इंटरनेट वरचं माझं विश्व

पर्यावरण आणि चिंतन

2025-06-06T23:28:00.000-07:00

शीर्षक पाहिल्यावर वाटले असेल हा चिंत्तन वगैरे कधीपासून करायला लागला. त्याच कारण असा आहे की मी दिलीप कुलकर्णी यांच " निसर्गायण" नावाचे शिबीर मार्च २०२४ मध्ये केलं. शिबीर करण्याचा योग्य कसा आला? ते मी नंतर सांगेन कधींतरी.

ते शिबीर म्हणजे एक युरेका मोमेन्ट आहे की काय असं वाटू लागले आहे. आनंद नाडकर्णी यांनी दिलीप कुलकर्णी यांची मुलाखत घेतलेली आहे , ती तुम्ही युट्युब वर पाहू शकता. म्हणजे त्त्यांचे शिबीर केले त्यानंतर मी युट्युब वर त्यांच्या मुलाखती पहिल्या. लोक म्हणतात की वेळ नाही मिळत कशालाच, इतके आपण व्यस्त झालेलो असतो. पण जस जसे पर्यावरण/ निसर्ग याविषयी वाचन वाढले तस तसे कळून चुकले की आपल्या दररोजच्या सवयी मध्ये खूप बदल करण्याची गरज आहे . आपण सोशल मीडियाचा खूप वापर करतोय आणि ते हि काही ध्येय न ठेवता ( Mindless Scrolling ) आणि ह्यामध्ये आपण ऊर्जा किती खर्च करतोय त्याविषयी न बोललेलच बरं आता तरी , त्यासाठी वेगळ लिहायचं आहे, ते मी नंतर लिहीन. तर तशी ती सवय कमी केली की आपोआप रिकामा वेळ मिळू लागला. रात्री चांगली ११:०० ते सकाळी ७ ( किंवा १० ते ६ ) या वेळेत झोप मिळू लागली. वाचन करण्यासाठी चांगला वेळ मिळू लागला. आणि त्यातून चिंतन करायला वेळ मिळाला. आय टी एम्लपोयी असल्यामुळे आपल्याला वर्षभरात काय काय केलं? कुठल्या चांगल्या गोष्टी शिकलो ? कुठले काम चांगले झाले ? यासाठी वर्षाच्या शेवटी एक मीटिंग असतेच की, त्याला आपण वार्षिक कामगिरी आढावा (Yearly performance review) म्हणतो. तस आपण स्वतःबद्दल कधी केलं आहे का? म्हणजे आपल्या सवयी , त्यात काय बदल हवेत म्हणजे स्वतः ला आणि समाजाला त्याचा काही उपयोग होईल? यातूनच माझे चिंतन वाढले आणि त्याच्यावर लिहायला सुरवात करावी म्हटले. याविषयी मी चिंतन करत होतो आणि आपल्या सवयी मध्ये किंवा जगण्यामध्ये शाश्वतता आणता येईल का असा विचार करत असताना काही बाबी मला खटकल्या. आपण खरंच स्वतंत्र आहोत का ? किंवा आपण खरंच स्वयंपूर्ण आहोत का ?

आपण जे अन्न खातो त्याबाबती स्वयंपूर्ण आहोत का ?

पूर्वी म्हणजे हरितक्रांतीच्या अगोदर जे देशी बियाणे शेतकरी पुढील वर्षीच्या पेरणीसाठी ठेवायचे तस आता होत आहे का ? आजूबाजूला सध्या शेती कशी होत आहे आणि ती खरंच शाश्वत आहे का ? याचा प्रश्न पडतो. जे आपले आजोबा पणजोबा शेती करायचे किंवा त्याच्या अगोदरच्या पिढ्या ज्यांनी १० हजार वर्ष सातत्याने शाश्वत शेती केली. १० हजार वर्षांपासून शेती अस्तित्वात आहे, याचे पुरावे मिळतात. आणि १० हजार वर्षे शेती केली होती म्हणजे ती शाश्वत आहे याचाच हा पूरावा. हरितक्रांती झाली ती त्यावेळेची गरज होती पण नंतर ज्यावेळी परिस्थिती चांगली झाली त्यावेळी आपण परत शाश्वत शेती कडे का आलो नाही , जी परंपरागत १० हजार वर्ष चालू होती. सध्या सहज पहिले तर नवीन शेती पद्धती मुळे आपण कितीतरी देशी वाण गमावले आहे. जे आपल्या वातावरणाशी जुळवून घेऊन म्हणजे कमी पाण्यात वाढणारे असेल किंवा थंडीच्या दिवसात फक्त दवबिंदूंच्या पाण्यावर वाढणारे पीक असेल( पर्यावरणाचा नाश आणि त्यामुळे थंडी कशी कमी झाली आणि त्याचे शेतीवर होणारे परिणाम हे वेगळ सांगायला नको ). चांगली प्रतिकार शक्ती असणारे बियाणे असायचे. आपण सर्वच गमावून बसलो आहोत. आपण सध्या रासायनिक खते , कीटकनाशके , हायब्रीड बियाणे हे घेण्यासाठी सर्वस्वी दुसऱ्या कंपन्यांवर अवलंबून आहोत. दरवर्षी आपल्याला नवीन बियाणे का खरेदी करावे लागते. जे पीक उगावल्यावर त्याचे बी फक्त खाण्यासाठी वापरू शकतो आणि परत नवीन रोप उगवण्याची क्षमता पिकवलेल्या बियाणांमध्ये नसते, असच संशोधन का बर झाले असेल? आणि याच कारणामुळे मनुष्य प्राणी पण नवीन पिढी जन्माला घालण्यापासून वंचित होत आहे असं काही विचारवंत सांगताना आढळतात. कारण जस अन्न तुम्ही खाणार तसेच परिणाम तुमच्या आरोग्यावर होणार. बाजारामध्ये आजकाल बी नसलेली फळ मिळू लागलीत. त्याचे आरोग्यावर काय परिणाम होतील हे वेगळे सांगायची गरज नाही.

मी काही दिवसापूर्वी "आहारातला औद्योगिक ‘अन्ना’चार " असं शीर्षक असलेला लेख लोकसत्ता मधे वाचला, तो लेख एका पुस्तकाच परीक्षण होते - ‘अल्ट्रा प्रोसेस्ड पीपल’. त्याची लिंक मी खाली दिलेली आहे. ते वाचल्यावर मला खरंच प्रश्न पडला, आपण खरंच काय खातो त्यावर आपले नियंत्रण आहे का ? की आपले स्वातंत्र्य हिसकावून घेतले आहे. खालचे वाक्य वाचून तर मी शॉक झालो. " आज सर्रास वापरला जाणारा सॅक्करीन हा कृत्रिम गोड पदार्थ कोळसा आणि डांबरापासून औषधनिर्मिती करताना अनवधानाने निर्माण झाला." म्हणजे आपल्या ताटात भविष्यात पेट्रोकेमिकल येत कि काय ? अशी भीती वाटू लागली आहे.

चला आपण उद्या ठरवलं कि प्लास्टिक वापरायचं नाही तर आपण कितपत प्रयत्न करु ? खरंच आपल्याला प्लास्टिक मुक्त जगण्याच स्वातंत्र्य आहे का ? सहज सुपर मार्केट मध्ये गेले तर कळेल की हे व्यावसायिक लोक स्वतःच्या नफेखोरी साठी किती कचरा विकत आहेत. तुम्ही म्हणाल नव्या वस्तूंना कचरा काय म्हणतोय ? कारण प्लास्टिक च्या वस्तू ह्या काही काळासाठी उपयोगी आणि अनंत काळासाठी ( अनंत काळ अतिशयोक्ती झाली , तरी ५०० वर्ष तरी ते कचरा बनून पृथ्वी वरती राहते ) कचरा होऊन बसतात. एका मोठया शास्त्रज्ञ / विचारवंत याने म्हटले आहे कि मनुष्य प्राणी कचरा( वेस्ट) निर्माण करतो आणि त्यातुन थोडाफार उपयोग स्वतः साठी / वापरण्यासाठी करतो. म्हणजे पहा, तुम्ही एका समारंभात गेला आहात आणि तिथे पाणी पिण्यासाठी वन टाइम युज प्लास्टिक ग्लास ( एकदा वापरण्याचा प्लास्टिक

ग्लास) वापरला , तर लक्षात येईल की फक्त एकदा पाणी पिण्यासाठी तो आपण वापरला म्हणजे ५ मिनिट त्याचा वापर झाला , पण पुढचे ५०० वर्ष तो या पृथ्वीवर म्हणजे तुमच्या पुढच्या २० ते २५ पिढ्या त्याच्यासोबत असणार आहे. तुम्ही सहज बघा कि एखादी स्टील ची पाण्याची बाटली घ्यावी आणि प्लास्टिकचा वापर टाळावा , पण नंतर तुम्हाला दिसेल की त्या बाटलीच्या टोपणासाठी परत प्लास्टिक वापरले आहे. म्हणजे तुमची प्लास्टिक पासून सुटका नाही. महानगरपालिका सांगून सांगून थकली कि प्लास्टिक पिशव्या वापरू नका , तरी आपण बाजाराला जाताना कापडी पिशवी घेऊन जायचं विसरतो किंवा सवय लावून घेत नाही. या साध्या कारणामुळे आपण प्लास्टिक पिशवी घेतो आणि पुढची ५०० वर्ष तिच्या सोबत पृथ्वीवर राहायला तयार असतो.

प्लास्टिक बद्दल आक्रमक आपणच व्हायला हव आहे. कारण ते तुमच्या आरोग्याशी निगडित आहे. काही दिवसापूर्वी मी "डाउन टू अर्थ " (सेंटर फॉर सायन्स अँड डेव्हलोपमेंट हे पर्यावरण विषयक पत्रकारिता करते )वर एक लेख वाचला होता,की मनुष्याच्या रक्तामध्ये प्लास्टिक कण (Micro-plastic) आढळले. त्याची लिंक मी खाली दिली आहे. म्हणजे हे प्लास्टिक आता आपल्या रक्ता पर्यंत पोहचले आहे. त्यावेळी वाटत आपण खरंच प्लास्टिक मुक्त/ स्वतंत्र आहोत का ? किंवा होऊ शकतो का ?

पुढचा मुद्दा आहे की इलेक्ट्रिसिटी म्हणजे वीजेचा प्रचंड वापर. आपण आसपास पाहिले तर दिसेल की सुशोभीकरणासाठी किंवा करमणूक म्हणून असेल,आपण विजेचा वापर खूप करतो. ही गोष्ट तुम्हाला शहरात जास्त जाणवेल. सहज तुम्ही एखादी दुकान किंवा रेस्टॉरंट पाहिले तर तुम्हाला दिसेल की विजेच्या रंगीत फुलांच्या माळा लखलखत आहेत. आणि त्या रात्रभर चालू असतात. मी एका मेडिकल च्या बाहेर असलेली लाईट पहिली . मेडिकल चालू असेल तर ठीक आहे , पण रात्री अकरा नंतर ते सकाळी ६ पर्यंत लाईट चालू ठेवायचं काही कारण दिसत नाही. नैसर्गिक अधिवासात असलेल्या प्राण्यांना रात्री अंधार हवा असतो, उदा. घुबड. असे भरपूर प्राणी आहेत. या अश्या जास्त प्रकाशामुळे त्यांचा अधिवास धोक्यात येतो. बर आपण फक्त माणसाचा विचार करूया, ठीक आहे आपल्याला त्रास होत नाही प्रकाशाचा, पण ज्याठिकाणी वीज तयार होते , तिथल्या पर्यावरणाच काय ? आजही भारतात सर्वात जास्त विजेची निर्मिती ही दगडी कोळश्या मार्फत होते. ( तुम्ही इंटरनेटवर डेटा पाहू शकता ) दगडी कोळसा म्हटले की खाणी आल्या त्यामुळे मानवाला होणारे दुष्परिणाम. तुम्ही एखादी खाण पाहा आणि तेथील नैसर्गिक साधन संपत्तीचा झालेला ऱ्हास पहा. आपण आपली जीवनशैलीच अशी बनवली आहे की विजेचा वापर न करणे शक्य नाही. विजेचा वापर न करता जगणं शक्य नाही तर मग फक्त मूलभूत गरजा ज्या आहेत त्यासाठी फक्त वापर करता येईल का ? कि तेवढही स्वतंत्र्य नाही ? दिवसेंदिवस तापमान वाढत आहेत आणि त्यामुळे "वातानुकूलक" किंवा "एअर कंडिशनिंग" चा वापर वाढला आहे. म्हणजे आपले घर थंड राहावे म्हणून आपण पृथ्वीचं तापमान वाढवत आहोत. हा शाश्वत मार्ग नाही. एसीचा वापर वाढेल आणि त्यामुळे विजेचा वापर वाढत राहील आणि हरितगृह वायू वाढत राहतील आणि त्यामुळे भविष्यात तापमान अजून वाढेल. दुसरा कुठला शाश्वत मार्ग आहे का ? मानवाला दिलेल्या बुद्धीचा वापर करून आपण ते शोधू शकत नाही का ?

अजून एक मुद्दा आहे की विजेचा वापर करून होणारे ध्वनिप्रदूषण. तुम्ही कुठला उत्सव पहा किंवा लग्न समारंभ अजून कुठले समारंभ असतील. तिथे वाजणारे डीजे. वर्षाचे ३६५ दिवस कुठे ना कुठे लग्न किंवा समारंभ हे चालूच असतात आणि तिथे डीजेच्या प्रचंड आवाजामुळे होणारे ध्वनिप्रदूषण. लहान मुले किंवा ज्येष्ठ नागरिक सोडा, पण तरुण पिढी आहे त्यांनाही सार्वजनिक बहिरेपणा येत आहे. खरंच आपल्याला शांत वातावरणात जगण्याचा अधिकार आहे ? खरंच आपण त्या बाबतीत स्वतंत्र आहोत.

माणसाच्या मूलभूत गरज काय आहेत ?

शुद्ध हवा

वातावरणात वाढलेलं प्रदूषण लक्षात घेता शुद्ध हवा मिळणे दुरापास्त झाले आहे. निसर्गामध्ये वायू प्रदूषण कमी करण्याची नैसर्गिक क्षमता असते पण त्याला काही मर्यादा आहेत. ती मर्यादा आपण केंव्हाच ओलांडली आहे . त्यामुळे शुद्ध हवा घेण्याचा मूलभूत अधिकार आपण केंव्हाच गमावला आहे.

शुद्ध पाणी

जस निसर्गामध्ये वायू प्रदूषण कमी करण्याची नैसर्गिक क्षमता असते तशीच क्षमता वाहणाऱ्या नद्यांमध्ये पाणी शुद्ध करण्याची नैसर्गिक क्षमता असते. तुम्ही पूर्वी नद्या पाहिल्या असतील तर नक्की लक्षात येईल वाहणारे पाणी पुढे जाऊन स्वच्छ होते. पण साचलेले डबके अस्वच्छ पाण्याने भरलेले असते. वाहणाऱ्या नद्यांमध्ये पाणी शुद्ध करण्याची नैसर्गिक क्षमता आहे तिची मर्यादा पण आपण केंव्हाच ओलांडली आहे. सांडपाणी प्रक्रिया ना करता आपण नदीमध्ये सोडतो. त्याचे प्रमाण इतके वाढलेले आहे कि नदी ते पाणी नैसर्गिक रित्या स्वच्छ करू शकत नाही. दुसरा मुद्दा हा की स्वच्छ पाणी शुद्ध करण्यासाठी आपण क्लोरीनचा वापर करतो जे आपल्या आरोग्यासाठी हानिकारक आहे. त्याचे लगेच नाही पण दिर्घकाळानंतर आपल्या आरोग्यावर त्याचे दुष्परिणाम दिसतील. बर ते फक्त पिण्याच्या पाण्यासाठी क्लोरीनचा वापर केला तरी ठीक म्हणू , पण इतर वापरासाठी असलेल पाणी गरज नसताना त्यामधेही क्लोरीनचा वापर होतो. जो सरते शेवटी नदीत मिसळून नद्या प्रदूषित करतं. तुम्ही म्हणाल प्लास्टिकबंद बाटली चे पाणी वापरू. पण मायक्रोप्लास्टिक मुळे होणार दुष्परिणाम वरती नमूद केलेले आहेत. मूर्त ऊर्जा (embodied energy), वॉटर फूटप्रिंट आणि कार्बन फूटप्रिंट चा विचार केला तर खूप परिमाण पुढे येतील. म्हणजे शुद्ध पाणी पिण्याचे मूलभूत अधिकार आपण गमावला आहे.

पौष्टिक आहार

माणसाला जगण्यासाठी पौष्टिक आहार लागतो . आजच्या काळात रासायनिक खतांचा प्रचंड वाढलेला वापर लक्षात घेता आपला आहार हा पौष्टिक राहिलेला नाही. शेतीचे उत्पन्न वाढावे म्हणून झालेला हायब्रीड धान्याचा वापर हे हि एक कारण आहे माणसाचे आरोग्य ढासळण्यामागे. आजकाल वाढलेल्या वंध्यत्वाच्या समस्याचे मूळ कारण हेच हायब्रीड धान्य आहे. असे वाचनात आले. पौष्टिक आहार न मिळण्याचं अजून एक कारण म्हणजे फास्ट फूड. आजकाल कुठेही जा जवळच्या स्टॉल वर तुम्हाला फास्ट फूड ( जंक फूड ) पॅकेट विकायला दिसतील. आपले नकळत त्याच्यावरील अवलंबत्व वाढत आहे. आपण परावलंबी होत आहोत. इथेही पौष्टिक आहार मिळवण्याचे स्वतंत्र्य आपण गमावून बसलो आहोत

कपडे

फास्ट फॅशन चे दुष्परिणाम खूप लोकांच्या लक्षात आलेले नाहीत. पूर्वी कपडे दिवाळी / पाडवा या सणामध्ये घेतले जायचे किंवा एखाद्या जवळच्या लग्न समारंभामध्ये घेतले जायचे. पण सध्या लोक दर दोन ते तीन महिन्यात नवीन कपडे घेतात , जुनी फॅशन बाद होते. कुठल्याही क्षुल्लक कारणासाठी शॉपिंग होते. त्यामुळेच शॉपिंग मॉल मध्ये नेहमी भरगच्च गर्दी असते. या अश्या फास्ट फॅशन मुळे प्रचंड कचरा तयार होतो आणि पुढचे कित्येक वर्ष तो आपल्यासोबत पृथ्वीवर राहतो. पूर्वी सुती कपडे वापरायचो जे कचऱ्यात गेले तरी निसर्ग त्याला कुजवत असे. तसे आता आलेले टेरेलिन सारखे कपडे निसर्गात कुजत नाहीत , पुढची ५०० वर्ष ती पृथ्वीतलावर आपल्यासोबत राहतील. म्हणजे आपल्या २/३ महिन्याच्या गरजेसाठी आपण त्यांना ५०० वर्ष पृथ्वीवर कचरा म्हणून ठेवतो. घन कचरा ही पण एक गंभीर समस्या होऊन बसली आहे

राहायला घर असणे ही एक माणसाची मूलभूत गरज आहे.

पूर्वी मातीची घरं असायची. काही जुने वाडे असतील जे चुना आणि दगड वापरून बांधलेले असायचे जे जवळपास १०० वर्ष टिकायचे. आजकाल माणसाला नवीन घर बांधायचं किंवा घ्यायचं म्हंटले तर आयुष्यभराची कमाई घालवावी लागते. तेंव्हा कुठे घर तयार होते. पण सध्या सिमेंट काँक्रीट चा वापर करून घरं बांधली जात आहेत. आणि ती उन्हाळ्यामध्ये तापतात. पण जुनी घर जी दगड , माती आणि लाकूड हे वापरून बांधली जात. जी उन्हाळ्यात थंड आणि थंडीत गरम राहत असत. पण सिमेंट काँक्रीटचा वापर सुरु झाल्यापासून घराचे तापमान हे वाढलेले दिसते. आजकाल आपण फर्निचर करतो आणि त्याच्या गुणवत्ते बद्दल विचारले असता ते व्यावसायिक स्वतः सांगतात की लोक आजकाल दर ४/५ वर्षात नवीन फर्निचर बनवतात आणि जुने टाकून देतात. त्यामुळे मटेरियल ची गुणवत्ता पण त्याप्रमाणे असते ( ४/५ वर्ष टिकणारी ) त्यामुळे तिथेही आपल्याला तडजोड करावी लागते. म्हणजे दर ४/५ वर्षांनी तो खर्च करावा लागतो. जरी तुम्हाला वाटले घनकचरा कमी करावा आणि जास्त पैसे देऊन चांगली गुणवत्ता असलेले मटेरियल शोधावे. जेणेकरून पुढचे २० वर्ष तरी दुरुस्ती करावी लागणार नाही. किंवा जुना कचरा तयार होणार नाही. पण ते बाजारामध्ये शोधले तरी मिळणार नाही. म्हणजे व्यावसायिकानी नफेखोरी साठी ते बनवलेच नाही.

अजून एक दुसरा मुद्दा असा की या सिमेंटची घरं ज्याचे आयुष्य हे जास्तीत जास्त २५ ते ३० वर्ष असते . तुम्ही पाहता २५ ते ३० वर्ष जुन्या इमारती धोकादायक होतात आणि पडून नवीन बांधाव्या लागतात. म्हणजे जे तुम्ही तुमच्या कर्तृत्वाच्या काळात कमावलेले सर्व घर घेण्यासाठी घालता आणि परत २० ते ३० वर्षांनी पुन्हा नवीन बांधायची पाळी येते त्यावेळी तुम्ही निवृत्त झालेले असता. त्यामुळे हि सिमेंटची घरं कितपत शाश्वत आहेत सांगता येणार नाही. राहायला घर असणे हे पण एक चैनीची वस्तू होऊन बसली आहे. जी फक्त धनाडग्या लोकांनाच परवडते. या मूलभूत गरजेपासूनही आपण पारतंत्र्यात आहोत असं वाटत ?

- प्रमोद डमरे

बुकमार्क : आहारातला औद्योगिक ‘अन्ना’चार | book review chris van tulleken ultra processed people why do we all eat stuff that isnt food

https://www.downtoearth.org.in/amp/story/pollution/microplastics-detected-in-human-blood-for-the-very-first-time-82111

नाटक - अनन्या

2018-08-05T06:45:00.000-07:00

नाटक - अनन्या

नावाप्रमाणेच अनन्यसाधारण अस नाटक आहे.
नाटकाबद्दल काय बोलणार, अशी नाटकं पहायचे योगायोग फार दुर्मिळ, दुर्मिळ या कारणाने की अशी नाटकं येतात त्यावेळी त्या बद्दल जास्त माहिती नसते ( आपलीच चुक , कारण चांगल्या गोष्टी आपल्याला खुप उशीरा कळतात). आता पर्यन्त या नाटकाचे 100 च्या वर प्रयोग झाले, नेहमीप्रमाणे जाहिरातही दिसायची (weekend ला नाट्यग्रह visit करायची जुनी सवय असल्याने) हे नाटक एकदा पहावे असा विचार काही येत नव्हता, एखाद्या वेळी मित्राचा ग्रुप येईल भेट होईल, त्यावेळी पाहु वगेरे.. वगेरे. असा विचार झाला असावा.
अशीच चर्चा चालू होती नाटकाबद्दल त्यावेळी समजलं आनंदवन मधे याचा शो झाला होता, म्हणजे नाटक उत्तम असणार म्हणून त्यावेळीच ठरवलं की हे नाटक पुण्यात आल्यावर पहायच.
पुन्हा weekend ला मोकळा वेळ असेल का याचही गणित चालूच असायच. असच योग आला आणि सर्व फ्रेंड्स मिळुन नाटक पहायच ठरलं तरीही माझ फिक्स होत नव्हतं आणि may be I was lucky, नाटक पाहायला वेळ मिळाला.
नाट्काच्या तांत्रिक बाबी, अभिनय, नेपथ्य , संगीत, लाइट्स याविषयी नेहमीप्रमाणे मी बोलणार नाही त्या बेसिक गोष्टी आहेत, नाटकच अप्रतिम असल्याने या गोष्टींवर शंका उपस्थीत करणे शक्यच नाही. एखाद्या प्रेक्षकाला बाहेर पडल्यावर जो आनंद मिळतो त्याविषयीच फक्त बोलतो आहे. तुम्हाला आठवते भूतकाळात कधी इतका आनंद झाला का की ज्यामुळे आनंदाश्रु आले असतील, आणि अश्याच आनंदाचे साक्षीदार पुन्हा व्हायचे असेल तर नक्कीच हे नाटक पहा. मुख्य भूमिका ज्यानी केली त्या 'ऋतुजा बागवे', त्यांच्या बद्दल मला जास्त माहिती नव्हती, फक्त मराठी मालिकांमधे आहे एवढीच माहिती. पण नाटक पाहिल्यावर यांच्याबद्दल आदर वाढला आहे, कारण अतिशय चैलेंजिंग भूमिका त्यानी केलेली आहे, अभिनयाबरोबर वेगळी मेहनत आणि अभ्यासही का गरजेचा आहे ते समजते. असे गुणी कालवंत मराठी मधे आहेत याचा अभिमान वाटतो. नाटकाबद्दल लिहिण्याच कारणं ख़ूप आहेत, नाटक पाहिल्या बरोबर वाटलं याबद्दल लिहावच लागेल, मिळालेल्या आनंदाला शब्द रूप मिळालेच पाहिजे. जसे नाटका मधे एका घटनेमुळे अनन्याचे ( मुख्य भूमिका) आयुष्य बदलले त्या प्रमाणेच पाहण्याऱ्या एखाद्या प्रेक्षकाचेही आयुष्य बदलू शकते. माझ्यासाठी एक आठवण झाले आहे हे नाटक. काही काही क्षणाला अरे 'किती भारी' असेच शब्द बाहेर पडतात heart melting moment काय असते याचा अनुभव येतो.
आयुष्याचे रहाटगाडगे चालूच असते पण नाटक पाहिल्यावर एक वेगळीच ऊर्जा मिळते. म्हणजे तुम्ही सोमवारी ऑफिसला जाताना एक वेगळीच ऊर्जा घेऊन, प्रसन्न आणि आनंदी चेहरा घेऊन जाल. नाटकातले प्रत्येक पात्र हे काही महापुरुष वगेरे नाहीत, तेही आपल्या सारखेच आहेत त्यामुळे ते आपलेसे वाटतात, स्वभाव वैशिष्ट्य पाहुन लक्षात येईलच. मुख्य भूमिकाच फक्त नाही तर बाकी पात्रही तितकिच महत्वाची आणि त्यांचे चांगले काम झाले आहे. ते सहायक कलाकार जरी समोर ठेवून नाटक पाहिले तरी तेही खुप काही सांगून जातात.

नाटक सुरु होण्या अगोदर एक आश्चर्यकारक गोष्ट घडली, तांत्रिक कारणाने नाटकाचा प्रयोग सुरु होण्यासाठी 20 मिनिट उशीर झाला होता. आणि ते लक्षात आणून देण्यासाठी प्रेक्षकांनी टाळ्या वाजवायला सुरवात केली. 'आता नाटक सुरु करा अस रागवत न सांगता एक पुणेकर प्रेक्षकांनी एक विनम्र बाजू दाखवून दिली. साधी गोष्ट आहे पण चांगली वाटली म्हणून इथे मांडली. नाटक संपल्यावर प्रमोद पवार धन्यवाद देण्यासाठी बोलत होते, त्यावेळी त्यानी उशीरा नाटक सुरु झाल्याने संपूर्ण टीम कडुन दिलगिरी व्यक्त केली आणि म्हटले नाटकाच्या शेवटी ज्या टाळ्या मिळाल्या त्या खऱ्या टाळ्या आहेत'. प्रेक्षक आणि कलावंत दोन्ही प्रगल्भ असले की असे योगायोग येतात याचा अनुभव आला.

माझ्या सारख्या एखाद्या नाटकवेड्या रसिकाला ह्या नाटकाची माहिती व्हावी म्हणून हा आपला साधा प्रयत्न.
- प्रमोद डमरे.

शाळेतील आठवणी क्रमांक: #N+1

2018-07-06T12:35:00.000-07:00

शाळेतील आठवणी क्रमांक : #N+1

खूप दिवस झाले काही लिहिले नाही. आज थोडी एनर्जी आहे आणि आठवणी मनातून कीबोर्ड वर यायला थोड्या उडया मारत आहेत. तसं आयटीवाल्यांची शुक्रवारी संध्याकाळी एनर्जी किती जास्त असते किंवा का असते हे वेगळं सांगायची गरज नाही .शीर्षक थोडे वेगळे टाकले कारण ह्या टॉपिक वर लिहिण्याची हि पहिली वेळ आहे पण हि आठवण पहिली नाही, या आठवणी अगोदर 'N' आठवणी आहेत, सुरवात कुठून तरी करायची म्हणून 'N+1'. कुणीतरी म्हटले ना, चांगल्या गोष्टींना सुरवात असते शेवट कधीच नसतो.

फार फार वर्षापुर्वीची गोष्ट आहे, आटपाट नगरासाखेच पण थोडे छोटे घारीपुरी नावाचे गाव , तिथली हि गोष्ट आहे. त्यावेळी आमच्या शाळेत आसपासच्या गावचे विद्यार्थी शिकायला यायचे, त्यातील पिंपळगावच्या मित्रांबरोबर आमचा एक ग्रुप झाला होता, तसे ते पण छोटेसेच गाव, आम्ही सर्वच गावाकडचे असल्याने रानावनात ,शेतात फिरताना काही वाटायचं नाही, रानातल्या भीतीपेक्षा घरी कोणी सांगितले कि मग चांगलीच खरडपट्टी याचीच जास्त भीती , ओला फोक आणि आपण यांचं द्वंद्व युद्ध, म्हणजे एकूणच पोट भरून मार मिळे, कारण आमच्या कडे एक डायलॉग आहे, "का ? त्या दिवशीचा मार कमी पडला का ?" म्हणून म्हटले पोट भरून मार मिळे. त्यावेळी शाळेत मी ८ वी ला असेल, असच एका मधल्या सुट्टीत लवकर जेवण आटपून मी शाळेत आलो. तर आमच्या ग्रुपचे पण जेवण झालेले, असच एकाला वाटले कि मधली सुट्टी संपायला अजून पाऊण तास आहे, आपण तोपर्यन्त परत येऊ, अस म्हणून पिंपळगावकडील शेतात मोहळ ( मधमाशाचे पोळे ) झाडायला जायचे ठरले. त्यावेळी सर्वांकडे सायकल होत्या. झाला मग आमचा सायकल प्रवास सुरु.

तस पहिल्या पासून फिरायची खूप सवय. रानावनात, डोंगरदऱ्यात, निसर्गात एक प्रकारचं कुतूहल वाटायच. तसा त्यावेळी आसपासचा परिसर सायकल ने पूर्ण पालथा घातला होता.( पुढे जाऊन आपण पूर्ण पुणे पालथे घालणार आहोत असं कधी वाटलंच नव्हते ) ते म्हणतात ना ,
"अपनी मर्जी से कहाँ अपने सफ़र के हम,
है रुख हवाओ का जिधर का है उधर के हम"
असच काहीस होते. तर ठरल्या प्रमाणे आम्ही सर्व पोहोचलो. घड्याळ, वेळेचा अंदाज याचा आणि आमचा काडीचाही संबंध नव्हता. त्यामुळे शाळेत काय चालू असेल याचा काही कोणाला सुगावा नाही किंवा कोणाला आठवण नाही. तस आम्हाला एक मधमाशाच मोहळ सापडले. प्रश्न होता झाडावर चढायच कस ? एका मित्राने माझ्याबद्दल वर्गात एक अफवा पसरवली होती, कि मी कोणत्याही झाडावर चढू शकतो. त्यामुळे मला पाचारण करण्यात आले, वडाच्या झाडावर पारंब्या वरून चढायची सवय होती, त्यामुळे कोणत्याही झाडावर चढताना, खोडावरून न चढता खाली आलेल्या फांद्यांवरूनच चढायचो, ते थोडे सोपे वाटायचे. तर कसेबसे मी चढलो, आणि इतर मित्रांना वर घेतले. जो मुख्य कार्यकर्ता होता ( ज्याने आम्हाला त्याचे खूप मोहळ झाडण्याविषयीचे पराक्रम सांगितले होते , त्यातले किती खरे ते त्यालाच माहीत ) त्याने गोवरी पेटवून त्याचा धूर करून मोहळ झाडायला सुरवात केली.

धुराने मधमाश्या आंधळ्या होतात असा अजब शोध कोणीतरी लावला होता, त्या शोधाच्या जोरावर आम्ही आमचे काम सुरु केले. कडू निंबाच्या फाट्यानेही माश्या जवळ येत नाहीत, असाही शोध कोणीतरी लावला होता, त्यामुळे त्याचे पण फाटे घेऊन आम्ही तयार होतो, आलीच एखादी माशी तर युद्धास तयार म्हणून आमची सर्व शस्त्र घेऊन आम्ही तयार होतो. ह्या अगोदर आम्ही मध माशाशी खूप वेळेस भिडलो होतो, त्या आठवणीने थोडी भीतीही वाटायची. खूप वेळेस मधमाशी चावल्यामुळे शरीर सुजून आमचा हनुमान झाला होता. ज्यांच्याजवळ टॉवेल वगैरे होते त्यांनी चेहरा झाकून फक्त डोळे उघडे ठेवले, ज्यांच्या कडे नाहीत त्यांनी शर्ट काढून चेहऱ्याला गुंडाळले. बाकी शरीर हनुमान झाले तरी चालेल पण चेहरा सुजला नाही पाहिजे. नाहीतर पूर्ण कथा घरी सांगावी लागणार.

धूर होऊन गोवरी पूर्ण जळून जाणार होती, मध्ये एकजण म्हणाला अरे आता माश्या आंधळ्या झाल्या असणार तू टाक फांदी तोडून, तर आमचा मुख्य कार्यकर्ता म्हणाला, तुला बोलायला काय होतंय, चावायला सुरु केलं कि पळायचं कळणार नाही, थांब थोडे अजून. हि अशी प्रोसेस तास भर चालू होती, नंतर माश्या काढायला त्याने सुरवात केली, त्याबरोबर त्याला २-३ माश्या चावल्या आणि लगेच त्याने माघार घेतली. आमचा आणि वर घोंगावणाऱ्या मध माश्यांचा एकच गोधळ सुरु झाला. आमची सर्व शस्त्र निकामी होऊ लागली. सर्वजण खाली उडया मारून दिसेल तिकडे पळत सुटले. शेवटी सर्व भेटलो, कोणाला किती आणि कुठे कुठे माश्या चावल्या याच्या गप्पा सुरु झाल्या. आणि ठरलं कि या गडावर आपण नंतर हल्ला करू. दुपारच्या वेळी जेव्हा माश्या पाण्यावर जातात त्यावेळी त्यांचे सैन्य कमी असते त्यावेळी हल्ला करायचे एकाने ठरवून टाकले आणि सायकलला टांग मारून शाळेचा रस्ता धरला.

दुपारची सुट्टी होऊन किती वेळ झाला याचा कोणालाच अंदाज नव्हता. जेंव्हा पोचलो त्यावेळी शाळेत प्रश्न मंजुषा ( सामान्य ज्ञान ) स्पर्धा सुरु होऊन खूप वेळ झाला होता. नंतर लक्षात आले, अरे सरानी आपले नाव सुचवले होते आणि आपण या स्पर्धेत आपल्या वर्गातून सहभागी होणार होतो. आणि ती स्पर्धा आज होती. नेहमीचा मित्र नेहमी प्रमाणे स्पर्धेत हजर होता, मीच उशीर केला होता त्यामुळे वर्गातील दुसऱ्या मित्राला बळेच सहभाग घ्यायला लावला आणि त्या दोघांनी मिळून कशीबशी स्पर्धा सुरु ठेवली होती. मी नसल्याने खूप लोक नाराज होते, आख्खा वर्ग माझ्याकडे कुतूहलाने पाहत होता. कुतूहल याच कि हा कस काय स्पर्धा मिस करू शकतो. आम्ही मग प्रेक्षकांची भूमिका घेऊन सर्व कार्यक्रम पाहू लागलो. त्या नंतर मला जास्त आठवत नाही, पण स्पर्धेमधे सहभागी न झाल्यामुळे मला कायमची रुख रुख वाटत होती.

मग दोन वर्षांनी तो दिवस उजाडला, आणि प्रश्न मंजुषा ( सामान्य ज्ञान) स्पर्धा यावर्षी होणार आहे याची सूचना मिळाली. आम्ही तेंव्हा दहावीत होतो. आठवी,नववी, दहावी आणि मुले , मुली मिळून सहा ग्रुप सहभागी होणार होते. तशी स्पर्धा सुरु झाली, माझा नेह्मीचा मित्र आणि मी सहभागी झालो, जेव्हा जेव्हा आम्ही सोबत असु त्यावेळी आमच्या मध्ये खूप आत्मविश्वास यायचा, तो मग कुठल्याही बाबतीत असेल. तसाच त्यावेळी कुणास ठाऊक पण खूप आत्मविश्वास होता. आमचे प्रतिस्पर्धी जरी जूनियर असले तरी एक ग्रुप शाळेचा टॉपर होता, आणि एक ग्रुप स्कॉलरशिप परीक्षा टॉपर होता, त्यामुळे स्पर्धेत मजा येणार हे ठरलेच होते. सुरवातीच्या प्रश्नापासूनच आम्ही गुण मिळवायला सुरवात केली.

शेवटचा राऊंड होता - 'एक प्रसंग आणि पात्र ठरवून इंग्रजी संभाषण', संभाषणाचा विषय कोणताही असायचा, त्याप्रमाणे एक विषय आणि प्रसंग मिळाला. त्याप्रमाणे आम्ही सुरवात केली. आत्मविश्वास वाढल्याने आम्ही लगेच ओव्हर अभिनय करत संभाषण सुरु केले , त्यामुळे प्रेक्षकांमधे एकच हशा पिकला. इतक्या मोठ्या आवाजात कोणीच बोलले नव्हते तसे आमचे संभाषण झाले. शेवटी निकाल लागला आणि आमचा ग्रुप जिंकला आणि आमच्या वर्गाने एकच गोंधळ आणि गलका सुरु केला.

हे यश पराक्रम खूप काही मोठे नव्हते, पण यशाची चव काय असते त्याची सुरवात होती म्हणून ही एक न विसरता येणारी आणि नेहमी प्रेरणा देणारी आठवण सोबत आहे.
- शाळेचा एक विद्यार्थी

खयालोंका आबाद शहर ....

2018-02-14T10:52:00.002-08:00

आठवण यावी अस जास्त काही घडलं नाही,
पण ज्यावेळी मनासारखे रंग कैनव्हासवर उतरायचे तेंव्हा वाटायचे लगेच तुला दाखवावं.
तर कधी रानातल्या चिंचेच्या झाडावर चिंचा काढुन देणारं कोणी नसतं आणि बोराच्या झाडाखाली बोरंही तशीच पडलेला असतात, त्यावेळी वाटायचं आपल्या पिशव्या भरल्या असत्या चिंचा आणि बोरानी.
कधी सकाळी सकाळीच सायकलची रपेट करताना घामाने भरलेल्या चेहऱ्यावर अचानक वाटेतील एखाद्या नदी- तलावामुळे थंड झुळुक यायची, वाटायचं हा आनंद सोबत अनुभवावा.
कधी एखाद्या नामवंत लेखकाचे एखादे टाळी मिळवणारं वाक्य किंवा वाचकाला आपुसकच"वा" म्हणायला लावणारं वाक्य वाचलं की वाटायचं तुला ऐकवावं आणि लगेच टाळी घ्यावी.
तर कधी सकाळी 6 वाजता बाइक वरून जाताना तो सतत पडणारा पाऊस काटे बोचल्यासारखा वाटायचा त्यावेळीही वाटायचं तुलाही हे काटे आवडले असते.
तर कधी भंडारा डोंगरावर सुर्य बुडत असताना दिसायचा त्यावेळी आकाशाचा झालेला जांभळा रंग...वाटायचा हाही तुझ्यासारखाच सर्वांच्या आनंदात रंग भरतोय.
तर कधी पोर्णिमेच्या रात्री मोकळया आकाशात शरीर आराम करायचं त्यावेळी समोर डोळे दीपवून टाकणारं आणि शहराच्या झगमगाटात हरवलेलं पांढरशुभ्र तारांगण दिसायचं आणि वाटायचं तुला दिसत असेल का हे सर्व.
तर कधी एखादे सात्विक नाटक पाहताना जेव्हा नायकाचे एक एक वाक्य हृदयाला भिडायचं आणि मनात साचलेल्या कचऱ्याला मोकळी वाट करून द्यायचं त्यावेळी वाटायचं की तुला सांगावं 'अस नाटक असतं.. अस नाटक असतं !!'
तर कधी बालगंधर्व नाट्यगृहाबाहेर नाटक पाहायला आलेली, ज्यानी त्यांच्या आयुष्यात चांगले वाईट अनुभवलेली आणि उतारवयातही त्याच जोमाने प्रेमाला नवीन आकार देणारी उत्साही चेहऱ्याची वृद्ध जोडपी पाहिली की वाटायचं तुलाही जगण्यातला खरा आनंद पाहायला मिळाला असतां.

- स्वगत लिहिण्याचा प्रयत्न

संगीत देवबाभळी - मस्त नाटक !

2018-01-07T10:07:00.002-08:00

संगीत देवबाभळी - मस्त नाटक.

समीक्षा वगेरे लिहिणे हा आपला प्रांत नाही पण तरीही एक
सच्चा रसिक, साहित्यप्रेमी आणि नाट्यप्रेमी असल्यामुळे नाटकाबद्दल ख़ूप काही लिहावसं वाटतंय म्हणून ही उठाठेव.

नाटक, साहित्य आणि संत तुकाराम यांचे काव्य हे माझे weak पॉइंट आहेत. ज्यांचे कनेक्शन डायरेक्ट हृदयाशी आहे, त्यामुळे नाटक पाहताना आज रुमाल भिजणार आहे हे पहिल्या प्रवेशामधेच ओळखलं. पूर्ण नाटकात आपण वेदनेच्या आनंदात न्हाऊन निघतो. डोळे आणि कान तृप्त होतात, अगदी नाटकाच्या पाहिल्या वाक्यापासुन ते शेवटच्या वाक्यापर्यन्त खिळुन राहतो. काही कलाकृतींना डोळ्यानी दाद मिळते हे ऐकून होतो त्याचा आज प्रत्यय आला. कलावंत फक्त दोनच आहेत पण त्यांची अभिनय आणि संगीत नाटकामुळे गायन खुपच सुंदर. संपूर्ण नाट्यग्रह हेलावून टाकण्याची क्षमता आहे त्यांच्या मधे. एखाद्या वक्त्याने टाळी मिळवण्यासाठी आपल्या भाषणात ज्ञानेश्वरीची एखादी ओवी सांगावी तसे पहिल्या वाक्यापासुन ते शेवटच्या वाक्यापर्यंत संवाद, कधी टाळ्या तर कधी आपोआप 'वाह' येऊन जातं आणि त्यासोबतच साचलेल्या कित्येक भावनांची वाट मोकळी होते आणि आपण मोकळे होतो. देवबाभळीचा काटा कधी आपल्यात घुसतो कळत नाही आणि ती वेदना कायम हवीहवीशी वाटत राहते, वाटतं नाटक संपुच नये.
संत तुकाराम आणि विठ्ठल यामधे भक्त कोण आणि देव कोण असा प्रश्न पडावा इतकी दोघांमधली एकरूपता दाखवण्यात नाटक यशस्वी झालेलं आहे.
नाट्यप्रेमी असल्याने खुप नाटकं पाहतो पण महाराष्ट्रात जन्मल्याचा अभिमान आणि पुण्यात राहतो याचा आनंद खुप दिवसांनी झाला तो आजच्या या नाटकामुळे. कारण अशी सुंदर कलाकृती पाहायला मिळणं म्हणजे दुर्मिळ योगायोग म्हणावा लागेल. आता हे नाटक परत एकदा पहावाच लागेल, तोपर्यंत मन स्वस्थ बसणार नाही.

नाटक संपल्यावर नटसम्राट मधलं शेवटच वाक्य आपण स्वतःशीच बोलतो,

" अस नाटक असतं राजा, अस नाटक असतं !!! "

- नाट्यप्रेमी मी.

कुंदन शाह

2017-10-08T11:44:00.000-07:00

कुंदन शाह ( १९ ऑक्टोबर १९४७ - ७ ऑक्टोबर २०१७ )

सकाळ पासुन कुंदन शहा यांची गेल्याची बातमी पहात होतो, इतर कलावंत जातात तसे वाटले आणि त्याप्रमाणे थोडेसेच वाईट वाटले. त्यानी नुक्कड़ , जाने भी दो यारो (film) या सारख्या कलाकृती केल्या त्या खुप प्रसिद्ध होत्या त्या मी पाहिल्या नाहीत ( माझं दुर्दैव ) पण माझा सर्वात आवडता चित्रपट - 'कभी हाँ कभी ना' याचे writer , director ते होते हे माहीत नव्हते ( माझं सर्वात मोठं दुर्दैव्य) या चित्रपटाशी माझा एक वेगळाच जिव्हाळा आहे म्हणून त्यांच्या विषयी कृतज्ञता म्हणून ही पोस्ट टाकण्याचा आटापीटा, ( जशी माहिती मिळाली तस मला राहवलच नाही) त्याचं कारण म्हणजे लहान असताना दूरदर्शन वर शुक्रवारी रात्री जागुन पाहिलेला हा सिनेमा .. जस जस वय वाढत गेलं तस तसे तो चित्रपट लैपटॉप मधील एका फोल्डर मधे कधी येऊन बसला माहीत नाही, 20-25 वेळा तो चित्रपट पाहिला असेल मी, अजूनही तो चित्रपट पाहिला की त्या काळतील लोकांविषयी खुप आदर वाटतो, त्या काळी लोक किती साधे सिंपल विचारांचे होते. तो चित्रपट पाहिला की त्या काळतील आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. अजूनही youtube वर ' वो तो है अलबेला हजारों में अकेला ' गाण पहावसं वाटतं ( कित्येक वेळा पाहिलही आहे) माझ्या माहितीप्रमाणे तो शाहरुख़चा सर्वात बेस्ट परफॉरमेंस होता. आणि त्यांनी शाहरुख खानची या जगाला ओळख करून दिली. त्यानंतर शाहरुख़ कधी थांबलाच नाही. त्याचित्रपटाबद्दल खुप काही गोष्टी आहेत सांगण्यासारख्या, त्याची एक स्वतंत्र पोस्ट तयार होऊ शकते. तुम्ही गेलात खरे पण तुमची कलाकृती ( कभी हां कभी ना) मधून नेहमीच सोबत असाल. तुमच्या निधना नंतर ही माहिती मला मिळावी हे माझं सर्वात मोठे दुर्दव्य. आमच्या काळतील पीढ़ी नेहमीच कृतज्ञ राहील. आताही त्या 90 च्या दशकात जायची इच्छा झाली तो चित्रपट पाहतो. आणि पाहत राहणार . 'कभी हां कभी ना' मधील ओळी तुमच्या साठी,

"ओ तो है अलबेला
हजारों में अकेला"

- Written date 8 October 2017

चार मिनिटांत युद्धखोरी..

2017-03-06T01:51:00.001-08:00

मार्च १९१७. म्हणजे बरोबर १०० वर्षांपूर्वीची गोष्ट. शिकागोतला सॅडल अ‍ॅण्ड सायकल नावाचा क्लब. पोलाद कारखानदार डोनाल्ड एम रेयरसन, सिनेटर मेडील मॅककॉर्मिक असे काही प्रतिष्ठित नागरिक रात्रभोजनासाठी एकत्र जमले होते. गप्पा छान रंगात आल्या होत्या. विषय होता अर्थातच युद्धाचा. काँग्रेसमध्ये नुकतेच एक विधेयक मांडण्यात आले होते. सर्व नागरिकांना लष्करी प्रशिक्षण देण्याबाबतचे. ही सर्व मंडळी देशभक्त. विधेयकाच्या बाजूची. काहीही करून ते विधेयक मंजूर झालेच पाहिजे असे त्यांचे मत होते. पण ते होणार कसे? त्या विधेयकाला जोरदार विरोध होता. तो मोडून काढायचा कसा? कोणी तरी सहज सुचवले – चित्रपटगृहांत बरेच लोक एकत्र येतात. आपण तिथे जाऊन भाषणे दिली तर?
रेयरसन यांना ही कल्पना अतिशय आवडली. सिनेटर मॅककॉर्मिक यांनीही ती उचलून धरली. पण भाषणे करणार कोण? अखेर ठरले, की देशभक्त वक्त्यांची संघटना तयार करायची. त्यांनी चित्रपटगृहांत जायचे. सिनेमाचे मध्यंतर होते, ती वेळ सोयीची. तेव्हा भाषण द्यायचे. चित्रपटगृहे हे तेव्हापासून या अशा राष्ट्रवाद्यांचे लाडके ठिकाण आहे म्हणायचे! मग प्रश्न आला, संघटनेच्या नावाचा. कोणी तरी म्हणाले, चित्रपटांची रिळे बदलायला प्रोजेक्शनिस्टला चार मिनिटे लागतात. त्या चार मिनिटांच्या मध्यंतरात बोलणाऱ्यांच्या संघटनेला म्हणावे – फोर मिनट मेन. सर्वानाच नाव आवडले. कारण या नावाचा संबंध केवळ अवधीशी नव्हता. तर तो होता अमेरिकी क्रांतियुद्धाशी.
अठराव्या शतकात ब्रिटिशांशी लढून अमेरिकेने स्वातंत्र्य मिळविले होते. त्या युद्धात अनेक सर्वसामान्य नागरिकांनीही भाग घेतला होता. एरवी सामान्य नागरी जीवन जगणाऱ्या अनेकांनी तर स्वत:च सैनिकी शिक्षण घेतले होते. नागरी शिलेदारच ते. वेळ येताच एका मिनिटात लढायला तयार होत असत. त्यावरून त्या शिलेदारांना नाव पडले मिनट मेन. देशभक्तीचे प्रतीक म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जात असे. फोर मिनट मेन या नावातून या संघटनेने त्या देशभक्तांशीच आपले नाते जुळवले. प्रोपगंडाशास्त्रातील ‘ग्लिटरिंग जनरॅलिटी’- चमकदार सामान्यता – या तंत्राचा हा उत्तम नमुना. एखाद्या आदर्श नैतिकतादर्शक शब्दाशी एखाद्या गोष्टीस वा व्यक्तीस जोडून घ्यायचे आणि त्यातून कोणत्याही पुराव्यांविना ती गोष्ट वा व्यक्ती तशीच आदर्श आहे हे लोकांना मान्य करायला, स्वीकारायला लावायाचे असे हे तंत्र. आपल्या बहुतेक राजकीय घोषणा – मग ती ‘गरिबी हटाओ’ ही घोषणा असो की जाहिराततज्ज्ञ पीयूष पांडे यांचे सहकारी अनुराग खंडेलवाल यांनी तयार केलेली ‘अच्छे दिन आनेवाले हैं’ ही घोषणा असो – यात तंतोतंत बसतात. अशा घोषणा या अतिशय मोघम असाव्या लागतात. त्या मोघमपणामुळे प्रत्येकाच्या मनात त्याच्या त्याच्या कुवतीनुसार हवा तो, परंतु चांगलाच अर्थ निर्माण होत असतो. याचे आपल्याकडील दुसरे उदाहरण म्हणजे शिवसेना आणि मावळे. शिवसेनेच्या कार्यकर्त्यांना मावळे म्हणण्यातून जी सरंजामशाही भावना निर्माण होते, तिच्या आधारावर या पक्षाचे एकचालकानुवर्तीत्व भक्कम टिकून राहिले आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे सर्वसामान्यांच्या मनातही मावळे म्हटल्यावर एक वेगळीच, लढाऊ स्वातंत्र्ययोद्धय़ाची प्रतिमा तयार होत असते. ही ग्लिटरिंग जनरॅलिटी. फोर मिनट मेन या नावातून नेमका असाच परिणाम साधला जात होता. या नावाने ओळखले जाणारे वक्ते जे बोलतील ते देशहिताचेच असेल असा संदेश आपोआपच लोकांतच जात होता.
या संघटनेतर्फे ३१ मार्च १९१७ रोजी शिकागोतल्या स्ट्रॅण्ड थिएटरमध्ये पहिले भाषण झाले. वक्ते होते डोनाल्ड रेयरसन. १९१९ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ‘फोर मिनट मेन ऑफ शिकागो’ या ५५ पानी पुस्तिकेत या संघटनेचा इतिहास दिला आहे. त्यानुसार, स्थापनेनंतर काही दिवसांतच ही संघटना जॉर्ज क्रील यांच्या लोकमाहिती समितीचा भाग बनली. १६ जून १९१७ ते २४ डिसेंबर १९१८ हा या संघटनेचा काळ. अवघ्या अठरा महिन्यांचे आयुष्य. पण एवढय़ा कमी काळात या संघटनेच्या माध्यमातून ७५ हजार वक्त्यांनी अमेरिकेतल्या सात हजार ४४८ शहरांतील, गावांतील चित्रपटगृहे, चर्च, क्लब, कारखाने असे जेथे जेथे लोक एकत्र येतात अशा ठिकाणी जाऊन भाषणे दिली. त्या भाषणांची संख्या होती साडेसात लाखांहून अधिक. आणि ऐकणाऱ्या नागरिकांची संख्या होती ३१ कोटी ५० लाख. भाषणे कोठेही होवोत, त्यांचा वेळ मात्र चार मिनिटांचाच ठेवण्यात आला होता. याचे कारण, क्रील यांच्या मते चार मिनिटे एवढाच सर्वसामान्य अमेरिकी नागरिकाचा अवधान-काल होता. तेव्हा अवघ्या चार मिनिटांचीच ही भाषणे. दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवरील ‘कमर्शियल ब्रेक’सारखी. तेथेही ते युद्धच विकत असत. त्यांचे विषय असत – ‘आपण का लढत आहोत?’, ‘कोण आहेत आपले शत्रू?’, ‘जर्मन प्रोपगंडाचा पर्दाफाश’, ‘लोकशाहीला धोका’, येथपासून ‘अन्नबचत’, ‘लिबर्टी लोन’ येथपर्यंत. विविध भाषांतून, विविध समुदायांसमोर ती होत असत. अमेरिकी सरकारला हवी ती लोकभावना निर्माण करण्यास या फोर मिनट मेनचा चांगलाच उपयोग झाला. जॉर्ज क्रील यांनी लोकमाहिती समितीच्या कामावर ‘हाऊ वुई अ‍ॅडव्हर्टाइज्ड अमेरिका’ हे पुस्तक लिहिले आहे. त्यात ‘ही संघटना अभिनवता आणि प्रभाव या दोन कारणांमुळे इतिहासात अजरामर होईल,’ अशा शब्दांत या समितीच्या कामाचा गौरव केला आहे. वरवर पाहता अतिशय साधी-सरळ कल्पना होती ती. वक्त्यांनी लोकांसमोर जायचे आणि बोलायचे. बस्स, एवढेच. पण या साधेपणातच तिच्या यशाचे रहस्य होते. प्रोपगंडाचा इतिहास पाहिला तर अशा साध्याच गोष्टी अत्यंत प्रभावशाली ठरल्याचे दिसते. हेच तंत्र पुढे अनेक प्रचारतज्ज्ञांनी वापरले. भारतातील याचे एक आधुनिक, परंतु काहीसे वेगळे उदाहरण म्हणजे ‘चाय पे चर्चा’. त्याची सविस्तर चर्चा सदरहू सदरात पुढे येईलच. फोर मिनट मेनच्या या साधेपणातही एक योजना होती. त्यातील पहिली बाब वक्त्यांची. त्यांची निवड स्थानिक समितीकडून केली जाई. पण त्यांनी काय बोलायचे, ते कसे बोलायचे हे मात्र सांगितले जाई केंद्रीय समितीकडून. क्रील समितीने जारी केलेल्या एका माहितीपत्रकातील एक सूचना पाहण्यासारखी आहे. ती म्हणजे- ‘तुमच्या देशाला तुमची आवश्यकता आहे यांसारखे वापरून गुळगुळीत झालेले वाक् प्रचार अजिबात वापरू नका.’ याचे कारण अशा शब्दांनी त्यांचा जोम गमावलेला असतो. आणि दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे – ‘श्रोत्यांमधील अतिसामान्य बुद्धिमत्तेच्या व्यक्तीला उद्देशून बोला. त्याच्यावरच्या सगळ्यांना आपोआपच तुमचे म्हणणे समजेल.’ यातून प्रोपगंडातील नावीन्याची आणि सामान्यतेची थोरवीच सांगितलेली आहे. आजच्या आपल्या थोर वक्त्यांची भाषणेही याहून वेगळी नसतात!
कोण असतात हे चार मिनिटांचे वक्ते? खुद्द चार्ली चॅप्लीन, मेरी पिकफर्ड यांसारख्या सेलिब्रेटी या संघटनेसाठी काम करीत होत्या. पण ही भाषणे करणारे सगळेच स्वयंसेवक-वक्ते काही हॉलीवूड वा वॉशिंग्टनहून आलेले नसत. ते स्थानिकच असत. युद्धावर जाण्याचे वय लोटलेले मध्यमवयीन पुरुष, वकील, धर्मोपदेशक, स्थानिक नेते अशांचा त्यात समावेश असे. त्यात महिलाच नव्हे, तर लहान मुलेही असत. बहुतेक सारे असत ते मात्र गोरे. ते बोलत ते त्यांना जे पढविले गेले तेच, परंतु भाषा त्यांची असे. ढब त्यांची असे. यातून सरकारचा प्रवक्ता आपल्याच भाषेत आपल्याशी संवाद साधत आहे आणि त्याच वेळी तो आपल्यातलाच आहे अशी दुहेरी भावना लोकमानसात निर्माण होत असे. त्यांच्या शाब्दिक अवडंबरातून सारेच लोक युद्धाच्या बाजूने असल्याचा समज आपोआपच तयार होत असे. अमेरिकेत अवघ्या काही महिन्यांत पराकोटीची युद्धखोर भावना दिसू लागली ती त्यामुळेच.
या भाषणांच्या जोडीने क्रील समितीने चित्रपटांचाही प्रोपगंडासाठी पद्धतशीर वापर केला. पुढे दुसऱ्या महायुद्धात नाझींनी ते तंत्र उचलले. आजही सर्रास त्याचा उपयोग केला जातो. हॉलीवूड तर त्यासाठी प्रसिद्ध आहे..

http://www.loksatta.com/pracharbhan-news/four-minute-men-organization-1424944/lite/

धागा समूह आणि आनंदवन - हेमलकसा भेट

2017-02-02T13:20:00.000-08:00

धागा समूह व आमचे वेगवेगळे उपक्रम याबद्दल मी अगोदर लिहिले आहे. धागा समूहाशी मी कसा जोडला गेलो, वगैरे वगैरे.. सांगण्याच्या उद्देश हा कि हे खर तर गेल्या वर्षी झालेल्या सोमनाथ श्रम संस्कार शिबीर २०१६ यामुळे धागा मधील कार्यकर्त्यांची ओळख झाली. हळू हळू जस जस एक एक उपक्रम राबवत होतो तस तशी मैत्री घट्ट होत गेली. त्यावेळी शिबिराला जाण्यासाठी मला फक्त ७ दिवसच सुट्टी मिळाली आणि शिबीर झाल्यावर आनंदवन संस्था तेथील उद्योग, लोक बिरादरी प्रकल्प -हेमलकसा पाहायची इच्छा होती पण सुट्टी नव्हती म्हणून शिबिरानंतर लगेच पुण्याला परतावे लागले. तेंव्हा पासून मनात होत कि,बाबा आमटे व त्यांचे कार्यकर्ते यांनी सुरु केलेले सर्व प्रकल्प पाहायचे आहेत. एका नंतर एक धागाचे उपक्रम चालू होते आणि अचानक जानेवारी मधे लॉन्ग वीकएंड मिळाला, म्हणजे ४ दिवसाची सलग सुट्टी. आणि जानेवारीच्या सुरवातीपासूनच ठरले होते कि ह्या ४ दिवसात आनंदवन - हेमलकसा येथे भेट द्यायला जायचे आहे. शेवटी जायचा दिवस आला आणि ठरल्याप्रमाणे पाहिल्यादिवशी आनंदवन मधे पोचलो. फक्त भेट द्यायच्या उद्देशाने गेलो नव्हतो . हेमलकसा येथे वॉल पेंटिंग करण्यासाठी आम्हाला परवानगी मिळाली होती. मुख्य उपक्रम वॉल पैंटिंग हा होता आणि या निमित्ताने आम्हाला संस्थेलाही भेट देण्यासाठी वेगळा वेळ काढावा लागला नाही.

आनंदवन ते हेमलकसा हे जवळपास ५ तासाचे अंतर आहे त्यामुळे, दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर उठून ६ वाजता हेमलकसा कडे जायचे ठरले. सकाळी हेमल कसा साठी निघताना विकासभाऊंची ( डॉ विकास आमटे ) भेट झाली. त्यावेळी मनात विचार आला कि हे तेच आहेत ज्यांचे लोकसत्ता - लोकरंग मधे ' संचिताचे कवडसे ' नावाचे आनंदवन याविषयी लेख येतात. मी ते दर वेळी वाचतो तशी मी बाबा आमटे आनंदवन विषयीची बरीचशी पुस्तके वाचलेली आहेत. परंतु वाचनात नसलेले आणि विकास भाऊंनी अनुभवलेल्या जुन्या आठवणी किंवा प्रेरणा देणाऱ्या काही घटना त्या वाचायला मिळतात. आणि आयुष्य सरत असताना एक वेगळी दिशा मिळते किंवा असं होत कि कितीही मोठ्या आनंदाने डोक्यात हवा जात नाही, पाय जमिनीवरच राहतात आणि खूप असं दुःखही आले तरी मोडून पडत नाही, त्याचा सामना करण्यासाठी एक वेगळीच प्रेरणा आपल्या अंगात नकळत रुजली जाते. आणि गोष्टी साध्या सोप्या होऊन जातात. माझं त्यांच्याशी जास्त बोलणे नाही झाले. बोलण्यापेक्षा ऐकत राहण्यामधे मी विश्वास ठेवतो. शिबीरमधे असतानाही एक भेट झाली होती, त्यावेळी काहीजण त्याच्या बरोबर फोटो काढण्यासाठी विचारणा करत होते. त्यावेळी त्यांचे ते वाक्य खूप आवडले, ते म्हणाले होते, - 'अरे माझा फोटो काय काढता.. सोमनाथ मधे जी घर बांधली आहेत, त्यांचे फोटो काढा, ती बांधलेली घरांची रचना कशी आहे ? ती का वेगळी आहेत ? ह्याची माहिती सर्वाना कळू द्या. त्यांच्या सहज बोलण्यातून अशा किती तरी गोष्टी समजून जातात.

पहिल्या दिवशी आनंदवन पाहत असताना बाबा आमटे यांचा सहवास लाभलेले एक जुने गृहस्थ भेटले, जुन्या लोकांना भेटायला,बोलायला खूप आवडतं कारण त्यांच्या कडे तसा अनुभवाचा खजिना असतो. त्यामुळे त्याचे अनुभव ऐकायला खूप आवडते. ते भेटलेले गृहस्थही थोड्या मिश्किल स्वभावाचे होते. तस मी नवीन कॅमेरा घेऊन पक्ष्याचे फोटो काढताना पाहिल्यावर त्यांनी मला सांगितले, कि आनंदवन मधे कुठले पक्षी कोणत्या वेळी कुठे येतात, म्हणून wildlife फोटोग्राफी साठी मार्गदर्शनही केले. त्यांनी बाबाचे , पु ल देशपांडे यांचे खूप अनुभव सांगितले. जाता जाता त्यांना म्हटले तुमचा पण एक फोटो द्या, तर त्यांनी मिश्किल पणे फोटोसाठी पोज दिली. आणि सांगितले फोटो खाली कॅपेंशन लिही -" कॉम्म्नाडर्स ऑफ बाबा आमटे" .

असे अनुभव किंवा एक दोन दिवसासाठी का होईना थोडेसे वेगळं जगणं,जगण्यात एक वेगळीच गोडी निर्माण करतं. अगदी दोन पायांच्या प्राण्यामधून बाहेर येऊन माणसात आल्यासारख वाटणं अस म्हणतात ते हेच.

आम्ही सर्वजण ( धागा समूह) दुसऱ्या दिवशी दुपारी १२ पर्यंत हेमलकसा येथे पोचलो, फ्रेश झाल्या बरोबर थोडा वेळ आराम करून पूर्ण प्रकल्प पहिला , Amte Animal Ark ( प्राण्यांचे अनाथालय) पाहायला मिळाले. त्याच्या विषयी सर्वाना माहिती आहे म्हणून मी जास्त लिहीणार नाही. प्रकल्प पाहत असताना आम्ही तेथील निवासी शाळेकडे पोचलो बहुतेक मधली सुट्टी झालेली असावी, सर्व मुले वर्गातून मैदानातून बाहेर पडत असताना दिसत होती, त्यातील एकाने कुतूहलाने आणि निरागस पणे विचारले तुम्ही कुठून आला आहात? त्यांच्या त्या बोलण्यात खूप नम्रता होती. नाहीतर कुठे कुणाला भेटलो तर खोडकर आणि हट्टीच मुले भेटायची. पण इथे चित्रच वेगळं होतं, आणि नंतर लक्षात आले कि यांचा बाहेरच्या जगाशी फारसा संबंध नसल्याने त्यांच्या मधे निरागसकता टिकून राहिली आहे. हि सर्व मुले म्हणजे माडिया गोंड आदिवासी समाजातील विद्यार्थी. यांच्या विषयी पुस्तकामधे वाचले असेल किंवा हेमलकसा वरच्या माहितीपटा मधे तुम्ही पाहिलं असेलच.

याना असं मैदानावर पाहताना त्याच्या चेहऱ्यावरची निरागसता कॅमेरा मधे टिपायचा मोह मला आवरला नाही.

हेमलकसा मधला पहिला दिवस प्रकल्प पाहण्यात आणि इथल्या कार्यकर्त्याच्या भेटीमधे आणि गप्पांमधे गेला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी १० वाजता वॉल पैंटिंगच्या कामाला सुरवात केली, त्यादिवशी शनिवार असल्याने तेथील विद्यार्थ्यांना दुपारनंतर सुट्टी होती. म्हणून विद्यार्थ्यांना घेऊन वॉल पैंटिंग आम्ही करणार होतो. आम्ही चित्रे काढत असताना काही विदयार्थी तेथे आले, त्यांनीही आमच्या बरोबर चित्रे काढायला सुरवात केली. सर्वांचा चेहऱ्यावरचा उत्साह आणि चिकाटी वाखाणण्याजोगी होती. सकाळी १० वाजता केलेली सुरवात ते दुसऱ्या दिवशी पहाटे पाच पर्यंत सलग १९ तास या भिंतीचे रंगवण्याचे काम चालले, मुलेही रात्री १० पर्यंत चित्रांमध्ये रंग भरण्यात व्यस्त होते, सर्व मुले-मुली रंगवताना चित्रांमध्ये गुंतली होती अगदी स्वतःच्याच जगात, फोटो मधे दिसेल तुम्हाला.

आकाश, नम्रता, वैभव, सिमरन, राधा अशा कमीत कमी ३० जणांचा यात सहभाग होता.एकूणच खूप मित्र-मैत्रिणी झाल्या या भिंतीमुळे, निर्मितीचा आनंद निराळाच त्यामुळे त्यांचे या भिंतीशी एक वेगळंच नातं निर्माण झालं आहे. त्यांच्याकडे त्यांच्यासाठी आयुष्यभर पुरणारी एक प्रेरणा किंवा आठवण मिळाली, का कुणास ठाऊक पुढे चालून माझ्यासारख्याला जगणं शिकवतील.

वॉल पैंटिंगसाठी संधी दिल्या बद्दल अनिकेत दादा आणि समीक्षा ताई यांचे खूप खूप आभार.

आमचे वॉल पैंटिंगचे काम संपल्यावर सकाळी ६: ३० च्या बस ने परतीच्या प्रवासाला जायचे ठरले होते. पहाटे ५ वाजता काम संपल्यावर आम्हाला विलास मनोहर यांनी बनवलेला चहा प्यायला मिळाला. हो तेच विलास मनोहर ज्यांचे " मला न कळलेले बाबा" हे बाबा आमटे यांच्या वर लिहिलेले पुस्तक "नेगल" ,"नेगल (भाग २) : हेमलकशाचे सांगाती" , "एका नक्षल वाद्याचा जन्म" या पुस्तकाचे लेखक. बाबा आमटे याच्याविषयीची खूप माहिती व त्याच्या काही कवितांची ओळख मला "मला न कळलेले बाबा" या पुस्तकातून झाली, अगदी बाबा आमटे-आनंदवन यांच्याशी जोडला गेलो तो या पुस्तकामुळेच . खूपच प्रेणदायी पुस्तक आहे हे. माझा स्वतः बद्दलचा दृष्टिकोन खूपच बदलत गेला. त्यामुळे एक वेगळाच आदर त्यांच्याबद्दल आहे. अतिशय गोड माणूस, तस त्यांना मी हेमलकसा वरील माहितीपटात पहिले होते आणि त्यांची पुस्तके वाचली होती म्हणून त्यांचं बोलणं ऐकताना असं कधीच वाटले नाही कि या व्यक्तीला आपण आज भेटतोय, पुस्तकामधून संवादाला सुरवात झाल्यामुळे असे झाले असावे. बोलताना अगदी लगेच कनेक्ट झालो. आकाशापर्यंत पोचलेली आणि जमिनी वर पाय ठेवून वावरणारी माणसं, यांच्याविषयी काय लिहिणार. रोज आपण २ पायाच्या प्राण्यांमधे आणि सिमेंटच्या जंगलात वावरतो आणि अचानक एखाद्यादिवशी अशी माणसं भेटतात. जगायला एक वेगळीच दिशा देतात. म्हणजेच दुसऱ्यासाठी आनंद शोधता शोधता स्वतः मधे आनंद शोधण्याची किंवा जगण्याची कला नकळत शिकवून जातात.

तो पहाटे ५;३० वाजता त्यांनी बनवलेला चहा आयुष्यभर कामामधे उत्साह आणणारा आणि इतरांसाठी काहीतरी करण्यासाठी एक प्रेरणादायी आठवण म्हणून राहणार आहे.

- प्रमोद ( धागा कार्यकर्ता )

जेव्हा आपण प्रेम करतो

2017-02-01T03:20:00.000-08:00

जेव्हा आपण प्रेम करतो,
तेव्हा आपल्या शर्टाला खिसा नसतो.
आपण असतो कोणी अनोखे
जादूगार, कंडम बरगडय़ांत,
गंध उतू जाणारी फुलबाग फुलविणारे.

मग पुढे जीभ भाजते, ओठ करपतात.
तोंडात दाटून येते कडू द्वेषाची थुंकी,
पण तो थुंकत नाही जगावर.
एकदा तरी गिळून टाकतो समजुतीने.
कारण तिने शिवले असतात तिच्या
राजाचे दोनच फाटलेले शर्ट पुन:पुन्हा
आणि तिच्या ठिगळ लावलेल्या पदराने
त्याने सांधले असते एक आभाळ

- मंगेश पाडगांवकर

वसंतऋतू आणि मी

2016-12-24T10:46:00.000-08:00

हाच तो इयत्ता दुसरी मधला बालभारतीचा शेवटचा धडा,

जिथून मला वसंत ऋतूची ओळख झाली, त्यावेळी समजलं नव्हता कि यामध्ये वसंत ऋतूच वर्णन आहे, माहित नाही का? पण या मधल्या ओळी मी कधीच विसरू शकलो नव्हतो त्या म्हणजे नवीन फुटलेली पालवी, खडकावर उमलणारा पांढरा चाफा, अगदी दुसरी इयत्ता संपली तरी मी खडका वर उमलणारा पांढरा चाफा शोधत राहायचो, सापडला कुठेतरी, नक्की कुठे ? ते आठवत नाही. पण पांढरा चाफा शोधता शोधता लाल पळस खूप सापडले, तसे आमच्या शेताकडे खूप होते, खरंच ह्या धड्यात सांगितल्याप्रमाणे ऐन वसंतात कडक उनात लाल भडक पळस उमलेला दिसायचा, झाड जवळ गेलो कि असंख्य मधमाश्या दिसायच्या मग एक फाटा तोडायचो, अगदी विकत आणलेल्या गुच्छा सारखा दिसायचा. कोणाला द्यावा बर गुच्छ हा ? कोणी नव्हते म्ह्णून मी तो सायकलच्या हॅन्डल अडकवून शेतातून घरी यायचो .. मस्त स्वच्छंदी शेतात फिरून.

ह्या धड्यातल्या अजून खूप गोष्टी मी विसरलो नव्हतो, रस्त्यावर येऊन थंडगार धुळीत सापांना बरे वाटते असं वर्णन होत .. तेंव्हा सकाळी शेतात जाताना मी सापाच्या खुणा शोधायचो, शोधायचो म्हणजे खूप कष्ट वगैरे घेत नव्हतो फक्त जाताना मातीचे ठसे पाहायचो. जस जस वय वाढत गेलं तश्या तश्या गोष्टींचा उलगडा होत गेला आणि मग वसंत ऋतू म्हणजे माझ्यासाठी स्वच्छंदी फिरण्यासाठी दरवर्षीची पर्वणीच झाली!

तस मी अनेक कविता शोधायचो इंटरनेट वर पण हा धडा सापडला आणि माझ्या आनंदाला पारावर उरला नाही ! पहा तुमच्या पण काही आठवणी आहेत का यांसारख्या ?

अभ्यास एक छंद - पु ल देशपांडे....शाळेमधली एक आठवण !

2016-12-24T09:46:00.000-08:00

धागा समुह

2016-10-12T14:52:00.000-07:00

२०१६ हे वर्ष आता शेवटच्या टप्प्यात येत आहे, आणि सहज विचार आला की आपण ह्या वर्षात काय नवीन मिळवलं. तसं हे वर्ष ठरवलेल्या गोष्टींपेक्षा जास्त देऊन जात आहे आणि अजुन ३ महीने उरले आहेत. पुण्यात आल्यानंतर ह्या वर्षाच्या सुरवातील पूर्ण स्थिरावलो होतो. तस डोक्यात विचार होते की पुण्यात आल्यावर आपण काहीतरी करू, दररोज मशीन सारखे ऑफिस मधे काम करणे आणि विकेंडला घरी आराम करणे आवडत नव्हतं, वयही तसंच होत म्हणून वाटायच ह्या वयात नाही तर मग नंतर कधी करणार काम?
आय. टी. मधे आहे त्यामुळे विकेंडला सुट्टीचे २ दिवस मिळतात. म्हणून ठरवलं की हे दोन दिवस आपण वेगळ्या कामासाठी द्यायचे, लोकसत्ताच्या एक लेख वाचला होता काही लोक स्वतः व मित्रांचा समूह मिळून इतर लोकांसाठी, समाजासाठी किंवा संस्थेसाठी काम करतात. तसाच विचार माझ्याही मनात आला आणि ठरवलं की आपणही तसाच समूह बनुन काम करावे. पण सर्वांनाच आपला वेळ देणं अवघड होत म्हणून विचार केला की एखाद्या चैरिटी शो करणाऱ्या समूहामधे सामील व्हावं. एका समुहाची तशी माहिती मला गेल्या वर्षी ह्याच दिवसात फेसबुक वरुन झाली.
तो शो होता " निमित्त कोजागरीचे "- 'स्नेहांकुर ' या अहमदनगर येथील संस्थेतील लहान अनाथ बाळाच्या दुधासाठी आर्थिक मदत व्हावी याकरीता आयोजीत केला होता. दिनांक २७ ऑक्टोबर २०१५ रोजी बालशिक्षण, कोथरूड पुणे येथील प्रेक्षागृहात गायिका सायली पानसे आणि सानिका गोरेगांवकर यांच्या गायनाचा कार्यक्रम झाला. ह्या कार्यक्रमाचे आयोजन ' धागा समुहाने' केलेे. ही माहीती फेसबुकच्या माध्यमाने मला मिळाली आणि ठरवलं की आपणही ह्या समुहामधे सामिल होऊन कामाला हातभार लावायचा.

ओळख नसल्याने संपर्क होत नव्हता पण धागा समुहामध्ये काम करायची इच्छा होती. आणि विचार केला पुढील कार्यक्रमास भेट द्यायची. कार्यक्रमाचा आस्वाद घेतल्याचा आनंद मिळेल व पैसे चांगल्या कामासाठी जात आहेत याचं समाधान म्हणून.
धागाचा पुढ़चा कार्यक्रम झाला तो बाबा आमटे यांच्या 'महारोगी सेवासमिती वरोरा' (आनंदवन) या संस्थेसाठी, तो दिवस होता २७ फेब्रुवारी २०१६. अगोदर फेसबूकवर माहिती मिळाल्याने कार्यक्रमासाठी वेळ काढला. हा कार्यक्रम बालशिक्षण, कोथरूड पुणे येथील प्रेक्षागृहात होता यामध्ये'गुरुदत्त'वर चित्रित झालेल्या आणि गीता दत्तने गायलेल्या गाण्यांचा मनस्वी प्रवास सादर झाला आणि कार्यक्रम उत्तमरित्या पार पड़ला व प्रेक्षकांचा उत्तम प्रतिसादही दिसला. तस मी कॉलेज मधे असताना गुरुदत्त यांचा ' प्यासा ' हा चित्रपट पाहिला होता त्यामुळे त्यांच्यावरील चित्रित गाण्यांची थोड़ी माहिती होती तसेच त्या सिनेमावर व त्यांच्या आयुष्यावर भारतात नव्हे तर भारताबाहेरही काही लोकांनी डॉक्यूमेंट्रीज केल्या. ' गुरु -गीता' हा कार्यक्रम पाहिल्यावर न ऐकलेली गाणी ऐकायला मिळाली व माझी आवड़त्या गाण्याची लिस्ट वाढत गेली. त्यांच्या जीवनामधला प्रवास कसा होता याचीही माहिती ह्या कार्यक्रमामुळे झाली. ह्या कार्यक्रमामुळे मला पहिल्यांदा 'धागा समुहा 'शी ओळख झाली.

मे- २०१६ मध्ये 'महारोगी सेवा समिती वरोरा' आयोजीत सोमनाथ श्रमसंस्कार शिबिरामध्ये सामिल झालो ह्याविषयी मी ब्लॉगवर लिहिले आहे. त्या एका आठवड्याच्या शिबिरामध्ये खुप काही शिकलो व नवीन माणसांशी जोडला गेलो व धागा समूह सदस्यांची चांगली ओळखही झाली. शिबिरानंतर पुण्यात आल्यावर धागा समुहाचा एक धागा झालो
धागा समूह मधे यायच्या अगोदर कोणाचीही ओळख नव्हती फक्त शेखर सराना फेसबुकमुळे ओळखायचो. तोच धागा पकडून मी धागा मधे सामील झालो. त्यानंतर धागाचे विविध कार्यक्रम झाले त्यामध्ये,
गायक प्रथमेश लघाटे यांचा ' बोलावा विठ्ठल पहावा विठ्ठल ' हा अभंगाचा कार्यक्रम आषाडी एकादशीनिमित्त संतोष गर्जे यांच्या सहारा अनाथालय या संस्थेच्या आर्थिक मदतीसाठी आयोजीत केला. या कार्यक्रमाचा दूसरा शो धागा समुहाने साधनाताई आमटे स्मृतीदिनानिमित्त त्यानी सुरु केलेल्या 'गोकुळ' या अनाथालयाच्या आर्थिक मदतीसाठी आयोजीत केला.

यानंतर संगीतकार ' कौशल इनामदार' आणि अभिनेत्री 'स्पृहा जोशी' यांचा ' मैफल ' हा मनोरंजनात्मक कार्यक्रम केला, यामध्ये स्पृहा जोशी यांचे कविता वाचन व काही गाणी व संगीत निर्मीती करताना आलेले गमतीशीर अनुभव कौशल यांनी सांगितले. हा कार्यक्रम संतोष गर्जे यांच्या सहारा अनाथालय या संस्थेच्या आर्थिक मदतीसाठी आयोजीत केला होता.

कार्यक्रमाचे आयोजन कसे करावे? आणि पूर्ण व्यवस्थापन कसे असावे ? याची काहीही माहिती नव्हती अगदी शुन्यापासून सुरवात. तरीही आम्ही सर्वानी आपापली कामे विभागुन घेतली. मी नवीन होतो पण इतर सदस्याना कार्यक्रम आयोजनाची माहिती होती. त्यामुळे यांच्याकडून सर्व कामे हळू हळू शिकत गेलो. कधी कधी विचार यायचा की आपल्याला जमेल का हे सर्व, पण नंतर विचार यायचा की आपला प्रयत्न प्रामाणिक असेल तर सोबत देणारे हात साथ द्यायला येतीलच. कुठलंही काम एकट्याने होत नाही त्याला टीमची आवश्यकता असतेच, आणि ती टीम म्हणजे 'धागा समूह'!
ह्या मनोरंजनात्मक कार्यक्रमाबरोबर आम्ही स्वच्छता आणि वृक्षारोपणाचे काम केले. धागा समुहामध्ये सामील होण्या अगोदर धागा समुहाने तळजाई येथील स्वच्छता केली होती. त्यानंतर वृक्षारोपणासाठी आम्ही पेठकर साम्राज्य कोथरूड जवळील ' जिज्ञासा शाळा ' निवडली. जून महिना चालू झाला होता पाऊस पड़ायला सुरवात अजुन झाली नव्हती. वृक्षारोपणा अगोदर स्वच्छता करायची गरज होती त्यामुळे एक दिवस देउन धागा समुहाने स्वच्छता केली आणि त्यानंतरच्या भेटीमधे आम्ही अजुन एकदा स्वच्छता करुन झाडे लावण्यासाठी खड्डे खाणुन ठेवले. व जुलैच्या पहिल्या पावसानंतर आम्ही वृक्षारोपण केले यामध्ये आम्ही जवळपास ५३ रोपे लावली. ह्या कामाचा आनंदच वेगळा होता कारण, ज्या दिवशी वृक्षारोपणाचा दिवस उजाड़ला होता त्या दिवशी खुप पाऊस होता. पावसात बाहेर कसं पडावं हा विचार होता पण शेखर सर म्हणायचे एकदा काम करायच ठरवलं की फिक्स करायच मग काहीही होवो. आणि बाबा आमटे यांचं एक वाक्य आठवले,
" असे तरुण श्रमस्वी हवे आहेत की जे वाऱ्या वादळात, पावसात, गारठ्यात, रखरखाटात व टोळधाडीत धरीत्रीचा पान्हा बेफाम भोगु शकतील"
- बाबा आमटे
आणि त्या पावसात भिजण्याचा आनंद घेत वृक्षारोपण झाले. आणि ठरल्याप्रमाणे कामही झाले.

धागा समूहामधे आल्यापासून खुप काही शिकायला मिळाले खुप मोठमोठ्या व्यक्तीशी जवळून संबंध आला. नंतर वाटले आपण कुठल्या जगात वावरत होतो, इथे समाजात कितीतरी लोक अविश्रांतपणे चांगली कामे करत आहेत. धागाची कामे करताना २ वेळा नगर येथील स्नेहालय संस्थेला भेट देण्याचा योग आला. त्यांच्या कामाची माहिती मिळाली. त्यांनी केलेली कामे ही खुप थक्क करणारी आहेत.

नसिमादिदी यांच्या प्रकल्पासाठी "साद माणुसकीची" उपक्रमाचे आयोजन, नगरकरांशी दिदींचा थेट संवाद आणि सानिकाची "जाणीवांची गाणी".
कोल्हापुर येथील द हेल्पर्स ऑफ हॅंडीकॅप्ड या संस्थेच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्वप्ननगरी या अपंगांच्या रोजगार आणि पुनर्वसन प्रकल्पासाठी संस्थापिका श्रीमती नसिमादिदी हुरजूक यांना आर्थिक सहयोगाची आवश्यकता आहे. त्यामुळे समविचारी संस्था व कार्यकर्त्यांनी संयुक्तपणे "साद माणुसकीची" या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. ३ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सकाळी ११ ते २ यावेळेत माऊली सभागृह (सावेडी, अहमदनगर) येथे या कार्यक्रमात नसिमादिदी स्वतः उपस्थित होत्या. तसेच सामाजिक जाणीवा सखोल आणि प्रगल्भ करणाऱ्या गाणी आणि भजनांचे सादरीकरण यावेळी प्रख्यात गायिका सानिका गोरेगांवकर यांनी केले. यावेळी "धागा" या समुहामार्फ़त या उपक्रमासाठी विशेष सहयोग दिला. धागा समूह अशा उपक्रमात सांस्कृतिक व संगीतमय कार्यक्रमाचे योगदान देत असतो.
नसिमादिदींचे जीवनकार्य संपूर्ण देशाला आणि विश्वाला परिचित आहे. मागील ४५ वर्षापासून नसिमादिदी यांनी अपंगाना रोजगार शिक्षण, औपचारिक शिक्षण, आत्मसन्मान आणि आत्मभान दिले. स्वतः अपंग असतांनाही त्यांनी इतर अपंग आणि विशेष गरजयुक्त व्यक्तींसाठी केलेले कार्य सर्वांसाठीच प्रेरणादायक बनले. जगातील अनेक मान्यवर पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
समाजात बहुविध स्वरूपाच्या सेवाकार्यांची आवश्यकता असते. त्यामुळे अशा विश्वासार्ह कामांसाठी स्नेहालय, अनामप्रेम, डॉ. शंकर केशव आडकर ट्रस्ट, बाबा आमटे विद्यार्थी सहायक समिती (श्रीगोंदे), जय माता दी बालगृह(टाकळी खंडेश्वरी, ता. कर्जत), सार्थक सेवा संघ आणि मानव्य (पुणे), प्रेरणा (मुंबई) या वंचित आणि उपेक्षित घटकांसाठी कार्यरत संस्था सहयोग करीत असतात, अशा सर्व संस्थांनी नसिमादिदींच्या कार्याला समाजातून सहयोग मिळवून देण्यासाठी एकत्रितपणे या उपक्रमाचे आयोजन केले होतेे.
विविध समविचारी व्यक्ती आणि संस्थांनी मिळून नसिमादिदी यांच्या द हेल्पर्स ऑफ हॅंडीकॅप्ड या संस्थेच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्वप्ननगरी (काजू उत्पादन) प्रकल्पासाठी सहयोग निधी देण्याचे नियोजन केले.
मी धागा मधे नसतो तर मला ह्या गोष्टी समजल्याच नसत्या. आणि जगावेगळा आनंद घेता आला नसता. आणि मी माणसं जोडायला शिकलो ते इथेच.

"निमित्त कोजागरीचे"या कार्यक्रमाने धागा टीमच्या कामाची सुरवात झाली, या कार्यक्रमातून 'स्नेहांकुर' या संस्थेला १,५०,०००/- ची आर्थिक मदत तसेच १३५ दूध पावडरचे डबे देण्यात आले. त्यामुळे धागा टीमच्या कामाला आता एक वर्ष पूर्ण होतील आणि तसाच कार्यक्रम या वर्षीदेखील शनिवारी १५ ऑक्टोबर रोजी आहे. या वर्षी सोफोश संचालित 'श्रीवत्स' या संस्थेतील अनाथ बाळांसाठी कोजागरी साजरी करत आहोत.
आपली उपस्थिती हि अनाथ बाळांच्या दुधाचा प्रश्न सोडवू शकेल ! आपण येऊन इथला आनंद द्विगुणीत कराल ही आशा आहे.

आपला कृपाभिलाषी
धागा कार्यकर्ता ( प्रमोद )

सोमनाथ श्रमसंस्कार शिबीर - २०१६

2016-05-26T12:52:00.002-07:00

मी जेंव्हा बी.टेक मधे होतो त्यावेळी बाबा आमटे यांच्यावर लिहलेल अनेक लेख वाचले होते, तेव्हापासून मला त्यांनी कुष्ठ रोग्यांसाठी केलेले काम हे नेहमी खुपच प्रेरणादायी वाटते , त्यावेळी सोमनाथ श्रमसंस्कार शिबिराबद्दल पूर्ण माहीती नव्हती पण लोकबिरादरी प्रकल्पाची थोडीशी माहिती झाली होती आणि विलास मनोहर यांचे नेगल पुस्तकाबद्दल खुप ऐकले होते. म्हणून एक दिवस पुण्यात असताना असेच पुस्तकें शोधत होतो आणि सहज विलास मनोहर यांचे "मला न कळलेले बाबा" हे पुस्तक दृष्टिस पडले. ते पुस्तक वाचल्यावर मला बाबांच्या कार्याची माहिती मिळाली. हे पुस्तक माझ्यासाठी खुपच प्रेरणादायी ठरले, त्यानंतर मी जिथे जिथे बाबां बद्दल माहित मिळत गेली ती मी गोळा केली, "मला न कळलेले बाबा" ह्या पुस्तकात बाबांच्या कविता संग्रहतील काही कविता होत्या व त्यांचे संदर्भही विलास मनोहर यांनी खुप चांगल्या रीतीने दिले होते. अशा पद्धतीने माहिती मिळवत गेलो तशीच सोमनाथ श्रमसंस्कार शिबिराबद्दलही माहिती मिळाली, सुरवातीला नवीन जॉब असल्यामुळे सुट्टी मिळत नव्हती आणि त्यावेळी मी हैदराबादला असल्यामुळे महाराष्ट्रातील घडामोडी बद्दल संपर्कही तुटला होता आणि त्यातच २ वर्ष गेली, मे २०१४, मधे पुण्यात आल्याबरोबर थोडासा संपर्क वाढला, तसही स्थिर होण्यासाठी सहा महीने गेलेच. आणि तशातच रजिस्ट्रेशन तारीख लवकर निघून गेल्यामुळे 'मे २०१५' चे शिबिर हुकले. त्यानंतर पूर्ण वर्ष वाट पहावी लागली, आणि ह्यावेळी फेसबूकमुळे संपर्कही चांगले झाले, आणि ऑफिस मधुन रजा ही मिळाली आणि शिबिरामधे सहभागी होण्याचे सर्व अडथळे दूर झाले.

शेवटी पुणे ते सोमनाथ (चंद्रपुर) प्रवासाचा दिवस उजाडला. ऑफिसमधे लवकर काम आटोपले आणि शुक्रवारी संध्याकाळी प्रवासाला सुरवात केली. शनिवारी संध्याकाळी ५ पर्यन्त पोहोचायचे होते, आमची बस लेट झाल्यामुळे आम्ही ५:३० पर्यन्त मूल बस स्थानकाजवळ पोचलो. तिथे शिबिरार्थीच्या स्वागतासाठी जलपानाची व्यवस्था केलेली होती. ते झाल्यावर मूल वरुन सोमनाथला जाण्यासाठी संयोजकानी बसची व्यवस्था केली होती. सोमनाथला पोचल्या पोचल्या बांबूच्या वस्तुनी सुशोभित केलेली कमान स्वागतासाठी तयार होती.

तिथे पोचल्यावर पाहिले तर सर्व अनोळखी चेहरे दिसत होते, काही नोंदणी कक्षा मधे होते, काही जण संध्याकाळच्या जेवणाच्या तयारीत होते. काही शिबिरार्थी लवकर आल्यामुळे त्यांना कामाची संधी मिळाली होती. ते सर्व काम स्वच्छेने करत होते.

दिवस पहिला :-
                        आदल्या रात्रीच दुसऱ्या दिवशीचं वेळापत्रक दिले होते, त्यात ठरल्याप्रमाणे पहाटे ४ वाजता उठायचे होते, पहिला दिवस असल्यामुळे उठताना थोड़ा आऴस होता. उठलो कसेतरी पण बाहेर येताच पहाटेचा गार वारा सुटला होता ( तशी गार हवा नंतर दिवसभर मिळणे अवघड म्हणून त्यावेळची मजा वेगळीच ) आणि कानावर मंद कर्णमधुर आवाजात पहाटेची गाणी,प्रार्थना , बाबा आमटे यांची काव्ये ऐकू येत होती. "ऋणानु बंधाच्या गाठी", "शृंखला पायी असू दे" ही गीते कानावर पडत होती आणि आम्ही आळस झटकत होतो. नंतर ताजेतवाने झाल्यावर ,ठरल्याप्रमाणे चहाची वेळ झाली. चहा आटोपला की लगेच ध्वजवंदन झाले, प्रेरणागीते झाली व सोमनाथ कैंप च्या पहिल्याच दिवशी आदरणीय विकास भाऊंचे आणि भारती ताईंचे मार्गदर्शन झाले, तो क्षण म्हणजे विचारांची पर्वणीच, आणि नंतर श्रमदानासाठी आळस झटकून पूर्ण तयारीनिशी निघालो. दिवस पहिला होता म्हणून कामाबद्दल थोड़ी उत्सुकता होती, आणि त्यामुळे काम करताना लवकर थकायला झाले. त्यावेळी मनात विचार आले की शेतकरी हेच काम पूर्ण दिवसभर भर उन्हात कसे करत असतील ? त्याना तर आमच्यासारखे वीकेंड्स पण नसतात आराम करायला. खरच त्यांच्या कामाची तुलना कुठेच करता येत नाही. दूसरी प्रेरित करणारी गोष्ट म्हणजे ह्याच सोमनाथच्या जमिनीवर आदरणीय बाबानी कुष्ठरोग्याना सोबत घेऊन घाम गाळला होता. त्यांचे वाक्य आहे - " Give them chance not charity" - त्यांना (पीडितांना) संधी द्या, दान नको’. असे म्हणून त्यांनी आनंदवनात बरे झालेले कुष्ठरोगीना स्वाभिमानी आयुष्य दिले. आज जो सोमनाथचा हिरवा गर्द फुललेला स्वर्ग दिसतो तो फ़क्त यांच्यामुळेच. इथे आनंदाला पारावार उरत नाही कारण इथे अश्रु, घाम आणि रक्त याचा त्रिवेणी संगम आहे.
बाबा श्रमा बद्दल बोलताना म्हणतात,

   " वेदना जाणवली नाही, तीच साधना झाली होती,
   श्रमाने कधी शिणलो नाही, तोच श्रीराम झाला होता .

   श्रमदान करून आल्याबरोबर सर्वांनी स्नान उरकले, आणि नंतर जेवणाची वेळ झाली होती. तसे १० गट पाडले होते, दररोज एका गटाला भोजन व्यवस्थेच काम होत आणि इतराना श्रमदानाचे. म्हणून एका गटाकडे पहिल्या दिवशी भोजन व्यवस्थेच काम आले होते. इथे भोजना व्यवस्थेचे काही नियम घालून दिले होते, स्वतः ताट घेउन शिस्तीत - नवीन रांगेत बसावे, जेवढी भूक तेवढेच घ्यावे, ताटात काही शिल्लक राहता कामा नये व स्वतः ताट स्वच्छ करावे. यामुळे भोजन व्यवस्था पाहणाऱ्याना खुप मदत झाली आणि अन्नही वाया गेले नाही. संस्काराची सुरवात ही इथूनच होते. जेवण झाल्याबरोबर नविन मित्रमंडळी सोबत थोडीशी चर्चा झाली आणि थोड़ा आरामही केला.
                       वेळापत्रकाप्रमाणे दोन वाजता जलपान झाले आणि नंतर डॉ. सोमनाथ रोडे यांचे "बाबा आणि युवक" यावर मार्गदर्शन झाले. बाबांच्या दृष्टी कोणातुन देशाचा तरुण कसा असावा हे त्यांनी सांगितले. पुढे ते म्हणतात - " तरुणांचे हात हे नष्ट करणारे, मारणारे नाही तर नवनिर्मिति करणारे झाले पाहिजेत. प्रवाहा बरोबर ओंडका पण वाहतो, कधी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने झेंप घ्या", पुढे युवकांना उद्देशून म्हणाले की "बघ्यांची गर्दी जेंव्हा सहभागींची गर्दी होते तेंव्हाच क्रांती घडते आणि स्वतःला गाडून घेतल्याशिवाय नवनिर्मिती होत नाही " असे खुप प्रेरणा देणारे मार्गदर्शन झाले. त्यावेळी मला बाबांच्या " मी अजुन जहाज सोडलेल नाही " या कवितेमधील काही ओळी आठवल्या,
"जहाजाबरोबर स्वतःला बुडवून घेणारे कर्णधार जेथे असतात
                       तेथेच बुडता देश वाचविणाऱ्या नाविकांच्या पिढ्या जन्म घेतात
                         वाट पाहणाऱ्या किनाऱ्याना व लाटांच्या उग्र कल्लोळाला कळू द्या,
                           मी अजून जहाज सोडलेलं नाही ! "
   - ज्वाला आणि फुले
                       त्यानंतर आदरणीय विकासभाऊंचे मार्गदर्शन झाले, त्यामधे त्यांनी बाबांच्या आठवणी सांगितल्या, मुरलीधर आमटे ते बाबा आमटे हां प्रवास खुपच ह्रदय भरून आणणारा होता. नंतर त्यांनी आनंदवन प्रयोगवन याबद्दल सांगितले. व नंतर त्यांनी पाणी व्यवस्थापन यावर धड़े दिले, सोमनाथ मधे त्यांनी खोदलेली २८ शेततळी खोदली. प्लास्टिक व जुने टायर वापरून बारमाही वाहणारा नाला कसा त्यांनी कल्पकतेने बंधारा बांधून अडवला व ते पाणी नंतर १७ तलावात सोडले आणि तेही वीज न वापरता ह्याबद्दल ते बोलले. आता सोमनाथचा तसा पाणी प्रश्न सुटलेला आहे. सद्ध्या सम्पूर्ण महाराष्ट्रात दुष्काळ आहे तरीही सोमनाथ पाण्यासाठी स्वयंपूर्ण आहे.
                       संध्याकाळी जेवण आटोपल्यावर रोडे सर व संजय साळुंके यांनी भारत जोड़ो मधील अनुभव सांगितले. १९८५ - ८६ ची ती गोष्ट होती, एक कार्यकर्त्याने तर सम्पूर्ण भारत जोड़ो सायकल प्रवास एका पायाने केला. ही प्रेरणा कुठून आली तर ती बाबांच्या प्रेमाने व प्रेरणेने. ज्यावेळी त्यांनी पंजाब मधे प्रवेश केला- ते वर्णन खुपच चित्त थरारक होते त्यावेळी पूर्ण पंजाब पेटला होता ते वेगळ्या खालिस्तानची मागणी करत होते. हे ऐसे वातावरण होते तरीही त्यांनी कार्यकर्त्याच्या सहभागामुळे भारत जोड़ो आंदोलन पूर्ण केले. पाहिले आंदोलन हे कन्याकुमारी ते कश्मीर असे झाले होते तर पूर्वेच्या भारतीयांच्या अग्रहास्तव त्यांनी दूसरे भारत जोड़ो आंदोलन केले हे मेघालय ते गुजरात मधे.

दिवस दूसरा :-

                    < will update soon>

दिवस शेवटचा :-

-प्रमोद डमरे ( नोंदणी क्रमांक ५२१ )
शिबिरार्थी, सोमनाथ श्रमसंस्कार छावणी १५ ते २२ मे २०१६.
इमेल: damarepa555@gmail.com

Romantic thoughts from Rumi

2016-01-07T05:58:00.000-08:00

1. "Your task is not to seek for love, but merely to seek and find all the barriers within yourself that you have built against it."

2. "Out beyond ideas of wrong-doing and right-doing, there is a field. I'll meet you there. When the soul lies down in that grass, the world is too full to talk about."

3. "The wound is the place where the Light enters you."

4. "Stop acting so small. You are the universe in ecstatic motion."

5. "What you seek, is seeking you."

6. "The minute I heard my first love story,I started looking for you, not knowing, how blind that was.Lovers don't finally meet somewhere.They're in each other all along."

7. "If you are irritated by every rub, how will your mirror be polished?"

8. "Don’t grieve. Anything you lose, comes around in another form."

9. "Dance, when you're broken open. Dance, if you've torn the bandage off. Dance in the middle of the fighting. Dance in your blood. Dance when you're perfectly free."

10. "You were born with wings, why crawl through life?"

11. "When you do things from your soul, you feel a river moving in you, a joy."

12. "Knock, And He'll open the door.
Vanish, and he'll make you shine like the sun.
Fall, and he'll raise you to the heavens.
Become nothing,
And He'll turn you into everything."

13. "Sell your cleverness and buy bewilderment."

14."Silence is the language of God,
all else is poor translation."

-- Rumi

तुला आठवतंय?

2015-12-29T09:23:00.000-08:00

तुला आठवतंय? ते कलकलतं ऊन होतं.
ज्वारीच्या ताटव्यात तृषार्त वेदना होत्या.
वडाच्या पारंब्यांना जमिनीची ओढ
आणि तापल्या धुळीला वाऱ्याची.
अशा दुपारी तुझे पैंजण ऐकले
बांधावरच्या सावलीचा पुंजका टाकलेल्या बाभळीनं.
तुला आठवतंय?
माझ्या सायकलच्या प्यांडलची लय
अजून तुझ्या छातीत धडधडत असेल,
मला अजूनही खात्री आहे.
सर्वत्र लाहीलाही करणारी तप्तं भूमी,
आणि तुझ्या माथ्यावर पाण्याचा हंडा.
ती दुपार, ते ऊन, ती धूळ
आणि श्वास? तेही ऊष्ण.
तू गेलीस त्या वाटेवर आजही पावा घुमतो,
तू गेलीस त्या वाटेवर आजही ते ऊन तसच पसरलेलय.
तू गेलीस त्या वाटेवर आजही ते ऊन तसच पसरलेलय.
तू गेलीस तो बांध, ती बाभळ, तो मी. आम्ही सारे सारे तसेच आहोत.
तू गेलीस, चैतन्य गेलं. आता उरावे रिकामे भांडे, फक्त उपयोगापूरते.
यंदाच्या हंगामात राणाला जेंव्हा नवे कोंब फुट्तील, बाभळीला पिवळी फूलं येतील,
तेंव्हा परत येशील? येशील ना?
——– सुंबरानं चित्रपटातील कविता ——-

२७. चाहूल ( इयत्ता दुसरी, १९९० )

2015-12-29T08:54:00.001-08:00

सागराने

2015-11-06T06:58:00.003-08:00

सागराने नाविका मनी संकट मोठे पेरले,
वादळाने होडीस एका दशदिशांनी घेरले
शीड तुटले, खीळ तुटले, कथा काय या वल्ह्याची,
नाविकास ही फिकीर नव्हती, पुढे राहिल्या पल्ल्याची...

नशीब नव्हते पाठीशी, नव्हता अनुभव गाठीशी
उभा ठाकला एकटाच, युद्ध होते वादळाच्या वय वर्षे साठीशी
स्वबळी विश्वास मोठा, त्यास तोड कर्तुत्वही
रौद्र वादळ शांत झाहले, पागळले शत्रुत्वही.

एकवटला धीर हा, कोठूनी येतो त्या क्षणी,
शत बाहूंचे बळ येते, जव मातृत्व तरळते मनी.

- किल्ला (मराठी चित्रपट)

गद्यात सांगता येणार नाही म्हणून पद्यात सांगितलेलं बरच काही

2015-10-20T12:40:00.004-07:00

तू पावसाळी माती,
धुंद कुंद,
सर्दावलेल्या मोसमात,
सुंगंधणारी.
तू सर हिरवी,
शार, बेधुंद
स्वप्नात माझ्या येऊन
भिजवणारी.
-- #3D सुज्या

धडाम धुडूम पडतो हा,
असा कसा वागतो हा
शाळा सुटून चिंचेखाली
बरोबर मला गाठतो हा.

दप्तर ओले, ओल्या वेण्या,
वेडा पिसा वागतो हा
निळी छत्री झाली ओली
तांबड्या रस्त्यावरती.

बुळूक बुळूक गम बूट
वागणे याचे बेछूट
भिजवून मला हसतो आणि
डोळ्यात माझ्या साठतो हा.
--#3D मीनू

ये बघ ना तू, ढग कसे भरून आलेत
चहा वर वाफ सुद्धा रेंगाळतेय क्षणभर .

आळस ठसठसतोय आज, आणि आठवतंय,
तुझ लोळत माझ्या केसांची खेळणं.

आठवतंय खिडकीच्या तावदानावर,
वाजणारी टप टप ऐकत लोळणं.

आता तूच हो पावसाची सर आणि
बरस माझ्या अंगणात,

आणि अशीच ये तुझ्या आठवणीसारखी न सांगता
मी कुठेही गेले तरी.
--#3D रेश्मा.

भजी , बुरजी आणि भावविश्व

माझ्या काही मित्रांना खुप कविता होत होत्या त्या काळची गोष्ट
त्यांच्या प्रेमभंगात रंग फुलले होते त्यात पावसाची भर आणि
भर रस्त्यात बुरजी पावची गाडी, मित्र म्हणायचे -
तिच्या डोळ्यात दाटतो पाऊस,
समोर भजी गरमा गरमआणि इथे खिसे रिकामे.

एखादा नुसताच कवितेच्या ओळीत येऊन झिंगलेला दिसायचा
इथे तिथे नुसती प्रेमाची पिल्लावळ आणि त्यात परत पाऊस

मी म्हणालो बाबा रे पड आता
तुझ्या वैचारिक बांधिलकी विषयी नाही विचारणार कोणी
जमाना तो राहिला नाही, आता फार फार तर
प्रेमकविता, बुरजी आणि भजी मिळतील नाक्यावर तुझ्या नावाची.

--#3D कैवल्ल्या

खूप झालं तुझं , ये पावसा
खूप झालं राव तुझं आता पड नाहीतर,
बघ माझी ठिगळ जोडलेली गोदडी
अंगणात वाळून कागद झाली
पण तुझ्या मऊ ढगांच्या हृदयाचा
एक धागाही नाही उसवला.

माय गेली पावसात तेंव्हा
रुसलो सुद्धा नाही तुझ्यावर
मग आता कारे तुझा असा माज
फुटू दे ना ढग सुटू दे ना
ओली ढिगळ, मग
दाटून येऊ दे पुन्हा

माझ्या मायच्या शिलाई मशीनची शपथ
घेऊन सांगतो तुला एक एक ढग
शिऊन तुझी मऊ रजई परत देईन तुला.

Source: #3D Episode 91

Beautiful Quotes From Rumi That Will Shift Your Perception About Life

2015-10-13T05:45:00.000-07:00

“If you are irritated by every rub, how will your mirror be polished?”

“You were born with wings, why prefer to crawl through life?”

“The wound is the place where the Light enters you.”

“Dance, when you’re broken open. Dance, if you’ve torn the bandage off. Dance in the middle of the fighting. Dance in your blood. Dance when you’re perfectly free.”

“Knock, And He’ll open the door
Vanish, And He’ll make you shine like the sun
fall, And He’ll raise you to the heavens
Become nothing, And He’ll turn you into everything.”
“When you do things from your soul, you feel a river moving in you, a joy.”

“My soul is from elsewhere, I’m sure of that, and I intend to end up there.”

“Let yourself be drawn by the stronger pull of that which you truly love.”

“Be empty of worrying.
Think of who created thought!
Why do you stay in prison
When the door is so wide open?”

“This being human is a guest house. Every morning is a new arrival. A joy, a depression, a meanness, some momentary awareness comes as an unexpected visitor…
Welcome and entertain them all. Treat each guest honorably. The dark thought, the shame, the malice, meet them at the door laughing, and invite them in. Be grateful for whoever comes, because each has been sent as a guide from beyond.”

“But listen to me. For one moment quit being sad. Hear blessings dropping their blossoms around you.”

“Raise your words, not voice. It is rain that grows flowers, not thunder.”

“Yesterday I was clever, so I wanted to change the world. Today I am wise, so I am changing myself.”

“Keep walking, though there’s no place to get to.
Don’t try to see through the distances.
That’s not for human beings. Move within,
But don’t move the way fear makes you move.” \

“The morning wind spreads its fresh smell. We must get up and take that in, that wind that lets us live. Breathe before it’s gone.”

“Work on your strong qualities
and become resplendent like the ruby.
Practice self-denial and accept difficulty.
Always see infinite life in letting the self die.
Your stoniness will decrease; your ruby nature will grow.
The signs of self-existence will leave your body,
and ecstasy will take you over.”

“Peaceful is the one who’s not concerned with having more or less.
Unbound by name and fame, he is free from sorrow from the world and mostly from himself.”

“On a day when the wind is perfect, the sail just needs to open and the world is full of beauty.
Today is such a day.”

श्रम ही है श्रीराम हमारा - बाबा आमटे

2015-09-18T00:31:00.001-07:00

बाबा आमटेंना आपण ओळखतो ते त्यांनी कुष्ठरुग्णासाठी उभारलेल्या आनंदवनासाठी;पण त्यांचं काम तेवढ्यापुरतं मर्यादित नव्हतं. बाबांचा ‘भारत जोडो यात्रा’ आणि ‘नर्मदा बचाव आंदोलन’ याच्यामधील सहभाग गांधींच्या रचनात्मक संघर्षाचं द्योतक होता. बाबांच्या एकूण विचारात ‘श्रम’ या संकल्पनेला विशेष महत्व दिलेलं आहे. त्यांच्या काही वाक्यांमधून, घोषणांमधून हेच प्रतीत होत, जसं की-
‘श्रम ही है श्रीराम हमारा’
‘ हाथ लगे निर्माण में, नही मांगने, नही मारने’
“कष्ट करुन घामेजलेलं शरीर हेच परमेश्वराचं रुप आहे. खरोखरची क्रांती कधीच विनाशकारी नसते.ख-या क्रांतीतून मोठं कार्य उभं रहातं. अशी क्रांती रक्तलांछित नसते तर कष्टाच्या घामाने थबथबलेली असते.”
आनंदवन थोडं स्थिरस्थावर झाल्यावर बाबांच लक्ष तरुणाईकडे गेलं. तरुणाई घडवणा-या शिक्षणव्यवस्थेतील त्रुटी त्यांनी जाणल्या आणि श्रमाचा तिरस्कार करणा-या तरुणाईवर श्रमाचा संस्कार व्हावा म्हणून श्रमिक विद्यापीठाची कल्पना त्यांना सुचली. त्यासाठी त्यांनी शासनाला जागेची मागणी केली. आनंदवनापासून जवळच मूल तालुक्यात १८०० एकर जमीन देण्यात आली;पण तिथं लोक वस्ती करुन रहात होते. बाबांनी त्या जमीनीचा त्याग केला नि महारोगी समितीला त्या ठिकाणी १२५० एकर जमीन मिळाली तिथे तिथल्या सोमनाथ ( महादेव) मंदिरामुळं या प्रकल्पाला सोमनाथ असं नाव पडलं. बाबांनी सोमनाथ हा ‘स्वयंपूर्ण शेतकी’ प्रकल्प म्हणून विकसित केला. सोमनाथ तर आता गांधींच्या स्वप्नातलं खेडं बनलं आहे. सोमनाथमधले बरे झालेले कुष्ठरोगी त्यांची स्वतःची संसाधने, रक्त, घाम माती, कष्ट वापरुन एकत्र राहतात. सोमनाथमध्ये कुष्ठरोग्यांनीच धान्याचे कोठार उभारलं आहे नि सोमनाथमध्ये मत्स्यव्यवसाय, दुग्धव्यवसाय..आदी शेतीपूरक व्यवसायांचंही केंद्र आहे.
बाबा श्रमिक विद्यापीठ उभा करु शकले नाहीत ;पण सोमनाथची स्थापना झाल्यापासून इस.१९६७ पासून श्रमसंस्कार छावणी शिबीर १५ मे ते २२ मे या काळात आयोजित केलं जातं. हा देशभरातून आलेल्या तरुणांचा वार्षिक श्रमोत्सव असतो. इथं वेगवेगळी कामं केल्यामुळं तरुणांमध्ये श्रमाचं मूल्य वाढीस लागतं.हे शिबीर सकारात्मक श्रमसंस्कृती, धर्मनिरपेक्ष मूल्य, राष्ट्रीय एकात्मता, पर्यावरण संरक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजावा, यासाठी प्रयत्नशील असते.
शिबीरात सहभागी असलेली मुलं विविध विषयातील तज्ञ व्यक्तींसोबत त्या विषयावर चर्चा करत, प्रसंगी वादविवाद करतात. ही मुलं निरनिराळ्या समाजसुधारकांबरोबर मोठमोठ्या द्रष्ट्या व्यक्तींबरोबर वेळ व्यतीत करतात. शिबीरातील दैनंदिन कार्यक्रम असा असतो- सकाळी श्रमदान, दुपारी चर्चा व वादविवाद आणि सायंकाळी सांस्कृतिक कार्यक्रम. बाबा असे म्हणत- शिबीरात सहभागी झालेल्या १५०० युवक-युवतींपैकी एकाने जरी आपला वेळ, बुध्दी व शक्ती विकासाच्या कामी खर्च केली तरी आपल्या शिबीराला प्रचंड यश मिळेल, असं मी म्हणेन.”
आणि ते खरंच होत अशा कितीतरी यशाच्या गाथा सांगता येतील. महाराष्ट्रात नामवंत म्हणून गाजलेली अनिल अवचट, नागेश हडकर,कुमार शिराळकर, कुमार सप्तर्षी, दीनानाथ मनोहर, मुरलीधर शहा,अतुल शर्मा, सोमनाथ रोडे, अशोक बेलखोडे, माधव बावगे, गिरीश कुलकर्णी ही सगळी मंडळी सोमनाथच्या मातीतून घडलेली आहेत. २००८ साली मी पहिल्यांदा या शिबीराला गेलो होतो. त्यावर्षी सोमनाथला बिबट्यांचा त्रास सुरु होता म्हणून शिबीर आनंदवनात झालं ते पहिलंच शिबीर होतं. मी नववीत असताना ‘समिधा’ हे साधनाताई आमटे यांचं आत्मचरित्र वाचलं. ती माझी आनंदवनाशी आणि बाबा आमटेंशी पहिली ओळख. ‘समिधा’ वाचल्यानंतर मी खुओ भारावून गेलो होतो, वेडा झालो होतो.आनंदवन, सोमनाथ, लोकबिरादरी प्रकल्प, हेमलकसा हे सर्व पाहण्याची बाबांना भेटण्याची तीव्र इच्छा मनात जागृत झाली होती. समिधामध्येच मी शिबीराविषयी वाचलं होतं आणि तेव्हापासून शिबीरात जायचं ठरवलं होतं. बाबांसोबत भामरागड साहस सहलीत, दुस-या भारत जोडो यात्रेत आणि पंजाब शांतीयात्रेत सहभागी असलेले माधव बावगे हे आमच्या कुटुंबाचे मित्र व शेजारी आहेत आणि स्वतः सोमनाथ शिबीराचे गेले काही वर्ष संयोजक होते. त्यांच्याच माध्यमातून मी जायचं ठरवलं आणि तो योग दहावीनंतरच्या सुट्ट्यांमध्ये आला;पण तत्पूर्वीच फेब्रुवारीमध्ये बाबांचे निधन झाले होते. त्यांना प्रत्यक्ष पाहता आलं नाही, याचं दुःख आजही आहे.
विदर्भातला उन्हाळा तोपर्यंत फक्त पेपरमध्येच वाचला होता. प्रत्यक्ष तिथे गेल्यानंतर ४० ते ४५ डिग्री कधीकधी ४८ डिग्री तापमान आम्ही अनुभवलं. अशा कडाक्याच्या उन्हाळ्यात तिथं काम करण्याचं थ्रीलही होतं. पहाटे ४ वाजता बाबांच्या गीतांनी शिबीर परिसराला जाग येते. पाच वाजेपर्यंत आवरुन चहा घेऊन सगळे ध्वजाजवळ येतात. ध्वजवंदन झालं की ‘नौजवान आओ रे’, ‘जोडो भारत’ ही गीतं गायली जातात. ग्रुप पाडून ग्रुपनिहाय कामं वाटून दिली जातात.
शेतातली उन्हाळ्यातली वेगवेगळी कामं, तलावातला गाळ काढणे, आनंदवन पध्दतीचे बंधारे बांधणे, खोदकाम, स्वच्छता अशा प्रकारची कामं सांगितली जातात तर दोन ग्रुप जेवणाच्या व्यवस्थेचं आणि निवासाच्या ठिकाणच्या स्वच्छतेचं काम पाहतात.
श्रमदानानंतर आंघोळ करुन आराम झाल्यानंतर दुपारी मार्गदर्शन असते तज्ञ व्यक्तीचे. संध्याकाळी सोमनाथ परिसरात फिरणं, खेळ..इ आणि मग संध्याकाळी जेवण झालं की रात्री सांस्कृतिक कार्यक्रम. नृत्य, गाणं, नाटक, पथनाट्य..अशा वेगवेगळ्या गोष्टी सादर होतात. तसंच वृक्षदिंडीसारखा एक अभिनव कार्यक्रमही इथे सादर होतो. एका सजवलेल्या पालखीत वृक्ष ठेऊन पारंपरिक वाद्यांचा गजर करत ही दिंडी शिबीर परिसरात फिरते व शिबीरात आलेल्या लहान मुलांच्या हस्ते वृक्षारोपण होते.
या शिबीराने आम्हाला काय दिलं,असेल तर या शिबीरामुळं आम्हाला समाजातल्या मुख्य समस्यांची ओळख झाली. आपली समाजव्यवस्था अशी का आहे, प्रॉब्लेम्स काय आहेत..याविषयी विचार करायला सुरुवात होते. शारीरिक कष्टाची कामे करणारी आपल्या आजूबाजूला असंख्य लोक असतात. त्यांना समाजात हलक्या दर्जाचं समजलं जातं;पण इथं आम्हाला श्रमप्रतिष्ठा हे मूल्य समजल. या सा-या श्रमिकांमुळेच, कष्टक-यांमुळेच देश चालतो, ही बाब समजली.
त्यामुळे शिबीराहून परत आल्यानंतर मी शांत राहिलो नाही. स्वस्थ बसलो नाही. वेगवेगळ्या सामाजिक चळवळींमध्ये आणि उपक्रमांमध्ये मी सहभागी झालो. माझा अभ्यास सांभाळून मी शक्य तितके सक्रिय राहण्याचा प्रयत्न करतो नि दरवर्षी शिबीराला जातो.
-घनःश्याम येनगे

कवी ना.धों. महानोर

2015-09-16T04:59:00.001-07:00

🌷 कवी ना.धों. महानोर यांचा जन्मदिन विशेष 🌷
**************************
संकलन-
शेख सलीम सर
फर्दापूर..
***************************
जीवन -
महानोरांचा जन्म सप्टेंबर १६, इ.स. १९४२ रोजी महाराष्ट्रातल्या वर्तमान औरंगाबाद जिल्ह्यातील पळसखेडे या गावी झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण पळसखेडे, पिंपळगाव, शेंदुर्णी येथे झाले. त्यानंतर जळगावातील महाविद्यालयात त्यांनी प्रवेश घेतला; मात्र त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण पहिल्या वर्षापर्यंतच झाले. महाविद्यालयीन शिक्षण सोडून शेती करायला ते आपल्या गावी परतले.
प्रकाशित साहित्य -
अजिंठा (कवितासंग्रह) दीर्घ
गंगा वाहू दे निर्मळ कविता
जगाला प्रेम अर्पावे कविता
त्या आठवणींचा झोका
दिवेलागणीची वेळ कविता
पळसखेडची गाणी लोकगीते
पक्षांचे लक्ष थवे
पानझड
पावसाळी कविता
यशवंतराव चव्हाण
रानातल्या कविता कविता
शरद पवार आणि मी
शेती, आत्मनाश व संजीवन
चित्रपट गीते -
एक होता विदुषक इ.स. १९९२
जैत रे जैत इ.स. १९७७
निवडुंग
राजकीय कारकीर्द -
महाराष्ट्र विधान परिषदेवर नियुक्त सभासद म्हणून महाराष्ट्र शासनाने महानोरांची शिफारस केल्यावर इ.स. १९७८ साली ते महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य झाले.
पुरस्कार -
कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा जनस्थान पुरस्कार, इ.स. २००९
साहित्य अकादमी पुरस्कार, इ.स. २००० - 'पानझड'

माझा गाव - बा. भ. बोरकर

2015-08-24T02:39:00.000-07:00

निळ्या खाडीच्या काठाला
माझा हिरवाच गाव.
जगात मी मिरवितो
त्याचे लावुनिया नाव !

पूल ओलांडिता पुढे
रस्ता येईल तांबडा.
घरी आणील सरळ
जरी दिसला वाकडा.

माणसांच्या जागीसाठी
दाटी करितात माड.
गर्द मधेच एखादे
आंब्या फणसाचे झाड.

असो झाडी किंवा वाडी
सुने नाही वाटायचे.
नादी आपुल्याच कोणी
तेथे गात असायचे.

थोडया पायवाटा हिंडा
लालतांबडया वाकडया.
होडया उपडया झालेल्या
तशा बघाल टेकडया.

जेथे होईल माध्यान्ह
तेथे पान वाढलेले.
काळोखात कुणीतरी
ज्योत घेउन आलेले.

गोव्यतला माझा गाव
असा ओव्यांतच गावा.
तेथे जावून राहून
डोळे भरून पाहावा.

मराठी नाटक……………………दोन स्पेशल

2015-07-26T09:41:00.001-07:00

खुप दिवसापासूनची इच्छा होती "दोन स्पेशल" नाटक पहायची ती आज पूर्ण झाली. खर तर नाट्यगृहामधे जाऊन पहिलेलं आतापर्यंतच हे माझं तिसरच नाटक, तशी नाटकाची उत्सुकता होतीच, पण इतरांकडून ऐकलेलं समालोचन आणि नाटकाबद्दलच मत ऐकून ती अजूनच वाढली। तस प्रसाद सर ( प्रसाद ओक ) म्हटल्याप्रमाणे बाहुबली चित्रपटा इतकेच हे नाटक कौतुकास्पद आहे. एक अविस्मरणीय वीकेंड बनून जातो. कथा ही १९८९ च्या हिन्दुस्तान दैनिक पत्रकाराची, पत्रकारितेची आणि मिलिंद भागवत ( जितु दादा ) याच्या तत्वाची, कथानक खूपच गुंतवून ठेवनारे आहे, संवादाबद्दल तर बोलायचे म्हटले तर दररोजचे चित्रपटांचे बर्गर खाऊन कंटाळा आल्यावर अचानक कोणीतरी पंच पक्वान्नाच आमंत्रण द्याव तसे आहेत.

नाटक पाहत असताना ते आपल्याला त्या काळात नेऊन ठेवते ज्यावेळी बॉलपेनचा नुकताच शोध लागलेला असतो, ते वाजणारे जुने फोन वगैरे. सहअभिनेता पण खूपच भाव खाऊन जातो अगदी शेवटच्या संवादा पर्यंत. पहिल्या अंकापर्यंत लवस्टोरी मधे मिलिंद भागवत ( जितेंद्र जोशी ) बद्दल जास्त आपुलकी वाटते पण दुसऱ्या अंकात सर्व काही उलगडत जाते.

मला आवडलेले काही संवाद,
संवाद १. ( स्वप्ना हिन्दुस्तान दैनिक हातात घेतल्यावर )
स्वप्ना ( गिरिजा ओक ) : अरे तू शब्द कोडी पण बनवतोस?
मिलिंद ( जितु दादा ) : काही लोक प्रेमाभंग झाल्यावर कविता करतात अन मी शब्दकोडी बनवतो.

संवाद २. ( स्वप्ना जूना पेन पाहताना )
स्वप्ना ( गिरिजा ओक ) : अरे हा पेन तू अजुन जपून ठेवलास ?
मिलिंद ( जितु दादा ) : आपल्या प्रेमपेक्षा हां पेनच जास्त टिकला.

मला आवडलेल वाक्य
" आपल्या जवळच्या माणसाला आपले दुःख सांगितले की आपले मन हलके होते पण त्याची काळजी वाढत जाते. "

नाटकाचा शेवटचा संवाद तर तिकीटाचे पैसे वसूल करणारा आहे, तो मी इथे सांगत नाही तो तुम्ही नाट्यगृहात जाऊनच पहा.

नाटक संपल्यावर जितुदादा सोबत मी,

गवतफुला

2015-07-16T00:55:00.000-07:00

गवतफुला- इंदिरा संत

रंगरंगुल्या, सानसानुल्या,
गवतफुला रे गवतफुला;
असा कसा रे मला लागला,
सांग तुझा रे तुझा लळा.
मित्रासंगे माळावरती,
पतंग उडवित फिरताना;
तुला पाहिले गवतावरती,
झुलता झुलता हसताना.
विसरुनी गेलो, पतंग नभीचा,
विसरून गेलो मित्राला;
पाहून तुजला हरखुन गेलो,
अशा तुझ्या रे रंगकळा.
हिरवी नाजुक, रेशिम पाती,
दोन बाजुला सळसळती;
नीळ निळुली एक पाकळी,
पराग पिवळे झगमगती.
तळी पुन्हा अन गोजिरवाणी,
लाल पाकळी खुलते रे;
उन्हामध्ये हे रंग पाहता,
भानच हरपुनी गेले रे
पहाटवेळी आभाळ येते,
लहान होउनी तुझ्याहुनी;
तुला भरविते निळ्या करांनी,
दवमोत्यांची कणी कणी.
वारा घेवूनी रूप सानुले,
खेळ खेळतो झोपाळा;
रात्रही इवली होऊन म्हणते
अंगाईचे गीत तुला.
गोजिरवाणा हो रवीचा कण
छाया होते इवलीशी;
तुझ्या संगती लपून खेळते,
रमून जाते पहा कशी.
तुझी गोजिरी, शिकून भाषा,
गोष्टी तुजला सांगाव्या;
तुझे शिकावे खेळ आणखी,
जादू तुजला शिकवाव्या.
आभाळाशी हट्ट करावा
खाऊ खावा तुझ्यासवे;
तुझे घालुनी रंगीत कपडे,
फुलपाखरां फसवावे.
मलाही वाटे लहान व्हावे
तुझ्याहूनही लहान रे;
तुझ्या संगती सदा रहावे,
विसरुनी शाळा घर सार..

बाळकृष्ण हरी कोल्हटकर

2015-06-29T01:00:00.000-07:00

(बाळ कोल्हटकर आणि वसंतराव देशपांडे)

महाराष्ट्राचे लाडके नाटककार, उत्कृष्ट भावनाप्रधान भूमिका करणारे नट बाळकृष्ण हरी तथा बाळ कोल्हटकर म्हणजे नाटयसृष्टीतला एक मानबिंदू. बाळ कोल्हटकरांचा जन्म २५ सप्टेंबर रोजी सातारा येथे झाला. शिक्षण जेमतेम सातवीपर्यंतच झाले. लहानपणापासून नाटकांची अतिशय आवड. तसेच लेखनाचीही आवड होती. त्यामुळे लहानपणीच त्यांच्या लेखनाला सुरुवात झाली. वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी त्यांनी "जोहार" हे आपले पहिले नाटक लिहिले.

१९४७ पर्यंत त्यांनी रेल्वे खात्यात नोकरी केली. त्यानंतर लेखनासाठी आणि रंगभूमीसाठी त्यांनी आपले पुढील आयुष्य वाहून घेतले. त्यांनी लिहिलेली नाटकं ही भावनाप्रधान आणि कौटुंबिक अशी असत. ज्यांना पुर्वी लोक हसायचे आणि टिंगल करायचे असे बाळ कोल्हटकर प्रेकक्षांची नस नेमकी ओळखत असत. त्यांच्या नाटकातील प्रसंग भले बेतलेले असोत थोडेसे अती भावनिक असोत पण सामान्य प्रेक्षकांना अश्रु पुसायला लावत.

त्यांची बरीच नाटकं अतिशय लोकप्रिय झाली. बर्‍याच नाटकांचे हजाराच्या वर प्रयोग झाले. व्यवसायिक रंगभूमीसाठी त्यांनी नाटकं लिहिली होती तरी प्रत्येक नाटकातून काही मूल्य जपली होती. "दुरितांचे तिमिर जावो" या नाटकांचे पंधराशे प्रयोग, 'वाहतो ही दुर्वाची जुडी' या नाटकाचे चौदाशे प्रयोग, मुंबईची माणसे' याचे जवळपास दोन हजाराच्या वर तर 'एखाद्यांचे नशीब' या नाटकांचे हजारावर प्रयोग झाले. यावरुन नाटककार म्हणून लोकांनी त्यांच्यावर किती प्रेम केले याची साक्षच पटते.

बाळ कोल्हटकर हे अंबरनाथच्या खेर विभागात १९५९ ते १९७२ या काळात वास्तव्यास होते. त्यांनी खेर विभागातील प्रसिद्ध हेरंब मंदिरात 'वाहतो ही दुर्वांची जुडी', 'वेगळं व्हायचंय मला', अशी काही प्रसिद्ध नाटकं लिहिली तसेच सीमेवरुन परत जा, लहानपणा देगा देवा, देव दीनाघरी घावला, देणार्‍याचे हात हजार, उघडलं स्वर्गाचे दार, इत्यादी त्यांची गाजलेली नाटके. त्यांनी एकंदर ३० हून अधिक नाटके लिहिली.

सर्वसामान्य प्रेक्षकांच्या आवडीची कल्पना असलेल्या कोल्हटकरांनी मध्यमवर्गीय कुटूंबातील प्रश्न हाताळणारी सुखांत नाटकेही लिहिली. प्रेक्षकांना जे हवे, जे आवडते ते त्यांनी रंगभूमीवर उभे केले. ते उभे करताना कथानकाची सुसूत्रतेनी बांधणी, काव्यात्मक संवाद आणि सुभाषितवजा टाळी घेणारी काही वाक्ये याचा त्यांनी प्रयत्नपूर्वक उपयोग करुन नाटकं यशस्वी केली.

नाटककारांच्या बरोबरीने ते रंगभूमीचे उत्कृष्ट नटही होते. त्यांनी केलेल्या भूमिका अतिशय गाजल्या त्या आजही लोकांच्या आठवणीत जशाच्या तशा आहेत. हेच एका नाटककाराचे आणि नटाचे मोठेपण आहे. अशा या ज्येष्ठ नाटककाराचे ३० जून १९९४ रोजी निधन झाले.

अंबरनाथ वासीयांचे कोल्हटकरांवर त्यांच्या कविता आणि नाटकांवर विशेष प्रेम याच प्रेमापोटी अंबरनाथमध्ये २००९ - १० च्या दरम्यान बाळ कोल्हटकर ज्येष्ठ नागरिक कट्टा तयार करण्यात आला. खेर विभागातील कोल्हटकरांचा 'भूषण' हा बंगला आजही त्यांची आठवण अंबरनाथकरांना करून देतो.