Progesteron. O damskich sprawach naukowo

Efekt borsuka czyli czy można zajść w ciążę w ciąży?

2017-03-17T12:31:00.001+01:00

Dziś czysto o nauce. Bez żadnych wtrętów z codziennej sceny lekarsko-politycznej. W ramach dokształcania z języka nieojczystego a tego, którym posługuje się cała naukowa kraina zaglądam czasem sobie do New York Timesa. No i ostatnio natknęłam się na takie oto ciekawe pytanie:

Can a woman have two fetuses in different stages of development in the uterus at the same time?

A mówiąc prościej i po polsku:

Czy można zajść w ciążę będąc w ciąży?

Tak, tak drogi Doktorze H (nie mylić z pewnym lekarzem, profesorem Ch), czy spotkał się Pan kiedyś z takim przypadkiem? Nie obejrzałam wszystkich odcinków Doktora House'a ale z tego co widziałam coś mi się wydaje, że mógł się nie spotkać. Stąd niedowierzanie w jego oczach. Ale wszystko w przyrodzie jest niemożliwe i dlatego piszę ten post.

Zacznijmy od borsuków

Borsuk jaki jest każdy widzi. Oczywiście borsuk europejski (Meles meles).Ten nieduży ssak drapieżny z rodziny łasicowatych dość powszechnie występuje w całej Europie w tym i w Polsce. Jest dietetycznym oportunistą czyli zżera wszystko jak leci ale najlepiej lubi dżdżownice. Potrafi też zapolować na królika albo czyjegoś ulubionego kotka. Dosyć łatwo przystosowuje się do środowiska i można go spotkać również w okolicach siedzib ludzkich. Samica rodzi od 1 do 5 młodych. Borsuki żyją w rodzinnych norach i raczej preferują nocny tryb życia tak, że spotkać je na codzień, w lesie wcale nie jest łatwo. Nie dość, że śpią w ciągu dnia to zapadają jeszcze w sen zimowy i tak przesypiają sobie od grudnia do końca lutego czasem tylko budząc się by przekąsić conieco.

Milutki, prawda?

Fot. Nadleśnictwo Jeleśnia

No dobrze tylko co ma borsuk do wiatraka? Ano to, że samice borsuka potrafią uprawiać seks prawie przez cały rok a w ciążę zachodzą wtedy kiedy uznają, że warunki środowiskowe im odpowiadają. To znaczy kiedy poza norą jest w miarę miło i przyjemnie, świeci słoneczko a jedzenia jest w bród. Niby podobnie jak kobiety (poza tym słoneczkiem) a jednak trochę inaczej. Podczas gdy u kobiety ciąża nie rozwija się najczęściej dlatego, że w skutek aktu seksualnego do zapłodnienia nie doszło u borsuczycy niemal każda kopulacja kończy się zapłodnieniem. Zapłodnienie nie blokuje jednak kolejnej owulacji. Sprytna borsuczyca zamiast pozbywać się zarodków przechowuje je po prostu w jajowodach aż do najbliższego sezonu rozrodczego, który zwykle przypada na wiosnę. Przedłużona ciąża borsuczycy trwać może niemal 11 miesięcy pomimo, że ostateczny rozwój zarodka zajmuje od 40 do 49 dni. Dodatkowe zapłodnienie, czyli superfetacja (superfetation) może zachodzić w trakcie rozwijającej się ciąży a zagnieżdżone zarodki pomimo, że są w różnym wieku rodzą się w tym samym miocie. Dodam jeszcze, że są to zarodki pochodzące z kopulacji z całkiem różnymi tatusiami. Sprytnie, co?

Jak się to dzieje? Do końca nie wiadomo. Trudno prowadzi się badania na borsukach w warunkach naturalnych ze względu na ich tryb życia a laboratoria pełne chętnych do rozrodu borsuków po prostu nie istnieją. Jednak kilku naukowcom to się udało (o szczegółach możecie poczytać tutaj). Wiadomo jest, że borsucze zarodki przechodzą tak zwaną diapauzę (nie mylić z menopauzą lub andropauzą!) czyli rozwojowy areszt. W tym okresie ich metabolizm i podziały komórkowe zostają znacznie choć nie całkowicie zredukowane. W rezultacie zarodki powstałe w wyniku wcześniejszych kopulacji są trochę większe niż zarodki powstałe później. Można je więc łatwo rozróżniać. Dopiero gdy nadchodzi ten odpowiedni moment zarodki implantują się w macicy i zaczyna się ich normalny rozwój.

A wszystko oczywiście przez hormony, między innymi luteotropinę (LH), która wydziela się w okresie diapauzy z przysadki w niskich dawkach. To z kolei powoduje, że ciałko żółte powstałe po owulacji produkuje mało progesteronu i nie wspiera dostatecznie rozwoju zarodków. To sprawia, że drzemią sobie spokojnie w jajowodzie, aż do momentu kiedy warunki środowiska będą na tyle dobre by umożliwić ich bezpieczny rozwój.

Wróćmy do człowieków

No dobra, ja tu gadam o borsukach a Wy pewnie chcecie wiedzieć jak to jest z ludźmi. Czy ciąża to ostateczna i najbardziej pewna forma antykoncepcji i swobodnego, dzikiego i niczym nieograniczonego seksu? Muszę Was zmartwić. Otóż nie... Zjawisko superfetacji zdarza się również u kobiet. Na szczęście jest na tyle rzadkie, że nie musicie się specjalnie go obawiać. Chociaż, nigdy nie wiadomo. Licho, a właściwie embrion nigdy nie śpi!

Przekonała się o tym między innymi 31-letnia mama ze stanu Arkansas w USA Julia Grovenburg. Państwo Grovenburg bezskutecznie starali się o dziecko przez wiele lat. Właściwie podjęli już decyzję o adopcji ale postanowili dać sobie ostatnią szansę na naturalne poczęcie. Ich radość była wielka, gdy okazało się, że Julia jest w ciąży a zaskoczenie jeszcze większe po pierwszym badaniu usg. Lekarz prowadzący ciążę odkrył bowiem, że w brzuchu pacjentki czai się następująca sytuacja:

To co widzicie to dwa zarodki, w osobnych pęcherzach płodowych, większy w wieku 11 tygodni a mniejszy 8.5 tygodnia. Niezły żarcik przyrodniczy!

Pomimo obaw lekarzy, rozwój obu zarodków przebiegał prawidłowa a ciąża zakończyła się cesarskim cięciem i urodzeniem takiej o to parki. Jillian (po lewej) jest rozwojowo starsza od Hudsona (po prawej) o 2.5 tygodnia choć niemowlęta urodziły się tego samego dnia.

McNamara. Typical and atypical twinning.

Am J Obstet Gynecol 2016

W całej literaturze medycznej opisanych jest około 10 przypadków superfetacji u kobiet. We wszystkich medycznie potwierdzonych przypadkach różnica w wieku zaimplantowanych zarodków nie jest większa niż kilka tygodni (maksymalnie 5). Tak jak w przypadku Julii Grovenburg superfetacja często związana jest z zaburzeniami płodności. Coś gdzieś nie działa tak jak potrzeba a najczęściej oczywiście układ wydzielania hormonów jajniki-przysadka-podwzgórze. Superfetacje zdarzają się też częściej w przypadku zapłodnienia in-vitro gdy pomimo implantacji dalej stosuje się hormonalną stymulację. No i niestety, szczęśliwych rozwiązań nie ma zbyt wielu.

Ale właściwie jak to się dzieje? Otóż okazuje się, że krótko po zapłodnieniu wciąż mogą rozwijać się prawidłowe komórki jajowe. Zazwyczaj szybko rosnący w trakcie ciąży poziom progesteronu matczynego a potem płodowego doprowadza do degeneracji tych komórek ale obserwacje poczynione na preparatach sugerują, że z bliżej niewyjaśnionych przyczyn, niektóre komórki jajowe nie degenerują i pozostają jeszcze przez chwilę zdatne do zapłodnienia. Ale nawet w takim przypadku rzecz staje się mało prawdopodobna przez zaczopowanie szyjki macicy gęstym śluzem, które również odbywa się pod wpływem progesteronu i uniemożliwia wędrówkę plemników do potencjalnie gotowej komórki jajowej. Do tego jeszcze najczęściej niedrożne jajowody no i kłopot z implantacją w zajętej już uprzednio przez brata lub siostrę macicy. Wszystko to sprawia, że superfetacja u kobiet wydaje się bardzo mało prawdopodobna do tego stopnia, że niektórzy kwestionują wręcz w ogóle jej istnienie. Alternatywne wytłumaczenia obejmują:

1) zaburzenia wzrostu obejmujące tylko jedno z normalnych, dwójajowych bliźniąt. Zaburzenia te mogą wynikać z niedorozwoju łożyska, infekcji lub zaburzeń genetycznych u jednego z bliźniąt;

2) urodzenia w odstępie czasowym skutkujące wyglądem bliźniąt, który sugeruje różnicę w rozwoju

3) pomyłka diagnostyczna na wczesnym etapie polegająca na rozpoznaniu ciąży pojedynczej.

Pewności nie ma ale są dzieci. Jak podaje wikipedia:

W 1960 r dwóch chłopców z USA, Anthony John i Mark Francis, których rozwojowo dzieliło 2 miesiące.

W 1992 znów dwóch chłopców na Hawajach, Taylor i Evan, rozwojowo dzielił ich 1 miesiąc.

W 2007 aż dwa przypadki Ame i Lia oraz Harriet i Thomas z Wielkiej Brytanii, obie pary dzieliło ok. 3 tygodni.

W 2009 opisywany wcześniej przypadek Jillian i Hudsona, z USA.

W 2015 przypadek Katie i Petera poczętych w odstępie 10 dni, i urodzonych tego samego dnia w Australii.

Niesamowite, jak biologia wciąż może nas zaskakiwać nawet na naszym własnym podwórku. Cieszę się, że ciągle jest o czym pisać!

Cytowana literatura:

O biologii rozmnażania borsuków:

Corner, L. A., Stuart, L. J., Kelly, D. J., & Marples, N. M. (2015). Reproductive Biology Including Evidence for Superfetation in the European Badger Meles meles (Carnivora: Mustelidae). PloS one, 10(10), e0138093.

O przypadkach superfetacji u kobiet :

Scrimgeour, J. B., & Baker, T. G. (1974). A possible case of superfetation in man. Journal of reproduction and fertility, 36(1), 69-73.

Tuppen, G. D., Fairs, C., De Chazal, R. C., & Konje, J. C. (1999). Spontaneous superfetation diagnosed in the first trimester with successful outcome. Ultrasound in obstetrics & gynecology, 14(3), 219-221.

O owulacji w ciąży indukowanej clomiphenem oraz więcej przypadków superfetacji:

Sammour, A., Biljan, M., Tan, S. L., & Tulandi, T. (2001). A documented clomiphene-induced follicular development in pregnancy: Case report. Human Reproduction, 16(6), 1098-1099.

O alternatywnych hipotezach wyjaśniających superfetacje u ludzi:

McNamara, H. C., Kane, S. C., Craig, J. M., Short, R. V., & Umstad, M. P. (2016). A review of the mechanisms and evidence for typical and atypical twinning. American journal of obstetrics and gynecology, 214(2), 172-191.

Pseudonauka w służbie ideolo. Studium przypadku

2016-10-21T23:47:00.002+02:00

Dowiedziałam się dziś ciekawej rzeczy. Otóż profesor dr hab. Bogdan Chazan, były dyrektor Szpitala Świętej Rodziny w Warszawie, od niedawana orędownik rodzenia za wszelką cenę oraz obrony życia od momentu poczęcia powiedzieć miał, że cyt. osoby o poglądach lewicowych częściej mają problemy z zajściem w ciążę, a przyczyną zaburzeń płodności jest przesadna dbałość o szczupłą sylwetkę (źródło).

Zdziwiło mnie to tak mocno, że przysłowiowa „szczęka spadła mi na podłogę”.

Postanowiłam więc formalnie ustosunkować się do stwierdzeń, które profesor raczył wypowiedzieć na naukowym sympozjum współorganizowanym przez Wojewodę Wielkopolskiego oraz Katedrę i Klinikę Neonatologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.

Oto moja odpowiedź. Nie emocjonalna. Chociaż teraz trzęsą mi się ręce ze złości!

Szanowny Panie Profesorze,

Z wielkim zdumieniem przeczytałam zamieszczoną w prasie wypowiedź, którą miał Pan wygłosić w trakcie sympozjum naukowego współorganizowanego przez Wojewodę Wielkopolskiego oraz Katedrę i Klinikę Neonatologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu i zatytułowanego "Profilaktyka, rozpoznanie przyczyn i leczenie niepłodności". W trakcie tego sympozjum miał Pan powiedzieć, że cyt: Osoby o poglądach lewicowych częściej mają problemy z zajściem w ciążę, a przyczyną zaburzeń płodności jest przesadna dbałość o szczupłą sylwetkę (źródło: Głos Wielkopolski z dnia 21 października 2016).

Wypowiedź Pana Profesora uważam nie tylko za społecznie szkodliwą ale również nie popartą żadnymi wynikami prac naukowych opublikowanymi w światowej literaturze naukowej.

Kobiety szczupłe nie mają problemów z zajściem w ciążę. Przeciwnie, w ich przypadku szansa na zajście w ciążę jest wyższa w porównaniu z kobietami z nadwagą i kobietami otyłymi. Świadczą o tym wyniki wielu badań opublikowanych w światowych czasopismach naukowych. W badaniach tych zaobserwowano zależność pomiędzy szansą na zajście w ciążę a otłuszczeniem określonym przy pomocy wskaźnika masy ciała (BMI). U kobiet z nadwagą i otyłością (BMI powyżej 25) obserwuje się obniżoną szansę na zajście w ciążę, przy czym wzrost BMI o jedną jednostkę (1 kg/m²) związany jest z 4% spadkiem szansy na ciążę (badania van der Steeg i wsp. 2007). Podobny efekt zaobserwowano w innych badaniach (np. Gesink Law i zespół 2006 oraz Wang i zespół, 2000). W przypadku kobiet o niższym otłuszczeniu obniżoną szansę na ciążę obserwowano jedynie u kobiet bardzo szczupłych o BMI poniżej 18-19 kg/m².

Ponadto, kobiety z nadwagą i otyłe mają większą szansę na ciążę jeśli schudną. Spadek masy ciała w efekcie aktywności fizycznej i utrzymywania diety związany jest z podwyższeniem szansy na ciążę, zarówno w wyniku zapłodnienia naturalnego i jak i metodą in vitro. Wykazały to między innymi badania autorów Clark i zespołu (1995), Hollmann i zespołu (1996) oraz Kort i zespołu (2014). Najważniejsze wyniki badań w tym zakresie podsumował Norman z zespołem w artykule opublikowanym w Human Reproduction w 2004 roku. Wynika z niego jednoznaczny wniosek, że to nadwaga i otyłość a nie szczupłość związana jest z mniejszą szansą na ciążę.

Podobne wyniki mamy również dla polskich kobiet. W pracy doktorskiej oraz artykule z roku 2008 opublikowanym, razem z zespołem, w czasopiśmie Human Reproduction przeprowadziłam analizę zależności pomiędzy zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie oraz poziomem estradiolu. Poziom tego hormonu mierzyliśmy codziennie w trakcie trwania całego cyklu menstruacyjnego. Kobiety szczupłe, które charakteryzowała niska zawartość tkanki tłuszczowej miały około 25-35% wyższy poziom estradiolu w porównaniu z kobietami o bardzo niskiej zawartości tkanki tłuszczowej oraz z kobietami z nadwagą i otyłością, które charakteryzowała wysoka zawartość tkanki tłuszczowej. Podobne wyniki, obniżonego poziomu estradiolu u kobiet z nadwagą i bardzo szczupłych, uzyskali inni autorzy (Grenman i zespół, 1986, Kopelman i zespół, 1980, Leenen i zespół,1994 oraz Tworoger i zespół, 2006). Obniżony poziom estradiolu w cyklu menstruacyjnym, a zwłaszcza w pierwszej (folikularnej) fazie cyklu związany jest z obniżoną szansą na zajście w ciążę zarówno w przypadku poczęć naturalnych jak i poczęć w wyniku procedury in vitro (służę literaturą w tym zakresie).

Nieznane mi są natomiast z literatury naukowej, żadne badania, które potwierdzałyby związek masy ciała bądź otłuszczenia z poglądami i orientacją polityczną.

Szanowny Panie Profesorze, apeluję do Pana o większą rozwagę w wygłaszanych opiniach. Jako akademików, obowiązuje nas zasada mówienia tylko naukowo potwierdzonych prawd.

Z poważaniem,

dr n.med. Anna Ziomkiewicz-Wichary

Strajk Kobiet czyli o tym jakie piekło szykują nam politycy

2016-10-05T23:43:00.000+02:00

Jeszcze nie wyschło błoto z butów strajkujących w miniony, czarny poniedziałek (3 października) kobiet a już słyszę od różnych osób, że sprawa ustawy antyaborcyjnej to problem drugorzędny. Że stoi za nim coś więcej. Że to przykrywka dla przyjęcia umów CETA i TTIP. W domyśle czegoś dużo ważniejszego niż jakieś tam prawa kobiet do samostanowienia. Że tak naprawdę rządzący nie mają żadnego spójnego planu co do polityki rozrodczej w Polsce i bawią się w sondowanie opinii publicznej. Że to wyborcza kiełbasa i problem zastępczy, o którym wszyscy za chwileczkę zapomnimy.

Trudno mi się z tym zgodzić zwłaszcza, że sprawa dotyczy potencjalnej penalizacji ponad 10 mln osób w naszym kraju. Bo przecież niemal każda kobieta w wieku rozrodczym może poronić i w związku z tym zostać oskarżona o umyślne spowodowanie śmierci płodu. W myśl projektu ustawy antyaborcyjnej Stowarzyszenia Ordo Iuris nie wiadomo na podstawie jakich kryteriów i kto decydować ma o umyślności bądź nieumyślności przyczynienia się do śmierci płodu. Tak więc każda z nas kobiet jest potencjalną morderczynią i nawet jeśli nie zostanie wspaniałomyślnie ukarana, zostanie wpisana w rejestr sprawców wykroczeń. A to skutkuje ograniczonym dostępem kobiet do wykonywania niektórych zawodów i pełnienia niektórych funkcji państwowych.

Trudno mi się zgodzić ze stwierdzeniami tego rodzaju z jeszcze jednego powodu. Odnoszę wrażenie, że postawa posłów z ugrupowania rządzącego wobec projektu ustawy Ordo Iuris zakazującego całkowicie aborcji to część większego planu, który pomalutku wprowadzany jest w życie. Tuż za naszymi plecami. Plan ten obejmuje nie tylko regulację kwestii aborcji ale także zakaz antykoncepcji, kompletny odwrót od procedury in vitro i ograniczenie dostępu do nieindoktrynowanej edukacji seksualnej. A wszystko w imię dobra suwerena. Czyli nas.

Diabelska antykoncepcja

Pomysł, że kobiety mogą same i niezależnie od woli kogokolwiek, decydować o tym kiedy i z kim urodzić dziecko budzi głęboki sprzeciw nie od dzisiaj. Ale w dobie ujemnego przyrostu naturalnego, „zalewu emigrantów” (który jakoś nam się dziwnym trafem nie przydarza) i potencjalnego skażenia puli genetycznej „prawdziwych Polaków” przez geny obce wywołuje reakcje wręcz dramatyczne. Dlatego już w marcu 2016 roku Minister Zdrowia Konstanty Radziwiłł mówił o tym, że należy absolutnie „przywrócić normalność” i wycofać ze sprzedaży bez recepty ElleOne – antykoncepcyjną tabletkę postkoitalną. Ponieważ nie tak łatwo jest wycofać decyzję poprzedniego Ministerstwa, bez wywołania powszechnej furii i sprzeciwu, sprawa jest ciągle w toku. Ale z nieoficjalnych źródeł już wiadomo, że z końcem 2016 dostęp do ElleOne ma zostać ograniczony receptą (źródło portal rynekaptek.pl).

O wiele łatwiej było natomiast przeprowadzić inną rzecz. Całkiem niedawno dowiedzieliśmy się, że z aptek zniknął preparat antykoncepcyjny Patentex Oval. Tani środek z niezbyt skutecznej ale porównywalnej z prezerwatywą grupy preparatów antykoncepcji chemicznej. Burza wybuchła bo Patentex ponoć wycofany został nie na wniosek Ministerstwa Zdrowia, jak doniósł Ośrodek Monitorowania Zachowań Rasistowskich i Ksenofobicznych, ale samego producenta. I niby nie problem, jak napisało kilka osób: „nieskuteczny środek, sam się wyeliminował z rynku”. Tylko, że Patentex był ostatnim, tanim i dostępnym bez recepty środkiem antykoncepcyjnym. Ograniczony został więc dostęp do antykoncepcji dla kobiet bardzo młodych, mniej zamożnych oraz tych, które z przyczyn medycznych nie mogą przyjmować pigułek hormonalnych.

Możecie pomyśleć, nie jest tak źle wciąż mamy pigułki i spirale. Sęk w tym, że jeśli przez głosowanie sejmu i senatu przejdzie jakakolwiek ustawa definiująca życie człowieka jako rozpoczęte w momencie zlania się komórki jajowej z plemnikiem otworzy to drogę do delegalizacji również i tych środków w Polsce. Wszelkie domaciczne wkładki mają bowiem w składzie substancje nie dopuszczające do zagnieżdżenia zarodka w macicy.

Radykalny projekt złożony w trybie petycji do kancelarii sejmu a przygotowany przez członków 86 organizacji pro-life (tylko czyj ten lajf?) przewiduje karę ograniczenia wolności do lat 2, zarówno za produkcję jak i za dystrybucję a nawet bezpłatne użyczanie środków wczesnoporonnych i antynidacyjnych (określenie to nie występuje w terminologii medycznej ale oznacza wszystkie środki zapobiegające zagnieżdżeniu zarodka w macicy). Delegalizuje, więc de facto, antykoncepcję w Polsce.

Wyjątkowa perfidia działań przeciw in vitro

Procedura zapłodnienia in vitro czyli zapłodnienia poza ustrojem matki, pozwala doczekać się dzieci parom, które w każdy inny sposób skazane są na bezdzietność. Od początku rządowego programu finansowego wsparcia procedury, wprowadzonego przez koalicję PO-PSL w 2013 r, urodziło się tą metodą ponad 4 tys. dzieci. Niby wpisuje się to w plan zwiększania przyrostu naturalnego ale jednak coś z nią jest „nie tak”. No bo przecież to nie po bożemu mieć „dziecko z probówki”, w dodatku jak wiadomo z „dotykową bruzdą” na twarzy. Samemu i wbrew bożej woli zdecydować czy się chce i kiedy się chce a czasem i z jakim zespołem genów (choć nie koniecznie z jakim partnerem) się chce mieć to dziecko.

Zabronić in vitro tak łatwo się nie da, bo wtedy trzeba by powiedzieć otwarcie, że jest się przeciwko dobru suwerena. Można za to tak pomajstrować wokół samych warunków przeprowadzenia procedury by stała się niedostępna i nieskuteczna. Co więc robi Ministerstwo Zdrowia? Oczywiście wycofuje się z finansowania in vitro z budżetu państwowego. Niemal 18 tysięcy par w trakcie procedury zapłodnienia metodą in vitro będzie musiało zapłacić za nią z własnej kieszeni. Na nieszczęście dla naszych rządzących a na nasze szczęście są jeszcze trzeźwo myślące władze samorządowe, które finansują procedurę z budżetów samorządowych. Okazało się więc, że rządowe zaprzestanie finansowania to za mało.

Jak z kapelusza wyskoczył wtedy poselski projekt ustawy o obronie życia i zdrowia nienarodzonych dzieci poczętych in vitro w myśl, której życie dziecka definiowane jest od momentu zlania się komórki jajowej i plemnika. W procedurze można będzie więc utworzyć tylko jeden zarodek i umieścić go w ciele kobiety w okresie nie dłuższym niż 72 godziny. Do tej pory zarodków można było utworzyć nie więcej niż 6 chyba, że specyficzne medyczne uwarunkowania wskazywały na potrzebę utworzenia i wszczepienia większej ich liczby. Głosami wszystkich posłów PiS i kilkudziesięciu w sumie posłów Kukiz’15, PO i PSL projekt przeszedł do dalszych prac. Przy tworzeniu projektu ustawy posłowie zrezygnowali z jakiegokolwiek wsparcia ekspertów. W efekcie czego projekt zaprzecza podstawowej wiedzy z zakresu biologii rozmnażania. A z tego co wiemy, nawet do 30% zarodków odrzucanych jest przez organizm matki w trakcie pierwszych trzech miesięcy ciąży. Przyczyny są rozmaite – od genetycznych i fizjologicznych wad zarodków, których nie da się rozpoznać na tak wczesnym etapie po niesprzyjające hormonalne i immunologiczne środowisko w organizmie matki.

Wszczepienie pojedynczego zarodka będzie się równać z głęboko zaniżoną szansą na zajście w ciąże w wyniku in vitro. Uczyni więc tą procedurę nie tylko bardzo drogą ale i nieskuteczną. Liczy się jednak polityczny efekt: przecież nasi dobrzy posłowie nie zakazują in vitro, walczą tylko w obronie nienarodzonych zarodków. A wszystko w naszym imieniu…

Niemoralna edukacja

Przytoczony na początku wpisu projekt zaostrzenia prawa aborcyjnego nie tylko penalizuje usuwanie ciąży nawet w tak drastycznych sytuacjach jak gwałt czy upośledzenie płodu w stopniu uniemożliwiającym jego przeżycie poza organizmem matki, usuwa też z dotychczas istniejącej ustawy legalny dostęp do edukacji seksualnej i wiedzy o metodach antykoncepcji zastępując ją „wychowaniem do życia w rodzinie obejmującym wiedzę o zasadach odpowiedzialnego rodzicielstwa oraz wartości rodziny i ludzkiego życia od poczęcia do naturalnej śmierci”. Nauczanie to ma respektować wartości moralne rodziców dzieci. W praktyce wprowadza więc zupełną dowolność w zakresie tego co w ramach zajęć mają nauczyć się młodzi ludzie. A skoro antykoncepcja ma być zakazana prawem, ze wszelką pewnością dzieci nie dowiedzą się o niej niczego. Przy obecnym klimacie polityczno-obyczajowym trudno w ogóle oczekiwać, że dzieci dowiedzą się czegokolwiek o seksie. Już teraz dostęp do szkół pracowników takich fundacji jak Ponton, które zajmują się edukacją seksualną jest bardzo utrudniony jeśli nie zupełnie niemożliwe – patrz wywiad z MinisterEdukacji Narodowej Anną Zalewską, która proponuje edukację seksualną „przede wszystkim w domu”. Skóra mi cierpnie kiedy słyszę o tym pomyśle ale to tylko moja skóra lewackiego wykształciucha.

Autorzy projektu ustawy i politycy PiS wychodzą więc z założenia, że jeśli o seksie i antykoncepcji nie będziemy głośno mówić to się nie wydarzą. Problem w tym, że taka postawa ma się do rzeczywistości tak jak pięść do oka. Jak mylne są te przekonania widać choćby na przykładzie głośnej sprawy ciężarnej 12-latki ze Starachowic, której partnerem seksualnym był 13-latek. Ciąże niechciane zdarzały się i będą zdarzać się zawsze. Blokowanie dostępu do edukacji seksualnej i wiedzy o metodach antykoncepcyjnych sprawi, że ich konsekwencje będą dużo bardziej dramatyczne zarówno dla matek jak i ich potencjalnych dzieci.

Co Ministerstwo oferuje nam w zamian?

Tego nie wie nikt… Narodowy Program Wspierania Prokreacji to mglista mieszanina obietnic i ideologicznego mambo-dżambo finansowana za pieniądze zaoszczędzone w ramach obcięcia budżetu in vitro. Z pomruków ministra Radziwiłła i jego wiceministra Jarosława Pinkasa dowiadujemy się o „całościowym programie wspierania prokreacji”, tworzeniu „klinik referencyjnych”, w których bezpłodni pacjenci uzyskają dostęp do „procedur diagnostycznych” i „mądrej porady”. Czyjej? Nie wiadomo, ale biorąc pod uwagę agresywną postawę kościoła katolickiego w sprawie kontroli procesu rozmnażania (a raczej jej braku) i służalczy stosunek rządu wobec kościoła, można się domyślać kim będą Ci, którzy zaoferują to wsparcie. Zastanawiam, się czy to właśnie ta „mądra porada” natchnęła wiceministra do chirurgicznie precyzyjnej diagnozy niepłodności i bezpłodności męskiej w postaci za ciasnych gaci.

Przez chwilę słyszeliśmy o naprotechnologii jako rządowo wspieranej i ideologicznie w pełni „bezpiecznej” metodzie planowania rodziny. Co wiemy na jej temat? Właściwie niewiele oprócz tego, że opiera się na obserwacji temperatury i śluzu szyjki macicy. Medyczne piśmiennictwo światowe w sprawie skuteczności metody naprotechnologicznej ogranicza się, jak na załączonym obrazku, do sześciu publikacji w czasopismach tak branżowo znakomitych, że nikt o nich nie słyszał.

A co dla tych, którzy nie chcą mieć dzieci. No cóż, wygląda na to, że szklanka zimnej wody albo kara ograniczenia wolności. Wybór jest Wasz i mój…

Smutna konstatacja

Ze studenckich wykładów z neurobiologii przypomina mi się eksperyment ze szczurami, którym naukowcy pozwolili na samodrażnienie ośrodków przyjemności/rozkoszy w mózgu. Szczury nie bacząc na głód, chłód i niewygody naciskały klapkę odpowiedzialną za pobudzanie tego ośrodka w mózgu aż do upadłego. Patrząc z perspektywy ludzkiej i teraźniejszej mam wrażenie, że politycy traktują nas jak owe szczury. Nie ważne co się nam przydarzy po drodze, ważne by na końcu dostać 500 do ręki.

I dlatego cieszę się bardzo, że kobiety w końcu tupnęły głośno nogę wyrażając swój zdecydowany sprzeciw polityczno-moralnej zabawie obozu rządzącego. I apeluję: nie bądźmy szczurami w rękach PiS eksperymentatorów.

PS. 5.10.2016 W chwili kiedy pisałam ten post sejmowa Komisja Sprawiedliwości odrzuciła projekt Ordo Iuris o całkowitym zakazie aborcji. O jego dalszym losie zadecyduje jutrzejsze sejmowe głosowanie. Ale nie mam wątpliwości co do tego, że nawet jeśli ten projekt polegnie pojawią się następne. Podobne.

PS. 6.10.2016 Nie trzeba było długo czekać. Polska Federacji Ruchów Obrony Życia dowiozła dziś podpisy do swojego projektu w sprawie aborcji. 160 tysięcy. Pełny tekst propozycji ustawy można przeczytać tutaj. Mamy wszystko: nielegalną aborcję, nielegalne środki antykoncepcyjne oraz ochronę życia od momentu zlania się komórek męskiej i żeńskiej.

Jeszcze o PMSie, zapaleniach i chorych receptorach

2016-09-07T20:20:00.000+02:00

Pamiętacie mój wpis na temat syndromu napięcia przedmiesiączkowego czyli PMS-u? Jeśli nie to poczytajcie tutaj. Pisałam w nim trochę o hormonalnym podłożu PMS a dokładnie o jego związku z obniżonym poziomem progesteronu. Całkiem niedawno w prasie i w blogach z ambicjami naukowymi zrobiło się głośno o związku PMS z procesami zapalnymi. No i jak grzyby po deszczu pojawili się różnej maści pseudo dochtorzy i naturopaci co to PMS wyleczą Wam jagodami goji, bezglutenowym chlebkiem, brukselką i kryształami (sic!). A wszystko to za sprawą pewnego badania, z którym mam osobisty problem.

Syndrom napięcia przedmiesiączkowego i białko CRP

W czasopiśmie Journal of Women's Health w maju tego roku ukazał się artykuł, w którym badacze z University of California Davis stawiają hipotezę, że to procesy zapalne mogą stanowić mechanizm fizjologiczny pojawiającego się pod koniec cyklu syndromu napięcia przedmiesiączkowego. Do wniosku takiego doszły po przebadaniu próby ponad 2500 kobiet, w późnym wieku reprodukcyjnym (pomiędzy 45 a 52 rokiem życia). U kobiet tych zmierzono poziom białka CRP we krwi. Białko CRP (test high sensitivity-CRP albo hs-CRP) jest znacznikiem zapalenia. Jego poziom we krwi wzrasta gdy w organizmie dochodzi do procesu zapalnego. Jego stężenie powyżej 10 mg/L oznacza toczącą się chorobę (jakąkolwiek), ale stężenia niższe, lecz przewyższające 3 mg/L mogą mówić coś o ryzyku choroby układu krążenia w przyszłości.

Kobiety zapytano także o występowanie 8 specyficznych i związanych z cyklem menstruacyjnym objawów takich jak: bóle i skurcze brzucha, tkliwość piersi, przybieranie na wadze, nagłe zmiany nastroju, wzrost apetytu, bóle mięśni, stawów i pleców, lęki i nerwowość oraz bóle głowy. No i wyszło, że te u których poziom białka CRP był wyższy niż 3 mg/L, miały od 30 do 40% wyższą szansę na wystąpienie objawów takich jak gwałtowne zmiany nastroju, bóle i skurcze brzucha, tkliwość piersi oraz wzrost apetytu. Podsumowując te wyniki: wyższy niż 3 mg/L poziom CRP = wyższe ryzyko PMS.

Gdzie problem? Otóż, jak udało się zademonstrować zupełnie innym badaczom, wzrastające do poziomu ponad 3 mg/L poziomy stężenia występują u bardzo wielu kobiet i niekoniecznie oznaczają toczący się proces zapalny. Jeśli zastosować do diagnozy kryterium podwyższonego powyżej 3 mg/L CRP, na podstawie wyłącznie jednego pomiaru, w okresie okołomiesiączkowym zapalenia zdiagnozować można u ponad 40% kobiet. Jeśli do diagnozy użyjemy pomiarów z okresu owulacji już tylko 29%. A jeśli pomiarów zrobimy więcej okaże się, że podwyższone ponad próg stężenia ma ma niewiele ponad 2% kobiet. Stężenia CRP naturalnie zmieniają się w trakcie cyklu menstruacyjnego - najniższe są wtedy kiedy poziom estradiolu jest najwyższy - a więc w okolicach owulacji. Najwyższe zaś na krótko przed i w trakcie miesiączki. Możecie sami się o tym przekonać patrząc na poniższy wykres.

Stężenia metabolitów hormonów reprodukcyjnych (E1G, PdG, FSH) i białka CRP (za Wander i wsp. 2008)

W badaniu z Journal of Women's Health nie wiadomo kiedy dokonano pomiarów. Trudno więc też stwierdzić czy podwyższone poziomy CRP są efektem rzeczywistego procesu zapalnego toczącego się w organizmie, czy też konsekwencją normalnych cykli menstruacyjnych. Dodatkowym problemem, który utrudnia wnioskowanie jest też starszy wiek biorących udział w badaniu kobiet. Stężenia CRP rosną wraz z wiekiem, a okres okołomenopauzalny (ponad 50 lat) znacząco bo prawie o 70% podwyższa ryzyko wystąpienia zmian w nastroju. To znacznie więcej niż wzrost ryzyka związany z podwyższonym CRP.

Czy progesteron sprzyja zapaleniom?

Przeprowadzone obserwacje i analizy doprowadziły autorów artykułów do prostego i jedynie słusznego wniosku: progesteron działa pro-zapalnie. Tyle, że korelacja czyli związek pomiędzy dwoma zmiennymi w analizie statystycznej nie zawsze oznacza zależność przyczynowo-skutkową w rzeczywistości. To, że ilość spożytej w przeliczeniu na obywatela USA margaryny koreluje z liczbą rozwodów w stanie Maine bynajmniej nie oznacza, że spożywanie margaryny grozi rozwodem. Prawda? Chociaż może należałoby to porządnie zbadać?

No właśnie, kiedy popatrzeć na prace eksperymentalne prowadzone na zwierzętach lub na izolowanych komórkach to okazuje się, że jest zupełnie odwrotnie. Progesteron hamuje procesy zapalne. Co o tym świadczy? Na przykład: u kobiet zdecydowany spadek stężeń progesteronu, który występuje przed miesiączką uaktywnia procesy zapalne w macicy, co powoduje jej złuszczanie się i występowanie krwawienia. Implantacja zarodka i podtrzymywanie ciąży możliwe są również dzięki temu, że wysoki poziom progesteronu hamuje proces zapalny i częściowo "neutralizuje" układ immunologiczny matki.

Chore receptory

Ale kto by tam się przejmował takimi drobiazgami. Wynik jest wynikiem a pieniądze zarobić trzeba. Mamy więc masę doradców, którzy wiedzą jak przy pomocy diety pozbyć się PMSu. Porady i wiedza za nimi stojąca bywają powalające. Australijska naturopatka, blogerka i autorka książki Period Repair Manual: Natural Treatment for Better Hormones and Better Periods Lara Briden tłumaczy, że to nie poziom hormonów a niezdrowe (w znaczeniu chore) receptory hormonalne mogą być przyczyną występowania PMSu. Widzieliście kiedyś chore receptory? Z gorączką i zapchanym noskiem...? Co więc szkodzi naszym biednym receptorkom? Oczywiście zapalenie. I to chroniczne. Zaleca więc kobietom unikanie spożywania hamburgerów, frytek, słodyczy i soków. Poleca zaś warzywa, owoce, nasiona, orzechy, razowe pieczywo, ryby i sałaty. Odkrywcze prawda? Nie jedz niezdrowo a będziesz się lepiej czuć! Z kolei Laureen Geertsen w swojej bestselerowej książce Quit PMS dokładnie z tego samego powodu poleca porzucić nasiona i orzechy, uważać na zielone warzywa, pomidory i ziemniaki a także absolutnie wystrzegać się soi.

A co mówią w tej sprawie badania naukowe? Na przykład badanie z Journal of Women's Health z roku 2007 wskazuje na słabe związki diety z występowaniem PMSu - tylko ilość spożywanego tłuszczu w istotny sposób wpływała na występowanie syndromu. Do podobnych wniosków dochodzą badacze publikujący swoje wyniki w International Journal of Obstetrics & Gynecology w roku 2004 - brak związku pomiędzy spożyciem soi, warzyw i owoców a występowaniem PMS.

Żeby Was całkiem nie załamywać dodam, że pocieszające wieści dochodzą w sprawie ryb i zawartych w nich kwasów tłuszczowych z grupy omega 3. Wygląda na to, że spożywanie ryb i suplementacja kwasami omega 3 obniża nasilenie niekorzystnych objawów okołomiesiączkowych.

Więc na zły humor pod koniec cyklu strzelmy sobie rybkę!

Źródło: www.healthnewslife

PS. I nie myślcie, że jestem przeciwniczką zrównoważonej i zdrowej diety, albo że na PMS pomogą tylko tabletki. Twierdzę tylko, że żeby stwierdzić, że jakieś zjawisko czy proces fizjologiczny leży u podstawy PMSu trzeba mieć ku temu solidne teoretyczne i badawcze przesłanki a tych na moje oko jak na razie brak.

Cytowana literatura:

O związku pomiędzy PMS a zapaleniem przeczytacie tutaj:

Gold, Ellen B., Craig Wells, and Marianne O'Neill Rasor. "The association of inflammation with premenstrual symptoms." Journal of Women's Health (2016).

O zmianach w stężeniach w trakcie cyklu przeczytacie tutaj:

Wander, Katherine, Eleanor Brindle, and Kathleen A. O'Connor. "C‐reactive protein across the menstrual cycle." American journal of physical anthropology 136.2 (2008): 138-146.

Gaskins, Audrey J., et al. "Endogenous Reproductive Hormones and C-reactive Protein Across the Menstrual Cycle The BioCycle Study." American journal of epidemiology 175.5 (2012): 423-431.

Więcej o progesteronie, rozmnażaniu i zapaleniach można przeczytać tutaj:

Robertson, Sarah A. "Control of the immunological environment of the uterus." Reviews of reproduction 5.3 (2000): 164-174.

O diecie i PMS:

Gold, Ellen B., et al. "Diet and lifestyle factors associated with premenstrual symptoms in a racially diverse community sample: Study of Women's Health Across the Nation (SWAN)." Journal of Women's Health 16.5 (2007): 641-656.

Nagata, Chisato, et al. "Soy, fat and other dietary factors in relation to premenstrual symptoms in Japanese women." BJOG: An International Journal of Obstetrics & Gynaecology 111.6 (2004): 594-599.

Sohrabi, Nahid, et al. "Evaluation of the effect of omega-3 fatty acids in the treatment of premenstrual syndrome:“a pilot trial”." Complementary therapies in medicine 21.3 (2013): 141-146.

Takeda, Takashi, et al. "Fish Consumption and Premenstrual Syndrome and Dysphoric Disorder in Japanese Collegiate Athletes." Journal of pediatric and adolescent gynecology (2016).

Czy plemniki wolą konwalie?

2016-04-07T23:09:00.004+02:00

Wiosna się zaczęła, a jak wiosna to kwitną wiosenne kwiaty. A jak wiosenne kwiaty to konwalie a jak konwalie to zapłodnienie. Eeee??? No tak, ale zupełnie nie tak jak myślicie...

Długi czas naukowcy zastanawiali się w jaki sposób plemniki odnajdują drogę do oczekującej zapłodnienia, dojrzałej komórki jajowej. Do pokonania mają drogę o długości od 16 do 20 cm - od pochwy, przez macicę i jajowody do miejsca zapłodnienia. Dla malusieńkich, kilkumikronowych plemników to morderczy maraton. Tylko niewielu spośród milionów udaje się dotrzeć na arenę wielkiego wydarzenia. Ponad 99% plemników nie dociera nawet do szyjki macicy.
Wbrew powszechnemu mniemaniu skurcze pochwy, szyjki macicy i macicy towarzyszące kobiecemu orgazmowi nie są niezbędne w transporcie plemników ale mogą mu sprzyjać. Plemniki podróżują wykorzystując swój własny napęd i zgromadzoną energię. I robią to dosyć szybko - w ciągu sekundy pokonują odległość równą pięciokrotnej ich długości. To tak jakbyście Wy, w ciągu sekundy, przebyli dystans powyżej 8 metrów (przyjmując, że macie około 160 cm wzrostu). Ale jak odnajdują drogę?

Plemniki mają nosa

Cała historia zaczęła się na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. od zidentyfikowania na powierzchni ludzkich plemników bardzo specyficznych białek (Parmentier i wsp., 1992). Te białka to receptory czyli miejsca, do których mogą się przyłączać cząsteczki. Okazało się, że struktura receptorów odkrytych na powierzchni plemników jest taka sama jak struktura receptorów węchowych znajdują się w naszym nosie. Czy to oznacza, że plemniki czują zapach? Czy mogą się nim kierować? I co za zapach? Rewelacja wybuchła w 2003 roku - naukowcy z Niemiec i Stanów Zjednoczonych, w czasopiśmie Science zademonstrowali, że receptory znajdujące się na plemnikach przyłączają cząsteczki zapachu konwalii (Spehr i wsp., 2003). Nie, nie przesłyszeliście się. Najwyraźniej plemniki mogą czuć zapach konwalii. A dokładniej jednego ze składników tego zapachu, aromatycznego aldehydu o nazwie bourgeonal (jeśli ktoś zna polski odpowiednik, proszę o kontakt). Substancja ta używana jest powszechnie przy komponowaniu perfum i mydeł a charakteryzuje się delikatnie kwiatowym, zielonym zapachem. Naukowcy odkryli, że cząsteczki tej substancji mogą przyłączać się do receptorów, o fachowej nazwie OR1D1, które położone są mniej więcej w połowie witki plemnika. Po przyłączeniu, aktywują kanały regulujące przepływ jonów wapniowych (CatSper). Istnienie kanałów jonów wapniowych jest krytyczne dla męskich możliwości rozrodczych. Mężczyźni z genetycznym defektem tych kanałów są bezpłodni. Ekstra jony wapniowe wpływające wprost do plemnika miały dawać witkom ekstra kopa. Romantyczny mechanizm z kwiatami w tle nazwano konwaliowym fenomenem. Powstała nawet cała książka na ten temat pod wdzięcznym niemieckim tytułem "Das Maiglöckchen-Phänomen" (ach, jak ja kocham niemiecki...)

Czy ludzkie jajo pachnie konwalią?

https://en.wikipedia.org/wiki/Lily_of_the_valley

Pozostało ustalić jeszcze jedno - czy komórka jajowa albo drogi rodne kobiet pachną konwaliami? I czy mogą tworzyć swoistego rodzaju "konwaliowy trakt" dla plemników? No i z tym było już gorzej. Nie odnaleziono w drogach rodnych kobiet ani śladu bourgeonalu, nie odnaleziono też śladów żadnego innego zapachu. Okazało się natomiast, że kanały wapniowe otwierać może progesteron (Strunker i wsp., 2011). Cała historia stała się więc zdecydowanie mniej romantyczna, za to zdecydowanie bardziej prawdopodobna. Progesteron, który w zwiększonej ilości produkowany jest w komórkach otaczających jajo w momencie owulacji może bezpośrednio otwierać kanały wapniowe CatSper. Z pominięciem całego mechanizmu receptorów olfaktorycznych. Co więcej, kolejne odkrycia dokonane przez niemieckich naukowców kompletnie obaliły "węchowy mechanizm" orientowania się plemnika w przestrzeni (Brenker i wsp., 2012). Okazało się, że Bourgeonal a nawet mentol może otwierać kanały wapniowe dokładnie w ten sam sposób co progesteron, pod jednym wszakże warunkiem, że będzie dostatecznie wysoko stężony - blisko 1000 krotnie wyżej niż progesteron. Dlaczego więc w ogóle kanały wapniowe odpowiadają na różne substancje? Autorzy badania twierdzą, że plemniki na swojej drodze napotykają różne chemiczne znaki, dzięki którym orientują się w swojej wędrówce przez jajowody. Identyfikacja wszystkich tych znaków nie jest zakończona. Wiadomo z pewnością, że nie są to zapachy. Kanały wapniowe stanowią zaś wrażliwe chemosensory, które pozwalają plemnikom szybko dotrzeć do oczekującego na zapłodnienie jaja.

W sumie to trochę szkoda bo chciałabym mieć komórki jajowe pachnące konwaliami...

Cytowana literatura:

Parmentier, Marc, et al. "Expression of members of the putative olfactory receptor gene family in mammalian germ cells." Nature 355.6359 (1992): 453-455.

Spehr, Marc, et al. "Identification of a testicular odorant receptor mediating human sperm chemotaxis." Science 299.5615 (2003): 2054-2058.

Strünker, Timo, et al. "The CatSper channel mediates progesterone-induced Ca2+ influx in human sperm." Nature 471.7338 (2011): 382-386.

Brenker, Christoph, et al. "The CatSper channel: a polymodal chemosensor in human sperm." The EMBO journal 31.7 (2012): 1654-1665.

Zakazane zostało

2016-03-24T00:10:00.001+01:00

Tradycyjnie, co jakiś czas mężczyźni wypowiadają się i chcą decydować na temat decyzji rozrodczych kobiet. Dyktują, co powinnyśmy czuć albo czego nie powinnyśmy czuć decydując o tym czy możemy, czy nie możemy mieć kolejnego dziecka. Do chóru męskiego często dołącza się chórek Pań, których te decyzje zupełnie nie dotyczą (albo już, albo jeszcze). Tak jest i teraz.

Z jednej strony Minister Zdrowia Konstanty Radziwił zapowiada nowelizację ustawy w sprawie powszechnego dostępu do antykoncepcji awaryjnej. Nie będzie więc można, już za trzy miesiące, kupić tabletki antykoncepcyjnej EllaOne zażywanej do 5 dni po stosunku.

Z drugiej strony, szef Fundcji Pro- Prawo do życia Mariusz Dzierżawski zahłystuje się z ekscytacji w sprawie obywatelskiego projektu zaostrzenia przepisów aborcyjnych. Według tego projektu, przeprowadzenie aborcji dopuszczalne będzie jedynie w razie bezpośredniego zagrożenia życia kobiety. Za złamanie przepisów odpowiedzialni będą zarówno lekarze dokonujący zabiegu jak i same kobiety.

Jeśli więc stosunek seksualny to tylko prokreacyjny. Jeśli ciąża, to zawsze błogosławiona. Nawet jeśli pochodzi z gwałtu. A kobieta cóż, może albo urodzić albo stać się kryminalistką. Bo nie istnieje prawo kobiety do nieurodzenia dziecka. Czekamy na delegalizację kondomów.

Ratunku stressss!

2016-03-18T12:33:00.001+01:00

Stres dotyka nas codziennie, czasem z większą, czasem z mniejszą siłą. Badania przeprowadzone w krajach wspólnoty europejskiej wskazują, że ponad połowa zatrudnionych określa stres jako często występujący w ich pracy. Stres i komplikacje z nim związane są również przyczyną około połowy dni nieobecności w pracy. Biorąc pod uwagę to, że większość swojego dnia poświęcamy na pracę zawodową można wnioskować, że ponad połowa z nas jest regularnie zestresowana.

Trochę straszno, trochę ciekawie w Nightmares Fear Factory

Dla każdej/każdego z nas odczuwanie stresu jest różne - właściwie nie ma dwóch osób, u których konkretny bodziec stresowy wywoływałby dokładnie taką samą reakcję na poziomie zachowania i fizjologii. Dobrym przykładem są te fotografie obok, wykonane w przybytku strachu zwanym Nightmares Fear Factory w Kanadzie. Według legendy w domu, w którym mieści się Fabryka Strachu mieszkał doskonały, choć ekscentryczny wytwórca trumien. Z powodu jego ekscentryczności i profesji prześladowali go młodzi mieszkańcy miasteczka. Pewnej nocy postanowił się na nich zemścić - zwabił prześladowców do swojego Zakładu z zamiarem spuszczenia im lania. Niestety, przygniotła go sterta ciężkich, dębowych trumien i właściciel zginął na miejscu. W kilka dni po pogrzebie, jego trumnę znaleziono otwartą i pustą. Do tej pory duch błąka się po Fabryce poszukując zemsty na tych, którzy odważą się przestąpić jej progi. Tyle legenda. Nightmares Fear Factory to ponoć najstarszy i najbardziej przerażający na świecie dom, który straszy swoich klientów nieprzerwanie od 30 lat. Jak widać jedni się boją, drudzy trochę nudzą a jeszcze inni dobrze bawią...

Ale po co nam to?

Życie bez odpowiedzi stresowej byłoby łatwiejsze - ja na przykład nie pociłabym się jak mysz przed każdym wystąpieniem publicznym. Nie miałabym też pewnie takich problemów ze zdawaniem egzaminów ustnych w trakcie studiów. Można się więc zastanawiać, po co nam to właściwie?

Ulubionym przykładem biologów od stresu jest lew ganiający biednego, słabo uzbrojonego, łowcę-zbieracza po sawannie. Celem pożarcia oczywiście. Sama osobiście, nie przepadam za tym przykładem bo dla współczesnych mieszczuchów jest on raczej mało znaczący. Ale wyobraźcie sobie pożar w Waszym domu lub biurze. Płomienie kłębią się w sąsiednim pokoju a Wy spokojnie zakładacie nóżka na nóżkę i sączycie poranną kawę. Z punktu widzenia przetrwania, baaardzo słaba strategia!!!

Stres pozwalał i nadal pozwala człowiekowi przetrwać w warunkach zagrożenia. Cała jego dość skomplikowana fizjologiczna maszyneria hormonów i neuroprzekaźników przygotowuje organizm do tego by uciekać lub walczyć z potencjalnym zagrożeniem. Adrenalina i kortyzol to główni gracze i jednocześnie główni winowajcy szeregu nieprzyjemnych objawów związanych z reakcją na bodźce stresowe takich jak przyspieszona akcja serca, rozszerzone źrenice, spocone dłonie, rozkurczone mięśnie przewodu pokarmowego i układu moczowego a skurczone mięśnie szkieletowe (uczucie zastygania albo paraliżu). Oba hormony wytwarzane są w nadnerczach a ich zadaniem jest mobilizacja energii i ułatwienie jak najszybszego dostarczenia jej do kluczowych organów czyli serca, mięśni i mózgu. Tak by w przypadku ewentualnej ucieczki lub bójki, być przygotowanym na wysiłek. Można więc uznać, że odpowiedź na stres jest adaptacyjna. Pozwala nam przetrwać i efektywnie się rozmnażać. Gdyby jej nie było, bardzo szybko stalibyśmy się ginącym gatunkiem.

Ponieważ jesteśmy zwierzętami z gruntu społecznymi, nasze przetrwanie w równym stopniu zależy od przyzwoitych relacji z innymi co od pożarów i lwów. Dlatego taką samą lub podobną, jak w przypadku pożaru, reakcję stresową zaobserwujemy u siebie w odpowiedzi na wrzeszczącego przechodnia, partnera lub na wkurzoną szefową.

I wszystko jest dobrze do momentu kiedy stres przychodzi i odchodzi a my mamy czas by zregenerować trochę nasz organizm. Gorzej kiedy stres powtarza się stale a jego nasilenie nie maleje, czyli przechodzi w tak zwany stan przewlekły. Zaczyna nam brakować zasobów energetycznych do radzenia sobie z nim. W dodatku, kortyzol który wydzielany epizodycznie pomaga nam się zmobilizować, wydzielany stale, zaczyna nam szkodzić, uszkadzając na przykład nasz mózg.

Stres i płodność kobiet

Często czuję się właśnie tak!

Z punktu widzenia biologicznego, ciąża to przede wszystkim ogromna inwestycja energetyczna. Jeden dzień ciąży to zapotrzebowanie na dodatkowe 322 kcal/dziennie energii. Ta energia zużywana jest po to by jednocześnie podtrzymywać metabolizm matki, budować ciało płodu i podtrzymywać jego metabolizm. Jeszcze więcej energii potrzebne jest w trakcie laktacji, która niechybnie ciąży towarzyszy. Jeden dzień laktacji w zależności od wieku i masy dziecka "kosztuje" dodatkowo 454 kcal dziennie. Kiedyś policzyłam na potrzeby jakiejś konferencji, że gdyby chcieć to zapotrzebowanie energetyczne przeliczyć na liczbę spożytych pizz, 9 miesięcy ciąży (w przybliżeniu) i 1 rok laktacji to tyle kalorii co ponad 10 000 zjedzonych pizz. Czyli ogrom.

Nic więc dziwnego, że organizm matczyny decyzję o zajściu w ciążę "podejmuje" ostrożnie i raczej woli dmuchać na zimne. W swej ostrożności reaguje na wszystkie sygnały ze środowiska o tym, że pod względem energetycznym albo nie jest dobrze obecnie albo nie będzie dobrze w przyszłości. Dlatego, na przykład, wysoka aktywność fizyczna, na którą zużyć trzeba dużo energii może być związana z nieregularnością cykli menstruacyjnych, brakiem owulacji i niskim poziomem hormonów: estradiolu i progesteronu (Jasienska i wsp., 2006).

Stres, zwłaszcza ten przewlekły sygnalizuje równie niepokojącą energetycznie sytuację - zamiast spokojnie hodować sobie zapas energetyczny na ciążę, trzeba zajmować się uciekaniem lub walką. Może również sygnalizować niski status społeczny (wszyscy na Ciebie wrzeszczą więc jesteś nisko w hierarchii społecznej) a to z kolei wróżyć może słaby dostęp do zasobów energetycznych w przyszłości. W takich warunkach decyzja organizmu co do możliwości zapłodnienia może być odmowna.

Spekulacje teoretyczne potwierdzają badania na kobietach. Wysoki poziom codziennego stresu psychologicznego mierzonego ankietowo przekłada się między innymi na podwyższone ryzyko zaburzeń cyklu menstruacyjnego, zaburzeń owulacji, oraz obniżony poziom hormonów cyklu menstruacyjnego. W niedawno opublikowanych badaniach 260 amerykańskich kobiet w wieku pomiędzy 18 a 44 rokiem życia bycie w grupie o najwyższym nasileniu stresu mierzonego kwestionariuszami związane było z 10% spadkiem w stężeniach estradiolu i progesteronu, 15% spadkiem w stężeniu LH i 6% spadkiem w stężeniach FSH w stosunku do grupy z najniższym nasileniem stresu (Schliep i wsp., 2015). Co to wszystko oznacza? Stężenie estradiolu i FSH związane jest z jakością komórki jajowej a LH i progesteronu z wystąpieniem owulacji i rozwojem ciałka żółtego. Wszystkie elementy tej układanki decydują o powodzeniu zapłodnienia i dalszej możliwości rozwoju zapłodnionej komórki jajowej.Jeśli jeden element zawodzi układanka się rozsypuje.

Co więcej, intensywny stres przeżywany w dzieciństwie skutkuje w dorosłości - bezpłodnością, czasowym niewystępowaniem cykli menstruacyjnych i utrudnionym zachodzeniem w ciążę. W jednym z badań kobiety, które przeżywały w dzieciństwie silny stres miały niemal trzykrotnie wyższe ryzyko bezpłodności, ponad dwukrotnie wyższe ryzyko braku miesiączki i o 1/4 obniżoną możliwością zajścia w ciążę w trakcie jednego cyklu (Jacobs i wsp., 2015).

Jeśli więc chcecie się doczekać wnuków nie stresujcie swoich córek!

Nie każdemu stres straszny

Jeśli jednak rozpatrywać sprawę bardziej indywidualnie to okazuje się, że kobiety (mężczyźni także) bardzo różnią się podatnością na stres. Różnie też reagować będą na niego w zakresie funkcji rozrodczych. Co stanowi podstawę tej różnorodności? Dla nas dorosłych niestety, bo już nie mamy na nie wpływu, doświadczenia z dzieciństwa. Zwłaszcza z tego wczesnego. Często przeżywany stres w dzieciństwie powoduje rozwój mocno wrażliwego na stres temperamentu a potem osobowości. W takim przypadku po prostu uczymy się, że stres może występować w naszym otoczeniu bardzo często. Jesteśmy też skłonni wyszukiwać w tym otoczeniu nawet najdrobniejszych sygnałów, które mogą świadczyć o nadchodzącym stresie. A jak to może wpływać na fizjologię rozmnażania?

Profile wydzielania metabolitów a) estradiolu; b) progesteronu

Pokazaliśmy to wspólnie z zespołem w naszych badaniach (Ziomkiewicz i wsp., 2012). Poprosiliśmy ponad setkę kobiet by przez czas trwania jednego cyklu menstruacyjnego zbierały codziennie rano próbki moczu. Na ich podstawie wyznaczyliśmy dla każdego dnia cyklu kobiet poziom hormonów: estradiolu i progesteronu (a właściwie metabolitów tych hormonów). Następnie poprosiliśmy je o wypełnienie kwestionariusza na podstawie, którego mogliśmy opisać ich temperament. Okazało się, że kobiety których temperament odpowiadał typowi melancholicznemu (łatwo przejmujące się codziennymi niepowodzeniami, perfekcjonistki, zwykle ukrywające własne uczucia) miały stężenia estradiolu o połowę niższe niż kobiety, których temperament odpowiadał typowi sangwiniczki (wesołe, otwarte na emocje, nie przejmujące się niepowodzeniami). Kobiety te miały też inny niż sangwiniczki profil wydzielania progesteronu (przyjrzyjcie się dolnemu rysunkowi). Taki rodzaj profilu hormonalnego nie sprzyja zapłodnieniu w cyklu.

Czy więc dysponując melancholicznym temperamentem jesteśmy skazane na obniżony poziom hormonów i zaburzenia cyklu? Niekoniecznie, warunkiem jest jednak nauczenie się, jak radzić sobie ze stresem i jak przestać się go bać. Interwencje psychologiczne takie jak terapia poznawczo-behawioralna mogą w tej dziedzinie sporo zdziałać. Dobrym przykładem na to jest badanie eksperymentalne przeprowadzone na małej grupie kobiet, ze zdiagnozowanym wtórnym brakiem miesiączki. Kobiety te podzielono na dwie grupy, jedne obserwowano a drugim zaaplikowano psychologiczną terapię kognitywno-behawioralną. Badacze odczekali 20 tygodni i porównali poziomy hormonów oraz przebieg cyklu u grupy z terapią i u grupy obserwowanej. Okazało się, że u sześciu spośród ośmiu kobiet przechodzących terapię, powróciły normalne cykle menstruacyjne z owulacją. Jedna kobieta miała cykle nieowulacyjne a u kolejnej nic się właściwie nie zmieniło. W grupie, którą wyłącznie obserwowano rezultaty były odwrotne - u sześciu z osób nic się nie zmieniło,u jednej powróciły normalne cykle z owulacją, a u kolejnej cykl był nieowulacyjny (Berga i wsp., 2003).

Nie jesteśmy więc kompletnie bezradne wobec stresu. Możemy z nim walczyć. Tylko trzeba wiedzieć jak!

Cytowana literatura:

Berga, S. L., Marcus, M. D., Loucks, T. L., Hlastala, S., Ringham, R., & Krohn, M. A. (2003). Recovery of ovarian activity in women with functional hypothalamic amenorrhea who were treated with cognitive behavior therapy. Fertility and sterility, 80(4), 976-981.

Jacobs, M. B., Boynton-Jarrett, R. D., & Harville, E. W. (2015). Adverse childhood event experiences, fertility difficulties and menstrual cycle characteristics. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 36(2), 46-57.

Jasienska, G., Ziomkiewicz, A., Thune, I., Lipson, S. F., & Ellison, P. T. (2006). Habitual physical activity and estradiol levels in women of reproductive age. European Journal of Cancer Prevention, 15(5), 439-445.

Schliep, K. C., Mumford, S. L., Vladutiu, C. J., Ahrens, K. A., Perkins, N. J., Sjaarda, L. A., ... & Schisterman, E. F. (2015). Perceived stress, reproductive hormones, and ovulatory function: a prospective cohort study. Epidemiology, 26(2), 177-184.

Ziomkiewicz, A., Wichary, S., Bochenek, D., Pawlowski, B., & Jasienska, G. (2012). Temperament and ovarian reproductive hormones in women: evidence from a study during the entire menstrual cycle. Hormones and behavior, 61(4), 535-540.

Klątwa menotoksyny. Reaktywacja

2015-11-25T21:09:00.000+01:00

To dzieje się naprawdę. Teraz. Niektórzy mężczyźni (nie mówię, że wszyscy), z powodów religijnych marzą o skanerach, dzięki którym będą mogli dowiedzieć się czy kobiety miesiączkują. Jednym z nich jest Prayar Gopalakrishnan - naczelny kapłan hinduistycznej świątyni Sabarimala w Kerali (Indie), który zakazał wpuszczania do świątyni dziewcząt i kobiet pomiędzy 10 a 50 rokiem życia, ze względu na ich prawdopodobną "nieczystość". Dodam, że w tej świątyni, ten zakaz to nie tylko kwestia postawienia kilku tabliczek z napisem "Wstęp wzbroniony kobietom w wieku 10-50". W maju 2014 roku pięć osób (w tym trzech policjantów i dwóch kapłanów) zostało formalnie skazanych przez sąd za złamanie zakazu i umożliwienie 11-latce pomodlenia się w świątyni. Świątobliwy Prayar powiedział co następuje:

“There will be a day when a machine is invented to scan if it is the 'right time' (not menstruating) for a woman to enter the temple. When that machine is invented we will talk about letting women inside.”

The Telegraph, 23 listopada 2015

"Nadejdzie dzień, kiedy wynaleziona zostanie maszyna skanująca, dzięki której będzie można stwierdzić czy kobieta jest we "właściwym momencie" (cyklu menstruacyjnego) by wpuścić ją do świątyni. Wtedy będziemy mogli porozmawiać o wpuszczaniu kobiet."

W odpowiedzi na tak "postępową wizję" zasad partycypacji w obrzędach religijnych zaprotestowały indyjskie kobiety. Kampanię #HappyToBleed, przeciwko religijnej dyskryminacji kobiet i przesądom związanym z miesiączką, zainicjowała 20-letnia studentka, Nikita Azad. Przyłączyło się do niej setki kobiet i mężczyzn.

Myślicie pewnie sobie: no dobra to Indie, ubogi kraj, specyficzna religia, u nas takie rzeczy absolutnie się nie zdarzają...
No więc niezupełnie. Kilka lat temu, w trakcie debaty, która odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim, zatytułowanej nomen omen "Czy Maryja była feministką" na pytanie dlaczego kobieta nie może być papieżem odpowiedziała jednoznacznie dr Hanna Wujkowska (lekarka,była doradczyni w Ministerstwie Edukacji i obecna ekspertka w Senackiej Komisji Zdrowia):

"Z powodów fizjologicznych. Tuż przed miesiączką dochodzi do swoistego obrzęku mózgu. Kobiety są tak przepełnione płynami fizjologicznymi, że ciężko im zachować zdrowy rozsądek. A co dopiero zarządzać czymś tak ogromnym, jak Kościół katolicki"

Wprost, 13 marca 2010

Pozostawiam bez komentarza bo spuchł mi mózg...

Kobieto puchu decyzyjny! Mężczyzno opoko racjonalności?

2015-11-12T10:40:00.000+01:00

Wiecie co, wkurzyłam się. Naprawdę się wkurzyłam! I chociaż zdaję sobie sprawę z tego, że złość przeszkadza kobiecej wiarygodności o czym przeczytać można sobie tutaj, zaryzykuję. Proszę!

Wczoraj w RMF Classic dr Szymon Wichary (aka mój szanowny Małżonek) rozmawiał na łamach audycji "Danie do myślenia" z redaktorem Tomaszem Skorym o podejmowaniu decyzji i czynnikach, które mogą na podejmowanie decyzji wpływać. Pośród tych czyników wymienił między innymi poziomy hormonów. No i się zaczęło...

Redaktor TS: "A decyzje podejmowane przez kobiety, tak instynktownie uznaje się za bardziej emocjonalne, a same kobiety za mniej stabilne. Chyba taki jest powszechny ogląd."

Redaktor TS: "Jest jeszcze jedna dość istotna różnica między kobietami i mężczyznami - mężczyźni są, mam wrażenie, bardziej stabilni ze względu na to, że nie towarzyszy im cykl hormonalny, ten miesięczny cykl"

Redaktor TS: "No dobrze, a jeszcze chciałem zapytać, co wpływa bardziej na skale tych różnic, poziom hormonów stały - ten, który mają mężczyźni czy ten, który się zmienia u kobiet? Który jest istotniejszy?

Szanowny Małżonek starał się odpowiadać na pytania Pana Redaktora tak by bronić prawa do racjonalności kobiet. Jednak trudno zwalczyć setletnie stereotypy piętnastominutową rozmową radiową, dlatego mam wrażenie jednak, że powinnam się odezwać w tej sprawie.

Mężczyzna opoka racjonalności?

Wszechobecnym w kulturze, polityce a nawet nauce jest kontrast pomiędzy stabilnym i emocjonalnie pewnym mężczyzną, którego biologia i poziomy hormonów są niezmienne w trakcie całego życia, a rozchwianą hormonalnie kobietą, którą każdy dzień życia prowadzi na manowce obłędu w związku z jej stale szalejącymi hormonami. Przez pierwsze pół dorosłego życia kobieta menstruuje i wszystko jej się zmienia i dlatego wariuje a przez następne pół nie menstruuje i znów wszystko się zmienia, bo się nie zmienia i dlatego znowu wariuje. Mężczyzna co innego. Mężczyzna to konstans. Trochę mu poziom testosteronu wzrośnie, potem trochę spadnie ale tak w ogóle to cool i pełen spokój. Racjonalny do bólu...
Sęk w tym, że za tym miłym dla mężczyzn a mniej miłym dla kobiet przekazem kulturowym kryje się bardzo niewielka dawka sensownej wiedzy naukowej. Tak naprawdę trudno znaleźć dowód na to, że mężczyźni nie są w swoich działaniach powodowani przez hormony. Wręcz przeciwnie wszelkie badania wskazują na to, że są i to w stopniu znacznie większym niż kobiety.
Jednym ze zidentyfikowanych hormonów, który ma związek z racjonalnością i podejmowaniem decyzji jest męski hormon płciowy, znany z przebojów muzycznych i kinowych oraz skandali dopingowych, czyli testosteron. Jak? Wysokie poziomy testosteronu u mężczyzn związane są z większą skłonnością do podejmowania ryzyka, większą skłonnością do agresji i mniejszą skłonnością do współpracy. I fajnie. Problem tylko w tym, że testosteron nie jest specjalnie stabilnym hormonem u mężczyzn. Zmiany w stężeniach testosteronu u mężczyzn obserwowane są w odpowiedzi na bardzo wiele sytuacji społecznych. Zwłaszcza takich, w których na próbę wystawiana jest męskość, reputacja i pozycja. Skoki wydzielania testosteronu obserwowane były między innymi w odpowiedzi na:
rozmowę z kobietą (Roney i wsp., 2007)
5-minutowy kontakt wzrokowy z kobietą (van der Meij i wsp., 2008)
wąchanie damskiego podkoszulka (Miller i Maner, 2009)
wygraną w meczu w szachy (Mazur i wsp., 1992)
wygraną w grę "papier,nożyczki, kamień" (Apicella i wsp., 2014)
oglądanie meczu (Carre i Putnam, 2010)
wybieranie prezydenta (Stanton i wsp., 2009)
bycie ojcem (Gettler i wsp., 2011, Kuzawa i wsp., 2009)

Wystarczy więc zapach owulującej sąsiadki lub wygrana ulubionej drużyny piłkarskiej... (ok, trochę przesadziłam)

Kobieto puchu decyzyjny?

Żadna z powyżej opisanych sytuacji nie zmienia stężeń estradiolu i progesteronu u kobiet. Nie udowodniono również istnienia związku pomiędzy stężeniem estradiolu i progesteronu a podejmowaniem decyzji. Amen.

Cytowana literatura:

Gettler, L. T., McDade, T. W., Feranil, A. B., & Kuzawa, C. W. (2011). Longitudinal evidence that fatherhood decreases testosterone in human males. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(39), 16194-16199.

Kuzawa, C. W., Gettler, L. T., Muller, M. N., McDade, T. W., & Feranil, A. B. (2009). Fatherhood, pairbonding and testosterone in the Philippines. Hormones and Behavior, 56(4), 429-435.

Miller, S. L., & Maner, J. K. (2009). Scent of a woman men’s testosterone responses to olfactory ovulation cues. Psychological Science.

Roney, J. R., Lukaszewski, A. W., & Simmons, Z. L. (2007). Rapid endocrine responses of young men to social interactions with young women. Hormones and Behavior, 52(3), 326-333.

van der Meij, L., Buunk, A. P., van de Sande, J. P., & Salvador, A. (2008). The presence of a woman increases testosterone in aggressive dominant men. Hormones and Behavior, 54(5), 640-644.

Wywiad z dr Wicharym można przeczytać tutaj: http://www.rmfclassic.pl/program/Danie-do-myslenia-serwuje-Tomasz-Skory,591.html?wywiad=28251

Klątwa menotoksyny

2015-10-29T20:48:00.000+01:00

Czy lubicie swoją miesiączkę? Oczywiście jeśli ją macie... A jeśli nie macie z racji Waszej płci, to jakie skojarzenia przywodzi na myśl to słowo?

Będąc kobietą nie sposób nie zauważyć, że miesiączka to rzecz prawdopodobnie zła a już z pewnością wstydliwa. Czyni kobiety jakby trochę mniej wartościowymi...? Normalną sprawą jest facet czy dziecko sikające w parku, pod drzewem, ale krwawiąca kobieta? Bleeee...

Doskonałym na to przykładem jest szeroko komentowany w necie bieg absolwentki Harvardu Kiran Gandhi, która maratoński dystans pokonała bez tamponu, krwawiąc. Wyjaśniła to prosto: byłoby bardzo niewygodnie martwić się o tampon przez całe 26 mil biegu. Dzielna dziewczyna a okrzyknięto ją obrzydliwą i niehigieniczną!

Miesiączka jest brudna. Miesiączka śmierdzi. Przeszkadza. Reklamy tego jak skutecznie się przed nią zabezpieczać tak aby absolutnie nikt się nie zorientował, że możesz ją mieć wciskają nam na co dzień media. Nigdy nie mogłam tego zrozumieć (i zresztą nadal nie rozumiem) dlaczego w reklamach podpasek krew menstruacyjna ma kolor błękitny. Co takiego złego jest w czerwonym płynie ustrojowym?

Historia stara jak świat

Miesiączkująca nepalska kobieta w prowizorycznym schronieniu (źródło)

Niemal każda religia od przysłowiowego zarania dziejów ma do powiedzenia coś złego na temat menstruacji. Ciekawą i wyczerpującą analizę poglądów kościoła katolickiego na ten temat przedstawiła Agnieszka Zakrzewicz, autorka książki "Papież i kobieta". Można się z niej dowiedzieć, między innymi, że jednym z motywów dla których odmawia się kobietom święceń kapłańskich jest właśnie menstruacja. Z jej powodu kobiety nie mogą stać za ołtarzem, dotykać hostii i brać udziału w tajemnicy Eucharystii. Ale i inne religie podzielają wstręt i strach przed menstruacją. Hinduistyczne i buddyjskie świątynie na Bali, w Indiach, i Tajlandii oraz muzułmańskie meczety nie pozwalają na wejście kobietom w trakcie miesiączki. Zakazany jest również seks z kobietą w tym okresie. W judaizmie, by "bezpiecznie" uprawiać seks kobieta musi przejść ceremonialną kąpiel "mykwa", która przenosi ją z nieczystego stanu "tumah" w czysty stan "taharah". W wielu kulturach plemiennych charakterystyczne jest występowanie osobnych chat, w których przebywają wspólnie wszystkie krwawiące kobiety lub odosobnianie kobiet menstruujących. Miesiączce przypisywane były właściwości magiczne i uzdrowicielskie zarówno w tym dobrym jak i złym znaczeniu. Krew miesiączkowa stanowiła miłosny talizman i chroniła przed demonami. Podpaska z pierwszą krwią menstruacyjną dziewicy leczyć miała zarazę. Miesięczna krew miała też uzdrawić z trądu, epilepsji, hemoroidów powiększonej tarczycy czy migreny. Z drugiej strony kontakt z krwią menstruacyjną kobiety, według wierzeń nowogwinejskiego plemienia Mae Enga powodować miał u mężczyzny przedłużające się wymioty, zatrucie i czernienie krwi oraz powolną śmierć.

Skąd my to mamy współcześnie?

Menotoksyna - poznaj swoją truciznę (źródło)

Czasy się zmieniają ale uprzedzenia i przekonania wcale nie. Do tej pory w internecie wyszukać można szereg "dobrych porad" w rodzaju: unikaj w trakcie okresu seksu by nie roznosić chorób wenerycznych, basenów by nie zanieczyścić wody, dentystów bo szybciej wypadnie ci plomba, fryzjerów bo trwała się nie uda i pieczenia ciasta bo z pewnością wyjdzie zakalec. Absolutnie zaniechaj kempingów w górach gdzie grasują niedźwiedzie bo mogą cię wywęszyć. A, i oczywiście nie pływaj na plaży w pobliżu rekinów bo mogą cię zjeść!

Dużo z tych współczesnych mitów zawdzięczamy znakomitemu skądinąd pediatrze węgierskiego pochodzenia Beli Schickowi, wynalazcy testu podatności na błonice (test Schicka). Doktor Schick przeprowadzić miał następujący eksperyment: poprosił by dwie kobiety wstawiły kwiat do dwóch osobnych naczyń z wodą - jedna z kobiet miała okres. Według relacji samego Schicka - pierwszy kwiat, którym zajęła się miesiączkująca zwiądł następnego dnia, drugi pozostał świeży niczym letni poranek. Na tej podstawie sławny lekarz doszedł do wniosku, że kobiety w trakcie okresu wydzielają toksyny, które mogą sączyć się z każdą możliwą wydzieliną ciała (z krwią menstruacyjną i obwodową, potem, śliną, łzami a nawet mlekiem z piersi) i robić bardzo złe rzeczy. Grupa badaczy poświęciła lata swych badań by przekonać się, że menstruacyjne toksyny mogą zabijać rośliny, paraliżować, dezorientować a wreszcie i zabijać szczury. Zdolne były nawet zabić, (o zgrozo!) męskie plemniki. Obecność menotoksyn łączono również z kobiecymi symptomami okołomenstruacyjnymi: bólem, zmęczeniem, nerwowością i poirytowaniem, a nawet z zaburzeniami psychiatrycznymi. W związku z odkryciem i opisaniem menotoksyn kobietom nie można było pracować przy produkcji piwa i wina (menotoksyny zabijać miały drożdże w procesie fermentacji), obróbce mięsa (pod wpływem toksyn menstruacyjnych mięso miało nie przyjmować konserwantów i gnić), produkcji biżuterii (kropla krwi menstruacyjnej mogła zanieczyścić diament) i perfum.

Współczesna biologia menstruacji

Dzisiejsze badania nad biologią menstruacji nie pozostawiają wątpliwości: krew menstruacyjna to po prostu krew i fragmenty tkanki, które muszą być wydalone na zewnątrz by cykl menstruacyjny mógł rozpocząć się na nowo. Inne rozwiązanie w toku ewolucji człowieka nie powstało, choć jak już wcześniej pisałam u samic pozostałych gatunków ssaków, funkcjonują alternatywne rozwiązania problemu. W krwi menstruacyjnej brak jest śladu wyjątkowych dla tego okresu toksyn. Sam proces menstruacji ma charakter lokalnego zapalenia - spadek stężeń progesteronu, który ma działanie przeciwzapalne, poprzedzający miesiączkę umożliwia wydzielanie czynników zapalnych z dojrzałych komórek endometrium macicy, lokalne zwiększenie liczby leukocytów i uruchomienie kaskady procesów, których finałem jest złuszczenie endometrium i wydalenie krwi i fragmentów tkanki na zewnątrz. Ilość krwi, którą wydalamy w trakcie menstruacji może różnić się w zależności od tego czy cykl jest owulacyjny czy nie. Ten drugi z reguły związany jest z mniejszym krwawieniem. Różni się również w zależności od reprodukcyjnej fazy życia kobiety i generalnie wzrasta z wiekiem osiągając maksimum tuż przed menopauzą. Różne źródła podają różne wartości średniej ilości krwi, którą wydalamy. Dla kobiet reprodukcyjnie młodszych to około 30 ml (21-25 lat), w średnim przedziale 35 ml (do 45 lat), w późnym wieku reprodukcyjnym około 55 ml (45-55 lat). Dane przytaczam posługując się badaniami Hale i zespołu (2010).

Czy menstruacji towarzyszą jakieś niekorzystne zmiany zdrowotne? Dość rozpowszechnione jest mniemanie, że menstruacja może wywołać anemię. Tego typu informacje przeczytać można na niejednym portalu poświęconym sprawom kobiecym. Rozumowanie przebiega następująco - skoro cyklicznie upuszczamy sobie krew to nasze (kobiece) zasoby żelaza (składnika hemoglobiny krwi) muszą się wyczerpywać. Na chłopski rozum wydawałoby się również, że im grubsza ściana endometrium (im więcej ma się złuszczyć) tym większy ubytek krwi i bardziej zaawansowana anemia. A okazuje się, że wcale tak nie jest. Grube endometrium, to raczej oznaka zdrowia i dobrej ogólnej kondycji. W badaniach na polskiej populacji prowadzonych przez Kathryn Clancy wraz z zespołem (2006) okazało się, że grubość endometrium była dodatnio, a nie ujemnie związana z poziomem hemoglobiny oraz liczbą czerwonych krwinek u kobiet normalnie miesiączkujących.Z ryzykiem anemii związane są natomiast przedłużające się lub bardzo obfite krwawienia, które stanowią najczęściej sygnał poważniejszych nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu rozmnażania lub organicznych chorób. Jak dużo to naprawdę dużo? Menorrhagia czyli syndrom przedłużającego się i bardzo obfitego krwawienia diagnozowana jest w przypadku wydalenia ponad 80 ml krwi w trakcie jednego cyklu.

Absurd czy norma

Menstrala - seria obrazów wykonanych krwią miesiączkową

Wiedza, wiedzą a menotoksyny, brud, magia, huśtawki nastrojów i kobieca słabość w trakcie menstruacji trwają w kulturowej świadomości krajów, nawet tych o mocno zaawansowanych cywilizacyjnie. Miesiączka nadal kojarzy się bardzo negatywnie. W badaniach Forbsa i współpracowników (2003) kobieta z miesiączką określana była przez studentów amerykańskich obu płci jako mniej racjonalna, mniej czysta i świeża, bardziej zmęczona, smutna, zła i poirytowana w porównaniu z niemenstruującą, przeciętną kobietą. W efektownym eksperymencie przeprowadzonym na Colorado University przez Roberts i współpracowników (2002) grupę studentów zaproszono na sesję, rozwiązywania problemów. Poinformowano ich, że zadania rozwiązywać będą z koleżanką, którą była podstawiona, nieznana uczestnikom, asystentka badania. Rozwiązywanie problemu, poprzedzone było wypełnieniem kwestionariuszy. W jednym z nich studenci mieli ocenić kompetencje, inteligencję, zdolności przywódcze własne i współpracowniczki oraz to czy ją lubią czy nie. Rolą podstawionej asystentki było schylenie się do własnej torby w poszukiwaniu balsamu do ust oraz "przypadkowe" upuszczenie bądź to zapinki do włosów, bądź zapakowanego w przeźroczystą folię tamponu. Zabiegu tego miała dokonać przed wypełnieniem przez uczestników oceniających kompetencja ankiet. Po zakończeniu wypełniania kwestionariusza uczestników i podstawioną asystentkę zaproszono do holu gdzie czekać mieli na przygotowanie finalnego zadania. W holu ustawiono kilka krzeseł tak aby wszyscy mieli gdzie usiąść. Uczestników eksperymentu losowo przydzielono do warunku "zapinka do włosów" lub "tampon". Niezależnie od płci badanych, kompetencje asystentki upuszczającej tampon były określone jako niższe w porównaniu z kompetencjami tej samej asystentki upuszczającej zapinkę Podobnie w przypadku lubienia - asystentka upuszczająca tampon była mniej lubiana przez badanych niż ta sama asystentka upuszczająca zapinkę do włosów. Uczestnicy badania siadali też dalej od asystentki upuszczającej tampon w porównaniu do tej samej upuszczającej zapinkę.

Problem nie dotyczy jednak jedynie percepcji kobiet przez zewnętrznych obserwatorów w okresie miesiączki. Kobiety mają tendencję oceniać się same gorzej w tym momencie. Zwłaszcza jeśli są świadome tego, że ktoś inny może wiedzieć o ich aktualnym stanie. Zaprezentował to eksperyment Kowalski i Chapple (2006), w którym badane miały rozmawiać z rówieśnikiem. Połowa z badanej grupy studentek była w trakcie miesiączki. Część z tych kobiet poinformowano, że rozmawiający wie o ich aktualnym stanie fizjologicznym. Te które, faktycznie miesiączkowały i miały świadomość tego, że rozmawiający o tym wie, oceniały rozmowę negatywnie a wrażenie jakie wywarły na rówieśniku jako gorsze niż było w rzeczywistości.

Menstruacja wciąż jest tabu. Nie rozmawia się o niej ani z ojcami ani z braćmi, a na pewno już nie z kolegami. Nie istnieje w przestrzeni publicznej a jeśli coś już "wycieknie do tej sfery" to dyskutowane jest najczęściej z obrzydzeniem. Jak więc przełamywać tabu? Ano, edukując i oswajając od lat najmłodszych. Również chłopców. Wszystkim dziewczynom, kobietom, kochankom, żonom, przyszłym i obecnym matkom dedykuję ten filmik!

Cytowana literatura:

Clancy, K. B., Nenko, I., & Jasienska, G. (2006). Menstruation does not cause anemia: endometrial thickness correlates positively with erythrocyte count and hemoglobin concentration in premenopausal women. American Journal of Human Biology, 18, 710-713.

Evans, J., & Salamonsen, L. A. (2012). Inflammation, leukocytes and menstruation. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 13, 277-288.

Forbes, G. B., Adams-Curtis, L. E., White, K. B., & Holmgren, K. M. (2003). The role of hostile and benevolent sexism in women’s and men’s perceptions of the menstruating woman. Psychology of Women Quarterly, 27, 58–63.

Hale, G. E., Manconi, F., Luscombe, G., & Fraser, I. S. (2010). Quantitative measurements of menstrual blood loss in ovulatory and anovulatory cycles in middle-and late-reproductive age and the menopausal transition. Obstetrics & Gynecology, 115, 249-256.

Kowalski, R. M., & Chapple, T. (2000). The social stigma of menstruation: Fact or fiction? Psychology of Women Quarterly, 24,74–80.

Macht, D. I., & Elvers, C. F. (1924). Effect of menotoxin on the viability of spermatozoa. Experimental Biology and Medicine, 21, 254-255.

Macht, D. I., & Hyndman, O. (1925). Effect of menotoxin injections on behavior of rats in the maze. Experimental Biology and Medicine, 23(3), 208-209.

Roberts, T. A., Goldenberg, J. L., Manly, C., & Pyszczynski, T. (2002). Feminine protection: The effects of menstruation on attitudes toward woman. Psychology of Women Quarterly, 26, 131-139.

Hormony, wybory i rozwiązłe kobiety

2015-05-27T12:26:00.000+02:00

Opadł już pył ze studyjnych pól bitewnych po zaciekłej walce kandydatów na prezydenta RP. Wybory za nami. O ich wynikach nie będę tu pisać, bo to blog o nauce, a nie o polityce. Ale a propos wyborów, przypomniał mi się wykład, który przygotowałam na II Szkołę Wiosenną Psychologii Ewolucyjnej organizowaną przez Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Jak się pewnie domyślacie, był to wykład poświęcony zależności pomiędzy zmieniającymi się stężeniami hormonów cyklu menstruacyjnego a zachowaniami kobiet. Przygotowując się do niego postanowiłam pogrzebać trochę w literaturze, by wyłuskać najbardziej soczyste kawałki. Natknęłam się przy tej okazji na "zdumiewające" wyniki, o których postaram się pokrótce tu opowiedzieć. A co to ma wspólnego z wyborami? Dojdziemy do tego. Po kolei…

Psychologia Ewolucyjna wersja pop

Źródło

Psychologia ewolucyjna to nauka, która stara się wyjaśniać zachowania człowieka w kontekście teorii ewolucji. I w sumie to według mnie jest git, bo specyficznie ludzkie cechy, zarówno te strukturalne (wielkość i kształt ciała oraz poszczególnych jego części, jego anatomia i fizjologia) jak i te behawioralne (związane z zachowaniami) powstały na drodze ewolucji jaką niewątpliwie nasz gatunek przeszedł odkąd "zdecydował" lekko odłączyć się od swoich kuzynów (około 6 mln lat temu). Problem polega na tym, że hipotezy stawiane w zakresie paradygmatu psychologii ewolucyjnej są trudne, a czasem wręcz niemożliwe do zweryfikowania. Psychologowie ewolucyjni twierdzą, że predyspozycje do określonych zachowań wyewoluowały jako przystosowania do uwarunkowań, w których żyły pierwotne grupy ludzkie. Wydaje się, że w warunkach podobnych do tych pierwotnych mogą żyć nieliczne już grupy afrykańskich i południowo-amerykańskich łowców-zbieraczy (hunter-gatherer), jednak ogólnie nasze pojęcie w tym zakresie jest niestety dość mgliste. Psychologowie ewolucyjni dowodzą także, że cechy takie jak płeć, kanony piękna czy role płciowe są uniwersalne, w dużej mierze biologicznie zdeterminowane i jednakowe dla wszystkich ludzi na całym świecie. Niemal zupełnie odrzucają przy tym rolę kultury i zasobności środowiska jako czynników, który kształtować mogą te cechy. Nie muszę chyba wspominać, jak wielu ludzi takie stanowisko mocno wkurza i z kim w związku z tym przedstawiciele tej nauki toczą niekończące się dyskusje.

Istnieje też całkiem spora grupa psychologów ewolucyjnych, którzy wychodząc z założenia uniwersalności predyspozycji behawioralnych, wzięli na warsztat niezwykle wąską grupę społeczną a mianowicie, młodych, białych, bogatych i dobrze wykształconych (WEIRD - Western, Educated Industrialized, Rich, Democratic). Powód jest prozaiczny - szybki dostęp do dużej liczby badanych i niskie nakłady finansowe (wystarczy obiecać studentom dodatkowe punkty na kursie albo kupon na kawę a z pewnością pojawią się na badaniach). Literatura jest więc pełna badań spektakularnych efektów i związków, które zademonstrowano głównie na WEIRD, i których nigdy nie zweryfikowano na żadnej innej populacji. Moim ulubieńcem jest ostatnio artykuł poświęcony analizie gry w "kto wypije najwięcej" w perspektywie ewolucyjnej. Pop-science pełną gębą!

Pop psychologia ewolucyjna kobiecych wyborów politycznych

Obamokres. Źródło

W tę samą grupę badawczą celowała praca wydana w roku 2010 przez psychologa z Michigan State University Carlosa Navarette i współpracowników, która szerokim echem odbiła się w mediach. Donosiła między innymi, że im kobieta bliżej owulacji tym bardziej skłonna była głosować na przystojnego kandydata amerykańskiej partii demokratycznej Baraka Obamę. A dlaczego? Bo oczywiście im bardziej jest płodna tym większą ma chętkę na przystojnego mężczyznę o wysokim statusie, który zapewni jej dzieciom nadzwyczajne geny (choć z opieką ojcowską już gorzej). Sześćdziesiąt dwie kobiety w wieku 18-22 lat zadeklarowały, na którego kandydata zagłosują a ich płodność określono na podstawie dnia cyklu, w którym znajdowały się w momencie wypełnienia kwestionariusza. Wynik? Siedem procent zmienności w dokonanych wyborach można było wyjaśnić za pomocą czynnika płodnościowego.

Praca, którą tak się "zachwyciłam" i którą udało mi się wyguglować w trakcie przygotowywania wykładu należy do podobnego nurtu. Jej autorką jest Kristina Durante profesorka marketingu na Uniwersytecie Texas wraz ze współpracownikami. Jeśli przyjrzeć się w ogólności jej artykułom to sugerują one, że kobiety nie posiadają niemal żadnych stałych cech zachowań, bo wszystkie kontrolowane są przez owulację, począwszy od kupowania kiecek a skończywszy na wybieraniu prezydenta. W tym konkretnym artykule z 2013 roku autorka idzie w swoich rozważaniach jeszcze dalej niż poprzednicy twierdząc, że nie tylko polityczne przekonania, ale i poglądy religijne można przypisać fluktuującym hormonom i owulacji. Twierdzi więc, że ponieważ kobiety "polują na dobre geny" i są bardziej skłonne do "skoków w bok" w trakcie owulacji ich poglądy religijne będą się zmieniać tak by takie skoki w bok umożliwiać - czyli kobiety w okresie owulacji powinny być mniej religijne i reprezentować bardziej liberalne poglądy polityczne niż kobiety poza płodną fazą cyklu. Dodatkowo, czynnikiem moderującym tą zależność miał być status matrymonialny badanej: w trakcie owulacji samotne kobiety powinny być mniej religijne i bardziej liberalne, a kobiety w długotrwałym związku bardziej religijne i konserwatywne. Tym razem zaproszono do badania nieco większą grupę 502 kobiet. Poproszono je o zadeklarowanie dnia cyklu menstruacyjnego, a religijność i przekonania polityczne zmierzono przy pomocy odpowiednich kwestionariuszy. Wyniki zdawały się potwierdzać stawiane hipotezy.

Ile z tego prawdy?

Sęk w tym, że ani Navarette ani Durante nie badali rzeczywistych wyborów. Deklaracje, zwłaszcza te dokonywane w sporym dystansie czasowym w stosunku do wyborów znacząco różnią się od rzeczywistych wyborów o czym boleśnie przekonał się niedawno co najmniej jeden kandydatów na prezydenta RP. Nie badano również rzeczywistej płodności kobiet a jedynie (sądząc z dosyć mętnego opisu) wyznaczono ją orientacyjnie według metody odliczania od końca 28-dniowego cyklu. W telegraficznym skrócie przyjmujemy według tej metody, że cykl trwa 28 dni, faza lutealna jest niezmienna i trwa 14 dni, więc owulacja przypada gdzieś między 13 a 15 dniem. O zmienności w długościach trwania cyklu oraz o rzetelności i wiarygodności tego typu metod pisałam już wcześniej tutaj. Nie wiadomo także jaki mechanizm fizjologiczny miałby zmieniać preferencje kobiet. Czyżby gwałtowny spadek stężenia estradiolu poprzedzający owulację powodować miał gwałtowny spadek religijności? Wreszcie, tak naprawdę nie badano żadnej fluktuacji. Żadna z badanych kobiet nie odpowiadała na te same pytania dwa razy w trakcie cyklu (faza płodna vs pozostała część cyklu). Porównano jedynie wyniki różnych kobiet, które zmierzono w tych dwóch punktach czasowych.

Samo założenie o zmianach przekonań wszelkich, chęci "skoku w bok" czy też poszukiwaniu super samca w okresie owulacji, tak by zapewnić sobie genetyczny materiał "prima sort" a przez to wysoki sukces reprodukcyjny wydaje mi się mocno naciągane. Po pierwsze, to co rzeczywiście ma ogromne znaczenie dla perspektywy urodzenia i wychowania dziecka, to dostęp matki do zasobów energetycznych. Nie odchowa dziecka ta matka, która nie jest w stanie zapewnić sobie dosyć energii by pokryć zapotrzebowanie rozwijającej się ciąży, a potem trwającej i kilkadziesiąt miesięcy (jak w przypadku plemion zbieracko-łowieckich) laktacji. Nawet najlepsze geny mężczyzny nie zapewnią dziecku przetrwania w tym kontekście. Po drugie, biorąc pod uwagę, że preferencje takie ewoluować by miały w warunkach zbliżonych do paleolitycznych, w których śmiertelność niemowląt i małych dzieci sięgała ponad 50%, każdy mężczyzna (i każda osoba w ogóle), który w tamtym czasie dożył do okresu reprodukcji musiał być nosicielem dobrych genów. Geny te we wczesnym dzieciństwie pomogły mu uniknąć zagrażających życiu infekcji, zatruć pokarmowych, jadowitych węży i owadów oraz wielu podobnych pułapek czających się w środowisku.

Brak zależności pomiędzy poglądami konserwatywnymi
a płodnością w cyklu. Scott & Pound, 2015

Ale nawet przyjmując te założenia pozostaje jeszcze jeden problem. Statystyczny. Jeśli policzyć przy pomocy odpowiednich testów, jak duża powinna być próba badanych, żeby rzetelnie udokumentować wynik opisany w badaniu Navarette i współpracowników wychodzi nam, że 2200 kobiet, a autorzy zaprosili do badania 62. Liczby mówią same za siebie. Tylko nieco mniejsza powinna być próba dla rzetelnego zweryfikowania wyników Durante.

Rezultaty jej publikacji były na tyle fascynujące bądź podejrzane, że inny zespół badaczy postanowił powtórzyć jej badanie co w fachowym języku nazywa się replikacją. Z grubsza autorzy owej replikacji (Isabel Scott i Nicholas Pound ) powtórzyli metody użyte przez Durante na większej grupie kobiet (ok. 750) i stosując bardziej restrykcyjne metody określania fazy płodnej cyklu menstruacyjnego. I co? I nic… Nie udało się im zademonstrować ani jednego z opisywanych efektów. Polityczny konserwatyzm czy liberalizm pozostawał bez związku z tym, w którym dniu cyklu była kobieta, czy była płodna czy nie oraz czy pozostawała w związku czy też była samotna.

Niebezpieczne implikacje źle przeprowadzonego badania

Badania z zakresy psychologii ewolucyjnej mają tą wadę czy może zaletę, że bardzo łatwo przenikają do mediów. Ich wyniki są zwykle atrakcyjne, dotyczą chwytliwych tematów i nie wymagają używania bardzo specjalistycznego słownictwa. Nie inaczej stało się w przypadku wyników badania Durante. Wkrótce po ich publikacji zaroiło się od prasowych artykułów, wywiadów, polemik i opinii. Jeden z głównych kanałów amerykańskiej telewizji, CNN zamieścił na swej stronie artykuł, w którym między innymi donosił, że "szanse kandydatów w wyborach prezydenckich mogą zmieniać się w zależności od czegoś na co sami kandydaci nie mają kompletnie wpływu czyli od cyklu owulacyjnego kobiety". Cytował również wypowiedź samej Durante, która miała stwierdzić, że "w trakcie owulacji kobiety czują się bardziej seksowne i dlatego skłaniają się do bardziej liberalnych poglądów politycznych (na przykład w zakresie prawa do aborcji i równych praw małżeństw homoseksualnych). Mężatki czują to samo, ale skłaniają się bardziej w stronę konserwatywnych poglądów, by zagłuszyć swoją "hormonalną motywację do zdrady" (tłumaczenie własne). Ujmując rzeczy prościej można stwierdzić, że po pierwsze każda mężatka to religijna konserwatystka. Po drugie każda mężatka marzy o tym by zdradzić, ale większość boi się tego zrobić, więc wymyśla sobie konserwatywne poglądy, które je przed tym bronią. Kobiety są rozwiązłe ze swej natury, a wszystko to w imię mechanizmów ewolucyjnych. Artykuł sugerował, że kobiety nie posiadają zdefiniowanych poglądów politycznych ani religijnych. Opinie i poglądy dyktują im jajniki. A stąd już prosto do wniosku, że głosy wyborcze kobiet mają ograniczoną wartość.

Nietrudno się domyśleć, że takie stwierdzenia opublikowane na łamach jednego z głównych mediów amerykańskich wywołały w internecie burzę. Redakcja CNN w końcu poszła po rozum do głowy i artykuł oficjalnie zdjęła. Zastępując go informacją o treści jak na obrazku. Przytomni komentatorzy zachowali oryginalną treść tego artykułu. Można ją przeczytać na przykład tutaj. Smrodek pozostał.

Wątek ograniczonej wiarygodności, inteligencji czy racjonalności kobiecych zachowań, decyzji i działań stale przetacza się przez dyskurs polityczny (patrz Korwin- Mikke), społeczny (patrz konferencja La donna e mobile) a nawet naukowy. Ciekawe, że mimo znacznie większej liczby dowodów na związek stężeń testosteronu z zachowaniami mężczyzn, racjonalności ich wyborów politycznych nikt nie kwestionuje.

No więc Drogie Czytelniczki, w którym dniu cyklu menstruacyjnego byłyście w trakcie ostatnich wyborów prezydenckich, hę?

Cytowana literatura:

1. Durante, K. M., Rae, A., & Griskevicius, V. (2013). The Fluctuating Female Vote Politics, Religion, and the Ovulatory Cycle. Psychological Science, 0956797612466416.

2. Hone, L. S., & McCullough, M. (2015). Sexually selected sex differences in competitiveness explain sex differences in changes in drinking game participation. Evolutionary Psychology, 13(2), 397-410.

3. Navarrete, C. D., McDonald, M. M., Mott, M. L., Cesario, J., & Sapolsky, R. (2010). Fertility and race perception predict voter preference for Barack Obama. Evolution and Human Behavior, 31(6), 394-399.

4. Scott, I. M., & Pound, N. (2015). Menstrual cycle phase does not predict political conservatism. PLOS ONE, on-line 29.04.2015

Post Scriptum czyli co ma kula do synchronizacji...

2015-01-14T00:53:00.001+01:00

Pamiętacie mój zeszłoroczny wpis dotyczący zjawiska synchronizacji cykli menstruacyjnych? Jeśli nie to przypominam: Ja menstruuje, ty menstruujesz, my menstruujemy. Otóż przeglądając dziś, z moim nudzącym się, przeziębionym dzieckiem, edukacyjną stronę Fiztaszki natknęłam się na genialną ilustrację problemu synchronizacji. Weźcie 16 kul do kręgli, zawieście obok siebie na różnej długości niciach i wprawcie w ruch wszystkie naraz… A teraz wyobraźcie sobie, że każda kula to kobieta a długość nici, na której kula zawisa to długość jej cyklu menstruacyjnego. Obserwujcie co dzieje się z kulami co jakiś czas!

Podobie jak w przypadku dziewczyn z akademika uczestniczących w moim naturalnym eksperymencie, u których cykle co jakiś czas występowały w niemal dokładnie lub wręcz dokładnie w tych samych dniach, kule co jakiś czas wychylają się w tych samych okresach drgań, razem. Kuli nie łączy razem żadna tajna nić. Zwisają luźno obok siebie. Podobnie jak kobiet nie łączą, żadne tajne feromony. Parafrazując stwierdzenie redaktorów Fiztaszków: wystarczy trochę prostych rachunków i okaże się, że za niesamowitym tańcem menstruacyjnych cykli stoi prosta fizyka wahadła matematycznego. Czyż to nie jest genialne!!!

Cytowane prace:
Ziomkiewicz, A. (2006). Menstrual synchrony: Fact or artifact? Human Nature, 17 (4), 419-432 DOI: 10.1007/s12110-006-1004-0

Zbrodnia to niesłychana czyli o zbrodni, hormonach i PMS

2014-12-07T05:45:00.000+01:00

Zbrodnia to niesłychana,
Pani zabija pana;
Zabiwszy grzebie w gaju,
Na łączce przy ruczaju,
Grób liliją zasiewa,
Zasiewając tak śpiewa:
Rośnij kwiecie wysoko,
Jak pan leży głęboko;
Jak pan leży głęboko,
Tak ty rośnij wysoko.

Adam Mickiewicz, Lilije, Ballady i Romanse, 1822

Rośnij kwiecie wysoko, jak Pan leży głęboko.

Plakat ze spektaklu

Ballady i romanse czyli cztery opowieści o miłości

Teatr Groteska w Krakowie

Znacie tą balladę Mickiewicza? Odkąd pamiętam zastanawiało mnie dlaczego ona właściwie męża zabiła. No bo rozumiem, że zdradziła ale przecież istnieją tysiące sposobów by sprawę zatuszować, przyznać się do występku, partnera przeprosić. Zwłaszcza gdy w grę wchodzi wychowanie nieletniego potomstwa, posiadanie zamku, służby i tym podobnych uciech.

Nie tylko rozsądek ale i statystyki przemawiają przeciw Wieszczowi. To mężczyźni a nie kobiety znacznie częściej mordują lub krzywdzą swoich bliskich. Według danych Fundacji Dzieci Niczyje ofiarami przemocy domowej w Polsce ponad 10-cio krotnie częściej są kobiety niż mężczyźni. W roku 2002 ofiarami przemocy w domu było prawie 67 000 kobiet i tylko niecałe 6000 mężczyzn. Przerażające, najświeższe statystyki mówią, że rokrocznie w wyniku przemocy domowej ginie w Polsce aż 150 kobiet, czyli co tydzień trzy. W Republice Południowej Afryki z tego samego powodu kobieta ginie średnio co 8 godzin. Reeva Steenkamp zastrzelona przez swojego narzeczonego Oscara Pistoriusa w Walentynki 2013 roku była statystycznie rzecz biorąc jedną z trzech zabitych tego dnia przez partnera kobiet w RPA.

Co więc sprawia, że Pani zabija Pana? Czy hormony mogą mieć coś z tym wspólnego?

Zbrodnia to niesłychana

16 grudnia 1980 Christine English, 36-letnia Brytyjka, matka dwóch nastoletnich synów postanowiła definitywnie zakończyć swój romans z Barrym Kitsonem. Poraz kolejny musiała odebrać go z pubu, w którym lubił podnosić sobie procentową zawartość alkoholu we krwi. Kiedy dotarła na miejsce okazało się, że ukochany jest w wyjątkowo złym nastroju. Wybuchła awantura w trakcie, której Barry pobił ją. Kiedy obydwoje w końcu wyszli z pubu zdesperowana kobieta wsiadła do samochodu i najechała na kochasia przygwożdżając go do telegraficznego słupa. Barry tego nie wytrzymał i skończył w kostnicy. Christine sama zgłosiła się na policję a w trakcie śledztwa przyznała, że nie miała zamiaru zabijać kochanka. Chciała mu po prostu dać nauczkę.

Wyrok

PMS w domu i zagrodzie. Rysunek Allana Sandersa

Sensacyjny wyrok w słynnej sprawie R vs English zapadł dwa lata później. Christine English została uniewinniona. W trakcie procesu przedstawiono dowody ekspertów z zakresu medycyny i psychiatrii świadczące o tym, że kobieta cierpiała na syndrom napięcia przedmiesiączkowego, który popchnął ją do dokonania zabójstwa w stanie ograniczonej poczytalności. Christine zasądzono rok w zawieszeniu i zabroniono jej prowadzenia samochodu.

I nie był to jedyny taki wyrok. Zaledwie dzień wcześniej zapadł podobny, uniewinniający wyrok w sprawie Sandie Smith, londyńskiej barmanki, która najpierw śmiertelnie ugodziła nożem swoją koleżankę z baru a potem groziła nożem policjantowi. Podobnie jak w przypadku Christine powodem uniewinnienia była diagnoza syndromu napięcia przedmiesiączkowego (PMS).
W obu przypadkach medycznych dowodów w sprawie dostarczyła dr Katharina Dalton, której badania nad związkiem przestępczości kobiet z miesiączką przyczyniły się do wprowadzenia do brytyjskiego systemu PMS-u jako okoliczności łagodzącej w orzecznictwie sądowym. Doktor Dalton opisała 3 symptomy PMS, które według niej występują najczęściej u kobiet popełniających wykroczenia: głęboka depresja i związane z nią poczucie beznadziei i bezużyteczności, zachwiane poczucie dobra i zła, nadmierna drażliwość prowadząca do nagłych zmian nastroju i kompletnej utraty poczucia kontroli, a nawet krótkotrwała psychoza powodująca halucynacje, paranoję oraz utratę pamięci.

Diabelski PMS

Siedmiu krasnoludków PMS-u. Źródło

Syndrom napięcia przedmiesiączkowego popularnie zwany PieMeSem (Premenstrual Syndrome) to zespół objawów natury psychicznej i fizycznej występujących w okresie 7-10 dni poprzedzających miesiączkę i zanikających do 5 dni po jej rozpoczęciu. Nierozerwalnie połączony jest z owulacją. Nie ma owulacji, nie ma PMS! Zespół ten obejmuje kilkanaście (według niektórych źródeł nawet 200) objawów, z których najważniejsze to: agresja, drażliwość, płaczliwość, huśtawka nastrojów, bóle głowy, pleców i piersi, uczucie ciężkości i puchnięcia, senność i ogólne zmęczenie. I chociaż w systemie klasyfikacji chorób ICD10 nie wymienia się PMS jako odrębnej jednostki lekarze diagnozują go na podstawie występowanie co najmniej pięciu z objawów w trakcie conajmniej dwóch kolejnych cykli menstruacyjnych. Według różnych szacunków PMS dotyka od 20 do 80% kobiet. Rozbieżność olbrzymia bo kryteria diagnostyczne i narzędzia pomiarowe są liczne i nie do końca ujednolicone. Skrajną postacią syndromu napięcia jest PMDD (premenstrual dysphoric disorder), który dotyka nawet około 8% kobiet. W przypadku tego zaburzenia normalne funkcjonowanie pacjentek nie jest możliwe i konieczne jest zastosowanie leków przeciwdepresyjnych lub doustnych środków antykoncepcyjnych zawierających progestageny (pochodne progesteronu).

Z PMSem przez wieki

Prasowa kariera PMSu rozpoczęłam się dopiero w latach 50tych XX w., kiedy to przeprowadzono pierwsze systematyczne i w miarę rzetelne jego badanie. Jednak opisy symptomów, jako żywo przypominających te związane z PMSem, napotkać można już w dziełach z epoki renesansu. Ich rozumienie związane jest mocno ze sposobem w jaki ówcześni naukowcy definiowali menstruację.

Mniej więcej do połowy XVI w. menstruację rozumiano jako sposób na oczyszczenie organizmu. Ciało kobiety, na skutek zimnej i wilgotnej konstytucji, miało skłonność do stałego gromadzenia prymitywnej i grzesznej materii. Jeśli do zapłodnienia doszło materia ta była wykorzystywana jako substrat dla działania spermy formującej przyszłe życie. Jeśli zaś do zapłodnienia nie doszło, siła macicy wydalała złą materię na zewnątrz. Był to więc sposób na oczyszczenie organizmu. Opóźnienie lub zaburzenie tego procesu miało mieć poważne a często i śmiertelne konsekwencje dla kobiety. Nic więc dziwnego, że w okresie poprzedzającym menstruację Panie uskarżały się na "duszenie" (sic!) przez macicę, w której kumulowała się owa grzeszna i jadowita materia. Kobiety bladły tracąc swe naturalnie kraśne kolory i odczuwały słabość, która ustępowała gdy cały diaboliczny materiał opuścił ich ciało. Stosowano również rozmaite zabiegi by przyspieszyć opuszczenie ciała przez jadowitą materię takie jak upuszczanie zatrutej krwi z opuchniętych rejonów ciała.


Upuszczanie jadowitej krwi menstruacyjnej. Źródło

Po roku 1550 ideę akumulacji diabolicznej materii stopniowo zastępować zaczęło przekonanie, że kobiety mają zdolność do comiesięcznego gromadzenia nadmiaru czystej i nieskażonej krwi. Powodem tego gromadzenia miał być bardziej osiadły w stosunku do mężczyzn tryb życia. W trakcie ciąży ten zapas krwi (lub jej najbardziej wartościowa część) służyć miał odżywianiu płodu a w trakcie okresu karmienia kierowany miał być do piersi by tam zamienić się w mleko. Gdy do ciąży nie dochodziło nadmiar krwi musiał zostać wydalony tak by nie dopuścić do nadmiernego nagromadzenia krwi i nadęcia całego ciała. Menstruacja była konsekwencją zwiększania się ciśnienia w naczyniach macicy, które w końcu pękały uwalniając krew. Skoro menstruacja nie niosła już ze sobą diabolicznych i jadowitych płynów kobiety nie musiały już odczuwać tak drastycznych objawów związanych z gromadzeniem się krwi. Te które odczuwały bóle głowy, bóle brzucha, palpitacje serca i tym podobne objawy musiały więc według ówczesnych badaczy posiadać krew o bardzo specyficznych właściwościach - zanieczyszczoną, zagęszczoną i ostrą, nie w smaku ale w swych fizycznych właściwościach...

Na przełomie wieku XVII i XVIII rozwinęła się kolejna ciekawa hipoteza dotycząca menstruacji. Otóż według jej wyznawców powodem miesiączki była zachodząca, w macicy lub w całym ciele, fermentacja krwi, żółci i surowicy. Rolą menstruacji miało być oczyszczenie organizmu ze szkodliwych produktów owej fermentacji a przedmiesiączkowe dolegliwości miały być wyrazem nagromadzenia jej produktów. Według holenderskiego lekarza tego okresu Hendrika Snellena dolegliwości przedmenstruacyjne występować miały prawie u wszystkich kobiet. Przyjmowały w dodatku dramatyczne formy konwulsji, duszących skurczów klatki piersiowej oraz straszliwych bóli. Podkreślano także występowanie objawów gorąca, pieczenia i swędzenia jako rezultatów gromadzenia się fermentującej materii.

Wreszcie w wieku XVIII menstruację zaczęto postrzegać jako zjawisko specyficzne i związane z rozrodczą funkcją macicy. Opisywano ją początkowo jako okresową "erekcję" lub "orgazm" ściągający krew do macicy celem jej usunięcia. W końcu zaś połączono z funkcją jajników i objaśniono jako nerwowy odruch powstający na skutek podrażnienia jajników i macicy przez rozrastające się pęcherzyki jajnikowe. Taka "podrażniona macica" powodować miała cały szereg różnego rodzaju objawów jak na przykład kolka macicowa (menostasis definiowana przez XIX wieczny Dictionaire of des Sciences Medicales) występująca na skutek skurczów włókien macicy, na 12 do 15 godzin przed rozpoczęciem krwawienia miesiączkowego. Na zewnątrz objawiać się mogła w postaci podkrążonych, pozbawionych blasku oczu czy pogłębionych zmarszczek. Mózg zaś miał być organem, najbardziej dotkniętym comiesięcznym podrażnieniem macicy. Opisywano rozmaite objawy natury psychologicznej: nerwowe podekscytowanie, zmiany nastroju, obniżoną sprawność intelektualną, niezwykłą kapryśność, słabość, senność, smutek i lęk. Nade wszystko kobiety przed menstruacją charakteryzować miało rozdrażnienie, niecierpliwość i pyskatość z byle powodu. Zgadza się? Zgadza, zgadza.....

Czy hormony winne?

Poziomy progesteronu u kobiet z wysoko (High Luteal AI -trójkąciki)
i nisko (Low Luteal AI -kółeczka) nasilonymi objawami agresji/irytacji
w tygodniu poprzedzjącym wystąpienie miesiączki.
Ziomkiewicz i wsp. 2012

Mimo, że obecne poglądy na cykl menstruacyjny znacznie bliższe są fizjologicznej prawdzie, PMS ciągle pozostaje zagadką. Nie jest wciąż jasne dlaczego niektóre kobiety doświadczają mniej lub bardziej nasilonych dolegliwości około menstruacyjnych. Nie ma też zgody co do tego czy objawy przedmenstruacyjne to normalne następstwo fizjologicznych zmian czy raczej rodzaj patologii. Wyniki badań kliniczno-kontrolnych czyli takich, które porównują kobiety u których zdiagnozowano PMS lub PMDD z kobietami zdrowymi nie dostarczają dowodów na spektakularne różnice biologiczne pomiędzy tymi dwoma grupami. Kobiety z PMS lub PMDD nie są ani starsze ani młodsze, ani chudsze ani grubsze, ani mniej ani bardziej nerwowe. Charakteryzuje je jedno, czego na oko wykryć się nie da: mają inne poziomy hormonów reprodukcyjnych i ich metabolitów. Zwłaszcza zaś jednego allopregnanolonu (ALLO). ALLO powstaje w cyklu metabolicznych przemian progesteronu (hormonu wytwarzanego w lutealnej fazie cyklu menstruacyjnego) i jest modulatorem receptorów kwasu γ-aminomasłowego (GABA) - neuroprzekaźnika o działaniu hamującym w całym układzie nerwowym. Allopregnanolon (ale również inne modulatory GABA takie jak benzodiazepiny, barbiturany i alkohol) oddziałując na receptory GABA A wywierając działanie uspokajające, przeciw-drgawkowe i przeciwlękowe ale dzieje się tak wtedy gdy jego stężenia są wysokie. W przypadku stężeń niskich lub średnich efekt jest odwrotny. W ciele migdałowatym mózgu (głównym ośrodku odpowiedzialnym za powstawanie lęku) przy niskim stężeniu allopregnanolu obserwuje się wysoką aktywność podobną do tej, która występuje w trakcie reakcji lękowych. Tak więc kobiety, u których stężenie allopregnanolonu (a więc i progesteronu), w lutealnej fazie cyklu jest niskie będą dotkliwiej odczuwać symptomy PMS niż kobiety u, których stężenie te pozostają wysokie. Teoretyczne dywagacje wspierają obserwacje. Z przebadanych przez nas polskich kobiet, u tych u których obserwowaliśmy najniższe stężenia progesteronu w trakcie całej fazy lutealnej odnotowywaliśmy też największe nasilenie przedmenstruacyjnych objawów: zmęczenia i agresji/irytacji.

Sensowny czy nonsensowny PMS?
Naukowcy jak to naukowcy, oprócz tego, że pracują nad fizjologicznymi mechanizmami powstawania PMSu to jeszcze zastanawiają się nad tym czy ma on jakiś głębszy (ukryty?) sens. Czy w toku ewolucji kobiety doświadczające przedmenstruacyjnej gorączki mogły odnosić z tego powodu jakieś korzyści? Na chłopski rozum to mało prawdopodobne bo kto może czerpać benefity z tego, że przez tydzień na przemian płacze, śmieje się i wrzeszczy? No ale wiemy, że biologia bywa podchwytliwa a to co na pozór szkodliwe a przynajmniej nieprzyjemne (np. gorączka) bywa bardzo pomocne (wysoka temperatura ciała pomaga niszczyć bakterie). Doszukiwano się więc i w PMSie pozytywnych stron. Sądzono na przykład, że objawy PMS są u kobiety konsekwencją braku zapłodnienia (uwielbiamy być zapładniane więc jeśli się to nie wydarza puszczają nam nerwy). Mężczyznę symptomy PMS powinny więc informować o tym, że powinien bardziej gorliwie starać się w następnym cyklu. Na taki pomysł wpadli i go opublikowali, w roku 1974, Rosseinsky i Hall. Albo, że kobieta PMSem odstrasza mężczyznę, który w dotychczasowym związku nie sprawdził się jako partner i dawca zdrowego nasienia dającego początek nowemu życiu (twoje plemniki są jakieś trefne więc spadaj na drzewo pompować liście). To z kolei wymyślili i opublikowali w tym samym roku Morriss i Keverne a ostatnio nieco przerobił Gillins. Obie hipotezy zasadzają się na jednej i tej samej koncepcji: niezależnie od wszystkiego kobieta dąży do tego by w płodnym cyklu ją zapłodnić! Problem polega na tym, że jeden płodny cykl nie załatwi późniejszych 9 miesięcy ciąży i rocznego karmienia piersią. Żeby dać się zapłodnić trzeba mieć warunki! Zwłaszcza te energetyczne. Mając na względzie tą wiedzę przychylam się raczej do poglądu, że występowanie objawów PMS to naturalna konsekwencja zmieniających się stężeń hormonów i trzeba jakoś z tym żyć. Podobnie jak z porodowym bólem, objawami menopauzy, zmarszczkami i innymi, tym podobnymi urokami życia kobiecego.

Cytowana literatura:
O kryminalnych aspektach PMS przeczytać można w artykule:
Grose, N. R. (1998). Premenstrual Dysphoric Disorder as a Mitigating Factor in Sentencing: Following the Lead of English Criminal Courts. Val. UL Rev., 33, 201. link
O historii naukowych poglądów na temat menstruacji i PMS można poczytać w artykule:
Stolberg, M. (2000). The monthly malady: a history of premenstrual suffering.Medical history, 44(3), 301. link
O hormonach reprodukcyjnych, allopregnanolonie i PMS można poczytać w artykule:
Bäckström, T., Haage, D., Löfgren, M., Johansson, I. M., Strömberg, J., Nyberg, S., ... & Bengtsson, S. K. (2011). Paradoxical effects of GABA-A modulators may explain sex steroid induced negative mood symptoms in some persons. Neuroscience, 191, 46-54. link
O badaniach naszego zespołu nad związkiem poziomów progesteronu i występowaniem symptomów można poczytać tutaj:
Ziomkiewicz, A., Pawlowski, B., Ellison, P. T., Lipson, S. F., Thune, I., & Jasienska, G. (2012). Higher luteal progesterone is associated with low levels of premenstrual aggressive behavior and fatigue. Biological psychology, 91(3), 376-382. link
O hipotezach dotyczących ewolucyjnego wyjaśnienia występowania PMS można poczytać tutaj:
Gillings, M. R. (2014). Were there evolutionary advantages to premenstrual syndrome?. Evolutionary Applications, 7(8), 897-904. link

Wenus kontra Barbie

2014-09-19T15:34:00.000+02:00

- To jak to jest z tym tłuszczem - zapytała ni stąd ni zowąd moja koleżanka - wpływa czy nie wpływa? Bo w gazecie piszą, że wpływa…

Siedziałyśmy w kawiarnianym ogródku, pijąc kawę, zajadając szarlotkę i wygrzewając się w promieniach nie tak już gorącego, wrześniowego, krakowskiego słońca. Trudno było mi się oderwać od błogiego lenistwa i myśli orbitujących wokół tropikalnej plaży z leżakiem i kolorowym, słodkim drinkiem. A już na pewno nie chciało mi się myśleć o hormonach. Oszczędność energii przede wszystkim!

-Hmmmm - odpowiedziałam z naukowym rozmysłem - i tak i nie…

A wszystko przez te kalorie

Nepalski zbieracz miodu z urobkiem. Źródło

Jesteśmy zaprogramowani, żeby gromadzić zapasy. W naszej zbieracko-łowieckiej przeszłości gatunku znacznie częściej niż obecnie zdarzały się okresy niedostatku związane ze zmianami pogody, pożarami, powodziami, itp. Rozwiązaniem problemu niedostatku było podświadome wyszukiwanie w środowisku wysokoenergetycznych oraz łatwo przyswajalnych pokarmów (tłuszcze i cukry proste) oraz wykształcenie fizjologicznych mechanizmów pomagających gromadzić niezużyty nadmiar kalorii w postaci tkanki tłuszczowej. To wyjaśniać może dlaczego tak trudno nam oprzeć się słodkościom i zrzucić nadmiar tkanki tłuszczowej. To wbrew naszym fizjologicznym przyzwyczajeniom. Stabilność sytacji energetycznej i posiadanie zapasów na "czarną godzinę" szczególnie ważne były i sa w przypadku kobiet, które na swoje "barki" biorą niemal cały fizjologiczny ciężar rozmnażania się. W sensie energetycznym, rozmnażanie jest kosztowne. Wyprodukowanie średniej wielkości obywatela od momentu zapłodnienia do wyjścia na świat kosztuje przeciętnie 321 do 325 MJ energii. To mniej więcej równowartość 39 000 tiktaków. Jeszcze droższe energetycznie jest karmienie piersią. Dzień karmienia obywatela wyłącznie piersią kosztuje średnio 2.6 MJ. To około 311 tiktakow dziennie i prawie 114 000 w ciągu roku. Zakładając średnio 45 tiktaków w opakowaniu, wykarmienie dziecka od momentu zapłodnienia do ukończenia pierwszego roku życia to 3 400 zjedzonych opakowań. Nie polecam jednak kontroli wartości energetycznej spożywanych pokarmów metodą tiktakową. Zwłaszcza w okresie ciąży i karmienia…

Wenus

Figurka Wenus z Schelklingen pochodzi
sprzed 30-40 tys. lat. Źródło: Wikipedia

Związek płodności z "cielesną obfitością" przeczuwali już nasi mocno pra-pra-przodkowie. Sąsiadująca z tekstem ilustracja przedstawia Wenus z Schelklingen, najstarsze ze znanych przedstawień kobiecych i jedno z najstarszych przedstawień sylwetki ludzkiej na świecie. Figurka wykonana została z kła mamuta a datowana na ok 30 do 40 000 lat temu. W tym okresie w Europie pojawili się pierwsi przedstawiciele współczesnego człowieka (Homo sapiens sapiens) - Kromaniończycy. Odkrycia figurki dokonał niemiecki archeolog Nicholas Conard, we wrześniu 2008, w jednej z jaskiń w pobliżu miejscowości Schelkingen, w Niemczech. Autor odkrycia tak oto wypowiedział się na temat znaczenia i funkcji Wenus: "This [figure] is about sex, reproduction… an extremely powerful depiction of the essence of being female". Myślę, że tłumaczenie tej wypowiedzi jest całkowicie zbyteczne. Figurka ma przedstawiać esencję kobiecości. Warto zaznaczyć, że nie ma głowy, i to nie dlatego, że zagubiła się gdzieś w historycznej zawierusze. O nie, to celowe zamierzenie artysty. Zamiast głowy jest guzik, za który naszą pannę można było przywiązać do sznurka i nosić w charakterze talizmanu. Hmmmmm, i co na to Gender ?!
Najwyraźniej nie przejmowali się tą ideologią nasi przodkowie, podobne figurki pochodzące z różnych okresów historycznych odnajdywano w różnych miejscach w Europie (wśród nich słynna Wenus z Wilendorfu, która wiekiem nie dorównuje jednak naszej bohaterce). Wszystkie opisywane były jako przedstawienia symboli lub bogiń płodności.

I co z tego?

No dobrze ale czy poza interpretacjami artefaktów archeologicznych i takimi sobie historiami o ewolucji istnieją solidne fizjologiczne przesłanki ku temu by uważać, że ilość tkanki tłuszczowej może wpływać na płodność kobiet? Otóż istnieją.
Jakiś czas po Kromaniończykach, bo w roku 1973, dwóch amerykańskich naukowców odkryło, że tkanka tłuszczowa to nie tylko worek na zbędne kalorie ale także aktywny fizjologicznie narząd, który jest w stanie wytwarzać estrogen. Wytwarzać a właściwie przerabiać męskie hormony - androgeny - na estrogen przy pomocy enzymu aromatazy. I tak tkanka tłuszczowa piersi, brzucha i bioder ale także szpik kostny kości długich obfitujący w komórki tłuszczowe - wszystkie produkują biologicznie czynny estrogen. Co więcej zgromadzona tkanka tłuszczowa zmienia fizjologiczne właściwości estrogenu w organizmie - estrogen kobiet otyłych ma mniejszą zdolność do przyłączania się do białek wiążących hormony płciowe (SHBG), które mogą dezaktywować ten hormon. W ich krwiobiegu krąży zatem więcej czynnego estrogenu, który może stymulować układ rozmnażania. Z kolei inny amerykański zespół badawczy, w roku 1975 stwierdził, że kobiety anorektyczne, o bardzo niskiej masie ciała produkują więcej nieaktywnej formy estrogenu (2-hydroksyestronu) niż kobiety o normalnej masie ciała. Taka nieaktywna forma estrogenu nie pobudza dostatecznie receptorów estrogenowych rozmieszczonych w układzie rozrodczym, związana jest więc z czasową niepłodnością.
Te obserwacje doprowadziły do powstania koncepcji Krytycznego Otłuszczenia (Critical Fatness), powyżej którego powinna znajdować się kobieta by móc skutecznie się rozmnażać. Jej autorką jest badaczka Uniwersytetu Harvarda, Rose Frisch. Początkowo odnosiła się ona wyłącznie do wieku osiągnięcia pierwszej miesiączki. Na podstawie danych o wieku pierwszej miesiączki, masie i wysokości ciała Frisch stwierdziła, że dziewczynki zaczynają swoje cykle w momencie gdy w ich organizmach uzbiera się ilość tkanki tłuszczowej równa 17% ich ogólnej masy ciała. Późniejsze analizy tych samych danych dodają jeszcze krytyczną wartość 22% niezbędną dla utrzymywania cykli menstruacyjnych u kobiet dojrzałych. Wydrukowany w 1974 na łamach Science artykuł rozpoczął trwającą do tej pory dyskusję dotyczącą roli tkanki tłuszczowej w kształtowaniu kobiecej płodności.

Krytyczna nie-krytyczność

Z czasem Frisch rozciągnęła swoją koncepcję na całość procesu reprodukcyjnego w tym i stężenia hormonów reprodukcyjnych. Sęk w tym, że dowody na krytyczne 17 i 22% są bardzo słabe i pochodzą głównie od samej Frisch. Mój własny przypadek doskonale ilustruje, że badaczka nie miała racji. Postulowane 17% udało mi się osiągnąć na długo po wystąpieniu pierwszej miesiączki a 22% dopiero po urodzeniu dziecka. Według koncepcji Frisch nie powinnam móc rozmnażać się wcale...
Pojedynczy przypadek to oczywiście żaden dowód ale inni badacze też wątpili w "tłustą hipotezę". Wkrótce po opublikowaniu wyników analiz Frisch posypały się krytyczne komentarze. Po pierwsze, badaczka nigdy nie zmierzyła zawartości tkanki tłuszczowej badanych dziewczynek. Oszacowała jedynie skład ciała na podstawie masy i wzrostu używając statystycznych obliczeń. W obliczeniach tych nie uwzględniła jednak różnic w budowie ciała. Bardzo często zdarza się, że dwie osoby o tym samym wzroście mogą znacznie różnić się masą ciała w zależności od tego jak dużo mają mięśni albo jak masywne są ich kości. Po drugie, długoterminowe obserwacje i pomiary dzieci nie wskazują na to, że przekroczenie magicznych 17% tkanki tłuszczowej znacząco podnosi prawdopodobieństwo, że dziewczynka wejdzie w okres miesiączkowania. Z równym powodzeniem można by określić krytyczny rozmiar buta, lewego płatka ucha lub małego palca stopy którego przekroczenie może być związane z wystąpieniem pierwszej miesiączki. Jednym słowem lipa. Dane nie potwierdzają teorii!

A co z poziomem hormonów?

Przeprowadziliśmy własne badania w tym zakresie. Poprosiliśmy kobiety o zbieranie codziennie rano, zaraz po obudzeniu próbki śliny, przez cały czas trwania ich jednego, pełnego cyklu menstruacyjnego. Dokładnie zmierzyliśmy ich skład ciała przed i po okresie zbierania próbek. W próbkach śliny określiliśmy poziom estradiolu i progesteronu co pozwoliło nam wyznaczyć przebieg faz cyklu, dzień owulacji i profil wydzielania hormonów. Potem podzieliliśmy kobiety w zależności od zawartości tłuszczu na grupę o bardzo niskiej (very low fat), niskiej (low fat), średniej (average fat) i wysokiej (high fat) zawartości.

Profile wydzielania estradiolu u kobiet o bardzo niskiej, niskiej, średniej
i wysokiej zawartości tkanki tłuszczowej.
Wartość 0 na osi poziomej reprezentuje dzień owulacji
Źródło: Ziomkiewicz i wsp. 2008

Okazało się, że zarówno kobiety o bardzo niskiej (poniżej 22%) jak i bardzo wysokiej (powyżej 31%) zawartości tkanki tłuszczowej miały znacznie obniżone poziomy estradiolu w ciągu całego cyklu menstruacyjnego w stosunku do grup o niskiej i średniej zawartości tej tkanki. Co więcej, kiedy wykluczyliśmy z analizy kobiety z ostatniej, wysokotłuszczowej grupy poziom estradiolu wzrastał proporcjonalnie do zawartości tkanki tłuszczowej. Okazało się więc, że nie tylko źle jest mieć mało tłuszczu. Niedobrze również mieć go za dużo...
Wyniki jakie uzyskaliśmy zasadniczo zgadzają się z innymi rezultatami badań i dobrze je uzupełniają. Zaobserwowano na przykład, że jeśli brać pod uwagę budowę ciała kobiety największe problemy z zajściem w ciążę mają albo kobiety, które są bardzo szczupłe albo bardzo otyłe. Nasze badania wskazują, że podłożem tych problemów, może być obniżony poziom hormonów cyklu menstruacyjnego.
Trzeba tu zaznaczyć, że 22% przy którym u kobiet występowały niższe poziomy estradiolu w naszych badaniach ma się właściwie nijak do krytycznej wartości 22%, którą wyznaczyła Rose Frisch. Niskotłuszczowe Panie, u których zawartość tkanki tłuszczowej była równa lub niższa niż 22% miały regularne wahające się w normalnym zakresie i owulacyjne cykle menstruacyjne tyle, że z niższym poziomem estradiolu.

Barbie

Żyjąca "Barbie Doll" czyli modelka Valeria Lukyanova. Źródło

Oczywiście nic w przyrodzie nie jest proste. Okazało się, że sama ilość tkanki tłuszczowej to nie wszystko. Dla poziomów estradiolu i progesteronu ważne jest także gdzie rozlokowane są te zasoby tłuszczu. Aby się o tym przekonać policzyliśmy dwa współczynniki, za pomocą których mogliśmy opisać kształt ciała badanych kobiet. Jednym z nich jest znany z kolorowych czasopism współczynnik pas-biodra popularnie zwany "wuhaerem" (WHR, waist to hip ratio), czyli stosunek obwodu pasa do obwodu bioder. Drugim, współczynnik pieszczotliwie nazwany przez nas "burem" (BUR, breast to underbreast ratio), stosunek obwodu w biuście do obwodu pod biustem . Niski WHR (poniżej 0.6) i wysoki BUR (grubo powyżej 1.3) reprezentuje sportretowana obok Barbie a właściwie jej żyjąca odpowiedniczka czyli Valeria Lukyanova. Oczywiście obwody Barbie i Valerii wyśrubowane są do granic niebotycznie nieanatomicznych. Choć sama modelka deklaruje, że jej kształty są rezultatem diety i treningów bardziej prawdopodobne jest, że swoje podobieństwo do Barbie zawdzięcza serii operacji plastycznych i foto-szopowi. A sama Barbie, jeśli wziąć pod uwagę jej wymiary, nie byłaby w stanie spacerować wśród nas. Przynajmniej nie na dwóch nogach. A już na pewno nie byłaby płodna...
Ale wracając do hormonów. Porównaliśmy cztery grupy kobiet: z wąską talią i małym biustem (WHR=0.69, BUR=1.14), wąską talią i dużym biustem (WHR=0.69, BUR=1.21), szeroką talią i małym biustem (WHR=0.76, BUR=1.14) oraz szeroką talią i dużym biustem (WHR=0.77, BUR=1.20). No i okazało się, że kobiety o wąskiej talii i dużym biuście mimo, że posiadały stosunkowo niewielki zapas tkanki tłuszczowej (średnio około 24%) posiadały też o ponad 30% wyższy poziom estradiolu w porównaniu z pozostałymi grupami. Tę różnicę w poziomie estradiolu przełożyć można na niemal trzykrotnie wyższe prawdopodobieństwo zajścia w ciążę w danym cyklu menstruacyjnym.

Werdykt

Zasoby energetyczne zgromadzone w postaci tkanki tłuszczowej mają znaczenie dla poziomów estradiolu i progesteronu w cyklu menstruacyjnym tylko w ekstremalnych przypadkach bardzo niskiej albo bardzo wysokiej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. W pozostałych przypadkach liczy się nie tylko to ile tej tkanki jest zgromadzone ale również jak jest ona rozlokowana. Ważny jest także ogólny bilans energetycznych zysków i strat - ubytki masy ciała związane z intensywną aktywnością fizyczną lub odchudzaniem z reguły prowadzą do spadku poziomów hormonów w cyklu.
Ani paleolitycznej Wenus z Schelklingen, której estymowany współczynnik masy ciała (BMI) blisko związany z zawartością tkanki tłuszczowej, wynosi ponad 30 (według klasyfikacji WHO to wartość odpowiadająca otyłości) a WHR ponad 1, ani współczesnej Barbie, której BMI szacuje się na ok 16 (klasyfikowane jako anorektyczne) a WHR na ok. 0.55, nie można uznać za symbole płodności. Wenus kontra Barbie - 0:0!

Literatura:
Frisch RE, & McArthur JW (1974). Menstrual cycles: fatness as a determinant of minimum weight for height necessary for their maintenance or onset. Science (New York, N.Y.), 185 (4155), 949-51 PMID: 4469672
Ziomkiewicz, A., Ellison, P., Lipson, S., Thune, I., & Jasienska, G. (2008). Body fat, energy balance and estradiol levels: a study based on hormonal profiles from complete menstrual cycles Human Reproduction, 23 (11), 2555-2563 DOI: 10.1093/humrep/den213
Jasieńska G, Ziomkiewicz A, Ellison PT, Lipson SF, & Thune I (2004). Large breasts and narrow waists indicate high reproductive potential in women. Proceedings. Biological sciences / The Royal Society, 271 (1545), 1213-7 PMID: 15306344
Lipson SF, & Ellison PT (1996). Comparison of salivary steroid profiles in naturally occurring conception and non-conception cycles. Human reproduction (Oxford, England), 11 (10), 2090-6 PMID: 8943508

Dane o kosztach ciąży i laktacji zaczerpnięto z:
Human Energy Requirements: Report of a Joint FAO/WHO/UNU Expert Consultation

O przygodach Rose Frisch w krainie tkanki tłuszczowej przeczytać można w książce:
Rose E. Frish, Female Fertility and Body Fat Connection.

Obszerne omówienie koncepcji Critical Fatness przeczytać można w książce:
Peter T. Ellison, On Fertile Ground. A Natural History of Human Reproduction.

Metoda Coca Coli i inne wynalazki

2013-09-13T23:18:00.000+02:00

Dawno nie pisałam bo czas wakacyjny. A czas wakacyjny dla antropologa czy biologa człowieka czy jak tam mnie zwał to tak naprawdę czas pracy. I to wytężonej. To ten okres w roku kiedy z Pani biurowej, która większość czasu spędza na wpatrywaniu się w kolumny cyferek z nadzieją na wypatrzenie jakichś istotnych statystycznie zależności, zmieniam się w Panią terenową, po to żeby nazbierać trochę tego nad czym pracować będę cały następny rok.
Właśnie tak było z tymi wakacjami. Od początku lipca do końca sierpnia siedziałam w Beskidzie Wyspowym zbierając próbki moczu. Tak. Wiem. Doskonały sposób na wakacyjny wypoczynek... Ale nie narzekam. Te 860 próbek, które udało mi się uzbierać to moja furtka umożliwiająca mi wejście do przedsionka nieba. Czyli do Katedry Antropologii na Uniwersytecie Yale. Najbliższy rok spędzę właśnie tam, zajmując się właśnie tymi próbkami. I to będzie wielka przygoda!

Ale, ale przecież nie o tym ma być ten post.

Opowiem dziś o antykoncepcji. Z góry zastrzegam, że osoby szukające informacji o tym jak działają tabletki antykoncepcyjne i czy groźne są dla zdrowia oraz czy spiralę wewnątrzmaciczną można znaleźć w głowie własnego dziecka (o czym zapewniała mnie pewna pani), będą lekko zawiedzione. Ten post będzie zupełnie o czymś innym. Do jego napisania zmusiła mnie świetna ksiązka, która ukazała się jakiś czas temu nakładem wcale nienaukowego wydawnictwa Bellona. Natknęłam się na nią zupełnie przypadkiem ale zawartość pochłonęła mnie od pierwszego zdania. "Historia antykoncepcji" autorstwa Any Martos, bo o tej książce mowa, opowiada o tym jak z tym ciężkim tematem radzili sobie nasi przodkowie, od czasów Onana aż po współczesność. Chciałabym tu Wam przedstawić co ciekawsze wyjątki z tej publikacji.

Podobnie jak w reklamach pewnego powszechnie spożywanego napoju ostrzegam:
NIE PRÓBUJCIE TYCH SPOSOBÓW W DOMU!

Krokodyli plemnikobójcy

Najstarsze opisywane środki plemnikobójcze

pochodzą z odchodów krokodyli i słoni

oraz z soku i kory akacji

Ten kto sądzi, że antykoncepcja to wymysł XX wieku jest w głębokim błędzie.
Sposoby zabezpieczania się przed zajściem w ciążę znano i stosowano ponad wszelką wątpliwość już w okresie Starożytnego Egiptu. I od samego początku była to raczej damska sprawa.
Pierwsze teksty odnoszące się do konkretnych metod antykoncepcji (poza stosunkiem przerywanym) datowane są na okolice roku 1850 p.n.e. Odkryto je na egipskich papirusach z czasów XII dynastii. Papirus z Kahun zawierający ginekologiczne receptury i instrukcje, opisuje użycie kulek wykonanych z krokodylego łajna pomieszanego z miodem, które umieszczać powinno się w pochwie przed stosunkiem. Zastosowanie tego rodzaju specyfiku zapewniało "uśmiercenie" nasienia i zabezpieczać miało przed zajściem w ciążę. Podobną rolę pełnić miały odchody słonia w recepturach stosowanych w późniejszym okresie w Indiach. No cóż, romantycznie specjalnie nie było ale ponoć skutecznie. Okazuje się, że odchody krokodyla zapewniały wystarczającą kwasowość by znacznie ograniczyć żywotność plemników a miód skutecznie klajstrował wejście do macicy.
Tekst nieco późniejszy bo z 1550 p.n.e. opisywał przygotowanie lnianych pasemek namaczanych w sfermentowanym soku z akacji. Głównym składnikiem takiego soku jest kwas mlekowy, który do tej pory stosowany jest jako komponent współczesnych środków plemnikobójczych. Przepis brzmiał jak następuje: "... zmielić wraz z porcją miodu, sukno namoczyć w powstałej mieszance, a następnie umieścić w kobiecym sromie." Pył z gałęzi akacji zalecano również mieszać z miodem i mielonymi daktylami. Powstała w ten sposób słodka pasta skutecznie korkować miała dostęp do macicy.
W dziele Historia Naturalna Zwierząt z ok. 350 p.n.e. Arystoteles przytacza jeszcze inną metodę - smarowanie okolic macicy olejami z drzewa cedrowego i oliwek, zmieszanymi z kadzidłowcem lub maścią ołowiową. Oliwa z oliwek ograniczała ruchliwość plemników a pozostałe składnik zwiększając kwasowość mikstury działały plemnikobójczo.
Oprócz uśmiercania plemników stosowano również metody "umartwiania ich duszy". Starożytni wierzyli, że nasienie posiada duszę, która oddycha i pragnie wydostać się na zewnątrz aby powołać nowe życie. No i można ją było skutecznie dręczyć. Na przykład na Sumatrze, kobiety niektórych plemion stosowały kulki z opium umieszczone wewnątrz pochwy. Osobiście nie jestem pewna, czy rzeczywiście duszę nasienia tym sposobem dało się umartwić. Z pewnością, można było przy jego użyciu ograniczyć ruchliwość plemników. Opium, w zależności od stopnia przetworzenia mogło stanowić gumiastą masę, unieruchamiającą plemniki w pochwie.

Spirala wersja 0.0

Obfitość kształtów współczesnych wkładek domacicznych

Zaczerpnięte ze strony http://www.contrel.be

Czytając tę książkę najbardziej zdumiewający był dla mnie fakt, że ludzie intuicyjnie wyczuwali związek pomiędzy procesem zapalnym a implantacją czyli zagnieżdżeniem zygoty w ścianie macicy. Znajomość tego związku oparta była prawdopodobnie na obserwacjach zwierząt a dokładniej wielbłądów. Arabowie prowadzący w średniowieczu karawany przez pustynie szczególnie dbali o to by wielbłądzice w czasie podróży nie zachodziły w ciążę. Wiadomo, wielbłądzica w ciąży ani nie pracuje dobrze jako transporter ani też jako przyszła matka. Dlatego przy pomocy długiej kaniuli wprowadzali do ich macic różne przedmioty takie jak drobne kamienie czy żwirek. Umieszczenie ciała obcego wywoływało produkcję przeciwciał i reakcję obronną organizmu. A w takiej sytuacji raczej trudno o implantację. Wiedział o tym dużo wcześniej grecki lekarz Hipokrates i dlatego przepisywał aplikowanie do macicy niewielkich kryształków, kawałków kości lub drewna. Z czasem do macic kobiet trafiać zaczęły i inne przedmioty - guziki, końskie włosie albo zwoje srebrnej nitki. Słynny wenecki poszukiwacz miłosnych przygód Giacomo Casanova chwalił się stosowaniem w tym samym celu kulek złota o masie 60 gramów umieszczonych "w głębi świątyni miłości". Przez długie lata oczywiście nikt nie łączył tych metod z ich przykrymi następstwami takimi jak obrażenia wewnętrzne, infekcje i stany zapalne.
Pomysł na domaciczne "wkładki" dotrwał do czasów obecnych. Na jego podstawie powstała spirala wewnątrzmaciczna. Nie powoduje ona już infekcji ale zmienia skład środowiska macicy (dzięki dodatkowi miedzi) co zapobiega zagnieżdżeniu. Może też uwalniać niskie stężenia progesteronu co z kolei powoduje zagęszczenie śluzu szyjki macicy i niemożność przeniknięcia plemników do jej wnętrza. Pierwsza profesjonalna, współczesna spirala została wyprodukowana prawdopodobnie około roku 1928, według projektu niemieckiego lekarza Ernsta Grafenberga.

Ryby, kozy i kondomy

Kondom Tutanchamona z XIV stulecia p.n.e.

wykonany z krowiego jelita. Fot. Gil Polanco

A co z mężczyznami? Z przyczyn fizjologicznych, o których dyskutować specjalnie chyba nie trzeba,
przed niechcianą ciążą zabezpieczać się specjalnie nie musieli. Chronili się za to przed chorobami wenerycznymi za pomocą kondomów. I wygląda na to, że od dawien dawna.
Mówi się, że pierwszym ich słynnym użytkownikiem był niejaki król Minos, legendarny władca Krety. Według przekazów używał on prezerwatyw wykonanych z koziego pęcherza lub rybich płuc już około 1200 p.n.e. Te same źródła podają, że legendarny król nabawił się choroby wenerycznej korzystając z usług pewnej prostytutki. Choć prezerwatyw króla Minosa nikt współczesny nigdy nie widział, namacalnych dowodów na ich istnienie w tak wczesnych okresach historycznych dostarczył grobowiec egipskiego faraona Tutanchamona. Znaleziony w nim przedmiot nazwany kondomem Tutanchamona datowany na lata 1354 - 1345 p.n.e., wykonany był najprawdopodobniej z krowiego jelita i z pewnością nie był używany przez faraona w miłosnych igraszkach z jego małżonką, boską Nefertiti.
Aż do XVIII wieku prezerwatywa stosowana były niemal wyłącznie jako środek profilaktyczny, przez niewielką część męskiej populacji, która mogła sobie pozwolić na jej zakup lub wyprodukowanie. Był to bowiem towar luksusowy, wytwarzany na zamówienie i rozmiarem dopasowany do użytkownika. Tym, który pierwszy użył jej w celach antykoncepcyjnych był ponoć król Karol II Stuart, noszący wymowny przydomek "Nienasycony". Wykonał ją dla niego nadworny lekarz, doktor Condom (lub Cockburn) po to by ukrócić przyrost królewskich bękartów zaludniających tłumnie dwór Karola.
Ostatecznie prezerwatywa uznana została za środek antykoncepcyjny we współczesnym tego słowa znaczeniu dopiero w wieku XX, po wynalezieniu peniciliny, której zastosowanie znacząco ograniczyło zachorowania na choroby weneryczne.

Co z tą Coca Colą?

Coca Cola jako środek antykoncepcyjny?

Raczej nie próbujcie.

Plakat reklamowy z 1947 r.

Słyszeliście z pewnością o tym, że Coca Cola świetnie usuwa rdzę ze śrubek i kamień z muszli klozetowej. Ale kto słyszał, żeby ten popularny napój stosowany był jako środek antykoncepcyjny? Otóż wydaje się, że w katolickich szkołach żeńskich Puerto Rico metoda irygacji tym napojem zrobiła prawdziwą furrorę. Na tyle dużą, że zainteresował się nią naukowo zespół dr Deborah Anderson z Harwardzkiej Szkoły Medycznej. Według słów badaczki irygacje Coca Colą stały się częścią antykoncepcyjnego folkloru na przełomie lat 50tych i 60tych, kiedy inne środki były trudno dostępne dla młodych dziewcząt. Krążyło przekonanie, że kwas ortofosforowy i węglowy zawarty w napoju ma działanie plemnikobójcze a jego skuteczność dodatkowo podnosi intensywne wymywanie spermy pod naporem mocnego strumienia mocno wstrząśniętej butelki. Przyszłoby to Wam do głowy?
Aby potwierdzić (lub obalić) skuteczność metody Coca Coli zespół Anderson dokonał eksperymentu, w którym pobraną od zdrowego ochotnika próbkę spermy podzielono na małe porcje i poddawano działaniu różnych odmian Coli. Obserwowano ruchliwość plemników w porcjach nasienia po jednej minucie kąpieli w napoju. Wyniki opublikowane w roku 1985 w New England Journal of Medicin zdawały się potwierdzać antykoncepcyjny efekt Coli. Wszystkie rodzaje Coli znacząco ograniczały ruchliwość plemników a najskuteczniejszą w tej mierze była Cola dietetyczna.
W dwa lata później przeprowadzono badania ponownie. Tym razem wyniki mogły nieco zasmucić producentów i użytkowników Coli. Zespół naukowców z Tajwanu na łamach Human and Experimetal Toxicology stwierdził, że możliwości napoju w dziedzinie uśmiercania plemników są bardzo mocno ograniczone i nieporównywalnie mniejsze w stosunku do profesjonalnych środków plemnikobójczych. Oba zespoły badawcze uhonorowane zostały IgNoblem z chemii za dokonania na polu weryfikacji możliwości plemnikobójczych Coca Coli w roku 2008.
Komu wierzyć, orzec trudno...

Cytowana literatura:

Ana Martos Historia antykoncepcji, wydawnictwo Bellona, Warszawa, 2012.

Umpierre, S. A., Hill, J. A., & Anderson, D. J. (1985). Effect of Coke on sperm motility The New England journal of medicine DOI: 10.1056/NEJM198511213132111

Hong, C. Y., Shieh, C. C., Wu, P., & Chiang, B. N. (1987). The spermicidal potency of Coca-Cola and Pepsi-Cola Human and Experimental Toxicology DOI: 10.1177/096032718700600508

Owuluję czy nie owuluję? Oto jest pytanie...

2013-07-24T01:30:00.000+02:00

"Mniej więcej w połowie cyklu, na ogół 14 dnia, następuje uwolnienie dojrzałej komórki jajowej z jajnika."

Mówią o niej wszystkie kobiety - zarówno te, które bardzo starają się by w ciążę nie zajść jak i te, które wręcz przeciwnie, robią wszystko by w nią zajść. Święty Graal cyklu miesięcznego czyli owulacja. Pisząc swoją ostatnią notatkę na temat indukowanej (czy też prowokowanej) owulacji u kobiet uświadomiłam sobie jak wiele mitów nagromadziło się wokół owulacji jako zjawiska w ogóle. Nawet zaawansowane portale internetowe i fora dla kobiet, które starają się zajść w ciążę, karmią czytelniczki mocno uogólnionymi i nie do końca sprawdzonymi informacjami. Na przykład cytat otwierający mój dzisiejszy wpis znalazłam na stronie dla nastolatek www.teenzone.pl. Znalazłam i zamarłam na myśl o młodych dziewczynach odliczających 14 dni do rzekomej owulacji po to by radośnie oddać się miłosnym igraszkom w 15tym albo 16tym dniu cyklu. Bo zacytowane zdanie to klasyczny owulacyjny mit (a nawet mit podwójny). Inne przykłady takich mitów? Bardzo proszę:

1. Owulacja występuje w każdym cyklu.

2. Można przewidzieć dzień owulacji.

3. Można wyczuć owulację.

4. W trakcie owulacji uwalniana jest zawsze tylko jedna komórka jajowa.

5. Orgazm wywołuje owulację.

6. W dniu owulacji kobieta staje się demonem seksu.

W tym poście nie będę chyba w stanie zmierzyć się szczegółowo z nimi wszystkimi (pewnie zanudziłabym Was na śmierć). Postaram się jednak co nieco wyprostować...

Jak to się w ogóle dzieje?

Moment owulacji.

Ten szklisto-żółty pęcherzyk zawiera dojrzałą komórkę jajową

Czerwony wzgórek to pęcherzyk jajnikowy, który po owulacji

zamieni się w ciałko żółte. Fot. J. Donnez

Zawsze kiedy czytam na temat fizjologii cyklu menstruacyjnego zachwyca mnie niesamowita precyzja mechanizmów związanych z rozmnażaniem u kobiet. Pewnie stwierdzicie, że to wariactwo ale kiedy zastanawiam się nad tym jak wiele jest układów, organów, tkanek i komórek, których działania trzeba jakoś skoordynować żeby rozkręcić cykl miesięczny, myślę o ewolucyjnych cudach. Takich małych, których z reguły na codzień kompletnie nie dostrzegamy.

Owulacja to proces uwolniania dojrzałej do zapłodnienia komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego w trakcie cyklu menstruacyjnego. Z grubsza rzecz ujmując, w proces ten zaangażowane są 3 układy (rozrodczy, nerwowy i hormonalny), 3 organy (mózg, jajniki i nadnercza), conajmniej 6 różnych hormonów (gonadoliberyna, hormon luteotropowy LH, i folikulotropowy FSH, estradiol, progesteron i inhibina) i bliżej mi nieznana liczba różnych komórek.

W pewnym sensie każda owulacja ma swój początek w życiu płodowym. To właśnie wtedy wytwarza się pierwotna rezerwa komórek jajowych, z których organizm kobiety, a konkretnie jej jajniki czerpią aż do wystąpienia menopauzy. Rezerwa ta przechowuje się w stanie niemal nienaruszonym do pierwszej miesiączki kiedy to rusza "parada owulacji". W trakcie kolejnych cykli menstruacyjnych grupy oocytów z pierwotnej rezerwy wraz z otaczającymi je komórkami, które tworzą pęcherzyki pierwotne pobudzone zostają do dalszego wzrostu uczestnicząc w swoistego rodzaju wyścigu, którego metę stanowi owulacja. Ten wyścig wygrywa z reguły komórka jajowa najlepszej jakości. Do tej pory sądzono, że w każdym cyklu pobudzona zostaje tylko jedna taka grupa ale ostatnie badanie pokazują, że może ich być po kolei dwie lub nawet trzy. Mówi się więc o kolejnych falach pierwotnych pęcherzyków pobudzanych w trakcie cyklu. Jedna z tych fal trafia na odpowiednie środowisko hormonalne, które z kolei stymuluje jedną czasem dwie komórki (oocyty dominujące) do ostatecznego rozwoju i uwolnienia w postaci dojrzałego, gotowego do zapłodnienia jaja. Spytacie pewnie czemu grupy a nie pojedyncze pęcherzyki zostają pobudzona do dalszego rozwoju? Według mnie dlatego, że stawka jest wysoka. Jeśli ostatecznym skutkiem całego tego zamieszania jest zapłodnienie i ciąża, dobrze jest mieć wybór i pewność, że nowego człowieka współtworzyć będzie rzeczywiście najlepsza z dostępnych komórek jajowych.

Kiedy występuje?

Przepraszam, wcześniej zaowulowałam.

Powiedzmy sobie szczerze - problem polega na tym, że nie jesteśmy w stanie tego przewidzieć. Dzień owulacji nie jest stałą cechą cyklu menstruacyjnego. Nie ma żadnej gwarancji, że jeśli w jednym cyklu owulacja wystąpiła w dniu 12 to w kolejnym wystąpi również w tym samym dniu. W dodatku nie ma jednoznacznego, fizjologicznego markera wystąpienia owulacji. Wiadomo, że mniej więcej o 24 do 36 godzin poprzedza ją znaczący wzrost stężenia LH czyli hormonu luteinizującego wydzielanego z przysadki mózgowej oraz gwałtowny wzrost stężenia estradiolu produkowanego w jajnikach. Zagadką pozostaje jednak kiedy dokładnie oba te wydarzenia w danym cyklu nastąpią. Można jedynie oszacować ich prawdopodobieństwo. Klasyczną w tym zakresie jest praca amerykańskich naukowców opublikowana w British Medical Journal pochodząca z roku 2000. Na podstawie danych o stężeniach metabolitów (produktów przemiany materii) estradiolu i progesteronu określonych w moczu 213 kobiet, oszacowali dzień wystąpienia owulacji oraz poprzedzające go 5 płodnych dni w trakcie których może dojść do zapłodnienia. Okazało się, że jedynie u jednej trzeciej spośród badanych kobiet płodne okienko a tym samym i owulacja przypadać mogła na okres pomiędzy 10 a 17 dniem. U pozostałych

Dzień cyklu, w którym kobieta jest płodna z największym

prawdopodobieństwem zależy od długości cyklu.

Za Wilcox i wsp. 2000.

dwóch trzecich okienko to zdarzać się mogło wcześniej lub później niż ten okres. Interesujące, że u ponad 30 kobiet owulacja wystąpić mogła już przed 7 dniem cyklu. Dzień cyklu, w którym prawdopodobieństwo bycia płodnym było najwyższe w przypadku kobiet z regularnymi cyklami związane było z długością cyklu (co widać na rysunku obok). Spośród 69 kobiet których cykl trwał dokładnie 28 dni tylko 7 z nich owulowało na 14 dni przed wystąpieniem miesiączki czyli w połowie cyklu. Autorzy artykułu rekomendowali by informować kobiety, że ich dni płodne są raczej nieprzewidywalne nawet jeśli cykle menstruacyjne są regularne.

Jeśli tak jest rzeczywiście, a większość dowodów za tym przemawia, wszelkie metody oparte na matematycznych wyliczeniach dnia owulacji od początku czy od końca cyklu skazane są na niepowodzenie. Są jak gra w rosyjską ruletkę: prędzej czy później rewolwer na pewno wystrzeli. Niepewne jest tylko czy człowiek jest na to przygotowany...

Mittelschmerz i inne objawy owulacji, które mogą świadczyć o czymś zupełnie innym

Cyklowi menstruacyjnemu towarzyszą zmiany w podstawowej temperaturze ciała

Wzrost temperatury o co najmniej 2 kreski jest sygnałem przejścia do fazy lutealnej

Zwolennicy naturalnych metod planowanie rodziny lub jak kto woli, naturalnej regulacji poczęć wymieniają szereg objawów, na podstawie których określić można dzień owulacji. Należą do nich między innymi: wzrost temperatury ciała mierzonej w trakcie cyklu, zaraz po obudzeniu się, ale jeszcze przed wstaniem z łóżka (podstawowej temperatury ciała), zmiana w ciągliwości i barwie śluzu z szyjki macicy, zmiana pozycji szyjki macicy, zmiany w libido oraz ból w okolicy jajników czyli tytułowy mittelschmerz. Skuteczność oceny występowania dnia owulacji na podstawie tych objawów nie wygląda specjalnie imponująco. Problem w tym, że objawy te u niektórych kobiet występują a u niektórych nie (na przykład zmiana położenia szyjki macicy albo ból w okolicach jajnika). Mogą też być symptomem zupełnie innych rzeczy niż owulacja (na przykład wzrost temperatury może być sygnałem rozwijającej się infekcji a zwiększenie libido objawem wypicia 2 lampek wina).

I tak na przykład wyniki badań opublikowanych z końcem lat 90tych w renomowanym czasopiśmie Fertility and Sterility mówią, że tylko w połowie przypadków owulacja diagnozowana na podstawie zmian w ciągliwości śluzu potwierdzona została przez badanie USG. Natomiast zmiany w podstawowej temperaturze ciała tylko w jednej trzeciej przypadków. W artykule o znamiennym tytule Walidacja sygnałów owulacji: czy kobiety, które sądzą, że wiedzą, wiedzą naprawdę? opublikowanym w American Journal of Human Biology wykazano, że tylko niespełna połowa kobiet pewnych co do swojej owulacji jest w stanie trafnie ocenić jej występowanie na podstawie specyficznych sygnałów z ciała. Odsetek ten spadł do niecałych 30% gdy z próby wykluczono kobiety monitorujące zmiany temperatury ciała. W badaniu tym wzięły udział wyłącznie kobiety, które były przekonane, że wiedzą kiedy owulują. Pobierały one próbki moczu od 5 dnia cyklu menstruacyjnego aż do dnia, w którym stwierdzały owulację na podstawie symptomów. Rzeczywiste występowanie owulacji potwierdzono laboratoryjnie badając zmiany w stężeniach LH.

Jeśli nie kalendarzyk to co?

Wiarygodną metodą diagnozowania owulacji w danym cyklu jest monitoring USG . Taki monitoring to głównie poszukiwanie czegoś co zniknęło albo się zmieniło. Wykonuje się go kilkukrotnie w trakcie cyklu: w fazie folikularnej obserwuje się, czy w jajniku widać rosnący pęcherzyk dominujący, w okresie okołoowulacyjnym czy pęcherzyk pękł a w fazie lutealnej czy na jego miejscu pojawiło się ciałko żółte. Utrafić w sam moment owulacji jest trudno bo proces ten trwać może krócej niż jedną minutę. Średnica gotowego do owulacji pęcherzyka dominującego wynosi od 18 do 20 mm. Jak wygląda taki proces w obrazie USG podziwiać możecie na zdjęciach poniżej. Zwróćcie uwagę na licznik czasu umieszczony na każdym ze zdjęć w lewym dolnym rogu. Dla ułatwienia dodam, że pęcherzyk dominujący to ta czarna, wielka, znikająca dziura...

Sekwencja zdjęć USG przedstawiająca kolejne etapy owulacji

Zaczerpnięte ze strony: The Global Library of Women's Medicine

No dobrze, a co jeśli nie mamy pod ręką aparatu USG żeby pooglądać własną owulację live? Są jeszcze testy owulacyjne. Mamy ich dwa rodzaje: jedne monitorują stężenie LH w małych próbkach moczu a drugie krystalizację śliny w zależności od stężenia estradiolu. Obydwa rodzaje testów wykorzystują to samo zjawisko - znaczącego wzrostu stężenia hormonów na 24 do 36 godzin przed owulacją. Obydwa nie dają stuprocentowej pewności ale w przypadku tych pierwszych mamy znacznie większą gwarancję niż w przypadku tych drugich. Cytowany powyżej artykuł z Fertility and Sterility z 1999 podaje niemal całkowitą zgodność pomiędzy diagnozą owulacji na podstawie pomiarów stężenia LH w moczu a monitoringiem USG i tylko około 40% zgodność w przypadku testów ślinowych. W dodatku, w badaniu nie dało się zinterpretować niemal 60% wyników testów ślinowych.

Fakty na temat owulacji czyli mity wyprostowane

1. Owulacja nie występuje w każdym cyklu nawet u kobiet, które regularnie miesiączkują.
2. Owulacja nie występuje zawsze ani w środku cyklu ani w 14 dniu cyklu ani na 14 dni przed rozpoczęciem miesiączki.
3. Owulacja wystąpić może w niemal dowolnym dniu cyklu menstruacyjnego ale jej prawdopodobieństwo jest niskie w pierwszych i ostatnich jego dniach.

4. Nie można przewidzieć dnia owulacji.

5. Tylko niektórym udaje się wyczuć dzień owulacji.

6. Czasem w trakcie jednego cyklu uwalniane są 2 komórki jajowe - stąd biorą się bliźnięta dwujajowe.

7. Orgazm nie wywołuje owulacji - o tym było w ostatnim poście

8. W dniu owulacji kobieta może stać się demonem seksu ale może to również sprawić wino albo udane zakupy na wyprzedaży.

Cytowana literatura
Lynnette Leidy Sievert, & Catherine A Dubois (2005). Validating signals of ovulation: do women who think they know, really know? American Journal of Human Biology DOI: 10.1002/ajhb.20317

Guida M, Tommaselli GA, Palomba S, Pellicano M, Moccia G, Di Carlo C, & Nappi C. (1999). Efficacy of methods for determining ovulation in a natural family planning program. Fertility and Sterility DOI: 10.1016/S0015-0282(99)00365-9

Wilcox AJ, Dunson D, & Baird DD (2000). The timing of the “fertile window” in the menstrual cycle: day specific estimates from a prospective study British Medical Journal DOI: 10.1136/bmj.321.7271.1259

Chizen, D, Pierson, R (2010) Transvaginal ultrasonography and female infertility, Global library of Women's Medicine, http://www.glowm.com/section_view/heading/Transvaginal%20ultrasonography%20and%20female%20infertility/item/325
(ISSN: 1756-2228) 2010; DOI 10.3843/GLOWM.103

Cieszę się jak nie wiem co!

2013-07-17T13:36:00.001+02:00

Dziś tylko króciutki list dziękczynny...

Drodzy Czytelnicy,
Z niezwykłą przyjemnością donoszę, że od momentu powstania odwiedziliście mój blog już ponad 2000 razy. Nawet nie wiecie jak bardzo mnie to raduje! No i dopinguje do dalszej działalności oczywiście... Obiecuję więc uroczyście nie zaprzestawać pisania o cyklu menstruacyjnym, hormonach, zapłodnieniach, owulacjach, ciążach, PMSie, objawach menopauzalnych i tym podobnych ciekawych rzeczach. Zostańcie ze mną i czytajcie!

Z poważaniem,
Wasza Autorka

PS. Już wkrótce post o najważniejszym dniu w cyklu...

CIO czyli o tym dlaczego kobieta nie jest lamą

2013-07-13T07:23:00.000+02:00

Dzisiejsza notka inspirowana jest wpisem do Księgi Życzeń. Jedna z czytelniczek spytała czy u kobiet istnieje coś takiego jak prowokowana owulacja. Spieszę więc z wyjaśnieniami.

Metafora randki

Wizja szybkiej randki według Wojciecha Stefańca

Kiedy myślę o cyklu menstruacyjnym jako procesie zachodzącym w czasie i obejmującym różne fazy przychodzi mi do głowy metafora randki. W klasycznym wydaniu, randkę poprzedza etap przygotowań, podczas którego chłopak z reguły stara się dziewczynę oczarować - zdobywa jej numer telefonu lub adres email ewentualnie wyszukuje profil na fejsbuku, ustala miejsce i atrakcje spotkania. Dziewczyna albo się zgadza albo kręci nosem co z reguły powoduje, że chłopak stara się jeszcze bardziej. W zależności od stopnia komplikacji interakcji etap ten trwać może od kilku godzin do kilkunastu dni. Potem następuje faktyczne spotkanie, w trakcie którego zweryfikowana zostaje wzajemna atrakcyjność obu stron. Zarówno chłopak jak i dziewczyna starają się raczej po równo bo obydwoje chcą być atrakcyjni tylko nie do końca wiedzą jak to osiągnąć. Ten etap trwa od kilku do maksymalnie 24 godzin. Jego następstwa z reguły są dwojakie - albo dziewczyna zaczyna się angażować bo atrakcyjność chłopaka została zweryfikowana pozytywnie, albo zaczyna się od niego oganiać bo spotkanie okazało się niewypałem. Jeśli dziewczyna zaczyna się angażować, starania chłopaka z reguły, z czasem maleją.

Cykl menstruacyjny ma podobny przebieg - etap przygotowań można porównać do fazy folikularnej, rzeczywiste spotkanie do owulacji a następstwa randki do fazy lutealnej. Jeśli zaangażowanie chłopaka porównać do działania estradiolu a dziewczyny do działania progesteronu metafora randki wydaje mi się niemal zupełnie kompletna. Stężenie estradiolu wzrasta znacząco w fazie folikularnej i osiąga szczyt tuż przed owulacją by maleć wraz z upływającą fazą lutealną. Natomiast stężenie progesteronu pozostaje niskie w fazie folikularnej natomiast znacząco rośnie w fazie lutealnej. Oczywiście, jeśli cykl jest owulacyjny. Owulacja, której efektem jest uwolnienie z jajnika dojrzałej, gotowej do zapłodnienia komórki jajowej jest więc centralnym wydarzeniem cyklu menstruacyjnego podobnie jak spotkanie jest highlightem cyklu randkowego.

Randka klasyczna vs speed dating

O ile spontaniczna owulacja przypomina mi spotkanie w ramach randki klasycznej, kiedy to zainteresowana para sama organizuje sobie wspólny czas niezależnie od zewnętrznych warunków, owulacja indukowana to coś w rodzaju spotkania w ramach speed dating czyli szybkiej randki. Przygotowania do niej ograniczają się wyłącznie do wypełnienia formularza i uiszczenia odpowiedniej opłaty. Samo spotkanie "indukowane" jest przez zewnętrznego organizatora. Brak zewnętrznego organizatora skutkuje brakiem spotkania. W przypadku owulacji indukowanej takim zewnętrznym organizatorem jest kopulacja. Bez kopulacji nie ma owulacji. Taki mechanizm występuje u wielu ssaków między innymi: kotowatych, niedźwiedziowatych, wielbłądowatych, niektórych gryzoni czy wspominanych już wcześniej zającowatych (królik).

Lama jaka jest każdy wie ale nie każdy wie co w jej środku dzieje się

Profesor Adams i jedna z jego owulujących lam.

Zdjęcie pochodzi ze strony Uniwersytetu w Saskatchewan

Przedstawicielem rzędu wielbłądowatych, u których owulację indukuje kopulacja jest lama. To sympatyczne, udomowione około 4000-5000 lat p.n.e zwierzę, szerszej znane jest publiczności głównie ze swojej skłonności do plucia na przechodniów w ogrodach zoologicznych. Mało kto wie natomiast, że to właśnie lamy przyczyniły się do odkrycia tajemnicy indukowanej owulacji.

Człowiek na zdjęciu obok to profesor weterynarii Gregg Adams z Uniwersytetu Saskatchewan w Kanadzie. W roku 2005 razem z grupą współpracowników na łamach czasopisma Biology of Reproduction po raz pierwszy opisał on CIO czyli czynnik indukujący owulację (Ovulation Inducing Factor OIF) występujący w plazmie lamiego nasienia. Eksperyment był kilkuetapowy i polegał na pobraniu od samców odpowiednio dużej próbki nasienia przy pomocy stymulacji sztuczną lamią pochwą, odwirowania z nasienia plemników a następnie wstrzyknięcia oczyszczonego z plemników płynu do pochew samic lam. Owulację obserwowano przy pomocy ultrasonografu a zdefiniowano jako nagłe zniknięcie największych pęcherzyków jajnikowych, które widać było w trakcie poprzedzającego eksperyment badania. Siedem lat później ten sam zespół naukowców opisał chemiczną strukturę CIO. Okazało się, że odpowiada ona dokładnie innej substancji występującej u niemal wszystkich gatunków ssaków CWN czyli czynnikowi wzrostu nerwów (Nerve Growth Factor NGF).

Moc męskiej spermy

No dobrze, to teraz pewnie chcecie zapytać czy faceci też to mają... Tak, mają to z tym, że u nas kobiet substancja ta nie wywołuje takiego efektu jak u lam. Owulacja kobiet przebiega spontanicznie i w miarę niezależnie od aktów płciowych. Wywołuje ją bezpośrednio znaczący wzrost stężenia hormonu luteinizującego (lutropiny) produkowanego przez przysadkę mózgową, który stymuluje rozwój komórki jajowej. CIO u kobiet robi prawdopodobnie cioś (uuups! coś) innego. Komentując odkrycie czynnika indukującego owulację Adams wskazał na jego rolę w rozwoju ciałka żółtego, czyli małego gruczołu powstającego z pękniętego pęcherzyka jajnikowego, którego zadaniem jest produkcja progesteronu. Hormon ten jest niezbędny dla dalszego rozwoju i zagnieżdżenia zapłodnionej komórki jajowej.

Nasienie to nie tylko plemniki ale też cała masa substancji,

które zapewniają ich przetrwanie

Fot. Visuals Unlimited/Corbis

To wszystko nie oznacza jednak, że męska sperma nie może niczego w kwestii owulacji. Przynajmniej potencjalnie... Badania składu nasienia mężczyzn prowadzone od końca lat 70tych wykazały, że obfituje ono w substancje, które teoretycznie mogłyby wpływać na moment wystąpienia owulacji u kobiety. Wśród nich są między innymi estradiol, estron, hormon folikulotropowy (FSH) a także wymieniony powyżej hormon luteinizujący. Wszystkie te substancje u kobiet odpowiadają za przebieg cyklu menstrucyjnego i wystąpienie owulacji. Obecność w nasieniu tych hormonów niezbędna jest dla utrzymania metabolizmu i ruchliwości plemników. Stężenie LH w spermie przewyższa ponad dwukrotnie to, które obserwuje się u kobiet tuż przed owulacją. Zakładając, że LH z nasienia może ulegać absorbcji i zwiększać ogólne stężenie tego hormonu w organizmie kobiety uprawnionym jest przypuszczenie, że zastrzyk spermy o ile trafi na odpowiednio rozwiniętą komórkę jajową, może przyspieszyć lub wręcz indukować owulację. Hipotezę tą mogą częściowo potwierdzać wyniki dwóch prac, w których wykazano, że kobiety częściej uprawiające seks mają zarówno bardziej regularne cykle menstruacyjne jak i wyższe poziomy estradiolu w trakcie cyklu. Siła tych dowodów jest jednak mocno ograniczona - autorzy prac nie zaznaczyli czy i jakiego rodzaju środków antykoncepcyjnych używały kobiety. Nie jest więc jasne to, czy regularne i dobrze zaopatrzone w estradiol cykle to rezultat częstej aplikacji nasienia czy częstych stosunków w ogóle. Można też pomyśleć o zupełnie innym scenariuszu - kobiety z wysokimi poziomami estradiolu i regularnymi cyklami częściej uprawiają seks.

Owulacja i stres

Ostry ale nie chroniczny stres może

indukować owulację u kobiet

Jakkolwiek dziwnie to brzmi, zaproponowany został jeszcze jeden mechanizm indukcji owulacji u
kobiet. Jego podstawa to silny ale krótkotrwały stres. O ile wszelkie znaki wskazują na to, że stres chroniczny czyli taki, który działa stale i długo ma negatywny wpływ na funkcje reprodukcyjne kobiet, niektóre badania świadczą o tym, że jego postać ostra może mieć wpływ pozytywny. Wstrzyknięcie szczurzycom pojedynczej dawki ACTH (hormonu adrenokortykotropowego przysadki mózgowej wywołującego fizjologiczną odpowiedź stresową) powoduje znaczący wzrost stężenia FSH, LH i progestronu w osoczu. Pod warunkiem, że u szczurzyc tych występuje wysoki poziom estradiolu. Jeśli dawkę hormonu zamienimy na realny bodziec stresowy (na przykład operację chirurgiczną usunięcia pęcherzyka żółciowego albo intensywne bieganie na bieżni) a szczurzyce zastąpimy kobietami efekt będzie ten sam. Wzrost stężenia FSH, LH i progesteronu, znów pod warunkiem, że kobiety te będą mniej więcej w połowie fazy folikularnej, czyli wtedy kiedy estradiolu jest dużo. Jakie to ma znaczenie dla owulacji? Ano takie, że wszystkie te hormony są za nią odpowiedzialne. Jeśli więc silny bodziec stresowy przypadkiem zadziała wtedy kiedy komórka jajowa jest wystarczająco dojrzała (ma średnicę ponad 15 mm), nagły wzrost stężenia FSH, LH i progestronu może doprowadzić do jej uwolnienia. Dowodów eksperymentalnych jak narazie brak. Chwilowo są to więc jedynie hipotetyczne dywagacje.

Odpowiadając na pytanie czy u kobiet występuje prowokowana owulacja powiem co następuje - warunki są (choć ograniczone), dowodów brak. Póki co pozostaje nam więc owulować spontanicznie...

PS. Z góry przepraszam wszystkie aktywne randkowiczki za umieszczenie tak staroświeckiej wersji cyklu randkowego. Zdaję sobie sprawę z tego, że kobiety w tej materii mogą brać sprawy w swoje ręce. Jednak dla celów literackich i edukacyjnych konieczne było zastosowanie ogólnego schematu.

Cytowane prace:

O lamach, spermie i CIO poczytać można w artykule:

Ratto i współpracownicy (2012) The nerve of ovulation-inducing factor in semen. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109: 15042–15047. [tekst]

O składzie płynu nasiennego poczytać można w rozdziale:

Burch, R.L. i Gallup, G.G. (2006) The psychobiology of human semen. Rozdział w książce Female Infidelity and Paternal Uncertainty, S.M. Platek i T.K. Shackelford, Cambridge University Press. [tekst]

O stosunkach seksualnych i regularności cykli menstruacyjnych można poczytać w artykule:

Cutler i współpracownicy (1986) Sexual Behavior Frequency and Menstrual Cycle Length in Mature Premenopausal Women. Psychoneuroendocrinology, 4: 297-309. [tekst]

O stresie i owulacji poczytać można w artykule:
Tarin i współpracownicy (2010) Acute stress may induce ovulation in women. Reproductive Biology and Endocrinology, 8: 53. [tekst]

Ja menstruuję, Ty menstruujesz, my menstruujemy?

2013-07-01T13:48:00.000+02:00

Było ostatnio poważnie o cyklach, hormonach i nowotworach. Dziś dla rozluźnienia atmosfery artykuł o mniej ważnym, wakacyjnym temacie. Do jego napisania zainspirował mnie portal Papilot.pl, który w dziale (o zgrozo!) Ginekologia zamieścił notkę zatytułowaną Na czym polega synchronia menstruacyjna?. Ponieważ przedstawione w niej fakty stanowią niezwykle swobodną interpretację prawdy naukowej postanowiłam przytoczyć Wam wersję nieco bardziej ortodoksyjną.

Zaczerpnięte z www.sodahead.com

Zakładam, że każda z Was, ma lub miała kiedyś współlokatorkę: koleżankę z biura lub z akademika albo siostrę, z którą dzieliłyście pokój. Przyszło Wam kiedyś do głowy wąchać jej garderobę a zwłaszcza podkoszulki? Nie? A szkoda, w ten sposób miałybyście niemal 70% szansę na zsynchronizowanie z nią swoich miesiączek. Tak przynajmniej uważa amerykańska psycholożka Martha McClintock, która jako pierwsza przedstawiła opis tego niezwykle fascynującego zjawiska w świecie kobiet.

Przepis na synchronizację

Ale najpierw słówko o myszach bo od nich zaczęła się ta cała historia. Weźcie gromadę samic myszy umieśćcie je w ciasnej klatce i odczekajcie kilka dni. Zaobserwujecie, że ich regularnie powtarzające się co 4-5 dni cykle rujowe staną się rzadsze, mogą nawet zaniknąć zupełnie. A teraz wprowadźcie do takiej klatki samca albo chociaż jego zapach, najlepiej ten pochodzący z gruczołów napletka (tak, tak, mysi samce też mają napletek!). Co się stanie? W trzy dni po tym wydarzeniu u znaczącej większości samic powinna wystąpić ruja.

Zainspirowana tym faktem z życia myszy Martha McClintock postanowiła przyjrzeć się 135 osobowej

Zmniejszająca się w czasie różnica w datach wystąpienia

miesiączek w badaniu McClintock z 1971 roku

grupie studentek jednej z amerykańskich szkół wyższych, które mieszkały w akademiku przeznaczonym wyłącznie dla dziewczyn. Trzykrotnie w ciągu sześciu miesięcy roku akademickiego prosiła je aby zapisywały daty swoich ostatnich i przedostatnich miesiączek, długości swoich cykli menstruacyjnych oraz ilość czasu spędzoną ze swoimi najbliższymi przyjaciółkami, współlokatorkami z pokoju oraz mężczyznami. Następnie porównała daty wystąpienia kolejnych miesiączek współlokatorek i bliskich przyjaciółek w trakcie tego okresu. Odkryła, że różnice w datach wystąpienia miesiączek malały z miesiąca na miesiąc zarówno wśród współlokatorek, najbliższych przyjaciółek jak i w obu grupach wziętych razem. Dziewczyny synchronizowały więc swoje daty miesiączek, choć synchronizacja ta nie była kompletna. Podczas gdy na początku okresu obserwacji, w październiku różnica w wystąpieniu miesiączek u współlokatorek wynosiła średnio około 6.5 dnia, pod koniec tego okresu, w marcu wynosiła już tylko około 4.5 dnia.

Menstruacja, owulacja czy kopulacja?

Występowanie synchronizacji cykli

obserwowano u hodowanych w zoo

Marmozet lwich

Praca, która ukazała się w roku 1971 w prestiżowym czasopiśmie Nature (publikacyjne niebo naukowców) wzbudziła niezwykłe poruszenie i zainteresowanie wśród badaczy biologii rozmnażania człowieka. Ale nie tylko. Synchronizację badano z różnym powodzeniem, również wśród innych naczelnych czyli naszych najbliższych krewnych: szympansów, makaków, pawianów, mandrylów, tamaryn, marmozet i lemurów. Ani wśród ludzi, ani wśród małp w warunkach naturalnych, nie udało się jednoznacznie potwierdzić występowania synchronizacji cykli.

Naukowcy zaczęli się też zastanawiać nad tym co tak naprawdę synchronizują samice. Menstruację czy owulację? No bo przecież to niedokładnie to samo. I tu na scenę badawczą ponownie wkroczyła Martha McClintock. Wspólnie z Kathleen Stern, na łamach tego samego czasopisma, ponad 25 lat później zaproponowały, że to czym "manipulują" kobiety między sobą to moment owulacji a robią to przy pomocy feromonów. Całość poparły wynikami bardzo eleganckiego, choć trudnego do przeprowadzenia w warunkach poza laboratorium eksperymentu. Zwerbowały do niego 29 kobiet, w wieku pomiędzy 20 a 35 lat, które miałe regularne cykle menstruacyjne, nie były w ciąży, nie karmiły piersią i nie zażywały hormonalnych środków antykoncepcyjnych. Dziewięć spośród nich dostarczało wydzielin gruczołów pachowych zgromadzonych podczas noszenia pod pachami bawełnianych wkładek, przez conajmniej 8 godzin dziennie w trakcie fazy folikularnej i okresu około owulacji. Wkładki te następnie skropiono alkoholem, pocięto na mniejsze części i zamrożono. Używano ich potem by smarować skórę tuż pod nosem u pozostałych 20 kobiet. Zapraszano je rano do laboratorium, smarowano gdzie trzeba a potem proszono by przez następnych 6 godzin nie myły twarzy. I tak przez conajmniej cztery cykle menstruacyjne. Efekt? Kobiety miały krótsze cykle gdy zastosowano u nich wydzieliny fazy folikularnej i wydłużone gdy stosowano wydzielinę z okresu około owulacji. Poprzez precyzyjne pomiary poziomu hormonów badaczki ustaliły również, że skróceniu lub wydłużeniu ulegała wyłącznie długość fazy folikularnej. Fakt ten potwierdzał ich hipotezę, że chemicznej manipulacji ulega moment wystąpienia owulacji a nie menstruacji.
Zastanówmy się... Jak blisko w warunkach naturalnych musiałyby być ze sobą kobiety by przekazać sobie odpowiednią ilość feromonów skoro nawet w warunkach laboratoryjnego aplikowania ich prosto pod nos i nie mycia twarzy zareagowało na nie niespełna 70% kobiet?

Nosy i ich ludzie

Ten eksperyment przypomniał mi o pewnej przeczytanej nie tak dawno książce zatytułowanej Nos Edwarda Trencoma autorstwa Gilesa Miltona. Główny bohater opowieści jest posiadaczem węchu absolutnego, który pomaga mu rozpoznać jedynie po zapachu ser z dowolnej części świata a nawet precyzyjnie określić krowę, która dała mleko, przeznaczone na wykonanie owego sera. Węch ten pozwala mu również śledzić niewidocznych konspiratorów i unikać mrożących krew w żyłach niebezpieczeństw. Warto przeczytać zwłaszcza jeśli ktoś jest wielbicielem serów. Opisy ich rodzajów, smaków i zapachów są wręcz zniewalające.

Nie sposób ustalić co tak naprawdę

wchodzi w skład płynów reklamowanych
jako ludzkie feromony

Choć przeciętny zjadacz sera nie posiada węchu tak wysublimowanego jak Edward Trencom, to czym obdarzyła go natura wciąż warte poświęcenia jest nieco uwagi. Niektórzy naukowcy twierdzą, że oprócz nabłonka węchowego zawierającego receptory węchowe umożliwiające nam rozróżnianie ponad 10000 zapachów, nasz nos zawiera coś jeszcze - narząd przylemieszowy. Organ pozwalający nam wyczuwać substancje, które choć nie posiadają zapachu informują o czyimś nastroju, orientacji seksualnej czy fazie cyklu menstruacyjnego. Te substancje to wspomniane wyżej feromony.
Brzmi nieźle, prawda? Sęk w tym, że narząd przylemieszowy choć obecny i czynny u płazów, gadów i ssaków takich jak myszy, świnki morskie czy króliki, u człowieka występuje w stanie szczątkowym. Nie wszyscy go mają, a nawet jeśli to nikt do tej pory nie znalazł żadnych czynnych połączeń nerwowych pomiędzy tym organem a ludzkim mózgiem. Pomimo to co jakiś czas słyszy się o spektakularnych eksperymentach z feromonami w roli głównej. Nie mówiąc już o intensywnie kwitnącym komercyjnym rynku feromonów, które pozwalają zdobyć każdego mężczyznę lub każdą kobietę (w zależności od preferencji).

Moja przygoda z synchronizacją
Temat synchronizacji cykli menstruacyjnych zafascynował mnie na tyle, że postanowiłam przeprowadzić własne badania w tej sprawie. Szczególnie zainteresowało mnie to, co dzieje się dalej po tym jak "cykle już się zsynchronizują". Pozostaną zsynchronizowane na stałe czy może rozsynchronizują się? No i czy jest jakaś biologiczna korzyść z synchronizacji?

Swój własny "naturalny eksperyment", którego wyniki opublikowałam później w czasopiśmie Human Nature, przeprowadziłam na potrzeby pracy magisterskiej. Jako miejsce badań wybrałam dwa krakowskie akademiki, w których obserwowałam współlokatorki mieszkające w dwu- lub trzyosobowych pokojach przez okres od września 1998 do lutego 1999. I co? I nic... Nieważne jak materiał był analizowany - całościowo, z wyłączeniem kobiet na tabletkach antykoncepcyjnych czy z wyłączeniem trójek współlokatorek nie udało mi się wykazać nawet śladu synchronizacji.

Takich negatywnych wyników przemawiających za tym, że synchronizacja cykli menstruacyjnych zdarza się ale raczej przypadkiem jest znacznie więcej. Oprócz mojej, co najmniej pięć innych prac "na kobietach" i tyleż samo "na samicach małp" kwestionuje występowanie tego zjawiska. A ile prac trafiło "do szuflady" bo czasopisma je odrzuciły właśnie ze względu na brak wyników potwierdzających hipotezę synchronizacji? Trudno powiedzieć... W dodatku artykuły przeglądowe, w których analizowano dotychczas opublikowane wyniki wskazują na liczne błędy metodologiczne w pracach raportujących występowanie synchronizacji. Krytykowane były między innymi: nieprawidłowy sposób obliczania różnic w występowaniu menstruacji, mała liczebność prób oraz wyłączanie z analizy statystycznej niektórych obserwacji.

Dogońska chata menstruacyjna

Fot. Erwin Bolwidt

No i jeszcze jedno. Bardzo trudno znaleźć biologicznie sensowny powód, dla którego kobiety miałyby synchronizować cykle. Jeśli w ewolucyjnej przeszłości występowanie regularnych cykli menstruacyjnych było raczej "wypadkiem przy pracy" niż biologiczną normą, synchronizacja cykli pomiędzy kobietami, które z reguły były w ciąży lub karmiły piersią była bardzo mało prawdopodobna. Świadczą o tym dobitnie wyniki prac prowadzonych przez Beverly Strassmann wśród afrykańskich Dogonów. Ciekawą cechą charakterystyczną dla życia społecznego tego plemienia jest posiadanie specjalnych chat menstruacyjnych, do których udają się kobiety na czas miesiączki. Wydawałoby się, że to wręcz idealne warunki by ich cykle się synchronizowały. Tymczasem niczego takiego wśród Dogońskich kobiet nie udało się zaobserwować.

Figle umysłu

Jak więc wytłumaczyć występowanie fenomenu, na który dość często napotykamy w swoim życiu codziennym. Jedno z możliwych wytłumaczeń oferuje psychologia. Nasz umysł lubi wiedzieć, że ma racje i jeśli raz uwierzy w jakąś hipotezę będzie zapamiętywał niemal wyłącznie informacje ją potwierdzające. Zwłaszcza jeśli dotyczą one faktów o emocjonalnym zabarwieniu. Jeśli więc choć raz przekonane zostałyśmy przez przyjaciółkę, że nasze miesiączki występują niemal tego samego dnia, co zdarzyć się może przypadkiem, zapamiętywać będziemy tylko te momenty kiedy rzeczywiście tak było, radośnie zapominając natomiast o tych wszystkich sytuacjach kiedy nasze menstruacje dzieliły długie tygodnie. To się nazywa błąd konfirmacji. Nie potrzebujemy więc narządów przylemieszowych, specjalnych receptorów, połączeń nerwowych no i feromonów. By wytłumaczyć występowanie synchronizacji menstruacji wystarczy nam nasz figlarny umysł!

Cytowane prace:

Prace McClintock

McClintock, M. (1971) Menstrual Synchrony and Suppression. Nature 229:244–245. [tekst]
Stern, K., and M. McClintock (1998) Regulation of Ovulation by Human Pheromones. Nature 392:177–179.[tekst]

O feromonach i narządzie przylemieszowym
Frasnelli, L. i współpracownicy (2011) The vomeronasal organ is not involved in the perception of endogenous odors. Human Brain Mapping 32: 450–460.

O menstruacji w plemieniu Dogonów

Strassmann, B. I. (1997) The Biology of Menstruation in Homo sapiens: Total Lifetime Menses, Fecundity, and Nonsynchrony in a Natural-Fertility Population. Current Anthropology 38:123–129. [tekst]

Krytyka metodologii prac demonstrujących synchronizację

Schank, J.C. (2006) Do human menstrual-cycle pheromones exist? Human Nature, 17: 448-470.

Moja praca na temat synchronizacji

Ziomkiewicz, A. (2006) Menstrual synchrony: Fact or artifact? Human Nature, 17: 419-432. [tekst]

O Babci Genowefie, łowcach-zbieraczach, miesiączce i raku

2013-06-24T01:00:00.000+02:00

Krajobraz okolic Tarczku, w którym urodziła się moja Babcia

Fot. Ryza, National Geographic

Niewiele wiem o cyklach menstruacyjnych mojej Babci ale z dużym prawdopodobieństwem mogę przyjąć, że były dużo, dużo rzadsze niż moje. I Wasze...

Babcia Genowefa urodziła się w 1914 roku w małej podkieleckiej wiosce Tarczek, w Górach Świętokrzyskich. Nie miałam szansy jej spotkać, umarła na długo przed moim urodzeniem. Gdyby żyła pewnie sama opowiedziałaby mi swoją reprodukcyjną historię. Tak się nie stało, więc żeby ją odtworzyć muszę polegać na pamięci mojego Taty i internetowych zasobach historycznych. Oto są wyniki moich historyczno-reprodukcyjnych poszukiwań.

Nie jestem w stanie stwierdzić kiedy dokładnie moja Babcia stała się kobietą z oczywistych przyczyn. Nawet teraz dziewczęta raczej rzadko dzielą się takimi wiadomościami z kimś więcej niż mamą i najbliższą przyjaciółką. Mogę się tego tylko domyślać na podstawie naukowych opracowań. Bardzo trudno jest też odnaleźć informacje na temat wieku pierwszej miesiączki u dziewcząt urodzonych na początku XX wieku w Polsce. Jedyne źródło do jakiego udało mi się dokopać w internetowych zasobach podaje 16-17 lat czyli średnio 3-4 lata później niż obecnie. Wiek ten potwierdzają też dane dla tego okresu z innych krajów: Japonia i Norwegia 16 lat, Islandia 15 lat. Mogę więc przyjąć, że stało się to około roku 1930. Dziewięć lat później Babcia wyszła za mąż by zaraz potem (w roku 1940) urodzić swoje pierwsze dziecko. Tata opowiadał mi, że życie na wsi w tamtym czasie było ciężkie. Regularnie zdarzały się okresy kiedy dosłownie nie było co "do garnka włożyć", zwłaszcza na przednówku czyli mniej więcej od marca do kwietnia, w czasie kiedy kończyły się zapasy z poprzedniego roku a nowy plon jeszcze się nie pojawił. Takie warunki, nie sprzyjały raczej występowaniu regularnych cykli menstruacyjnych. Do roku 1948 Babcia Genowefa urodziła pięcioro dzieci. Średnio jedno co półtorej roku. Mój Tata był przedostatnim dzieckiem i jedynym synem. W okresach pomiędzy urodzeniami na pewno karmiła piersią. Według badań przeprowadzonych w Polsce pomiędzy rokiem 1937 a 1938, 95% kobiet karmiło swoje dzieci piersią do ukończenia 3 miesiąca życia a ponad 50% do ukończenia 7 miesiąca. Moja Babcia z pewnością znajdowała się w tych odsetkach. Mogę więc swobodnie przyjąć, że w trakcie dziesięciu lat nie miała cykli menstruacyjnych wcale. Swoją karierę reprodukcyjną ukończyła w wieku 35 lat, niemal 15 lat przed osiągnięciem wieku menopauzy. Jeśli zliczyć, okazuje się, że w miarę regularne cykle menstruacyjne mogły występować u niej w ciągu 22 lat (odejmując po roku po pojawieniu się pierwszej miesiączki i tuż przed wystąpieniem menopauzy). Przyjmując z grubsza, że kobieta doświadcza 13 owulacyjnych cykli rocznie, wychodzi mi około 280 cykli menstruacyjnych w ciągu życia Babci Genowefy. W porównaniu z nami, to naprawdę niewiele...

Babcia i Łowcy-zbieracze

Rodzina Yanomamo przy myciu nasion palmy
Fot. Antonio Mari

Kiedy antropologowie poszukują analogii do warunków i trybu życia ludzi w ewolucyjnej przeszłości, zawsze odwołują się do plemion zbieracko-łowieckich. Plemiona te reprezentują prawdopodobnie najbardziej pierwotny typ społeczności, który dominował w historii ludzkości aż do około 10 000 lat p.n.e czyli do pojawienia się rolnictwa. Ich cechą charakterystyczną jest stosunkowo mała liczba członków grupy (maksymalnie kilkadziesiąt osób), mniej więcej jednakowy dostęp do dóbr, koczowniczy tryb życia i silna zależność od warunków klimatycznych i ekologicznych środowiska, które regulują dostęp do pożywienia. Większość z tych plemion, ku utrapieniu badaczy, została wyparta i zdominowana przez społeczności rolnicze i przemysłowe. Te które pozostały, żyją na mało dostępnych obszarach Ameryki Południowej, Afryki i Nowej Gwinei.
Sposób rozmnażania kobiet w tych plemionach stanowi niezwykły kontrast w porównaniu z tym jaki znamy ze swojego własnego podwórka. Babcia Genowefa dzieliła z nimi tylko niektóre jego cechy: późny wiek pierwszej miesiączki, liczbę urodzonych dzieci i prawdopodobnie wiek menopauzy. Kobiety zbieraczki doświadczają pierwszej miesiączki w wieku około 16 lat. Pierwsze swoje dziecko rodzą niecałe 4 lata później czyli w wieku niespełna lat dwudziestu. Wszystkie bez wyjątku karmią swoje niemowlęta piersią przez okres około 3 lat. I nie sumarycznie tylko w przeliczeniu na dziecko. Ale co to za karmienie - w ciągu pierwszych dwóch lat życia ich niemowlęta ssą 4 razy na godzinę! Przeciętnie rodzą szóstkę dzieci a menopauzę przechodzą około 47 roku życia. Nic więc dziwnego, że kobiety z plemion Yanomamo, !Kung, San lub Hadza doświadczają jedynie 160 cykli menstruacyjnych w ciągu życia.
Policzmy, 18 lat życia z dzieckiem przy piersi... Nie mówię, że karmienie piersią nie jest rozkoszne ale która z Was zdecydowałaby się na coś takiego?

Babcia i Mormoni

Współczesna rodzina Mormonów
Zaczerpnięte ze strony www.ldsimages.com

Blisko też było mojej Babci, pod względem reprodukcyjnym, do współcześnie żyjących Mormonów czyli członków Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. Centralne miejsce w życiu społecznym i duchowym tej wspólnoty chrześcijańskiej zajmuje rodzina. Mormoni wierzą, że ludzie literalnie są dziećmi Boga a rodzina założona na ziemi trwa po wsze czasy w niebie. Dlatego stawiają na zakładanie dużych rodzin. Podobnie jak moja Babcia, amerykańskie Mormonki rodzą swoje pierwsze dziecko w wieku 24 lat. W sumie mają około 4-5 dzieci (jak na załączonym obrazku), każde z nich karmią piersią przez około 8 miesięcy. W okres menopauzy wchodzą około 50 roku życia. Znacznie wcześniej jednak przeżywają swoją pierwszą miesiączkę (około 13 lat). No i mają pewnie znacznie bardziej regularne cykle. To wszystko dlatego, że w porównaniu z moją Babcią żyją w luksusowych warunkach niskich wydatków energetycznych (aktywność fizyczna) i nieograniczonego dostępu do pożywienia. Jeśli więc policzyć z grubsza liczbę cykli menstruacyjnych przypadających przeciętnie na życie jednej kobiety Mormonki wychodzi 370.

Nowoczesność kontra ewolucja

No a co z nami (nie)przeciętnymi kobietami żyjącymi obecnie w Polsce? My w tej materii jesteśmy o "wiele bardziej leniwe" niż moja Babcia, Mormonki i Zbieraczki razem wzięte... I niezwykle podobne do współczesnych Europejek czy Amerykanek.

Mimo, że pierwszą miesiączkę przechodzimy dużo wcześniej niż kobiety z plemion zbieracko-łowieckich bo w wieku niespełna 13 lat, za mąż wychodzimy dopiero mając lat 26. Na pierwsze dziecko decydujemy się z końcem 28 roku życia. No i mamy tych dzieci dramatycznie mało. Według danych Eurostatu (instytucji publikującej dane demograficzne dla krajów Unii Europejskiej) przeciętna Polka rodzi trochę ponad jedno dziecko (1.4), które karmi piersią przez około 3 miesięce. Na tym kończy swoją karierę reprodukcyjną i w wieku lat około 50 przechodzi menopauzę. Porównanie poniżej wskazuje na najważniejsze różnice w sposobie rozmnażania pomiędzy współczesną Polką (Europejką lub Amerykanką), Mormonką, Polką historyczną (moją Babcią) i Zbieraczką. Uderzające, prawda? Przeciętna Polka doświadcza niemal trzykrotnie więcej regularnych cykli menstruacyjnych niż kobieta z plemienia zbieracko-łowieckiego i prawie dwukrotnie więcej niż moja Babcia.

Cechy reprodukcyjne kobiet z różnych grup

Lata	Współczesna Polka	Mormonka	Historyczna Polka	Zbieraczka
Wiek pierwszej miesiączki	12,5	13	16	16,1
Wiek urodzenia pierwszego dziecka	29	24	24	19,5
Czas między miesiączką a porodem	16,5	11	8	3,4
Okres karmienia piersią na dziecko	0,25	0,7	1	2,9
Średnia liczba urodzonych dzieci	1,4	4,5	5	5,9
Wiek menopauzy	50,5	50	49	47
Liczba owulacji	ok. 450	ok. 370	ok. 280	ok. 160

Przykre konsekwencje

Zastanawiacie się pewnie: no dobra ale po co te dane? O co w tym wszystkim chodzi? Czy się rozmnażamy jak Zbieraczki czy jak współczesne Europejki to nasz prywatny wybór...

Oczywiście prawda. Nasze wybory reprodukcyjne dyktowane są przez indywidualne preferencje a w znacznym stopniu również przez czynniki ekonomiczne. Posiadanie dzieci jest po prostu drogie. Wiedzą o tym te spośród nas, które muszą posłać do przedszkola czy szkoły więcej niż jedną pociechę. Nasze decyzje reprodukcyjne, nie pozostają jednak bez konsekwencji dla zdrowia kobiet.

Badania epidemiologiczne (czyli takie, które prowadzi się na naprawdę dużych grupach osób) wskazują na związek stylu rozmażania z ryzykiem zachorowania na nowotwory: piersi, jajnika i endometrium macicy. Takie czynniki jak późny wiek pierwszej miesiączki, wczesny wiek urodzenia pierwszego dziecka, duża liczba dzieci oraz wydłużony okres karmienia piersią i wczesna menopauza (a więc wszystkie te cechy, którymi charakteryzują się Zbieraczki) znacząco obniżają ryzyko zachorowania na te nowotwory. A dlaczego? Bo zmniejszają one liczbę owulacyjnych cykli menstruacyjnych w trakcie życia kobiety. Tym samym skracają okres narażenia na wysokie stężenia estradiolu w ciągu życia. Estradiol na poziomie komórki, zawiaduje liczbą jej podziałów. Im więcej tego hormonu, tym więcej podziałów. Im więcej podziałów tym większa szansa na mutacje, czyli zmiany materiału genetycznego (DNA), które spowodują, że poprawnie pracujące komórki tkanki piersi czy endometrium macicy przekształcą się w komórki nowotworowe. Te pod wpływem wysokich stężeń estradiolu zaczną się intensywnie dzielić tworząc guza piersi lub endometrium. To najbardziej rozpowszechniona choć nie jedyna hipoteza mechanizmu powstawania nowotworów pod wpływem wysokich całożyciowych stężeń estradiolu. Jeśli jest prawdziwa powinniśmy spodziewać się znaczących różnic w ryzyku zachorowania na nowotwory piersi, jajnika i macicy pomiędzy kobietami z krajów zachodnich, Mormonkami oraz Zbieraczkami. I rzeczywiście takie różnice występują. Jeśli porównać amerykańskie Mormonki ze stanu Utah (największe skupisko Mormonów w Stanach Zjednoczonych) z generalną populacją kobiet amerykańskich, okazuje się, że te pierwsze mają ryzyko raka piersi około 20% niższe niż te drugie. Porównanie współczesnych Amerykanek i kobiet z plemion zbieracko-łowieckich pod względem ryzyka zachorowania na nowotwory piersi, jajników i endometrium macicy zamieściłam w tabeli poniżej:

Szacowane ryzyko zachorowania na raka piersi, jajnika i endometrim macicy w wieku lat 60-ciu

Rodzaj nowotworu	Piersi	Jajnika	Endometrium macicy
Zbieraczki	1	1	1
Amerykanki	114	24	240

Szacuje się, że współczesne Amerykanki, których cechy reprodukcyjne są bardzo zbliżone do nas Polek mają ryzyko raka piersi ponad stukrotnie a raka endometrium ponad dwustukrotnie wyższe niż kobiety z plemion zbieracko-łowieckich. Warto o tym pamiętać podejmując na przykład decyzję o tym kiedy urodzić pierwsze dziecko, ile ich mieć i jak długo karmić je piersią. Nie tylko dla ich ale także dla własnego dobra. Warto też pamiętać o tym, że wprowadzając zmiany stylu życia w zakresie aktywności fizycznej czy diety można modyfikować swoje poziomy hormonów. Ale o tym postaram się opowiedzieć w następnych postach.

Cytowane prace:

O zmianach w tempie rozwoju młodzieży w Polsce pod koniec XIX i na początku XX w.:
M. Kopczyński (2006) Wielka Transformacja. Oficyna wydawnicza "Mówią Wieki", Warszawa. [tekst]

Ciekawe fakty o karmieniu piersią w Polsce można odkryć tutaj:
http://www.karmienie-piersia.win.pl http://www.karmienie-piersia.win.pl/

O karmieniu piersią w latach 1937-1938:
Grzegorzewski E. (1939) Niemowlę warszawskie, stan rozwoju i pielęgnowania. Pediatria Polska, 19: 319-336.

Dane na temat reprodukcji łowców-zbieraczy oraz porównań z współczesnymi społeczeństwami zachodnimi:
Boyd Eaton S. i współpracownicy (1994) Women's Reproductive Cancers in Evolutionary Context. The Quarterly Review of Biology, 69: 353-367. [tekst]

O tym jak estradiol wpływa na raka piersi można po polsku poczytać w artykule:
Makowski M. i współpracownicy (2007) Estrogeny a rak sutka. Przegląd menopauzalny, 3: 150-154. [tekst]

Dane na temat reprodukcji współczesnych Mormonów i ich ryzyka zachorowania na raka piersi:
Daniels M. i współpracownicy (2004) Associations between breast cancer risk factors and religious practices in Utah. Preventive Medicine, 38: 28– 38. [zainteresowanym mogę udostępnić tekst]

Ale właściwie po co nam to?

2013-06-17T09:00:00.000+02:00

Samiec konika morskiego z torbą pełną dzieci

Zdarzyło Wam się kiedyś, skręcając się w bólach pierwszego dnia miesiączki, przeklinać ewolucję za to, że obdarzyła kobiety tym niezwykłym szczęściem jakim jest cykl menstruacyjny? Mnie się zdarzyło.
Zastanawiałam się wtedy czy stoi za tym jakaś biologicznie istotna przyczyna, fizjologiczna konieczność czy może czysty przypadek. Po co nam to właściwie? Na dobrą sprawę można by sobie wyobrazić kilka innych scenariuszy rozwiązania problemu rozmnażania, które mogłyby nam kobietom znacznie uprościć życie. Zaoszczędzić nieprzyjemnych wrażeń no i pieniędzy. Mogłybyśmy na przykład wzorem koników morskich wyprodukować trochę jaj i w długim miłosnym tańcu przekazać je do zapłodnienia mężczyznom. Ci nosili by je potem aż do momentu wylęgania w specjalnie wykształconych na brzuchach torbach. My zaś, strojąc się w piękne sukienki szykowałybyśmy się na kolejny miłosny taniec lub poszukiwanie kolejnego „konika” nie troszcząc się już zbytnio o los naszego aktualnego potomstwa. Pięknie i bezkrwawo.

Ale niestety, nie ma tak dobrze. Musimy się pogodzić z tym w co wyposażyła nas matka ewolucja...

Myszy i ludzie

Rodzina dzikich królików

Powtarzające się zmiany w układzie rozrodczym to cecha charakterystyczna dla wszystkich gatunków zwierząt iteroparycznych, czyli takich, które rozmnażać się mogą kilkakrotnie w ciągu życia. Natomiast menstruacja to specjalność raczej wąskiej grupy ssaków, do której oprócz kobiet należą jeszcze samice niektórych małp, ryjówkowatych i nietoperzy. Proces ten jest konsekwencją cyklicznych zmian w budowie endometrium macicy, których celem jest zapewnienie jak najlepszych warunków dla rozwoju zagnieżdżającego się zarodka.

Myszy i ludzie, króliki, żyrafy, koty, jeże i małpy. Wszystkie ssaki wydają na świat potomstwo od kilku (średnio ludzie) do kilkudziesięciu (króliki) razy w życiu. Ale załatwiają to na zupełnie różne sposoby.
Zacznijmy od królików bo to ciekawy, wręcz przysłowiowy przypadek. Samice królików, jeśli aktualnie nie są w ciąży, stale gotowe są do rozmnażania. Sygnałem do owulacji, czyli uwolnienia dojrzałego do zapłodnienia jajeczka jest kopulacja. Królice nie mają więc ściśle zdefiniowanego cyklu ani nie przechodzą rui. Cały akt miłosny, niespecjalnie romantyczny, trwa nie dłużej niż 30 sekund a panie nie darzą swoich panów specjalnymi względami ani przed, ani w trakcie, ani po tym wydarzeniu. Dojrzałe jajeczka zostają uwolnione z jajników samicy w kilka godzin po kopulacji. Ich liczba a przez to wielkość miotu zależy wyłącznie od rozmiaru i kondycji samicy. Ponieważ, okres ciąży trwa około 30 dni praktycznie co miesiąc królicza para może mieć nowe dzieci. Jeśli dobrze policzyć, teoretycznie jedna samica królika domowego doczekać się może dziewięćdziesięciu miotów. Praktycznie, hodowcy polecają nie więcej niż 4-6 miotów w roku co i tak daje niebotyczną liczbę około 45 miotów w trakcie życia. A miot to średnio 4 do 8 dzieci.

Brr… nie chcę nawet przeliczać na sztuki. Wyobrażacie sobie takie liczby w przypadku kobiety?

Rodzina myszy

U samic myszy cykl rujowy (mysi odpowiednik cyklu menstruacyjnego) zamyka się zaledwie w 4-6 dniach. Nic w tym dziwnego, bo przecież życie przeciętnej myszy trwa mniej więcej 18 miesięcy. Owulacja jest spontaniczna, występuje najczęściej w nocy i towarzyszą jej zmiany w zachowaniu samicy. Pani mysz wygina grzbiet prezentując samcowi tylną, gotową do kopulacji część ciała. Gdy jest po wszystkim, samiec dosłownie zacementowuje pochwę wybranki czopem kopulacyjnym, tak by mieć pewność swego ojcostwa. Ciąża myszy trwa do 22 dni i kończy się porodem 5 do 8 młodych, którymi zajmuje się wyłącznie matka. Gdy do zapłodnienia nie dochodzi rozwinięta tkanka wyściełająca macicę zostaje po prostu wchłonięta. Nic się nie marnuje…
Czemu więc w ogóle nam, kobietom przydarzają się cykle menstruacyjne z bolesnymi często miesiączkami? Nie mogłybyśmy, podobnie jak króliki produkować jaja w miłosnym uniesieniu? O ile prostsza byłaby antykoncepcja w takim przypadku… I jak myszy resorbować całkowicie rozwiniętych tkanek macicy w przypadku gdy nie doszłoby do zapłodnienia? Naukowcy od dawna łamią sobie głowy nad tym problemem. I wydaje się, że jak do tej pory nie znaleziono w pełni satysfakcjonującej odpowiedzi na to pytanie.

Adaptacja czy efektu uboczny?

Pomysłów na to po co kobietom cykl i miesiączka przedstawiono w historii nauki co najmniej kilka. Najbardziej chyba zadziwiające wytłumaczenie zaproponował amerykański lekarz E. H. Ruddock (1822-1875). Według niego menstruacja dostarcza młodej kobiecie... uwaga, uwaga wszystkie Panie... zastępczej satysfakcji seksualnej, dzięki której może ona dłużej zachować dziewictwo. Pomysł ten (jako jeden z wielu) opisany został w czterotomowym dziele z 1930 roku Vitalogy. An Encyclopedia of Health and Home.
Długo zastanawiałam się nad sensem tego spostrzeżeniem i przyznam, że zupełnie nie mogę dociec co autor miał na myśli. Mimo to, zachęcam do czytania, znajdziecie tam mnóstwo nieocenionych, życiowych porad w zakresie higieny życia codziennego, frenologii, wyboru partnera życiowego i wychowywania dzieci. Fascynująca lektura!

A wracając na poważnie do tematu. Trzy opisane niżej hipotezy reprezentują trzy różne podejścia do problemu ewolucji menstruacji i jej sensowności z punktu widzenia biologicznego. Hipotezy te opublikowano na łamach czasopisma The Quarterly Review of Biology.

Adaptacja - Hipoteza Oczyszczania

Ludzki plemnik "wypoczywający" na ścianie macicy

W roku 1993 Margie Profet, przedstawiła hipotezę ewolucji menstruacji jako adaptacji. Zwróciła uwagę na to, że miesiączka z biologicznego punktu widzenia jest bardzo kosztowna. Po pierwsze, powoduje znaczną utratę tkanek i cennych składników odżywczych takich jak żelazo, węglowodany czy białka a po drugie spowalnia proces rozmnażania. Złuszczanie a potem odbudowa endometrium zajmuje po prostu dużo czasu. Skoro są koszty, by cecha utrzymała się w ewolucyjnym wyścigu, muszą być i nie mniej znaczące korzyści. Zaproponowała, że korzyścią a więc i funkcją menstruacji może być cykliczne oczyszczanie macicy z wirusów, bakterii i grzybów, przenoszonych wraz ze spermą w trakcie seksu.

Prosta, piękna i niezwykle chwytliwa hipoteza przyniosła Margie Profet, która nie posiadała nawet formalnego wykształcenia w zakresie biologii, ogromną popularność. Times, New York Times, Scientific American a nawet People Magazine okrzyknęły Profet intelektualną prowokatorką i „naukowym geniuszem”. Ale jak to mówią: nie wszystko złoto, co się świeci. Hipoteza Oczyszczania spotkała się z poważną krytyką a głównym zarzutem był brak dowodów eksperymentalnych. Wśród nich tego jednego podstawowego. Zakładając, że hipoteza jest słuszna powinniśmy spodziewać się mniejszej liczby patogenów w macicy po menstruacji niż przed. Tymczasem liczne prace nad zmianami składu flory bakteryjnej w trakcie cyklu wskazują na coś zupełnie odwrotnego – menstruacja wzmaga infekcje bakteryjne. Przyczyną tego zjawiska jest fakt, że krew menstruacyjna zawiera to co bakterie lubią najbardziej: żelazo, białka, aminokwasy i cukry, jest więc dla nich cudowną pożywką.

Trochę adaptacja, trochę efekt uboczny - Hipoteza Oszczędzania

Zmiany w strukturze endometrium w trakcie cyklu menstruacyjnego

Kolejny interesujący głos w sprawie ewolucji cyklu i menstruacji zabrała w roku 1996 Beverly Strassmann, amerykańska antropolożka prowadzącą badania nad miesiączką w plemieniu Dogonów, w Zachodniej Afryce. Strassmann zwróciła z kolei uwagę na energetyczne koszty cyklu menstruacyjnego. W oparciu o wyniki badań eksperymentalnych wykazała, że zużycie tlenu w endometrium wzrasta aż siedmiokrotnie w okresie od początku cyklu do momentu implantacji. Tlen niezbędny jest aby wyprodukować energię w procesie oddychania komórkowego. Oznacza to więc, że endometrium zużywa najwięcej energii w fazie lutealnej kiedy przygotowane jest do implantacji a najmniej w początkach fazy folikularnej. Energia ta przeznaczona jest na utrzymanie rozbudowanej masy tkankowej oraz podtrzymywanie funkcji wydzielania glikoprotein, cukrów i aminokwasów. Bardziej ekonomicznie jest więc z punktu widzenia energetycznego, złuszczyć endometrium i czekać aż odrośnie niż podtrzymywać je w stanie w pełni rozwiniętym. Strassmann wyjaśniła również, że samo krwawienie menstruacyjne nie ma żadnej specyficznej funkcji. Jest efektem ubocznym rozwoju struktury endometrium w toku ewolucji. Porównując różne gatunki małp i człowieka pokazała, że obfite krwawienie miesięczne występuje u tych grup, w których endometrium jest grube i wielowarstwowe, jego naczynia krwionośne są liczne i spiralne a stosunek masy ciała potomstwa do masy ciała matki wysoki.

Hipoteza Strassmann przekonuje mnie jako badaczkę procesu rozmnażania kobiet najbardziej. Reprodukcja jest kosztowna z punktu widzenia energetycznego. Wzrost zużycia energii obserwuje się na każdym z jej etapów nie tylko u kobiet ale u wszystkich samic zwierząt. Każdy mechanizm pozwalający na jej oszczędność mógł być w toku ewolucji promowany zwłaszcza, że straty energii w warunkach ewolucyjnej przeszłości odrobić było znacznie trudniej niż obecnie.

Efekt uboczny - Hipoteza Koewolucji

Sześciodniowy embrion ludzki zagnieżdżający się w macicy

Finalne zdanie w dyskusji na łamach The Quarterly Review of Biology należało do Colina Finna, który roku 1998 przedstawił swoją hipotezę menstruacji jako efektu ubocznego równoczesnych ewolucyjnych zmian w budowie endometrium i w sposobie implantacji zygoty. Jego hipoteza, z grubsza sugeruje, że kobiety menstruują bo tak być musi. To ewolucyjna spuścizna doprowadzona w kobiecym wykonaniu do skrajności. A wszystko przez to, że naszym przodkom "zachciało się" w pewnym momencie żyworodności i wewnętrznego zapłodnienia. Z jednej strony ogromny krok w stronę poprawy bezpieczeństwa młodych ale z drugiej strony niezwykła komplikacja dla noszących te młode matek. Musiał się przecież wykształcić specjalny organ, który je przez jakiś czas chroni i odżywia. Ten organ to oczywiście macica. Zygoty pierwszych ssaków ograniczały się do czerpania zapasów z powierzchniowych tylko gruczołów wydzielniczych endometrium co wiązało się z jego niedużym skomplikowaniem. Z czasem jednak, "przerzuciły się" na tryb bardziej agresywny. Zaczęły wnikać głęboko w ścianę macicy tak aby dostać się w bezpośrednie sąsiedztwo naczyń krwionośnych matek. To poskutkowało komplikacją w strukturze endometrium, która swoje apogeum osiągnęła u człowieka. O dokładnych przyczynach tej komplikacji można przeczytać w oryginalnym artykule Finna.
Poza zapewnieniem dostępu do jedzenia i tlenu trzeba było też chronić się przed układem immunologicznym matki. Bądź co bądź taka zygota to z punktu widzenia jej układu odpornościowego prawdziwy "kosmita". Nieznany organizm o kompletnie innym zestawie genów, który w jakiś tajemniczy sposób dobiera się do tkanek. W normalnych warunkach w odpowiedzi na coś takiego rozwija się lokalna reakcja zapalna. Co więc powoduje, że zygocie udaje się schować przed układem odpornościowym? Finn twierdzi, że kluczem do rozwiązania tego problemu był w ewolucji progesteron. U kobiet hormon ten wydziela się w znacznych ilościach, w fazie lutealnej, z ciałka żółtego jajnika. Ma właściwości przeciwzapalne i jeśli usunąć jego źródło w bardzo wczesnym etapie ciąży w macicy rozwija się infekcja. Zagnieżdżająca się zygota "potrafi podtrzymywać" produkcję progesteronu wydzielając inny hormon, gonadotropinę kosmówkową czyli hCG. Jeśli do zapłodnienia nie dochodzi, zygota się nie zagnieżdża, poziom progesteronu gwałtownie spada i zaczyna się miesiączka. Endometrium macicy jest tak bogate w tkankę i zróżnicowane, że wchłonięcie całego materiału organicznego nie wchodzi w grę dlatego łuszczy się a kobieta krwawi.
Niby proste i eleganckie wytłumaczenie a jednak kompletnie nie przekonuje mnie dlaczego w ogóle istnieją cykle menstruacyjne.

Dyskusja wciąż trwa. Powstają coraz to nowe hipotezy i nie ma zgody co do tego, która z nich może przedstawiać prawdziwy, ewolucyjny scenrariusz rozwoju wypadków. Jedno jest jasne, cykl menstruacyjny i miesiączka są bepośrednią konsekwencją naszego systemu rozmnażania. Nie można rozpatrywać ich jako oddzielnych i niezależnych cech. Dla naszych przodkiń oba wydarzenia był raczej rzadkością niż normą. O tym jakie są tego konsekwencje dla życia współczesnych kobiet napiszę w następnym poście.

Cytowane prace:
Profet M. (1993) Menstruation as a Defense Against Pathogens Transported by Sperm. Quarterly Review of Biology, 68: 335-86 [tekst]
Strassmann B. I. (1996) The evolution of endometrial cycles and menstruation. Quarterly Review of Biology 71:181-220. [tekst]

Finn C.A. (1998) Menstruation: a nonadaptive consequence of uterine evolution. Quarterly Review of Biology, 73: 163-73 [tekst]

Jeśli kogoś zafascynowała historia Margie Profet, która z niewyjaśnionych przyczyn nagle zniknęła z areny naukowej tutaj można przeczytać więcej.

Ratunku, mój cykl nie trwa 28 dni !!!

2013-06-10T09:00:00.000+02:00

Każde spotkanie z badaną przeze mnie kobietą zaczyna się od rozmowy. Wypytuję: „Jak długo trwają Pani cykle menstruacyjne? Czy są regularne?”

I wtedy często słyszę: „No właściwie nie wiem…”

      Kobiety, z którymi rozmawiam, często mylą cykl menstruacyjny z krwawieniem menstruacyjnym i odpowiadają, że ich cykl trwa na przykład 7 dni. Często też myślą, że „normalne”, regularne cykle menstruacyjne to takie, które trwają 28 dni. Miesiąc w miesiąc, dokładnie tyle samo i martwią się, kiedy ich cykl „spóźnia się” lub „przyspiesza” o kilka dni. Kiedy pierwszy raz zetknęłam się z takimi odpowiedziami, byłam bardzo zdziwiona. Wydawało mi się, że to jest podstawowa wiedza, jaką posiadać powinna każda kobieta i że wiedza ta jest dostępna z różnych popularnych źródeł, takich jak ulotki, artykuły prasowe czy informacje internetowe. Okazuje się jednak, że wiedza serwowana przez te źródła jest specyficznie ograniczona. Kobietom prezentowane są skomplikowane informacje dotyczące zmian poziomów hormonów albo zmian temperatury ciała w trakcie cyklu. Brak jest natomiast niemal zupełnie informacji dotyczącej indywidualnej zmienności w długościach cykli i poziomach hormonów pomiędzy kobietami.
     Zacznijmy więc od podstawowych definicji: cykl menstruacyjny to powtarzający się okres zmian w układzie hormonalnym, nerwowym i płciowym kobiety związany z dojrzewaniem komórki jajowej, jej uwolnieniem (owulacją) oraz przygotowaniem do przyjęcia zapłodnionego jajeczka przez macicę. W kategoriach długości to liczba dni, która upływa pomiędzy początkiem jednego krwawienia miesiączkowego a początkiem krwawienia następnego. W trakcie cyklu wyróżnia się dwie główne fazy: folikularną i lutealną. Faza folikularna, w trakcie której następuje dojrzewanie komórki jajowej, przebiega pomiędzy pierwszym dniem krwawienia a dniem poprzedzającym owulację. Faza lutealna zaczyna się tuż po owulacji i kończy się w dniu poprzedzającym następne krwawienie. Na tym etapie cyklu zachodzą zmiany, których celem jest przygotowanie organizmu do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. Pomiędzy fazą folikularną a lutealną zwykle (choć nie zawsze) występuje owulacja.
     W wielu poradnikach, kobiecych czasopismach, a nawet podręcznikach akademickich, regularny i „normalny” cykl menstruacyjny opisywany jest najczęściej jako taki, który trwa przez 28 dni: 14 dni faza folikularna i 14 dni faza lutealna, z owulacją występującą równo po środku (jak na rysunku poniżej). Taki wyidealizowany cykl powtarza się miesiąc w miesiąc, regularnie, jak w zegarku.

„Wzorcowy” cykl menstruacyjny

(zaczerpnięte z Wikipedia)

Tymczasem rzeczywistość „normalnego” cyklu menstruacyjnego w wielu przypadkach znacząco różni się od 28-dniowego ideału.

"Normalny" czyli jaki?

W rzeczywistości kobiety mają cykle o różnej długości, a owulacja wcale nie musi występować równo, po środku. Ba, nie musi występować wcale… (więcej o owulacji w następnych wpisach).
W badaniach nad zmiennością długości cykli menstruacyjnych za „normalny” przyjmuje się każdy cykl, który trwa od 25 do 35 dni. Ważne jest również, by długość ta nie zmieniała się znacząco z cyklu na cykl. Jeśli więc Twój cykl trwa średnio 31 dni i z miesiąca na miesiąc waha się w granicach kilku dni znaczy, że wszystko jest OK i nie ma żadnych powodów do zmartwień.

Poniższe wykresy ilustrują w jaki sposób „rozkładają” się procentowo poszczególne długości cykli u kobiet polskich i amerykańskich. Wykres dla kobiet polskich został sporządzony na podstawie danych obejmujących cykle 350 kobiet w wieku pomiędzy 25 a 35 lat pochodzących z badań, które prowadziłam lub prowadzę obecnie. Wykres dla kobiet amerykańskich, na podstawie danych o ponad 3000 cykli kobiet w wieku 20 do 45 lat. Stąd pochodzić mogą różnice w częstościach. Kobiety młodsze (poniżej 25 lat) oraz starsze (powyżej 40 lat) doświadczają częściej cyklowych nieregularności – częściej przydarzają się im cykle bardzo długie i bardzo krótkie.

Kobiety polskie

Kobiety amerykańskie

(Zaczerpnięte z J. Wood „Dynamics of Human Reproduction”)

To co widać „na pierwszy rzut oka” to duża zmienność w obserwowanych długościach cykli. Ich średnia długość u kobiet w wieku pomiędzy 15 a 45 lat waha się w zakresie od 20 do niemal 45 dni i w żadnej mierze nie przystaje do żelaznych reguł 28 dniowego cyklu występującego rzekomo u większości kobiet. Nawet jeśli 28 dniowe cykle występują u największej liczby kobiet - ok. 30% (w „próbce polskiej”) czy 30% stanowi większość? Pozostałych 70% kobiet ma cykle o bardzo różnej długości. Zmienne są również długości samego krwawienia miesięcznego oraz faz folikularnej i lutealnej. Faza folikularna, ta bardziej zmienna, wahać się może w zakresie od 7 do ponad 28 dni, a lutealna od 4 do 17 dni.

Nie istnieje więc jedna, uniwersalna i „prawidłowa” dla wszystkich kobiet długość cyklu menstruacyjnego. Opisywany w literaturze cykl 28-dniowy występuje u niektórych, ale nie u wszystkich kobiet. Zmienność w przebiegu cykli menstruacyjnych, w ich długości oraz poziomie hormonów dyktowana jest przez wiele czynników natury zarówno wewnętrznej (np. genetycznej) jak i środowiskowej. O czynnikach tych postaram się opowiedzieć w następnych postach.

Początek

2013-06-08T09:00:00.000+02:00

Nazywam się Anna Ziomkiewicz-Wichary. Pracuję jako badaczka w Zakładzie Antropologii Polskiej Akademii Nauk . Badam kobiety, a konkretnie ich cykle menstruacyjne. Odkąd zaczęłam swoją przygodę z nauką, ciekawiło mnie, jakie czynniki wpływają na płodność kobiet. Co oddziałuje na długość kobiecego cyklu? Dlaczego cykle bywają nieregularne? Co wpływa na poziomy specyficznych kobiecych hormonów: estradiolu i progesteronu, które warunkują występowanie cykli menstruacyjnych? Z drugiej strony interesowało mnie również, w jaki sposób cykle menstruacyjne i zmieniające się w ich trakcie hormony wpływają na jakość życia, zdrowie i zachowanie kobiet. Co sprawia, że tuż przed miesiączką czujemy się smutne, nieatrakcyjne albo złe? I dlaczego w okresie bliskim owulacji częściej się uśmiechamy i wyglądamy lepiej?
    Swoją pracę badawczą zaczynałam od projektu magisterskiego poświęconego synchronizacji cykli menstruacyjnych. To bardzo ciekawe zjawisko, opisywane często zarówno w literaturze naukowej, jak i w popularnych kobiecych czasopismach. Polega ono na jednoczesnym występowaniu miesiączek (czasem z dokładnością co do jednego dnia) u kobiet, które przez dłuższy czas mieszkają lub pracują wspólnie (np. matki i córki, studentki w akademikach, pracowniczki tego samego biura). Spotykałam się wtedy ze studentkami różnych kierunków i zadawałam pytania dotyczące ich cykli: jak długo trwają, czy są regularne, kiedy zaczynają się i kiedy kończą. Ku mojemu zdziwieniu, wiele dziewczyn miała ogromny problem z odróżnieniem cyklu od miesiączki. Tylko nieliczne potrafiły odpowiedzieć, czy ich cykle są regularne. A wydawać by się mogło, że te podstawowe informacje są znane każdej kobiecie…
    Wszystkie dziewczyny były natomiast bardzo zainteresowane moją pracą i zadawały wiele pytań. Pamiętam szczególnie jedno spotkanie, na którym jedna ze studentek zapytała mnie: „czy to normalne, że mój cykl trwa 45 dni? Czy powinnam iść z tym do lekarza?”

Zdecydowałam się założyć ten blog po to, by spróbować odpowiedzieć na tego rodzaju pytania. Chcę też opowiedzieć o tym, jak rozmaite czynniki związane z codziennym życiem mogą wpływać na cykl menstruacyjny oraz o tym, jak cykl menstruacyjny może wpływać na damskie życie codzienne. O tym wszystkim chciałabym mówić nie z perspektywy lekarza, który interpretuje zjawiska zachodzące w kobiecym ciele w kategoriach zdrowia lub choroby (normy lub patologii), ale z perspektywy biologa, który poszukuje wyjaśnień dla zmienności w obserwowanych zjawiskach. Uważam, że wiedza dotycząca sfery życia kobiet związanej z płodnością, cyklem menstruacyjnym i hormonami pozwala lepiej rozumieć siebie i kierować swoim życiem. Hormony i cykl menstruacyjny zawiadują bowiem nie tylko naszym zdrowiem, ale też zachowaniem i samopoczuciem. Poznanie ich oddziaływania w tym zakresie pozwala nam lepiej rozumieć naszą damską tożsamość.