της κατοχής υπήρξε περίοδος δοκιμασίας για όλους τους Έλληνες, αλλά ακόμη περισσότερο για τον περήφανο κρητικό λαό που πολέμησε γενναία σε όλα τα πολεμικά μέτωπα αλλά και αργότερα επάνδρωσε όλες τις αντιστασιακές ομάδες κατά την περίοδο της μαύρης κατοχής που ακολούθησε. Είναι γνωστές οι πράξεις ηρωισμού των Κρητών τόσο στα πολεμικά μέτωπα όσο και στον αγώνα που επιδόθηκαν για να υπερασπιστούν το νησί από την επιδρομή των Γερμανών. Όμως αυτό που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι ο αγώνας στον οποίο επιδόθηκε την περίοδο κατοχής το ιστορικό σωματείο της Αδελφότητας των Κρητών Η ΟΜΟΝΟΙΑ, που δεν θα μπορούσε να μείνει αμέτοχο από τον αγώνα αυτό.

Δυστυχώς μετά το αποτυχημένο κίνημα του 1935 Η ΟΜΟΝΟΙΑ είχε βρεθεί υπό διωγμό από το Λαϊκό Κόμμα με το σκεπτικό πως αφού η Κρήτη είχε βρεθεί σύσσωμη στο πλευρό του Ε. Βενιζέλου, δεν θα μπορούσαν και τα μέλη του κρητικού αυτού σωματείου να μην είχαν εμπλακεί με το κίνημα του '35. “αντικρητισμός” στον Πειραιά εντάθηκε ακόμα περισσότερο με την εγκαθίδρυση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, που οδήγησε ουσιαστικά στην παύση λειτουργίας της Αδελφότητας και στην απαγόρευση επαναλειτουργίας της. Διοικήσεις την περίοδο της αδράνειας φυσικά υπήρχαν αλλά η Αδελφότητα ήδη πριν από την έναρξη του πολέμου είχε περιορίσει τη λειτουργία της.

Κατά την κάθοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα εκείνον τον Απρίλιο του 1941 οι άνδρες Κρητικοί του Πειραιά ταξίδευαν με κάθε διαθέσιμο πλωτό μέσο προς την Κρήτη προκειμένου να δώσουν τη μεγάλη ύστατη μάχη που όλοι γνώριζαν πως θα δινόταν στο νησί. Έτσι η γερμανική κατοχή βρήκε τους περισσότερους άνδρες της κρητικής παροικίας του Πειραιά να απουσιάζουν, εγκλωβισμένοι είτε στα διάφορα μέτωπα (Αλβανία, Μακεδονία), είτε στην Κρήτη. Οι οικογένειες των Εφέδρων Κρητικών, πολύτεκνες την εποχή εκείνη, στερούμενες του στρατευμένου άνδρα, είχαν μείνει χωρίς οικονομικούς πόρους καταδικασμένες στην πείνα. Στην Κρήτη βρίσκονταν Κρητικοί της Πειραϊκής παροικίας ενώ στον Πειραιά περιφέρονταν μετά την κατάρρευση του Μετώπου Κρήτες γυμνοί και ξυπόλητοι χωρίς να μπορούν να επιστρέψουν στο νησί του. Η κατάσταση ήταν χαοτική...

Απρίλιος 1941 - Άμαχος πληθυσμός προσπαθεί να εγκαταλείψει τον Πειραιά με πλοία για τα νησιά και την Κρήτη

Δεν έφτανε αυτό μα ακολούθησε ο τρομερός λιμός του χειμώνα 1941 – 42. Τότε κάποια μέλη της ΟΜΟΝΟΙΑΣ συνήλθαν κρυφά στο σπίτι του ιατρού Σηφαλάκη, προκειμένου να βρουν τρόπο να συνδράμουν τους Κρητικούς στρατιώτες του μετώπου που κοιμόντουσαν στον δρόμο, καθώς δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στην Κρήτη. Σοβαρό ζήτημα ήταν επίσης και η επιβίωση των παιδιών, που ζούσαν στις ενορίες της Ευαγγελίστριας και του Προφήτη Ηλία, όπου βρισκόταν απλωμένη η κρητική συνοικία. Καθώς η ΟΜΟΝΟΙΑ ήταν ουσιαστικά δεσμευμένη, και η λειτουργία της βρισκόταν υπό παρακολούθηση από το γερμανοκρατούμενο τμήμα της Ειδικής Ασφάλειας που έδρευε στη Γρηγορίου Λαμπράκη, αποφασίστηκε η σύσταση μιας επιτροπής στην οποία δόθηκε η επωνυμία “Επιτροπή Περιθάλψεως του Πτωχού κρητικού παιδιού”.

Τα γραφεία στα οποία επί της κατοχής έδρευε η υπηρεσία της Ειδικής Ασφάλειας, επί της Λεωφόρου Γρ. Λαμπράκη σε μεταγενέστερη φωτογραφία.

Στις 19 Ιανουαρίου 1942 κλήθηκαν αρχικά 28 κρητικές κυρίες που αργότερα έγιναν 40, σύζυγοι ισάριθμων μελών της ΟΜΟΝΟΙΑΣ, να συνδράμουν το έργο της επιτροπής, που είχε αποφασίσει να δημιουργήσει καθημερινό συσσίτιο επιβίωσης των παιδιών. Την εποχή εκείνη το κτήριο της Αδελφότητας Κρητών ήταν ακόμα ανολοκλήρωτο και παρατημένο εξαιτίας του αντικρητικού μένους που όπως είπαμε είχε ξεσπάσει από το 1935. Είχε μετατραπεί σε γιαπί και χρησιμοποιείτο δυστυχώς από κάθε περαστικό ως κοινό αποχωρητήριο.

Έπρεπε να επισκευαστεί έστω και προχείρως με τους Πέτρο Χαιρετάκη και Νίκο Μαράκη να δωρίζουν πρώτοι ποσά για το σκοπό αυτό και πολλούς άλλους να ακολουθούν διενεργώντας έρανο αποπεράτωσης. Κάτω από δύσκολες συνθήκες παγωνιάς και έλλειψης τροφίμων η Επιτροπή κατάφερε να λειτουργήσει στην έδρα της ΟΜΟΝΟΙΑΣ, διανέμοντας αρχικά συσσίτιο για 500 περίπου παιδιά την ημέρα.

Τα παιδιά συσσιτίων της Κρητικής Αλληλεγγύης σε συνεργασία με τη Χριστιανική Αλληλεγγύη τον Φεβρουάριο 1943

Τα παιδιά της κρητικής παροικίας βρίσκονταν σε απειλητική κατάσταση με το 70 τοις εκατό αυτών να είναι καχεκτικά και ασθενικά! Η διοικούσα της Επιτροπής περιθάλψεως αποτελείτο από τους Γεώργιο Τζατζάνη στη θέση του Προέδρου, την Πιπίνα Αρχοντάκη (αντιπρόεδρο), Αικατερίνη Ορφανού (ταμία), Ελευθέριο Κουμή και Αικατερίνη Μαραγκάκη (γραμματείς). Η πρώτη επίσημη συνεδρίαση της Επιτροπής πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιανουαρίου 1942, στο γραφείο του ιατρού Σηφαλάκη και η ημέρα αυτή έμεινε ιστορική στη ζωή της κρητικής παροικίας.

Η Επιτροπή για να καταφέρει να διεκπεραιώσει το έργο που ανέλαβε, ήρθε σε επαφή με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό και τον Ερυθρό Σταυρό. Καθώς όμως δεν είχε νομικό χαρακτήρα, αφού λειτουργούσε άτυπα, οι Γερμανοί δεν την αναγνώριζαν και έτσι αδυνατούσε να λάβει επίσημα βοήθεια. Καθώς τα μέλη της Αδελφότητας αδυνατούσαν να χρησιμοποιήσουν ως φορέα την ΟΜΟΝΟΙΑ που βρισκόταν υπό παρακολούθηση, προχώρησαν στην ίδρυση θυγατρικού Φιλανθρωπικού Σωματείου με την επωνυμία ΚΡΗΤΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ ΠΕΙΡΑΙΩΣ. Αυτό φυσικά αποτελούσε θυγατρικό τμήμα της ΟΜΟΝΟΙΑΣ με την κάλυψη άλλης επωνυμίας. Πίσω από την επωνυμία της “Κρητικής Αλληλεγγύης” πλέον η ΟΜΟΝΟΙΑ μπορούσε να λαμβάνει τρόφιμα από τον Ερυθρό Σταυρό κρατώντας στη ζωή όλα τα παιδιά δύο ενοριών από 3 έως 14 ετών.

Μάλιστα δια του τύπου φαινόταν πως υπήρχε ρήξη μεταξύ του Διοικητικού Συμβουλίου της ΟΜΟΝΟΙΑΣ και της ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΣΗ που ήταν φυσικά φαινομενική, με αποστολή να ρίξει στάχτη στα μάτια των Γερμανών και όσων ακόμα δεν επιθυμούσαν την επαναλειτουργία της ΟΜΟΝΟΙΑΣ. Ο λόγος της φαινομενικής διαμάχης δια του τύπου, ήταν φυσικά ο φόβος που υπήρχε μήπως οι Γερμανοί διαπίστωναν επαναλειτουργία της ΟΜΟΝΟΙΑΣ και σταματούσαν τα συσσίτια. Για αυτό και τα μέλη της Κρητικής Αλληλεγγύης συνεδρίαζαν πάντα εκτός του κτηρίου της ΟΜΟΝΟΙΑΣ.

Αφιέρωμα το 1895 των εν Πειραιεί Κρητών στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου Πειραιώς

Όμως ενώ δια του τύπου εμφανιζόταν αντιπαράθεση μεταξύ των δύο διοικήσεων την ίδια περίοδο το κτήριο της ΟΜΟΝΟΙΑΣ επισκευαζόταν με ανάθεση έργου από κοινού (Ομόνοιας και Κρητικής Αλληλεγγύης) στον εργολάβο Τζανεβράκη για την κατασκευή εστιών, υδραυλικών και διαμόρφωσης αιθουσών. Τα υλικά για την παρασκευή των συσσιτίων φυλάσσονταν στο υπόγειο του κτηρίου της ΟΜΟΝΟΙΑΣ. Στη συνέχεια μαγειρεύονταν και παρασκευάζονταν τα συσσίτια εντός του κτηρίου και στο τέλος προσφέρονταν σε μερίδες κάθε μέρα κατά τις 10.30 αφού τα παιδιά δεν άντεχαν να περιμένουν μέχρι το μεσημέρι και πολλά λιποθυμούσαν από την πείνα.

Ο αριθμός των παιδιών ολοένα αυξανόταν και σύντομα έφταναν τα 700. Καθημερινώς εφημέρευαν 4 κυρίες όλο το 24ωρο για παιδιά που έρχονταν σε ημιθανή κατάσταση για να τους προσφέρουν μερίδες συσσιτίου που φρόντιζαν να διαθέτουν ειδικά για το σκοπό αυτό. Σύντομα η σίτιση των παιδιών των δύο ενοριών της κρητικής συνοικίας επεκτάθηκε και κάλυπτε κάθε κρητική οικογένεια εγκατεστημένη στην περιφέρεια του Πειραιά, Μοσχάτου και Καλλιθέας. Από τα συσσίτια η δράση επεκτάθηκε και στην υπόδηση των παιδιών, στην δημιουργία παιδικών κατασκηνώσεων, στην περίθαλψη και στην εθνική διαπαιδαγώγηση στα χρόνια της σκλαβιάς.

Από την ομιλία μου στη συγκέντρωση της Αδελφότητας Κρητών Πειραιά Η ΟΜΟΝΟΙΑ στην Πλατεία Πηγάδας στις 25 Μαΐου 2024, κατά την διάρκεια των Ημερών Θάλασσας του Δήμου Πειραιά, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 83 χρόνων από τη Μάχη της Κρήτης.

Ενεγράφησαν τελικώς στα συσσίτια 763 παιδιά, 339 αγόρια και 424 κορίτσια. Τα συσσίτια συνεχίστηκαν και στις δύσκολες ημέρες του συμμαχικού βομβαρδισμού του Πειραιά την 11η Ιανουαρίου 1944. Δυστυχώς την 1η Οκτωβρίου '44 αποφασίστηκε η διακοπή όλων των παιδικών συσσιτίων στην Ελλάδα κι έτσι η Κρητική Αλληλεγγύη έπαυσε να λειτουργεί. Το κτήριο της ΟΜΟΝΟΙΑΣ που είχε εξοπλιστεί κατά την διάρκεια της κατοχής δυστυχώς μετατράπηκε σε Εστία των Κρατουμένων του Τμήματος Μεταγωγών της Ειδικής Ασφάλειας με αποτέλεσμα να καταστραφεί ξανά. Υπολογίστηκε πως στην περίοδο της κατοχής διανεμήθηκαν 16.843 μερίδες φαγητού αλλά πέραν αυτών προσφέρθηκε ανυπολόγιστη πνευματική, ηθική και εθνική εργασία από τα μέλη της ΟΜΟΝΟΙΑΣ δια της Κρητικής Αλληλεγγύης.

Στο κτήριο της ΟΜΟΝΟΙΑΣ ύστερα από κάθε συσσίτιο πραγματοποιούνταν συγκεντρώσεις στις οποίες μετείχαν όχι μόνο Κρήτες αλλά και κάτοικοι της συνοικίας όπου βαπτίζονταν και πάλι στον εθνικό παλμό της ελευθερίας. Με ηρωισμό τα μέλη της ΟΜΟΝΟΙΑΣ αψηφώντας τους κινδύνους, μη λογαριάζοντας τις συνέπειες, παίζοντας στην κυριολεξία με τον θάνατο, παρουσίαζαν γιορτές γεμάτες εθνικό παλμό, έδιναν ομιλίες πατριωτικού περιεχομένου όπως συνέβη με τον εορτασμό της Εθνικής Επετείου της 25ης Μαρτίου 1943 όπου στην έδρα της ΟΜΟΝΟΙΑΣ συγκεντρώθηκαν 800 άτομα για να ακούσουν ποιήματα, απαγγελίες και πατριωτικούς λόγους, όταν την ίδια ώρα ανέβαιναν και κατέβαιναν γερμανικά αυτοκίνητα και Γερμανοί του φυλακίου του Προφήτη Ηλία!

Φυσικά οι Κρήτες της Ομόνοιας δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν και από τον ένοπλο αντιστασιακό αγώνα που περιλάμβανε τη συγκρότηση ομάδων σαμποτάζ σε διάφορες εγκαταστάσεις, με αποστολές στην κυριολεξία πρωτόγνωρες όπως την καταστροφή της Διώρυγας της Κορίνθου (πέτυχε το φράξιμό της για 23 ημέρες!), ανατινάξεις πλοίων του Άξονα μέσα στα λιμάνια, καταστροφές σιδηροδρομικών γραμμών κ.α. ενώ ο δε πληροφοριακός την διαβίβαση μέσω ασυρμάτων πληροφοριών για τις δυνάμεις του Άξονα στην Ελλάδα, κινήσεις πλοίων, χρήση εγκαταστάσεων, όπως οι Κωνσταντίνος Νικολακάκης, Παναγιώτης Παυλάκης, Γεωργία Περσάκη, Στέργιος Σαρμαδάκης, Νικόλαος Δημοτάκης, Φώτης Φραγκάκης, Ευγένιος Βαλασάκης, Πέτρος Γουναράκης, Μάρκος Κλαδάκης και φυσικά του αντιστασιακού Μανώλη Παρλαμά η δράση του οποίου έγινε παροιμιώδης ώστε να καταστεί τοπωνύμιο της πειραϊκής ακτής.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Ο "αντικρητισμός" του 1935 στον Πειραιά που οδήγησε στην εισβολή της αστυνομίας στα γραφεία της αδελφότητας των Κρητών

Στου Παρλαμά (Ο Πειραιώτης σαμποτέρ που έγινε τοπωνύμιο)

ΟΙ ΚΑΡΠΑΘΙΟΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΡΠΑΘΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Thu, 06 Jun 2024 06:56:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Η κύρια εικόνα που είχαν διαμορφώσει οι Πειραιώτες για τους Καρπάθιους, ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα που τους συναντούμε στον Πειραιά, ήταν ότι επρόκειτο για περίφημοι μάστορες της πέτρας. Επιδίδονταν με αφοσίωση στην εξόρυξη του περίφημου ακτίτη πειραϊκού λίθου, που τον έβρισκαν σε ποσότητες τότε στα λατομεία κατά μήκος της έρημης πειραϊκής ακτής. Καρπάθιοι πρωτοστάτησαν στην οικοδόμηση τόσο του παλαιού ναού της Αγίας Τριάδας Πειραιά όσο και του Αγίου Νικολάου αλλά και άλλων εκκλησιών. Η πρώτη οργάνωση στην οποία εντάχθηκαν οι Καρπάθιοι στον Πειραιά ήταν των Καρπαθίων Λατόμων που έφερε την επωνυμία “Ένωση Εμποροπαραγωγών Λατόμων Πειραιώς και Περιχώρων Ο ΗΡΑΚΛΗΣ”. Το 1895 καταγράφεται και η ύπαρξη καρπάθικου σωματείου στον Πειραιά με την επωνυμία “Εργάνη”.

Μετά την κατάληψη των Δωδεκανήσων όμως από τους Ιταλούς, Καρπάθιος σήμαινε εκείνος που μετείχε διαρκώς στα συλλαλητήρια κατά της ιταλοκρατίας της Δωδεκανήσου. Η συμμετοχή βεβαίως στα προσκλητήρια αυτά ήταν απαγορευμένη από την αστυνομία και τιμωρείτο με φυλάκιση. Η πολιτική αυτή της απαγόρευση των Δωδεκανησιακών συλλαλητηρίων αποτελούσε παράδοση όλων των ελληνικών κυβερνήσεων καθώς καμία δεν επιθυμούσε να διαταράξει τις σχέσεις της με την πανίσχυρη Ιταλία. Η κατάληξη της πορείας των διαδηλώσεων ήταν πάντοτε το Εν Πειραιεί Ιταλικό Προξενείο στην Πλατεία Αλεξάνδρας που σπάνια οι διαδηλωτές κατάφερναν να προσεγγίσουν. Εκεί η οργανωτική επιτροπή των Εν Πειραιεί Δωδεκανησίων υπέβαλε υπόμνημα στο προξενείο καθώς και στα προξενεία των υπολοίπων ευρωπαϊκών κρατών. Μέσω αυτών των υπομνημάτων ζητούσαν την επέμβαση των ευρωπαϊκών δυνάμεων υπέρ των καταπιεζομένων Δωδεκανησίων υπό των Ιταλών και την αναγνώριση από την Κ.τ.Ε. (Κοινωνία των Εθνών) των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που κατάφορα παραβιάζονταν από τους Ιταλούς καταπιεστές.

Με το νόμο 3148 της 29ης Ιουλίου του 1924 που υπέγραψε τότε Πρόεδρος Δημοκρατίας Παύλος Κουντουριώτης, παραχωρήθηκε έκταση του Δημοσίου, έκτασης 150.000 τ.μ. στην Πειραϊκή Χερσόνησο, πάνω ακριβώς από τον όρμο Λουβιάρη στην Πειραϊκή. Η έκταση αυτή κατανεμήθηκε σε οικοδομήσιμα οικόπεδα, τα οποία και παραχωρήθηκαν νομίμως υποτίθεται κατόπιν αγοράς σε προσιτές τιμές και με ευνοϊκούς όρους σε πρόσφυγες αναλόγου της καταγωγής τους.

Τα οικόπεδα της Ανατολικής πλευράς, σύμφωνα με το σχέδιο που είχε εκπονηθεί θα δίδονταν με ευνοϊκούς όρους σε Θρακοχερσονησίους (από την Καλλίπολη) ενώ τα δυτικά δόθηκαν Παρρελησποντίους (από τα Δαρδανέλλια και την Λάμψακο) που κατέφυγαν στην Ελλάδα με την έναρξη των Βαλκανικών πολέμων του 1912. Μέχρι τότε οι εκτάσεις ανήκαν στην λεγόμενη Αεροπορική Άμυνα που μεριμνούσε για την προστασία του πειραϊκού λιμανιού από το νεοσύστατο όπλο της αεροπορίας.

1948 Η πειραϊκή ακτή κάτω ακριβώς από τον συνοικισμό της Νέας Καλλίπολης

Οι υποτιθέμενοι όμως ευνοϊκοί όροι δόμησης μόνο ευνοϊκοί δεν ήταν. Η αντίληψη της τότε Κυβέρνησης ήταν κάθε δικαιούχος οικιστής για την οικοδόμηση κατοικίας όφειλε να δηλώσει τον τύπο της οικίας που επιθυμούσε, σε συγκεκριμένη τεχνική εταιρεία, ώστε αυτή να του την ανοικοδομήσει. Η αιτιολογία ήταν η ομοιομορφία των σπιτιών του συνοικισμού. Μάλιστα είχε εκδοθεί και έντυπο που έφερε τον τίτλο "Ανέγερσις Νέας Σμύρνης και Νέας Καλλίπολις". Σε αυτό προτείνονταν τύποι σπιτιών, που ο οικιστής πρέπει να επιλέξει αναλόγως του μεγέθους της οικίας που επιθυμεί. Φυσικά οι δικαιούχοι που μέχρι τότε είχαν αποκτήσει μονάχα γη, για την ανέγερση κατοικίας όφειλαν να καταθέσουν σε λογαριασμό στην Εθνική Τράπεζα το ένα έκτο της συνολικής αξίας της δαπάνης ανέγερσης! Το υπόλοιπο ποσό θα έπρεπε να το εξοφλήσουν σύμφωνα με τους όρους που έθετε η σύμβαση. Εάν ο οικιστής δεν τηρούσε αυτούς τους όρους, θεωρούνταν έκπτωτος και το οικόπεδο παραχωρείτο σε άλλον δικαιούχο!

Νέα Καλλίπολη αρχές δεκαετίας 1930

Έτσι κάτω από τους δυσμενείς αυτούς όρους, το μόνο που επιτεύχθηκε ήταν η πώληση γης σε οικοδομικούς συνεταιρισμούς στις εκτάσεις των οποίων οι πάροικοι οικοδόμησαν με δικά τους μέσα και αφού η ανέγερση σπιτιών πάγωσε για μεγάλο χρονικό διάστημα, εξαιτίας των όρων της σύμβασης.

Το 1927 οι Καρπάθιοι οργανωμένοι στη σκέπη του Συλλόγου Απανταχού Καρπαθίων δημιούργησαν οικοδομικό συνεταιρισμό ύστερα από πρόταση του Σωτήρη Χιωτάκη. Αγοράστηκαν 70 στρέμματα στην περιοχή τα οποία διανεμήθηκαν σε 268 Καρπάθιους και 50 σε παροίκους της Σύμης. Μεγάλο ποσοστό αγοραπωλησιών κανόνιζε εκείνη την εποχή ο Εμμανουήλ Κουτσοδόντης, σε ανοιχτές συγκεντρώσεις που πραγματοποιούνταν σε καφενείο στη συμβολή της Λεωφόρου Σωκράτους και Κανθάρου γωνία, στη συνοικία Βρυώνη. Αργότερα ο κτηματομεσίτης αυτός εγκαταστάθηκε στο Μέγαρο Ζερβού. Πρόεδρος της Επιτροπής διανομής εκτάσεων και των προϋποθέσεων ήταν ο Ιωάννης Καραϊτιανός, παππούς του σημερινού προέδρου του Συλλόγου, του γνωστού ιατρού Ιωάννη Καραϊτιανού. Για την πληθυσμιακή κατάσταση της περιοχής μαθαίνουμε από την απογραφή του 1928, που κατέγραψε την παρουσία 4.600 κατοίκων στη συνοικία της Νέας Καλλίπολης, με τους μισούς εξ αυτών να είναι Δωδεκανήσιοι κύρια από την Κάρπαθο, την Σύμη και την Κάσο.

1927 - Περί της ανεγέρσεως του Συνοικισμού Νέας Καλλιπόλεως

Στις αρχές της δεκαετίας του '30 ο Σύλλογος Απανταχού Καρπαθίων ξεκίνησε την οικοδόμηση κτηρίου με εργολάβο τον Γεώργιο Νικολάου, σε έκταση ιδιοκτησίας του, που περικλειόταν από ανώνυμους ακόμα οδούς που ολοκληρώθηκε το 1932 όταν στις 6 Ιουλίου εκείνου του έτους πραγματοποιήθηκαν με πανηγυρικό τρόπο τα εγκαίνιά του. Σε αυτό το κτήριο στεγάστηκε ο Σύλλογος των Καρπαθίων που παρέμενε άστεγος επί χρόνια αλλάζοντας διαρκώς κτήρια που κατά καιρούς μίσθωνε. Το ιδιόκτητο πλέον κτήριο, μεταξύ των Καρπαθίων ήταν γνωστό ως ΜΕΓΑΡΟ ΚΑΡΠΑΘΙΩΝ από την πινακίδα που είχε τεθεί στην πρόσοψή του. Σε αυτό πραγματοποιούνται οι γενικές συνελεύσεις των απανταχού Καρπαθίων. Τα θέματα που συνήθως απασχολούν είναι η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των απόρων μελών, η οδοποιία, ο φωτισμός του συνοικισμού των Καρπαθίων κ.α.

Στην γενική συνέλευση του 1935 αποφασίζεται η ενοικίαση τμήματος του μεγάρου στο δημόσιο ή στον δήμο για την δημιουργία Λαϊκών ιατρείων που έλειπαν από τους Καρπάθιους, η ονομασία των οδών του συνοικισμού με Δωδεκανησιακά ονόματα και η εκ μέρους του Δήμου κατασκευή Πλατείας που θα φέρει την επωνυμία ΠΛΑΤΕΙΑ ΚΑΡΠΑΘΟΥ.

Η Πλατεία Καρπάθου το 1973 με το παλαιό καρπάθικο σχολείο να λειτουργεί ακόμα. Αριστερά ένα από τα ηλεκτρικά ρολόγια του Δημάρχου της επταετίας Αρ. Σκυλίτση.

Το ισόγειο μέρος του κτηρίου αργότερα μετασκευάστηκε σε αίθουσες διδασκαλίας στις οποίες λειτούργησε το δημοτικό σχολείο της Δεσποινίδας Σόφιλου κόρης του Νικόλαου Σόφιλου που επί σειρά ετών διετέλεσε σύμβουλος στα Διοικητικά Συμβούλια των Απανταχού Καρπαθίων.

Παράλληλα τέθηκε σε λειτουργία στην αίθουσα του συλλόγου το Κυριακάτικο Δωδεκανησιακό Σχολείο της παροικίας των εν Πειραιεί Καρπαθίων. Εμπνεύστρια αυτού του θεσμού ήταν η Πρόεδρος του συλλόγου με την επωνυμία “Δωδεκανησιακόν Σχολείον” η Αντιγόνη Ζουρούδη με έδρα των γραφείων της στην οδό Πειραιώς 37. Η Ζουρούδη είχε προηγούμενα ιδρύσει, κατά τα τέλη του 1931, το γυναικείο Δωδεκανησιακό Σωματείο ΜΕΛΙΣΣΑ, με αποστολή την ενίσχυση των απόρων Δωδεκανησίων.

Εκδρομή των γυναικών του Δωδεκανησιακού Σωματείου ΜΕΛΙΣΣΑ στην Βουλιαγμένη το 1932

Ο θεσμός των Κυριακάτικων σχολείων άρχισε να λειτουργεί στις 28 Μαρτίου 1937. Ένα μήνα αργότερα τον Απρίλιο του 1937 ο Σωτήριος Χιωτάκης με τα παρακάτω λόγια χαιρέτισε την έναρξη λειτουργίας του πρώτου Κυριακάτικου Δωδεκανησιακού σχολείου στον Πειραιά:

“Εγώ ως πρόεδρος των Απανταχού Καρπαθίων και ως εκπρόσωπος της Καρπαθιακής παροικίας Πειραιώς ανοίγω τα πύλας του Μεγάρου τούτου δια να γίνει η έναρξις των μαθημάτων του Δωδεκανησιακού Σχολείου. Παρακαλώ όλους τους Δωδεκανησίους και ιδιαιτέρως του Καρπαθίους, να παρακολουθήσουν μετά μεγάλου ζήλου τας παραδόσεις του σχολείου τούτου προς δόξαν και ελευθερίαν της Δωδεκανήσου”.

Σωτήριος Χιωτάκης.
Μια σπουδαία μορφή των Καρπαθίων Πειραιώς. Η εφημερίδα "ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΑΡΠΑΘΟΥ" οφείλεται στην δική του δραστηριότητα. Γνωστά ονόματα εκείνη την εποχή που αποτέλεσαν μέλη του Δ.Σ. των Απανταχού Καρπαθίων ήταν οι: Γ. Γεωργίου, Μ. Χατζηαντωνίου, Ι. Καραϊτιανός, Γ. Μαλανδρής, Γ. Δασκαλάκης, Γ. Νικολάου, Μ. Μαραγκός, Ν. Σόφιλος, Γ. Επιτρόπουλος, Χ. Πηττάς, Β. Αγγελίδης και Κ. Παπαβασιλείου.

Σκοπός του Δωδεκανησιακού Σχολείου ήταν να διαφωτίσει την επερχόμενη γενιά των παιδιών των Δωδεκανήσων στην ιστορία και στον πολιτισμό της Δωδεκανήσου όπως και στα ήθη και έθιμα της γενέθλιας γης τους. Την εποχή εκείνη διαβάζουμε σε όλες τις εφημερίδες του Πειραιά τις ανακοινώσεις του συλλόγου που με υπερηφάνεια αναγγέλλει την έναρξη των κυριακάτικων μαθημάτων.

Γράφει συγκεκριμένα: “Η συγκέντρωσις των παιδιών της Καρπάθου θέλει γίνει εις την ιδιόκτητην αίθουσαν του Συλλόγου των Απανταχού Καρπαθίων Πειραιώς εν Νέα Καλλίπολει και θα ομιλήσει ο πρόεδρος κ. Χιωτάκης, ο πρώτην καθηγητής κ. Γιαβάσης και η εκ Καρπάθου διδασκάλισσα κυρία Βαρίκα Κατσιλύβα. Παρακαλούνται οι γονείς όπως προθύμως αποστείλωσι τα τέκνα αυτών ίνα γνωρίσουν την πολυαγαπημένην των Κάρπαθον. 12 Απριλίου 1937”.

Στο κυριακάτικο Δωδεκανησιακό σχολείο φοιτούσαν 80 μαθητές όλοι καταγόμενοι από την Κάρπαθο. Στη γειτονική Πηγάδα λειτουργούσε τότε κι άλλο Δωδεκανησιακό Κυριακό Σχολείο εντός του 8ου Δημοτικού Σχολείου με πενήντα μαθητές προερχόμενους όμως από την Σύμη.

Ένα από τα Κυριακάτικα Δωδεκανησιακά σχολεία που σκοπό είχαν να διατηρήσουν στη νέα γενιά την ψυχική και πνευματική επαφή με την γενέθλια γη που δεν γνώρισαν.

Όμως τον επόμενο ακριβώς χρόνο παρουσιάστηκε μια μοναδική ευκαιρία.

Το καλοκαίρι του 1938 αποφασίστηκε από το υπουργείο θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας πως το 13ο Δημοτικό Σχολείο που έδρευε στην οδό Φίλωνος 1 (έναντι του Ζαννείου ορφανοτροφείου Αρρένων Πειραιώς), θα διέκοπτε τη λειτουργία του. Στη θέση του θα λειτουργούσε ένα άλλο σχολείο σε συνοικία της πόλης που είχε ανάγκη. Τότε ο σύλλογος Καρπαθίων άδραξε την ευκαιρία και πρότεινε να μισθωθεί το ακίνητο ιδιοκτησίας του για τη στέγαση του υπό ίδρυση σχολείου. Αναρτήθηκε στην πρόσοψη του κτηρίου πινακίδα που ανέγραφε ΜΕΓΑΡΟ ΚΑΡΠΑΘΙΩΝ.

Στο σχολείο αυτό εγράφησαν μόνο το πρώτο έτος λειτουργίας του, 425 παιδιά, με προαύλιο όμως χώρο μόνο 58 τετραγωνικών μέτρων. Για αυτό και το διάλειμμα γινόταν στην αλάνα που υπήρχε μπροστά από το σχολείο. Το κτήριο κάλυψε για περισσότερο από μισό αιώνα τις εκπαιδευτικές ανάγκες όχι μόνο των Καρπαθίων αλλά και των υπολοίπων παροικιών της Νέας Καλλίπολης, αφού στη θέση του στις αρχές της δεκαετίας του '90 οικοδομήθηκε ένα άλλο.

Το 34ο Δημοτικό Σχολείο Πειραιά σήμερα στην Πλατεία Καρπάθου στη θέση που μέχρι την δεκαετία του 1990 βρισκόταν το Μέγαρο Καρπαθίων.

Και ενώ παρατηρούμε πως υφίσταται οργανωμένη παροικία Καρπαθίων στον Πειραιά συσπειρωμένη πέριξ του συλλόγου της, από πλευράς Δήμου όλοι οι Δήμαρχοι μέχρι τότε ήταν φειδωλοί στις ονομασίες δρόμων σχετικών με τα Δωδεκάνησα, λόγω της πολιτικής που ακολουθούσαν οι κυβερνήσεις να αποφεύγουν παρενόχληση προς την Ιταλία, ειδικά στον Πειραιά που επόπτευε άμεσα το ιταλικό προξενείο της Πλατείας Αλεξάνδρας και που αποτελούσε το χώρο υποδοχής των προσφύγων. Μέχρι τις 15 Νοεμβρίου 1923 μονάχα μια μικρή ανώνυμη οδός στα Καμίνια είχε ονομαστεί οδός Δωδεκανήσου, επιβεβαιώνοντας πως και εκεί υπήρχαν συγκεντρωμένοι Δωδεκανήσιοι.

Οι πρώτες ονομασίες που αναγνώριζαν την ύπαρξη Δωδεκανησίων στον Πειραιά έγιναν επί Ιωάννου Μεταξά, όταν Δήμαρχος Πειραιώς ήταν ο Μιχάλης Μανούσκος. Από την Διοίκηση Πρωτευούσης συστάθηκε μια επιτροπή ονοματοθεσιών η οποία την άνοιξη του 1937 πρότεινε όπως η μια ανώνυμη οδός της Νέας Καλλιπόλεως μετονομαστεί σε οδό Καρπάθου ενώ με την ίδια απόφαση υποβλήθηκε πρόταση όπως και η διπλανή της ανώνυμη οδός να μετονομαστεί σε Κάσου. Το δημοτικό Συμβούλιο υπό την προεδρία του Μανούσκου κατά την 566 συνεδρίασή του, ενέκρινε τις προτάσεις της επιτροπής.

Οι Καρπάθιοι διατηρούσαν πάντοτε την ενότητά τους συγκεντρωμένοι γύρω από τους συλλόγους τους, το Καρπάθικο Σχολείο, τα Κυριακά Σχολεία τους, αλλά και τα καφενεία τους όπως το καφενείο Δωδεκάνησος στην οδό Αντωνίου Θεοχάρη και Μαυροκορδάτου υπό την διεύθυνση του Ν. Κωνσταντινίδη αρχικά και αργότερα από τον Γεώργιο Γεραπετρίτη, παππού του σημερινού Καρπάθιου υπουργού των Εξωτερικών.

Από τις εκδηλώσεις του Συλλόγου Απανταχού Καρπαθίων στην Πλατεία Καρπάθου μπροστά από το 34ο Δημοτικό Σχολείο Πειραιά.

Τρόπος διαφυγής και έλευσης των Καρπαθίων (και των άλλων Δωδεκανησίων) στον Πειραιά

Ειδικά όταν από το 1928 και ύστερα η ιταλική κατοχή των νησιών είχε καταστεί πραγματικά απάνθρωπη με το συστηματικό αφελληνισμό τους και τη μετονομασίας τους σε «Ιταλικά νησιά του Αιγαίου». Ο διορισμός του περιβόητου διοικητού Ντε Βέκκι έφερε τα πρώτα μέτρα βίας. Με το μαστίγιο στο χέρι ο Ντε Βέκκι τριγύριζε και ανάγκαζε τους ανθρώπους να στέλνουν τα παιδιά τους στα ιταλικά σχολεία. Το 1934 οι Ιταλοί δια νόμου έπαυσαν όλους τους Έλληνες δασκάλους και τους υποχρέωσαν να εκπαιδευτούν στην ιταλική γλώσσα αν ήθελαν να συνεχίσουν να εργάζονται. Το 1935 απαγορεύθηκε η ελληνική γλώσσα στα Δωδεκάνησα και καθιερώθηκε η ιταλική.

Φυσικό επακόλουθο ήταν η αύξηση μετανάστευσης και των Καρπαθίων στον Πειραιά. Επί εβδομάδες ολόκληρες οι Δωδεκανήσιοι σχεδίαζαν τη φυγή τους μελετώντας τον τρόπο και το χρόνο. Εφάρμοζαν διάφορες τεχνικές συνεννόησης και επικοινωνίας ώστε να μη γίνουν αντιληπτοί από τους Ιταλούς.

Συνήθως νύχτα εγκατέλειπαν τα σπίτια τους και το νησί τους χωρίς να έχουν μιλήσει σε κανένα, ούτε καν στα συγγενικά τους πρόσωπα, παρά μόνο σε όσους μετείχαν στην απόδραση. Διότι η φυγή για να ήταν πετυχημένη θα έπρεπε να είναι ομαδική. Πήγαιναν σε μια απομακρυσμένη ακτή όπου είχαν κρύψει επιμελώς μια μικρή βάρκα. Όσοι διέθεταν βάρκα θεωρούνταν προνομιούχοι και συνήθως τους προσέγγιζαν άλλοι Δωδεκανήσιοι που σχεδόν κλαίγοντας τους παρακαλούσαν να επιβιβαστούν κι αυτοί. Επιβιβάζονταν στα σκοτεινά και χωρίς φώτα φυσικά έπλεαν στο ανοιχτό πέλαγος. Την εποχή εκείνη δεν γνώριζαν εκ των προτέρων τον καιρό και την κατάσταση της θάλασσας. Συνεπώς καλούνταν συχνά να βρεθούν αντιμέτωποι με τους κινδύνους μιας τρικυμίας ή ισχυρού αντίθετου ανέμου θα τους οδηγούσε πίσω στο νησί τους όπου οι καραμπινιέροι καραδοκούσαν. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι οι Δωδεκανήσιοι ακριβώς για να αποφύγουν τους καραμπινιέρους επέλεγαν να φύγουν όταν ο καιρός ήταν άσχημος και οι Ιταλοί είχαν την πεποίθηση ότι κανείς δεν θα τολμούσε να φύγει και χαλάρωναν τα μέτρα επίβλεψης.

10 Ιουνίου 1936 - Δωδεκανήσιοι φωτογραφίζονται μόλις φτάνουν στον Πειραιά ύστερα από την περιπέτεια διαφυγής από το νησί τους, οδοιπορία σε ερημικές εκτάσεις της Τουρκίας για να φτάσουν στην Σμύρνη, απέλαση στην Χίο και από εκεί ως "λαθρεπιβάτες" πλέον στο λιμάνι του Πειραιά.

Πάλευαν με τα μανιασμένα κύματα με ένα μικρό πανάκι ή μόνο με τα κουπιά έχοντας κατεύθυνση τα μικρασιατικά παράλια. Ακόμα κι αυτή η απόσταση μας φαίνεται κοντινή μπορούσε τότε να διαρκέσει για πολύ καιρό και σα ναυαγοί οι άνθρωποι αυτοί να παλεύουν με την δίψα, την πείνα την αυπνία και φυσικά τα κύματα. Όλη τη νύχτα μέσα στο σκοτάδι προσπαθούσαν να διακρίνουν και άλλες βάρκες που είχαν συνεννοηθεί εκ των προτέρων να φύγουν από άλλη ακτή για να υπάρξει διασπορά στις δυνάμεις καταδίωξης. Για αυτό και οι Ιταλοί έβγαζαν στο ανοιχτό πέλαγος μικρά σκάφη που έπλεαν επίσης χωρίς φώτα για να μπερδεύουν τους φυγάδες που δυστυχώς νόμιζαν ότι είχαν να κάνουν με συμπατριώτες τους.

Πολλές φορές συνέβαινε η σύλληψη των Δωδεκανησίων να γίνει στο ανοιχτό πέλαγος με τη χρήση τέτοιων τεχνασμάτων. Συνήθως η προσπάθεια αυτή διαρκούσε 24 ώρες μέχρι να φτάσουν σε μια άγνωστη ακτή της Μικράς Ασίας. Εκεί αφού ξάπλωναν να ξαποστάσουν περίμεναν κατά κάποιο τρόπο για λίγο καιρό μήπως εμφανίζονταν και άλλοι συμπατριώτες τους που είχαν αναχωρήσει την ίδια βραδιά με αυτούς αλλά από διαφορετικά σημεία της ακτής. Αφού σχημάτιζαν ένα καραβάνι ανθρώπων άρχιζαν το περπάτημα με κατεύθυνση συνήθως κάποια μεγάλη πόλη της Τουρκίας που θα είχε πλησιέστερα κάποιο ελληνικό νησί μακριά από τα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα. Διότι οι Τούρκοι είχαν το συνήθειο να επιστρέφουν τους συλληφθέντες Έλληνες στο πλησιέστερο προς αυτούς ελληνικό νησί. Για τους Δωδεκανήσιους θα ήταν καταστροφή να τους συλλάβουν στην Τουρκία απέναντι από τα νησιά από τα οποία έφυγαν διότι οι Τούρκοι θα τους οδηγούσαν πίσω σε αυτά δηλαδή στους καραμπινιέρους.

1935 - Επεισόδια στην πορεία των Δωδεκανησίων στο Πασαλιμάνι, στην προσπάθειά τους να φτάσουν το Ιταλικό Προξενείο της Πλατείας Αλεξάνδρας για να επιδώσουν ψήφισμα διαμαρτυρίας.

Συνήθως η πόλη όπου στόχευαν οι Δωδεκανήσιοι να βρεθούν ήταν η Σμύρνη που είχε απέναντί της τη Χίο. Το οδοιπορικό πεζοπορίας των ομάδων αυτών που περπατούσαν νύχτα και την ημέρα ξεκουράζονταν κρυμμένοι μπορούσε να διαρκέσει μέχρι και τις δέκα ημέρες. Όσοι κατάφερναν να μη συλληφθούν και εφόσον έφταναν τελικώς στη Σμύρνη παραδίδονταν στις τουρκικές αρχές οι οποίες τους συνελάμβαναν, τους επιβίβαζαν σε ένα τουρκικό πλοιάριο που τους άφηνε στη Χίο. Από εκεί παρουσιάζονταν στον καπετάνιο του πρώτου πλοίου που αναχωρούσε για τον Πειραιά και του ζητούσαν να τους πάρει μαζί τους. Ο ανθρωπισμός και η αλληλεγγύη των Ελλήνων ναυτικών ήταν ο μόνος τρόπος για να εξασφαλιστεί η μετάβαση.

Από τις εκδηλώσεις του Συλλόγου Απανταχού Καρπαθίων Πειραιώς μπροστά από το Καρπάθικο Σχολείο.

Ο Έλληνας πλοίαρχος συνήθως τους έδινε την ώρα που θα επιβιβάζονταν στο πλοίο χωρίς τάχα να τους δει κάποιος συμπεριλαμβανομένου του εαυτού του. Μόλις το πλοίο αναχωρούσε για τον Πειραιά γινόταν η δήθεν ανακάλυψη και η παράδοση στις αρχές μόλις το πλοίο έπιανε την πειραϊκή προκυμαία. Καθώς ήταν πολλοί οι Έλληνες πλοίαρχοι που φοβόντουσαν να εμπλακούν σε αυτή την διαδικασία οι Δωδεκανήσιοι γνώριζαν συνήθως εκ των προτέρων σε ποια πλοία μπορούσαν να απευθυνθούν ένα εκ των οποίων ήταν το ΚΡΗΤΗ.

Οι Δωδεκανήσιοι μόλις έφταναν στον Πειραιά χαρούμενοι και με το γέλιο στο πρόσωπό τους, χαρακτηρίζονταν λαθρεπιβάτες και προσάγονταν στο τμήμα ελέγχου διαβατηρίων Πειραιά για εξακρίβωση ταυτότητας. Στη συνέχεια μετάγονταν φρουρούμενοι στο Πταισματοδικείο όπου συνήθως καταδικάζονταν σε 500 δραχμές πρόστιμο για παράβαση του νόμου περί αλλοδαπών. Οι άνθρωποι αυτοί κουρασμένοι από την θαλάσσια περιπέτεια που είχαν περάσει έφταναν ρακένδυτοι στον Πειραιά και συνήθως η ποινή που τους επιβαλλόταν πληρωνόταν από τα δωδεκανησιακά σωματεία που διενεργούσαν ασταμάτητα εράνους στον Πειραιά ειδικά για το σκοπό αυτό.

Όμως όταν οι αφίξεις ήταν πολλές μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα το πρόστιμο δεν μπορούσε να καταβληθεί και μετατρεπόταν σε 10ημερη φυλάκιση. Τότε τους οδηγούσαν από το πταισματοδικείο στην Γενική Ασφάλεια Πειραιώς. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Νικόλαου Μανιά 42 τότε ετών, εργάτης στο επάγγελμα πατέρας 7 παιδιών που οδηγήθηκε στη φυλακή διότι συνέβη να μην μπορεί να καταβάλει το πρόστιμο του δικαστηρίου. Να σημειώσουμε ότι τα παιδιά ως ανήλικα αφήνονταν ελεύθερα, που σήμαινε ότι αν δεν εμφανίζονταν έγκαιρα οι συγγενείς του φυλακισμένου να τα παραλάβουν και να μεριμνήσουν για αυτά, οι αρχές τα οδηγούσαν σε ιδρύματα αλητοπαίδων όπως τα χαρακτήριζαν τότε.

Τόπος συγκέντρωσης Δωδεκανησίων στον Πειραιά στάθηκαν οι συνοικίες της Νέας Καλλίπολης, τα λεγόμενα «Καρπάθικα», η περιοχή γύρω από το Χατζηκυριάκειο ίδρυμα και το Πέραμα για τους Συμιακούς κυρίως. Οι περιοχές αυτές δεν ήταν φυσικά στην κατάσταση που είναι σήμερα. Επρόκειτο για βραχότοπους που δεν υπήρχε δίκτυο αποχέτευσης και ύδρευσης. Ιπποκίνητες υδροφόρες προσπαθούσαν να μεταφέρουν το νερό στην περιοχή. Η καθαριότητα του πληθυσμού γινόταν με τη χρήση δημοτικών λουτρών όπως αυτών που σήμερα αποτελούν τη στέγη του πρώτου διαμερίσματος Πειραιά.

Μεταπολεμικά και όταν επιτεύχθηκε η ένωση της Δωδεκανήσου με την μητέρα Ελλάδα, σωματεία όπως ο Σύλλογος Απανταχού Καρπαθίων, έπρεπε να γίνουν οι σταυροφόροι της σωτηρίας των παιδιών των Δωδεκανήσων διότι και εκεί τα παιδιά πεινούσαν, ήταν ξυπόλητα και άρρωστα όπως και της ελεύθερης Ελλάδας. Έτσι έγιναν διαβήματα στην ΟΥΝΡΑ δια την αποστολή ειδών ρουχισμού και υποδήσεως. Έγιναν και μεμονωμένες ενέργειες όπως για παράδειγμα η Αδελφότης Καρπαθίων που απέστειλε ρουχισμό στα παιδιά της Καρπάθου. Μόνο οι Δωδεκανησιακές ενώσεις της Αμερικής ξεπέρασαν σε προσφορά ρουχισμού τους Δωδεκανησιακούς Συλλόγους του Πειραιά.

Είχα την τιμή να είμαι ομιλητής στην εκδήλωση στις 2 Ιουνίου 2024 στην Πλατεία Καρπάθου, συμβάλλοντας έτσι, έστω και στο ελάχιστο, στην ιστορία των Καρπαθίων του Πειραιά.

Διαβάστε επίσης:

ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΜΑΝΙΑΤΙΚΑ (ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ)

Κρήτη και Πειραιάς (Συνοικία Κρητικών)

ΤΑ ΒΑΓΟΝΙΑ - ΚΛΟΥΒΕΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΥ ΣΕΚ ΣΤΗΝ ΛΕΥΚΑ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Thu, 30 May 2024 07:52:00 +0000

Μια φωτογραφία ντοκουμέντο. Το βαγόνι-κλούβα φέρει προειδοποιητική επιγραφή πως όποιος το προσεγγίζει θα τον πυροβολούν...

του Στέφανου Μίλεση

Όταν στις 13 Οκτωβρίου του 1944 αναχώρησαν και οι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες από τον Πειραιά, όπως έχω γράψει και στο παρελθόν, άφησαν πίσω τους κατεστραμμένες όλες τις υποδομές του λιμανιού και της πόλης. Ανατινάχτηκαν οι μόνιμες δεξαμενές και τα ναυπηγεία Βασιλειάδου και κάθε άλλο υλικοτεχνικό μέσο που μεταπολεμικά θα συντελούσε στην ανάπτυξη του λαού. Μεταξύ όλων εκείνων που καταστράφηκαν ολοσχερώς ήταν φυσικά και τα μηχανοστάσια των Σιδηροδρόμων (ΣΕΠ και ΣΠΑΠ), ενώ πυρπολήθηκαν όλες οι ατμάμαξες και τα βαγόνια που οι Γερμανοί δεν είχαν προλάβει να ρίξουν στην διώρυγα της Κορίνθου με σκοπό να τη φράξουν. Όμως πάνω στη φυγή τους οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να ανατινάξουν τον σιδηροδρομικό τεχνικό σταθμό της Λεύκας (συνεργεία), με αποτέλεσμα να μείνουν άθικτα τα μοναδικού τύπου βαγόνια που μετασκευάζονταν εκεί που ήταν οι λεγόμενες «κλούβες».

Η «κλούβα» (πειραϊκής δυστυχώς μετασκευής) ήταν ένα ανοιχτό σιδηροδρομικό βαγόνι που οι Γερμανοί είχαν σχεδιάσει να μοιάζει με ένα μεγάλο κλουβί σαν εκείνα τα σιδερένια κλουβιά που έχουν στους ζωολογικούς κήπους για τα θηρία. Στην «κλούβα» οι Γερμανοί έβαζαν κρατούμενους και την τοποθετούσαν μπροστά από τη σιδηροδρομική μηχανή, ώστε σε περίπτωση δολιοφθοράς, να σκοτώνονταν πρώτοι οι Έλληνες κρατούμενοι που επέβαιναν σε αυτή. Η επιβίβαση των κρατουμένων στις κλούβες γινόταν κύρια από τον Σταθμό Λαρίσης Αθηνών. Τα μετασκευασμένα βαγόνια που ανατινάζονταν, τα αντικαθιστούσαν με άλλα προερχόμενα από τον τεχνικό σταθμό του Πειραιά.

Η εύρεση τέτοιων μεταποιημένων βαγονιών στο σταθμό της Λεύκας, αποτέλεσε μοναδική απόδειξη της διαστροφικής σκέψης που χαρακτήριζε τους Γερμανούς κατακτητές. Διότι και όσοι επιλέγονταν να είναι επιβάτες αυτών των βαγονιών θεωρούνταν εν δυνάμει μελλοθάνατοι. Κάθε στιγμή που ταξίδευαν με την κλούβα, τη ζούσαν σα να ήταν η τελευταία τους, αφού οι δολιοφθορές στο σιδηροδρομικό δίκτυο με ανατινάξεις αντιστασιακών αποτελούσαν καθημερινό γεγονός.

Όμως το μαρτύριο και η θανατική ποινή αυτών των μελλοθανάτων, δεν προερχόταν συνήθως από κάποια αντιστασιακή ενέργεια, αλλά από τις κακουχίες του ίδιου του ταξιδιού. Από την πτέρυγα των μελλοθανάτων των διαφόρων φυλακών (Αβέρωφ ή Χαϊδαρίου) οδηγούσαν τους κρατούμενους στο “σκοπευτήριο” της Καισαριανής για να εκτελεστούν. Κάποιους όμως, καμιά πενηνταριά στον αριθμό, τους κρατούσαν ξεχωριστά. Στη συνέχεια τους ανακοίνωναν τον ρόλο που θα διαδραμάτιζαν ως “κομάντα” (έτσι οι Γερμανοί αποκαλούσαν τους κρατουμένους επιβάτες της κλούβας). Επίσημα τα βαγόνια κλούβες κατά τη Γερμανική επιστημονική ορολογία της παλιανθρωπιάς περιγράφονταν ως “Βαγόνια ασφαλείας Γερμανικών Συρμών”!...

“Θα σας βάλουμε σε ένα βαγόνι μπροστά από την ατμομηχανή για να εξασφαλίσουμε με τη ζωή σας την δική μας ζωή” τους έλεγαν. Όμως δεν τους περιέγραφαν πώς θα ήταν το βαγόνι αυτό! Τους μετέφεραν στο Σταθμό Λαρίσης Αθηνών όπου τους διέταζαν να γυμνωθούν τελείως και να μείνουν μόνο με το κάτω εσώρουχό τους που εκείνη την εποχή ήταν μια σκελέα. Εκεί τους χώριζαν σε έξι “κομάντα” (ομάδες) τρία για τραίνα του κανονικού δικτύου και τρία για τα τραίνα του δικτύου της Πελοποννήσου. Στη συνέχεια κάθε ομάδα επιβιβαζόταν σε μια τέτοια κλούβα μπροστά από τον σιδηροδρομικό συρμό.

Το μαρτύριο είτε ήταν χειμώνας, είτε καλοκαίρι ήταν ανυπόφορο καθώς όπως ήταν γυμνοί, είτε πάγωναν από το κρύο και τις βροχές, είτε καίγονταν από τον ήλιο, μέχρι να πάθουν τρομερά εγκαύματα μένοντας εκτεθειμένοι σε έναν χώρο χωρίς κάλυψη. Να σημειωθεί πως από την μετασκευή του στο τεχνικό σταθμό της Λεύκας, τα βαγόνια κλούβες, ήταν ρηχά. Δηλαδή περιμετρικά είχαν χαμηλώσει το πλαίσιο της καρότσας και το ατσάλινο αγκαθωτό δίχτυ άρχιζε από χαμηλά, για να μην ξαπλώνουν οι κρατούμενοι πίσω από τα ξύλινα πλαίσια για να βρουν κάποια ελάχιστη σκιά ή να αντιμετωπίσουν τον παγωμένο αέρα του χειμώνα που τους χτυπούσε κατά πρόσωπο. Ακόμα και αν όλα πήγαιναν καλά και οι κρατούμενοι άντεχαν στο πρώτο ταξίδι, ακολουθούσε δεύτερο, τρίτο... Κάθε φορά που μια διαδρομή ολοκληρωνόταν τους ξεφόρτωναν σε ένα κελί και την επομένη ημέρα τους φόρτωναν ξανά στην κλούβα. Κάποιοι κρατούμενοι έμειναν ζωντανοί να εκτελούν καθημερινά διαδρομές μέχρι και τέσσερις μήνες! Οι τρεις αμαξοστοιχίες του θανάτου ήταν συνήθως αυτές που εκτελούσαν διαδρομή προς Θεσσαλονίκη με ώρες αναχώρησης η μια στις πέντε το απόγευμα, η δεύτερη στις οκτώ το βράδυ και η τρίτη τα μεσάνυχτα.

Κλούβα μπροστά από ατμομηχανή

Όταν οι Έλληνες αντάρτες είδαν πως οι Γερμανοί άρχισαν να εφαρμόζουν αυτό το σύστημα των βαγονιών – κλουβιών, τροποποίησαν την δράση τους. Άφηναν να περάσει το βαγόνι κλούβα και η ατμομηχανή και κατά το δεύτερο ή τρίτο βαγόνι πυροδοτούσαν τα εκρηκτικά σκοτώνοντας τους Γερμανούς που είχαν επιβιβαστεί στο κέντρο του συρμού. Φυσικά η Γερμανική ευφυΐα που τίποτα δεν αφήνει στη τύχη και όλα τα μελετά με επιστημονική απανθρωπιά σκαρφίστηκε το εξής. Τοποθέτησαν καλά στερεωμένα κάτω από πάτωμα του βαγονιού – κλούβας τέσσερα μεγάλα πακέτα δυναμίτιδας που συνδέονταν με ηλεκτρικό καλώδιο με κάποιον Γερμανό που βρισκόταν συνήθως στο κέντρο του συρμού. Το ηλεκτρικό καλώδιο συνέδεε τα πακέτα δυναμίτιδας με μια ηλεκτρική στήλη φανού που ήταν κρεμασμένα στο στήθος του. Αυτός μπορούσε πατώντας απλώς τον διακόπτη του φανού του, να προκαλέσει ανάφλεξη της δυναμίτιδας και φυσικά ανατίναξη της κλούβας με το ανθρωποφορτίο της. Τη νύχτα η κλούβα φωτιζόταν με τον ισχυρό προβολέα της ατμομηχανής ώστε οι αντάρτες να τους βλέπουν από μακριά και να γνωρίζουν πως θα σκοτώσουν ομοεθνείς τους.

Αν τύχαινε οι Έλληνες αντάρτες να χτυπήσουν οποιοδήποτε άλλο βαγόνι και πάλι ο Γερμανός του φανού πάταγε το κουμπί και ανατίναζε τους κρατουμένους του πρώτου βαγονιού! Ακόμα κι σκοτωνόταν ο Γερμανός χειριστής των εκρηκτικών και δεν προλάβαινε να ανατινάξει τους Έλληνες κρατουμένους της κλούβας στον αέρα, τους εκτελούσαν στη συνέχεια οι Γερμανοί επί τόπου ως αντίποινα σε κάθε περίπτωση! Έτσι το να καταδικαστεί κάποιος ως μελλοθάνατος κλούβας, αποτελούσε χειρότερη ποινή από την εκτέλεση στο “σκοπευτήριο” όπου ο θάνατος ήταν άμεσος αντί ενός παρατεταμένου σωματικού και ψυχολογικού μαρτυρίου. Με το σατανικό αυτό τρόπο που είχαν επινοήσει οι Γερμανοί πίστευαν πως θα σταματούσαν τα σαμποτάζ των Ελλήνων αντιστασιακών.

Το εσωτερικό του εργοστασίου ΣΕΚ στην Λεύκα

Οι 14 ή 16 ώρες που διαρκούσε η παραμονή κατά την διάρκεια του χειμώνα σε ένα ανοικτό από όλες τις πλευρές βαγόνι, με τους επιβάτες του γυμνούς, ισοδυναμούσε με θάνατο από ανακοπή ή μια απίστευτη δοκιμασία. Σταδιακά η ροή μελλοθανάτων τυποποιήθηκε και η αντικατάσταση έλαβε την πειθαρχία που χαρακτηρίζει κάθε κίνηση των Γερμανών. Το κέντρο της Αθήνας με βάση τις φυλακές Αβέρωφ τροφοδοτούσε 75 κρατουμένους, 50 προέρχονταν από τους μελλοθάνατους του Χαϊδαρίου και 25 από το στρατόπεδο των Θηβών. Αυτοί κάλυπταν τις διαδρομές Αθήνας – Κορίνθου και Αθήνας – Σχηματαρίου – Θηβών. Στην Κόρινθο γινόταν κάτι αντίστοιχο με κρατούμενους προερχόμενους από τα στρατόπεδα Κορίνθου, Πατρών, Τριπόλεως και κάτι αντίστοιχο με κέντρο την Λάρισα στα βόρεια.

Στο σύστημα αυτό υπήρχε και η εξής πρωτοτυπία που καθιστούσε αδύνατη μεταπολεμικά την εύρεση των ελάχιστων κρατουμένων των κλουβιών που είχαν επιζήσει. Συγκεκριμένα οι Γερμανοί τους εμφάνιζαν ως εκτελεσμένους παρόλο που αυτοί ζούσαν και εκτελούσαν διαδρομές με τις κλούβες. Ο αφανισμός τους για τους Γερμανούς θεωρείτο βέβαιος, για αυτό και μεταπολεμικά ήταν πολύ δύσκολο να βρεθούν κρατούμενοι των κλουβιών για να καταθέσουν στα δικαστήρια εγκλημάτων πολέμου.

Η σιδηροδρομική γραμμή Κακιάς Σκάλας (στο πάνω μέρος με τον δρόμο κάτω), πραγματικό μαρτύριο για τους "Κλουβίτες" κατά την διάρκεια του Χειμώνα

Τα διαρκή ταξίδια με την κλούβα και ο παρατεταμένος κίνδυνος ανατίναξης σύντομα εξοικείωσαν τους κρατούμενους -τουλάχιστον εκείνους που άντεχαν σωματικά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες-. Τότε άρχιζε να συμβαίνει το εξής καταπληκτικό. Οι κρατούμενοι άρχιζαν να τραγουδούν πατριωτικά τραγούδια λευτεριάς κατά την διάρκεια του ταξιδιού, χωρίς κανείς να μπορεί να τους σταματήσει. Τότε τα βαγόνια – κλουβιά αντί να χρησιμεύσουν ως μέσο τρομοκράτησης του πληθυσμού, μετατράπηκαν σε μέσα ενθάρρυνσης και συνέχισης του αγώνα. Καθώς το τραίνο που ήταν φορτωμένο με Γερμανούς στρατιώτες περνούσε από τα διάφορα χωριά και τις πόλεις ή μέσα από τις συνοικίες της Αθήνας και του Πειραιά, αντηχούσαν τα τραγούδια του αγώνα και ως απάντηση ο κόσμος χειροκροτούσε!

Οι Γερμανοί που στην αρχή δεν είχαν καταλάβει πίστευαν πως τους χειροκροτεί ο κόσμος επειδή τους έβλεπε να περνούν... Στην Κόρινθο ο κόσμος είχε προχωρήσει ακόμα περισσότερο καθώς πετούσε στους “κλουβίτες” φρούτα, τσιγάρα, ψωμί. Στην αρχή οι Γερμανοί έβλεπαν αδιάφοροι αυτή την δοσοληψία. Όταν όμως συνέβη στο σταθμό του Ψαθόπυργου να αποδράσουν 25 "κλουβίτες", οι Γερμανοί θεώρησαν πως έλαβαν εξωτερική βοήθεια και έκτοτε απαγόρευσαν την προσέγγιση στις κλούβες.

Για παραδειγματισμό οι Γερμανοί και για αντίποινα αυτής της απόδρασης, χωρίς λόγο ανατίναξαν την κλούβα των Πατρών μόλις έφτασε στον Σταθμό της Κορίνθου, χωρίς κανέναν λόγο! Ο Γερμανός πάτησε τον διακόπτη, ύστερα από διαταγή ανωτέρου και τότε άνθρωποι, σίδερα και μαδέρια ανατινάχτηκαν στον αέρα. Χέρια, πόδια, κεφάλια ανάμεσα σε συντρίμμια του βαγονιού εκτινάχθηκαν σε μεγάλη απόσταση. Τρεις μονάχα γλύτωσαν από τους εικοσιπέντε "κλουβίτες", σακατεμένοι για όλη τους τη ζωή.

Εργάτες των ΣΕΚ στον τεχνικό σταθμό Λεύκας στο συσσίτιο.

Ένα ακόμα “παιχνίδι” που έκαναν οι Γερμανοί σκοποί που φρουρούσαν το σιδηροδρομικό δίκτυο στο μήκος του, για να σπάσουν τη μονοτονία της σκοπιάς τους, ήταν όταν περνούσε η κλούβα να πετροβολούν τους “κλουβίτες”.

Οι “κλουβίτες” είχαν ως μοναδική τους παρηγοριά, την ευκαιρία κατά καιρούς να βλέπουν φευγαλέα τα αγαπημένα τους πρόσωπα, που ανέμεναν σε διασταυρώσεις να περάσει το τραίνο και να τους αναγνωρίσουν για να διαπιστώσουν πως είναι ακόμα ζωντανοί. Άλλες φορές πριν το τραίνο αναχωρήσει οι συγγενείς χρησιμοποιώντας τους σιδηροδρομικούς υπαλλήλους ως ενδιάμεσους, μετέφεραν κάποια επιστολή στον κρατούμενο.

Οι λίγοι "κλουβίτες" που κατάφεραν να μείνουν ζωντανοί μέχρι το τέλος του πολέμου, είδαν τα βαγόνια - κλούβες να εκτελούν τις τελευταίες τους διαδρομές 6 προς 7 Οκτωβρίου του 1944. Στο τέλος της διαδρομής οι Γερμανοί άνοιξαν τις πόρτες και τους άφησαν να φύγουν. Τότε μόνο οι διαγραμμένοι από τους Γερμανούς από τις λίστες των ζωντανών κατάφεραν να επιστρέψουν στα σπίτια τους διαψεύδοντάς τους. Η αναζήτηση κλουβιτών διασωθέντων μαρτύρων μεταπολεμικά στάθηκε σχεδόν αδύνατη, ούτε κατάφερε να καταμετρηθεί ο αριθμός των δολοφονηθέντων δια αυτής της μεθόδου, αφού όπως περιγράψαμε είχαν ήδη διαγραφεί από τους Γερμανούς ως εκτελεσμένοι!...

ΤΑ ΚΑΡΑΒΙΑ ΤΟΥ ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 20 May 2024 14:52:00 +0000

του Φώτη Κόντογλου

Σαν ήμουνα μικρός βρισκότανε ακόμα πολλά καράβια. Έφτιαξα σκαριά, που σήμερα λείψανε ολότελα και που τα βλέπουμε πια μονάχα ζωγραφισμένα. Όσα σκαριά κι όσες αρματωσιές ζούνε ακόμα, δεν είναι να λογαριάζονται, βρίσκονται, σα να πούμε, για παρηγοριά.

Τα μεγάλα τα καλά τα σκέδια τά 'φαγε ο ατμός κ' η μπενζίνα. Μα κι από τα μικρά, τα καΐκια, κι από κείνα χαθήκανε τα πιο παράξενα κι απομείνανε κάτι του γλυκού νερού. Σήμερα όλο τα ίδια σκαριά βλέπει κανένας, σα να βγαίνουνε από φάμπρικα, ενώ στα πρωτινά χρόνια ο κάθε καπετάνιος είχε το μεράκι του, όπως διάλεγε την κοπέλα που θε νά ΄παιρνε γυναίκα, έτσι διάλεγε και το σκέδιο του καραβιού του, στο σκαρί και στην αρματωσιά.

Τρεχαντήρι σε σχέδιο Φώτη Κόντογλου

Η μανία τους ήτανε να τα βάφουνε και να τα ξαναβάφουνε, να ζουγραφίζουνε γοργόνες στη μάσκα, ψάρια στα όκια ή να γράφουνε λογής - λογής τραγούδια στην πρύμη.

Στη σκότα του τουρκέτου μου σ' έχω ζουγραφισμένη

σίντα μπουντάρω τα πανιά, σε βρίσκω μπερδεμένη

Στα σημερινά χρόνια σχεδόν άλλο από τρεχαντήρι και κάτι χιώτικα ψευτόσκαρα, δε βρίσκεις πια, τίποτ' από κείνα τα βαριά σκέδια. Κι από τις αρματωσιές πάλι, αν βγάλεις στην μπάντα τις μπρατσέρες και τα κότερα, που γιόμισε ο κόσμος, άλλη αρματωσιά δε βλέπεις εύκολα, γιατί κρατήσανε κείνες που 'ναι πιο βολικές, πιο πραχτικές, αφήνω πώς τα χρειάζουνται τα πανιά για ώρα ανάγκης, σα βοηθητικά της μπενζίνας, κι όχι με τα σωστά τους. Όπως τα πρώτα χρόνια που είχανε βγει τα παπόρια, ο ατμός δηλαδή, βάζανε τη μηχανή σε καραβόσκαρα, μα κρατούσανε όμως για βοήθεια και τα πανιά, ως που σιγά-σιγά τα βγάλανε ολότελα κι απομείνανε ξερά τ' άλμπουρα, το ίδιο και στα σημερινά καΐκια, κρατάνε κανέναν παλιοφλόκο για καμιά μαΐστρα μαυρισμένη απ' την καπνιά της μπενζίνας. Τα πιο πολλά έχουνε μηχανές, τα πανιά, όπως είπαμε πρωτύτερα, τα ισάρουνε στα πρίμα ή άμα χαλάσει η μηχανή.

Σε κάτι λίγα λιμάνια βρίσκεται πού και πού κανένα σκαρί ιδιότροπο και κείνο παρατημένο σε καμιά άκρη, τις πιο πολλές φορές ξυλάρμενο, γέρικο, με σκουριασμένα σίδερα, με γδαρμένα μαδέρια, με ξεπατωμένη κουβέρτα, λες και σε κοιτάζει με τα γέρικα μάτια που, τα όκια, που τρέχει ή σκουριά σαν την τσίμπλα.

Αν δε ζήσει κανένας απάνου σε καράβι, δεν μπορεί να καταλάβει ποτές τον καημό και το μυστήριό του. Θυμάμαι, σαν είμαστε μικροί, πώς μας τράβαγε το μέρος, που φτιάνανε και τιμαρεύανε (βολεύανε) τα καΐκια. Διάολε! Μαγνήτης ήτανε για μας καθεμιά από κείνες τις σκάφες! Τις ώρες που φεύγαμε από το σκολειό, στριφογυρίζαμε ολοένα ανάμεσα στα ποδάρια εκεινών που πελεκούσανε και κεινών που καλαφατίζανε τα θεόρατα αυτά θεριόψαρα.

Σα τα τραβούσανε όξω, απάνω σε κάτι μακριά δοκάρια, τα βάζα, πηγαίναμε και σπρώχναμε κ' εμείς τις μανέλες στον αργάτη. Φωνές, πανηγύρι μεγάλο! Καπετανοί με τα βρακιά και με τα ζουνάρια, καραβομαραγκοί, καλαφάτηδες, ούλοι ξυπόλητοι, μ' ένα μαντίλι για σαρίκι γύρω στο κεφάλι, λειοψημένοι κουρσάροι, μούτσοι, λογιών-λογιών φάτσες, πολεμάγανε σαν τα μερμήγκια ανάμεσα στα καΐκια, που ήτανε αραδιασμένα τό 'να δίπλα στ' άλλο.

Τα σπίτια της ακρογιαλιάς ήτανε τόσο κοντά, που τα μπαστούνια των καραβιών φτιάνανε ίσαμε τα παράθυρα και τα μπαλκόνια. Μαύρος καπνός ανέβαινε απ' τα καζάνια κι απ' τους μασαλάδες και σκοτείνιαζε τον ήλιο, η μυρουδιά της πίσσας γιόμιζε τον αγέρα ίσαμε μέσα στα στενόσακκα της πολιτείας, κ' έφτανε ίσαμε πέρα στα ψηλώματα, στον Άγι' - Αντώνη, που κατεβαίνανε οι καμήλες μέσ' απ' την Ανατολή.

Εκεί ήτανε άλλος κόσμος, εκεί καθόντανε άνθρωποι στεριανοί, π' άλλοι τους τσακίζανε, άλλοι κάνανε κεραμίδια και κανάτια, κ' ένα σωρό άλλες δουλειές, μακριά απ΄ τη θάλασσα. Από κάτου απ' τις καρίνες ήτανε όλάκερο εργοστάσιο: ζεμπίλια με τα εργαλεία του μαραγκού, άλλα με τις ματσόλες και με τα καλέμια του καλαφάτη, πίσσες, στουπιά, ξίγκι για το παλάμισμα, καρφιά, βελόνια, πιρόνια, τρυπάνια, πράματα που γι' αυτά χτύπαγε γλυκά η καρδιά μας και τα χαιρόμαστε.

Άλλοι πελεκούσανε, άλλοι καλαφατίζανε, άλλοι βράζανε την πίσσα, άλλοι κοιμόντανε στο δροσερό ίσκιο της καρίνας μ' ούλη τούτη τη βουή, έχοντας από πάνου τους κρεμάσμενο ολάκερο εκείνο το θεριό, που μύριζε άρμη και που σ' έπιανε φόβος να το κοιτάς, άλλος παραπέρα σήκωνε το λαγήνι κ' έπινε νερό κ' ύστερα σφούγγιζε τα μουστάκια του. Χάμω καδένες σερνάμενες στο χώμα, άγκουρες με τό 'να νύχι χωμένο στη γής, αντένες, ξάρτια, καραβόπανα, κουπιά, νεροβάρελα. Κι ούλα βγάζανε μιας ιδιαίτερη μυρουδιά, καραβίσια.

Παραπέρα ήτανε μια μπομπάρδα, τραβηγμένη και κείνη όξω, κ' η πλώρη της φάνταζε σα μασέλα κανενούς θεριόψαρου. Μέσα στην κάψα του μεσημεριού, κάτω απ΄ το φουσκωμένο μάγουλό της, βρίσκεται σκολειό με δασκάλα και με μαθητάδες. Είναι η κυρά - Ευρώπη, και κείνη σαν μπομπάρδα, πόχει μαζέψει τα μωρά, όπως η κλώσσα τα πουλιά της, και τα "πράζει", δηλαδή τα μαθαίνει γράμματα και τα διδάχνει να πλέκουνε εργόχειρο.

"Ποιος κάμει τα φυτά και διατηρεί αυτά;" ρωτά η Ευρώπη.

"Ο Θεός! Ο Θεός" της αποκρένουνται ούλα μαζί τα ζωντόβολα.

Ανοιχτά στο πέλαγος καλάρει ο μπάτης και τα δροσερά κύματα σκάζουνε με γλυκιά βουή απάνου στην ακρογιαλιά. Τα καράβια, πού ΄ναι φουνταρισμένα ανοιχτά, σκαμπανεβάζουνε γυρίζοντας το μπαστούνι τους μια στο γαρμπή και μιά στο μαΐστρο. Τα ψαραδόπουλα κολυμπάνε μέσα στον αφρό με φωνές και με χαρές, τραβάνε στο πέλαγο και κολλάνε σαν αβδέλλες απάνου σε καμιά τράτα, που την έχουνε βουλιάξει τ' αφεντικά της για να πνιγούνε οι κοριοί.

Τώρα πάνε πιά, τετέλεσται! Τι γενήκανε κείνα τα παράξενα σκέδια, πλήθος αμέτρητο! Τι μπρίκια, τι γαλέτες, τι μπομπάρδες, τι τσερνίκια, τι σακολέβες, τι λόβερα, τι πένες, τι αχταρμάδες, τι λεύκες μπραντούσκες, τι περαμάτες, τι γκαγκαλήδες απ΄τη Μαύρη Θάλασσα, με γυριστές, καμαρωτές πλώρες, ίδιες οι μύτες των Λαζών, μ' ένα κομμάτι προβιά απάνου στο κοράκι!

Αυτά ήταν τα μεγάλα. Αμέ τα μικρά ή αθερίνα, σόγι-σόγι, ψαράδικα, περάματα, φελούκες, κουρίτες, τρεχαντήρια, μπατέλα, τράτες, άλλο σαν ντροπαλή κοπέλα, άλλο σα φουσκωμένη χήνα, άλλο σα γουρούνι, άλλο σαν κορκόδειλος, άλλα με διάφορα σχέδια σαν άνθρωποι, ειδών-ειδών.

Ξεπετά η καρδιά μου, σα βάλω με τον νου μου τα καΐκια που βγαίνανε στη βόλτα με φρέσκο καιρό, σαν τα πρωτορίχνανε στη θάλασσα, άμα έπιανε να καλοκαιριάζει. Ξώλαμπρα. Τα πανιά φουσκώνανε σα μπαλόνια, ορτσάρανε το 'να απάνου στ' άλλο, ολάκερες οι σκάφες χωνεύανε μέσα στον αφρό. Και, σα θέλανε να πάρουνε βόλστα, "να τα γυρίσουνε", έβλεπες τον καπετάνιο, ξυπόλητο παλληκαρά, με το κάτασπρο βρακί, με το φουσκωμένο πουκάμισο, με το μαντίλι που σπαρτάριζε στον άνεμο, να σαλπάρει γλήγορα-γλήγορα για να καβατζάρει τη σκότα. Και, σαν περνούσε το καΐκι ξυστά μπροστά στην πλώρη τ' αλλουνού, αφήνοντάς τον από σταβέντο, ένας άλλος λεβέντης αρχίνιζε να φυσά στη μπορού, ένα μεγάλο κοχύλι, που γιόμιζε το πέλαγο βουητά, πως τάχα ήτανε οι νικητές...

Η φυσιογνωμία των καραβιών κατά τον Φώτη Κόντογλου

Τι γεννήκατε, μπρέ παλληκαράδες της θάλασσας, μερακλήδες τ' αρμυρού νερού! Πού 'ναι ο Κλόκας, που 'χε σβάραχνα αντίς πνευμόνια ο καπετάν- Μπεκός, ο Γιωργάρας, ο Παρασκευάς, ο Αράπης, μισός ψάρι - μισός άνθρωπος! Τα Φώτα σα ρίχνανε τον Σταυρό στη θάλασσα, αυτός κουμαντάριζε κεινούς που θα πέφτανε στο νερό, για κάθε πράμα και για να μη βρεθούνε με τα μαχαίρια κάπου στον πάτο, μαλώνοντας ποιος θαν αρπάξει τον Σταυρό. Λες και τον βλέπω ακόμα μπροστά μου, ν' ακουμπά απάνου σ' ένα καμάκι, στην πλώρη κανενούς τρεχαντηριού, μπρατσωμένος, γυμνός ανάμεσα στο χιονισμένα τ' άλμπουρα, με το βρακί σφιγμένο απάνου στο κεραμιδί κορμί του, με γενειάδα, ίδιος ο Ποσειδώνας!

Αχ, γιατί να μην γίνω θαλασσινός, να τα ζω, κι όχι να γράφω στο χαρτί...

Η ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΜΑΥΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 06 May 2024 17:06:00 +0000

Το κλιμάκιο της Χριστιανικής Αλληλεγγύης Ενορίας Αγίου Δημητρίου Ταμπουρίων. Επικεφαλής του κλιμακίου η Ειρήνη Κουβέλου.

του Στέφανου Μίλεση

Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την επιβολή της κατοχής στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, επανήλθε στα καθήκοντά του ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Δαμασκηνός. Ο ιεράρχης βρισκόταν υπό περιορισμό στην Ιερά Μονή Φανερωμένης Σαλαμίνας, ύστερα από διαταγή του Δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά, από φόβο πως η μορφή του θα ενέπνεε τους Έλληνες να ξεσηκωθούν. Ήταν γνωστοί οι πύρινοι λόγοι και ευγλωττία που χαρακτήριζε τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Όμως η νέα κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει η χώρα, τον ώθησαν να αναλάβει και πάλι τα καθήκοντά του.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Δαμασκηνός

Ο μαύρος χειμώνας που ακολούθησε την περίοδο 1941 – '42 με τον πληθυσμό της Αθήνας και του Πειραιά να λιμοκτονεί, βρήκε τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό να οδηγεί την Εκκλησία σε μια δύσκολη πραγματικά περίοδο. Οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν αποφασίσει να επιβάλουν αποκλεισμό στο λιμάνι του Πειραιά, από φόβο μήπως τα τρόφιμα και τα άλλα εφόδια καταλήξουν στα χέρια των γερμανικών στρατευμάτων που δρούσαν στη Βόρεια Αφρική. Έτσι η στυγνή γερμανική κατοχή από τη μια και η απόφαση των συμμάχων από την άλλη, ήταν αρκετές να καταδικάσουν ευάλωτο μέρος του πληθυσμού σε θάνατο από πείνα.

Σχέδιο της Μονής Φανερωμένης Σαλαμίνας στην οποία βρισκόταν υπό περιορισμό ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ύστερα από εντολή του Ιωάννη Μεταξά

Τότε ο Αρχιεπίσκοπος συνέλαβε την ιδέα να προχωρήσει στην άμεση ίδρυση του Εθνικού Οργανισμού Χριστιανικής Αλληλεγγύης (Ε.Ο.Χ.Α.). Μέσω του οργανισμού αυτού και όχι μόνο, στάθηκε πραγματικός Εθνάρχης στα χρόνια της σκλαβιάς, εμποδίζοντας τη συστηματική γενοκτονία των Ελλήνων μέσω του λιμού που είχε επιβληθεί. Ο Οργανισμός Χριστιανικής Αλληλεγγύης ιδρύθηκε με το Ν.Δ. 77 στις 5 Δεκεμβρίου 1941, παραμονές της έλευσης των εορτών των Χριστουγέννων εκείνου του έτους. Τα γραφεία του οργανισμού στεγάστηκαν σε τριώροφο μέγαρο της οδού Μητροπόλεως στην Αθήνα και αμέσως συγκροτήθηκε ένα Διοικητικό Συμβούλιο από 29 επίλεκτα μέλη της Αθηναϊκής κοινωνίας υπό την δική του προεδρία. Με κέντρο την Αθήνα η ΕΟΧΑ εξαπλώθηκε σταδιακά σε όλη την επικράτεια μέσω παραρτημάτων που δημιούργησε με αποστολή την διάσωση των Ελληνοπαίδων από τον συστηματικό αφανισμό.

Η ομάδα της Χριστιανικής Αλληλεγγύης περιφερείας Νικαίας

Στις 22 Ιανουαρίου 1942 ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ανέθεσε το έργο λειτουργίας της ΕΟΧΑ Πειραιά στον Γεώργιο Τζατζάνη, καθηγητή τότε Θρησκευτικών στον Πειραιά. Αντικαταστάτης του Τζατζάνη ορίσθηκε να είναι ο Επίσκοπος Βρεσθένης με δεύτερο αναπληρωτή τον Αρχιμανδρίτη Γ. Πάτση. Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός γνώριζε καλά πως τα ζητήματα του Πειραιά, έπρεπε να ανατεθούν σε Πειραιώτες και όχι σε Αθηναίους που το μόνο που γνώριζαν από τον Πειραιά ήταν ο ηλεκτρικός σταθμός της παραλίας που κατέληγαν για να επιβιβαστούν στα πλοία για τα θαλασσινά ταξίδια τους.

Στις 27 Φεβρουαρίου 1942 αφού ο Αρχιεπίσκοπος λειτούργησε στην Αγία Τριάδα Πειραιώς στη συνέχεια μετέβη στα γραφεία του πειραϊκού παραρτήματος της ΕΟΧΑ προκειμένου να ευλογήσει το έργο των ανθρώπων που είχαν αναλάβει την λειτουργία του. Η Διοικούσα Επιτροπή του Πειραιώς αποτελείτο από τους Μιχάλη Γούτο, Αριστομένη Θεωδορόπουλο, Παναγιώτη Κάντζια, Χρ. Καραμανώφ, Άγγελο Μεταξά, Παναγιώτη Βαρβαρέσο, Σπυρ. Μπρούσκαρη, Αναστάσιο Παπαστράτο, Λυμπ. Παπανδρέου, Ευάγγελο Πριμίδη, Παν. Σπηλιώτη, Ηλία Στρατηγάκη και Γεώργιο Στρίγκο.

Έτσι ξεκίνησε να λειτουργεί στον Πειραιά παράρτημα που περιλάμβανε διάφορα τμήματα ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν το τμήμα παροχής εργασίας, τμήμα ιατρικής και φαρμακευτικής περίθαλψης, τμήμα μορφώσεως και ψυχαγωγίας, τμήμα επαιτών και λιμοκτονούντων, τμήμα βομβοπλήκτων και θυμάτων πολέμου, τμήμα επενδύσεως και υποδήσεως, τμήμα εξακριβώσεως και περισυλλογής αλητοπαίδων (Γαβριάδων Πειραιώς) και φυσικά το τμήμα οργανώσεως και λειτουργίας των Ενοριακών Συσσιτίων. Ο Τζατζάνης καθώς αποτελούσε διακεκριμένο μέλος της κρητικής συνοικίας Πειραιώς, αμέσως κάλεσε κρητικοπούλες να τον συνδράμουν, μέλη της Αδελφότητας Κρητών “Η ΟΜΟΝΟΙΑ”, της οποίας όμως ο Ι. Μεταξάς είχε προκαλέσει προπολεμικά παύση της λειτουργίας της. Αυτές τέθηκαν υπεύθυνες στις κεντρικές ενορίες του Πειραιά καθώς και πρόσωπα που υποδείκνυαν οι ιερείς και Εφημέριοι της πόλης που ήταν αξιόπιστα και που ήδη ήταν μέλη των Φιλοπτώχων των Ενοριών.

Η Χριστιανική Αλληλεγγύη (ΕΟΧΑ) Νέου Φαλήρου. Επικεφαλής της ομάδας εθελοντών αυτού του κλιμακίου ήταν η Βιλλελμίνη Γουλανδρή

Σύντομα όλες οι ενορίες του Πειραιά εντάχθηκαν στο πρόγραμμα συσσιτίων της ΕΟΧΑ από το Νέο Φάληρο, Ρέντη, Κορυδαλλό, Παλαιά και Νέα Κοκκινιά, Κερατσίνι, Αγία Σοφία, Δραπετσώνα, Ταμπούρια, Ευγένια και Πέραμα. Ο Πειραιάς χωρίστηκε σε 37 περιφέρειες τη διανομή συσσιτίων στις οποίες ανέλαβαν ισάριθμες πενταμελείς επιτροπές! Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα βρέθηκαν 41 οικήματα κατάλληλα για να λειτουργήσουν συσσίτια, έπιπλα, σκεύη τα περισσότερα χαρισμένα από φιλάνθρωπους ιδιώτες.

Ακολούθησε η πλήρης καταγραφή παιδιών και η έναρξη των συσσιτίων της σωτηρίας! “Είστε μανάδες... Τα παιδιά μας χάνονται. Ανάγκη να τα σώσουμε. Ούτε μια ώρα ας μη χάνεται... Δύο πέτρες, ένα καζάνι από το πλυσταριό σας σε έναν οποιοδήποτε χώρο για να δώσουμε ένα πιάτο φαΐ στα παιδιά μας και να προλάβουμε το βέβαιο θάνατό τους” ήταν τα λόγια με τα οποία ο πρόεδρος της Χριστιανικής Αλληλεγγύης Πειραιά Γ. Τζατζάνης παρακινούσε τις γυναίκες, κατ' εντολή φυσικά του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, για να μετάσχουν του κινήματος βοηθείας.

Σε εκείνες της 41 εστίες σιτίζονταν καθημερινά χιλιάδες Πειραιωτόπουλα στα οποία σύντομα προστέθηκαν και οι θηλάζουσες μητέρες όπως και οι εγκυμονούσες του Πειραιά. Η προσφορά του μεγέθους της εκκλησίας προς την πειραϊκή κοινωνία σε αριθμούς είναι ενδεικτική: Το 1942 (περίοδος λιμού) στις 41 εστίες σιτίστηκαν 22682 παιδιά, το 1943, 11812 παιδιά και το 1944, 7640 παιδιά. Τα τρία αυτά χρόνια παρασκευάστηκαν 12.625.588 μερίδες φαγητού ενώ απασχολήθηκαν 150 μέλη στις Επιτροπές και 1200 εθελοντές παρασκευαστές φαγητού.

Χριστιανική Αλληλεγγύη παράρτημα Πειραιώς

Το Διοικητικό Συμβούλιο έλαβε μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 1944 που λειτούργησε 1104 αποφάσεις που αφορούσαν διαφόρους τομείς και όχι μόνο τα προγράμματα σίτισης. Σπουδαία υπήρξε επίσης και η παροχή ιατρικής περίθαλψης στους άπορους Πειραιώτες χάρη στην εθελοντική προσφορά ιατρών, όπως του Δ. Σφαλαγκάκου, του Γ. Καρατιανού, του Μ. Μαντούβαλου, του Γ. Πάγκαλου, του Ηλ. Παπατέστα, του Ν. Παπατέστα, του Ι. Ορφανού και του Σοφ. Χατζηδάκη. Για τις σοβαρές περιπτώσεις είχε υπάρξει συνεννόηση ώστε οι ασθενείς να διακομίζονται στο Τζάνειο ή στο Κρατικό (καλούμενο Σαπόρτα τότε).

Το 1942 ενδεικτικά αναφέρεται πως παρασχέθηκε ιατρική βοήθεια από την Χριστιανική Αλληλεγγύη σε 4247 Πειραιώτες στα σπίτια τους, σε 10000 στα ιατρεία και σε 491 στα διάφορα νοσοκομεία. Παράλληλα με τους απόρους Πειραιώτες το 1942 εξετάσθηκαν 1200 εγκυμονούσες, πραγματοποιήθηκαν 218 τοκετοί σε σπίτια και 82 τοκετοί σε νοσοκομεία. Με προληπτικές εξετάσεις οφθαλμιάτρων εξετάστηκαν 33000 παιδιά για τράχωμα σε εννέα αντιτραχωματικά κέντρα που η Εκκλησία είχε ιδρύσει. Για να βρεθούν και να θεραπευτούν αυτά τα παιδιά είχαν πρώτα πραγματοποιηθεί 62542 εξετάσεις, όλες μέσα στην περίοδο της κατοχής! Η Εκκλησία υπό την ηγεσία του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού ίδρυσε στον Πειραιά 20 βρεφικά κέντρα (σε όλες τις συνοικίες της πόλης) την ίδια περίοδο που το Πατριωτικό Ίδρυμα λειτουργούσε στον Πειραιά έξι κέντρα ενώ το καθ΄ ύλην αρμόδιο ΙΚΑ άλλα έξι!...

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός με παιδιά των συσσιτίων το 1942

Η ΕΟΧΑ Πειραιώς φρόντισε και για την ένδυση και υπόδηση των απόρων παιδιών και γυναικών. Τον Νοέμβριο του 1942 διενεργήθηκε στις εκκλησίες του Πειραιά έρανος από επιτροπή στην οποία προέδρευαν οι Γ. Στρίγκος, Αν. Παπαστράτος και Γ. Τζατζάνης ώστε να αγοραστούν εκατοντάδες μέτρα υφάσματος και μάλλινο νήμα για να ραφτούν ρούχα. Συνεργεία ραπτικής αποτελούμενο από 60 εργάτριες που εργάζονταν επτά με δύο το πρωί και άλλες 60 εργάτριες το απόγευμα, από τις δύο έως τις εννέα, κατάφεραν να ντύσουν 6551 παιδιά το 1942. Εξάλλου η Χριστιανική Αλληλεγγύη ήταν εκείνη που είχε αναλάβει την παροχή συσσιτίων στους κρατούμενους των Φυλακών των Βούρλων αλλά και του Τμήματος της Ειδικής Ασφάλειας (γερμανοκρατούμενης υπηρεσίας) συμπεριλαμβανομένων και των πολιτικών κρατουμένων και των οικογενειών τους.

Σημαντικό ήταν τέλος η δράση της Χριστιανικής Αλληλεγγύης στην εθνική διαπαιδαγώγηση καθώς με την ευκαιρία κάθε εορτής (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Πάσχα, 25η Μαρτίου κ.ο.κ.) οργάνωνε ομιλίες για τα παιδιά. Στις εορτές των εκκλησιών του Αγίου Φανουρίου Δραπετσώνας, του Αγίου Παντελεήμονος Δραπετσώνας, της Αγίας Σοφίας, της Μεταμορφώσεως Παλαιάς Κοκκινιάς, του Αγίου Δημητρίου Ταμπουρίων, του Προφήτου Ηλίου, του Αγίου Βασιλείου, της Αγίας Παρασκευής και της Ζωοδόχου Πηγής ακούστηκαν λόγοι κατά την διάρκεια της κατοχής που αν καταγγέλλονταν στις αρχές κατοχής θα οδηγούσαν τα μέλη της Αλληλεγγύης στο εκτελεστικό απόσπασμα. Δυστυχώς με την αδικαιολόγητη απόφαση της γερμανοκρατούμενης κυβέρνησης να γίνει παύση λειτουργίας των συσσιτίων από 1 Οκτωβρίου 1944 σταμάτησε το έργο της Χριστιανικής Αλληλεγγύης στον Πειραιά αφήνοντας ένα δυσαναπλήρωτο κενό που ουδέποτε το ελεύθερο ελληνικό κράτος στη συνέχεια κατάφερε να αναπληρώσει.

Το κλιμάκιο της Εθνικής Οργάνωσης Χριστιανικής Αλληλεγγύης ενορίας Αγίου Βασιλείου Πειραιώς. Στο κέντρο της φωτογραφίας ο πρόεδρος του κλιμακίου του Αγίου Βασιλείου Μανώλης Ντεντιδάκης

Η ελευθερία που ήρθε στη συνέχεια συνετέλεσε στο να οξυνθούν τα πολιτικά πάθη και το έργο της Χριστιανικής Αλληλεγγύης Πειραιώς να ξεχαστεί. Μαζί τους ξεχάστηκαν και οι χιλιάδες εθελοντές της ΕΟΧΑ που εγκατέλειπαν κατά την διάρκεια της κατοχής, καθημερινά τα σπίτια τους για προσφέρουν από νωρίς το πρωί έως αργά τη νύχτα, εξυπηρέτηση στα άπορα Πειραιωτόπουλα επί τρία ολόκληρα χρόνια. Να σημειωθεί πως την ώρα του μεσημεριανού “συμμαχικού” βομβαρδισμού της 11ης Ιανουαρίου 1944 μέλη της Χριστιανικής Αλληλεγγύης εργάζονταν στα γραφεία της (Φίλωνος και Αγίου Σπυρίδωνος γωνία) την ώρα που έσκαγαν γύρω βόμβες και ενώ σε απόσταση εκατό μόλις μέτρων, κατακρημνιζόταν ο Ι.Ν. Αγίας Τριάδας.

Η μέριμνα για τον αβοήθητο και τον αναξιοπαθούντα άνθρωπο, που επέδειξε ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός κατά την περίοδο της κατοχής, στράφηκε και προς τους Εβραίους. Κατ΄ εντολή τους εκδίδονταν πιστοποιητικά βαπτίσεως ώστε να εμφανίζονται ως Χριστιανοί και να αποφεύγεται έτσι η σύλληψή τους από τους Γερμανούς, που ισοδυναμούσε με θάνατο. Για την δράση του αυτή τιμήθηκε από το ίδρυμα Γιαντ Βασσέμ ως “Δίκαιος των Εθνών”. Κλείνοντας αναφέρω τη φράση που απεύθυνε στον Γερμανό Άλτενμπουργκ που αντικαθιστούσε τον Στρατηγό Στρόουπ, προς τον οποίο ο Δαμασκηνός είχε προηγούμενα διαμαρτυρηθεί για τις διώξεις των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Όταν οι Γερμανοί τον απείλησαν με τουφεκισμό εκείνος απάντησε: “Οι ιεράρχες στην Ελλάδα Στρατηγέ δεν τουφεκίζονται αλλά απαγχονίζονται!... Σας παρακαλώ να σεβαστείτε την παράδοση!”.

(Πηγές: Εφημερίδες κατοχής και το βιβλίο του Γεωργίου Τζατζάνη “Η Τρικυμιώδης Ζωή και Δράση μου”, Αθήνα 1990)

ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ ΕΘΙΜΑ ΠΟΛΗΣ. ΤΑ ΠΛΩΤΑ ΚΟΠΑΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΙΡΟΛΟΓΙ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 29 Apr 2024 06:47:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Αν για τους άλλους χριστιανικούς λαούς το Πάσχα έχει μόνο θρησκευτική σημασία, για μας τους Έλληνες από αιώνες τώρα, η εορτή αυτή έχει και συμβολισμό Εθνικό. Η ευχή Καλή Ανάσταση τόσο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, όσο και μεταγενέστερα, κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής, δε σήμαινε μονάχα την Ανάσταση του Κυρίου, αλλά και απελευθέρωση των υπόδουλων Ελλήνων. Οι Έλληνες με την ευχή “Καλή Ανάσταση” μπορούσαν μπροστά στα μάτια των κατακτητών να φωνάξουν δυνατά ο ένας στον άλλον εννοώντας κάτι διαφορετικό από εκείνο που αντιλαμβάνονταν οι δυνάστες. Επίσης το Πάσχα πέρα από το θρησκευτικό του χαρακτήρα ταυτίστηκε με πλήθος εθίμων όπως κόκκινα αυγά, κουλούρια λαμπριάτικα, λευκές καταστόλιστες λαμπάδες, ασβέστωμα των κορμών δένδρων των μανδρών και των πεζοδρομίων, προετοιμασία του σπιτιού για την έλευση της Μεγάλης Εβδομάδας.

Μεγάλη Εβδομάδα

Η Μεγάλη Εβδομάδα για όλο τον Ελληνορθόδοξο κόσμο είναι η ιερότερη εβδομάδα του έτους. Διότι ο ελληνικός λαός δεν βλέπει απλά την Μεγάλη Εβδομάδα ως μια τυπική επέτειο, αλλά τη νιώθει ως μια επανάληψη του θείου μαρτυρίου. Η Μεγάλη Εβδομάδα συνεπώς δεν αποτελεί ανάμνηση που επαναλαμβάνεται αλλά βίωμα.

Πάσχα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας

Οι κάτοικοι της Αθήνας και των άλλων πόλεων στα χρόνια της τουρκοκρατίας πήγαιναν σε μικρά εκκλησάκια. Ειδικώς οι εκκλησίες των Αθηνών ήταν όλες μικροσκοπικές διότι μεγάλα οικήματα έπρεπε να είναι μόνο τα Τζαμιά. Άλλωστε όλες οι μεγάλες βυζαντινές εκκλησίες είχαν μετατραπεί σε τζαμιά. Οι Τούρκοι δεν ενδιαφέρονταν να μετατρέψουν σε τζαμιά κάτι που ήταν ταπεινό ή ασήμαντο και έτσι οι Έλληνες έφτιαχναν τις εκκλησίες τους μικροσκοπικές. Οι κάτοικοι της Αθήνας ασκούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα στα μικρά εκκλησάκια της Πλάκας.

Καμπάνες

Στην Αθήνα της Τουρκοκρατίας οι ραγιάδες όφειλαν να ασκούν τη λατρεία τους αθόρυβα. Έτσι τόσο στις γιορτές όσο και στις κυριακάτικες λειτουργίες οι πιστοί γνώριζαν την ώρα προσέλευσης και πήγαιναν χωρίς να έχει προηγηθεί κωδωνοκρουσία. Ο Δημήτριος Καμπούρογλου μας πληροφορεί ότι διάφορες γυναίκες των ενοριών οι λεγόμενες κλησσάρισες πήγαιναν και κτυπούσαν τις εξώπορτες των σπιτιών τρεις φορές με ένα ξύλινο σκερπάνι και φώναζαν «κοπιάστε στην εκκλησία».

Το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων

Τα παλαιότερα χρόνια στις γειτονιές της πόλης τα μικρά παιδιά σχημάτιζαν διάφορες παρέες στους δρόμους και τραγουδούσαν το Σάββατο του Λαζάρου “Πες μας Λάζαρε τι είδες εις τον Άδη που επήγες. Είδα φόβους, είδα τρόμους, είδα βάσανα και πόνους!”.

Την Κυριακή των Βαΐων όλοι μας διατηρούμε από τα παιδικά μας χρόνια την ανάμνηση των μεγάλων καλαθιών γεμάτο από βάγια σε ανάμνηση της θριαμβευτικής εισόδου του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα. Ο ιερέας μοιράζει σε καθέναν από ένα κλωνάρι. Οι πιστοί το μεταφέρουν στο σπίτι τους όπου θα μείνει για έναν ολόκληρο χρόνο. Το κλωνάρι αυτό θεωρείτο ευλογημένο και συνεπώς καθάριζε το σπίτι από κάθε λογής κακή παρουσία. Για αυτό και έθεταν το κλωνάρι της βάγιας στα εικονίσματα του σπιτιού.

Όμως όταν έρθει το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων τότε όλα μονομιάς αρχίζουν και αλλάζουν. Το βράδυ εκείνο η εκκλησία ντύνεται στα μαύρα. Πένθιμες κορδέλες κρεμιούνται από τα καντήλια και στους κίονες και βαρύ πένθος σκεπάζει όλο το χώρο. Η Μεγάλη εβδομάδα ήταν τότε γραφικότατη καθώς περνούσε στις εκκλησίες με προσευχή και νηστεία με αποκορύφωμα φυσικά την Μεγάλη Παρασκευή που δεν έτρωγαν καθόλου ή μόλις που έβαζαν στο στόμα τους λίγες μπουκιές παξιμάδι. Οι ηλικιωμένοι όλη την Μεγάλη Εβδομάδα έτρωγαν λίγο μόνο μετά την δύση του ηλίου.

Μεγάλη Δευτέρα

Τα πρώτα χρόνια της Πειραϊκής πολιτείας, από το 1835 δηλαδή και μετά, επειδή οι περισσότεροι κάτοικοι προέρχονταν από νησιά, εκεί δεν είχαν το έθιμο της σούβλας, έθιμο που κατά κύριο λόγο ήταν της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι περισσότεροι νησιώτες είχαν το συνήθεια της «στάμνας». Φούρνιζαν (στάμνιζαν) το κατσικάκι μέσα σε μια πήλινη στάμνα, κομμένη κατά μήκος. Τελικά όμως το έθιμο της σούβλας επικράτησε και στους νησιώτες. Και τότε άρχισαν να εμφανίζονται στον Πειραιά τα λεγόμενα “πλωτά κοπάδια”. Επρόκειτο για τσοπάνηδες από διάφορες περιοχές της χώρας που φόρτωναν τα κοπάδια τους καΐκια για να τα μεταφέρουν στο λιμάνι του Πειραιά προς πώληση.

Τα πλωτά κοπάδια καταφτάνουν στον Πειραιά

Καθώς η συνήθεια του σουβλίσματος επικρατούσε σε κάθε σπίτι, όλη τη εβδομάδα πριν από το Σάββατο του Λαζάρου -και ακόμα πιο πριν μεταγενέστερα- το λιμάνι γέμιζε από κοπάδια αρνιών που τα έφερναν με τα καΐκια από τα διάφορα νησιά αλλά και από τα ηπειρωτικά μεσόγεια της Αττικής. Πλημμύριζαν οι δρόμοι του πειραϊκού λιμανιού με χιλιάδες αρνιά, κατσίκια, πρόβατα που άναρχα έτρεχαν δώθε κείθε πανικόβλητα στους δρόμου. Πραγματική εξωφρενική εικόνα τα ζωντανά να περιφέρονται στην πολιτεία για να τηρηθεί το έθιμο του Πάσχα. Διότι τότε το αρνί έπρεπε να σφαχτεί από τον νοικοκύρη. Έτσι τα κοπάδια περιφέρονταν με τους τσοπάνηδες μέσα στα στενά σοκάκια του Πειραιά όπου οι αγοραστές το έπαιρναν ζωντανό. Για αυτό και όταν οι τσοπάνηδες τα περιφέρανε στους δρόμους φώναζαν «αρνιά για σφάξιμο». Μέχρι την Μεγάλη Δευτέρα όλοι οι νοικοκυραίοι όφειλαν να έχουν προμηθευτεί το αρνί η σφαγή του οποίου θα γινόταν την Μεγάλη Πέμπτη από τους σφαγείς αν δεν μπορούσε ο ίδιος ο αγοραστής να το σφάξει. Έτσι λοιπόν μέχρι την Μεγάλη Δευτέρα οι πωλητές φώναζαν “αρνιά για σφάξιμο” ενώ την Μεγάλη Πέμπτη όπως θα δούμε στη συνέχεια τη θέση των πωλητών καταλάμβαναν οι σφαγείς που φώναζαν “ποιος έχει αρνιά για σφάξιμο”.

Κοπάδια στους δρόμους της πόλης με τους άνδρες κάθε σπιτιού να έχουν επωμιστεί με το έργο της επιλογής του κατάλληλου αρνιού...

Μεγάλη Πέμπτη

Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης ο Σταυρωμένος που βγαίνει κάνει τον λαό να αισθάνεται τόσο έντονα ώστε τα παλαιότερα χρόνια οι πιστοί δάκρυζαν και οι άνθρωποι γονάτιζαν με πραγματική ευλάβεια. Ειδικά οι γυναίκες τις στιγμές εκείνες νιώθουν σαν τις Μυροφόρες που κλαίνε σπαραχτικά για το δικό τους παιδί.

Την Μεγάλη Πέμπτη όμως Έπρεπε το αρνί της Λαμπρής να σφαχτεί στο σπίτι του νοικοκύρη. Το έθιμο αυτό αμέσως “γέννησε” το επάγγελμα του πλανόδιου σφαγέα όπου οποίος διάβαινε τους δρόμους της πόλης ειδικά την Μεγάλη Πέμπτη κρατώντας στα χέρια τους τα σύνεργα της σφαγής φωνάζοντας δυνατά κάθε τόσο “ποιος έχει αρνιά για σφάξιμο;”.

Οι σφαγείς γνώριζαν από την πείρα τους πού όφειλαν να πάνε και κατευθύνονταν μέχρι και τις πιο απόμερες συνοικίες της πόλης. Όσοι νοικοκυραίοι δεν διέθεταν μονοκατοικίες με αυλές, διότι μη ξεχνάμε πως πολλές οικογένειες τότε έμεναν σε καμαράκια γύρω από μια κεντρική αυλή στην οποία ο χώρος δεν επαρκούσε, αναζητούσαν κενούς χώρους σε οικόπεδα της συνοικίας κι αν αυτά δεν υπήρχαν τότε κατέφευγαν υπό τύπο εκδρομής σε έρημους λόφους και κάμπους έξω από την πόλη. Από εκεί γεννήθηκε και το έθιμο της πασχαλινής εξόδου από την πόλη που με τα χρόνια όμως έλαβε διαφορετικό χαρακτήρα από τον αρχικό. Διότι σήμερα οι εξοδούχοι θεωρούνται προνομιούχοι οικονομικά αφού έχουν την δυνατότητα να μεταβούν κάπου για τον εορτασμό του Πάσχα, ενώ τότε εξοδούχοι ήταν όσοι δεν διέθεταν ούτε ένα μέτρο γης για να σουβλίσουν το αρνί τους και αναγκάζονταν να μεταβούν έξω από τα όρια της πόλης.

Όλη η οικογένεια και οι φίλοι γύρω από το αρνί την δεκαετία του 1950

Μεγάλη Παρασκευή

Είναι η ημέρα της Αποκαθήλωσης μετά την οποία άρχιζε ο στολισμός του Επιταφίου. Οι νέες της περιοχής άρχισαν τότε μέσα στο κέντρο της εκκλησίας το στόλισμα του Επιταφίου. Κάθε γυναίκα έφερνε μπουκέτα από λουλούδια αλλά διάφορα μυρωδικά. Τα κρίνα, τα τριαντάφυλλα αλλά και κάθε λογής χρωματιστά λουλούδια άσπρα και κόκκινα συνήθως δέσποζαν. Όση ώρα διαρκούσε το στόλισμα όλοι έψαλλαν το "Ζωή εν τάφω", το "Άξιον εστί" και "Αι γενεαί πάσαι". Δίπλα σε αυτούς τους ύμνους της εκκλησίας μας υπήρχαν παλαιότερα και θρήνοι λαϊκοί όπως το γνωστό και ως “Μοιρολόγι της Παναγίας” που έλεγε:

“Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα, σήμερα αποχωρίζεται υιός απ' τη μητέρα. Σήμερα βάλανε βουλή οι άνομοι Εβραίοι, για να σταυρώσουν τον Χριστό των πάντων βασιλέα...”.

Την Μεγάλη Παρασκευή το πένθος είναι τόσο μεγάλο που τα πρόσωπα όλων ήταν σκυθρωπά, οι εργασίες σταματούσαν και ακόμη και τα μικρά παιδιά ένιωθαν τη σοβαρότητα των στιγμών και οι γονείς τους δεν επέτρεπαν οποιοδήποτε παιχνίδι στην γειτονιά. Όπως συμβαίνει με έναν νεκρό συγγενή μας έτσι και τότε όλοι θα πάνε να προσκυνήσουν το φέρετρο που στην περίπτωση αυτή είναι ο Επιτάφιος, φέροντας ο καθένας ένα μπουκέτο λουλούδια από τον ανθισμένο κήπο του σπιτιού τους. Όλη την Μεγάλη Παρασκευή οι καμπάνες των εκκλησιών ηχούν πένθιμα. Το ίδιο βράδυ θα σπεύσουν όλοι να συνοδεύσουν το μεγάλο νεκρό προς τον τάφο.

Ημέρα του Επιταφίου πριν από την έξοδο του οποίου όμως, όφειλαν όλοι οι πιστοί να τον έχουν προσκυνήσει. Οι μανάδες έφερναν τα μικρά τους παιδιά και τα οδηγούσαν περάσουν κάτω από τον Επιτάφιο για να λάβουν κι αυτά κάτι από τη Χάρη του. Αργά το βράδυ της ίδιας ημέρας δεσπόζει η λιτανεία του Επιταφίου με το πέρασμά του σε όλους τους δρόμους της συνοικίας. Από τις αναμμένες λαμπάδες που κρατάει το πλήθος των πιστών σχηματίζεται μια φωτεινή ούρα μέσα στο σκοτάδι της πόλης. Το θέαμα του πύρινου αυτού ανθρώπινου ποταμιού που σιγά σιγά κυλάει ανάμεσα στα σοκάκια επαναφέρει στη μνήμη κάθε ανθρώπου κάτι από τα παιδικά του χρόνια, κάτι από το δικό του παρελθόν.

Στα παράθυρα και στα μπαλκόνια των σπιτιών μπροστά από τα οποία διέρχεται ο Επιτάφιος υπάρχουν αναμμένα κεριά και καίνε λιβανιστήρια. Μπροστά στις αυλόπορτες οι νοικοκυρές είχαν από νωρίς θέσει στα καρβουνάκια το μοσχολίβανο και μοσχοβολάει ο τόπος.

Σε πολλές συνοικίες σήμερα συνηθίζεται οι Επιτάφιοι των εκκλησιών να συναντιούνται και τότε το θέαμα είναι μοναδικό. Όμως τα παλαιότερα χρόνια η συνάντηση Επιτάφιων ήταν αιτία σύγκρουσης. Γιατί συνέβαινε αυτό το ακατανόητο φαινόμενο; Διότι απλούστατα ο λαός πίστευε πως ένας είναι ο νεκρός, ο μεγάλος, ο αληθινός αυτός που βρισκόταν στον δικό του Επιτάφιο. Ό άλλος Επιτάφιος της άλλης Ενορίας ήταν ξένος. Οι λαϊκές αυτές αντιλήψεις λατρείας ξενίζουν σήμερα όμως αποτελούν τρανή απόδειξη πως ο λαός συμμετείχε ενεργά στο θείο δράμα. Όταν ο Επιτάφιος επιστρέφει στην εκκλησία τον κρατούνε σηκωμένο ψηλά και όλος ο κόσμος τότε περνάει από κάτω για να μπει μέσα.

Μεγάλο Σάββατο (Ανάσταση)

Το Μέγα Σάββατο ήταν για τους κατοίκους των πόλεων η ημέρα της ελεημοσύνης. Δεν έπρεπε κανένας άνθρωπος να μείνει χωρίς κουλούρια και κόκκινα αυγά. Οι εκκλησίες και τα μοναστήρια της Αττικής διένειμαν αλεύρι, αυγά και κεριά ενώ οι εύποροι βοηθούσαν τους πτωχούς στέλνοντάς τους διάφορα τρόφιμα.

Το βάρβαρο έθιμο των πυροβολισμών δεν είχε εισαχθεί ακόμη. Εισήχθη δια πρώτη φορά το επόμενο έτος από την έξωση του Όθωνα δηλαδή το 1863. Έλαβε δε αμέσως τέτοιες διαστάσεις ώστε σε κάθε εορτασμό της Αναστάσεως καθιερώθηκε δυστυχώς να θρηνούνται πολλά θύματα. Από το απόγευμα του Μ. Σαββάτου και όσο πλησίαζε το μεσονύκτιο τόσο πύκνωναν στις πλατείες, στους δρόμους και στις αλάνες, τα βαρελότα, τα τρίγωνα, οι τρακατρούκες και οτιδήποτε άλλο μπορούσε να κάνει εκραγεί. Οι επίδοξοι αυτό «μπουρλοτιέρηδες» είχαν καθιερώσει ως κανόνα απαράβατο του εθιμικού δικαίου να προκαλούν εκρήξεις που δονούσαν τη μικρή πολιτεία. Το εθιμικό τους δίκαιο ήταν ισχυρότερο και επικρατούσε κάθε άλλης δημοτικής ή αστυνομικής διάταξης. Ο Πειραιάς τότε εκτός της Άνοιξης, μύριζε και μπαρούτι! Και καθώς πρόκειται για πολιτεία θαλασσινή δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από την εορτή το υγρό στοιχείο. Η θάλασσα του Πειραιά εκτός που από όλες είναι πιο βαθιά, όπως λέει και το σχετικό τραγούδι, υπήρξε και η πιο «εκρηκτική» καθώς σε αυτή, αδιάκοπα οι ψαράδες έριχναν δυναμίτες με σκοπό να σηκώσουν τους ψηλότερους πίδακες, σε έναν ακήρυχτο διαγωνισμό που είχαν αναμεταξύ τους. Οι ψαράδες του Πασαλιμανιού, σε όλη την δεκαετία του 1930, συναγωνίζονταν για τον ψηλότερο πίδακα, μέχρι που σημειώθηκαν τόσα δυστυχήματα με νεκρούς και ακρωτηριασμένους που όσο μεγάλωνε η λίστα των σκοτωμένων ψαράδων, τόσο το «έθιμο» εξασθενούσε. Και μέχρι να επαλειφθεί τελείως, είχε αφήσει πολλά θύματα πίσω του. Συνηθιζόταν επίσης τη στιγμή της Ανάστασης ο κόσμος να τσουγκρίζει τα κόκκινα αυγά της Λαμπρής που είχε φέρει μαζί του από το σπίτι. Με το Χριστός Ανέστη, όλοι είχαν έτοιμα τα αυγά και μετά τους ασπασμούς τα τσούγκριζαν ο ένας με τον άλλον. Εκείνος του οποίου το αυγό θα παρέμενε ακέραιο μετά το τσούγκρισμα θεωρείτο ο πλέον τυχερός από απόψεως υγείας.

Μετά την Ανάσταση υπάρχει το έθιμο της μεταφοράς του αναστάσιμου φωτός στο σπίτι των πιστών. Η μεταφορά γίνεται από τους πιστούς με στοργή αλλά και κάποια αγωνία μήπως και σβήσει προτού φτάσει στο σπίτι. Η θριαμβευτική είσοδος του αγίου φωτός στο σπίτι γίνεται με το γνωστό σταύρωμα της θύρας του σπιτιού. Σχηματίζεται δηλαδή με το άγιο φως της ανάστασης ένας σταυρός, στο κατώφλι και πάνω από την θύρα με τον καπνό του αναμμένου κεριού, ψάλλοντας συγχρόνως το Χριστός Ανέστη. Ο καπνισμένος σταυρός αποτελεί απόδειξη στους επισκέπτες του σπιτιού πως ο σπιτονοικοκύρης κατάφερε να φέρει το Άγιο Φώς στο σπίτι του σώο και αβλαβές. Το Άγιο Φως στη συνέχεια τοποθετείται στο κέντρο ή στο εικονοστάσιο του σπιτιού και όλα τα άλλα φώτα θα σβήσουν για να απομείνει μονάχα το ακοίμητο αυτό φως.

Στις πόλεις και ειδικά στην Αθήνα από τις αρχές του 20ου αιώνα είχε δημιουργηθεί ένα ακόμα αναστάσιμο έθιμο που αφορούσε στην κυκλοφορία των εφημερίδων τα μεσάνυχτα. Αμέσως μετά την Ανάσταση και ενώ ο κόσμος κατευθυνόταν στα σπίτια του ακούγονταν από τους ανήλικους διανομείς τους γνωστούς εφημεριδοπώλες, η παρατεταμένη φωνή τους “Εφημερίδεεες” διότι επικράτησε οι εφημερίδες της επόμενης ημέρας (του Πάσχα δηλαδή) να κυκλοφορούν ακριβώς μετά το Χριστός Ανέστη. Αυτό επικράτησε για χρόνια μέχρι που μεταπολεμικά ίσχυσε η εργατική νομοθεσία που απαγόρευε εργασία το Πάσχα και έτσι τη συγκεκριμένη ημέρα δεν εκδίδονται πλέον εφημερίδες.

Κυριακή του Πάσχα

Από την Κυριακή του Πάσχα και μετά για σαράντα ημέρες όταν οι πιστοί συναντιούνται μεταξύ τους εύχονται Χριστός Ανέστη και η τυπική απάντηση είναι Αληθώς Ανέστη ή Αληθώς ο Κύριος. Τα έθιμα της ημέρας αυτής περιλαμβάνουν φυσικά τα κουλούρια, τα τσουρέκια, τα κόκκινα αυγά, τις μεγάλες κουλούρες με τον Σταυρό στη μέση και ένα κόκκινο αυγό πάνω στο κέντρο του Σταυρού. Όπως τα Χριστούγεννα είχαμε τα Χριστόψωμα έτσι το Πάσχα έχουμε τις Λαμπριάτικες Κουλούρες.

Τιμητική θέση βεβαίως την Κυριακή του Πάσχα καταλαμβάνει ο περίφημος οβελίας που αποτελεί ένα ξεχωριστό σφάγιο για κάθε οικογένεια γύρω από το οποίο θα συγκεντρωθούν τα μέλη και οι συγγενείς.

Σούβλισμα αρνιών στο 34ο Σύνταγμα Πεζικού το 1923

Όσο για την Κυριακή του Πάσχα από το πρωί όλος ο Πειραιάς ήταν σα να είχε πάρει φωτιά! Για τους περισσότερους Έλληνες, το Πάσχα ήταν η εορτή των εορτών! Τα σπίτια που όπως ήδη αναφέραμε ήταν μονοκατοικίες, που διέθεταν μάντρες, αυλές κήπους έστω και μια μικρή πίσω αυλή. Εκεί λοιπόν άναβαν την φωτιά, άλλοι απευθείας στο χώμα, άλλοι σε μισά βαρέλια και δίπλα έστρωναν το τραπέζι με το λευκό τραπεζομάντηλο και ξεκινούσε το γλέντι. Όταν το σπίτι ήταν δίπατο ή τρίπατο ή είχε πολλά δωμάτια που έβλεπαν σε μια κοινή αυλή, τότε όλοι μαζί συγκεντρώνονταν σ΄ αυτήν και το γλέντι ήταν ομαδικό. Εάν το σπίτι δεν διέθετε αυλή, οι νοικοκυραίοι έσκαβαν ένα λάκκο μπροστά από την πόρτα, στον δρόμο που ήταν τότε χωματόδρομος και εκεί έψηναν το αρνί. Οι Πειραιώτες δεν αρκούνταν στο δικό τους γλέντι αλλά έκοβαν βόλτες και στους διπλανούς για να πάρουν έναν μεζέ, να πιούν κι ένα κρασάκι παραδίπλα, να μάθουν και τα νέα των γειτόνων.

Το κάψιμο του Ιούδα

Με φανατισμό διατηρούσαν και οι κάτοικοι των πόλεων το έθιμο της καύσης του ομοιώματος του Ιούδα. Σε μεγάλες συγκεντρώσεις περιέφεραν το ομοίωμα του Ιούδα κρεμασμένο επί αγχόνης. Αφού συνεχιζόταν επί ώρα η διαπόμπευση στο τέλος έκαιγαν το ομοίωμα. Θεωρείτο πως με αυτό τον τρόπο οι χριστιανοί έδειχναν τα αισθήματά τους έναντι εκείνων που σταύρωσαν τον Κύριο. Με την πάροδο των ετών η απλή καύση αντικαταστάθηκε με παραγέμιση του ομοιώματος με εκρηκτικά τα οποία δυστυχώς συνετέλεσαν να υπάρξουν πολλά θύματα. Να σημειωθεί πως το έθιμο αυτό οδήγησε κάποτε τους Αθηναίους σε επεισόδια που έμειναν γνωστά ως Πασιφικά (1847) από το επώνυμο κάποιου Πασίφικου που ήταν Ιουδαίος στην καταγωγή και που το σπίτι του βρισκόταν στην Πλατεία του Ψυρρή. Επρόκειτο για έναν παράξενο άνθρωπο που είχε πολλές υπηκοότητες και που τις χρησιμοποιούσε κατά το δοκούν.

Αποκορύφωμα όλων των εκρήξεων, ήταν φυσικά το «Κάψιμο του Ιούδα» (Γιούδα) που συνέβαινε στη συνοικία των Κρητών Πειραιώς, δηλαδή στα λεγόμενα Κρητικά, στο σημερινό Προφήτη Ηλία. Έξω από το μικρό ακόμα ναΐσκο, έκαιγαν τον Γιούδα τον Ισκαριώτη. Η αλήθεια βεβαίως ήταν, ότι στο διάβα των ετών, το κάψιμο μετατράπηκε σε ανατίναξη! Κι αυτό καθώς τον παραγέμιζαν με εκρηκτικά και στη συνέχεια τον πυροβολούσαν από απόσταση. Κανείς όμως δεν γνώριζε με πόσα πυρομαχικά τον είχαν «παραγεμίσει», με αποτέλεσμα όταν αυτός έσκαγε, να ήταν πραγματικά επικίνδυνος καθώς η απόσταση που άφηνε το πλήθος του κόσμου δεν ήταν ποτέ αρκετή! Και σα να μην έφτανε μόνο αυτό, αλλά υπήρχαν και οι γονείς που έβαζαν τα παιδιά τους στην πρώτη σειρά για να μη χάσουν το θέαμα της τιμωρίας του «Ιούδα» με αποτέλεσμα δυστυχώς αυτά να τραυματίζονται πιο πολύ και πιο συχνά από τους υπόλοιπους παρευρισκομένους.

Μια άλλη συνοικία που ανταγωνιζόταν τα Κρητικά στο κάψιμο του Ιούδα ήταν η Λεύκα όπου έκαιγαν τον Ιούδα στον περίβολο του ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος.

Διαβάστε επίσης:

Το Πάσχα στον Πειραιά μιας άλλης εποχής.

Υπόθεση Δον Πασίφικο (Don Pacifico Affair)

ΜΠΕΛΛΑ ΣΜΑΡΩ. Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΧΟΡΕΥΤΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Fri, 26 Apr 2024 10:47:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Την περίοδο της κατοχής μεσουράνησε μια γυναίκα που είχε ήδη αναδειχθεί σε επώνυμη χορεύτρια του θεάτρου. Αυτή ήταν η Μπέλλα Σμάρω. Ο Δημήτρης Γατόπουλος στο βιβλίο του «Ιστορία της κατοχής» (Εκδοτικός Οίκος «Μέλισσα»), μας τροφοδοτεί με πολλές πληροφορίες για αυτήν. Η Μπέλλα Σμάρω εμφανίστηκε στην Ελλάδα κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1930 ως πετυχημένη χορεύτρια με διεθνή καλλιτεχνική προϋπηρεσία σε Αγγλία, Γαλλία και Ιταλία. Ο Μιχάλης Ροδάς, γνώστης της θεατρικής και καλλιτεχνικής κίνησης εκείνης της περιόδου κατέγραψε για την Μπέλλα Σμάρω αμφιβολίες για την καταγωγή της «… την διεκδικούν η Συρία και ο Βόσπορος μα επικρατέστερη μου φαίνεται πως είναι η Κωνσταντινούπολη. Δεν είναι γνωστόν αν είναι απόλυτα ελληνικής καταγωγής…».

Κατά τον Ροδά, η Μπέλλα Σμάρω είχε περισσότερες πιθανότητες να ήταν Αρμένισα και λιγότερο Ελληνίδα της Ανατολής. Αφού εμφανίστηκε ως χορεύτρια σε διάφορα κέντρα της Κωνσταντινούπολης και της Συρίας, βρέθηκε στην Ευρώπη όπου σημείωσε επιτυχίες στα πιο αριστοκρατικά καμπαρέ. Ως προς την εξωτερική της εμφάνιση ήταν μετρίου αναστήματος, μελαχρινή, με εξωτικά μάτια και συναρπαστικό σώμα κι όταν χόρευε μάγευε τους άνδρες. Με τέτοια προσόντα δεν άργησε να σταδιοδρομήσει στο κέντρο «Όασις» Ζαππείου. Ακολούθησαν εμφανίσεις την περίοδο της κατοχής στην Εθνική Λυρική Σκηνή όπου χόρεψε στην «Εύθυμη Χήρα» το Λέχαρ.

Κάθε βράδυ που η Μπέλλα Σμάρω έπαιζε στην σκηνή την «Εύθυμη χήρα», ένας Ιταλός αξιωματικός την περίμενε να τελειώσει για να βγουν μαζί. Επρόκειτο για τον Ιταλό υπολοχαγό Ερνέστο Μαρκέζι που υπηρετούσε στην ιταλική επιμελητεία της Αθήνας. Ο Μαρκέζι έκανε παρέα με τον γιο ιδιοκτήτη μεγάλου ξενοδοχείου της Αθήνας και σύχναζε στο μπαρ του ξενοδοχείου. Εκεί γνώρισε την Μπέλα Σμάρω και την ερωτεύθηκε με πάθος. Η Μπέλα Σμάρω όμως μη αντιλαμβανόμενη τα αισθήματά του, σύντομα τον κατέστησε νευρικό και ζηλότυπο. Τα μεταξύ τους φραστικά επεισόδια ήταν συχνά και έντονα. Ένα βράδυ όπως όλα τα προηγούμενα ο Μαρκέζι εμφανίστηκε και πάλι στο θέατρο για να συναντήσει την Μπέλλα Σμάρω. Όμως όταν αυτή εξήλθε από το καμαρίνι της, του είπε πως είχε κανονίσει να βγει με φίλες της για να παίξουν χαρτιά. Τότε ο Μαρκέζι έβγαλε το περίστροφό του και αφού την πυροβόλησε τρεις φορές στην κοιλιακή χώρα, έστρεψε το περίστροφό του στο κεφάλι του και αυτοκτόνησε!...

Ιταλοί στρατιώτες παρελαύνουν μπροστά από το Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτη

Η Μπέλλα Σμάρω μεταφέρθηκε ετοιμοθάνατη στην κλινική Γερουλάνου στην οδό Χαριλάου Τρικούπη. Το περιστατικό της Μπέλλας γρήγορα δημοσιεύθηκε στον κατοχικό τύπο και όλοι οι Έλληνες τότε πληροφορήθηκαν πως η χορεύτρια διατηρούσε σχέσεις με άνδρα των κατοχικών δυνάμεων που υπηρετούσε μάλιστα στην επιμελητεία. Οι εφημερίδες κατέληξαν στο συμπέρασμα πως ο Μαρκέζι αυτοκτόνησε όχι από έρωτα, αλλά επειδή η Μπέλλα τον είχε παρασύρει σε οικονομικές ατασθαλίες με την υπηρεσία του. Οι Ιταλοί από την πλευρά τους ισχυρίζονταν πως ο αξιωματικός τους, ουδέποτε αυτοκτόνησε αλλά παραδόθηκε σε αυτούς και τον μετέφεραν στην Ιταλία υπό κράτηση. Κανείς δεν έμαθε το λόγο και τελικώς επικράτησε να λέγεται πως ο Ιταλός είχε ξοδέψει χρήματα της επιμελητείας δηλαδή χρήματα που είχε υπεξαιρέσει.

Ιταλικές δραχμές 1941

Όλα έδειχναν πως η Μπέλλα Σμάρω θα έχανε τη ζωή της από ακατάσχετη αιμορραγία. Χαροπάλευε για μέρες ενώ κάποια στιγμή κυκλοφόρησε στην Αθήνα η είδηση πως πέθανε! Ο χειρούργος Σμπαρούνης – Τρίκορφος, ένας από τους διαπρεπέστερους ιατρούς της εποχής, ήταν εκείνος που της έσωσε τη ζωή. Ο ιατρός εγκαταστάθηκε στην κυριολεξία στην κλινική Γερουλάνου παρακολουθώντας από κοντά την χορεύτρια. Για να απομακρυνθεί ο κίνδυνος χρειάστηκε να περάσουν οκτώ μήνες! Έγιναν αλλεπάλληλες εγχειρήσεις στην κοιλιά για να καταφέρει η Μπέλλα Σμάρω να επανέλθει στη ζωή.

Όμως όταν η Μπέλλα Σμάρω διέφυγε του κινδύνου η περιπέτεια με τον Ιταλό εραστή είχε θέσει το όνομά της σε κίνδυνο καθώς φαινόταν πως ενώ οι Έλληνες πέθαιναν και στήνονταν στους τοίχους των εκτελεστικών αποσπασμάτων, εκείνη διασκέδαζε με άνδρες των δυνάμεων κατοχής. Μετά την έξοδό της από την κλινική η Μπέλλα έκανε την πρώτη της εμφάνιση στο θέατρο «ΡΕΞ». Μερικοί πίστεψαν πως ο κόσμος θα την αποδοκίμαζε λόγω της σχέσης που διατηρούσε με τον Ιταλό. Αλλά ο κόσμος γέμισε το θέατρο και τη χειροκρότησε και την υποδέχθηκε θερμά. Ο Ροδάς κατέγραψε ότι ο κόσμος την εποχή εκείνη ήταν ανεκτικός σε σχέσεις «ευκαιρίας» που πολλές γυναίκες έκαναν για να επιβιώσουν.

(Πάνω και κάτω) Αποχώρηση Ιταλών μετά τη συνθηκολόγηση

Στη συνέχεια εμφανίστηκε και στο «Λυρικό» σε μια επιθεώρηση του θεατρικού συγκροτήματος της Σοφίας Βέμπο. Μετά την έξοδο από το νοσοκομείο η Μπέλλα σύναψε σχέσεις με τον Πρόδρομο Νικολαΐδη ένα αμφιλεγόμενο πραγματικά άτομο. Κι αυτό διότι ο αδελφός του, ο Περικλής Νικολαΐδης υπηρετούσε στην γερμανική αντικατασκοπεία, σκοτώνοντας ανεξέλεγκτα αλλά και πλουτίζοντας από στήνοντας καζίνο και χαρτοπαικτικές λέσχες ανά την επικράτεια (συμπεριλαμβανομένου του Νέου Φαλήρου, στα δύο μεγάλα ξενοδοχεία όπου είχαν εγκατασταθεί Γερμανοί).

Σε κάθε περίπτωση η Μπέλλα διέμενε τότε με τον Πρόδρομο Νικολαΐδη στην οδό Δεριγνί 6, στέκι που το χρησιμοποιούσε ο Περικλής για τις διάφορες εγκληματικές δραστηριότητές του. Το πραγματικό σπίτι της Μπέλλας βρισκόταν στην οδό Πινδάρου στη ρίζα του Λυκαβηττού, που η ίδια όμως φοβόταν να χρησιμοποιήσει ύστερα από την δημοσιοποίηση της περιπέτειάς της με τον Ιταλό. Στο σπίτι της οδού Δεριγνί την ίδια εποχή σύχναζε και η Τάντα Βάλιτς, επίσης γνωστή χορεύτρια της κατοχής, που εμφανιζόταν στα κέντρα του Νικολαΐδη χορεύοντας γυμνή, εφαρμόζοντας στην πράξη τη Νέα Εποχή που ονειρεύονταν να εγκαθιδρύσουν οι Γερμανοί στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Όταν ο πόλεμος τελείωσε την θέση των Ιταλών και των Γερμανών στα διάφορα κοσμικά νυκτερινά κέντρα κατέλαβαν οι άνδρες των συμμαχικών δυνάμεων. Η Μπέλλα Σμάρω έκανε δεσμό με έναν Αμερικανό Ταγματάρχη, ο οποίος κάθε βράδυ σκόρπιζε τριαντάφυλλα και γαρύφαλλα στο κέντρο “Όασις” στο οποίο είχε επιστρέψει η χορεύτρια. Ο Αμερικανός Αξιωματικός τελικά τη ζήτησε σε γάμο με την προϋπόθεση όμως ότι θα μετανάστευαν στις ΗΠΑ. Η Μπέλλα δέχθηκε. Ακολούθησε η τελευταία αποχαιρετιστήρια εμφάνισή της στο αθηναϊκό κέντρο «Μαϊάμι». Η Μπέλλα Σμάρω χόρεψε το γνωστό βαλς «του Δουνάβεως» και αμέσως μετά έγινε η γαμήλια τελετή. Αυτή ήταν η τελευταία παρουσία της στην Ελλάδα και η τελευταία αναφορά των ελληνικών εφημερίδων για εμφανίσεις της σε σκηνές.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 οι εφημερίδες την ανέσυραν στη μνήμη εκείνων που την είχαν προλάβει την κατοχή, με αφιερώματα σε συνέχειες γύρω από τις περιπέτειές της. Ο μυθικός βίος της συνεχίστηκε αργότερα και στις ΗΠΑ όχι μόνο με τις εμφανίσεις της αλλά και διότι καταπιάστηκε με τις επιχειρήσεις του συζύγου της. Για την καταγραφή της ζωής της δεν αρκεί μια μόνο ιστορία. Χρειάζονται πολλές, όπως οι συνέχειες που κυκλοφορούσαν στις εφημερίδες της δεκαετίας του ’60 με τις περιπέτειές της.

ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΣΚΥΛΙΤΣΗΔΕΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΑΝ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΠΕΙΡΑΙΑ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 08 Apr 2024 07:37:00 +0000

Το μνήμα της οικογένειας Σκυλίτση στο κοιμητήριο "Ανάσταση".

του Στέφανου Μίλεση

Τέσσερις συνολικά Σκυλίτσηδες διετέλεσαν Δήμαρχοι του Πειραιά προερχόμενοι από την ίδια οικογένεια για αυτό και κάποια εποχή μιλούσαν για την Δυναστεία Σκυλίτση. Ο τελευταίος από τους τέσσερις Σκυλίτσηδες, ο Αριστείδης, δεν εκλέχθηκε από τους κατοίκους αλλά διορίστηκε από την Δικτατορία και υπήρξε ο πλέον αμφιλεγόμενος Δήμαρχος στην ιστορία της πόλης.

Οι Σκυλίτσηδες διετέλεσαν Δήμαρχοι στον Πειραιά συνολικά επί 27 περίπου έτη.

Πέτρος Ομηρίδης Σκυλίτσης

(19.4.1841 - 10.8.1845 και 24.11.1848 - 16.1.1852)

Ο πρώτος των Σκυλίτσηδων που έγινε δήμαρχος στον Πειραιά ήταν ο δεύτερος στη σειρά δήμαρχος από τη σύσταση της πόλης!

Γεννημένος στην Σμύρνη, γιος του Κωνσταντίνου Σκυλίτση με καταγωγή από την Χίο. Δημάρχευσε σε δύο θητείες συμπληρώνοντας σχεδόν δέκα χρόνια.

Υπήρξε μέλος της Φιλικής Εταιρείας και συνεργάτης του Αδαμάντιου Κοραή. Ανέλαβε τη Διεύθυνση των Σπετσών και εστάλη ως πληρεξούσιός της στην Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου το 1821. Υπήρξε μέλος της Επιτροπής για τη Ρυμοτομία του Πειραιά και οι Πειραιώτες ευχαριστήθηκαν τόσο πολύ ώστε τον εξέλεξαν Δήμαρχο. Όταν διατάχθηκε με την απόβαση των Αγγλο-Γαλλικών στρατευμάτων να παραδώσει τα κλειδιά των σχολείων της πόλης για να εγκατασταθούν σε αυτά στρατιώτες, υπέβαλλε την παραίτησή του.

Καθώς ήταν ο δεύτερος στη σειρά δήμαρχος της πόλης (μετά τον Υδραίο Κυριάκο Σερφιώτη) είχε μπροστά του να επιτελέσει μεγάλο έργο. Εκπροσώπησε στην εποχή του τη δεύτερη μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα του Πειραιά μετά τους Υδραίους που ήταν οι Χίοι. Πέτυχε την ίδρυση του Γυμνασίου Αρρένων Πειραιώς (μετέπειτα Ιωνιδείου), εξωράισε το κοιμητήριο του Αγίου Διονυσίου, έστησε τις προτομές του Απόλλωνος, του Ρήγα Φεραίου και του Θεμιστοκλέους, ανέγειρε τον Άγιο Νικόλαο (των Υδραίων αν και ο ίδιος Χιακής καταγωγής), ενώ άφησε φεύγοντας στο ταμείο του Δήμου περίσσευμα 19.000 δραχμών.

Αριστείδης Σκυλίτσης ο Πρεσβύτερος

(1.10.1883 - 29.9.1887)

Δημάρχευσε σχεδόν τέσσερα χρόνια και υπήρξε ο παππούς του Αριστείδη Σκυλίτση του νεότερου (της Δικτατορίας) και ανιψιός του Πέτρου Ομηρίδη (δηλαδή του προαναφερόμενου). Γεννήθηκε στην Σμύρνη και έφτασε στον Πειραιά, καθώς τότε η πόλη βρισκόταν σε πρωτόγνωρη βιομηχανική ανάπτυξη, όπου ίδρυσε το πρώτο του εργοστάσιο υαλουργίας. Επί θητείας του περατώθηκε ο ναός του Αγίου Νικολάου, που είχε θεμελιώσει ο θείος του, ενώ συνέλαβε προχώρησε στην υλοποίηση του οράματος του Τρύφωνος Μουτζόπουλου για την δημιουργία ενός λαμπρού Δημοτικού Θεάτρου στην πόλη. Η θεμελίωσή του έγινε από τον ίδιο τον Απρίλιο του 1884 για αυτό και στην πρόσοψή του το Δημοτικό Θέατρο σήμερα φέρει το δικό του όνομα.

Επίσης διέγνωσε την ανάγκη για ίδρυση μεγαλύτερου κοιμητηρίου στον Πειραιά και αγόρασε εκτάσεις στην Ευγένεια. Σημαντική απόφασή του υπήρξε και η εγκατάσταση της δημοτικής αρχής στο κτήριο του μέχρι τότε Χρηματιστηρίου στο γνωστό Ωρολόγιο.

Δημοσθένης Ομηρίδης Σκυλίτσης

(1.10.1907 - 24.3.1914)

Παρέμεινε στον δημαρχιακό θώκο επί έξι χρόνια και πέντε μήνες. Ήταν ο δεύτερος γιος του Αριστείδη Σκυλίτση (του Πρεσβύτερου φυσικά) και θείος του μεταγενέστερου Αριστείδη Σκυλίτση (της Δικτατορίας). Γεννήθηκε το 1855 και ήταν ο πρώτος γεννημένος στον Πειραιά.

Ήταν πρωτίστως στρατιωτικός με μεγάλη συμμετοχή στους Εθνικούς Αγώνες. Έλαβε μέρος σε νεαρά ηλικία στην κατάληψη της Θεσσαλίας το 1881 και σε μάχες διαμόρφωσης των συνόρων της το 1886. Σε εκείνες της μάχες βρέθηκε μάλιστα σε δυσχερέστατη θέση καθώς η πυροβολαρχία στην οποία υπηρετούσε βρέθηκε περικυκλωμένη και χάρη στην δική του ψυχραιμία κατάφερε να διασώσει τα πυροβόλα της.

Στον πόλεμο του 1897 παρά το γεγονός ότι ήταν ήδη εκλεγμένος Βουλευτής Αττικοβοιωτίας ζήτησε και έλαβε μέρος στις μάχες ως διοικητής πυροβολαρχίας όπου τραυματίσθηκε βαριά στη Μάχη του Βελεστίνου. Έφερε τότε τον βαθμό του Λοχαγού του Πυροβολικού όταν βόμβα εξερράγη κοντά του και τον πλήγωσε στα πόδια. Μεταφέρθηκε σε ένα χωριό για ιατρική βοήθεια μεταφερόμενος πάνω σε ένα μουλάρι.

Το 1906 προβιβάστηκε σε Ταγματάρχη, ενώ του απονεμήθηκε και ο αργυρός σταυρός των Ιπποτών του Τάγματος του Σωτήρος. Όμως αυτή η τελευταία προαγωγή του είχε να κάνει με την παραίτησή του και του είχε δοθεί τιμής ένεκεν. Διότι τότε ήταν που εκδόθηκε ο νόμος περί απαγόρευσης εκλογής των εν ενεργεία στρατιωτικών σε βουλευτικές ή δημαρχιακές θέσεις. Για αυτό και αποφάσισε να εγκαταλείψει το στράτευμα προαγόμενος σε Ταγματάρχη εν αποστρατεία. Υπήρξε ο πρώτος στρατιωτικός που έγινε δήμαρχος στον Πειραιά.

Παρέλαβε τον Δήμο με το ταμείο του να παρουσιάζει έλλειμα 578.708 δραχμών αλλά κατάφερε με την απαράμιλλη τιμιότητα που τον χαρακτήριζε ως άνθρωπο να αποφύγει τη χρεοκοπία του Δήμου. Στη θητεία του μεσολάβησαν οι δύο βαλκανικοί πόλεμοι και η πόλη με τις εγκαταστάσεις της βρισκόταν σε επίταξη εξαιτίας του γεγονότος πως λόγω ελλείψεως δρόμων όλες οι μεταφορές προς και από το μέτωπο γίνονταν μέσω πλοίων. Παρόλα αυτά πέτυχε την επέκταση του ηλεκτροφωτισμού, την ηλεκτροκίνηση των Τραμ (τροχιοδρόμων), την ολοκλήρωση οικοδόμησης των ναών Αγίου Βασιλείου και Αγίου Ελευθερίου.

Λειτούργησε τα Σφαγεία Πειραιώς, πέτυχε τη μεταφορά του κοιμητηρίου στις εκτάσεις που είχε αγοράσει ο πατέρας του Αριστείδης. Ίδρυσε εξωτερικά ιατρεία στο Τζάνειο Νοσοκομείο πείθοντας τον βιομήχανο Ευστάθιο Δηλαβέρη να αναλάβει το κόστος ανεγέρσεως αλλά και τη μεταφορά νερού από το Ρέντη για την τροφοδοσία της πόλης.

Αριστείδης Σκυλίτσης ο νεότερος

(6.8.1967 - 18.9.1974)

Διορίστηκε δήμαρχος Πειραιά από την Δικτατορία των Συνταγματαρχών της 21ης Απριλίου στην ιδιαίτερη πατρίδα του τον Πειραιά. Έμεινε δήμαρχος για επτά χρόνια και έναν μήνα. Ήταν δισέγγονος του Πέτρου Ομηρίδη, εγγονός του Αριστείδη και ανιψιός του Δημοσθένη. Γεννημένος όπως είπαμε στον Πειραιά, τελείωσε στην Ελληνογαλλική Σχολή ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ. Σπούδασε στην Μασσαλία και ασχολήθηκε με τις επιχειρήσεις. Διετέλεσε πρόεδρος της Α.Σ.Π.Α. και διευθυντής της δικής του επιχείρησης ΓΚΡΕΚΑ που θεωρήθηκε η μεγαλύτερη στην Ελλάδα διαφημιστική εταιρεία.

Αναχώρηση παιδιών για τις παιδικές κατασκηνώσεις του Δήμου Πειραιώς. Ο Σκυλίτσης διανέμει διάφορα δώρα στα παιδιά που επιβιβάζονται στα λεωφορεία.

Τα πεπραγμένα του Αριστείδη Σκυλίτση στον Πειραιά είναι γνωστά όχι μόνο εντός πόλεως αλλά και πανελληνίως από την προβολή τους κατά την περίοδο της Χούντας. Ωστόσο ήταν για πολλούς Πειραιώτες έργα αμφιλεγόμενα, δηλαδή έργα προβολής και βιτρίνας όπως σιντριβάνια, ηλεκτρικά ρολόγια, λευκές στολές στους οδοκαθαριστές, λαμπιόνια τα Χριστούγεννα, πασαρέλες μόδας, διαγωνισμοί ομορφιάς και φυσικά το δελφίνι ο Φλίπερ. Όμως κατηγορήθηκε πως άλλαξε τη φυσιογνωμία της πόλης ρίχνοντας παντού τσιμένο, ορθώνοντας κολοσσιαία κτήρια και θάβοντας την ιστορία της πόλης η οποία φαίνεται πως τον ενοχλούσε ιδιαίτερα.

Διαβάστε επίσης:

Πέτρος Ομηρίδης Σκυλίτσης. Η ζωή του και το έργο του

Δημοσθένης Ομηρίδης Σκυλίτσης. Ο στρατιώτης Δήμαρχος του Πειραιά

Το Λεύκωμα του Αριστείδη Σκυλίτση (1975)

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Tue, 02 Apr 2024 08:17:00 +0000

Η Βασίλισσα Όλγα στο Ρωσικό Νοσοκομείο το 1904

του Στέφανου Μίλεση

Ο τολμηροί πρώτοι έποικοι του Πειραιά που έσπευσαν να εγκατασταθούν σε μια πόλη που υπήρχε μόνο στα πολεοδομικά σχέδια, έπρεπε να αντιμετωπίσουν μόνοι τους την καθημερινότητα. Ωστόσο οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν δεν αποτέλεσαν ανασταλτικό εμπόδιο, αλλά τους όπλισαν με ακόμα μεγαλύτερη τόλμη για τη συνέχεια. Αυτό το καταδεικνύει η ταχεία ανάπτυξη του πειραϊκού πληθυσμού που από τους 1011 κατοίκους το 1835, έφτασε τους 4247 δέκα χρόνια αργότερα (1845), και τους 10936 το 1870!

Ο Πειραιάς γρήγορα πέρασε από την ιστορική αφάνεια στο προσκήνιο και ταυτίστηκε με την πόλη των ευκαιριών αφού η ανάπτυξη του πληθυσμού του, συνοδοιπορούσε με την ανάπτυξη του εμπορίου, της ναυτιλίας και της βιομηχανίας. Όμως μέχρι την ίδρυση του πρώτου νοσοκομείου (του Τζανείου) ο πληθυσμός για τριάντα περίπου χρόνια, αγωνιζόταν μόνος για την επιβίωση και την ανάπτυξή του, χωρίς την κατάλληλη ιατροφαρμακευτική στήριξη. Ήδη κατά τις πρώτες συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου (τον Ιούνιο 1836) συναντούμε την παρατήρηση πως “...πάσα περίθαλψις άφευκτος μεν εις τους ζώντας, κηδείαι δε εις απαθανόντας ενδεείς πρέπει να γίνωνται...”.

Martinus Christian Wesseltoft Rørbye, 1836

Κάποιοι Βαυαροί ιατροί και φαρμακοποιοί, σε ρόλο “πλανόδιου” επισκέπτονταν τις συνοικίες, ερχόμενοι από την Αθήνα, αλλά αδυνατούσαν να συνδιαλλαγούν με τους παροίκους ένεκα της γλώσσας. Οι μεν κάτοικοι αδυνατούσαν να περιγράψουν τα συμπτώματα της ασθενείας τους, οι δε Βαυαροί αδυνατούσαν να εξηγήσουν τους τρόπους θεραπείας. Η παρακολούθηση της πορείας της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης των Πειραιωτών εκείνη την περίοδο μπορεί να γίνει μόνο μέσω των αποφάσεων των Δημοτικών Συμβουλίων, αφού τα δημοσιεύματα των εφημερίδων ήταν ελάχιστα και ανεπαρκή. Μέσα από αυτά πληροφορούμαστε πως το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιά στις 14 Απριλίου 1836 χορήγησε άδεια ιδρύσεως φαρμακείου στον Ερνέστο Ορλάνδο (υπ΄ αριθ. 171 έγγραφο του Δημάρχου Πειραιά Κυριάκου Σερφιώτη). Ακολουθεί λίγο αργότερα και ο διορισμός του πρώτου ιατρού στον Πειραιά που είναι ο Κλαύδιος Διαγουστίνης.

Χριστιανού Χάνσεν Νησιώτης 1836

Οι επίσημοι διορισμοί φαρμακοποιού και ιατρού στον Πειραιά, γίνονται με “κύριο σκοπό με τον ένα και τον άλλον τρόπον να ελκύσωμεν τους ανθρώπους δια να κατοικήσουν εις την πόλιν μας”. Ο Ερνέστο Ορλάνδο είναι ο πρώτος επίσημα διορισμένος φαρμακοποιός στην πόλη. Ωστόσο στην πόλη είχε ήδη εγκατασταθεί καιρό πριν, ο επίσης Βαυαρός Αδόλφος Μανν, ο οποίος εμφανίζεται να έχει αγοράσει έκταση με προνομιακούς όρους στον Πειραιά. Δεν γνωρίζω για ποιο λόγο δεν διορίστηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο ένας φαρμακοποιός που ήδη είχε ήδη εγκατασταθεί στον Πειραιά και προτιμήθηκε κάποιος άλλος!...

1836 Πειραιάς από λόφο Μουνυχίας

Σε κάθε περίπτωση και οι δύο Βαυαροί φαρμακοποιοί του Πειραιά, χρειάζονταν χρόνο για να μάθουν τη γλώσσα και να ανακουφίσουν τους κατοίκους. Σχετική είναι για τον Ερνέστο Ορλάνδο η παρακάτω παρατήρηση δημοτικού συμβουλίου που αφορά στην διαμαρτυρία κατοίκων πως ο Ερνέστο Ορλάνδο αγνοεί “παντελώς την διάλεκτόν μας δια να συνδιαλεχθή μετά αυτού ο θέλων αγοράται φαρμάκια...”. Όσο για τον έτερο φαρμακοποιό, τον Αδόλφο Μανν, οι υπηρεσίες του αναγνωρίζονται ύστερα από πολλά χρόνια.

Συγκεκριμένα επί δημαρχίας Ομηρίδου Σκυλίτση το 1841, πραγματοποιείται ψήφισμα με το οποίο απονέμεται ευαρέσκεια και έπαινος για την προφορά του. Το ψήφισμα έχει ως εξής: “Ο Αδόλφος Μανν, φαρμακοποιός, δημότης και κατοικοκτηματίας Πειραιώς, ο οποίος επροστάτευσεν εκάστοτε διαφόρους ασθενείς δημότας και κατοίκους,κ παρέχων εις αυτούς φάρμακα δωρεάν και τα παρόμοια...”.

Το 1839 από τα πρακτικά άλλου δημοτικού συμβουλίου πληροφορούμαστε για τον διορισμό κάποιου με τον επώνυμο Τρόνος ή καλύτερα για την αντικατάστασή του λόγω ακαταλληλότητας!... “Επειδή ο ιατρός Τρόνος δια την γεγηρακυΐαν του δεν δύναται να εξέρχεται προς επίσκεψιν των ασθενών και πολλαί οικογένειαι χάνουσι τους ανθρώπους των προτείνεται εις αντικατάστασίν του ο Μιχαήλ Ι. Σάγκας...”.

Ludwig Köllnberger, 1837, το Τελωνείο στον Πειραιά

Από αυτή την καταχώρηση πληροφορούμαστε επίσης πως μέχρι το 1839 η ιατρική ασκείτο στον Πειραιά με επισκέψεις κατ΄ οίκον, δηλαδή δεν υπήρχε ακόμα κάποιος ειδικά διαμορφωμένος δημοτικός χώρος περίθαλψης. Όμως ο Μιχαήλ Σάγκας αρνήθηκε και στη θέση του εμφανίστηκε ο Βαυαρός Στάφερ. Ίσως όμως ο διορισμός ενός ακόμη Βαυαρού που δεν γνώριζε τη γλώσσα να μην ήταν αρεστός από τον κόσμο, για αυτό και ο διορισμός του δεν εγκρίθηκε και τελικά τη θέση κατέλαβε ο Γεώργιος Λέλης.

Το 1839 μαζί με τον ιατρό Γεώργιο Λέλη χορηγείται άδεια ίδρυσης φαρμακείου και σε έναν επίσης φαρμακοποιό τον Σταπ, το όνομα του οποίου θα γίνει περισσότερο γνωστό από μια δημόσια βρύση που κατασκευάστηκε με δική του δαπάνη ευρισκόμενη στη συμβολή των οδών Τσαμαδού και Γούναρη, γνωστή ως “βρύση Σταπ”.

Την δεκαετία του 1840 – '50 με τον πληθυσμό της πόλης να αυξάνεται διαρκώς η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη συνεχίζεται να προσφέρεται μέσω διορισμών ιατρών και φαρμακοποιών από τον Δήμο. Γνωστός ιατρός που αρχίζει να εμφανίζεται στο προσκήνιο από το 1848 είναι ο Θεόδωρος Αφεντούλης.

Το 1854 ακολουθεί η γαλλική κατοχή του Πειραιά, υπό τον Ναύαρχο Τινάν, που σημαδεύεται από την επιδημία χολέρας που εξαπλώθηκε και στην Αθήνα λόγω των ανεπαρκών μέτρων υγειονομικής αντιμετώπισής της. Στην χολερική περίοδο του Πειραιά εκτός από τον Αφεντούλη εμφανίζεται στο προσκήνιο και ο ιατρός Α. Γούδας. Τότε ήταν που λειτούργησαν στον Πειραιά δύο ξένα νοσοκομεία το “Γαλλικόν” και το “Αγγλικόν” αλλά είχαν παροδικό χαρακτήρα.

Σταδιακά κι όσο τα χρόνια περνούν πλήθος ονομάτων ιατρών και φαρμακοποιών γίνονται γνωστά όπως:

ο Ερρίκος Ράινχολδ,

ο Όθων Σονιέρος,

ο Παύλος Οριγώνης,

ο Ι. Βραχνός,

ο Π. Ζητουνάκης,

ο Στίλπων Χοϊδάς

ενώ από πλευράς φαρμακοποιών:

ο Π. Βράτιμος,

Δ. Καψάκης,

Δ. Μάντζαρης,

Α. Ραυτόπουλος,

Χ. Ριζιώτης κ.α.

Από όλους τους ιατρούς και φαρμακοποιούς του Πειραιά μόνο δύο έφεραν τότε τον τίτλο του καθηγητού Πανεπιστημίου και αυτοί ήταν οι Παύλος Ιωάννου και Θεόδωρος Αφεντούλης.

Ο Παύλος Ιωάννου με καταγωγή από την Καστοριά που διορίσθηκε έκτακτος καθηγητής της Χειρουργικής το 1863 και τακτικός το 1877. Ο Θεόδωρος Αφεντούλης με καταγωγή από τη Ζαγορά το 1849 ονομάστηκε υφηγητής και το 1852 έκτακτος καθηγητής της Φαρμακολογίας.

Θα χρειαζόταν ξεχωριστό κεφάλαιο για να περιγράψουμε τη σπουδαία σταδιοδρομία του Θ. Αφεντούλη που εκτός από την ιατρική ασχολήθηκε και με την διδασκαλία της Βοτανικής και διετέλεσε μεταξύ άλλων και διευθυντής του Τζανείου Νοσοκομείου. Σπουδαιότερο όμως επίτευγμά του στην πόλη ήταν πως αγαπήθηκε διότι εκτός από “φαρμάκια” προσέφερε και εκείνη την ιατρική που μέχρι σήμερα ματαίως οι ασθενείς αναζητούν, δηλαδή την προφορά ψυχής, αγάπης προς τον άνθρωπο και στήριξη μέσω επίδειξης ανθρωπιάς και συμπαράστασης. Για αυτό και ο Θεόδωρος Αφεντούλης χαρακτηρίστηκε ιατροφιλόσοφος και ήταν τόσο πολύ αρεστός στον πειραϊκό πληθυσμό που οι δημοτικές αρχές τον καλούσαν να μιλήσει στα εγκαίνια διαφόρων δημοτικών μνημείων, σε εορτές και άλλες εκδηλώσεις. Το όνομά του σήμερα φέρει η οδός που οδηγεί στο Τζάνειο Νοσοκομείο (πρώην οδός Νοσοκομείου).

Κατόπιν αυτών είδαμε πως ο δρόμος για την οργανωμένη υποστήριξη ασθενών στον Πειραιά ήταν μακρύς, αφού πέρασαν πολλά χρόνια μέχρι να επιτευχθεί ή ίδρυση του πρώτου νοσοκομείου στην πόλη (του Τζανείου). Σε όλη αυτή την περίοδο που εξετάσαμε, προσπάθειες για λειτουργία υγειονομικών μονάδων είχαν γίνει, αλλά είτε ήταν ειδικού σκοπού, είτε δεν τελεσφόρησαν. Λέγοντας ειδικού σκοπού εννοούμε για παράδειγμα τα λοιμοκαθαρτήρια που τα λιμάνια ήταν υποχρεωμένα να διαθέτουν. Στον Πειραιά το πρώτο λοιμοκαθαρτήριο ιδρύθηκε εκεί που σήμερα είναι το Τελωνείο Πειραιώς.

Το 1855 όταν άρχισαν να εμφανίζονται σε μεγάλους αριθμούς οι χολεριασμένοι δημιουργήθηκε επιπρόσθετα και ένα προσωρινό λοιμοκαθαρτήριο που έγινε γνωστό ως “Λοιμοκαθαρτήριο Κανθάρου”. Αυτό το συντηρούσε ο Δήμος μέχρι το 1902 αλλά όταν τη λειτουργία του ανέλαβε το Κράτος το μετέφερε αρχικά στον Άγιο Γεώργιο Κερατσινίου και αργότερα στην Ψυττάλεια.

Το τρομερό λοιμοκαθαρτήριο Χολεριασμένων του Κάνθαρου ιδρύθηκε στον Πειραιά την περίοδο της γαλλικής κατοχής του Τινάν και παρέμεινε στην εποπτεία του Δήμου Πειραιά μέχρι το 1902 που το ανέλαβε το κράτος.

1913 - Επιβίβαση στην λέμβο για αναχώρηση από το λοιμοκαθαρτήριο του Αγίου Γεωργίου

Ήδη από το 1902 ο Δήμος Πειραιά πιεζόμενος και από τη λειτουργία του λιμανιού άρχισε να σκέπτεται σοβαρά πλέον την ανέγερση νοσοκομείου. Μια έκταση στα “Άσπρα Χώματα” ήταν διαθέσιμη και κατά καιρούς κάποιες δωρεές ιδιωτών γίνονταν προς το σκοπό αυτό. Όμως χρειαζόταν να φτάσουμε στο έτος 1864 κατά το οποίο ο Κυθήριος Νικήτας Τζανής άφησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του για την ίδρυση νοσοκομείου. Μαζί με το ποσό των 45 χιλιάδων δραχμών ο Τζανής είχε αφήσει και δύο ακίνητα για τη συντήρηση του υπό ίδρυση νοσοκομείου. Το μεν πρώτο ακίνητο μετατράπηκε στο ξενοδοχείο “ΑΝΑΤΟΛΗ”, ενώ το το άλλο στο ξενοδοχείο “ΚΟΝΤΙΝΕΝΤΑΛ”.

Ο Ν. Τζανής πέθανε στις 14 Οκτωβρίου 1864, η διαθήκη δημοσιεύθηκε στις 16 Οκτωβρίου του ίδιου έτους και η οικοδόμηση του νοσοκομείου περατώθηκε το 1873. Ο πληθυσμός του Πειραιά από το 1835 μέχρι το 1873, επί 38 συνεχόμενα και δύσκολα έτη αντιμετώπισε μόνος του ασθένειες και κακουχίες, χολέρες και φθίσεις σε μια πόλη που φιλοδοξούσε να γίνει το πρώτο λιμάνι της χώρας, αλλά που δεν διέθετε νοσοκομείο!...

Μνημείο στον προαύλιο χώρο του Τζανείου Νοσοκομείου

Η προτομή του Νικήτα Τζαννή δεσπόζει στον κεντρικό διάδρομο της εισόδου του Τζανείου Νοσοκομείου

Στη συνέχεια η πόλη θα αποκτήσει κι άλλες μονάδες ειδικού σκοπού. Το 1881 ιδρύθηκε από τον Όθωνα Σωνιέρο στην οικία Μαυροκορδάτου στη συνοικία Μανίνα το πρώτο ναυτικό νοσοκομείο. Τον Απρίλιο του 1897 θα ιδρυθεί νοσοκομείο ειδικά για τους τραυματίες του ατυχούς πολέμου εκείνου του έτους στην οικία Μελετόπουλου στο Πασαλιμάνι. Το νοσοκομείο αυτό θα λειτουργεί με Αγγλίδες νοσοκόμες και θα λάβει την επωνυμία "Νοσοκομείο Τραυματιών".

Από τον Απρίλιο του 1897 λειτούργησε στην οικία Μελετόπουλου στο Πασαλιμάνι το "Νοσοκομείο Τραυματιών" στο οποίο περίθαλψη θα προσφέρουν Αγγλίδες νοσοκόμες.

"Μια γωνιά του Νοσοκομείου στον Πειραιά" καταγράφει η αγγλική εφημερίδα DAILY CHRONICLE με την Αγγλίδα νοσοκόμα να διακρίνεται στα αριστερά.

Όταν ο πόλεμος τελειώσει το “νοσοκομείο τραυματιών” δεν θα έχει ρόλο να επιτελέσει και τότε στο ίδιο μέγαρο από το 1902 θα λειτουργήσει με δαπάνες της Βασίλισσας Όλγας το γνωστό “Ρωσικό Νοσοκομείο”. Θα πρέπει να γίνει γνωστό πως εκτός των χρημάτων της Β. Όλγας, το Ρωσικό νοσοκομείο λάμβανε συχνά δωρεές και από Ρώσους ευγενείς αλλά και το ρωσικό κράτος αφού είχε αναλάβει την περίθαλψη των αξιωματικών και ναυτών του πολεμικού και εμπορικού ναυτικού της Τσαρικής Ρωσίας.

19 Φεβρουαρίου 1902 - Η ημερομηνία εγκαινίων του Ρωσικού Νοσοκομείου βρίσκεται χαραγμένη στην πρόσοψη του κεντρικού κτηρίου

Κτήριο του πρώην Ρωσικού Νοσοκομείου από το εσωτερικό προαύλιο

Την περίοδο 1917 – 1925 το Ρωσικό, θα εξελιχθεί σε πολιτικό νοσοκομείο Πειραιωτών έχοντας Ρώσους για προσωπικό, αλλά το 1925 θα παραληφθεί οριστικά από το Υπουργείο των Ναυτικών και θα μετατραπεί σε “Ναυτικό Νοσοκομείο” και οι Ρώσοι θα αποχωρήσουν. Κι άλλα ειδικού σκοπού νοσοκομεία εμφανίζονταν κατά περιόδους στον Πειραιά (ανάλογα με τις κοινωνικές καταστάσεις και τα πολεμικά μέτωπα). Ενδεικτικά αναφέρονται τα στρατιωτικά προσωρινά νοσοκομεία στο Νέο Φάληρο (εντός των ξενοδοχείων) ή το Χατζηκυριάκειο στρατιωτικό νοσοκομείο.

Το εσωτερικό στρατιωτικού νοσοκομείου στον Πειραιά. Πιθανότατα πρόκειται για το Χατζηκυριάκειο ίδρυμα

Νοσοκόμοι στον Πειραιά

Το τελευταίο άρχισε να λειτουργεί το 1912 και που το 1923 θα μετατραπεί σε προσφυγικό, που λειτουργούσε στον προαύλιο χώρο του ορφανοτροφείου θηλέων σε παραπήγματα. Το προσφυγικό Νοσοκομείο θα διακόψει τη λειτουργία του το 1938. Επίσης πρέπει να καταγραφεί και το ευρισκόμενο στη Νέα Κοκκινιά (Νίκαια) Νοσοκομείο των Αμερικανίδων Κυριών, που ιδρύθηκε μετά την καταστροφή του '22.

Το Νοσοκομείο Αμερικανίδων Κυριών

Το νοσοκομείο αυτό το 1936 μετατράπηκε σε κρατικό από την κυβέρνηση Ι. Μεταξά. Κατά τον πόλεμο του 1940 εγκαταστάθηκε στις καπναποθήκες Σαπόρτα και έμεινε να αποκαλείται ως νοσοκομείο Σαπόρτα. Παράλληλα με την δημοτική και δημόσια περίθαλψη υπήρξε και η ιδιωτική (κλινικές) για την οποία θα αναφερθούμε με άλλο άρθρο.

Διαβάστε επίσης:

Θεόδωρος Αφεντούλης. Ο Φιλόσοφος του Πειραιά

Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιώς (Πορεία στον χρόνο)

Ιστορία Γενικού Κρατικού Νοσοκομείου Νικαίας (Αμερικανίδων Κυριών Νέας Κοκκινιάς)

Το πρώτο Φαρμακείο του Πειραιά (Ερνέστο Ορλάνδο)

ΨΥΤΤΑΛΕΙΑ: ΔΕΚΑ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΝΗΣΙ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 25 Mar 2024 12:54:00 +0000

Η Ψυττάλεια όπως φαίνεται από το όρος Αιγάλεω, σε φωτογραφία του 1985

του Στέφανου Μίλεση

Η Ψυττάλεια ή περισσότερο γνωστή στους παλαιότερους ως “Λειψοκουτάλα”, κρύβει πλούσια ιστορία που όμως δεν είναι στους περισσότερους γνωστή. Καθώς απέχει μόλις ενάμιση μίλι από το λιμάνι του Πειραιά, το μικρό αυτό νησάκι του Σαρωνικού καθίσταται υψηλής στρατηγικής σημασίας ήδη από τα ιστορικά χρόνια. Από τη μεγάλη ιστορία της Ψυττάλειας, ξεχωρίσαμε μόνο δέκα γεγονότα που αξίζει να καταγραφούν, πέρα από το γνωστό Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων που από το 1994 άρχισε να λειτουργεί στο νησί.

1) Το 480 π.Χ. στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας συναντούμε την Ψυττάλεια να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στα γεγονότα. Τόσο ο Αισχύλος στο έργο “Πέρσες”, όσο και ο Ηρόδοτος, μας πληροφορούν πως οι Πέρσες είχαν φροντίσει να καταλάβουν την Ψυττάλεια και να εγκαταστήσουν στρατό πιστεύοντας πως αφενός από εκεί θα τόξευαν τα πληρώματα του ελληνικού στόλου, αφετέρου θα φόνευαν τους Έλληνες ναυαγούς που θα έβγαιναν στις ακτές της. Τα σχέδιά τους όμως δεν τελεσφόρησαν καθώς όταν οι Πέρσες, μετά την ήττα τους, τράπηκαν σε φυγή, εγκατέλειψαν τους στρατιώτες τους εκεί. Τα υπολείμματα του περσικού στρατού στην Ψυττάλεια καθάρισε ο Αριστείδης ο Δίκαιος. Η νίκη κατά των Περσών θεωρήθηκε από πολλούς Αθηναίους της εποχής πως υπήρξε αποτέλεσμα του Πανός που έσπειρε πανικό στα στρατεύματά τους. Πολλοί διηγήθηκαν πως τον αντίκρυσαν κατά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας να κυνηγά τους εχθρούς πάνω στην Ψυττάλεια και να μάχεται στο πλευρό των Αθηναίων. Εξαιτίας αυτών των μαρτυριών για την δράση του Πανός στην Ψυττάλεια, του αφιέρωσαν ένα Σπήλαιο που άλλοτε λατρευόταν ο Απόλλωνας, στη βορεινή πλευρά της Ακρόπολης. Προς τιμή του έστησαν στο Σπήλαιο ένα άγαλμά του από παριανό μάρμαρο. Έκτοτε καθιερώθηκε η Σπηλιά να αποκαλείται "Σπηλιά του Πανός" και η ύπαρξή της έχει άμεση σχέση με την Ψυττάλεια.

2) Την εποχή της Τουρκοκρατίας, όπως μας διαβεβαιώνουν οι ξένοι περιηγητές (Άγγλος Γεώργιος Ουέλερ, Γάλλος ιατρός Ιάκωβος Σπον κ.α.) που το επισκέφθηκαν, ήταν έρημο και η εγκατάλειψή του στάθηκε αιτία να γεμίσει από λαγούς που δεν τους πείραζε κανείς. Ωστόσο πολλές φορές κατέφευγαν στην Ψυττάλεια οι Αθηναίοι κατά τα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν πιθανολογούσαν ότι θα αντιμετωπίσουν τη σκληρότητα των Τούρκων. Κατέβαιναν αρχικά για προστασία στη Μονή του Αγίου Σπυρίδωνα και από εκεί αναζητούσαν πλωτά να διαφύγουν για τη Σαλαμίνα ή ακόμα καλύτερα για την Αίγινα. Όταν όμως αυτά δεν αρκούσαν, εκτελούσαν διαδρομές αποβιβάζοντας τους κατοίκους στην Ψυττάλεια μέχρι να τους περάσουν στη συνέχεια απέναντι.

Ο Γεώργιος Ψυλλάς βρέθηκε σε μια τέτοια κατάσταση (την περιγράφει στα "Απομνημονεύματά του") όταν το 1821 κατέφυγε στην Αίγινα όπως και άλλοι Αθηναίοι φοβούμενος τον Ομέρ Βρυώνη που απειλούσε να κάψει την πόλη. Εκεί ημέρες αργότερα συνάντησε την αδελφή του η οποία είχε αρχικά μεταφερθεί στην Ψυττάλεια και είχε παραμείνει με άλλους Αθηναίους χωρίς τροφή και νερό. Οι Τούρκοι έβλεπαν τους Αθηναίους πάνω στην Ψυττάλεια, αλλά δεν ενδιαφέρονταν να τους πλησιάσουν. Η Ψυττάλεια ξανά λίγα χρόνια αργότερα, το 1827, θα στεκόταν και πάλι σανίδα σωτηρίας για τους Έλληνες, όταν μετά την ήττα του Ανάλατου υποχωρούσαν πανικόβλητοι υπό την απειλή σφαγής. Καθώς δεν διέθεταν παρά λιγοστά πλωτά μέσα, μετέβαιναν προσωρινά στην Ψυττάλεια.

3) Κατά την διάρκεια της Οθωνικής περιόδου η Ψυττάλεια είχε καθοριστεί ως τόπος ταφής των πεθαμένων εξαιτίας της χολέρας ή άλλων μεταδοτικών νοσημάτων πληρωμάτων ή επιβατών που άφηναν την τελευταία τους πνοή πάνω στα πλοία. Καθώς πίστευαν πως και οι πεθαμένοι είναι φορείς των ασθενειών είχε αποφασιστεί να ενταφιάζονται στην Ψυττάλεια. Για το λόγο αυτό συναντούμε μέχρι και σήμερα διάφορα μαρμάρινα και πέτρινα ταφικά μνημεία αλλοδαπών αλλά και Ελλήνων με γνωστότερο όλων τον τάφο της κόρης του Αντιβασιλέα Άρμανσμπεργκ! Για το λόγο αυτό έμεινε γνωστή και ως “Κόμισσα της Ψυττάλειας”.

Η Ψυττάλεια χρησιμοποιήθηκε και ως Λοιμοκαθαρτήριο. Συγκεκριμένα το πρώτο Λοιμοκαθαρτήριο Πειραιά είχε ιδρυθεί το 1845 στον Κάνθαρο (όπου σήμερα το Τελωνείο Πειραιά) και για αυτό ονομάστηκε Λοιμοκαθαρτήριο Κανθάρου. Υπεύθυνος για τη λειτουργία του ήταν ο Δήμος Πειραιά. Το 1902 όμως η λειτουργία του πέρασε στο Κράτος και το Λοιμοκαθαρτήριο μεταφέρθηκε πρώτα στον Άγιο Γεώργιο Κερατσινίου και στη συνέχεια στην Ψυττάλεια.

Ο τάφος της Λουίζας Άρμανσπεργκ όπως είχε
φωτογραφηθεί παλαιότερα από την Λίζα Μιχελή

4) Το 1856 ανεγέρθηκε στην Ψυττάλεια ο πρώτος σταθερός διοπτρικός φάρος, που διατηρήθηκε μέχρι το 1865. Αντικαταστάθηκε με περιστροφικό, ενώ το 1914 τοποθέτησαν φάρο λευκού σταθερού φωτός. Ο τελευταίος ακτινοβολεί σε απόσταση 23 μιλίων και εναλλάσσεται σε τριάδα εκλάμψεων λευκών κάθε 24 δευτερόλεπτα. Στους πρώτους άνδρες που κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον Φάρο της Ψυττάλειας, λέγεται πως συνέβη το εξής περιστατικό. Καθώς η απόσταση από τις ακτές ήταν κοντινή και πραγματοποιούταν ακόμα και με βάρκα, ο Φάρος ήταν δύσκολο να αποκλειστεί και έτσι διατηρούσε μικρά αποθέματα προμηθειών. Συνέβη όμως να πιάσει άσχημος καιρός για ημέρες και τότε οι άνδρες του Φάρου αναγκάστηκαν να κυνηγήσουν τους λαγούς που βρίσκονταν στο νησί για να τραφούν. Τότε όλοι πέθαναν από χολέρα! Λέγεται πως οι λαγοί είχαν έρθει σε αναπαραγωγή με ποντικούς μολυσμένους από τη χολέρα, πιθανόν από τους χολεριασμένους τάφους, που με τη σειρά τους μετέδωσαν στον άνδρες που τους έφαγαν.

5) Το 1882 – 83 (εποχή του Χαρίλαου Τρικούπη) η θέση της Ψυττάλειας κρίθηκε ως ιδιαίτερα σημαντική για την ασφάλεια και προστασία του λιμανιού, για αυτό και κατασκευάστηκαν μόνιμα οχυρωματικά έργα (θέσεις πυροβολείων) που έμειναν για πολλά χρόνια. Η Ψυττάλεια είχε αναλάβει τη σπουδαία αποστολή να ελέγχει την είσοδο των πλοίων προς το εμπορικό λιμένα του Πειραιά αλλά και προς το Ναύσταθμο.

6) Την περίοδο 1916 - 1917, όταν οι Αγγλογάλλοι κατέλαβαν τον Πειραιά κατασκεύασαν ανθυποβρυχιακά φράγματα για να ελέγχουν το λιμάνι αλλά και τον διαύλο. Αυτά ξεκινούσαν από τον κυματοθραύστη του Θεμιστοκλή και έφταναν στην Ψυττάλεια στο ύψος του Φάρου που προαναφέρθηκε. Είχαν αφήσει μονάχα ελεύθερο ένα πέρασμα για το λιμάνι του Πειραιά που έλεγχαν σχολαστικά οι ίδιοι ενώ τον δικό τους στόλο τον είχαν τοποθετήσει πίσω από τα φράγματα.

7) Το 1924 καθιεριώθηκε να τελείται στην Ψυττάλεια ετήσιο μνημόσυνο για τα θύματα του ναυαγίου σκάφους “Αλέξανδρου Ζ”. Το επίτακτο ρυμουλκό "Αλέξανδρος Ζ" της εταιρείας Αλέξανδρου ΖΑΛΟΚΩΣΤΑ, που εκτελούσε υπηρεσία "ευκαιρίας" από τον Ναύσταθμο Σαλαμίνας μεταφέροντας εξοδούχους, ανατράπηκε στις 10 Μαρτίου 1923 λόγω ταραγμένης θάλασσας και υπερφόρτωσης. Από το ναυάγιο ξεκληρίστηκε όλη η φιλαρμονική του Πολεμικού Ναυτικού. Πνίγηκαν 36 μουσικοί της ενώ απέμειναν μόνο 8 που δεν επιβιβάστηκαν λόγω βάρδιας. Το ναυάγιο του “Αλέξανδρου Ζ.” έμεινε στην ιστορία γνωστό ως το “ναυάγιο του Σαρωνικού”. Προς ανάμνηση του συγκεκριμένου ναυαγίου ανεγέρθηκε μικρή εκκλησία με την ονομασία “Άγιος Αλέξανδρος”.

1924 - Επιμνημόσυνη δέηση για τα θύματα του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Ζ στη νήσο Ψυττάλεια. Διακρίνονται ακόμα τα έργα ανέλκυσης του τραγικού ναυαγίου. (Αρχείο ΕΡΤ)

8) Το 1928 είχε συσταθεί μια Επιτροπή ονοματοθεσιών που άλλαζε ή έδινε ονομασίες σε τόπους που διατηρούσαν ονόματα εποχής τουρκοκρατίας ή που ήταν ανώνυμες. Η Επιτροπή αυτή ονομάτισε την Νοτιοανατολική άκρη της Ψυττάλειας σε “Αμεινίου άκρα”. Ο Αμεινίας ήταν αδελφός του Αισχύλου και κυβερνήτης Τριήρους που βραβεύθηκε στην Σαλαμίνα για τον ηρωισμό του. Η ονομασία αυτή φυσικά δεν επικράτησε αφού δεν βρίσκεται σήμερα σε χρήση.

Βόλτα με λάντζα έξω από την Ψυττάλεια

9) Το 1930 ο Δήμος Πειραιά ύστερα από πρωτοβουλία του δημοτικού Συμβούλου και λογοτέχνη Πέτρου Αποστολίδη (Παύλου Νιρβάνα) ανέλαβε την πραγματοποίηση ετήσιας τίμησης των ναυτικών του εμπορικού μας ναυτικού, που χάθηκαν σε όλες τις θάλασσες του κόσμου. Από το 1924, όπως είδαμε, πραγματοποιείτο ήδη η επιμνημόσυνη δέηση για τους χαμένους ναυτικούς του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Ζ. Ο Δήμος Πειραιά ύστερα από πρόταση του Δημάρχου Τάκη Παναγιωτόπουλου μετέτρεψε την δέηση του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Ζ στην Ψυττάλεια υπέρ όλων των Ελλήνων απολεσθέντων ναυτικών, πολεμικής και ειρηνικής περιόδου.

Η Ψυττάλεια επιλέχθηκε από τον Δήμο Πειραιά να φιλοξενήσει για πρώτη φορά στη ναυτική ιστορία της χώρας το μνημείο “Αφανούς Ναύτου”. Ο θεμέλιος λίθος του πρώτου μνημείου που θα αναγειρόταν τοποθετήθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις 6 Νοεμβρίου 1930. Η εκδήλωση είχε πανηγυρικό χαρακτήρα στον Πειραιά με στεφάνωση του τάφου του Μιαούλη που τότε βρισκόταν κοντά στο Βασιλικό Περίπτερο. Ακολούθησε ομαδική έξοδος εννέα ατμόπλοιων της ακτοπλοΐας από το λιμάνι του Πειραιά εν πομπή στην οποία μετείχαν τα πλοία ΑΝΔΡΟΣ, ΜΑΙΡΗ, ΗΡΑ, ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ, ΑΘΗΝΑΙ, ΑΡΚΑΔΙΑ, ΙΘΑΚΗ, ΑΛΜΠΕΡΤΑ, ΣΕΡΙΦΟΣ, ενώ ηγείτο της πομπής το αντιτορπιλικό ΙΕΡΑΞ.

Από τα εγκαίνια θεμελίωσης του Μνημείου

Εγκαίνια μνημείου Αφανούς Ναύτου στην Ψυττάλεια από τον Ελευθέριο Βενιζέλο (Νοέμβριος 1930)

Το 1937 επιλέχθηκε ως καλύτερο σχέδιο εκείνο του μηχανικού Ι. Ζολώτα που έφερε την ονομασία ΝΑΥΤΙΛΟΣ. Όμως το μεγαλοπρεπές μνημείο, λόγω του 2ου Π.Π. που ακολούθησε δεν έγινε ποτέ και στην Ψυττάλεια παρέμεινε το αρχικό που είχε εγκαινιάσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Το 1956 ο ιστιοπλόος Σάββας Γεωργίου που με την σύζυγό του Σούζαν είχαν επιτύχει τον διάπλου του Ατλαντικού ωκεανού με το μικρό τους σκάφος ΧΑΡΑ, επιστρέφοντας στον Πειραιά ύστερα από ένα ταξίδι τριών μηνών, στο ύψος της Ψυττάλειας ανέκοψε τον πλου του, προκειμένου να ρίξει στη θάλασσα στεφάνι εκ δάφνης στη μνήμη του αγνώστου ναύτη που λίγο πριν είχε προμηθευτεί από τα Περιστέρια της Σαλαμίνας.

Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1960, η ιδέα τίμησης “Αφανούς Ναύτου” στην Ψυττάλεια εγκαταλείφθηκε, καθώς πολλοί υποστήριξαν πως ήταν δύσκολο να μεταβεί εκεί κόσμος. Στη θέση της Ψυττάλειας προτάθηκε το νησάκι της Σταλίδας στην Καστέλλα (Κουμουνδούρου). Κάποιες χρονιές το μνημόσυνο τελείτο στην Πλατεία Αλεξάνδρας, ενώ όλοι θυμόμαστε τα ετήσια μνημόσυνα την περίοδο της Δικτατορίας στο μνημείο “Αφανούς Ναύτου” στην Πειραϊκή στο γνωστό Σταυρό.

1937 - Το σχέδιο του μνημείου του Αφανούς Ναύτου του πολιτικού μηχανικού Ι. Ζολώτα στην Ψυττάλεια που έφερε την ονομασία "ΝΑΥΤΙΛΟΣ". Ο Ι. Ζολώτας ήταν ο σχεδιαστής του Μεγάρου του Πειραϊκού Συνδέσμου. Το μνημείο κατά τη θέληση του σχεδιαστή θα ήταν μια άγκυρα που θα σχημάτιζε Σταυρό, από όποια πλευρά κι αν το κοιτούσε ο παρατηρητής.

10) Το 1934 εγκαταστάθηκε στην Ψυττάλεια βάση αντιαεροπορικής αμύνης που θεωρούταν η καλύτερη στην απόκρουση αεροπορικής επιδρομής όχι μόνο για τον Ναύσταθμο αλλά και την πόλη του Πειραιά. Ήταν εκείνη που σήκωσε το βάρος των αεροπορικών επιδρομών των Ιταλών αλλά και των Γερμανών που ακολούθησαν (μαζί με τον λόφο της Καστέλλας, του Βώκου και του όρους Αιγάλεω). Οι άνδρες της αντιαεροπορικής βάσης μετέβαιναν στην Ψυττάλεια με το βοηθητικό σκάφος του Π.Ν. “Πάραλος”. Ακολουθούσε ανοδική πεζοπορία ανάμεσα από θάμνους που οδηγούσε στην ανατολική πλευρά του μικρού νησιού. Εκεί σε ένα ισοπεδωμένο ύψωμα ήταν εγκατεστημένη η βάση της αντιαεροπορικής αμύνης αποτελούμενη από 4 πυροβόλα και 6 πολυβόλα.

Οι πρώτες μεγάλες αντιαεροπορικές ασκήσεις πραγματοποιήθηκαν στην Ψυττάλεια τον Σεπτέμβριο του 1934. Η Ψυττάλεια έκτοτε ανέλαβε και την αποστολή αντιαεροπορικής προστασίας του Πειραιά και του Ναυστάθμου, επιπρόσθετα με τα επάκτια πυροβολεία που μέχρι τότε διατηρούσε.

Για το προσωπικό της βάσης κατασκευάστηκαν σε δύο οικήματα (τα μοναδικά στο νησί εκτός του Φάρου). Επρόκειτο για θαλάμους φιλοξενίας 40 ναυτών και υπαξιωματικών που αποτελούσαν τη μόνιμη δύναμη της βάσης. Υπήρχαν ακόμα γραφεία διοίκησης, εστιατόριο, αποθήκη πυρομαχικών και τέλος ο θάλαμος ασυρμάτου. Η Βάση Αντιαεροπορικής Αμύνης της Ψυττάλειας εγκαινιάστηκε το 1934 από τον Υπουργό των Ναυτικών Χατζηκυριάκο.

Αντιαεροπορικά πυροβόλα επί της Ψυττάλειας

Αμέσως μετά τον πόλεμο οι εγκαταστάσεις της αντιαεροπορικής αμύνης μετατράπηκαν σε ανοικτό στρατόπεδο κράτησης πολιτικών κρατουμένων. Κατά την διάρκεια του εμφυλίου, οι συλλαμβανόμενοι κομμουνιστές μεταφέρονταν από τα αστυνομικά τμήματα στον προαύλιο χώρο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων. Στη συνέχεια δια αποβατικών σκαφών μεταφέρονταν στην Ψυττάλεια. Ο αριθμός τους κυμαινόταν μεταξύ 700 και 2800 κρατουμένων και είναι πραγματικά άξιο πώς μπορούσαν να χωρέσει τόσο κόσμος στο μικρό νησί. Παρέμεναν στην Ψυττάλεια για περιορισμένο χρονικό διάστημα αφού στη συνέχεια παραλαμβάνονταν προς μεταφορά στο νησί της Ικαρίας και σε άλλα νησιά. Η Ψυττάλεια κατά κάποιο τρόπο εκείνη την περίοδο λειτούργησε ως νήσος μεταγωγών των πολιτικών κρατουμένων. Υπολογίστηκε πως τουλάχιστον 30.000 πολιτικοί κρατούμενοι πέρασαν από την Ψυττάλεια μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '40.

Στη συνέχεια οι εγκαταστάσεις μετατράπηκαν στις Ναυτικές Φυλακές Βασιλικού Ναυτικού "ΑΡΗΣ" (ΝΦ ΑΡΗΣ) στις οποίες κρατούνταν άνδρες του Β.Ν. που είχαν καταδικαστεί για ποινικά αδικήματα.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 υπήρξαν πολλά σχέδια για τη μελλοντική εκμετάλλευση της Ψυττάλειας. Ο Ο.Λ.Π. ζητούσε από το Πολεμικό Ναυτικό να την αγοράσει προκειμένου να την αξιοποιήσει προς όφελός του. Μια από τις προτάσεις που υποβλήθηκαν ήταν να ενωθεί με γέφυρα με το ακρωτήριο Κυνόσουρα. Άλλη πρόταση ήταν να μεταφερθούν εκεί όλες οι ναυπηγοεπισκευαστικές επιχειρήσεις της Σαλαμίνας. Ο Δήμος Πειραιά την ίδια περίοδο ενδιαφερόταν για το νησί προκειμένου να το αξιοποιήσει τουριστικά. Το 1971 ο Δήμαρχος Αριστείδης Σκυλίτσης σχεδίαζε να οικοδομήσει ξενοδοχείο και να αξιοποιήσει την εγγύτητά του με το λιμάνι του Πειραιά. Στα μέσα της ίδιας δεκαετίας υποβλήθηκε πρόταση για εγκατάσταση αφαλάτωσης νερού.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Ο τάφος της Λουΐζας Άρμανσπεργκ στην Ψυττάλεια

Η φυγή από το Μοναστήρι του Αγίου Σπυρίδωνα (1821)

Η ΚΑΤΟΧΙΚΗ ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΤΗΣ 25ΗΣ ΜΑΡΤΙΟΥ 1943 ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sun, 24 Mar 2024 13:53:00 +0000

Πορεία το 1942 για την επέτειο της 25ης Μαρτίου εκείνης της χρονιάς

του Στέφανου Μίλεση

Ο Ανδρέας ΜΙΧΑΛΑΣ περιέγραψε στην εφημερίδα “ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΩΡΑ” (φ. 5Ης Απριλίου 1951) για το τι συνέβη στην Τερψιθέα στον Πειραιά την 25ης Μαρτίου του 1943, ημέρα εορτασμού της επετείου της Εθνικής μας Παλιγγενεσίας.

Το περιστατικό της καταγραφής δεν αποτελεί τη μοναδική πράξη εκδήλωσης εορτασμού της 25ης Μαρτίου στον κατοχικό Πειραιά, αλλά είναι ενδεικτικό των συναισθημάτων από τα οποία διακατέχονταν οι υπόδουλοι Έλληνες. Να σημειωθεί πως ανάλογα περιστατικά είχαν συμβεί και ένα έτος νωρίτερα, κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 1942, που αποτελούσε ουσιαστικά την πρώτη κατοχική επέτειο στη γερμανοκρατούμενη Ελλάδα. Οι Γερμανοί έχοντας την εμπειρία πλέον από την επέτειο της προηγούμενης χρονιάς φρόντισαν να λάβουν τα μέτρα τους...

1941 - Γερμανοί μπροστά από την Αγία Τριάδα

“Από το πρωί (της παραμονής της επετείου) παρατηρήθηκε εξαιρετική κίνηση στις Γερμανικές μονάδες κατοχής. Στα οικήματα της Γκεστάπο που ήταν στην Πλατεία Τερψιθέας, οι άνδρες των μονάδων έστηναν στα μπαλκόνια τα βαριά όπλα τους, άλλοι εκκαθάριζαν τα πιστόλια τους και άλλοι τις χειροβομβίδες τους.

Η είσοδος εις το κοινό είχε απαγορευθεί και όλοι ήταν σκυθρωποί. Μερικοί ερωτούσαν τι άραγε να συμβαίνει; Στις έξι το βράδυ σήμανε συναγερμός και όλοι, στρατιώτες και ναύτες είχαν συγκεντρωθεί στις μονάδες του, φόρεσαν τα πολεμικά τους εξαρτήματα και διανυκτέρευσαν άγρυπνοι. Κάποιος Γερμανός στάλθηκε να αγοράσει κρασί από μια κοντινή ταβέρνα και κει τον μπλέξανε μερικοί θαμώνες και ο Φριτς τους είπε μυστικά πως είναι όλοι επιφυλακτικοί γιατί οι Γκρίχεν (Έλληνες) θα κάνανε την επομένη επανάσταση και επίθεση κατά των Γερμανικών Μονάδων...

Λούστροι γυαλίζουν τις μπότες των Γερμανών στρατιωτών

25η Μαρτίου 1943

Στην πόλη του Πειραιώς επικρατούσε απόλυτος ησυχία. Ούτε μουσικές ακούστηκαν, ούτε τραγούδια, ούτε και καμπάνες κτύπησαν. Μερικοί θαρραλέοι Έλληνες είχαν υψώσει την Ελληνική Σημαία σε μερικά παράθυρα αψηφώντας τον κίνδυνο.

Ώρα 10 πρωινή: Στα Καμίνια του Πειραιώς ο Γιώργης ο γιος του Καρβουνιάρη 10 χρονών, ο Μανωληός ο γιος του Κρητικού του Αραμπατζή 9 χρονών, ο Παύλος ο γιος του Γερομανιάτη 11 χρονών, πήραν ένα μεγάλο καλάμι, δέσανε πάνω μια μικρή παλαιά Ελληνική σημαία, φόρεσαν στο κεφάλι τους χάρτινα καπέλα τρικαντό από εφημερίδες και κρατώντας στην πλάτη τους ένα κλαρί από μερικά δένδρα, που κάποιος υπάλληλος του Δήμου είχε κλαδέψει την προηγούμενη μέρα, μπήκαν στη γραμμή και τραγουδώντας το “Μαύρη είναι η νύχτα στα βουνά” πέρασαν από την οδό Ρέντη.

Η Ταραντέλα στο Νέο Φάληρο και στο βάθος οι καμπίνες των λουτρών που στέκουν ακόμα στη θέση τους. Είναι 1941 και οι Γερμανοί ισχυροί σε όλα τα μέτωπα δεν έψαχναν για μέταλλα...

Τ' άλλα τα μικρά παιδιά που είδαν τον Γιώργη, τον Μανωληό και τον Παύλο, να περνούνε τραγουδώντας, κόλλησαν κι αυτοί στην ουρά κι έτσι οι τρεις έγιναν δέκα.

Ο Παύλος ο μεγαλύτερος της παρέας φώναξε σε μια στιγμή: “Παιδιά πάμε στην Τερψιθέα να καταθέσουμε στεφάνι; Όλα μαζί τα παιδιά φώναξαν: Ναι!

Ανεβήκανε την Γέφυρα Καλαμάκη και προχώρησαν την οδό Ντενύ Κοσσέν. Μερικοί μαθητές του Γυμνασίου που τους είδαν τους είπαν: “Πού πάτε παιδιά;”

Ο Παύλος είπε: “Πάμε στο Μνημείο της Τερψιθέας να βάλουμε στεφάνι”.

Σταθείτε, ερχόμαστε και εμείς. Η μικρή ομάδα άρχισε να μεγαλώνει. Οι δέκα έγιναν είκοσι και οι είκοσι, σαράντα κι ύστερα οι σαράντα έγιναν ογδόντα. Μερικά κορίτσια, μαθήτριες των Γυμνασίων, μπήκαν και αυτά στη γραμμή και τραγουδώντας βάδιζαν προς το Ηρώον των Πεσόντων. Όταν έφτασαν στην οδό Μπουμπουλίνας οι μικροί Καμινιώτες φώναξαν: “Παιδιά, περιμένετε εδώ. Θα πάμε στον κήπο της Τερψιθέας να κόψουμε κλαδιά και να τα κάνουμε στεφάνια”.

Κόσμος περπατά προς αναζήτηση τροφίμων εν μέσω κατοχής

Καμιά δεκαριά πιτσιρίκοι τρέξανε τότε γρήγορα-γρήγορα στον κήπο, κόψανε κάμποσα κλαριά τα έκαναν στεφάνια και σε λίγο ξαναγύρισαν στη γραμμή τους. Κείνη τη στιγμή ο Τόρκλερ, ο αρχηγός της Γκεστάπο, πρώην ξυλοσχίστης στα βουνά της Πρωσίας, διέταξε τους Γκεσταπίτες να τρέξουν και να διαλύσουν βιαίως τα παιδιά.

Οι Φρίτσιδες, κάτι μαντραχαλάδες μέχρι κει πάνω, φωνάζοντας “Φλαφλούχτεν Γκρίχεν” (δηλαδή καταραμένοι Έλληνες), πετάχτηκαν σαν μανιασμένοι έξω για να διαλύσουν την ομάδα των μικρών Ελλήνων κρατώντας στα χέρια τους τα οπλοπολυβόλα, τα όπλα τους και τις μασίνεν πιστόλεν τους.

Ράους φλαφλούχτεν Γκρίχνε, ράους...

Οι μικροί όμως δεν πτοήθηκαν, αλλά προσπαθούσαν να πάνε συγκεντρωμένοι στο Μνημείο. Βλέποντας οι Γερμανοί ότι με τις φωνές δεν γινόταν τίποτα, άρχισαν να κτυπούν τα παιδιά με τις κλωτσιές. Αυτά έτρεχαν πότε εδώ και πότε εκεί, αλλά ούτε τα στεφάνια πέταξαν, ούτε και τη σημαία κατέβασαν. Οι Γερμανοί τα κυνήγησαν με τα όπλα προσπαθώντας με τους υποκοπάνους να τα χτυπήσουν και τότε παρατηρήθηκε το εξής: Ο κάθε μικρός που κρατούσε ένα στεφάνι στο χέρι του, τρέχοντας περνούσε μέσα απ΄ τα χέρια των Γερμανών κι έριχνε το στεφάνι του στο Μνημείο. Οι Γερμανοί βλαστημούσαν, ο Τόρκλερ κυριολεκτικώς είχε λυσσάξει παρακολουθώντας από το παράθυρό του τη σκηνή.

1943 διανομή άρτου με κουπόνια

Ο Μανωληός ο μικρός γιος του Κρητικού του Αραμπατζή από τα Καμίνια αρπάζοντας από τα χέρια του Σημαιοφόρου το καλάμι με την Ελληνική Σημαία ξέφυγε από τα χέρια των Γερμανών και τρέχοντας το κάρφωσε στο πλαϊνό μέρος του Μνημείου κοντά στο κυπαρίσσι.

- Φλαφλούχτεν Τόιφελ Κιντ (δηλαδή καταραμένο διαβολόπαιδο) φώναξε αμέσως ο Τόρκλερ ο ξυλοσχίστης από την Πρωσία και αμέσως ξέρασε από το στόμα του τη λέξη “φόγιερ” δηλαδή φωτιά (πυρ).

Απ' όλες τις μεριές ακούστηκαν να χτυπούν τα μικρά αυτά θαρραλέα Ελληνόπουλα οι Γερμανοί.

Ο μικρός Μανωληός ο γιος του Κρητικού του Αραμπατζή από τα Καμίνια, όρθιος κοντά στο Μνημείο τραγουδούσε με τη μικρούλα του φωνή: “Και σαν πρώτα ανδρειωμένη χαίρε χαίρε ελευθεριά”.

Διανομή συσσιτίου στην ΗΕΑΠ (Ηλεκτρική Εταιρεία Αθηνών Πειραιώς) το 1943

“Φόγιερ” φώναξε πάλι ο ξυλοσχίστης και τότε βρήκε μια σφαίρα τον μικρό Μανωληό στο κεφάλι. Έπεσε κάτω ο Μανωληός, λαβωμένος στο κεφαλάκι του και δύο άλλοι μικροί έτρεξαν από τους διπλανούς δρόμους και τον σύρανε από τα χεράκια του τραβώντας για το σπίτι του. Ο Ξυλοσχίστης το μεσημέρι έκαμε τηλεφωνική αναφορά και ανέφερε τα εξής “Γκρίχεν ρεμπέλεν καπούτ”, δηλαδή οι Έλληνες επαναστάτες έλαβαν τέλος...”.

Διαβάστε επίσης:

Ο πρώτος εορτασμός της 25ης Μαρτίου στον Πειραιά.

ΓΑΒΡΙΑΔΕΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΕ 50 ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ. ΛΟΥΣΤΡΟΙ, ΧΑΜΙΝΙΑ, ΑΛΗΤΟΠΑΙΔΑ... ΟΙ ΑΝΗΛΙΚΟΙ ΑΠΟΚΛΗΡΟΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sun, 24 Mar 2024 12:27:00 +0000

Γαβριάδες, οι απόκληροι του Πειραιά, Στέφανος Μίλεσης εκδ. 24γραμματα

του Στέφανου Μίλεση

Τα μικρά χαμίνια του πειραϊκού λιμανιού έλαβαν την ονομασία «Γαβριάδες» καθώς θύμιζαν τον μικρό ήρωα Γαβριά του Βίκτωρος Ουγκώ στο έργου του «Οι Άθλιοι». Οι ανταποκριτές των ημερήσιων εφημερίδων προπολεμικά ήταν πρωτίστως λογοτέχνες. Το έργο του Ουγκώ ενέπνευσε πολλούς από αυτούς τους λογοτέχνες και δημοσιογράφους της προπολεμικής εποχής να τους αποδώσουν αυτόν τον χαρακτηρισμό. Οι «Άθλιοι» πραγματεύονταν την δυστυχία, τη φτώχια και την εξαθλίωση της γαλλικής κοινωνίας γύρω στα 1815. Στις σελίδες του Ουγκώ ζωντανεύει κι ένα μικρό παιδί ο Γαβριάς. Ένα χαμίνι του Παρισιού, που παίρνει μέρος στην επανάσταση. Ζει μόνο του αντιμετωπίζοντας καθημερινά το φάσμα της πείνας και των κινδύνων του δρόμου. Ένας πραγματικός ήρωας που δίνει τις δικές του μάχες πάνω στα οδοφράγματα αψηφώντας τις ριπές των όπλων του στρατού, δίνοντας θάρρος και εμπνέοντας τους επαναστάτες. Σκοτώνεται από ομοβροντία.

Τα αλάνια του πειραϊκού λιμανιού είχαν αποκτήσει το λογοτεχνικό χαρακτηρισμό «Γαβριάδες» ζωντανεύοντας ξανά τον μικρό ήρωα του Ουγκώ. Τριγυρνούσαν οι Γαβριάδες με τις χαρακτηριστικές τραγιάσκες τους ξυπόλυτοι, ζώντας στο πεζοδρόμιο, επαναστατώντας σε κάθε αδικία έχοντας τον δικό τους κώδικα ηθικής πάνω από τον ανθρώπινο νόμο. Για τους υπόλοιπους που αγνοούσαν τόσο τον Ουγκώ όσο και τους «Άθλιους» ήταν απλώς τα αλητόπαιδα, τα χαμίνια του λιμανιού. Ήταν οι μικροί φτωχοδιάβολοι που άλλοτε ως λούστροι, άλλοτε ως μικροπωλητές με την τάβλα να κρέμεται με ιμάντα από το λαιμό τους, πωλούσαν κουλούρια, παστέλια ή άλλα μικροαντικείμενα.

Ο Πειραιάς κατείχε την θλιβερή πρώτη θέση στον τομέα της παιδικής εργασίας. Το λιμάνι, τα εργοστάσια, οι βιοτεχνίες είχαν ανάγκες, για την κάλυψη των οποίων προσλάμβαναν και παιδιά. Αυτά ήταν τα πραγματικά «Παιδιά του Πειραιά» πολλά χρόνια πριν γίνουν τραγούδι και ταινία. Και φυσικά αυτά τα παιδιά, όταν δεν έβρισκαν νόμιμη εργασία, «επιστρατεύονταν» να επιτελέσουν ένα ρόλο, σε κάποια από τις πολυάριθμες ομάδες του περιθωρίου, που δεν έχαναν την ευκαιρία της εκμετάλλευσης. Οι δουλείες του «ποδαριού» απαιτούσαν γρηγοράδα, ευκινησία και πρόδηλη αθωότητα. Και αυτά τα χαρακτηριστικά τα διέθεταν τα παιδιά.

Τα παιδιά του Πειραιά, οι μικροί Γαβριάδες, αποτελούσαν το ένα μέρος του σκηνικού. Το άλλο μέρος του ήταν οι αχθοφόροι, οι βαρκάρηδες, οι γεμιτζήδες, οι αραμπατζήδες και οι ναυτικοί. Μεγάλος αριθμός από τα παιδιά αυτά εργάζονταν στου Ξαβέρη τα καρνάγια. Άλλα στα Καρβουνιάρικα που κατάμαυρα από τη σκόνη, ήταν πολύ εύκολο να τα αναγνωρίσεις. Αυτά της Πλατείας Καραϊσκάκη και του Τζελέπη ήταν περισσότερα ευάλωτα στην ανομία καθώς εκεί σύχναζε το περιθώριο του λιμανιού. Όπου πολύς κόσμος και οι ευκαιρίες... Άλλα εργάζονταν έξω από το λιμάνι, στα εργοστάσια και στις βιοτεχνίες. Τα πιο τυχερά γίνονταν μπακαλόγατοι. Εκτός από τα τελευταία, όλα τα υπόλοιπα είχαν κοινά γνωρίσματα. Περιφέρονταν με βρομισμένα ή σχισμένα ρούχα, ξυπόλητα, χλωμά, κακομοιριασμένα.

30 Μαρτίου 1917 περίοδος γαλλικής κατοχής του Πειραιά

Ιούλιος 1917 - περίοδος γαλλικής κατοχής Πειραιά

Εργαζόμενοι σε πειραϊκό εργοστάσιο. Τα ανήλικα παιδιά αποτελούν μέρος της εργασίας

Οι εγκαταστάσεις στη θέση Κατσικάρι (Κορυδαλλός) που οικοδομήθηκαν το 1938 με αποστολή τη συγκέντρωση όλων των Γαβριάδων του λιμένος Πειραιώς. Θα λάμβαναν την ονομασία "ΑΣΥΛΟ ΑΛΗΤΟΠΑΙΔΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ" αλλά τελικώς έγιναν γνωστές οι εγκαταστάσεις ως φυλακές Κορυδαλλού...

1918 ανήλικος υδροπωλητής στον Πειραιά LEWIS W. HINE

1946 - Ένας ακόμα ανήλικος πωλητής ύδατος στον Πειραιά. Εμπορεύεται νερό εντός κανάτας Αιγίνης και περιφέρεται ανυπόδητος. Ελάχιστη διαφορά έχει με τον ανήλικο υδατοπωλητή του 1918. Ο χρόνος φαίνεται να έχει σταματήσει στις δύο φωτογραφίες.

1948 έκτη τάξη δημοτικού σε σχολείο του Πειραιά

Νοέμβριος 1944 - Ανυπόδητος ανήλικος πωλητής σιγάρων λαμβάνει συσσίτιο. (φωτο Dmitri Kessel)

Mark Kauffman, Νοέμβριος 1948, λουστράκος στον Πειραιά με φόντο τον συμμαχικό στόλο

Nat R. Farbman, Μάρτιος 1946, Πειραιάς, λίγο πριν τις εκλογές, πλανόδιοι νεαροί μικροπωλητές με φόντο την καταστραμμένη από τους Συμμαχικούς βομβαρδισμούς εκκλησία της Αγίας Τριάδος.

Nat R. Farbman, Μάρτιος 1946, Πειραιάς, νεαρή πλανόδια μικροπωλητής με φόντο την βομβαρδισμένη εκκλησία της Αγίας Τριάδος

1931 - Ανήλικος πωλητής δαδιού στην Κοκκινιά

Λούστρος έργο της ζωγράφου Αθηνάς Τζέη

1923 - Προσφυγόπουλα που αναζητούν τους χαμένους γονείς στις προκυμαίες του Πειραιώς

Τρόφιμοι ορφανοτροφείου

1923- Μαζική άφιξη ανήλικων προσφύγων στο λιμάνι του Πειραιά. Βρέθηκαν περιπλανόμενα στη Σμύρνη έχοντας χάσει τους γονείς τους.

1917 - Περίοδος γαλλικής κατοχής. Χαμίνια μπροστά από το δημαρχείο Πειραιά

Τα αλανάκια - Λιθογραφία εποχής με τα ανήλικα χαμίνια με τις χαρακτηριστικές τραγιάσκες να καπνίζουν, να πίνουν και να χαρτοπαίζουν κλέβοντας ο ένας τον άλλον....

1920 - Έλληνες ανήλικοι Λούστροι στις ΗΠΑ. Από τον Πειραιά στα στιλβωτήρια των Ελλήνων και των Ιταλών που έδρευαν στα λόμπι των μεγάλων ξενοδοχείων των Αμερικανικών πόλεων.

Εργάτριες νηματουργείων και υφαντουργείων. Οι ανήλικες κάθονται στην πρώτη σειρά

Εργαζόμενοι σε βιοτεχνία στην οδό Πολυδεύκους. Και εδώ οι ανήλικοι εργάτες κάθονται στην πρώτη σειρά

Ιούνιος 1916 - Ανήλικα στην παραλία του Νέου Φαλήρου παίζουν γυμνά στη θάλασσα.

Το εσωτερικό ενός τυπικού υπνωτηρίου ανηλίκων όπως ήταν την ίδια περίοδο σε Αμερική και Καναδά. Τα υπνωτήρια στον Πειραιά είχαν διαμορφωθεί ανάλογα

Η μαζική αποστολή λούστρων στην Αμερική ήταν γνωστή εκεί (για αυτό και το σχέδιο), αλλά παρέμενε άγνωστη στην Ελλάδα... Απέφερε μεγάλα κέρδη και υπήρξε περιζήτητο εξαγώγιμο ελληνικό προϊόν. Οι γαβριάδες του Πειραιά τροφοδοτούσαν τρεις ελληνικές πόλεις. Τη Νέα Υόρκη, το Σικάγο και την Φιλαδέλφεια.

Οι λούστροι Τάκης, Τόλιας και Αρτέμης φωτογραφίζονται με τους φίλους τους σε κάποια πόλη της Αμερικής. Η μαζική και οργανωμένη αποστολή λούστρων στις ΗΠΑ επέφερε μεγάλη κερδοφορία και έπρεπε η αμερικανική κυβέρνηση να λάβει μέτρα για να την αποτρέψει.

1910 - Λούστροι στο λιμάνι με πολλούς από αυτούς να είναι ανήλικοι

1937 - Ένας ακόμη ανήλικος λούστρος δεσπόζει στο πλάνο

Έλληνας λούστρος σε δρόμο αμερικανικής πολιτείας. Είχε λάβει προπαίδευση στους δρόμους του Πειραιά...

Ανήλικοι περιπλανώμενοι στις αποβάθρες του λιμανιού

Η Επαγγελματική Οικοκυρική Σχολή του π. Άγγελου στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Μια από τις δεκάδες επαγγελματικές οικοκυρικές σχολές θηλέων που τότε λειτουργούσαν

Το εσωτερικό λαϊκού δημοτικού υπνωτηρίου.

Στα τελωνειακά γραφεία που έδρευαν κάτω από τον Άγιο Νικόλαο, έναντι του Τελωνείου Πειραιώς. Τα παιδιά βρίσκονται παντού

Το ποίημα του Γαβριά

Το μεγαλύτερο παιδί προσέχει το μικρότερο. Όταν η αδελφή γινόταν και μάνα

1946 - Παιδιά παίζουν ξυλίκι στον δρόμο.

Χωροφύλακας οδηγεί τα χαμίνια του δρόμου σε κάποιο ίδρυμα. Το Άσυλο Αλητοπαίδων δεν είχε ιδρυθεί ακόμα...

1913 - Γαβριάδες αχθοφόροι

Σημαντικό πόστο για είσπραξη των ανήλικων γαβριάδων αποτελούσε ο δρόμος έξω από το Τελωνείο Πειραιώς. Εκεί οι γαβριάδες μεταβάλλονταν σε άτυπους αχθοφόρους μεταφέροντας τα πράγματα των ταξιδιωτών που εκτελωνίζονταν στα σπίτια τους. Για αυτό και οι διαπληκτισμοί με τους αραμπατζήδες που επίσης είχαν αναλάβει την μεταφορά, ήταν συχνές.

Ο ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΠΟΥ ΚΑΤΕΛΗΞΕ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ ΤΙΡΥΝΘΑΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sat, 23 Mar 2024 16:48:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Ο Τάκης Παναγιωτόπουλος υπήρξε από τους πιο αμφιλεγόμενους Δημάρχους ιστορία του Πειραιά. Γιος του επίσης διατελέσαντα Δημάρχου Πειραιά Αναστασίου Παναγιωτόπουλου, από μικρός μπήκε στα θέματα που απασχολούσαν την τράπεζα του πατέρα του, αλλά και στα κοινωνικά ζητήματα της πόλης. Ο πατέρας του με την τράπεζα που είχε δημιουργήσει, την “Τράπεζα Παναγιωτόπουλου”, υπήρξε θερμός υποστηρικτής του Ελευθερίου Βενιζέλου, αλλά και χρηματοδότης των προεκλογικών του εκστρατειών. Ο Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος βρέθηκε δήμαρχος στον Πειραιά εν μέσω εθνικού διχασμού αλλά και απόβασης και κατάληψης των γαλλικών δυνάμεων στον Πειραιά με σκοπό την εκδίωξη του Βασιλιά και την επικράτηση του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Ο Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος είχε βρεθεί στον Πειραιά μικρό παιδί ακόμα (Γαβριάς) περιφερόμενος στο λιμάνι. Ύστερα από διάφορες περιπέτειες έγινε Σαράφης λειτουργώντας στις εισόδους διαφόρων Μεγάρων της Τρούμπας κινητό σαράφικο επί πάγκου. Όμως το κέρδος του ήταν μεγάλο ειδικά από τους υποψήφιους μετανάστες που αναχωρούσαν κατά κύματα από το λιμάνι του Πειραιά, αλλά και αργότερα με την εξαργύρωση των επιταγών συναλλάγματος. Από το σαράφικο έφτασε να ανέλθει και να στήσει μια τράπεζα με κύρος, ανταγωνίστρια της Εθνικής Τράπεζας.

Σαράφηδες επί τω έργω...

Ο Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος κατάφερε σύντομα να επεκταθεί και σε άλλες επιχειρήσεις. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ο Παναγιωτόπουλος γίνεται μέτοχος στην εταιρεία "ΡΕΑ" που παρασκευάζει εμφιαλωμένα κρασιά. Δημιούργησε εταιρεία ελαστικών (Εθέλ), αγόρασε ακτοπλοϊκά και φορτηγά καράβια. Επί πενήντα χρόνια ο "Οίκος Παναγιωτόπουλου" διαδραμάτιζε κυρίαρχο ρόλο στην Πειραϊκή βιομηχανία, ναυτιλία και εμπόριο και φυσικά στον τραπεζικό τομέα.

Στις 24 Μαρτίου του 1914 ο Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος εκλέγεται για πρώτη φορά Δήμαρχος Πειραιά. Διαδέχθηκε τον Δημοσθένη Ομηρίδη Σκυλίτση. Η θητεία του Αναστασίου Παναγιωτόπουλου συνέπεσε με τις δραματικές στιγμές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, τον Εθνικό Διχασμό και την κατάληψη του Πειραιά από στα "συμμαχικά" στρατεύματα της ΑΝΤΑΝΤ. Η περίοδος δημαρχίας του από το 1914 έως το 1925, υπήρξε περίοδος πολιτικής ανωμαλίας. Το σπίτι των Παναγιωτόπουλων στη Λεωφόρο Σωκράτους (νυν Ηρώων Πολυτεχνείου), είχε μετατραπεί σε δεύτερο κέντρο διάδοσης του Βενιζελισμού. Όλα αυτά τα έζησε μικρό παιδί ακόμα ο Τάκης μαζί με τα μικρότερα αδέλφια του τον Χρήστο και τον Γιάννη. Όλα τα παιδιά είχαν μπολιαστεί από τις ιδέες του κόμματος των Φιλελευθέρων και την προσωπικότητα του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Συνεπώς ο Τάκης Παναγιωτόπουλος έφερε από την παιδική του ηλικία το αναγνωρίσιμο στον Πειραιά όνομα των Φιλελευθέρων κι αυτό ο Ελευθέριος Βενιζέλος το γνώριζε καλά. Για αυτό και τον προέτρεψε στις δημοτικές εκλογές του Δεκεμβρίου του 1925 να τεθεί υποψήφιος των Φιλελευθέρων στον Πειραιά. Και πραγματικά ο Τάκης Παναγιωτόπουλος με ευκολία απέκτησε την πλειοψηφία και εκλέχθηκε Δήμαρχος της πόλης σε μια περίοδο μάλιστα που η Τράπεζα του πατέρα του διάνυε τις καλύτερες στιγμές της.

Η πρώτη περίοδος δημαρχίας του (1925 – 1929) διανύθηκε χωρίς προβλήματα αφού οι έντονες διχαστικές ενέργειες και οι ακρότητες είχαν μετριασθεί και είχε κατασταλάξει και ο φανατικός διχασμός. Νυμφεύτηκε την κόρη του Στρατηγού Κόρακα και επιδόθηκε με αφοσίωση σε πολιτιστικά έργα, τομέας που ο πατέρας του υστερούσε. Προχώρησε στην ανακαίνιση του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, επί των ημερών του ιδρύθηκε η Δημοτική Βιβλιοθήκη και η Λέσχη Επιστημόνων. Δημιούργησε ένα πνευματικό ρεύμα σε μια πόλη που διακρινόταν μόνο για την εργατική τάξη της. Η ανταπόκριση που έλαβε από τους Πειραιώτες, στάθηκε αιτία να κατέβει και πάλι στις εκλογές του 1929 και να επικρατήσει για δεύτερη φορά. Η αλήθεια βεβαίως ήταν πως οι Φιλελεύθεροι με όποιον υποψήφιο κι αν κατέβαιναν εκείνη την εποχή στον Πειραιά θα νικούσαν αφού η πόλη ήταν η “Ακρόπολις του Βενιζελισμού”.

(Πάνω και Κάτω) Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιά το 1932

Στις εκλογές του 1929 ο Τάκης Παναγιωτόπουλος είχε αντίπαλό του τον ιατρό Παυλούση που εκπροσωπούσε το λαϊκό κόμμα. Στη δεύτερη θητεία του ο Τάκης Παναγιωτόπουλος συμπλήρωσε την δημοτική βιβλιοθήκη ιδρύοντας και την Μαθητική που στάθηκε αφορμή πολλά Πειραιωτόπουλα να εισαχθούν στα Πανεπιστήμια καθώς έβρισκαν τα κατάλληλα βιβλία για να προετοιμαστούν για τις εξετάσεις εισαγωγής.

Επίσκεψη σχολείου στη Μαθητική Βιβλιοθήκη Πειραιά το 1930

Επί δεύτερης θητείας Τάκη Παναγιωτόπουλου επίσης καθιερώθηκαν και τα Αριστεία του Δήμου Πειραιά που αποτέλεσαν ένα ξεχωριστό θεσμό με τα οποία η πόλη θα απονείμει αργότερα βραβεία στους πνευματικούς εργάτες της (Λ. Πορφύρα, Δημ. Βουτυρά κ.α.) και που δυστυχώς σήμερα έχουν λησμονηθεί. Ακόμα στήθηκε το Ηρώον των Πεσόντων Πειραιωτών στους Εθνικούς Αγώνες στους κήπους της Τερψιθέας, που επίσης σήμερα στερείται η πόλη, παρά το γεγονός πως τέτοιο μνημείο συναντά κάποιος και στο μικρότερο χωριό της χώρας. Και αυτό το γεγονός με οδηγεί να σκεφτώ πως ενώ και η μικρότερη κωμόπολη στην Ελλάδα προσέφερε τα παιδιά της θυσία στα πολεμικά μέτωπα ο Πειραιάς δεν προσέφερε τίποτα ή πως απλά οι κάτοικοι της πόλης αδιαφορούν για την ιστορία τους δείχνοντας τον δρόμο σε αυτούς που επιλέγουν για δημάρχους να πράξουν ακριβώς το ίδιο. Και επειδή γνωρίζω τους εκατοντάδες νεκρούς της πόλης σε πολέμους και κατοχές, η έλλειψη Ηρώου Πεσόντων οφείλεται στην έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους των Δημάρχων.

Κατάθεση στεφάνων το 1957 στο Ηρώον Πεσόντων Πειραιωτών στην Τερψιθέα

Εκτός όμως από το Ηρώον της Τερψιθέας, επί Παναγιωτόπουλου θεμελιώθηκε και το μνημείο Αφανούς Ναύτου στην Ψυττάλεια, ο εορτασμός του οποίου αποτελούσε κάθε χρόνο σημαντικό γεγονός στην πόλη της ναυτοσύνης, αφιερωμένο στους ναυτικούς που ουδέποτε επέστρεψαν σπίτια τους. Ακόμα ήταν εκείνος που οικοδόμησε το μακρόστενο στέγαστρο που για χρόνια φιλοξενούσε τα ανθοπωλεία στην Πλατεία Αγίου Κωνσταντίνου (νυν Ελ. Βενιζέλου).

Από τις εκδηλώσεις στο Μνημείο Αφανούς Ναύτου στην Ψυττάλεια παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου (1931)

Όμως έφτασε κάποτε η εποχή που τα πράγματα στην οικογενειακή τράπεζα δεν πήγαιναν καλά. Είχε προηγηθεί το κραχ στις Η.Π.Α. το 1929 που επηρέασε όλες τις τράπεζες παγκοσμίως, ανάμεσα στις οποίες και την “Τράπεζα Παναγιωτόπουλου”. Η οικογένεια άρχισε να πουλάει την ακίνητη περιουσία μεταξύ της οποίας ήταν και ένα κτήμα στο Μονοδένδρι στην Στενή Ευβοίας. Ο κόσμος άρχισε να ανησυχεί και να αποσύρει τις καταθέσεις του. Η τράπεζα δεν μπορούσε να καλύψει τα ποσά των αναλήψεων με αποτέλεσμα ο Τάκης Παναγιωτόπουλος να στραφεί προς το ταμείο του Δήμου... Η δεύτερη δημαρχιακή θητεία του που είχε αρχίσει το 1929 διακόπηκε βίαια στις 14 Δεκεμβρίου 1931. Ακολούθησε πλήρης οικονομική και πολιτική του συντριβή.

Ο Τάκης Παναγιωτόπουλος εξέπεσε των καθηκόντων του και κρίθηκε ένοχος. Βρέθηκε καταδικασμένος στις Αγροτικές Φυλακές της Τύρινθας. Υπήρξε η πρώτη και μοναδική περίπτωση μέχρι στιγμής δημάρχου Πειραιά που κατέληξε στη φυλακή. Ύστερα από αυτό το πλήγμα το μόνο που κατάφερε ήταν να εργαστεί στις επιχειρήσεις των αδελφών του. Αφιερώθηκε στην οργάνωση της επιχείρησης εμπορίας ελαστικών “Εθέλ” μέσω της οποία κατέβαλε τα χρήματα που είχε καταχραστεί από τον Δήμο Πειραιώς. Ουδέποτε ξανά επιδίωξε να προβληθεί πολιτικά ή κοινωνικά και περιορίστηκε στον οικογενειακό του κύκλο.

Ο Τάκης Παναγιωτόπουλος υπήρξε μάλλον “θύμα” του μεγάλου επιχειρησιακού βάρους που παρέλαβε από τον πατέρα του με την οικογενειακή τράπεζα. Αν κρατούσαμε στην άκρη το ατιμωτικό τέλος του, με κατηγορίες καταχρήσεων, προδοσίες από φίλους και συνεργάτες στον Δήμο και ασκούσαμε κριτική μόνο για το δημαρχιακό του έργο, θα λέγαμε πως ήταν ένας από τους καλύτερους Δημάρχους της πόλης. Αγαπήθηκε από τους Πειραιώτες και ήταν ο μοναδικός δήμαρχος του Πειραιά που επέδειξε γνήσιο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της πνευματικής ζωής της πόλης.

Ο Τάκης Παναγιωτόπουλος διέθετε επίσης την παιδεία και το πνευματικό κύρος να προλογίζει όλα τα βιβλία που εκδίδονταν στον Πειραιά αλλά και να ενισχύει οικονομικά την έκδοσή τους. Υπήρξε κινητήριος δύναμη της επανέκδοσης του πειραϊκού εντύπου, του γνωστού “Περιοδικού μας” και που είχε ζητήσει να γίνει συνδρομητής, καταβάλλοντας στο πολλαπλάσιο τη συνδρομή του. Μέχρι το θάνατό του λάμβανε επιστολές στο σπίτι του από Πειραιώτες που χάρη στη μαθητική του βιβλιοθήκη, κατάφεραν να σπουδάσουν και να αλλάξουν την οικογενειακή τους μοίρα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος (1860 - 1939)

Η σύλληψη του Δημάρχου Πειραιά, που οδήγησε τη χώρα σε εκλογικό χάος και τις Πειραιώτισσες να ψηφίζουν για πρώτη φορά

Το Ηρώον της Τερψιθέας

Η Δημοτική βιβλιοθήκη Πειραιώς, σταθμός στην ιστορία της πόλης

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΡΟ-ΔΗΜΗΤΡΗ ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΤΟΥ ΖΩΗΣ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 18 Mar 2024 08:41:00 +0000

1906 - Συνέπειες αποκριάτικης τρέλας....

του Στέφανου Μίλεση

Τέτοιες ημέρες, τελευταία βδομάδα της Αποκριάς ήταν που συνάντησα στην Αμερική πριν λίγα χρόνια τον Θείο τον Δημήτρη. Στην Ελλάδα ήτανε ναυπηγός στα καΐκια, ο μαστρο-Δημήτρης με τ' όνομα. Φεύγοντας όμως για την Αμερική, αναγκάστηκε ν' αλλάξει και επάγγελμα και όνομα. Έγινε εργάτης σε ένα υφαντουργείο στο Μπίντιφορντ, και από μαστρο-Δημήτρης έγινε μίστερ Τζίμης. Εκείνο όμως που δεν άλλαξε σ' αυτό τον άνθρωπο ήταν η ψυχή του και η αγάπη του για τον τόπο που γεννήθηκε. Για τούτο και πάντα σε κάτι τέτοια γυρίσματα του χρόνου, Απόκριες και Λαμπρή, η ψυχή του γέμιζε νοσταλγία και πόνο. Και τότε, κάτω από τον Αμερικανό Μίστερ Τζίμη ξυπνούσε ο μαστρο - Δημήτρης, φορτωμένος με τις αναμνήσεις της αλησμόνητης πατρίδας.

- Στην πατρίδα έχουμε τις μέρες τούτες Απόκριες, μουρμούριζε. Εδώ δεν υπάρχουν Απόκριες. Υπάρχουν μονάχα τσίκλες, που τις μασάς για να περάσεις τη μονοτονία σου!

Ίσως ο μπαρμπα Δημήτρης ήταν υπερβολικός στην κρίση του, ωστόσο είχε τους λόγους του. Ήταν οι ζωηρές αναμνήσεις του και η νοσταλγία. Για την Αμερική ο μπάρμπα Δημήτρης έφυγε μεγάλος, περασμένα τα είκοσιπέντε του χρόνια. Πιο πριν είχε ζήσει πέντε, έξι χρόνια στον Πειραιά, δουλεύοντας στα Ναυπηγεία στο Πέραμα.

Κούλουμα στο Νέο Φάληρο το 1908.

Τότε, κάθε Καθαρή Δευτέρα, συνήθιζε να ανεβαίνει στην Αθήνα, που ήταν κάποιοι συγγενείς του και να πηγαίνουνε μαζί στους στύλους του Ολυμπίου Διός. Σαν το μελίσσι βούιζε ο τόπος από τον κόσμο, που παρέες - παρέες είχε πιάσει τις απλοχωριές, άλλοι τους ξαπλωμένοι πάνω στην πρασινάδα και άλλοι χορεύοντας συρτό και τσάμικο. Ο κοσμάκης, ξεφάντωνε, γιορτάζοντας τα Κούλουμα. Τα σαρακοστιανά, τα μαρούλια και τα κρεμμυδάκια, ο ταραμάς και η φασολάδα χωρίς λάδι, οι ελιές, χαρακτές και ξιδάτες και οι λαγάνες, ζεστές και γεμάτες σουσάμι, ήταν όλα στρωμένα κατά γης και αποτελούσαν το πατροπαράδοτο φαγητό της ημέρας. Και πλάι τους, πλάι σ' όλην αυτή τη σαρακοστιανή ποικιλία, καμάρωναν οι γεμάτες νταμιτζάνες.

.........

Πρώτες Αποκριές της απελευθέρωσης το 1945 στο Πασαλιμάνι

Σε τέτοιες στιγμές, στα Κούλουμα και ο περαστικός ξένος γινόταν φίλος. Τον καλούσαν να τον κεράσουν ένα ποτήρι να σύρει μαζί τους μια βόλτα το χορό κι ύστερα, αν θέλει, ας πηγαίνει το δρόμο του ή πάλι και του αρέσει η συντροφιά τους, ας κάτσει και τούτος μαζί τους, σαν αδελφός με αδελφό και σα φίλος με φίλο, τη μέρα τη σημερινή.

Όσο περνούσαν οι ώρες, οι νταμιτζάνες όλο και άδειαζαν, τα πόδια αποχτούσαν καινούργια φτερά και η φουστανέλα μερικών που χόρευαν μπροστά, ανέμιζε ψηλά σαν ένα κομμάτι άσπρο σύννεφο που ξέκοψε από τον ουρανό και έπεσε ανάμεσα στο πανηγύρι. Και πάνω από το πανηγύρι, το πατροπαράδοτο και το ακατάλυτο από τους αιώνες, υψώνονταν καμαρωτοί και στεφανωμένοι με τα πελώρια κορινθιακά τους κιονόκρανα, οι μαρμαρένιοι Στύλοι του Ολυμπίου Διός, ακατάλυτοι και τούτοι μάρτυρες πατροπαράδοτης ελληνικής τέχνης.

Η παράδοση έβρισκε πρόσφορο έδαφος στις πόλεις την εποχή της Αποκριάς (1936)

Σήμερα όμως του μπαρμπα - Δημήτρη, ο λογισμός δεν ταξιδεύει μονάχα στα Κούλουμα των Αθηνών, αλλά πιάνει και θυμάται όλη την εορταστική ατμόσφαιρα της παιδικής του ζωής, εκεί στο μακρινό και το φτωχό Μοραΐτικο χωριό του: Θα ήταν δεκαπεντάχρονο παιδί. Θυμάται όλα εκείνα τα μακρινά σα να ξαναγίνονται σήμερα. Θυμάται τον πατέρα του, τ' αδέλφια του, τους θειούς με τις θειάδες και τα ξαδέλφια, μελίσσι ολόκληρο, μαζεμένο στην ευρύχωρη σάλα, που ήταν στου παππού το σπίτι. Μαζεύτηκαν εκεί αργά το βράδυ, στην Κυριακή της Τυρινής. Μερικοί τους μάλιστα, οι νεότεροι, είχανε ντυθεί μασκαράδες, πράγμα που κατάφεραν με τον απλούστερο και το φτηνότερο τρόπο. Άλλοι τους φορούσαν ανάποδα τα ρούχα τους κι άλλοι έβαναν με τρόπο κωμικό τα ρούχα των άλλων, οι γυναίκες αντρίκεια ρούχα και οι άντρες γυναικεία.

Όμως την ώρα του φαγητού, τη στιγμή που ο γερο-παππούς έδινε το σύνθημα και σηκώνονταν όλοι τους όρθιοι γύρω από το γεμάτο τραπέζι, τότε το γλέντι και οι φωνές και τα γέλια σταματούσαν αμέσως, σαν κομμένα με το μαχαίρι. Στα πρόσωπα όλων, μικρών και μεγάλων, κυριαρχούσε η σοβαρότητα της στιγμής, η συναίσθηση πως βρίσκονται μπροστά σε κάποια τελετή θρησκευτική που μόλις τώρα αρχίζει. Και τότε, σύμφωνα με το παλαϊκό, το πατροπαράδοτο έθιμο του χωριού τους, έπιαναν όλοι, μικρό και μεγάλοι, το πλούσιο τραπέζι και όλοι μαζί το σήκωναν ψηλά.

- Το σηκώναμε, καθώς σηκώνει ο παππάς το ύψωμα, σοβαροί και αμίλητοι. Για τούτο και τις Απόκριες τις λέγαμε στην πατρίδα "Οι Μεγάλες Σήκωσες" γιατί, βλέπεις, σηκώναμε ψηλά και με πολύ σέβας το τραπέζι της Αποκριάς!

........

Βόλτα στον Ζωολογικό κήπο Παλαιού Φαλήρου το 1904. Επίσκεψη στα κλουβιά των λεόντων.

Μετά το τέλος του φαγητού, ο παππούς σηκωνόταν και πάλι όρθιος, ψηλός και ασπρομάλλης, σαν τη χιονισμένη κορφή του γειτονικού βουνού, και σοβαρός, καταπώς ταίριαζε στο σεβάσμιο ιεροφάντη της συγκεντρωμένης οικογένειας. Έδινε πάλι σ' όλους την εντολή να πιάσουνε και να σηκώσουνε ψηλά το τραπέζι, και την ώρα εκείνη τους ρωτούσε: "Φάγατε;", Εκείνοι απαντούσαν όλοι μαζί "Φάγαμε!", "Ήπιατε;" τους ξαναρωτούσε, "Ήπιαμε!" απαντούσαν εκείνοι. "Χορτάσατε;" ξαναρωτούσε ο παππούς "Χορτάσαμε!" απαντούσαν όλοι μαζί, μικροί και μεγάλοι.

Και τότε ο γερο Παππούς με βαθιά κατάνυξη, σοβαρός σα να ήταν ο αντιπρόσωπος του ίδιου του Θεού, που ο κάθε λόγος του γίνεται πράξη, ευχόταν όλο εκείνο το ανθρώπινο μελισσολόι, τους απογόνους του, λέγοντάς τους με συγκίνηση την εξής μεγάλη ευχή:

"Πάντα χορτασμένοι νά' στε κι εσείς και τα παιδιά σας!".

Έπειτα τους έδινε εντολή ν' αφήσουνε χάμω το τραπέζι και να αρχίσει το γλέντι, που κρατούσε ως τα μεσάνυχτα και ακόμη.

.......

Περιφορά καμήλας στους δρόμους της πόλης το 1908

Θέλησα να δώσω ένα τέλος στη σοβαρή και την πένθιμη ατμόσφαιρα των παιδικών αναμνήσεων. Και τότε θύμισα στου μπαρμπα-Δημήτρη τα γέλια, που γίνονται τέτοια βράδια με τους Αποκριάτικους χορούς και με το ομαδικό στούμπημα που κάνουμε στη γη, τραγουδώντας το γνωστό εκείνο:

"Τούτ' η γης που θα μας φάει,

δώστε της κλωτσιές κι ας πάει..."

Του είπα τότε και για τον αλησμόνητο "Χαραλάμπη" που τον κωμικοτραγικό σύνδεσμό του με τις Αποκριές τον οφείλει στη γειτονική χρονιά γιορτή του Αγίου Χαραλάμπους και που τον καλούσαμε τραγουδιστά να έρθει, για να παντρέψουμε με το ζόρι...

"Έλα βρε Χαραλάμπη, να σε παντρέψουμε,

να φάμε και να πιούμε και να χορέψουμε..."

Απόκριες στο Ζάππειο το 1935

Όμως ούτε ο "Χαραλάμπης" ούτε "η πίτα πόφαγε ο σπανός κι ήταν κολοκυθένια" έκαμαν τον μπαρμπα-Δημήτρη να λησμονήσει την πικρή αλήθεια, πως όλα εκείνα ήταν περασμένα μεγαλεία και πως τώρα η πραγματικότητα, η σκληρή πραγματικότητα, ήταν εντελώς διαφορετική.

Αργότερα εξακρίβωσα ότι επικρατούσε και στο σπίτι του το αμερικάνικο έθιμο, ένα έθιμο που ευτυχώς δεν επικρατεί στα περισσότερα ελληνικά σπίτια της Αμερικής, γιατί διατηρούν σε ακμή τα δικά τους ελληνικά συνήθεια. Σύμφωνα με αυτό, καθένας τρώει και φεύγει για την δουλειά του δίχως να περιμένει να κάτσουν και οι άλλοι τις ίδιας οικογένειας. Τότε κατάλαβα γιατί ο νους του μπαρμπα-Δημήτρη δεν εννοούσε να ξεκολλήσει από την ανάμνηση του ομαδικού οικογενειακού τραπεζιού των παιδικών του χρόνων!...

.......

Ο μπαρμπα-Δημήτρης κοίταζε το άδειο απ' ανθρώπους τραπέζι και ελεεινολογούσε τον εαυτό του, γιατί άφησε στο ναυπηγείο του Πειραιά μισοφτιαγμένη στα σκαριά μια "Βαγγελίστρα" και ξεκίνησε για την Αμέρικα, για να γίνει ένα υφαντουργός, ένας μίστερ Τζίμης. Αποτέλεσμα ήταν να βρίσκεται τώρα μπροστά σε ένα άδειο τραπέζι και να συλλογιέται "τις Μεγάλες Σήκωσες" των ευτυχισμένων χρόνων της παιδικούς του ζωής, εκεί στη μακρινή του πατρίδα.

(Από το κεφάλαιο "Οι Μεγάλες Σήκωσες" του Κ. Ρωμαίου και το βιβλίο του "Κοντά στις ρίζες. Έρευνα στον ψυχικό κόσμο του ελληνικού λαού", Αθήνα 1959)

Διαβάστε επίσης:

Όταν το επίνειο κατατρόπωσε το Άστυ (Πειραϊκή Αποκριά 1901)

«Ιωάννης Κούτσης»: Το Σπετσιώτικο εμπορικό ατμόπλοιο που συνέχισε τη ναυτική παράδοση της ηρωικής νήσου.

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sun, 17 Mar 2024 11:35:00 +0000

Το ατμόπλοιο των αδελφών Κούτση

του Στέφανου Μίλεση

Η Ελλάδα στους Βαλκανικούς πολέμους 1912-13, κλήθηκε μόνη να αντιμετωπίσει τον Τουρκικό στόλο, αλλά και να καλύψει την τροφοδοσία και τις μεταφορές τόσο του ελληνικού στρατού, όσο και των συμμάχων.

Τα 97 εμπορικά ατμόπλοια του πολέμου

Να ληφθεί υπόψη ότι οι μεταφορές δια ξηράς ήταν δύσκολες, καθώς το οδικό δίκτυο ήταν ανύπαρκτο, τα μέσα περιορισμένα και το σιδηροδρομικό δίκτυο ανεπαρκές. Η μόνη εφικτή συνεπώς οδός μεταφοράς υλικού και ανδρών ήταν η θάλασσα. Τότε εμφανίστηκαν τα σωτήρια και πάλι εμπορικά πλοία. Ο στόλος του εμπορικού μας ναυτικού στάθηκε επάξια δίπλα στον πολεμικό διαθέτοντας στο σύνολο 97 ατμόπλοια! Από αυτά τα 6 ατμόπλοια που ήταν ταχυδρομικά (ακτοπλοϊκά) έφεραν πάνω τους μάλιστα και ταχυβόλα εκτελώντας πολεμικές αποστολές όπως τα εύδρομα της εποχής. Αυτά ήταν τα «Εσπερία», «Μακεδονία», «Αρκαδία», «Μυκάλη», «Αθήναι» και το «Θεμιστοκλής».

Το μοναδικό εμπορικό πετρελαιοφόρο

Δύο άλλα ταχυδρομικά μετασχηματίσθηκαν σε πλωτά νοσοκομεία ένα για τις ανάγκες του στρατού ξηράς και το άλλο για τις ανάγκες του πολεμικού ναυτικού (Τα «Ιωνία» και «Αλβανία»). Δύο ατμόπλοια χρησιμοποιήθηκαν στη γραμμή Πειραιώς – Μούδρο, ως διαρκή ανθρακοφόρα του στόλου, ενώ ένα ακόμα ήταν πετρελαιοφόρο. Αυτό το τελευταίο ήταν το «Ιωάννης Κούτσης», για το οποίο θα αναφερθούμε εκτενέστερα.

Το «Ιωάννης Κούτσης» ήταν 1666 τόνων και ως προς την ταχύτητα δεν ξεπερνούσε τα 10,5 μίλια την ώρα. Κατασκευάστηκε στα ναυπηγεία W. G. Armstrong Mitchell and Co Ltd στο New Castle το 1888 για λογαριασμό Βέλγων. Το 1898 περιήλθε στην ιδιοκτησία των αδελφών Κούτση και έγινε το πρώτο ελληνικό πετρελαιοφόρο και για αυτό κρίθηκε σημαντικότατο στο ναυτικό πόλεμο που ακολούθησε.

Σπετσιώτες οι ιδιοκτήτες, Σπετσιώτικο και το πλήρωμα

Οι αδελφοί Κούτση διατηρούσαν το γραφείο και έδρα της επιχείρησής τους στον Πειραιά. Πριν τους βαλκανικούς το δεξαμενόπλοιο «Ιωάννης Κούτσης», μετέφερε καύσιμα από τη Ρωσία ή από τα λιμάνια της Ρουμανίας (Κωνστάντζα, Βατούμ) προς την ηπειρωτική Ευρώπη και τη Μεγάλη Βρετανία. Καθώς τα ρωσικά φορτία του ήταν ανάρπαστα στους Ευρωπαϊκούς λιμένες, τα αδέλφια σκέφτηκαν να το εκμεταλλευτούν παράλληλα και για άλλες μεταφορές εκτός του ρωσικού και του ρουμανικού πετρελαίου. Έτσι έκαναν μετασκευές ώστε να δέχεται και στάρι ή κάρβουνο. Πριν από τέτοια φόρτωση το πλήρωμα καθάριζε τις δεξαμενές (πλύσιμο) ώστε τα σιτηρά να μην λαμβάνουν την οσμή καυσίμου. Από τις αλλαγές αυτές του φορτίου το πλήρωμα είχε εκπαιδευτεί να καθαρίζει τις δεξαμενές πολύ γρήγορα. Εκτός από τους ιδιοκτήτες όλο το πλήρωμα ήταν επίσης από τις Σπέτσες. Όποια αβαρία πάθαινε το πλήρωμα την επισκεύαζε επί τόπου.

Τον καιρό του πολέμου

Το «Ιωάννης Κούτσης» κλήθηκε να αναλάβει το πιο σημαντικό ρόλο εκτός των πολεμικών μονάδων του στόλου. Το ελληνικό κράτος είχε παραλάβει τέσσερα αντιτορπιλικά (Λέων, Πάνθηρ, Αετός, Ιέραξ) τα οποία κινούνταν με πετρέλαιο. Όταν η Ελλάδα ενεπλάκη στις πολεμικές επιχειρήσεις, έπρεπε να βρει τρόπο ανεφοδιασμού των. Στην αρχή αναζήτησε λύση από το εξωτερικό, να ενοικιάσει δηλαδή πετρελαιοφόρο. Όμως τα ποσά που απατούσαν οι Ιταλοί στους οποίους απευθύνθηκε αρχικά, ήταν τεράστια. Χρόνος δεν υπήρχε κι έτσι κατέφυγε στη λύση της επίταξης του πετρελαιοφόρου «Ιωάννη Κούτση». Ήταν το μοναδικό εμπορικό πλοίο που θα μπορούσε να αναλάβει το ρόλο του εφοδιασμού των αντιτορπιλικών, που έμειναν γνωστά ως «Θηρία». Το «Ιωάννης Κούτσης» βρέθηκε να συμμετέχει σε όλες τις επιχειρήσεις τόσο κατά των Τούρκων (Μούδρο, 1912), όσο και κατά των Βουλγάρων (παράλια Θράκης 1913). Η ικανότητα γρήγορου καθαρισμού των δεξαμενών που είχε αποκτήσει το πλήρωμα προπολεμικά, αξιοποιήθηκε και στον καιρό του πολέμου. Αναλάμβανε μετά τα καύσιμα να μεταφέρει πόσιμο και τροφοδοτικό νερό για τις ανάγκες των πλοίων και των λεβήτων, χωρίς αυτό να έχει τη γεύση ή την οσμή του καυσίμου. Μετά πάλι αναλάμβανε να μεταφέρει πετρέλαιο για τα «θηρία» όπως και για το υποβρύχιο «Δελφίν».

Αξιωματικοί Ε.Ν. ως Έφεδροι Αξιωματικοί Π.Ν.

Σε όλη την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων οι Σπετσιώτες αξιωματικοί (πλοίαρχοι και μηχανικοί) που είχαν ναυτολογηθεί από πριν, παρέμειναν επί του πλοίου με το βαθμό του Εφέδρου Αξιωματικού του Π.Ν. καθώς ήταν οι μόνοι που γνώριζαν καλά τη λειτουργία ενός δεξαμενόπλοιου.

Το 1915 επωλήθη σε νορβηγική εταιρεία λαμβάνοντας το όνομα «Thor Minor». Ακολούθησαν και άλλες αλλαγές ιδιοκτησίας με τελευταία να είναι γερμανική. Εξώκειλε και θεωρήθηκε συμφέρουσα πλέον η διάλυσής του η οποία επήλθε το 1934. Η συμμετοχή αμιγώς Σπετσιωτών ως αξιωματικών και πληρώματος σκάφους που μετείχε σε πολεμικές επιχειρήσεις σε σύγχρονη περίοδο της ιστορία, επανάφερε στο προσκήνιο τις σελίδες ναυτικής δόξας που κάποτε το νησί των Σπετσών είχε καταγράψει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Το κατόρθωμα του ατμόπλοιου «Πέλοψ»

Ευάγγελος Μενεξής: Ο Πειραιώτης Ολυμπιονίκης που καταχωρήθηκε ως "αθλητής εξωτερικού, αγνώστου σωματείου".

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Sat, 02 Mar 2024 11:17:00 +0000

Ευάγγελος Μενεξής. Το ίνδαλμα του Πειραϊκού Συνδέσμου που ξεχάστηκε....

του Στέφανου Μίλεση

Στις αρχές του 1957 πέθανε ένα ίνδαλμα του πειραϊκού αθλητισμού, ο Ευάγγελος Μενεξής. Παρόλα αυτά στην κηδεία του δεν εκφωνήθηκαν επικήδειοι ούτε παρέστη πλήθος κόσμου, παρά μόνο ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Μιλτιάδης Πουρής και κάποιοι στενοί συγγενείς.

Ο Μενεξής ζούσε για χρόνια μόνος, φτωχικά σε ένα λιτό δωμάτιο στον Πειραιά, στην οδό Κανάρη 44. Κι όμως το όνομά του κάποτε μεσουρανούσε στην πόλη. Υπήρξε και μέλος της Εθνικής Ομάδας άρσης βαρών και συμμετείχε στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αμβέρσας, τιμώντας έτσι και τα χρώματα του Πειραϊκού Συνδέσμου τον οποίο εκπροσωπούσε.

Όλη την δεκαετία του 1920 υπήρξε αστέρι της άρσης βαρών, με την δημοσιότητα να είναι διαρκώς στραμμένη πάνω του. Η εντυπωσιακή σωματική διάπλαση, παρότι ήταν κοντός (αγωνιζόταν στα 67,5 κιλά της άρσης βαρών), τον κατέστησε δημοφιλή στα πειραϊκά φωτογραφικά και κινηματογραφικά στούντιο. Άλλοτε τον έντυναν ως «Ηρακλή» ή αρχαίο ημίθεο, κι άλλοτε ταύτιζαν το αρχαίο κλέος με την εμφάνισή του.

Η ελληνική αποστολή στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αμβέρσας το 1920

Σε μια από τις πρώτες ελληνικές κινηματογραφικές ταινίες, στην «Έρως και κύματα» του Γαζιάδη διακρίνεται σε μια σκηνή να «σώζει» την πρωταγωνίστρια του έργου σε ένα ναυάγιο. Η παρουσία του καταγράφεται και σε άλλες ταινίες του πρώτου ελληνικού κινηματογράφου, όπως το "Λιμάνι των Δακρύων" (1929), "Λαγιαρνί" (1930) και "Δάφνις και Χλόη" (1931). Θα έκανε και σταδιοδρομία στα μεγάλα στούντιο των ΗΠΑ, αλλά ο ίδιος είχε αρνηθεί παρότι δεν είχε οικογενειακές υποχρεώσεις. Μονάχα μια μητέρα με την οποία ζούσε και συντηρούσε από την δούλεψή του.

Ο Μενεξής δεν ήταν γνωστός στον Πειραιά μόνο από τις αθλητικές του επιδόσεις ή τις εμφανίσεις του σε στούντιο, αλλά και για το γεγονός πως εργαζόταν πιεστής στα τυπογραφεία της καθημερινής πειραϊκής εφημερίδας «Σφαίρα». Τα τυπογραφεία της ιστορικής εφημερίδας βρίσκονταν τότε στην οδό Δραγάτση δίπλα από τα διδασκαλεία της Ραλλείου. Στην πρόσοψη το κτήριο που τη στέγαζε είχε τρεις φαρδιές θύρες. Η μεσαία ήταν η είσοδος της εφημερίδας. Όσοι εισέρχονταν τον πρώτο που έβλεπαν ήταν τον θεόρατο πιεστή της εφημερίδας, που ήταν φυσικά ο Ευάγγελος Μενεξής.

Στην εποχή του Μενεξή ο αθλητισμός, ακόμα και ο πρωταθλητισμός δεν εξασφάλιζαν τον βιοπορισμό των αθλητών. Για αυτό όπως όλοι οι αθλητές στην εποχή του, έτσι και ο Μενεξής ζούσαν από επαγγέλματα που ασκούσαν παράλληλα με τις αθλητικές τους δραστηριότητες. Ο Μενεξής είχε καταπληκτική δύναμη στα χέρια προσόν που τον ανέδειξε στον πλέον ισχυρό αθλητή της άρσης βαρών. Είχε όμως πολλές επιτυχίες και στους κρίκους και στο μονόζυγο. Η επιλογή του Μενεξή να κάνει τον πιεστή σε τυπογραφείο ήταν πραγματικά παράξενη, καθώς οι αναθυμιάσεις και η πολύωρη παραμονή και έκθεση στο μελάνι δημιουργούσαν τις ιδανικές συνθήκες για τη φυματίωση, που τότε θέριζε. Κανείς αθλητής που επιθυμούσε άριστη φυσική κατάσταση δεν πήγαινε να εργαστεί τυπογράφος.

Όποιος τον αντίκριζε δεν μπορούσε να φανταστεί πως η αθλητική του δράση είχε ξεπεράσει τα ελληνικά σύνορα κι είχε φτάσει μέχρι την Αμβέρσα. Εκεί το 1920 είχε λάβει μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες στο αγώνισμα φυσικά της άρσης βαρών. Σήκωσε 205 κιλά, αναλυτικά ως εξής: Ντεβελοπέ 50, Αρασέ 60, Ζετέ 95. Τότε ο αγώνας γινόταν σε τρεις κινήσεις. Αγωνίσθηκαν 12 αθλητές και ο Μενεξής κατετάγη 10ος. Νικητής ήταν ο Εσθονός Άλφρεντ Νόιλαντ με 257,5κ. Παρόλα αυτά η συμμετοχή του και μόνο στους Ολυμπιακούς Αγώνες θεωρήθηκε κατόρθωμα κάτω από τις συνθήκες που αθλούνταν οι Έλληνες αθλητές.

Όταν επέστρεψε τα μέλη του Δ.Σ. του Συνδέσμου του παρέθεσαν γεύμα σε μπακαλοταβέρνα! Αυτή ήταν για την εποχή εκείνη η υλική ανταμοιβή ενός αθλητή των Ολυμπιακών Αγώνων… Δίπλα ακριβώς από το γυμναστήριο του Πειραϊκού Συνδέσμου υπήρξε το παντοπωλείο του Πετρόπουλου (μπακαλοταβέρνα στην οποία σύχναζε και ο Λάμπρος Πορφύρας). Σε αυτήν σύχναζαν οι αθλητές του Συνδέσμου αλλά και πολλοί Πειραιώτες του πνεύματος. Λέγεται ότι εκεί για πρώτη φορά είδαν τον Μενεξή να πίνει κρασί περισσότερο από 50 δράμια! Τόσο προσεκτικός είχε υπάρξει στην διατροφή του.

Ο Μενεξής στην αρχή της σταδιοδρομίας του έδινε και αγώνες πάλης κι παρόλο που με αυτούς κέρδιζε περισσότερα (λόγω στοιχημάτων), τελικώς τον κέρδισε η άρση βαρών. Την εποχή που ακόμα ήταν παλαιστής είχε αναμετρηθεί με έναν Τούρκο στο θέατρο Διονυσιάδη στο Πασαλιμάνι τον οποίο φυσικά και κατατρόπωσε. Αν συνέχιζε στην πάλη είναι σίγουρο ότι θα είχε και εκεί διαπρέψει καθώς η μυϊκή του δύναμη ήταν τρομερή. Κατά την διάρκεια της κατοχής ο Μενεξής ήταν θαύμα το πώς επέζησε. Πρήστηκε από την πείνα και έφτασε πολλές φορές στον θάνατο, αλλά τον κράτησε ο ισχυρά γυμνασμένος οργανισμός του.

Ο «Βαγγέλης» όπως τον αποκαλούσαν οι φίλοι, έκανε τον λεμονατζή, τον ακροβάτη σε πλατείες και αλάνες και άλλα επαγγέλματα του δρόμου. Μεταπολεμικά σύχναζε στην ταβέρνα του Σαράντου όπου πήγαινε κόσμος για να τον ακούσει να διηγείται διάφορα περιστατικά από τη ζωή του και από τον κινηματογράφο όπου τον καλούσαν λόγω της σωματικής του διάπλασης. Κάποια στιγμή όλες τις στιγμές δόξας του τις είχε συγκεντρώσει με αποκόμματα εφημερίδων και περιοδικών σε έναν τοίχο του τυπογραφείου της «Σφαίρας».

Όταν πέθανε στη φτωχική του κάμαρα, δεν βρέθηκε ούτε ένα από τα δεκάδες εκατοντάδες μετάλλια και διπλώματα που είχε λάβει όταν μεσουρανούσε. Γείτονες έλεγαν πως τα είχε πουλήσει… Ο Ευάγγελος Μενεξής υπήρξε τόσο σεμνός αθλητής που παρότι εργαζόταν σε εφημερίδα αρνείτο να δίνει συνεντεύξεις για τις αθλητικές του επιδόσεις. Ακόμα και στα επίσημα αρχεία των Ελλήνων ολυμπιονικών είναι σήμερα καταχωρημένος με την παρακάτω ένδειξη: «Έλληνας του εξωτερικού, που ενίσχυσε την Ολυμπιακή Αποστολή στους Αγώνες της Αμβέρσας του Βελγίου το 1920, καθώς δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία αναφορικά με τον αθλητή. Πολύ περισσότερο για τον Σύλλογο στον οποίο να ήταν γραμμένος»!

Νομίζω πως ήρθε η στιγμή να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες ώστε να καταχωρηθεί και επίσημα ο σπουδαίος αυτός αθλητής στα αρχεία της πολιτείας ως αθλητής του Πειραϊκού Συνδέσμου.

Ο ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΦΟΡΕΣ ΝΑΥΑΓΟΣ ΤΟΥ ΓΗΡΟΚΟΜΕΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ (1954)

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Tue, 27 Feb 2024 07:11:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Κατά καιρούς παλαιότερα, εμφανίζονταν αφιερώματα στις τοπικές εφημερίδες του Πειραιά για ανθρώπους του Γηροκομείου που είχαν κάτι σημαντικό να διηγηθούν στη ζωή τους. Τον Φεβρουάριο του 1954 δημοσιεύθηκε η ιστορία ενός ανθρώπου που ζούσε σε δωμάτιο του γηροκομείου Πειραιώς.

Επρόκειτο για τον Μάρκο Ψαρρό που όλη του τη ζωή εργάστηκε ως θερμαστής στα ατμόπλοια. Ένας άνδρας που όποιος τον έβλεπε στο δωμάτιο του γηροκομείου καταλάβαινε πως είχε να κάνει με έναν κουρασμένο και βασανισμένο άνθρωπο. Πραγματικό ερείπιο τον περιέγραφαν όσοι τον συναντούσαν, παρότι ο Μάρκος Ψαρρός την εποχή εκείνη ήταν 56 ετών! Ο Ψαρρός είχε υπηρετήσει σε πολλά βαπόρια διαφορετικών εταιρειών και είχε βρεθεί ναυαγός τέσσερις φορές!

Είχε κάνει θερμαστής στα ατμόπλοια ΤΡΙΦΥΛΛΙΑ, ΠΑΝΑΗΣ ΒΑΛΛΙΑΝΟΣ, ΜΙΧΑΗΛ, ΜΑΡΙΕΤΤΑ ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ και σε άλλα καράβια του εφοπλιστή Λιβανού. Ο Ψαρρός ταξίδευε αδιάκοπα επί τριάντα έτη έχοντας ναυτολογηθεί για πρώτη φορά όταν ήταν ακόμη 15 ετών.

Την πρώτη φορά ναυάγησε όταν ήταν ναυτολογημένος στο φορτηγό πλοίο της γερμανικής εταιρείας ΝΤΟΪΤΣ ΛΕΒΑΝΤΙ ΛΑΙΝΣ. Το πλοίο αυτό βυθίστηκε στα Δαρδανέλια έπειτα από προσάραξη.

Δεύτερη φορά βρέθηκε ναυαγός κοντά στο Ντόβερ με το ελληνικό ατμόπλοιο ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ του Πρωΐου το 1920. Το πλοίο τότε είχε πέσει σε πυκνή ομίχλη με αποτέλεσμα το ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ να συγκρουστεί με ένα αγγλικό πλοίο. Ο Ψαρρός ούτε κατάλαβε πώς βρέθηκε κολυμπώντας σε μια νησίδα για να σωθεί από τα παγωμένα νερά.

Τρίτη φορά ήταν μπαρκαρισμένος με το ελληνικό ατμόπλοιο, το ΑΡΧΩΝ, όταν κι αυτό προσάραξε λόγω ομίχλης στα ρηχά ενώ ήταν πλήρες φορτίου αραβοσίτου από τη Νότια Αμερική.

Ύστερα από την τρίτη φορά ο Ψαρρός σκέφτηκε να τα εγκαταλείψει και να γίνει στεριανός. “Η θάλασσα δεν με θέλει” σκέφτηκε “πάντα με κυνηγάει η κακοτυχία και παίρνω στο λαιμό μου κι άλλους”...

Όμως η οικονομική του κατάσταση γρήγορα τον ανάγκασε να ανέβει ξανά σε βαπόρι. Ήταν ένα φορτηγό της Μεσσαζερί που έκανε ταξίδια μεταξύ Γαλλίας – Αφρικής. Όταν κάποια ημέρα έφυγαν από την Ντουάλα της Αφρικής κατά τις τέσσερις το απόγευμα ο Ψαρρός βρισκόταν κάτω στο μηχανοστάσιο. Κάποια στιγμή σε ένα μποτζάρισμα του σκάφους ο θερμαστής χτύπησε στο κεφάλι. Έβγαλε το μαντήλι του για να σκουπιστεί καθώς ένιωθε να τρέχει αίμα στο κεφάλι του αλλά εκείνη την ώρα τα πάντα σκοτείνιασαν γύρω του και χάνοντας τις αισθήσεις του έπεσε στο δάπεδο. Τον ανέβασαν στο κατάστρωμα όπου του προσέφεραν αρχικά τις πρώτες βοήθειες και στη συνέχεια τον μετέφεραν σε νοσοκομείο.

Βγήκε στη Μασσαλία όπου οι ιατροί που τον εξέτασαν, τον έκριναν ανίκανο προς εργασία. Ωστόσο διέγνωσαν πως το κακό που είχε πάθει στο κεφάλι ήταν προερχόμενο από παθολογικό αίτιο και όχι από χτύπημα. Έτσι δεν έλαβε αποζημίωση παρά μονάχα 160 λίρες για να επιστρέψει πίσω. Γύρισε στην Ελλάδα και καθώς ήταν μοναχός κι έρημος το Γηροκομείο Πειραιώς που τον δέχθηκε του φάνηκε ως η καλύτερη λύση. Έμεινε σε αυτό μέχρι το θάνατό του.

ΔΕΥΤΕΡΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΡΕΝΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ. ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΙΔΡΥΣΕΩΣ ΤΟΥ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Mon, 26 Feb 2024 11:51:00 +0000

του Στέφανου Μίλεση

Η ιστορία του Β' Γυμνασίου Αρρένων Πειραιώς του οποίου η ιστορία και η παράδοση έχει πλέον διαρραγεί λόγω των απανωτών μετονομασιών και μετακινήσεων (βρισκόταν για πολλά χρόνια στην Υδραίικη συνοικία και τώρα βρίσκεται στα Κρητικά) είναι πραγματικά μεγάλη.

Όλα αρχίζουν με ένα θάνατο και με μια διαθήκη που πρέπει να εκτελεστεί. Συγκεκριμένα στις 30 Μαΐου 1874 πεθαίνει ο αδελφός του παλαιού Δημάρχου Λουκά Ράλλη, ο Ιάκωβος. Δύο χρόνια πριν το θάνατό του, στις 7 Μαρτίου 1872, είχε προλάβει ο Ιάκωβος να συντάξει διαθήκη, με την οποία άφηνε στον Δήμο Πειραιώς, ένα διώροφο σπίτι που βρισκόταν ακριβώς απέναντι από την έκταση που καταλάμβανε το Πολεμικόν Σχολείον (Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων).

Πρόθεσή του ήταν σε αυτό το σπίτι να εγκατασταθεί ορφανοτροφείο θηλέων καθώς τα ανήλικα παιδιά περιφέρονταν τότε κατά εκατοντάδες στο λιμάνι του Πειραιά (Βλέπε το σχετικό βιβλίο μου “Γαβριάδες οι απόκληροι του Πειραιά”). Οι περισσότεροι φιλάνθρωποι την εποχή εκείνη τα παιδιά ήθελαν να ευεργετήσουν, διότι ο Πειραιάς αντιμετώπιζε μέγιστο πρόβλημα (δεν ήταν τυχαία η ύπαρξη τόσων ορφανοτροφείων στην πόλη). Επιπρόσθετα ο Ιάκωβος Ράλλης είχε μεριμνήσει στην διαθήκη του και είχε αφήσει κι το ποσό των 250 χιλιάδων φράγκων, ώστε να εξασφαλιστεί η λειτουργία του ορφανοτροφείου που θα λειτουργούσε εντός του ακινήτου του.

Όμως από την εποχή που ο Ιάκωβος Ράλλης είχε συντάξει την διαθήκη του (το 1872) μέχρι το θάνατό του (1874) είχαν περάσει δύο χρόνια. Σε αυτή την περίοδο το τραπεζικό κεφάλαιο που προόριζε για το ορφανοτροφείο του ελαττώθηκε. Είχε βοηθήσει με αυτό κατά τα τελευταία έτη της ζωής του, τους γαμπρούς του Νεγρεπόντη και Μαυροκορδάτο. Έτσι όταν μετά τον θάνατό του οι εκτελεστές της διαθήκης άνοιξαν τον λογαριασμό, τα μόνα χρήματα που βρέθηκαν από τις 250 χιλιάδες της διαθήκης έφταναν τις 39 χιλιάδες!

Χωρίς κεφάλαιο υποστήριξης ήταν απολύτως αδύνατο να λειτουργήσει οποιοδήποτε ίδρυμα, έστω κι αν διέθετε ακίνητο. Ο Δήμος εκείνη την περίοδο -όπως διαχρονικά συμβαίνει- ήταν χρεοκοπημένος. Έτσι έγινε συμβιβασμός με την οικογένεια ώστε ο Δήμος Πειραιώς να αποδεχθεί την δωρεά, αποτελούμενη από το σπίτι και τις 39 χιλιάδες, χωρίς όμως να έχει την υποχρέωση να ιδρύσει το ορφανοτροφείο. Αυτό σήμαινε πως το σπίτι και τα χρήματα του Ιακώβου Ράλλη ήταν ελεύθερα πλέον προς κάθε χρήση.

Με τα χρήματα αυτά το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε να οικοδομήσει κτήριο που θα προοριζόταν για Παρθεναγωγείο για τα κορίτσια της Υδραίικης συνοικίας στη συνοικία του Βρυώνη. Το 1875 ο Δήμος Πειραιά αγόρασε για το σκοπό αυτό, από τον μεγαλοκτηματία Οριγώνη όλο το οικοδομικό τετράγωνο που του ανήκε, επί της κεντρικής λεωφόρου Νοσοκομείου (μετέπειτα Θεόδωρου Αφεντούλη). Η συμφωνία για την αγορά 3,50 δραχμές τον πήχη κι έτσι το συνολικό ποσό αγοράς έφτασε τις 8.059,80 δρχ. Εκ παραλλήλου ο Δήμος ενοικίασε το σπίτι του Ιακώβου Ράλλη (που προοριζόταν για ορφανοτροφείο), για να στεγαστεί το Ειρηνοδικείο Πειραιώς. Αργότερα το πούλησε για να οικοδομηθεί στη θέση του το μέγαρο του Ταχυδρομείου (νυν Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιώς).

Με τα χρήματα από την πώληση του σπιτιού του Ιακώβου Ράλλη άρχισε η οικοδόμηση του Β' Παρθεναγωγείου, η θεμελίωση του οποίου έγινε στις 26 Σεπτεμβρίου 1876 ενώ τα εγκαίνια λειτουργίας του πραγματοποιήθηκαν στις 10 Μαρτίου 1878. Το Β' Παρθεναγωγείο λειτούργησε μέχρι τον Μάιο του 1918 που άλλαξε χρήση.

Εγκαίνια Δευτέρου Παρθεναγωγείου παρουσία του Υπουργού Παιδείας και του Λουκά Ράλλη αδελφού του Ιακώβου με την παρατήρηση πως "δια του κληροδοτήματος του οποίου ανιδρύθη η σχολή αύτη" δεν είναι απολύτως ορθή.

Στο μεταξύ από το 1914 είχε συσταθεί και Δεύτερο Γυμνάσιο στον Πειραιά προς υποβοήθηση του ήδη λειτουργούντος Α' Γυμνασίου Αρρένων. Το 1918 όμως ιδρύθηκε το Πρωτοδικείο Πειραιώς και εγκαταστάθηκε στο κτήριο που μέχρι τότε στεγαζόταν το Δεύτερο γυμνάσιο. Στον Δήμο όσο κι αν έψαχναν κτήριο άλλο δεν έβρισκαν για το Δεύτερο κι αποφάσισαν να εγκατασταθεί αυτό στο κτήριο του Β' Παρθεναγωγείου της Υδραίικης συνοικίας. Βοήθησε στην απόφασή τους και το γεγονός πως οι μαθήτριες αριθμητικά είχαν μειωθεί και ουσιαστικά το Παρθεναγωγείο υπολειτουργούσε.

Συνεπώς από τα παραπάνω προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα. Το Δεύτερο Γυμνάσιο Αρρένων Πειραιώς δε συστάθηκε από τον Ιάκωβο Ράλλη, ούτε το κτήριο που ανεγέρθηκε στη συνοικία Βρυώνη υπήρξε αποτέλεσμα δικής του δωρεάς σε ευθεία γραμμή. Απλά για λόγους εξιστόρησης και συντομίας καθώς το ιστορικό προέλευσης είναι περίπλοκο, αλλά και για να τιμήσουν τον αδελφό του που τότε ζούσε, διατήρησαν αυτή την εντύπωση. Ο Ι. Ράλλης ορφανοτροφείο επιθυμούσε να ιδρυθεί και τίποτε άλλο.

Για ποιο λόγο το αναφέρω αυτό; Διότι ουσιαστικά το κτήριο που ταυτίστηκε με την ιστορία του Δευτέρου Γυμνασίου Πειραιώς στην οδό Αφεντούλη ήταν οικοδομημένο επί οικοπέδου που αγόρασε ο Δήμος από ιδιώτη, ενώ το ακίνητο οικοδομήθηκε μεν από χρήματα που προέκυψαν από την πώληση του σπιτιού του Ιακώβου Ράλλη, αλλά αφού προηγούμενα είχε επέλθει συμφωνία ώστε να μην τηρηθούν οι όροι της διαθήκης του.

Έτσι όταν το 1931 εκδόθηκε ο Νόμος 5019 που έλεγε πως όλα τα ακίνητα των δήμων που προέρχονταν από δωρεές ιδιωτών για να γίνουν σχολεία, όφειλαν να περιέλθουν στην ιδιοκτησία των Σχολικών Ταμείων ήτοι του κράτους, ο νόμος σαφώς και δεν συμπεριλάμβανε το εν λόγω κτήριο που ανήκε εξ ολοκλήρου στον Δήμο. Η απόφαση του υπουργείου παιδείας την δεκαετία του '60 να το κατεδαφίσει και να οικοδομήσει στη θέση του η σημερινή σχολική μονάδα, στηρίχθηκε σε μια προγενέστερη λανθασμένη κίνηση του Δήμου Πειραιά που το ενέταξε στις διατάξεις του προαναφερομένου νόμου που έκανε λόγο μόνο για ακίνητα εκ δωρεών που εξ αρχής περιείχαν όρο να γίνουν σχολεία. Τέτοιος όρος όμως στην διαθήκη του Ι. Ράλλη δεν υπήρχε...

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί πως αν το σπίτι του Ιακώβου Ράλλη ήταν μεγαλύτερο, τότε το Β' Γυμνάσιο θα έδρευε εξ αρχής στην οδό Άρεως (σημερινή Καραολή και Δημητρίου) και η σημερινή Δημοτική Πινακοθήκη δεν θα είχε καν υπάρξει!

Η ιστορία της πόλης όπως πολλές φορές επαναλαμβάνω, είναι ένα γαϊτανάκι στο οποίο περιφέρονται κτήρια κι άνθρωποι, όλα άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους, τίποτα το τυχαίο και ανεξάρτητο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Δεύτερο (2ο) Γυμνάσιο Αρρένων Πειραιά

ΦΡΑΓΚΗΣ ΒΕΡΝΟΥΔΑΚΗΣ. Ο ΕΡΗΜΙΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΑΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΟΛΙΜΑΝΟΥ

noreply@blogger.com (Stefanos Milesis) — Fri, 23 Feb 2024 10:16:00 +0000

Το καΐκι με το όνομα "ΤΑΜ" ("Πειραματικόν Αλιευτικόν") ήταν σχεδιασμένο και κατασκευασμένο το 1935 από τον ίδιο τον Φραγκή Βερνουδάκη και είχε καταχωρηθεί στο λεμβολόγιο του Πειραιά με αριθμό 2009.

του Στέφανου Μίλεση

Την δεκαετία του 1930 στην ακτή του Τουρκολίμανου ανάμεσα στους δεκάδες ψαράδες που ζούσαν και εργάζονταν στην ακτή, ζούσε κι ένας παράξενος ερημίτης. Έμενε σε ένα ταπεινό σπιτάκι προς το ύψωμα της ακτής, μα ενώ είχε καΐκι δεν ήταν ούτε ψαράς, μα ούτε και ψάρευε για να ζήσει. Οι γείτονές του τον είχαν για σοφό και στην πραγματικότητα τέτοιος ήταν.

Επρόκειτο για τον Φραγκή Βερνουδάκη, που ήταν επιστήμονας ιχθυολόγος και είχε αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη των θαλασσών και των ειδών που ζούσαν σε αυτήν. Οι απλοϊκοί ψαράδες ήταν διχασμένοι για αυτόν. Κάποιοι επιζητούσαν την παρουσία του στα σκάφη τους για να μάθουν απίστευτα πράγματα από τη ζωή των ψαριών. Άλλοι τον θεωρούσαν τρελό πιστεύοντας πως τα πολλά γράμματα είχαν σκοτίσει το μυαλό του. Μα και οι πρώτοι που τον ήθελαν μαζί τους, σκόπευαν περισσότερο στο συμφέρον. Διότι τις ελάχιστες φορές που τον είχαν πείσει να πάει μαζί τους για ψάρεμα, τους καθοδηγούσε στο πώς να γεμίσουν τα δίχτυα τους. Κάποτε ακολούθησε το πλήρωμα ενός μεγάλου καϊκιού του Τουρκολίμανου, του ΑΓΙΟΥ ΕΥΘΥΜΙΟΥ. Έδεσε στην πρύμνη του σκάφους ένα θερμόμετρο ώστε να κρέμεται μέσα στη θάλασσα κι ύστερα έριχνε θαλασσινό νερό σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα. Τον έβαζε στο μικροσκόπιο και έβλεπε τους γόνους των ψαριών που ζούσαν σε αυτό. Τότε δήλωνε τι είδους ψάρια θα έπιαναν, αν έριχναν εκεί τα δίχτυα τους. Έφτανε στο σημείο να καταφέρει να υπολογίσει μέχρι και την ποσότητά τους!... Έτσι είχε καταφέρει να γίνει περιζήτητος ανάμεσα στους ψαράδες της ακτής.

Ο Φραγκής Βερνουδάκης (σε πρώτο πλάνο) με φόντο τους αλιείς που τον βοήθησαν να πιάσει καρχαρία έξω από το Λουτράκι, βάρους 420 κιλών και μήκους τριών μέτρων, ενώ το 1953 θα πιάσει έναν ίδιο έξω από τις ακτές της Αίγινας.

Ο Βερνουδάκης όμως δεν ήταν από εκείνους που μπορούσες εύκολα να πλησιάσεις καθώς η ενασχόλησή του απορροφούσε όλο του το εικοσιτετράωρο. Δεν διέθετε καιρό για χάσιμο και κοινωνικές συναναστροφές. Έλεγαν για αυτόν, πως κάποτε ήταν πλούσιος, αλλά η επιστήμη τον ώθησε να θυσιάσει όχι μόνο τα χρήματά του, αλλά και τους φίλους, την οικογένεια μέχρι και τις κοινωνικές του σχέσεις. Είχε σπουδάσει στην Γερμανία ιχθυολογία και με το σκάφος του είχε γυρίσει όλες τις θάλασσες της Μεσογείου. Πριν εγκατασταθεί στο Τουρκολίμανο, ταξίδευε για εικοσιτέσσερα χρόνια συνεχώς μελετώντας τη θαλάσσια ζωή. Είχε καταφέρει να καταγράψει 14.500 είδη ψαριών και γνώριζε κάθε λεπτομέρεια περί των ειδών τους.

Το Τουρκολίμανο το 1938, την περίοδο όπου ζούσε και εκτελούσε τις μελέτες του εκεί ο ιχθυολόγος Φραγκής Βερνουδάκης

Με ορμητήριο πλέον το Τουρκολίμανο γύριζε τις ελληνικές θάλασσες και μόνο με έναν πόθο. Να αναπτύξει στην Ελλάδα την επιστημονική αλιεία και να επιτύχει την “βιομηχανοποίησή” της. Επιθυμούσε την απόλυτη εκμετάλλευση του ιχθυολογικού πλούτου της χώρας. Εργαζόταν με τόση μεθοδικότητα ώστε μέχρι και το καΐκι του είχε σχεδιάσει και ναυπηγήσει το 1935 ο ίδιος ώστε να διαθέτει στο κατάστρωμα του γυαλί για να βλέπει τους βυθούς και να διαθέτει τον κατάλληλο εξοπλισμό. Το είχε βαπτίσει “ΤΑΝ” ήταν λεμβολογημένο στον Λιμένα Πειραιώς, φέροντας το χαρακτηρισμό “Πειραματικόν Αλιευτικόν” (αριθμός λεμβολογίου Πειραιώς 2009).

Το σπίτι του στην ακτή το είχε διαμορφώσει σε εργαστήριό του και εκεί περνούσε τις μέρες και τις νύχτες του. Η μόνη συντροφιά που ανεχόταν ήταν του μπάρμπα Δημήτρη, ενός έμπειρου ψαρά της περιοχής. Όταν δεν εργαζόταν ο Φραγκής Βερνουδάκης διάβαζε βιβλία. Καμιά άλλη μέριμνα δεν τον απασχολούσε. Γνώριζε τα πάντα γύρω από τα ψάρια και είχε φτάσει σε σημείο να γνωρίζει πώς μπορούσε να παραχθούν χρώματα από αυτά, να παρασκευαστεί ιχθυέλαιο μέχρι και να θεραπεύσει ασθένειες. Ισχυριζόταν πως η φυματίωση που χτυπούσε ανελέητα τους ανθρώπους στην εποχή του, μπορούσε να θεραπευτεί από το λάδι του κεφαλιού του ξιφία αλλά και από το συκώτι του καρχαρία. Ισχυριζόταν ακόμα πως κάθε ασθένεια μπορούσε να θεραπευτεί από τα ιχθυέλαια που εκτός από θεραπευτικές ιδιότητες ήταν πλούσια και σε βιταμίνες. Μπορούσε να συμβουλεύσει για το πώς θα παραχθεί αλεύρι, λάδι, χρώματα, δέρματα, λιπάσματα... τα πάντα από τα ψάρια.

Ειδική συρτή σχεδιασμένη και κατασκευασμένη από τον Βερνουδάκη

Η φήμη που υπήρχε για αυτόν στην εποχή του είχε εξαπλωθεί μέχρι που το 1938 κάποιοι δημοσιογράφοι του περιοδικού “Θεατής", τον επισκέφθηκαν στο σπίτι του στο Τουρκολίμανο για να τον συναντήσουν. Τον έπεισαν να τους ανοίξει το σπίτι-εργαστήριό του, γεγονός που ήταν ιδιαίτερα δύσκολο, καθώς αποτελούσε το “μυστικό” του βασίλειο. Η πρώτη εντύπωση που αποκόμισαν μόλις εισήλθαν ήταν πραγματικά να ξαφνιαστούν από την αταξία που επικρατούσε εντός αυτού. Πάνω στα τραπέζια δεκάδες εκατοντάδες περιοδικά και βιβλία για την ιχθυολογία, γραμμένα σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Στους τείχους διάφορα σύνεργα αλιείας, μερικά εξ αυτών παράδοξα που χρησιμοποιούσαν σε μακρινές εκτός Ελλάδας χώρες.

Τυφέκια για καρχαρίες και κάθε είδους δίχτυα ενώ σε ένα διπλανό δωμάτιο άπειρες μικρές φιάλες με νερό, με μικροσκοπικούς οργανισμούς θαλάσσης, με λάδι ψαριών, με χρώματα παραγόμενα από αυτά. Σε βιβλιοθήκες υπήρχαν λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, άπειρα ντοσιέ με δικές του σημειώσεις και φυσικά βιβλία και μελέτες δικές του. Σε εκείνο το σπίτι του Τουρκολίμανου βρισκόταν κρυμμένος ένας επιστημονικός θησαυρός, που είχε συλλεχθεί ύστερα από μακροχρόνιες σπουδές και ταξίδια σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης με μοναδικό σκοπό την ιχθυολογία.

Από τις καταγραφές του Βερνουδάκη

Ο Βερνουδάκης πληροφόρησε τους επισκέπτες του περιοδικού πως σκοπός του ήταν η δημιουργία μιας εγκυκλοπαίδειας για την αλιεία, που θα περιλάμβανε εκτός από όλα τα είδη ψαριών που υπήρχαν στις ελληνικές θάλασσες και δίχτυα, τρόπους αλιείας κλπ. Θα περιλάμβανε και τις μελέτες με τα πορίσματα του ιδίου όπως για παράδειγμα πως το περισσότερο λάδι αναλόγως του βάρος του το έχει ο σπάρος και η σαρδέλα. Οι ανακοινώσεις στις οποίες είχε προβεί στην εποχή τους, σήμερα θεωρούνται ιδιαιτέρως πολύτιμες καθώς καταγράφουν θαλάσσια ζωή που σήμερα δυστυχώς δεν υφίσταται πλέον.

Ο Βερνουδάκης είχε καταγράψει πως στον κόλπο της Λεσσιάς, έξω από τα Μέθανα υπήρχαν σαλάχια, ξιφοειδή και καρχαριοειδή καθώς και τόνοι τεσσάρων και πέντε μέτρων! Ο συγκεκριμένος κόλπος των Μεθάνων αποτελούσε τόπο συγκέντρωσης αυτών των ειδών όταν πρόκειται να γεννήσουν. Έπειτα τον εγκατέλειπαν για να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς τα Δαρδανέλια.

Το 1938 κατάφερε σε μια υπερπροσπάθεια να αλιεύσει έναν καρχαρία βάρους 420 κιλών και μήκους 3,5 μέτρων στην περιοχή του Λουτρακίου, ενώ ένα έτος νωρίτερα (το 1937) είχε εφεύρει εργαλείο για το ψάρεμα της συρτής. Στις διάφορες εξορμήσεις του Βερνουδάκης είχε πιάσει συνολικά 27 καρχαρίες.

Από τις δακτυλογραφημένες μελέτες του που έφταναν μέχρι και στην καταγραφή των τιμών της αγοράς ανά περιοχή στην Ελλάδα.

Είχε καταγράψει ακόμα πως τα ψάρια αναπαράγονται όταν η θάλασσα έχει συγκεκριμένη θερμοκρασία και πυκνότητα, σε ένα βάθος, σε ένα μέρος. Κατά τον Φραγκή Βερνουδάκη "ο καλός ψαράς όφειλε να είναι καλός χημικός, κατάλληλα μορφωμένος και να διαθέτει τα σωστά εργαλεία αλιείας".

Στις 2 Ιανουαρίου 1944 από το Κάιρο υπέβαλλε υπόμνημα σχετικά με την αντιμετώπιση του επισιτισμού από την αλιεία και τον ενάλιο πλούτο. Ο πληθυσμός των πόλεων λόγω κατοχής λιμοκτονούσε τη στιγμή που ο Βερνουδάκης είχε προτείνει την ίδρυση ψαροσταθμών για την αντιμετώπισή του. Οι εισηγήσεις του είχαν βρει ανταπόκριση σε τέσσερα ελληνικά νησιά, σε Τήνο, Πάρο, Νάξο και Μύκονο.

Παρότι τα νησιά βρίσκονται και σε αυτά σε κατοχή μέσω της οργάνωσης των τοπικών αλιέων η παραγωγή τους την περίοδο 27/1/1942 – 9/9/1943 είχε φτάσει τις 300 χιλιάδες οκάδες ψάρια τα οποία πωλούνταν στον κόσμο στην τιμή 60-480 δραχμές την οκά, όταν την ίδια εποχή στην Αθήνα πωλούνταν σε τιμή 5000 – 40.000 δραχμές την οκά! Με το σύστημα Βερνουδάκη ο πληθυσμός των τεσσάρων αυτών νησιών στην κατοχή, δεν πείνασε, παρότι οι αλιείς τους ψάρευαν με παλαιά και ακατάλληλα εργαλεία, με σάπιες κλωστές βγαλμένες από ξηλωμένα στόρια...

Ο Φραγκής Βερνουδάκης σε όλο του τον βίο υποστήριξε με πάθος πως η Ελλάδα, μια κατεξοχήν θαλασσινή χώρα, θα μπορούσε να έχει εξασφαλίσει επισιτιστική αυτοτέλεια από τη θάλασσα, να εξάγει σε όλο τον κόσμο νωπά ή επεξεργασμένα αλιεύματα αλλά και να έχει αναπτύξει βιομηχανική παραγωγή στηριγμένη στα παράγωγα των ψαριών (χρώματα, ιχθυέλαια κ.ο.κ.).

Η παρουσία του Φραγκή Βερνουδάκη στο Τουρκολίμανο
καταγράφηκε και στις 9 Ιουλίου 1953

Οι μελέτες του υπό μορφή άρθρων και υπομνημάτων απεστάλησαν προς έκδοση σε διάφορα περιοδικά ακόμα και στον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο προκειμένου να λάβει η επαγγελματική αλιεία τη θέση που της αξίζει να κατέχει στην Ελλάδα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: