प्रमत Pramat

2013-11-05T02:59:00.000-08:00

Why do I write?

Prashant Bagad

(A piece presented in the North-Eastern and Western Young Writers’ Meet, 30-31 May 2013, Sahitya Akademi, Mumbai)

I feel so delighted to be here on the platform of Sahitya Akademi and express my thoughts about my writing. I am grateful to the Akademi for offering me this opportunity to participate in the “Young Writers’ Meet”.

I can’t help but recall here Philip Larkin’s remark that “a young writer” is a contradiction in terms. What does Larkin mean? A young person can’t be a writer? Or, a writer can’t, by definition, be young? Or, was Larkin pointing to the agelessness of writing? I would like to lean towards the agelessness of writing. A writer yearns for the independence of his text from the tyranny of time. I consider myself writer in this sense: a composer of sentences desirous of creating an ageless text.

I think I have a short and tidy answer to the grand-sounding, age-old question, “Why do I write?” This very moment is the key. This very moment is the answer. I’m on a literary platform now, a microphone is at my sole disposal, and I am supposed to ponder on the question, “Why do I write?” This is precisely the reason why I write. This is precisely the moment, a supreme moment, a moment of glory that I look forward to while polishing my prose. I write so that I am asked – rather ironically urged – to tackle the question, “Why do I write?” This may be put in a neat formula: A writer writes so that he gets a public opportunity to deal with the rusty philosophical question, “Why do I write?”

But why does a writer wait with poise for this moment and this interrogation? He waits so that as he faces the question he could be submerged in the inwardness, the inwardness that again makes him an insider, a captive of his own literary compositions. A writer writes because he could claim at the moment of public self-interrogation that he is nothing but his own story-organism, that he is a kind of Gregor Samsa.

Is this the moment that we encounter in Plato’s Ion – the moment when Ion, a rhapsode, a reciter of poetry, faces the Socratic question, “Why do you sing, perform, and thereby co-author, Homer’s poetry?” And is it that Ion makes a similar reply, a reply similar to mine, albeit a hesitant and unsure one, that he knows nothing but his own recital, that he is merely his Homer’s song? Is it an artist’s fate to know nothing outside their texts and compositions? Or maybe there is a Platonic twist to the Socratic tale that obliquely indicates that herein dwell the distinctiveness and sanctity of a poem that it is from within the poem that the poet – and the readers, the overhearers of poetry – can glimpse the world?

So a writer looks forward to dealing with the question, “Why do you write?” because it yields Platonic moments. A Platonic moment offers him a chance to gaze at the conventional and the unconventional, the known and the unknown, the familiarity and the alterity, while being rooted in the multi-layered, story-like universe of inwardness. A writer writes – and let us keep in mind that writing is intransitive – and anticipates the Ionic interrogation, and roves, with a white melancholy, to discover and renew Platonic moments.

Maybe that is why I dedicate my book, Vivade Vishade Pramade Pravase, to “a Plato in my mind.”

I have yet another short answer to the question, “Why do I write?” I have a figurative theory, rather a story, about writer, writing, and text, and writer’s speaking about his own text. My theory is that a text written by a writer, a work composed by an author, is a kind of silence, is a kind of ‘mauna-vrata’. The writer commits himself to this vow by choosing to write, by choosing not to speak. So when a writer is invited to speak about “Why do I write?” he answers the question by not speaking, by reading the written text as though reading is only a representation of the already complete fictional universe, by continuing to be loyal to his fundamental commitment of keeping (fictional) silence.

I once met an artist well known for his book-designs. Well, he may be or may not be an imaginary character. A mutual acquaintance soon disclosed that I am a writer, and suggested that I might like to consult the artist when I decide to publish my first short story collection. The artist was quite pleased, and said “yes” with a fair amount of warmth and generosity. “What subjects do you write on?” I had to overcome my puzzlement to summon a polite answer. “No, I write fiction,” I said. “On any particular subjects?” The artist was persistent. But the question seemed to me like an allegation. I felt alienated. Nevertheless, I explained (if that could be called an explanation) “I write short stories and my stories do not have any subjects. I write about nothing.” Needless to say I disappeared from the scene at once and decided to do two things. First, I would not consult this famous artist when I publish my first book. Second, I would narrate this incident when I am asked to speak on “Why do I write?” I write, or a writer writes, to demonstrate that writing does not have a subject. It’s about nothing. It’s intransitive. Rather writing a text is an exercise undertaken – or undergone – by the writer to exemplify the definition of literature: a literary text is a piece of writing that is not about this or that.

A writer always lives in curious times. Rather he turns his times into something curious. Today he finds that literature is becoming more and more ‘diasporic’. To be diasporic is not to be physically displaced from one’s land but to choose to define oneself from that extrinsic perspective, to identify oneself with one’s facticity, to use Sartre’s somewhat old-fashioned language. Diasporic literature celebrates, and flourishes on, facticity. Physically diasporic Indians who write in English never forget to visit Kashmir or Agra in their fictional worlds or fondle such recent constructs as ‘nation’. Mentally diasporic Indians write about such classical sanctuaries as Meera or Buddha. It might seem that diasporic tendencies are manifest only in the so-called Indian Writing in English. But that’s far from true. Why does a Marathi writer who wants to portray the plight of a contemporary farmer would spend a lot of time in the supposedly green pastures of the past? He wants to claim a homeland within a homeland, real or imaginary or reconstructed. And such diasporic literatures are lauded world-wide for their espousal of basic human values defined predominantly in capitalistic and materialistic terms. Diasporic literature seems rather a craft with a practical end in view. It might prove to be a raid on the idea of literature. A writer wants to distance himself from the diasporic. He may prefer an ivory tower to a diaspora. He may prefer more curious times.

A writer has his magical paraphernalia to transform his times. He has a ball pen, a fountain pen and a gel pen. He has his pencils, sharpened, and unsharpened, and many of them still lying in the pristine paper-box waiting to be opened. He has notepads, green, white and yellow, and A4 Bond letter pads, still untouched. The writer once had a typewriter, an Olympia one, quite old, bought second-hand, and slightly heavy, with a carry-case, which made a clear, unhesitant sound for every letter in the dark foreign nights, and whose ribbons were rather hard to get. The echoes of this typewriter still accompany the writer and urge him to follow sights, sounds, and stars, and a twinkle in the eye of an emotion. A writer has an electronic typewriter which he has never used, which he has never touched, which he has never owned. A writer writes for the sake of that unseen electronic typewriter. The writer’s fingers tend to move balletically on the lush black keyboard of his laptop. His fingertips can read the white shapes of letters and symbols. The writer is in love with the keyboard, the blank page, and the surrounding, enveloping afternoon, the immense, sun-filled, sky-blue afternoon, the plenitude of afternoon. A writer writes because he loves pens, pencils, a typewriter, and a laptop, and a sublime afternoon. And, a writer loves writing because he knows even a piece on writing, even an attempt to answer the question “Why do I write?” is a mere text, a meager set of words, a melancholic universe of inwardness.

2013-11-01T00:39:00.004-07:00

मी का लिहितो?

--------------------

प्रशान्त बागड

(साहित्य अकादमीने ३० व ३१ मे २०१३ रोजी मुंबईत आयोजित केलेल्या ईशान्य आणि पश्चिम प्रांतांमधील युवा लेखकांच्या मेळाव्यात दिलेल्या मूळ इंग्रजी व्याख्यानाचे मराठीकरण. हे 'मुक्तशब्द' मासिकाच्या ऑक्टोबर २०१३ च्या अंकात प्रकाशित झालं आहे.)

साहित्य अकादमीच्या या व्यासपीठावर उभं राहून माझे लेखनविषयक विचार मांडताना मला खूप आनंद होत आहे. तरुण लेखकांच्या या मेळाव्यात सहभागी होण्याची व माझे विचार मांडण्याची ही संधी मला दिल्याबद्दल मी अकादमीचे मनापासून आभार मानतो.

'तरुण लेखक' असं म्हटल्या म्हटल्या मला फिलिप लार्किन यांची एक टिप्पणी आठवते. 'तरुण लेखक' हा वदतोव्याघात आहे असं लार्किन यांनी एके ठिकाणी म्हणून ठेवलं आहे. त्यांना नेमकं काय म्हणायचं असावं? तरुण माणूस लेखक असू किंवा होऊ शकत नाही? की जो लेखक असतो त्याला तरुण म्हणता येणार नाही? की लिखाणाला वय नसतं; लिखित संहिता वयातीत वा वयमुक्त असते? संहितेचं वयमुक्त अस्तित्व हा मुद्दा मला स्वत:ला पटतो किंवा भावतो. आपली संहिता काळाच्या दहशतीपासून मुक्त असावी अशी लेखकाची तळमळ असते. मी स्वतःला या अर्थाने लेखक मानतो: लेखक वाक्याची बंदिश घडवतो आणि अशा वाक्यबंदिशी घडवीत वयमुक्त संहिता निर्माण करण्याचा भगीरथ प्रयत्न करतो.

'मी का लिहितो?' हा तर चिरंतन प्रश्न आहे आणि सर्व चिरंतन प्रश्नांप्रमाणे तो आपल्याला निरूत्तरही करू शकतो. पण माझ्याकडे या प्रश्नाचं एक साधंसोपं आणि नीटनेटकं उत्तर आहे असं मला वाटतं. मी का बरं लिहितो? या क्षणात, अगदी आत्ताच्या या क्षणात या प्रश्नाचं उत्तर दडलं आहे. मी एका वाड्मयीन व्यासपीठावर उभा आहे, माझ्या हाती, फक्त माझ्या एकट्याच्या हाती, हा ध्वनिक्षेपक आहे, आणि आता 'मी का लिहितो?' या प्रश्नाचं उत्तर मी देणार आहे असं तुम्हाला वाटतंय. हाच तर तो एकमेवाद्वितीय क्षण आहे. माझं लिखाण घासूनपुसून लख्ख करताना मी याच सोनेरी क्षणाची वाट पाहत असतो. 'मी का लिहितो?' असं मला विचारलं जावं, खेळकर छद्मी प्रगल्भतेने विचारलं जावं, यासाठीच तर मी लिहीत असतो. हे एका सूत्रातही मांडता येईल: 'मी का लिहितो?' हा प्राचीन तात्त्विक प्रश्न आपल्याला विचारला जावा आणि त्याचं जाहीर उत्तर देण्याची संधी आपल्याला मिळावी म्हणून लेखक लिहीत असतो.

पण लेखक एवढ्या शांतपणे या क्षणाची, या उलटतपासणीची वाट पाहू शकतो ती कशाच्या जोरावर? या प्रश्नाचं उत्तर देताना आपण पुन्हा आपल्याच अंतर्मुखतेत गुंतून पडणार आहोत, आपण पुन्हा आपल्याच लिखाणाचे रहिवासी वा बंदी ठरणार आहोत हे लेखकाला कळून चुकलेलं असतं, म्हणून तो या प्रश्नाची वाट पाहतो. 'मी का लिहितो?' या प्रश्नाचं उत्तर देताना कराव्या लागणार्‍या आत्मपरीक्षणाची फलश्रुती हीच की आपण म्हणजे स्वत:च निर्माण केलेले कथात्म जीव आहोत, एक प्रकारचे ग्रेगर सॅम्सा आहोत, ही कबुली देणं. अशी कबुली देता यावी म्हणून लेखक लिहीत असतो.

लेखकाच्या उलटतपासणीचा काहीसा असाच प्रसंग प्लेटोच्या आयन (Ion) नावाच्या संवादात आढळतो. आयन हा होमरच्या कवितांचं साभिनय निरूपण करणारा र्‍हॅप्सड (rhapsode) असतो. सॉक्रेटिस आणि आयनची भेट होते. खेळीमेळीत सॉक्रेटिस आयनला विचारतो, "तू होमरच्या कविता का गातोस? होमरच्या कविता सादर करणं म्हणजे त्यांच्या निर्मितीला, होमरच्या सर्जनाला हातभार लावण्यासारखंच आहे - ते तू का करतोस?" आयनचं उत्तर थोडंफार माझ्या उत्तरासारखंच आहे. मात्र आयनच्या उत्तराला प्लेटोने साशंकतेची जोड दिली आहे. आयन म्हणतो, "मला माझ्या होमर-आख्यानाव्यतिरिक्त दुसरं काही येत नाही. मी म्हणजे मी सादर करतो ती होमरची कविता." हे लेखकाचं भागधेय असतं का? आपल्या संहितांबाहेरचं त्याला काहीच 'येत नाही' का? कदाचित सॉक्रेटिसाच्या या संवादपर गोष्टीत प्लेटोची मेख असावी. कवितेचं अद्वितीयत्व वा पावित्र्य प्लेटोला सुचवायचं असावं: कवी - आणि कवितेचे श्रोते, जे कवीचा कवितारूपी आत्मगत उच्चार जणू चोरून ऐकतात - केवळ कवितेच्या नजरेनेच जग बघू शकतात.

'मी का लिहितो?' हा प्रश्न हाताळायला मिळण्याची लेखक वाट पाहतो ते असे 'प्लेटो-क्षण' वाट्याला यावेत म्हणून. अशा प्लेटो-क्षणी लेखक आपल्या अंतर्मुखतेच्या बहुस्तरीय, गोष्टीरूप प्रांगणात मुळं रोवून सांकेतिक व असांकेतिक, ज्ञात व अज्ञात, परिचित व पर नीट न्याहाळू शकतो. लेखक लिहीत असतो. (लिहिणं हे नेहमीच अकर्मक असतं हे आपण लक्षात घ्यायला हवं.) लिहिताना तो आयनसारख्या उलटतपासणीची वाट पाहत असतो आणि एका उल्हासपूर्ण उदासीत नवनवोन्मेषशाली प्लेटो-क्षण शोधत भटकत असतो.

कदाचित म्हणूनच मी विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे हा माझा कथासंग्रह माझ्या मनातल्या प्लेटोला अर्पण केला असावा.

'मी का लिहितो?' या प्रश्नाचं अजून एक लहान उत्तर माझ्याकडे आहे असं मला वाटतं. लेखक, लिखाण, संहिता आणि लेखकाचं आपल्या संहितेविषयीचं मनोगत याविषयी माझा एक सिद्धांत वा सिद्धांतवजा गोष्ट आहे. ती सैद्धांतिक गोष्ट अशी: लेखकाने लिहिलेली संहिता, लेखकाने घडविलेली बंदिश ही एक प्रकारे पाळलेली शांतता असते, एक प्रकारचं मौनव्रत असतं. लिहिण्याचा निश्चय करून, न बोलण्याची शपथ घेऊन लेखक या व्रताशी बांधील असतो. त्यामुळेच 'मी का लिहितो?' या विषयावर बोलायला लेखकाला निमंत्रित केलं जातं तेव्हा तो न बोलता या प्रश्नाचं उत्तर देतो. मुळातच पूर्णत्व गाठलेल्या कथात्म विश्वाकडे अंगुलीनिर्देश करतोय अशा थाटात तो लिहिलेली एक संहिता वाचून दाखवतो.

माझी एकदा एका सुप्रसिद्ध बुकडिझाइनरशी गाठ पडली. आता हा बुकडिझाइनर खरा असेल वा खोटा असेल, वास्तविक असेल वा काल्पनिक असेल. मी लिहितो असं आमच्या दोघांच्या परिचिताने बुकडिझाइनरला सांगितलं. माझा कथासंग्रह प्रकाशित करताना मी त्यांचा सल्ला घ्यावा असंही परिचिताने सुचवलं. बुकडिझाइनर खूश झाले, 'जरूर' म्हणाले, त्यांच्या शब्दांत औदार्य होतं. मग त्यांनी विचारलं, "तुम्ही कशावर लिहिता?" क्षणार्धात माझ्यात पसरलेल्या अस्वस्थतेवर मात करणं अवघड होतं. "नाही, मी कथा लिहितो, फिक्शन लिहितो," मी म्हणालो. "तरी ... विषय कोणते?" त्यांचा उपप्रश्न. पण हा जवळजवळ आरोप होता. मला तिथून निघून जावंसं वाटलं. तरी मी म्हणत राहिलो, "मी कथा लिहितो, माझ्या कथांना विषय नसतात, मी 'काही-नाही'विषयी लिहितो." लगेचच मी त्या दॄश्यातून निर्गमन केलं आणि दोन निश्चय केले: पुस्तक सिद्ध करताना या बुकडिझाइनरला मुळीच भेटायचं नाही आणि 'मी का लिहितो?' या विषयावर बोलण्याची पहिली संधी मिळाली की हा प्रसंग सांगायचा. मी लिहितो - किंवा लेखक लिहितो - ते लिखाणाला विषय नसतो हे सिद्ध करण्यासाठी. लिखाण हे 'काही-नाही'विषयी असतं. लिखाण हे निष्कर्म असतं. जे या किंवा त्या बाबीविषयी नसतं ते लिखाण - साहित्याच्या या व्याखेचं प्रात्यक्षिक दाखवण्याच्या ईर्ष्येने लेखक लिहीत असतो.

लेखक नेहमीच एका मनोवेधक काळात राहत असतो. असंही म्हणता येईल की तो त्याच्या काळाचं एका मनोवेधक वस्तूत रूपांतर करत असतो. सध्या साहित्य 'डायस्पोरिक' होत चाललं आहे असं लेखकाचं म्हणणं आहे. डायस्पोरिक होणं म्हणजे केवळ आपल्या भूमीपासून दूर असणं नव्हे तर आपलं अस्तित्व त्या वस्तुस्थितीने बांधून घेणं; सार्त्रच्या भाषेत सांगायचं तर आपल्या 'फॅक्टिसिटी'त अस्तित्वाचं विसर्जन करून टाकणं. 'फॅक्टिसिटी'त स्वत:चं विसर्जन करून डायस्पोरिक साहित्य वाढीस लागतं. भौतिकदॄष्ट्या डायस्पोरिक असणारे इंग्रजीत लिहिणारे भारतीय हमखास काश्मीर आणि आग्रा आपल्या कथाकादंबर्‍यांत रेखाटतात किंवा अगदी अलीकडे आकाराला आलेल्या 'राष्ट्रा'बद्दल चर्चा करतात. मानसिकदॄष्ट्या डायस्पोरिक असणारे भारतीय मीरा किंवा बुद्धाबद्दल लिहितात. केवळ भारतीय इंग्रजी साहित्यातच डायस्पोरिक प्रवृत्ती आढळतात असं नाही. सद्यकालीन शेतकर्‍याच्या दुर्दशेचं चित्रण करू पाहणारा मराठी लेखकही उगीच भूतकाळाच्या हिरव्या कुरणात बागडताना दिसतो. स्वभूमीतच एक निराळी स्वभूमी - मग ती वास्तविक, काल्पनिक, रचित कशी का असेना - तो निर्माण करू इच्छितो. या डायस्पोरिक प्रवॄत्तीचा अंमल असलेलं साहित्य जगभर मूलभूत मानवी नीतिमूल्यांचा जयघोष करणारं वाड्मय म्हणून नावाजलं जातं. परिणामी हे डायस्पोरिक प्रवॄत्तीतून जन्माला येणारं साहित्य हे ठरावीक उद्दिष्टं गाठण्यासाठी केलेल्या तंत्रबद्ध कारागिरीसारखं वाटू लागतं. असं साहित्य साहित्यकलेच्या संकल्पनेवरच दरोडा घालण्याचा फार मोठा धोका आहे. लेखकाला या डायस्पोरिक प्रवॄत्तीपासून अंतर राखायचं आहे. डायस्पोरापेक्षा हस्तिदंती मनोरा बरा असं त्याचं म्हणणं आहे. कारण लेखकाला अधिक मनोवेधक काळ हवा आहे.

आपल्या काळाचं अधिक मनोवेधक वस्तूत रूपांतर करण्यासाठी लेखकाकडे जादूचं सामान असतं. त्याच्याकडे बॉलपेन, शाईचं पेन आणि जेल पेन असतं. टोक काढलेल्या आणि टोक न काढलेल्या पेन्सिली असतात. बर्‍याच पेन्सिली तर अजून न उघडलेल्या रंगीबेरंगी खोक्यातच पडून असतात. लेखकाकडे पांढर्‍या, हिरव्या, निळ्या वह्या असतात. ए-फोर आकाराचे बाँड पेपर्स असतात. लेखकाकडे एकदा एक टाइपराइटर होता. ऑलिम्पिआ कंपनीचा, जुन्या बाजारातून विकत घेतलेला, किंचित जड, त्याला एक पेटीसुद्धा होती, त्या पेटीत ठेवून तो इकडे तिकडे घेऊन जाता यायचा. प्रत्येक अक्षरागणिक परदेशी रात्रींच्या अवकाशात उमटणारा त्याचा आवाज स्वच्छ आणि नि:शंक असायचा. या जुन्या टाइपराइटरच्या त्या आवाजांचे प्रतिध्वनी अजून लेखकासोबत प्रवास करतात. घटनाप्रसंगांच्या चांदण्यांच्या मागोमाग रानोमाळ जायला सांगतात. कधीच न वापरलेला, कधीच स्पर्श न केलेला, कधीच स्वत:चा न झालेला एक इलेक्ट्रॉनिक टाइपराइटरही लेखकाकडे आहे. लेखक त्या अदृश्य इलेक्ट्रॉनिक टाइपराइटरखातर लिहीत असतो. लॅपटॉपच्या काळ्याशुभ्र कीबोर्डवर लेखकाची बोटं बॅले करतात. अक्षरांचे व चिन्हांचे आकार बोटं सहज वाचतात. कीबोर्ड, कोरं पान आणि अवतीभवती पसरलेली डेरेदार, निळीसावळी, गहन, पुष्कळ दुपार लेखकाला आवडते. पेनं, पेन्सिली, टाइपराइटर, लॅपटॉप आणि गहिरी दुपार यांच्याखातर लेखक लिहितो. लिखाणाविषयीचं लिखाण, 'मी का लिहितो?' या प्रश्नाचं उत्तर हेसुद्धा केवळ एक संहिता असते, शब्दावाक्यांचा थवा असतो, अंतर्मुखतेचा उदास कोश असतो, याची लेखकाला जाणीव असते, म्हणून तो लिहितो.

© Prashant Bagad

2012-10-15T18:05:00.000-07:00

'विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे'ची ई-आवृत्ती

'विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे'ची ई-आवृत्ती 'बुकगंगा' या ऑनलाइन दुकानात उपलब्ध.

http://www.bookganga.com/eBooks/Book/5152024164353541194.htm

2012-10-11T06:55:00.001-07:00

'विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे' या कथासंग्रहास शब्द द बुक गॅलरी, मुंबई, यांच्यातर्फे 'बाबुराव बागूल शब्द पुरस्कार' देण्यात आला. त्या समारंभात डॉ. हरिश्चंद्र थोरात यांनी निवडसमितीच्या वतीने पुस्तकाविषयी मांडलेले विचार. रंगनाथ पठारे, डॉ. रेखा इनामदार-साने व डॉ. थोरात हे तिघं निवडसमितीत होते.

विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे : कुठे मिळेल?

2011-11-13T07:11:00.001-08:00

भारतात

1. प्रकाशनसंस्थेचा पत्ता :
शब्द पब्लिकेशन, शॉप नं ९ /१० , कुलप्रेम सोसायटी , वझिरा नाका, बोरीवली (पश्चिम), मुंबई ४०० ०९१
फोनः ०२२-२८३३२६४० मोबाइल: ९८२०१४७२८४
इमेलः muktashabd@gmail.com, shabdbooks@gmail.com

2. फ्लिपकार्ट (www.flipkart.com)

3. बुकगंगा (www.bookganga.com) hard copy + eBook

4. रसिक साहित्य (पुणे)

अमेरिकेत

१. रसिक.कॉम (www.rasik.com)

२. बुकगंगा (www.bookganga.com) hard copy + eBook

अन्यत्र

बुकगंगा (www.bookganga.com) hard copy + eBook

'विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे'चे महाराष्ट्र टाइम्स मधील परीक्षण

2011-09-03T21:38:00.000-07:00

दि. ४ सप्टेंबर २०११ च्या 'महाराष्ट्र टाइम्स'मध्ये

विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे या माझ्या कथासंग्रहाचे परीक्षण प्रसिद्ध झाले आहे.
कथाकार व कादंबरीकार जी. के. ऐनापुरे यांनी हे परीक्षण लिहिले आहे.

ऐनापुरे यांचा अलीकडच्या मराठी कथेविषयीचा एक लेख इथे आहे.

आम्रपाली आणि 'वैशाली की नगरवधू'

2011-07-22T23:05:00.000-07:00

मागे आम्रपाली नावाच्या जुन्या हिंदी सिनेमावर एक नोंद लिहिली होती.
सध्या आम्रपालीच्या जीवनावर लिहिलेली एक जाडजूड हिंदी कादंबरी हाती लागली आहे. लेखक आहेत आचार्य चतुरसेन आणि कादंबरीचं नाव आहे 'वैशाली की नगरवधू'.

तब्बल साडेचारशे-पाचशे पानांची ही कादंबरी आहे. भाषा प्रौढ, संस्कृतनिष्ठ व रसाळ आहे. इतिहासाला, वस्तुस्थितीला वैभवाचा, इंद्रधनुषी रंगांचा लेप दिलेला आहे. शिवाजी सावंतांच्या 'मृत्यूंजय'ची आठवण होते. तसंच अतिरंजित वातावरण आणि अलंकारिक भाषेत विचार करणारी पात्रं.

आम्रपाली नावाची एक खरीखुरी स्त्री एका विश्वसनीय स्थळकाळात वावरते-जगते असा अनुभव कादंबरीत नंतर तरी येईल का, या शंकेची पाल चुकचुकली आहे.
नंतर सविस्तर.

वर्तमान : 'प्रजातक'

2011-07-19T09:29:00.000-07:00

माझी एक कथा - 'प्रजातक' - ऐवजी या अनियतकालिकाच्या ताज्या अंकात (अंक ९, मे २०११) प्रकाशित झाली आहे.

ऐवजी बुलडाण्याहून निघतं.
'निशाणी डावा अंगठा' या कादंबरीचे लेखक रमेश इंगळे उत्रादकर त्याचं संपादन करतात.
ऐवजी शी पत्रव्यवहाराचा पत्ता :
रमेश इंगळे उत्रादकर, शिक्षक कॉलनी, जिजामाता नगर,
बुलडाणा ४४३ ००१.
email : ramesh.utradkar@gmail.com

'Something to Remember Me By'

2011-07-11T02:48:00.000-07:00

Besides, I had no language as yet for the oddity of my peculiar interests.

Saul Bellow, 'Something to Remember Me By', Collected Stories

Tit for tat : Shobhaa De on Arvind Adiga

2011-07-09T09:49:00.000-07:00

Believe it or not, the diva of Indian pop lit Shobhaa De has written a scathing review of Aravind Adiga's new novel, Last Man in Tower. It appears in the Indian Express, 9 July 2011.

It's tit for tat, isn't it?

Lady De compares Adiga's book-venture to a Bollywood movie-project :

But wait. Mumbai has become a hot destination for expat writers. Mumbai is hot! Just like Bollywood has gone nuts over picturesque Delhi and decided Delhi is hot. These days our lives have been greatly simplified, thanks to the “hot” handle. Everything and everyone is conveniently classified under two categories — Hot and Not Hot.

Lady De comapres Adiga's calculations to those of a daily-soap-maker's :

Adiga’s story is structured like a television soap, with neatly demarcated good guys and bad guys, plus a Hindu, Muslim, Christian “Amar, Akbar, Anthony” thrown in for good measure.

Lady De concludes the review making almost a literary-critical point :

... the biggest villain of the book is Mumbai. And if I am disturbed by its brutal portrayal, it is because I find it a bit too simplistic and naive — the Big Bad City. So wicked, so ruthless, so ugly. That’s a writer’s prerogative. Perhaps that’s how Mumbai does appear to those who don’t call it home.

The complete review can be found here. Ms De blogs here.

We hope that the De review leads to a spat of reviews which would culminate in the founding of a school of criticism that would do justice to the Adiga brand of Indian Writing in English.

And you're done : A poem by Bhalchandra Nemade

2011-05-30T12:32:00.000-07:00

Bhalchandra Nemade

A poem by the great Marathi poet, novelist and critic Bhalchandra Nemade :

    Find some rumpsize room on a bench in the local train

    And you're done.

    Everything's straight the train straight the rails straight

    All you have read in the library was straight

    How straight the lines one below the other

    How straight the pages one after another

    The traffic along the main street too moves in a queue

    Find a place to sit and you're done

    A lot of scum's surfaced on the brain, will sink right into it

    Albeit so bewitching the beauties in the street

    Everyone stares but no one dares touch them

    Switched on once at dusk the fluorescent ads are in a dazzle

    All through the night

    After all the lights ought to be on at night

    That is, nobody heeds the sun's presence by day

    The necklace of electric lights looks becoming on the night's breast.

    This is lovely.

    Now let the last station approach

    And you're done.

This translation has been done by Nemade himself, and it was published in The Little Magazine (Vol. 8, Issue 1 & 2).

Some portions of Nemade's classic novel, Kosala (Cocoon), read out by him, can be audited here.

शुद्धलेखन ठेवा खिशात : अरुण फडके यांची पुस्तिका

2011-05-30T11:05:00.000-07:00

       गणवेश की गणवेष?
       आधारित की आधारीत?
       बुद्धिवान की बुद्धीवान?
       विवाहित की विवाहीत?
       नीती की निती?
       टिप्पणी की टिपण्णी?

अंधूक की अंधुक?

अशा शंकांवर मात करून ज्यांना नीटनेटकं मराठी लिहावंसं वाटतं, त्यांनी जरूर वाचावी व वापरावी अशी मार्गदर्शिका म्हणजे अरुण फडके संकल्पित व संपादित शुद्धलेखन ठेवा खिशात ही पुस्तिका (पाचवी आवृत्ती, २०१०. किंमत रु. ३५/-). खरं तर हा एक लघुकोशच आहे ('लघू'; पण 'लघुकोश'). यात नेहमीच्या वापरातले सुमारे ११,००० शब्द आहेत, पण खरोखर खिशात बाळगता येईल इतकी ही पुस्तिका चिमुकली असून खिशात बाळगावीशी वाटेल इतकी तिची छ्पाई प्रसन्न आहे. "शुद्धलेखन हा आग्रह न राहता ती सवय झाली पाहिजे" हे या पुस्तिकेचं ब्रीद आहे.

प्रकाशनाचा पत्ता:

अंकुर प्रकाशन, ६०२ - चित्रकूट सहनिवास, डॉ. आंबेडकर मार्ग, ठाणे (पश्चिम), ४०० ०६१

दूरध्वनी : २५४७ ४६२२

अरुण फडक्यांच्या शुद्धलेखनविषयक कामाबद्दलची ही एक लहान नोंद.

Devki Pandit देवकी पंडित

2011-05-28T11:09:00.000-07:00

'लोक' हा विषय मी फारसा हाताळलेला नाही.

देवकी पंडित, खुपते तिथे गुप्ते या कार्यक्रमात अवधूत गुप्तेंशी मारलेल्या गप्पा (शनिवार, २८ मे २०११)

Kashmakash (कश्मकश): A Film by Rituparno Ghosh

2011-05-23T23:44:00.000-07:00

कश्मकश हा सिनेमा म्हणजे रितुपर्णो घोष यांच्या नौकाडुबी या मूळ बंगाली चित्रपटाचं हिंदी

रूपांतर आहे. रैमा सेन, रिया सेन, जिशू सेनगुप्ता, प्रसनजीत चॅटर्जी यांनी यात मुख्य कामं केली आहेत.

हा सिनेमा रवींद्रनाथ ठाकूरांच्या (टागोरांच्या) नौकाडुबी या नावाच्याच एका कादंबरीवर आधारित आहे, असं म्हटलं गेलं आहे. स्वत: दिग्दर्शकाने सिनेमाच्या सुरुवातीला तसा श्रेयोल्लेख केला आहे. परंतु हा सिनेमा बघून अनेक प्रश्न पडतात.

रवींद्रनाथांनी खरंच अशी रसिकवृंदाच्या चाकोरीबद्ध अपेक्षा पूर्ण करणारी, गोड शेवट असणारी, भावनाविव्हळ कादंबरी लिहिली होती का? की घोष-घई (निर्माता सुभाष घाई) जोडगोळीने (हिंदी
रूपांतरापुरती) ती कादंबरी अशा स्वरुपात पडद्यावर साकार केली आहे?

कश्मकश मधे सतत वाजणारं आक्रमक पार्श्वसंगीत मूळ बंगाली सिनेमातही आहे का? प्रत्येक गंभीर प्रसंगाचा हे संगीत कब्जा का घेतं? ही घोषांचीच करणी आहे की घईंची?
प्रत्येक पात्र निर्वाणीच्या क्षणी खांबाला वा पलंगाला टेकून का उभं राहतं?
गतकाळ उभा करू पाहणार्‍या सिनेमातली प्रत्येक चौकट अतिनेत्रसुखद असायलाच हवी का?

हेमनलिनी (रैमा सेन) आणि नलिनाक्ष (प्रसनजित चॅटर्जी) वारंवार 'जख्म' आणि 'चोट' या दोन गोष्टींत फरक करतात. हे सुभाष घईंचं भाषांतर आहे की घोषांचा अन्वयार्थ की रवींद्रनाथांचं सर्जन?

कश्मकश चं यश हेच की तो आपल्याला असे प्रश्न विचारायला भाग पाडतो. बाकी त्यात काही नाही.

'इंडिया टुडे'मधील या सिनेमाचं कौतुकपर परीक्षण इथे आहे. चित्रपटाची गोष्ट सांगून टाकणारं व अनुकूल अभिप्राय देणारं अजून एक इंग्रजी परीक्षण इथे आहे.

रोबी ठाकूर

व्हॅन गॉफचे बूट, वसंत आबाजी डहाके आणि मार्टिन हाइडेग्गर

2011-05-19T22:13:00.000-07:00

व्हिन्सेंट व्हॅन गॉफचं एक चित्र आहे : बुटांची जोडी.

चित्रात, नाव सांगतं त्याप्रमाणे, फक्त एक बुटांची जोडी आहे. आजूबाजूला मोकळा अवकाश आहे. एक बूट उलटा व दुसरा सुलटा आहे.

हे कदाचित कुणा शेतकर्‍याचे बूट असावेत, नाहीतर खुद्द व्हॅन गॉफचे. पण हे नुसते बूट एका परिसराला जन्म देतात. वसंत आबाजी डहाक्यांच्या शब्दांत म्हणायचं तर "सान्निध्यावर आधारलेली ही लक्षणा आहे." (मालटेकडी, लोकवाड्मय गृह, मुंबई, २००९, पृष्ठ ९५)

Vincent van Gogh, A Pair of Shoes, 1886

बूट जो परिसर सुचवितात त्याची दोन रूपं आहेत - जग आणि पृथ्वी. त्या परिसराचं मूर्त, कळणारं रूप म्हणजे जग. आणि हे जग जिथून उगम पावतं, ज्या आधारावर उभं राहतं आणि ज्यामुळे या जगाला स्वतःच्या अन्य शक्यतांचं भान राहतं, तो जाणवणारा उगम व आधार म्हणजे पृथ्वी. अशा आशयाचं निरूपण मार्टिन हाइडेग्गरने (Martin Heidegger) आपल्या The Origin of the Work of Art या निबंधात केलं आहे.

मालटेकडीवरून या वसंत आबाजी डहाके यांच्या पुस्तकात या चित्राविषयी एक सुंदर लेख आहे.

या लेखाचा शेवट असा आहे (पृ. ९६) :

शेवटच्या दिवसांत त्यानं काढलेल्या चित्रात गव्हाच्या शेतातून कुठंतरी जाणारी आणि गडप होणारी वाट दाखवली आहे.

बूट म्हणजे चालणं. बूट म्हणजे रस्ते. बूट म्हणजे वाटा. बूट म्हणजे स्थलांतर. बूट म्हणजे निरंतर भ्रमण.

गव्हाच्या शेतातल्या त्या वाटेनं व्हिन्सेंट गेलाच असेल, तर अनवाणी. त्याचे बूट त्यानं इथेच काढून ठेवलेले आहेत.

वर्तमान

2011-05-16T23:03:00.000-07:00

माझा महाराष्ट्र टाइम्स मधील विलास सारंग यांच्यावरील लेख - एक लेखकबिखक - इथे जाऊन वाचता येईल.

माझ्या एका भाषणावरील दैनिक प्रहार मधील टीकाटिप्पणी - बिनमाणसाळलेलं भाषण - इथे जाऊन वाचता येईल.

हे 'बिनमाणसाळलेलं भाषण' कथास्वरूपात मुक्त शब्द (शब्द पब्लिकेशन, मुंबई) मासिकाच्या मे २०११ च्या अंकात प्रकाशित झालं आहे.

रागिणी एम एम एस Ragini MMS

2011-05-16T07:56:00.000-07:00

'सामान्य माणूस' या प्राण्याचा एक गुणविशेष रागिणी एम एम एस पाहताना जाणवतो. नट (राज कुमार यादव) किंवा नटी (कैनाझ मोतीवाला) भीतीदायक प्रसंगात घाबरू लागले, थरथरू लागले, की सामान्य माणसं हसायला लागतात. कारण काय? कारण हेच की शांतपणे, गंभीरपणे, प्रेक्षकाच्या भूमिकेला साजेशा इमानदारीने पडद्यावरच्या घटना पाहिल्या की त्यांची भीतीने गाळण उडेल. ती सिनेमादत्त भीती आपल्यात भिनू नये याची ते हसून दक्षता घेतात. ज्यासाठी आपण आलो - सिनेमाचा अनुभव घेण्यासाठी - ते काम सामान्य माणूस प्रामाणिकपणे, प्रांजळपणे करत नाही. 'घाबरलो' अशी कबुली देण्याची पाळी आपल्यावर येऊ नये म्हणून तो शौर्याचा आव आणून काल्पनिक पात्रांच्या अभिनीत, नाटकी भीतीला आधीच हसून घेतो आणि स्वत:चं बेरकीपण व दांभिकता प्रकट करतो. सिनेमाच्या विश्वात स्वत:ला झोकून न देण्याची जोखीम पत्करून सामान्य माणूस कलेच्या नादी लागू पाहतो.

याचा अर्थ अर्थात असा नाही की रागिणी एम एम एस हा उत्कृष्ट भयपट आहे!


Psycho (1960), Alfred Hitchcock, Norman Bates' (his mother's) house

कबिराची एक कविता A Poem of Kabir

2011-05-16T03:43:00.000-07:00

कबिराच्या एका कवितेचा अरविंद कृष्ण मेहरोत्रा यांनी केलेला इंग्रजी अनुवाद इथे आहे.

तो असा :

The Night Has Passed

KABIR

The night has passed
The day will too;
A heron nests
Where the black bee hummed.
Like a young bride thinking
Will he? Won't he?
The soul trembles with fear.

This raw clay pitcher
From which water leaks
And color runs
Is good for nothing
Once the swan has flown.

My time goes in shooing crows
The arms ache from it
And the palms burn.
That's the end of the story,
Kabir says.

काय विशेष आहे या कवितेत?

अर्थात अनुवादावरून कबिराची व त्याच्या मूळ कवितेची पारख करू नये. शिवाय कविता म्हणजे तिच्यातून व्यक्त होणारा विचार नव्हे.

पण मृत्यूचं सूचन याउपर काय आहे या कवितेत?

रात्र निघून गेली. तसाच दिवसही जाईल. जिथे भुंगा घुमत होता तिथे बगळा घरटं करतो. नववधू भीतीने थरकापते. तसा मीही कापतो.

मातीचं हे कच्चं मडकं. यातलं पाणी झिरपतं. रंगही गळतो. हंस एकदा उडून गेला की मडक्याचा तरी काय उपयोग?

कावळ्यांना हाकलत हाकलत माझा वेळ जातो. हात दुखतात. तळहात पोळतात. कबिराच्या कहाणीचा हा शेवट.

कवितेची झाकली मूठ.

आधुनिकांची प्राचीनांबद्दल एक विचित्र समजूत असते. प्राचीनांनी त्या वेळी असं म्हणून ठेवलंय, असा पवित्रा घेत आधुनिक प्राचीनांना दाद देतात. काळ जसजसा पुढे जातो तसतशी ज्ञानात वाढ होत जाते - आणि ती देखील सर्वांच्या! - अशी ही गाढ अडाणी समजूत आहे. काळ बाजूला ठेवून - मागचा किंवा आताचा काळ नव्हे, कोणताही काळ - कबिराची कविता वाचता येते का?

आम्रपाली Amrapali

2011-05-16T01:11:00.000-07:00

आम्रपाली हा हिंदी सिनेमा १९६६ साली पडद्यावर झळकला. वैजयंतीमालाच्या देखण्या नृत्यामुळे आजही तो लोकांच्या स्मरणात आहे. (सुनील दत्तने आपल्या मूर्ख अभिनयाने तिला साथ दिली आहे!)

आम्रपाली (वैजयंतीमाला) ही प्राचीनकालीन वैशाली नगरीतली एक नगरवधू असते. 'नगरवधू' म्हणजे नृत्यगायनाने लोकांचं मनोरंजन करून अर्थप्राप्ती करणारी स्त्री, एक प्रकारची गणिका.

पुढे ती राजदरबारात अद्वितीय नृत्य करून राजनर्तिकेचा किताब मिळवते. त्याच सुमारास शेजारच्या मगध नगरीचा राजा अजातशत्रू (सुनील दत्त) वैशालीवर अकस्मात आक्रमण करतो. वैशाली काबीज करण्याचं वडलांचं अपुरं स्वप्न पूर्ण करण्याचा त्याचा उथळ मनोदय असतो. परंतु युद्धात त्याचा पराभव होतो. तो स्वतः बाण लागून जखमी होतो. मग तो हुशारीने वैशालीच्या एका अर्धमृतावस्थेतील सैनिकाचा गणवेश घालून लपूनछपून वैशालीत शिरतो. योगायोगाने तो आम्रपालीच्या चंद्रमौळी घराच्या ओसरीत दाखल होतो. ती अनुकंपेने त्याची सेवा करते, त्याच्या छातीत रूतलेला बाण काढते. दोघं प्रेमात पडतात. (त्याच्या छातीतला खरा बाण प्रतीकात्मकही आहे.)

वैशाली नगरी वर मनस्वी प्रेम करणारी, वैशाली नगरीलाच आपले मायबाप मानणारी आम्रपाली अजाणता शत्रूराज्याच्या आक्रमक, हिंसक सम्राटाच्या प्रेमात पडते. पुढे हे सारं उघडकीला येतं. दरबारात तिची क्रूर निंदा केली जाते.

नकळत हातून झालेल्या या पापामुळे आम्रपाली हताश होते. तिच्यावर आमूलाग्र

अनुरक्त झालेला अजातशत्रू तिला मगधला येण्याचं सुचवतो. तिचं मन अर्थात तयार होत नाही. मग अजातशत्रू वैशालीवर नव्याने हल्ला करतो. या हल्ल्यात वैशाली बेचिराग होते.

तुझ्यासाठी मी वैशालीचा पाडाव केला, असं अजातशत्रू आम्रपालीला म्हणतो. रक्तलांछित, उजाड वैशाली पाहून आम्रपालीवर आभाळ कोसळतं. ती अर्जुनासारखी गर्भगळीत होते. तिला दुरून बुद्धमंत्र ऐकू येतो. राईत श्रमण शांतिमंत्र म्हणत असतात. ती तिथे जाते. बुद्धमूर्तीसमोर नत होते. जगाला वाचवण्यासाठीचा हा सन्मार्ग, अशी तिला जाणीव होते. अजातशत्रूही तिच्या मागोमाग तिथे येतो आणि नाटकी पद्धतीने हातातली तलवार मोडून टाकतो. आम्रपालीला पटकाविण्यासाठी तो ही कृती करतो की त्याचं खरोखर हृदयपरिवर्तन झालं आहे, असा प्रश्न पडतो.

अर्थात दिग्दर्शकाला (लेख टंडन) असा प्रश्न मांडायचा नाही. त्याचा तसा हेतू नाही. आम्रपालीचं लावण्य, नृत्य, दरबाराचा सरंजाम इत्यादी नेत्रसुखद वस्तू दाखवून मनोरंजन करणं, हा त्याचा प्रथम व अंतिम उद्देश आहे. हे अर्थात हिंदी सिनेमाच्या परंपरेला धरून आहे.

आम्रपाली ही खरीखुरी व्यक्ती होती, असं म्हणतात. बौद्ध वाड्मयात तिचे उल्लेख आहेत. ती अनाथ होती. ती अर्भकावस्थेत आंब्याच्या झाडाखाली सापडली. म्हणून तिचं नाव 'आम्रपाली' पडलं. 'आम्रपाली' म्हणजे आंब्याची पालवी. तिच्या मालकीची आमराई तिने बौद्धसंघाला दान केली होती, असंही म्हणतात. 'आमराईची पालक' असाही आम्रपाली या शब्दाचा एक अर्थ लावला जातो.

परंतु सिनेमात बौद्ध धम्म येतो तो अगदी शेवटी आणि तो देखील उपरा, आशावादी, शांतिवादी उपदेश म्हणून. वैशाली नगरीतलं प्रजातंत्र, मगधची राजेशाही, आम्रपालीचं वैशालीप्रेम, तिच्या बौद्ध धारणा व तिने नगरवधू म्हणून निभावलेली कारकीर्द यांच्यातले ताणेबाणे सिनेमा व्यक्त करत नाही.

वैजयंतीमाला मात्र सुंदर. पडदाभर, सिनेमाभर तिचा नितांत व अतिशय वावर.

(अर्थात या सिनेमात इतिहास किती, दंतकथा किती व

'मेल गेझ' किती हा चर्चकांचा विषय आहे.)

आम्रपाली बघण्यासाठी इथे जा.

Krishnan Varma's short story 'The Grass-Eaters'

2011-01-29T22:06:00.000-08:00

'The Grass-Eaters' by Krishnan Varma is a distinctive short-story.

It's a simple humanistic tale of a poor couple who live in a pipe. I describe it as 'a simple humanistic tale' because the purpose seems to be provocation of our compassionate understanding. However, it is Varma's technique that intrigued me. The poor man narrates his and his wife's story in an icy way as though he is pleading coolly and rationally for the validity of their lifestyle. That's a chilling experience. This-is-not-a-pipe experience in a fundamentally different, scary sense.

I tried to know more about the author through Google, but couldn't find much. I found the story posted here. I read the story first in a high-school textbook, The International Story by Ruth Spack (Cambridge University Press, 1998).

Krishnan Varma, according to the author introduction in the textbook, "was born in Kerala, a southwestern state of India. He writes in English as well as in Malayalam. In many of his stories, Varma shares his observations of the life of the poorest people in his country."

The story is quite unlike most of the recent unimaginative 'Indian Writing in English' that pretends to be about the poor.