Het S.G.G-model kan u helpen om uw gedrag en om uw beleggingsresultaten vanuit een andere invalshoek te bekijken. Mensen hebben een vrije keuze. Toch komt het regelmatig voor dat beleggers hun beleggingsbeslissing niet altijd even bewust nemen. Sommigen handelen volgens een vast patroon. Dit gedragspatroon kan uitgegroeid zijn tot een gewoonte. Herkent u dit?

Gewoonten kunnen op de beurs desastreus zijn omdat de beurs in vier fasen is te verdelen, namelijk: - de stijgende fase; - de topfase; - de dalende fase; - een fase van bodemvorming. Beleggers die tijdens de topfase vasthouden aan hun verwachtingspatroon van stijgende koersen en daardoor voornamelijk alleen maar aandelen bijkopen tijdens de eerste periode met dalende koersen, zullen tijdens de dalende fase worden geconfronteerd met een sterke waardevermindering van hun portefeuille. Daar staat tegenover dat particulieren die tijdens de bodemfase en voornamelijk uit angst voor nog grotere koersverliezen de beurs tijdens deze fase mijden de periode met (sterke) koersstijgingen zullen missen.

Het Situatie-Gedrag-Gevolg-model (S.G.G-model) kan u helpen bij het op gang brengen van een bewustwordingsproces. Door bewuster naar uw gedrag en naar het resultaat van uw gedrag te kijken kunt u ontdekken of u bent vastgeroest in uw gewoonten. Vervolgens kunt u met behulp van dit model tot de conclusie komen dat u op bepaalde momenten bewust voor ander gedrag kunt kiezen. Bijvoorbeeld door uit te uitstappen tijdens de topfase en pas weer in te stappen tijdens de bodemfase.

Het S.G.G-model

Het is een theoretisch gedragstherapeutisch model. Dit model wordt veelvuldig gebruikt in (professionele) opvoedkundige situaties. Ook u zult dit model, misschien geheel onbewust, in uw dagelijks leven gebruiken.

Reageert u in bepaalde situaties altijd met hetzelfde gedrag? Of herkent u dit bij anderen? Waarom vallen sommige vrouwen altijd op verkeerde mannen? Waarom krijgt u altijd alles voor elkaar? Hoe komt het dat u bijna altijd wordt uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek en uw buurman nooit wordt uitgenodigd? Waarom verliezen veel particulieren tijdens een crash zoveel geld? Waarom is Foppe de Haan zo goed? Het S.G.G-model kan u helpen bij het maken van een analyse.

Situatie. In welke situatie bevindt u zich?
Gedrag. Hoe gedraagt u zich tijdens deze situatie?
Gevolg. Wat is het gevolg van uw gedrag? Anders gezegd: wat is het resultaat van uw gedrag?

Bent u in staat om uw gedrag te veranderen zodat u kunt voorkomen dat u in vervelende situaties terechtkomt of juist een betere situatie kunt bewerkstelligen? Of, kunt u uw gedrag veranderen zodra de situatie verandert? Op de beurs kunt u de situatie niet veranderen. U heeft wel mogelijkheden tot uw beschikking om uw eigen gedrag te veranderen. U kunt daarmee het resultaat in positieve zin beïnvloeden.

Gedrag doet zich niet zo maar voor. Uw gedrag wordt uitgelokt door de situatie waarin u zich bevindt en de reactie van andere mensen op uw gedrag. Ontvangt u voor uw gedrag een materiële of immateriële beloning? Waarschijnlijk zult u dit gedrag herhalen. Wordt u voor uw gedrag gesanctioneerd? Waarschijnlijk zult u met dit gedrag stoppen.

Op basis van dit inzicht kunnen we verklaren waarom er tijdens de stijgende fase en tijdens de topfase zoveel nieuwe beleggers bijkomen en waarom het zo moeilijk is om tijdens de topfase alle aandelen te verkopen. Immers, u werd jarenlang beloond met steeds hogere dividenduitkeringen en bovendien stegen de koersen lekker waardoor u rijker werd. Tijdens de dalende fase en tijdens de bodemfase haken zoveel beleggers af omdat zij werden gestraft voor hun beleggingskeuze. Namelijk doordat zij de koersen zien dalen en de dividenduitkering zien afkalven.

Praktijkvoorbeelden uit het dagelijks leven

1. Heeft u kinderen? Een van uw kinderen doet goed zijn best (Gedrag van uw kind) op school (Situatie)? U kunt dit versterken door het kind te complimenteren of te belonen (uw gedrag als reactie op het gedrag van uw kind). De kans is groot dat uw kind het gedrag zal herhalen (Gevolg) en daarmee zijn best blijft doen.
2. Rijdt u in het verkeer (Situatie) regelmatig te hard (Gedrag) en baalt u van de bekeuringen (Gevolg)? U kunt de Situatie veranderen door de trein te pakken of de fiets te nemen. U kunt besluiten om uw gedrag te veranderen door minder hard te rijden.

Natuurlijk gaan deze praktijkvoorbeelden niet altijd voor iedereen op. U zult hier ongetwijfeld voorbeelden van kunnen opnoemen.

Het S.G.G-model en de beurs

Ook op de beurs spelen de drie kernthema’s van het S.G.G-model een hoofdrol. De situatie (S) verandert voortdurend. Bijvoorbeeld ten gevolge van veranderende macro-economische omstandigheden, bedrijfseconomische omstandigheden of bijvoorbeeld als gevolg van overheidsmaatregelen. Het beleggingsgedrag (G) uit zich door de aankoop of verkoop van aandelen.

Soms zijn er perioden aan te wijzen waarbij de gevolgen (G) van de toenmalige situatie bij beleggers in het geheugen staat gegrift. Voorbeelden hiervan zijn: de campinghausse van 1996, de bekende crashes van 1929 en 1987, de internethype en de kredietcrisis. Telkens blijkt het gedrag van beleggers te worden beïnvloed op basis van de verwachte beloning in de vorm van koerswinst en dividend. Hoe staan we er op dit moment voor? Aan de hand van het S.G.G-model kijken we naar de huidige situatie.

Situationele veranderingen

De wereld ziet er sinds vorig jaar zomer heel anders uit. U heeft het u heen zien gebeuren. Alles is in beweging. De meeste politici, bestuurders, beleidsbepalers en alle andere medewerkers zullen echt hun best doen om de juiste beslissingen te nemen. Daar twijfel ik niet aan. Ook weet ik zeker dat het niet altijd meevalt om tot een juiste beslissing te komen. Kijk maar eens naar uw eigen beleggingsbeleid of naar uw eigen privé-leven. Ook u zult op zoek zijn naar de juiste keuzes.

Elke beslissing die door de overheid, door bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen, of door uzelf wordt genomen, kan op termijn van invloed zijn op de perceptie van andere beleggers. De geschiedenis staat bol van situationele veranderingen. Voorbeelden hiervan zijn:

- Centrale banken bepalen het rentebeleid. De recente renteverlagingen zijn bedoeld om de economie weer aan de praat te krijgen. Echter, als het bovenmatige leengedrag niet wordt aangepakt wordt er opnieuw een basis gelegd voor een schuldencrisis. Bovendien kan de inflatie op termijn worden aangewakkerd. Het gevoerde beleid met renteverlagingen kan volgens mij pas succesvol zijn, zodra de kredietverlening binnen de perken wordt gehouden. Pas dan kan er een situatie optreden waar de verhouding tussen schuld en inkomen evenwichtiger wordt. Op langere termijn is daarmee ook het netto besteedbaar inkomen van consumenten gebaat. Maar ook de winstontwikkeling van het bedrijfsleven.

- Succesvol management creëert waarde voor de aandeelhouder. Investeert u in succesvolle bedrijven? U vergroot u kans op koerswinst. Warren Buffet is hier beroemd mee geworden. Op dit moment hoeven we dit item niet toe te lichten. Hopelijk wordt er door het overheidsingrijpen en het aanstellen van nieuwe commissarissen bij het bankwezen een basis gelegd voor een nieuw en succesvol beleid waar over enkele jaren iedereen weer de zoete vruchten van kan plukken.

- Overheden bepalen tegenwoordig of een bank wordt gered of niet. Gelukkig maar. Helaas, heeft het bankwezen de huidige situatie en daarmee het overheidsingrijpen helemaal aan zichzelf te wijten

- China. Inmiddels hebben al die duizenden bejaarden en studenten die vorig jaar hun spaarrekening hebben geplunderd om van dit spaargeld aandelen te kopen heel veel geld verloren op de beurs. Zij zullen zich tijdens de bodemfase wel twee keer bedenken voordat zij weer massaal zullen instappen. Tenminste, als zij daar nog toe in staat zijn!

- Ten opzichte van de zomer 2007 is de situatie totaal omgedraaid. Op dit moment is de koerswinstverhouding staat historisch laag, het dividendrendement staat relatief hoog, de verhouding tussen de koers/eigen vermogen per aandeel is relatief laag te noemen.

Gedrag

Zoals gezegd wordt het individuele gedrag van beleggers beïnvloed door veranderende situaties. Deze veranderingen zullen de perceptie ten aanzien van toekomstige beursontwikkelingen beïnvloeden. Zodra beleggers en spaarders hun verwachting beginnen bij te stellen zal vermoedelijk ook het beleggingsgedrag weer worden aangepast van risicomijdend naar risicodragend. Op dit moment verwacht niemand dat de koersen sterk omhoog zullen gaan en wie rekent er nog in de nabije toekomst op een stand van 700 voor de AEX? We kunnen nu wachten op het moment waarop beleggers hun somberheid langzaam maar zeker van zich afschudden. Is het al zover? Nee, het lijkt me op dit moment nog te vroeg om hier iets zinnigs over te zeggen. We zitten volgens mij nog steeds in de dalende fase van de beurscyclus.

Wat verwacht u van de beurs? Wat verwacht u van het economische klimaat? Heeft op grond van deze verwachtingen uw aankoop- en verkoopbeleid afgestemd? Begint u te twijfelen of de baisse nog lang kan doorgaan? Begint u na te denken over alternatieven voor een spaarrekening? Welke gevaren liggen er op macro-economisch niveau de loer. Kortom, waar is het wachten op?

Gevolg

Op den duur zal elk succes aan zijn eigen succes ten onder gaan. Succes wordt meestal door zichzelf ingehaald. Het voordeel van de oorspronkelijke beloning is op een gegeven moment uitgehold of wordt zelfs teniet gedaan door één of meerder alternatieven. Deze alternatieven vormen een bedreiging voor het bestaande succes. Zeker als deze alternatieven een grotere beloning in petto hebben, of de kans op sancties verminderd. In de toekomst zal het huidige succes van sparen worden ondermijnd door een nieuw succes van beleggen

Naarmate steeds meer mensen besluiten om te gaan sparen wordt de kans op een koersdaling steeds kleiner. Immers, het aantal beleggers dat zijn aandelen nog kan verkopen neemt steeds verder af. Bovendien kan een massale toestroom van spaargeld de rente op een spaarrekening drukken. Na verloop van tijd neemt de beloning voor beleggers weer toe als op een gegeven moment het dividendrendement weer aantrekkelijker wordt. Bijvoorbeeld als gevolg van een sterke koersdaling en van een aantrekkende economie. Een gedeelte van de spaarders ziet in dat het dividendrendement een goed alternatief ten opzichte van de rente op een spaarrekening. Sommigen zullen op een gegeven moment besluiten om hun spaarrekening leeg te halen van dit geld (hoogdividendrendement)aandelen te kopen waardoor de beurskoersen kunnen stabiliseren of zelfs weer kunnen stijgen. De koerswinsten en oplopende dividenduitkeringen (beloning) zal steeds meer mensen verleiden om het spaargeld te gebruiken voor de aankoop van aandelen.

Hoe verder?

Ik denk dat u dit model vooral kunt gebruiken na een periode met langdurige koersstijgingen of na een periode met heftige en misschien wel langdurige koersdalingen. Zeker als er records zijn gebroken kan er wel eens een moment aanbreken waarop één of meerdere alternatieven nadrukkelijker in beeld komen. Ook de media ziet op een gegeven moment keuzemogelijkheden ontstaan en zal daarover schrijven. De volgende vragen kunnen u verder helpen bij het vormen van een mening:

- Zijn er situationele veranderingen gaande? Zo ja welke?
- Ontstaan er alternatieven die een hogere beloning in petto hebben?
- Zijn er alternatieven die de kans op een negatieve sanctie verminderen?

Deze column heeft niet de intentie om u te voorzien van concrete beleggingsadviezen. Ik hoop dat u dit model kunt gebruiken om uw gedrag, maar ook van het gedrag van anderen, eens vanuit een andere invalshoek te bekijken. Het is een theoretisch model. De praktijk van alledag is natuurlijk veel gecompliceerder. Beleggen doet u op eigen risico. Bovendien ken ik mijn eigen beperkingen. Het is niet aan mij om u te adviseren. Per slot van rekening ben ik uw BEURSPSYCHOLOOG niet. Daarvoor moet u bij Jos zijn, maar ja, ook hij vindt zichzelf nog geen echte beurspsycholoog. :(

Arnoud Rademaker
Beleggingscoach

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Een model voor het ontwikkelen van een strategie
• RSS Feeds & Email abonnementen
• WO: Valkuilen bij voorspellingen

Het verkrijgen van een financiële beloning in de vorm van dividend en of koerswinst is natuurlijk de meest aansprekende motivatie die voor de hand ligt. Geld is op zich geen doel. U heeft er namelijk niets aan als u daar niets mee doet. Er kunnen verschillende redenen zijn waarom u geld wilt verdienen op de beurs.

Motivatie en onze behoeften

Vanzelfsprekend kunnen we onze biologische behoeften makkelijker vervullen zodra we meer geld te besteden hebben. Deze gedachte is voor iedereen herkenbaar. Hoe vaak dromen we ervan om meer financiële middelen voorhanden te hebben. Niet voor niets doen er zoveel mensen mee aan de Staatsloterij. We kijken graag naar datgene wat we nog zo graag willen hebben en vergeten vaak blij te zijn met datgene wat we al verworven hebben.

Ook psychosociale behoeften zijn voor de meeste mensen herkenbaar. Wie wil er niet in een veilige buurt wonen waar onze kinderen in alle rust kunnen opgroeien? We zijn toch allemaal op zoek naar een uitdagende werkomgeving? Vervolgens willen we in onze vrije tijd leuke dingen kunnen doen met vrienden, familie of kunnen deelnemen aan het verenigingsleven. Het bezitten van geld maakt het realiseren van deze wensen eenvoudiger. Sociale waardering is een andere psychosociale behoefte. Beurskenners kunnen tijdens de vette beursjaren hun hart ophalen op verjaardagen en partijtjes. Iedereen hangt aan hun lippen om de ‘gouden tip’ te horen. Beursdeskundigen worden beloond met schouderklopjes, complimenten en aanzien. Wie wil dit niet?

Sommige psychologen, zoals Adler, stellen dat we allemaal onze moeilijkheden willen overwinnen. ‘We streven naar een doel dat ons, als wij het bereiken, een sterk superieur gevoel zal geven. We vechten ons van een inferieure naar een superieure positie, van nederlaag naar overwinning, van onder naar boven’. Hoe zit het met u? Heeft u als kleine particuliere belegger er ook behoefte aan om eerdere koersverliezen, als gevolg van bijvoorbeeld de leaseaffaires, te herstellen? Misschien voelde u zich wel een loser en heeft u zichzelf ten doel gesteld om als kleine particuliere belegger betere resultaten te behalen als de fondsbeheerder van een beleggingsfonds. U wilt uw beleggingsbeslissingen zelf ter hand nemen en daardoor kunnen uitgroeien tot een onafhankelijke belegger.

Motivatie en flow

Volgens de psycholoog Frankl is ieder mens op zoek naar de zin van het bestaan. Hij maakte onderscheid tussen waarden en levensdoelen. Beleggen is een zeer complexe handeling omdat er zoveel verschillende invalshoeken zijn die een belangrijke rol kunnen spelen. Het kunnen doorgronden van al deze invalshoeken vraagt veel van uw kennis, ervaring en vraagt bovendien veel van onze vaardigheden. Door uzelf te bekwamen kunt u deze complexe activiteit tot levensdoel verheffen. Geld is dan niet het directe doel. Ik kan me voorstellen dat het u tijdens het vervullen van uw levensdoel momenten van volledige flow zult ervaren.

De hoogleraar psychologie Mihaly Csikszentmihalyi is ervan overtuigd dat het vinden van levensgeluk begint met het zoeken naar een taken die een grote vaardigheid en toewijding vereisen en ons als gevolg van een volledige toewijding veel voldoening kan opleveren.

Persoonlijk denk ik dat de onderzoeksresultaten van Mihaly ook voor beleggers van belang zijn. Mihaly heeft het over autotelische persoonlijkheden. Deze persoonlijkheid verwijst naar een individu dat over het algemeen dingen doet omwille van de activiteit zelf en niet om in de toekomst een of ander doel te bereiken. Volgens Mihaly heeft de autotelische persoonlijkheid weinig behoefte aan materiele bezittingen, vermaak, luxe, macht, of roem omdat hij zoveel bevrediging haalt uit zijn of haar bezigheden.

Wat is uw motivatie?

Het zal de meeste beleggers heel paradoxaal in de oren klinken, dat het verdienen van geld niet de meest belangrijke motivatie zou moeten zijn om te beleggen. Het kan zinvol zijn om eens stil te staan bij uw motivatie. ‘waarom doet u doet wat u doet?’ Wilt u uitsluitend geld verdienen of haalt u emotionele bevrediging uit de activiteit beleggen?

Motivatie is aan verandering onderhevig. Situationele veranderingen in uw persoonlijke levensomstandigheden of een veranderend beursklimaat kan uw motivatie versterken of juist verzwakken. Hoe ontwikkelt uw motivatie zich en hoe houdt u zich staande op het moment dat uw motivatie onder druk staat? U kunt op verschillende terreinen moeilijkheden ervaren. Bijvoorbeeld ten aanzien van het ontwikkelen van een beleggingsstrategie of als gevolg van allerlei actuele ontwikkelingen die het zicht op de huidige fase van de beurscyclus vertroebelt.

Gevoelens van onzekerheid, faalangst en of twijfel horen bij het mens-zijn. We kunnen er niet omheen. Toch kunnen deze gevoelens de droom om beurshandelaar te worden om zeep helpen. Juist omdat ten onder dreigt te gaan aan verwarring, welke ook nog eens kunnen worden opgeroepen door een stroom van tegengestelde berichten of analyses.

Ook het moment waarop u op eigen benen komt te staan kan als een loden last op uw schouders drukken en bij u het gevoel oproepen die u doet herinneren aan het moment waarop u vroeger voor het eerst zonder hulp van uw ouders op uw fonkelnieuwe fietsje voor het eerst los werd gelaten. Anders gezegd: ‘De eerste stappen op de beurs, kunnen gevoelens van paniek oproepen waardoor u deze stappen voordurend blijft uitstellen’.

Als we de werkelijkheid onder ogen zien, zullen we ontdekken dat veel beleggers tijdens de dalende fase hun motivatie zien ineenschrompelen. Er blijven relatief weinig mensen over die tijdens de dalende fase gemotiveerd blijven om door te gaan met hun beleggingsactiviteiten. Het zal mij niet verbazen als veel van de overblijvers die actief bezig blijven om zichzelf te ontwikkelen, een autotelische persoonlijkheid hebben.

Bent u nog steeds gemotiveerd om te leren beleggen? Dan is de leercirkel van Kolb een bruikbare methodiek. Wellicht dat ik hier in een volgende column meer aandacht aan kan besteden. Onze motivatie kunnen we met behulp van allerlei technieken levendig houden, tenminste als we meer willen werken zoals de autotelische persoonlijkheid te werk gaat.
Beleggen heeft dan niet het doel om zo snel mogelijk geld te verdienen, maar wordt veel meer beleefd als een uidagende activiteit waar u al uw vaardigheden en concentratie bij kunt aanwenden om tot een bevredigend resultaat te komen. Namelijk, het ontwikkelen van inzicht in beursprocessen! Tja, en dat dit ook nog eens geld kan opleveren is dan een leuke bijkomstigheid :).

Geschreven door Arnoud Rademaker
Beleggingscoach

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Boek: Beleggen, volgens de principes van de beurscyclus
• Het stellen van doelen
• Externe artikelen

Al in 1956 toonde George Miller aan dat de inhoud van ons korte termijn geheugen (ofwel het werkgeheugen) maar 5 tot 9 stukken informatie kan vasthouden om mee te werken. Meer informatie kunnen we niet opnemen in dit geheugen, tenzij we gebruik maken van trucs. Een alom bekende ‘truc’ is de cijfers van telefoonnummers te groeperen, bijvoorbeeld drie keer 4 en drie keer 9, in plaats van onthouden van elk cijfer individueel (444999). Helaas voor ons zijn de grenzen van ons geheugen niet beperkt tot het onthouden van een reeks getallen.

Ook bij het redeneren over complexe ideeën hebben we last van de beperkte capaciteiten van ons geheugen en hersenprocessen. Doordat we maar een beperkte hoeveelheid data in ons werkgeheugen kunnen houden zijn we vooral goed in lineaire denkprocessen. Een versimpeld voorbeeld van een lineair denkproces is: ‘als de inflatie toeneemt, dan zal de rente omhoog gaan, wat ervoor zorgt dat geld duurder wordt, wat schadelijk is zijn voor de economische groei, wat weer de beurs negatief beïnvloed.’ In een lineair model geeft elke variabele maar op één manier een bijdrage aan de eindconclusie: namelijk door zijn individuele waarde. We kunnen ook stellen dat in een lineair model de conclusie de eenvoudige som is van de variabelen. In een functie voorbeeld zou de conclusie kunnen bestaan uit 5 + 8 + 9 – 2 = Conclusie. Vooralsnog niks ingewikkelds en geavanceerd: vandaar dat wij mensen doorgaans goed zijn in het oplossen van problemen op een dergelijke lineaire manier.

Hoewel er bij de voorgaande redenering over de invloed van inflatie toch al een behoorlijk aantal variabelen een rol speelden, blijkt een dergelijk lineair denkproces volkomen ontoereikend te zijn bij de meer complexe problemen waarvoor de financiële markten ons stellen. Voor een compleet diepgaand begrip hebben we namelijk configural-thinking (niet-lineaire) denkprocessen nodig. Bij een non-lineair probleem is de bijdrage van elke individuele variabele aan de conclusie afhankelijk van de individuele waarden van elke andere variabele.

Dit klinkt nodeloos ingewikkeld, maar een simpel voorbeeld zal het verduidelijken. Stel dat we tot een conclusie willen komen over een bepaald probleem, en laten we aannemen dat er in totaal maar drie variabelen (A, B, en C) zijn die van invloed hebben op de conclusie. Tot zover is het nog een lineair probleem. Het wordt echter een configural-thinking probleem als deze variabelen niet alleen van invloed zijn op de conclusie maar ook van invloed zijn op elkaar. Laten we aannemen dat variabele A laag is, variabele B eveneens laag is en variabele C ten slotte hoog is. Als B nu hoog word, zal bij een configural-thinking probleem A bijvoorbeeld verspringen naar hoog en C hoog blijven. De waarde van B is veranderd en verandert daarmee ook de waarde van A. Contrasteer dit met een lineair probleem, waar de waarde van B zoveel kan veranderen als die wil: de waarde van A blijft in dat geval gelijk. Simpeler gesteld: bij een lineair probleem beïnvloeden de variabelen elkaar niet, terwijl bij een non-lineair probleem de variabelen elkaar onderling beïnvloeden. Dit probleem speelt zich ook bij beleggen en analyseren van de complexe beleggingssituaties, omdat in die situaties de variabelen elkaar doorgaans beïnvloeden.

Bij een configural-thinking denkproces kunnen we daarnaast maar maximaal 3 factoren in ons werkgeheugen houden. Stel dat de variabelen binair zijn (bijvoorbeeld ja/nee), dan heb je met 3 variabelen in een configural-thinking probleem al 8 verschillende uitkomsten. Bij 5 variabelen stijgt dit aantal tot 32 verschillende uitkomsten! Dit is dan enkel nog maar bij binaire variabelen, terwijl variabelen in een beslissing in de ‘echte’ wereld doorgaans bestaan uit (veel) meer dan twee mogelijkheden. We zullen puur overmoedig zijn om te verwachten dat we dan juiste beslissingen kunnen nemen: ons brein kan dergelijke complexe processen simpelweg niet aan. Een configural-thinking probleem kost veel meer geheugen in ons brein dan een lineair proces: we kunnen maar 3 variabelen tegelijk aan in ons werkgeheugen in het geval van een non-lineair probleem.

Alsof een configural-thinking probleem nog niet complex genoeg is, blijkt dus ook dat de relevante informatie zich bevind tussen de interacties en relaties van de individuele variabelen. De complexiteit van een dergelijk non-lineair probleem zit hem erin dat we een aantal variabelen tegelijkertijd als een onscheidbare configuratie moeten behandelen: de variabelen hebben individueel geen waarde maar verkrijgen deze pas in de interactie met de andere variabelen. Hierdoor kunnen we variabelen niet individueel evalueren zoals bij een lineair proces. Anders gezegd is het niet mogelijk de variabele die je wilt onderzoeken te veranderen terwijl je de rest constant houdt: door die ene variabele te variëren veranderen de andere variabelen ook.

Om ons beslissingsproces nog ietwat gecompliceerder te maken blijkt dat het doorgaans ook moeilijk is om aan te geven hoe men op een bepaalde conclusie kwam, en welk gewicht men aan bepaalde variabelen heeft toegekend. Zodra een beslissing is genomen vergeet men hoe men ertoe kwam. Maar ook emoties die we niet altijd onder woorden kunnen brengen spelen een rol bij onze beslissingen. Tot slot blijkt dat we meer vertrouwen krijgen in de kwaliteit van onze conclusie ook al krijgen we een grotere hoeveelheid volkomen irrelevante informatie aangeboden. Doordat het moeilijk is om relevante informatie van irrelevante informatie te scheiden leid meer informatie tot meer vertrouwen in een beslissing, ongeacht of de gebruikte informatie nu kwalitatief goed was of niet.

Het zal dan ook niet verbazen dat geavanceerde computer modellen betere voorspellers zijn dan mensen. Vooral doordat computers een groter werkgeheugen hebben zijn ze bij uitstek geschikt om te worden toegepast bij non-lineaire modellen. C. Camerer heeft in de jaren tachtig van vorige eeuw hier al eens onderzoek naar gedaan. Op 9 gebieden (o.a. aandelenkoersen, persoonlijkheidstesten, schoolprestaties) was de computer altijd beter in het maken van voorspellingen dan mensen. Sterker nog, de voorspellingen van het computer model waren gemiddeld 3.76 keer ‘juister’ dan de voorspellingen van de experts.

Concluderend

Ik heb hierboven geprobeerd enkele beperkingen van onze menselijke geheugen en beslissingprocessen te schetsen om aan te geven dat voorspellingen en analyses doorgaans moeilijker zijn dan wordt aangenomen. Dit wil niet zeggen dat het op voorhand een verloren zaak is om te proberen een analyse te maken van de financiële markt, hou er echter wel rekening mee dat complexe processen in bepaalde gevallen gewoon onze capaciteiten te boven gaan.

Geraadpleegde bronnen:
David Aronson. Evidence-based technical analysis. (2007)

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Verlies nemen
• Valkuil: ‘Exposure effect’
• Is het rendement bij de buren ook groener? Over het ‘focusing effect’

Een groep Amerikaanse onderzoekers hebben het effect van een bekende mening op inschattingen eens onderzocht. Hierbij is vooral gekeken naar het effect van de representativiteitsheuristiek. In deze context komt deze heuristiek op het volgende neer: Des te vaker een mening werd tegengekomen in het verleden, des te meer beschikbaar hij is in het geheugen, en des te bekender de mening lijkt als we hem nog eens tegenkomen. Hoe goed zijn we dan eigenlijk in het inschattingen van meningen?

Uit het onderzoek blijkt dat we hier nogal slecht in zijn. Het blijkt namelijk dat we incorrect aannemen dat een bekende opinie een populaire opinie is. Zo hebben de onderzoekers gekeken wat het effect van meerdere meningen was op een proefpersonen. Bij een positieve mening die één keer werd voorgelegd aan de deelnemers vermoedde 56.87% van de proefpersonen dat de rest van de mensen dezelfde mening was aangegaan. Zover nog niks verrassend, want deze 56% wijkt niet veel af van wat men zou krijgen als men gokt (m.a.w. de helft voor, de helft tegen). Echter, werd hetzelfde argument door dezelfde persoon drie keer herhaald, dan dachten de proefpersonen dat in de gehele populatie zo’n 66% voorstander was. Werden er drie positieve argumenten voorgelegd van drie verschillende personen, dan werd beoordeeld dat 72.18% voorstander was. Merk bij dit laatste getal ook op dat de proefpersonen te veel hebben gegeneraliseerd: door het aanhoren van slechts drie meningen werd verwacht dat maar liefst drie kwart van de gehele populatie dezelfde mening had.

Als we dus een mening van één persoon vaker horen, beoordelen we deze mening als meer wijdverspreid dan als we dezelfde mening van maar één keer van dezelfde persoon horen. Hierbij speelt ook nog dat we een mening belangrijker vinden naarmate we hem vaker hebben gehoord, ook als we hem vaker horen van dezelfde bron.

Dit effect trad ook op als proefpersonen zich ervan bewust waren dat dezelfde mening door dezelfde persoon werd verkondigd. Wel blijkt dit effect niet op te gaan als men direct na het lezen van de meningen een schatting moet maken. Dan werd er door de deelnemers wel goed gecorrigeerd voor de verkeerde inschattingen. Echter, na een kort tijdsinterval van 5 minuten was dit positieve effect verdwenen en werden herhaalde argumenten van dezelfde persoon weer als meer populairder geschat dan als deze persoon zijn mening één keer vertelde. Dit tijdseffect trad niet op als de personen voorkennis hadden over hoe populair een bepaalde mening in een groep was.

Verklaringen

Hoe valt dit eigenaardige effect nu te verklaren? Zoals met de valkuilen is dit effect gebaseerd op een correcte aanname. Immers, in het dagelijkse leven horen we doorgaans een bepaalde mening veelvuldig en van veel verschillende personen. In dat geval is het meestal correct om aan te nemen dat dit inderdaad een populaire mening is onder de mensen. Echter, in sommige gevallen (zoals in dit onderzoek), blijken we deze vuistregel ook toe te passen als de mening meerdere malen wordt verkondigd door dezelfde persoon.

Een andere mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat de proefpersonen niet wisten, of waren vergeten, dat de drie meningen door één persoon werden verkondigd. Dit bleek niet het geval te zijn: de overgrote meerderheid van de proefpersonen wist correct aan te geven van hoeveel personen een bepaalde mening afkomstig was.

De overtuigingskracht zou ook een verklaring kunnen zijn. Immers, als men meerdere argumenten van meerdere verschillende personen krijgt zou men eerder kunnen worden overtuigd. Dit bleek niet op te gaan: als er meerdere argumenten van dezelfde personen kwamen raakte men meer overtuigd dan als dezelfde persoon maar één argument gaf. De hoeveelheid argumenten blijken dus belangrijker te zijn dan of ze van verschillende personen kwamen.

Een andere alternatieve verklaring zou kunnen zijn dat we de conclusie trekken dat een vaak gehoorde mening van één persoon de heersende mening in zijn groep is. Een andere soortgelijke verklaring zou natuurlijk kunnen zijn dat deze persoon zijn mening juist zo vaak herhaald omdat zijn groep er nog niet overtuigd van is. Beide verklaringen bleken niet op te gaan in dit onderzoek: zelfs al personen ervan bewust waren dat het argument een identieke kopie was, raakten ze meer beïnvloed als ze het argument vaker werd aangeboden (44.18%) dan het maar één keer doorlezen (38.26%). Bekendheid met een mening is dus een belangrijke factor bij het beoordelen van de populariteit van een mening.

Implicaties voor beleggers

Dit onderzoek heeft belangrijke implicaties, ook voor beleggers. Als een belegger het sentiment of ‘de markt’ wil schatten moet zij zich behelpen met de enkele meningen die worden verkondigd in de media, zonder dat dit een indicatie is wat de meerderheid van de (particuliere) beleggers denkt. Volgens de resultaten van dit onderzoek zullen we de herhaalde mening van enkele analisten als dé mening van de beleggers zien. Daarnaast blijkt uit dit onderzoek dat we eenzelfde mening die vaker wordt verkondigd belangrijker wordt gevonden dan als hij maar eenmaal zou worden gemeld. Het simpelweg herhalen van een mening leid er dus toe dat we hem belangrijker vinden, ongeacht of het een valide mening is en ongeacht of deze mening de heersende opinie onder beleggers is.

Ook bleek dat mensen sterkere inschattingsfouten maken als ze geen ervaring hebben met het onderwerp. Een mening bij een onderwerp waarbij men zelf geen ervaring of voldoende kennis heeft wordt dus gezien als de mening van de groep. Dit kan bijvoorbeeld verklaren waarom veel mensen hedge funds gevaarlijke en schadelijke beleggingen vinden. Hoopgevend in dit onderzoek was dat als men wel kennis had van de groep zijn opinie, men niet werd beïnvloedt door de hoeveelheid argumenten die men las, en dus corrigeert voor de hoeveelheid dezelfde meningen.

Wat hierbij meespeelt, is dat vooral mensen met duidelijke, extreme meningen worden gevraagd voor een reactie in de media. Ondanks dan wat ‘goeroes’ ons willen laten geloven, is de markt niet zwart-wit. Doordat enkele bekende analisten hun extreme mening verkondigen kan men incorrect aannemen dat de norm voor de gehele groep even extreem is, waarin echter de overgrote (‘stille’) meerderheid anders over denkt.

Op den duur kan dit leiden tot een self-fullfilling prophecy waarbij mensen hun eigen attitude aanpassen omdat de groep als geheel een andere mening lijkt te hebben gebaseerd op één of slechts enkele veelgehoorde meningen. Daarnaast kan een individu door het hameren op zijn mening dus de ingeschatte mening van de gehele groep beïnvloeden. Kijk dus uit met het maken van schattingen gebaseerd op enkele veel gehoorde meningen.

Weaver, K., Garcia, S. M., Schwartz, N., Miller, D. T. (2007). Inferring the Popularity of an Opinion From Its Familiarity: A Repetitive Voice Can Sound Like a Chorus. Journal of Personality and Social Psychology, 92 (5), 821-833.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Valkuil: het ‘group polarization effect’
• Valkuil: Cognitieve dissonantie
• Valkuil: ‘Conservatism bias’

1. Trade your way to financial freedom – Van K. Tharp

Een bijzonder leerzaam boek dat gaat over money management, psychologische valkuilen, strategie ontwikkeling, zelfreflecties e.d.. Interessant bij dit boek is de nadruk op wat je zelf wilt van een strategie in plaats van wat de meeste winst geeft of het makkelijkst te implementeren is. Volgens de auteur is psychologie verantwoordelijk van 90% van je beleggingssucces. Een dergelijk percentage lijkt mij wat aan de hoge kant, maar het geeft wel goed aan waar de nadruk van het boek ligt. Hoe dan ook, door de nadruk op het belang van psychologie en de uitgebreide behandeling van belangrijke money management principes is dit boek erg leerzaam.

2. Way of the Turtle: The Secret Methods that Turned Ordinary People into Legendary Traders - Curtis Faith

Leerzaam boek dat onder andere gaat over psychologische valkuilen, de psychologie van de trader, maar ook aandacht besteed aan het ontwikkelen van een (trendvolgende) strategie. Ook wordt er uitgebreid stil gestaan bij robuuste systemen én wat robuuste metingen zijn van deze systemen. Al met al maakt dit het boek een regelrechte aanrader. En voor de geïnteresseerden bevat het boek de trading rules van de Turtles en hun money management principes.

3. The Complete Guide to Building a Successful Trading Business - Paul King

Een succesvolle trader kan niet zonder een trading business plan. Vooral als je zelfstandig wilt gaan traden is dit boek een handige gids. Hoewel bepaalde informatie in dit boek niet relevant is voor Nederland (zoals de Amerikaanse rechtsvormen die worden behandeld), bied dit boek nog meer dan genoeg andere waardevolle informatie. Behandeld wordt onder andere hoe een strategie te bedenken, waaruit een robuust handelssysteem bestaat, welke problemen bij implementatie kunnen ontstaan, en hoe men dient te plannen voor problemen. Ook wordt er stil gestaan bij het ‘softe aspect’ van systemen: namelijk de trader zelf.

4. Technical Analysis Explained : The Successful Investor’s Guide to Spotting Investment Trends and Turning Points - Martin J. Pring

Naar mijn idee is dit het beste technische analyse boek, beter dan Murphy’s Technical Analysis of the Financial Markets of Edwards & Magee Technical Analysis of Stock Trends. Dit boek van Pring behandeld alle aspecten van technische analyse, alsmede uitgebreid de achterliggende gedachte. Zo wordt er uitgebreid stil gestaan wat er gebeurd bij bepaalde technische patronen, waardoor het ook duidelijk wordt hoe de kopers en verkopers zich gedragen en belangrijker nog waarom ‘het patroon werkt zoals het werkt’.

5. Evidence-Based Technical Analysis: Applying the Scientific Method and Statistical Inference to Trading Signals - David R Aronson

Dit boek is zonder twijfel een must have voor de serieuze trader én belegger. Zoals de titel al aangeeft heeft de auteur de wetenschappelijke methode toegepast op technische analyse, en hiermee gekeken welke regels van technische analyse winstgevend zijn. Hoewel de conclusie enigszins teleurstellend is (namelijk dat hij geen winstgevende technische analyse regels kon ontdekken), is dit boek erg waardevol door zijn uitgebreide behandeling over de invloed van randomness op beleggingsresultaten, welke valkuilen er zijn bij backtesten, en hoe men wetenschappelijk een strategie dient te testen. Het is wel aan te raden bij dit boek om enige voorkennis te hebben over technische analyse. Voor de lezers die niet wetenschappelijk of statistisch onderlegt zijn is dit wel een pittig boek, hoewel wel alles duidelijk wordt uitgelegd. Eventueel kan dan het beste worden begonnen met hoofdstuk 4 (Statistical Anaysis), welke de statische methoden goed verklaard. Dit boek geeft je een veel sceptischere beeld van technische analyse, en documenteert duidelijk waar de tekortkomingen zitten.

6. Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets – Nassim Nicholas Taleb

Taleb heeft in dit boek overtuigend uiteengezet waarom randomness een grotere rol speelt in de markt dan we doorgaans aannemen, en welke implicaties dit heeft voor de trader. Verwacht echter geen formules of strategieën om de mate van willekeurigheid te bepalen: dit boek houd zich vooral bezig met argumenten en voorbeelden van willekeurige gebeurtenissen (de zogeheten black swans). De schrijfstijl van Taleb vereist wel enige aanpassing; hij schrijft niet op een manier dat het eenvoudig en snel wegleest. Desondanks is het boek het meer dan waard door zijn belangrijke boodschap. Na het lezen van dit boek zul je anders tegen financiële markten aankijken.

7. Market Wizards: Interviews with Top Traders – Jack D. Schwager

Dit is het eerste boek uit de Market Wizards serie van Jack Schwager en naar mijn idee ook het beste boek. Dit boek is vooral sterk in het motiveren van de lezer door de diepgaande interviews. Ook zit het vol trading tips en interessante vragen/antwoorden om eens over na te denken. Door de positieve attitude die het boek heeft is dit ook zo’n boek dat je gedeeltelijk herleest als je in een trading dip zit.

Voor de overige boeken die ik tot nu toe heb gelezen vind je in de Library korte beoordelingen.

Welke boeken vind je zelf belangrijke aanraders?

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Boek: Market Wizards
• ‘Another one down’
• Over mij

Zo gezegd, zo gedaan. Er werden grote advertenties geplaatst in de Wall Street Journal, Barron’s en de New York Times. Hierop kwamen meer dan duizend reacties van mensen die maar al te graag succesvol wouden leren traden onder de coaching en hulp van deze twee grootmeesters. Na enkele selectieronden bleven er uiteindelijk 13 over. Deze groep vormde de eerste ‘Turtle class’ van 1983.

Hoewel er een uitgebreide training plaats vond, bleken sommige Turtles niet in staat te zijn de handelsregels (volledig) te implementeren. Hierdoor werd niet elke trader een succes, terwijl sommigen met dezelfde strategie wel goed overweg konden. Zodoende verdiende de groep als geheel een gemiddeld rendement van 80% per jaar voor enkele jaren. Ook recent blijken Turtles nog goede prestaties te boeken. Hoewel de rendementen erg indrukwekkend zijn, mag niet worden vergeten dat deze werden behaald met een trend following futures strategie die ook flinke drawdowns kent.

Money management regels van de Turtles

Curtis Faith was één van de mensen die in de eerste groep Turtles kwam. In zijn excellente boek besteed Faith ook aandacht aan de money management regels die deze groep beleggers/handelaren gebruikte.

Zoals gezegd gebruikten de Turtles een strategie die ook grote risico’s kende. Deze bereidheid tot het nemen van risico’s zie je ook terug in de definitie van money management die Faith geeft: ‘de kern van money management is om niet zo veel geld te riskeren dat je geld op is voordat de goede trends komen’ (Way of the Turtle, p. 247). Waar de meeste andere beleggers zich vooral richten op het voorkomen van een bepaald procentueel verlies, bijvoorbeeld -25%, richten de Turtles zich in hun aanpak op het voorkomen van een totaal verlies.

Het bepalen van een positie omvang

Om tot de omvang van een positie te komen deden de Turtles 4 stappen:

1. Het berekenen van N.
N geeft de onderliggende volatiliteit weer van een bepaalde markt. Hiervoor namen ze de 20 dagen exponentiele moving average van de Average True Range (ATR). Deze indicator zit praktisch in elk technische analyse pakket. Ook via websites kan deze waarde worden gevonden. Om N te berekenen wordt de volgende formule gebruikt:

N = (19 x PDN x ATR) / 20.
PDN staat hier voor Previous Day’s N.

2. Aanpassen voor dollar of euro volatiliteit.
Vervolgens pasten ze de volatiliteit van de markt (de N uit de vorige stap) aan op de hoeveelheid dollars/euro’s die de volatiliteit inhield. Deze stap is alleen noodzakelijk voor het traden in futures. Bij aandelen is de gevonden waarde bij stap 1 ook direct de volatiliteit in euro’s of dollar. Echter, bij futures kan het voorkomen dat 1 punt verschil in de index een waarde heeft van bijvoorbeeld 10 euro (Eurostoxx), 25 euro (DAX) of 50 dollar (S&P mini). In dat geval dien je dus de volatiliteit te vertalen naar het aantal euro’s of dollars, wat met de volgende formule gaat:

Dollar (euro) volatiliteit = N x dollars (euro’s) per punt

3. Volatiliteits aangepaste positie units.
De posities werden opgebouwd in zogeheten units. Deze hadden een dergelijke omvang dat 1N eveneens één procent van de portefeuille was. Een unit werd dus als volgt berekend:

Unit omvang = 1% van portefeuille / markt dollar (euro) volatiliteit
Of
Unit omvang = 1% van portefeuille / ( N x dollars (euro’s) per punt)

Een index met een stand van 6.500 punten met 25 euro per punt en een dagelijkse N van 100 heeft dus voor een portefeuille van € 1.000.000,- een positie omvang van:
Unit omvang = (0.01 x € 1.000.000,-) / (100 x 25) = 4 contracten.
Één unit is in dit voorbeeld dus 4 contracten. Deze units werden toen door de Turtles eens per week opnieuw berekend.

4. Het bepalen van de positie omvang.
Omdat de Turtles grote accounts hadden (minstens $1 mln) en omdat ze op meerdere markten handelden hadden ze vier verschillende niveaus van positie omvang:

1e niveau: Een enkele markt, maximaal 4 units.
Per markt (bijvoorbeeld olie) werden er maximaal 4 units ingenomen. In het rekenvoorbeeld van hierboven worden er dus maximaal 4 contracten per unit x 4 units = 16 contracten tegelijk ingenomen.

2e niveau: Sterk gecorreleerde markten, maximaal 6 units.
Bij sterk gecorreleerde markten namen ze maximaal 6 units in, in een bepaalde richting (long/short). Zat men dus al 4 units long in een markt, dan mochten er in een sterk gecorreleerde markt maar 2 extra units worden geopend.

3e niveau: Zwak gecorreleerde markten, maximaal 10 units.
Bij zwak gecorreleerde markten mochten maximaal 10 units in een bepaalde richting worden aangehouden (long of short).

4e niveau: Enkele richting, long of short, maximaal 12 units.
Het totale aantal units dat een Turtle in een bepaalde richting mocht hebben waren 12 units, dus maximaal 12 units long of maximaal 12 units short.

Stops.
Voor de stops hanteerden de Turtles maximaal 2 procent risico, wat in hun geval overeenkwam met 2N. Zodra dit werd bereikt begonnen ze met het afbouwen van hun posities.

Concluderend

De toegepaste money management regels door de Turtles zijn vooral geschikt voor langere termijn strategieën met groot account. Ondanks dat ze oorspronkelijk zijn bedoeld voor futures markten zijn ze ook toepasbaar op aandelen beleggingen. Ondanks dat deze regels wellicht niet toepasbaar zijn op particuliere beleggers, vallen er toch enkele belangrijke punten uit te halen. Vooral het rekening houden met volatiliteit en correlatie zijn belangrijke punten voor een money management strategie. Ook al zijn de regels wellicht niet toepasbaar op je eigen strategie, wellicht dat ze inspiratie bieden om te komen tot een betere money management aanpak.

Geraadpleegde bronnen:
Curtis M. Faith – Way Of The Turtle.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Money management artikelen
• 7 interessante en leerzame boeken voor traders
• 3 tips voor het reduceren van spanning met money management regels

Soms worden bepaalde biases aangegrepen om aan te tonen dat de efficiënte markthypothese niet werkt. Naar mijn idee wordt er dan voorbij gegaan aan een belangrijk aspect van deze valkuilen: ze spelen op een individueel level. Een individu is verre van efficiënt doordat bepaalde processen de informatie verwerking verstoren. Echter, op een collectief level speelt dit minder. Immers, de individuele fouten worden er dan uitgefilterd. Als iemand bijvoorbeeld een long positie opent door overconfidence en de confirmation bias, zal er waarschijnlijk ook iemand zijn die juist vol overmoed zijn short positie opent. Hier spelen dus twee psychologische valkuilen een rol, maar per saldo verandert er niks: de koers zal nog steeds de fundamentele waarde reflecteren. De individuele belegger kan zich wel irrationeel gedragen, maar door de diversiteit van beleggers en strategieën worden de fouten tegen elkaar weggestreept.

Er zitten wel enkele voorwaarden aan deze efficiënte markt die niet wordt beïnvloed (op een collectief level) door psychologische valkuilen. Ten eerste moeten er voldoende irrationele beleggers te zijn met ongecorreleerde strategieën. Zouden er maar enkele irrationele beleggers zijn, of zouden beleggers (sterk) gecorreleerde strategieën hebben, dan zou er sprake zijn van een inefficiënte markt omdat hun fouten dan niet op een collectief level worden geannuleerd. Er valt dan te beargumenteren dat mensen dezelfde soort fouten maken.

Een ander punt wat kan meehelpen bij een efficiënte markt is arbitrage. In dat geval verkoopt men iets wat overgewaardeerd is, om te kopen datgene wat ondergewaardeerd is. Met een dergelijke strategie wordt de koers meer naar zijn fundamentele waarde gebracht, en de invloed van psychologische valkuilen beperkt. Dit lijkt dan ook een geniale manier te zijn om ervoor te zorgen dat de markt zich rationeel en efficiënt gedraagt. Alleen zit er een probleem aan de arbitrage strategie: er zit een risico aan. Een aandeel hoeft zich immers niet terug naar zijn fundamentele waarde te bewegen. De koers kan nog verder van zijn ‘fundamentele waarde’ afwijken, of op hetzelfde niveau blijven. Doordat de arbitrage strategie dus ook een risico heeft, kan deze strategie niet onbeperkt worden toegepast. Hierdoor zal arbitrage niet de collectieve irrationele acties tijdens bubbels corrigeren.

Heeft de markt dan altijd gelijk? Nee. Zoals zojuist besproken zitten er enkele (onrealistische) voorwaarden aan. Daarnaast speelt ook het sentiment een rol. Als het sentiment onder groepen beleggers doorslaat naar de positieve of negatieve kant zullen de koersen afwijken van de fundamentele waarde. In dat geval gedragen beleggers zich irrationeel (volgens de efficiënte markthypothese) op een collectief level. Echter, dergelijke extreme bubbels komen niet vaak voor. Desondanks speelt het sentiment ook een rol zonder dat er direct sprake hoeft te zijn van een bubbel of crash. Je zou kunnen zeggen (theoretisch gesproken) dat het sentiment de richting (long/short) van de psychologische valkuilen bepaalt dan wel beïnvloed.

Belangrijk is het verschil van psychologische valkuilen op het individuele level en die er spelen op het collectieve level. Op het laatste niveau kunnen valkuilen elkaar annuleren, terwijl men er op een individueel niveau flink last van kan hebben. De markt is naar mijn idee niet rationeel óf irrationeel, en zoals wel vaker zal de waarheid ergens in het midden liggen.

Al met al is inefficiëntie de regel in de markt, en efficiëntie de spreekwoordelijke uitzondering.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Externe artikelen
• Psychologische valkuilen bij beleggen
• Psychologische valkuilen (1)

Een drietal Amerikaanse onderzoekers heeft eens gekeken naar de impact van manager kenmerken (intelligentie, werkervaring en leeftijd) op de prestaties van hedge funds. Hiertoe hebben ze data bekeken van 1.002 fondsen over de periode tussen januari 1994 en september 2003. Omdat er geen intelligentietests konden worden afgenomen bij elke individuele manager hebben de onderzoekers ervoor gekozen hiervoor de SAT score te gebruiken van de school waaraan men is afgestudeerd. Dit is het grootste minpunt aan dit onderzoek.

De onderzochte fondsen hadden een gemiddeld rendement van 3.33% per kwartaal, waren gemiddeld 4 jaar oud en hadden een gemiddelde omvang van $86 miljoen. De gemiddelde SAT score lag rond de 1.300 en de meerderheid van de fondsen werd beheerd door één of twee managers. De gemiddelde leeftijd van de managers was 44 jaar, de jongste was 27 en de oudste meer dan 72. Gemiddeld zijn deze managers 3 tot 4 jaar in dienst van het fonds: de meerderheid van de fondsen was dan ook opgericht door de manager zelf.

Intelligentie en prestaties

Één van de interessantste bevindingen uit dit onderzoek is natuurlijk een (mogelijke) link tussen intelligentie en prestaties: zijn intelligentie managers beter dan minder slimme fondsbeheerders?

Uit dit onderzoek bleek dat slimme fondsmanagers winstgevender zijn, minder risico nemen, en bij een grotere fondsomvang meer winstgevender te zijn. Een 200-punten hogere SAT score leidt tot een extra outperformance van 0.73% per jaar. Gecontroleerd voor risico was dit effect tussen de 0.62 en 1.39% extra rendement per jaar. Daarnaast leidt een hogere SAT score ook tot een 1.91% hogere groei in beheerd vermogen per kwartaal. Dit suggereert dat (potentiële) investeerders meer vertrouwen in superieure rendementen uit het verleden hebben als de manager een hogere opleiding heeft genoten.

Ondanks dat een intelligente manager minder risico blijkt te nemen, was een tegengesteld effect waarneembaar bij zogeheten risk arbitrage (oftewel merger arbitrage) hedge funds. Bij fund of funds was het effect van intelligentie van de fondsbeheerder groter. Waarschijnlijk komt dit doordat een manager van een dergelijk hedge fund verstand moet hebben van meerdere complexe beleggingsstrategieën.

Werkervaring, leeftijd en prestaties

Ook is er gekeken naar de invloed van werkervaring en leeftijd op prestaties. Een opvallend resultaat hierbij is dat een manager met 5 jaar minder werkervaring een outperformance van 0.26-0.54% per jaar weet te behalen (gecorrigeerd voor risico). Over het risico gesproken: een manager met minder werkervaring bleek wel meer risico te nemen dan zijn collega’s met meer ervaring. Het effect van de hoeveelheid werkervaring was van een grotere invloed op de genomen risico’s dan de leeftijd. In dit onderzoek kwam naar voren dat een jonge manager niet per definitie meer risico’s neemt dan zijn oudere collega’s.

Als wordt gekeken naar leeftijd dan valt op dat oudere managers minder instroom krijgen ondanks superieure prestaties. Het kan zijn dan dat oudere managers minder behoefte hebben om hun fonds verder te laten groeien. Daarnaast kan het zijn dat potentiële investeerders in een hegde fund de superieure prestaties van een oudere manager als minder informatief beschouwen dan de superieure prestaties van een jongere fondsbeheerder. Een oudere fondsbeheerder heeft zich namelijk al bewezen en goede prestaties lijden dus niet tot een plotselinge nieuwe instroom aan te beheren vermogen. Jongere fondsbeheerders vergeleken met oudere managers hebben doorgaans hogere rendementen, meer instroom, en nemen meer risico.

In- en uitstroom, geslacht en soort opleiding

In dit onderzoek kwam ook naar voren dat hedge funds snel hun beheerde vermogen zien vertrekken als er slechte rendementen worden geboekt, dit in tegenstelling met beleggingsfondsen. Bij beleggingsfondsen wordt er doorgaans namelijk maar (relatief) weinig vermogen aan een fonds ontrokken als de prestaties slecht zijn. Voor beide typen fondsen (hedge funds en beleggingsfondsen) gaat op dat positieve rendementen wel zorgen voor een sterke instroom aan nieuwe gelden.

Ondanks dat uit andere onderzoeken blijkt dat vrouwen betere beleggers zijn, werd er geen noemenswaardig verschil aangetroffen tussen mannelijke en vrouwelijke hedge fund managers. Ook de soort opleiding van de manager (CFA/CPA, MBA, of Ph.D.) bleek geen betekenisvol effect te hebben op de rendementen.

Ook leuk om even te vermelden is dat volgens een ander onderzoek de abnormale rendementen van hedge funds niet kunnen worden toegeschreven aan geluk, en dat dergelijke rendementen ook op jaarlijkse horizonnen persistent is.

Wat is de invloed van manager eigenschappen op de prestaties van beleggingsfondsen?

Doordat beleggingsfondsen een beleggingsproces hanteren wat duidelijk is omschreven in een strategie, en omdat er meestal een heel team verantwoordelijk is voor positie aankopen en verkopen, spelen manager eigenschappen een kleinere rol. Uit een ander onderzoek is weliswaar gebleken dat een intelligentere beleggingsfondsmanager weliswaar ietwat hogere bruto rendementen haalt, maar gecorrigeerd voor risico was er geen sprake meer van betekenisvol effect.

Concluderend

De kenmerken van een hedge fund manager (intelligentie, leeftijd en werkervaring) zijn zowel van invloed op de rendementen, het risicoprofiel evenals op de omvang van een fonds. De gevonden resultaten in dit onderzoek suggereren dat beleggers er beter aan doen om te investeren in jonge, intelligente beheerders, indien de andere factoren gelijk zijn.

Li, Haitao, Zhao, Rui and Zhang, Xiaoyan, “Investing in Talents: Manager Characteristics and Hedge Fund Performances” (March 1, 2008). Available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=990753

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Wat maakt een mening een populaire mening? – Over inschattingsfouten door veel voorkomende meningen
• Wat gebeurt er met de prestaties van een beleggingsfonds na het verkrijgen van 5 Morningstar sterren?
• Links

Naast dat een regel winstgevend moet zijn er enkele andere aspecten waarvan ik denk dat ze belangrijk zijn. Hieronder heb ik enkele dingen genoemd waarmee je rekening kunt houden bij het brainstormen over handelsregels. Uiteindelijk is het afhankelijk van je eigen strategie en persoonlijke voorkeuren wat een regel ‘goed’ maakt.

Dingen om rekening mee te houden bij een ‘goede’ regel:

Een goede theoretische basis en hieruit voorspellingen kunnen doen.
Het voordeel van een theoretische onderbouwing is dat je beter de situaties kun identificeren waarin je regel waarschijnlijk niet zal werken. Daarnaast is het doorgaans makkelijker vertrouwen te hebben in een regel als je weet dat deze een daadwerkelijke basis heeft waarom hij werkt. Het voordeel van het kunnen doen van voorspellingen uit je theoretische basis is dat je eenvoudig kunt bepalen of je theorie valide is: als de voorspelde gebeurtenis niet plaats vind is je theorie incorrect.

Bij het bedenken van een theorie waarom ‘de markt werkt zoals hij werkt’ is het raadzaam er rekening mee te houden dat een simpele theorie altijd beter is dan een complexe. Een complexe theorie heeft namelijk als nadeel dat hij maar in bepaalde (zeldzame) gevallen op gaat omdat er aan heel wat condities moet worden voldaan. Een té complexe theorie heeft ook het risico dat achteraf alles valt te verklaren met deze theorie, wat hem niet bijzonder sterk maakt.

Een ‘goede’ regel presteert beter dan een willekeurige (random) regel in dezelfde periode en met dezelfde position bias.
Het spreekt voor zich dat een ‘goede’ regel beter moet presteren dan een willekeurige regel die op dezelfde onderzochte periode wordt toegepast.
Waar echter ook rekening mee moet worden gehouden is de position bias van de regel. Deze position bias is een karakteristiek die bepaald bij welke positie (long/short) de voorkeur (‘bias’) van de regel ligt. Een regel die relatief vaak een long positie opent zal het extra goed doen in een markt met een positieve stijgende trend. Dezelfde regel zal het extra slecht doen in een bearish markt, omdat hij in zo’n markt relatief weinig short signalen geeft en juist veel long posities opent. Wil je dus handelsregels met elkaar vergelijken, hou dan rekening met de position bias van beide regels. Hou tot slot ook rekening met de condities voor het openen van een positie: wordt een long positie (relatief ten opzichte van een short positie) niet veels te makkelijk getriggerd? Als je bijvoorbeeld long gaat bij een RSI waarde van > 70 maar pas short gaat bij een RSI onder 15, zul je waarschijnlijk geen gelijkheid (+/- 50/50) qua posities krijgen. Ook kan het interessant zijn om te kijken wat er gebeurd met de prestaties als de regel wordt omgedraaid.

Een ‘goede’ regel bestaat uit niet te veel variabelen en is daarmee duidelijk in zijn interpretatie. Hij bevat ook niet te weinig variabelen: een balans tussen té complex en té simpel.
Hoewel dit niet concreet valt aan te geven komt het eigenlijk op het volgende neer: een té simpele regel laat rendement liggen of is extra risicovol dan eigen noodzakelijk is. En een té complexe regel is waarschijnlijk ‘passend gemaakt’ bij de data en heeft daarmee de garantie dat toekomstige resultaten altijd slechter zullen uitvallen. De kunst is de balans hiertussen te vinden. Een mogelijkheid om dit te doen is om steeds iets meer complexiteit aan de regel toe te voegen totdat de resultaten steeds verder verslechteren. Doordat je dan een reeks data hebt van hoe de regel presteert bij een bepaalde complexiteit valt te beoordelen wanneer de regel té complex is voor je strategie.

Een ‘goede’ regel lijdt niet aan de look-ahead bias.
De look-ahead bias vindt plaats wanneer een regel gebaseerd is op bepaalde data die op dat moment niet beschikbaar is of waarop men niet kan handelen. Een extreem voorbeeld hiervan is het uitvoeren van een backtest waarop je een signaal krijgt op de slotkoers en vervolgens een positie opent. Ook het niet meenemen van (gebrekkige) liquiditeit kan de resultaten van een historische test vertekenen.

Een ‘goede’ regel presteert goed in een representatieve data sample.
Vanzelfsprekend moet een ‘goede’ regel goed presteren op het stuk data waarop hij wordt getest. Echter moet er ook worden gekeken in hoeverre deze data representatief is voor de doelstellingen van de regel en de toekomst. Hoewel het niet mogelijk is te bepalen hoe de markt zich in de toekomst zal gaan ontwikkelen, is het wel duidelijk dat het testen van een regel in de periode 1999-2000 resultaten geeft die niet vergelijkbaar zijn met de resultaten die hij in 2008 zal gaan behalen. Zorg dat je data sample dusdanig uitgebreid is dat je regel in voldoende verschillende marktcondities kan worden getest.

Een ‘goede’ regel werkt in verschillende soorten markten en momenten, en geeft hierbij voldoende signalen.
Dit heeft gedeeltelijk te maken met het voorgaande punt: om te bepalen of een regel werkt dienen er wel voldoende transacties te worden gepleegd om iets zinnigs over de effectiviteit van de regel te zeggen. Als een regel maar 10 transacties heeft gedaan in een berenmarkt kun je niks zinnigs zeggen over de prestaties van de regel als er een nieuwe bear markt aanbreekt.

Een ‘goede’ regel heeft een exit nabij de top.
Hoewel het sluiten van een positie bij de top (long) of bodem (short) niet erg realistisch is, heeft een ‘goede’ regel naar mijn idee wel een exit nabij die top of bodem. Dit om te voorkomen dat je exit signaal volkomen willekeurig is en dus geen extra waarde toevoegt aan je gehele strategie. Als je regel wel erg vaak te vroeg en dan weer veels te laat de positie sluit, dan wordt het eens tijd te kijken naar je exit signaal, wellicht dat je daar nog wat aan kunt verbeteren. Ditzelfde geld voor je stoploss condities: word je wel opvallend vaak direct na openen van een positie uitgestopt, licht dan je entry, stop condities en money management principes eens door.

Een ‘goede’ regel heeft niet een onrealistisch hoog winpercentage.
Een regel die een onrealistisch hoog winpercentage geeft, zeg meer dan +/- 75%, is naar mijn idee gebaseerd op een afwijkend (tijdelijk!) patroon in de markt en dat maakt de regel niet robuust. Uiteindelijk zal een onrealistisch hoog winpercentage een ‘hoog winpercentage’ worden.

Een ‘goede’ regel heeft voldoende transacties om waarde te geven aan back test.
Hoewel het lijkt dat doorgaans 30 tot 40 transacties als vuistregel wordt aangehouden is dat veels te weinig om de effectiviteit van een regel goed te kunnen beoordelen. Meer dan 100 is al beter, en meer dan tweehonderd is al redelijk. Neem ook de periode mee in je beoordeling: 100 transacties over een periode van 3 maanden zegt nog niks over de toekomstige te verwachten prestaties. Des te meer transacties en des te uitgebreider de data periode, des te beperkter de invloed van randomness.

Een ‘goede’ regel past bij iemands persoonlijke doelstellingen.
Een ‘goede’ regel behoort naar mijn idee ook te passen bij de doelstellingen van de belegger of trader. Als trader niet erg risiconemend is, zal een regel die een volatiel resultaat veroorzaakt moeilijk zijn te implementeren. Hetzelfde gaat op voor iemand die slecht tegen losing streaks kan; in dat geval is er een regel met een relatief hoog winpercentage nodig. Voor een belegger die het belangrijk vind om vooraf zijn maximale risico te lopen dient de regel daar ook aan te voldoen. Ondanks dat dit punt onderaan de lijst staat is dit wel één van de belangrijkste punten bij het ontwikkelen van een strategie. Als je weet wat je wilt valt daar je strategie op te ontwikkelen.

Nog iets over data-mining.

Als men regels gaat zoeken via data-mining (een hele reeks regels testen op de data in de hoop een winstgevende te vinden) zijn er nog enkele extra dingen om rekening mee te houden. Als je kiest voor de regel met het hoogste rendement, dan kies je eigenlijk ook impliciet voor die ene regel die het meeste geluk had in je data set. Het is onwaarschijnlijk dat een dergelijke regel in de toekomst evenveel geluk heeft. Niet dat het direct een slechte regel is, echter zullen de toekomstige rendementen wel minder dan de historische test suggereert. Tot slot is het bij data-mining zo dat des te meer regels je test, des te meer het rendement dient af te wijken van 0. Immers, als je meerdere regels test vergroot je ook de kans dat je een grote gelukstreffer hebt, die door veel geluk een positief rendement behaalt. En een regel die door toevalligheden (lees: geluk) in het verleden goed presteerde hoeft dit niet evengoed te doen in de toekomst.

Bovenstaande punten zijn denk ik belangrijk bij het beoordelen van de geschiktheid van een regel of een idee. Plaats je toevoegingen in de reacties hieronder!

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• 5 dingen die traders kunnen leren van wetenschappers
• 7 interessante en leerzame boeken voor traders
• Een model voor het ontwikkelen van een strategie

De letter ‘R’ staat voor je initiële risico. Soms wordt het in de literatuur en op beleggingsfora R genoemd, dan weer R waarde of een R-multiple. Echter komt het allemaal op hetzelfde neer. Dit concept van R is praktisch hetzelfde als een risk/reward ratio. Een risk/reward ratio van 1:2.8 komt namelijk overeen met een R waarde van 2.8.

Het gebruik van R heeft wel enkele voordelen over risk/reward ratio’s, en is daarnaast ook populairder. De voordelen van het gebruiken van R is dat het eenvoudiger is om te zien wat je winst (of verlies) was relatief aan je risico, en ook valt het gemiddelde (oftewel de expectancy (de verwachtingswaarde)) over meerdere trades eenvoudiger te berekenen dan het geval is bij de risk/reward ratio. Doorgaans worden risk/reward ratio’s vooral gebruikt bij het beoordelen van potentiële beleggingen, waar de individuele R waarden gebruikt worden om transacties achteraf te vergelijken. Als je met een strategie werkt die geen koersdoelen geeft is het gebruiken van R waarden stukken eenvoudiger dan risk/reward ratio’s.

R waarden kunnen daarnaast makkelijker in een spreadsheet worden ingevoerd om de expectancy en de verdeling van R waarden te berekenen. In dat laatste geval kunnen we het gemiddelde, maximum, minimum maar ook standaardafwijking en percentielen berekenen van de R waarden van een strategie. Op die manier is het mogelijk een diepgaand begrip van een strategie te krijgen.

Welke manier je hanteert is je eigen keuze. Persoonlijk vind ik de R-multiples duidelijker dan de risk/reward ratio, en handig bij het berekenen van de verwachtingswaarde en andere data. Welke manier je hanteert, R of de risk/reward ratio, maakt op zich niet veel uit. Het belangrijkste is dat je op één of andere manier je winsten relatief ten opzichte van je risico’s meet, om zodoende een beter begrip te krijgen voor de risico’s en de kenmerken van je strategie.

Verdere voordelen van R-multiples

Zoals gezegd zijn R waarden makkelijker te interpreteren dan risk/reward ratio’s. Daarnaast is het eenvoudiger om de gemiddelde verwachtingswaarde, je expectancy, te berekenen. Je telt simpelweg de individuele R’s op, en deelt ze door het totale aantal transacties.

De interpretatie van R is daarnaast ook gelijk over trades. Mocht je een position sizing model gebruiken waarbij je een positie omvang hebt die bij elke belegging een vast percentage of een vaste hoeveelheid euro’s riskeert bij elke trade, dan heeft R dezelfde waarde over verschillende transacties. Stel dat je maximaal 100 euro wilt riskeren op elke trade, dan maakt het niet uit of je 20 aandelen Fortis, 50 aandelen Fortis of 500 aandelen van Shell koopt: je R blijft gelijk over verschillende trades, namelijk 100 euro. Een resultaat van 2R (2 keer je initiële risico) komt dan overeen met een winst van 200 euro, ongeacht welke belegging (Fortis of Shell) en hoeveel aandelen je hiervoor kocht. Hierdoor kun je beter je beleggingen onderling met elkaar vergelijken.

Het is ook relatief eenvoudig om met behulp van je R waarde je mogelijke rendementen uit te rekenen. Vooral bij het testen van verschillende maximale positie groottes komt R vooral van pas. Door je maximale risico te variëren (dus de feitelijke (euro-)waarde van R aan te passen), kun je snel testen hoe je resultaat zou zijn veranderd bij het nemen van meer of minder risico. Stel dat je nu 100 euro riskeert per belegging, dan geeft een 2R resultaat een winst van 200 euro. Breng je echter je risico terug naar 60 euro, dan geeft een 2R resultaat je een winst van 120 euro. Een -1R verlies zal je dan echter ook maar 60 euro kosten in plaats van 100. Hiermee kun je eenvoudig je historische resultaten simuleren met meer óf minder risico, en zo bekijken wat de impact van een ander risiconiveau op je resultaten zal hebben.

Risk/reward ratio en R waarden

Aangezien R je initiële ‘maximale’ risico weergeeft (dat wil zeggen: de huidige koers minus je stop-loss niveau) valt een R waarde eenvoudig te bepalen. Stel dat je een aandeel koopt van 10 euro, met een stop-loss op 9.50. R is je initiële risico, wat in dit geval dus 0.50 is. Verkoop je dit aandeel op 11.50, dan is je resultaat een risk/reward van 1:3 of 3R. Immers, R is 0.50, en je totale winst is 1.50. Er geld dus: 1.50 (winst) / 0.50 (initiële risico) = 3R. Een waarde van 1R geeft aan dat je gerealiseerde resultaat gelijk was aan je maximale risico. Om de R-multiple te berekenen deel je dus je winst (of verlies) door je risico. Een negatieve R-multiple geeft aan dat de trade verlieslatend was, en een waarde van -1R geeft aan dat je bent uitgestopt. Een R waarde die lager is dan -1R betekend dat de stop-loss niet is uitgevoerd, wellicht doordat de koers erg volatiel was of flink lager opende. Het komt erop aan om je verliezen niet groter te laten worden dan je oorspronkelijke risico, dus je verliezen te beperken tot -1R.

Met hetzelfde gemak is de risk/reward ratio te vertalen naar een R waarde. Hiervoor hoeft er geen extra rekenstap te worden gemaakt, maar neem simpelweg het ‘reward’ gedeelte van de risk/reward ratio. Bijvoorbeeld: een gerealiseerde risk/reward ratio van 1:2.83 geeft een R waarde van 2.83.

Onderstaand voorbeeld licht het verschil, en de overeenkomst, tussen de risk/reward ratio en R verder toe. Merk op dat de risk/reward ratio vooral handig is bij het beoordelen van een potentiële belegging en de R waarde gebruikt wordt voor het beoordelen van een gerealiseerde belegging. Deze voorbeeldgegevens zijn hetzelfde als die werden gebruikt in het artikel over de risk/reward ratio:

#	stop-loss         koersdoel (de ‘reward’)     risk/reward ratio  R
1	8,70 (-1,30)	12,20	(+2,20)		1: 1.69		1.69
2	6,50 (-3,50)	18,90 	(+8,90)		1: 2.54 		2.54
3	9,15 (-0,85)	14,30 	(+4,30)		1: 5.06		5.06
4	9,90 (-0,10)	10,33 	(+0,33)		1: 3.3		3.3

Concluderend

R waarden bieden dezelfde voordelen als de risk/reward ratio, met als belangrijkste pluspunt dat beiden de (mogelijke) opbrengst relateren aan het maximale verlies. Hierdoor vallen behaalde beleggingsresultaten beter te vergelijken dan alleen te kijken naar de hoeveelheid winst of verlies er is behaald. R waarden hebben ook nog enkele extra voordelen in vergelijking met de risk/reward ratio: ze zijn duidelijker en kunnen goed dienen om de verwachtingswaarde van een strategie te berekenen.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Money management artikelen
• Basisprincipes
• De ‘psychologische stop-loss’: Een belangrijk maar veelal vergeten aspect van money management

Informatie

Het koersverloop staat niet op zichzelf maar is altijd een afspiegeling van veranderende omgevingsfactoren. Deze omgevingsfactoren, bijvoorbeeld macro-economische cijfers, staan altijd in verband met andere cijfers. Op deze wijze ontstaat er een context ofwel een beursomgeving. Slechte werkloosheidscijfers kan van invloed zijn op de psychologie van de massa. Zij kunnen somber gesteld zijn, hetgeen zich vertaald in een lager consumentenvertrouwen die uiteindelijk de consumentenbestedingen in negatieve zin kunnen beïnvloeden.

Het is erg moeilijk om te voorspellen welk effect alle veranderingen op elkaar teweeg brengt. Hoe kunt u weten wat al deze informatie voor een gedachten oproept in de hoofden van al die miljoenen beleggers, consumenten en beleidsmakers. Bijvoorbeeld:

‘Welk effect heeft een hogere olieprijs op het gedrag van de consument en welk effect heeft dezelfde hogere olieprijs op het investeringsbeleid van Oliebaronnen uit het Midden-Oosten. Zij krijgen steeds meer te maken krijgen met sociale onlusten als gevolg van de stijgende inflatie. Oliebaronnen hebben hun valuta gekoppeld aan de dollar. Blijven zij dit doen? Welk gevolg zal hun gedrag hebben op de koersontwikkeling van de AEX of van overheden die de oliesector willen nationaliseren?’

Betekenis geven

Alle beursinformatie of al het economische nieuws krijgt pas betekenis zodra u in staat bent om te beschrijven welke ontwikkelingen er gaande zijn. Nog belangrijker is het om te weten welke consequenties deze ontwikkelingen hebben voor macro-economische cijfers, bedrijfseconomische cijfers, beleggersentiment en bijvoorbeeld koerstechnische factoren. Als er iets op één of meerdere gebieden verandert, kan dit de koersen beïnvloeden. De beursomgeving verandert continu. U staat voor de opdracht om deze veranderingen steeds maar weer een betekenis te geven. Pas dan kunt u een weloverwogen beleggingsbeslissing nemen.

Door de alsmaar veranderende beursomgeving in kaart te brengt kunt u beter begrijpen wat er op de beurs gebeurt en welke consequenties dit op termijn heeft voor de koersontwikkeling. Het categoriseren van nieuwsfeiten naar macro-economische cijfers, bedrijfseconomische cijfers, politieke ontwikkelingen en koerstechnische gegevens, kan u helpen bij het vergroten van uw inzicht. U kunt daarmee een betere belegger worden.

Waarnemen met oogkleppen op

Zoals gezegd zit de wereld op een complexe manier in elkaar. Deze complexiteit kan allerlei spanningen oproepen omdat er sprake kan zijn van een gevoel van controleverlies. U kunt al snel het gevoel krijgen dat u het overzicht mist. Om dit gevoel te compenseren kunnen beleggers de complexe wereld gewoon vereenvoudigen. U kunt de beursomgeving vereenvoudigen door uzelf te richten op een beperkt aantal gegevens. Ofwel, u sluit zich af voor nieuwsfeiten. In plaats van het bos ziet u slechts de voorste rij bomen. Dit is niet vreemd maar blijkt een veelvoorkomend menselijk proces te zijn vanwege de beperkingen van onze hersenprocessen. Jammer genoeg kunnen we 5 tot 9 cijfers of hetzelfde aantal woorden tegelijk in ons werkgeheugen kunnen houden. Probeer maar eens meer dan 9 woorden te onthouden! Dat zal niet lukken zonder een ezelbruggetje voor jezelf te bedenken waarmee je de gegevens meer hanteerbaar maakt.’ Op basis van deze gegeven is het heel begrijpelijk dat u een selectie maakt uit de verschillende beursbeïnvloedende factoren zoals; macro-economische ontwikkelingen, bedrijfseconomische factoren, het beleggersentiment, politieke factoren, en bijvoorbeeld koerstechnische factoren. U loopt het risico om overbelast te raken als u alles wilt bijhouden.

Daarnaast hebben we ook een aantal aangeboren vuistregels die ons helpt met onze waarneming en informatieverwerking. Zo hebben we de voorkeur voor informatie die onze mening bevestigd, terwijl het in sommige gevallen juist beter zou zijn om aandacht te besteden aan tegenstrijdige informatie. Het voordeel van deze vuistregel is echter wel dat we meer vertrouwen in beslissingen hebben. Zonder deze vuistregel zouden we alleen maar twijfelen! Een tweede voorbeeld hiervan is dat we ons soms te veel focussen op één of enkele factoren van een beslissing, en zo andere aspecten negeren. Dit hangt weer samen met onze beperkte geheugenprocessen, die niet zo uitgebreid zijn als een geavanceerde computer. Een derde voorbeeld van eigenaardige denkprocessen is dat we té veel waarde hechten aan recente ontwikkelingen, en niet genoeg naar ontwikkelingen op de lange termijn kijken. Zoals we verderop zullen zien hebben vooral veel beursverslaggevers last van dit effect. Waarnemen zonder oogkleppen op blijkt nog een hele uitdaging!

Beleggers die hun beleggingswereld vereenvoudigen en niet voldoende uitkijken kunnen één van in de bovenstaande valkuilen te trappen. Zij lopen het risico dat zij alles wat zij zien en horen als losse fragmenten in zich opnemen zodat zij niet goed in staat zijn om alle informatie een betekenis te geven. Noodgedwongen concentreren ze zich op details en hebben daardoor geen oog voor de bredere context, waardoor ze bijvoorbeeld opmerkingen van anderen (te) letterlijk nemen. Dit bemoeilijkt het nemen van beleggingsbeslissingen en is er een reëel gevaar voor het ontstaan van contextuele beursblindheid. Buitenstaanders kunnen dit gedrag bestempelen als volgt bestempelen; ‘Beleggers beleggen met oogkleppen op.’

Blind voor beursomgevingsfactoren

De beurscontext kunnen we verdelen in een waarneembare context en een niet-waarneembare context. De waarwaarneembare context geeft de feitelijke situatie weer. Ofwel alles wat zichtbaar, hoorbaar, of voelbaar is. U kunt op basis van hetgeen u voelt, leest of ziet een oordeel geven over de feitelijke situatie. Bijvoorbeeld: ‘als de inflatie stijgt wordt het leven met bijvoorbeeld 2,2 procent duurder.’ De niet-waarneembare beursomgeving bestaat nog niet. Deze moet u eerst tot uw verbeelding laten spreken op basis van toekomstige verwachtingen die u basseert op basis van uw geheugen of de beursgeschiedenis. Bij de niet-waarneembare context komt het erop aan om de losse feiten in een groter geheel te zien, en hieruit conclusies te trekken: ‘De gevolgen van een wereldwijde stijgende inflatie kan de koopkracht aantasten, waardoor er sociale onlusten kunnen ontstaan of waardoor als gevolg van een dalende koopkracht de winstgevendheid van bedrijven onder druk komt te staan zodat de kans op nieuwe ontslagrondes heel goed denkbaar is.’ Om een voorstelling te kunnen maken van deze opeenvolgende consequenties moet u een verband kunnen leggen tussen de wederzijdse beïnvloeding van de verschillende beursbeïnvloedende factoren. Om hier beter in te worden is het belangrijk dat de belegger theoretische kennis heeft van het verband tussen bijvoorbeeld consumentenbestedingen en werkloosheid. Minstens even belangrijk is het om bewust én actief informatie te zoeken over ontwikkelingen. Het is verleidelijk te denken dat men al voldoende op de hoogte is en dus niet hoeft te kijken naar nieuwe en of tegenstrijdige informatie.

Hoe kunnen we beursblindheid voorkomen?

Bescheiden siert niet alleen de mens, ook beslissingsprocessen worden verbeterd door een bepaalde mate van bescheidenheid. Door te verkomen dat men teveel overtuigd raakt van zijn of haar eigen gelijk is het ons advies om aandacht te besteden aan tegenstrijdige informatie. Een ander advies is dat u minder aandacht besteed aan de media (vooral tijdens beursuren) omdat u daarmee kunt voorkomen dat u zichzelf te veel focust op één of een beperkt aantal factoren. We weten namelijk uit onderzoeken dat mensen teveel aandacht besteden aan recente data (zoals de jongste inflatiecijfers) en te weinig kijken naar de implicaties van de langere trend in de cijfers. Als belegger kunt u hiermee uw voordeel doen, mits u niet met de oogkleppen op achter de rest aanholt!

Met betrekking tot de informatieverwerking van mensen valt op dat mensen vaak niet meer weten welke factoren ze hebben meegenomen in hun beslissing zodra eenmaal deze beslissing is genomen. Weet u nog alle factoren die bijdragen aan uw opinie over de beurs? Grote kans dat het moeilijk is om aan te geven via welk proces u tot uw conclusie kwam, vooral omdat ook emoties als optimisme of (meer recenter) angst ook een rol spelen. Probeer daarom eens de feitelijke en waarneembare beursomgeving zoals economische groei, bedrijfswinsten en inflatie bij te houden op papier of in een Excel spreadsheet. Voor het nemen van een beslissing probeert u dan zoveel mogelijk alle door u verzamelde factoren mee te nemen. Hierdoor wordt het ook makkelijker om een gewicht aan bepaalde factoren te geven. Wellicht dat het moeilijker wordt om een analyse te maken, en misschien moet u soms wel toegeven het ook ‘even niet te weten’, grote kans dat de kwaliteit van uw beslissingen toeneemt.

Beursverslaggevers

Het komt vaak voor dat beursverslaggevers de koersontwikkeling verklaren op basis van een beperkt aantal factoren van de beursomgeving. Ofwel, zij selecteren vaak één of enkele feit(en) die zij gebruiken om de complexe beurscontext te verklaren. Logisch, want zij hebben onvoldoende columnruimte om dieper in te gaan op de beursomgeving. Sommige kranten hebben speciaal analyses of columns in hun krant opgenomen die zich veel meer lenen om de omgevingsfactoren in kaart te brengen en verbeelding te maken welke consequenties het hoofdthema (bijvoorbeeld inflatieontwikkeling) heeft op de andere omgevingsfactoren.

Beleggers kunnen zich bij het nemen van beleggingsbeslissingen veel beter richten op de analyses dan de beursverslaggevers die een verklaring van de dagelijkse gang van zaken weergeven. We kunnen, hoe begrijpelijk dit ook is, vaststellen dat beursverslaggevers vaak blind zijn voor de beursomgeving. Wees daarom altijd kritisch naar de verklaringen die u in een daganalyse leest en richt uzelf meer op de analyses met meer inhoud.

Toch zijn er enkele uitzonderingen bij de analisten. Persoonlijk vinden wij Kees de Kort en Willem Middelkoop interessante beursverslaggevers omdat zij in staat zijn om op basis van feitelijkheden een (vooralsnog) niet-waarneembare context kunnen neerzetten. Omdat deze verbeelding nog niet past in het hoofd van vele beleggers, worden deze mannen vaak als doemdenkers beschouwd. Toch krijgen zij, soms pas na maanden, vaak gelijk omdat zij in staat zijn om de wederzijdse beïnvloeding van de beursbeïnvloedende factoren zoals macro-economische veranderingen ten aanzien van de bedrijfsresultaten van te voren goed kunnen inschatten.

Verhoog uw beleggingsresultaat

Als u in staat bent om het economische nieuws betekenis te geven kunt u volgens ons uw beleggingsresultaat aanzienlijk verhogen. Zeker als u rekening houdt met uw eigen persoonlijke omstandigheden, vaardigheden, interesses en eigenaardigheden. Als u leert om de beursinformatie zodanig te interpreteren dat u daarmee een zo goed mogelijk beeld kunt vormen over de gevolgen voor toekomstige macro-economische cijfers, bedrijfseconomische cijfers, het beleggersentiment, politieke omstandigheden en bijvoorbeeld veranderende koerstechnische factoren bent u al een heel eind op weg.

Deze column is tot stand gekomen als gevolg van een samenwerkingverband tussen Jos Magendans (Psychologie en beleggen) en Arnoud Rademaker (columnist USMarkets.nl). Wij zullen zo nu en dan de rubriek Beurspsychologie voor u verzorgen.

Disclaimer:
Deze column heeft uitsluitend educatieve doeleinden. Niets van de tekst is op te vatten als een concreet beleggingsadvies. Overleg altijd met een professionele beleggingsadviseur van uw bank voordat u enige actie onderneemt. U bent verantwoordelijk voor uw eigen beleggingsbeslissingen.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Beurspsychologie. Spaarvarken gezocht.
• Beurspsychologie. Rijker worden is een keuze.
• 3 tips voor het reduceren van spanning met money management regels

In een eerder artikel hebben we al wel eens aandacht besteed aan verschillende typen beleggers. In dat onderzoek kwam naar voren dat er 4 duidelijk te onderscheiden soorten beleggers waren. De onderzoekers identificeerden de risk-tolerant trader, de confident trader, de loss-averse young trader en tenslotte de conservative long-term investor. Hoewel dit inderdaad verschillende groepen zijn, is er nog weinig bekend over of bepaalde persoonlijkheden de voorkeur hebben voor een bepaalde beleggingsstrategie. Het lijkt wel zo, maar het is nog niet aangetoond.

In een ander artikel hebben we al eens gekeken naar de invloed van emoties op day traden. Hieruit kwam naar voren dat het er geen direct verband leek te zijn tussen persoonlijkheid en prestaties. De onderzoekers weten dit zelf aan de te kleine groep participanten. Wel kwam uit dat onderzoek naar voren dat bepaalde kenmerken zoals enthousiasme en doorzettingsvermogen belangrijke eigenschappen waren. Problemen die de day traders hadden lagen vooral op het vlak van een gebrek aan discipline. Desondanks geven deze resultaten nog geen indicatie van welke persoonlijkheid het ‘meest’ geschikt zou zijn om te traden.

Een tweetal onderzoekers aan de Rijksuniversiteit Groningen, Katrin Muehlfeld en Arjen van Witteloostuijn, hebben in hun (exploratief) onderzoek gekeken naar de invloed van persoonlijkheidsfactoren op prestaties van traders. Helaas heeft dit onderzoek dezelfde minpunten als de zojuist aangehaalde andere onderzoeken: namelijk dat er maar een kleien groep proefpersonen zijn gebruikt. In dit geval deden er 32 studenten mee met een gemiddelde leeftijd van 23 jaar, en 29% van de participanten was vrouw. Tevens had 32.4 procent van alle deelnemers enige ervaring met beleggen/trading.

Onderzochte persoonlijkheidsvariabelen

De onderzoekers hebben in dit onderzoek een viertal persoonlijkheidsvariabelen onderzocht bij de deelnemers. Hiernaast moesten de studenten ook voor enkele minuten handelen op een virtuele, interne markt (i.e., de orders van de deelnemers werden aan elkaar gematched).

De volgende persoonlijkheidsvariabelen zijn in dit onderzoek bekeken:
1. Regret susceptibility, wat iemands gevoeligheid voor spijt aangeeft. Dit zijn bijvoorbeeld de psychologische effecten die ontstaan na het maken van een beslissing (gevoelens van twijfel, onzekerheid, spijt of juist veel vertrouwen de juiste beslissing te hebben gemaakt.)
2. Self-monitoring was de tweede variabele die werd bekeken. Dit is de mate waarin iemand zich van zichzelf bewust is en aandacht schenkt aan de reacties van anderen op zijn eigen persoon.
3. Sensation seeking is de mate is waarin iemand bewust risico’s en gevaren opzoekt. Mensen die hoog scoren op deze trek geven de voorkeur aan situaties waarin ze nieuwe en gevarieerde ervaringen opdoen. Mensen die hier echter laag op scoren geven de voorkeur aan veilige, stabiele en voorspelbare situaties.
4. Tenslotte werd type A behaviour meegenomen in het onderzoek. Dit is de mate waarin iemand agressief gedrag heeft en constant streeft naar meer en meer in steeds minder tijd. Het gedrag van dit type mensen wordt gekenmerkt door geïrriteerdheid, vijandigheid, ongeduldigheid, agressie en een sterke competitiedwang. Mensen die het tegengestelde gedrag vertonen worden veelal aangetoond met type B gedrag.

Mogelijke persoonlijkheidsprofielen van traders

Deze vier variabelen gaven 3 soorten profielen aan van de ‘traders’ in dit onderzoek:
Profiel 1: dit waren de individuen die spijt probeerden te voorkomen, een afkeer van sensation seeking hadden en type B gedrag tentoonspreiden. Dit waren de ontspannen, risico vermijdende personen. De mensen in dit profiel hebben betere prestaties dan profiel 2, alhoewel dit gevonden verschil niet significant was.
Profiel 2: deze individuen scoorden hoog op self-monitoring en sensation seeking. Dit waren de zelfbewuste personen met een voorkeur voor risico’s. Dit is het ‘standaard’ profiel wat de meeste mensen hadden.
Profiel 3: dit profiel bevatte mensen die duidelijk type A gedrag tentoonstelden. Dit waren ongeduldige, erg competitieve personen. De mensen die aan dit profiel voldoen presteren beduidend slechter dan de personen die aan profiel 2 voldeden.

Concluderend

Het is jammer dat er geen onderzoek onder echte traders is uitgevoerd (zoals bij dit onderzoek wel het geval was), maar dat er is gekozen voor studenten. Het zou goed mogelijk kunnen zijn dat echte traders een stuk meer (of misschien wel minder) risico willen nemen dat de participanten in dit onderzoek. Ook om dagelijks met eigen geld te handelen en je zelf te leren traden door te oefenen en veel literatuur te bestuderen vereist bepaalde persoonlijkheidstrekken. Welke persoonlijkheidsvariabelen een rol spelen blijft echter nog gissen. Zolang we (nog) niet weten welke eigenschappen leiden tot meer succes kunnen we ons ook nog niet richten op het versterken van deze eigenschappen.

Muehlfeld, K., Witteloostuijn, A. van. (2006). Trader personality and trading performance: an explorative financial market pilot experiment. (Preliminary draft).

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Wat gebeurt er met de prestaties van een beleggingsfonds na het verkrijgen van 5 Morningstar sterren?
• De invloed van hedge fund manager eigenschappen op prestaties
• WO: Beïnvloeden aandelenkoersen huizenprijzen?

Wat is ‘rijk’?

Onder Rijkdom wordt door Van Dale verstaan “het rijk, vermogend zijn, of het in ruime mate aanwezig zijn van iets.” Hiermee blijft rijkdom nog steeds een erg persoonlijk iets: iemand met 10.000 euro in een spaarpot zal zich erg rijk voelen, terwijl iemand anders zich met hetzelfde bedrag praktisch failliet voelt. Om te kijken wat ‘rijk’ is en wie er ‘rijk’ is kunnen we ook het ego spelletje meespelen: simpelweg kijken naar wie de grootste, duurste, exclusiefste bezittingen heeft. Helaas is dit door de beschikbaarheid van leningen ook geen goede maatstaf van rijkdom: voor een dure auto kun je immers ook een krediet afsluiten. Ook zagen we al bij de eigenschappen van miljonairs dat hun doorgaans juist geen dure materialistische bezittingen najagen.

Maar als je rijkdom zou relateren aan wat mensen met een soortgelijk inkomen en van een gelijke leeftijd hebben opgebouwd, valt er wel een relatieve definitie te geven van wanneer iemand rijk is. Dit is precies wat de auteurs van The Millionaire Next Door hebben gedaan. Door hun onderzoeken onder Amerikaanse miljonairs kwamen ze tot de conclusie dat er een bepaalde definitie van rijkdom is die in veel gevallen opgaat. Deze definitie hebben ze afgeleid van hoeveel mensen met een soortgelijk inkomen en leeftijd hebben opgebouwd. De achterliggende redenering is dat iemand ‘rijk’ is als hij relatief meer vermogen heeft dan overeenkomende mensen. Hoe rijk iemand is valt volgens deze auteurs het beste als volgt te berekenen:

( (inkomen van het huishouden – erfenissen) / 10 ) x leeftijd

Dit geeft een andere definitie van wat rijk is, en deze manier kijkt vooral naar wat iemands vermogen ‘moet’ zijn als men rekening houd met iemands inkomen en leeftijd. Volgens de auteurs heb je te weinig vermogen opgebouwd als je totale vermogen minder is dan wat de formule hierboven aangeeft.

De formule toegepast op een tweetal voorbeelden

Meneer A heeft een maandelijks (netto) inkomen van 1750 euro. Hij is 34 jaar oud, heeft een eenpersoonshuishouden en heeft geen dure levensstijl en heeft dus al flink wat kunnen sparen. Hij heeft zijn vermogen zelfstandig opgebouwd en geen erfenissen of andere significante schenkingen ontvangen. Hij heeft onlangs zijn totale (netto) vermogen berekend en kwam uit op 79.852 euro. Is Meneer A nu rijk? Als we de formule er nog eens bijpakken, ( (inkomen van het huishouden – erfenissen) / 10 ) x leeftijd, kunnen we deze als volgt invullen: ( ( 1750 x 12 maanden – 0 ) / 10 ) x 34 = 71.400 euro. Volgens deze definitie is hij rijker dan wat mensen met een soortgelijk inkomen en leeftijd hebben opgebouwd.

Meneer (42) en mevrouw (39) B verdienen samen flink wat meer geld dan Meneer A in zijn eentje verdiend. Hun gezamenlijke maandelijkse inkomen is 5.000 euro. Helaas voor dit echtpaar wonen ze in een dure wijk, hebben ze dure hobby’s, en hebben ze twee fikse SUV’s voor hun deur staan. Gelukkig maken ze zich hier niet al te druk om, want ze vertrouwen er op dat hun pensioen ‘meer dan voldoende’ zal zijn. Hierdoor hebben ze niet zoveel vermogen kunnen opbouwen, hoewel ze wel een eigen huis (met twee hypotheken) hebben. Alles samen genomen komt hun netto vermogen op 133.698 euro. Is dit stel met al hun materialistische bezittingen nu ‘rijker’ dan meneer A? Als we de formule invullen, ( ( 5000 x 12 maanden – 0 ) / 10 ) x ( (39+42)/2 ) = 243.000, blijkt dat ze significant armer zijn dan je op basis van soortgelijke inkomens en leeftijden mag verwachten. Sterker nog, ondanks hun hogere netto vermogen en meer materialistische bezittingen is dit stel armer dan Meneer A.

Concluderend

De behandelde formule geeft een handige indicatie over wanneer iemand nu ‘rijk’ is. Helaas blijft het bij een vuistregel en is het zeker geen principe waaraan men moet voldoen om een goede financiële toekomst te hebben. Desondanks kan het interessant zijn deze formule eens naast je eigen vermogen te leggen om te kijken hoe spaarzaam je nu daadwerkelijk bent.

Bron: Thomas J. Stanley & William D. Danko. The Millionaire Next Door. Onder andere te koop bij: Bol.com, Amazon, The Book Depository.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Moet je slim zijn om rijk te worden? Over de invloed van IQ op rijkdom en inkomen
• Beurspsychologie. Rijker worden is een keuze.
• 10 financiële tips bij het opvoeden van kinderen

De risk/reward ratio

De risk/reward ratio is een ratio welke aangeeft hoe de verhouding is tussen je maximale risico (je ‘risk’), en je maximale winst (de ‘reward’) bij het beoordelen van een belegging. Je vraagt jezelf dus twee dingen af: wat is de potentiële opbrengst van deze belegging? En wat is het maximale verlies wat ik kan oplopen? Een belegging met een risk/reward ratio van 1:3 geeft aan dat je voor elke 1 euro risico 3 euro potentiële winst hebt. In hetzelfde idee geeft een risk/reward ratio van 1:0.5 aan dat je voor elke euro risico een mogelijke winst van 50 cent kunt behalen: geen goede investering dus!

Die 1 euro maximale risico wordt doorgaans opgegeven met een stoploss order, maar is natuurlijk niet gegarandeerd. Het kan in volatiele marktomstandigheden ook voorkomen dat je risico uiteindelijk meer blijkt te zijn dan je vooraf hebt opgegeven.

Voordelen van het gebruik van risk/reward ratio’s

Het belangrijkste voordeel van het bepalen van risk/reward ratio’s is dat je meer moet denken in termen van je risico en winst. Bij het openen van een nieuwe positie is het erg verleidelijk om je verwachting (je positieve emoties) het belangrijkste criterium te laten zijn. Beter is het om proberen te kijken of deze emoties ook gerechtvaardigd zijn. Een manier om dat te doen is door te kijken wat de risk/reward ratio is als je koersdoel daadwerkelijk wordt behaald. Hierdoor kun je rationeel bepalen of je potentiële belegging wel zo’n goed idee is.

Een tweede belangrijk voordeel is dat je jezelf verplicht om een stop-loss in te stellen, of in ieder geval minstens een maximaal risico te bepalen en dit op te schrijven. Dit haalt ook de emoties meer uit het analyseren van beleggingskansen, omdat je jezelf dwingt de risico’s goed in kaart te brengen. Door ook daadwerkelijk een stoploss order in te leggen bij je broker verminder je nog meer de invloed van emoties.

Het derde voordeel is een gevolg van het toepassen van risk/reward ratio’s: het zorgt ervoor dat je juist opzoek zult gaan naar mogelijke beleggingen waarbij je risico laag is, omdat een laag risico de risk/reward ratio verbeterd als je koersdoel gelijk blijft. Vergeet niet dat elke soort belegging altijd een risico met zich mee brengt, zoeken naar risicoloze beleggingen zal dus geen resultaten opleveren. Ook kun je zoeken naar beleggingen met extra veel potentieel: door het hoge koersdoel wordt je risk/reward ratio erg gunstig.

Een vierde en laatste voordeel waar de risk/reward ratio voor zorgt, is dat het verband tussen gunstige risk/reward ratio’s en je minimale winpercentage om break-even te draaien duidelijk wordt. Het blijkt namelijk dat als je veel transacties hebt met een hoge risk/reward ratio, je je meer verliesgevende beleggingen kunt veroorloven, en dus een lager winpercentage nodig hebt om winstgevend te beleggen.

Een gevolg van het gebruiken van risk/reward ratio’s is wel dat je soms bepaalde beleggingen moet laten schieten, omdat de ratio simpelweg te nadelig is. Hoewel dit op dat moment vervelend is, is het op de langere termijn juist een voordeel. Het voorkomt immers dat je beleggingen doet met een te groot risico relatief ten opzichte van je opbrengst. Een ander aspect wat speelt bij risk/reward ratio’s is de daadwerkelijke ratio voordat je een belegging doet. Een hogere risk/reward ratio is natuurlijk beter bij het beoordelen van een potentiële belegging, maar er zit natuurlijk nauwelijks een verschil tussen een ratio van 1:3.2 en een ratio van 1:2.9. Staar je dus niet blind op een bepaalde ratio!

Hoe bereken ik een risk/reward ratio?

Laten we nu eens een concreet voorbeeld bekijken van de risk/reward ratio, en hoe het je strategie kan beïnvloeden. Laten we aannemen dat we, bij elk van de onderstaande voorbeelden, een aandeel hebben van 10 euro die we van plan zijn te kopen. Dan zijn er de volgende mogelijkheden:

#	stop-loss	             koersdoel (de ‘reward’)	risk/reward ratio
1	8,70 (-1,30)	12,20	(+2,20)		1: 1.69
2	6,50 (-3,50)	18,90 	(+8,90)		1: 2.54
3	9,15 (-0,85)	14,30 	(+4,30)		1: 5.06
4	9,90 (-0,10)	10,33 	(+0,33)		1: 3.3

Risk/reward ratio = 1 (het risico) : (koers – koersdoel) / (koers – stop-loss punt).
Of
Risk/reward ratio = 1 : potentiële winst / |maximaal verlies|

De verticale streepjes in de laatste formule geven aan dat je de absolute waarden moet toepassen. Een maximaal verlies (je risico) van 1.30 voer je dus in de formule in als “1.30” en niet als “-1.30”. Anders krijg je risk/reward ratio’s met negatieve getallen. In het voorbeeld bij de eerste mogelijkheid wordt dit dus: 1: (10-12,20)/(10-8,70) = 1 : 1.69. Je maximale winst is dus 1.69 keer zo groot als je maximale verlies: het doel ligt 2,20 boven de huidige koers. Met een stop-loss die je een maximaal verlies geeft van 1,30 heb je dus een reward van 1.69. Om dit te controleren kun je deze laatste twee waarden met elkaar vermenigvuldigen: 1,69 (reward) x 1,30 (risk) = 2,20 (potentiële winst).

Bij het bovenstaande voorbeeld vallen er al enkele belangrijke conclusies te trekken. Zo heeft de eerste belegging een risk/reward ratio van 1:1.69: doorgaans een niet erg gunstige ratio. Bij de derde positie, ondanks dat het koersdoel lager ligt dan bij de 2e trade, is er sprake van een gunstigere risk/reward ratio. Dit heeft een belangrijke implicatie: de hoogte van het koersdoel is dus niet van belang als wel het koersdoel relatief aan het risico. De laatste trade heeft een betrekkelijk laag koersdoel van +0,33 vanaf de huidige koers, maar toch een acceptabele risk/reward ratio doordat er een strakke stoploss wordt gehanteerd.

Merk wel op dat een strakke stoploss niet altijd beter hoeft te zijn, omdat je met een te strakke stoploss te vaak ten onrechte kunt worden uitgestopt. Daarnaast is het afhankelijk van je beleggingsstrategie en persoonlijke voorkeuren of je met concrete koersdoelen werkt of niet. Bepaal je geen koersdoelen bij het openen van een positie, dan kun je uit je behaalde of gesimuleerde historische resultaten halen wat je risk/reward ratio doorgaans is.

Wat is een ‘goede’ risk/reward ratio?

Dit is moeilijk te zeggen, omdat een vaste regel van een bepaalde ratio in de praktijk niet werkt. Ook dien je mee te nemen hoe vaak je een transactie doet, en wat je eigen persoonlijke voorkeuren zijn. De frequentie is belangrijk omdat een lage risk/reward ratio met veel transacties uiteindelijk meer kan opleveren dan een hoge risk/reward ratio met maar weinig trades.

Je persoonlijke voorkeuren zijn van belang omdat bij elke range ratio’s je strategie andere kenmerken krijgt. Zo zul je bij hogere risk/reward ratio’s doorgaans vaker worden uitgestopt, omdat je een kleiner risico neemt. Als je gaat voor hoge risk/reward ratio’s zul je vaker een potentiële belegging moeten laten schieten, en dus minder vaak kunnen handelen.

Doordat je risk/reward ratio afhankelijk is van je persoonlijke voorkeuren en strategie, zou je de risk/reward ratio ook goed kunnen gebruiken om je eigen prestaties aan af te meten. Stel dat je gemiddelde risk/reward ratio over je afgelopen 25 beleggingen 1:2.35 was. Een ‘goede’ risk/reward ratio is dan alles wat even hoog of nog hoger is, om zo je totale gemiddelde prestaties op te krikken. Zodoende kun je met risk/reward ratio’s ook evalueren hoe goed je de beleggingsstrategie uitvoert. Dit geeft een betere meting van je prestaties dan je winst of verlies, omdat je bij die gegevens niet meeneemt hoeveel risico je hebt genomen.

Concluderend

Hoewel de bovenstaande berekeningen in de praktijk minder constant zullen uitpakken, blijkt er wel uit dat een gunstige risk/reward ratio belangrijk is voor je resultaat is. Met een hogere risk/reward ratio is je winst relatief groot ten opzichte van je verlies. Hierdoor kun je ook volstaan met een lager winpercentage om alsnog winst te behalen met beleggen. Uiteindelijk maakt het niet zoveel uit wat je specifieke risk/reward ratio is, als hij maar past bij je strategie en persoonlijke voorkeuren. Door het te verbinden van risico aan potentiële opbrengst vallen mogelijke interessante beleggingen beter te beoordelen.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Basisprincipes van money management: R waarden
• Money management artikelen
• Valkuil: ‘Confirmation bias’

1. Kom veelvuldig in aanraking met hetzelfde fenomeen.

Leren begint met de frequentie van blootstelling aan een bepaalde situatie. Waar de day trader het voordeel heeft dat zij dagelijks nieuwe leer situaties krijgt voorgeschoteld, heeft een langere termijn belegger het nadeel dat hij relatief weinig leerkansen heeft. Desondanks valt voor elke strategie wel een manier te bedenken waarop de belegger meer leersituaties tegenkomt.

Iemand die handelt op basis van subjectieve technische analyse zou bijvoorbeeld historische koerspatronen kunnen onderzoeken en op basis daarvan een voorspelling doen. Een handig hulpmiddel hierbij is Inspectd.com¹, waarop men op basis van een grafiek een koop of verkoop order moet geven. Maar ook je eigen software applicatie kun je hiervoor gebuiken: scroll geheel naar links van je grafieken en klik dan steeds de grafiek bijvoorbeeld een bar vooruit.

Bij elke strategie is het daarnaast mogelijk om een virtuele portefeuille bij te houden. Doe dit dan ook, zelfs als je al met echt geld bent begonnen. Veelal gebruiken mensen wel een virtuele portefeuille als ze nog niet met echt geld begonnen zijn maar stoppen ze hiermee zodra ze met echt geld beleggen. Dit is jammer want hiermee beperk je de blootstelling aan situaties waarvan je kunt leren. Als je een beperkte portefeuille omvang hebt waardoor je bijvoorbeeld alleen de AEX fondsen volgt, kun je voor je schaduw portefeuille wel de AMX en AScX fondsen volgen: hierdoor krijg je meer leersituaties en versnel je het leerproces als belegger.

Een day trader zou ervoor kunnen kiezen om zijn transacties op te nemen met speciale replay software, waardoor hij ze op een later moment nog eens rustig kan bekijken. Hierdoor leert hij de koerspatronen en het orderboek sneller te interpreteren, zonder dat er meerdere nieuwe trades hiervoor nodig zijn.

Probeer dus zoveel mogelijk leersituaties tegen te komen om je leerproces te versnellen, met welke manier je daarvoor ook kiest.

2. Maak expliciete en falsificeerbare voorspellingen.

Een ander belangrijk proces om je leercurve te verkleinen is het doen van expliciete voorspellingen die falsificeerbaar zijn. Een voorspelling hoeft niet direct te gaan over de toekomst, ook op historische data kun je voorspellingen doen om ze later (op de recentere data) te controleren. Het gaat erom, in het geval van technische analyse, dat je een koerspatroon bekijkt en voorspelt wat er vervolgens gaat gebeuren, ongeacht of dit koerspatroon zich enkele jaren geleden vormde of meer recent. Door een expliciete voorspelling te maken is het later eenvoudiger om je voorspelling te vergelijken met de uitkomsten. Een belegger die zijn beslissingen vooral baseert op fundamentele data kan bijvoorbeeld ondernemingen gaan onderzoeken die in het verleden erg goed presteerden.

Een ander belangrijk punt is dat je voorspelling falsificeerbaar moet zijn. Een voorspelling als ‘de koers gaat verder stijgen’ heeft geen enkele waarde, en helpt je ook niet verder met je leerproces. Als de koers dan inderdaad stijgt, waaraan ligt dat dan? Aan de correctheid van je voorspelling of één van de tig andere mogelijke verklaringen? Daarnaast is het moeilijk dit een ‘goede voorspelling’ te vinden als de koers met 0.50% stijgt op een periode van 6 maanden: is dit dan een ‘voorspelling’ waarop je kunt handelen? Door te weten waar je vaardigheden tekort schieten kun je er gerichter aan werken.

Een betere voorspelling zou zijn ‘de koers gaat verder stijgen (meer dan 10%) voor het einde van de maand, en tussentijds zal de koers niet 5% lager staan dan het huidige niveau.’ Door een dergelijke voorspelling krijg je specifiekere feedback over je vaardigheden. Hierdoor weet je beter of je voorspellingen valide zijn of dat ze niet beter zijn wat je op basis van random kansen kunt verwachten.

3. Krijg snelle en precieze feedback.

Dat brengt ons bij het laatste punt: het ontvangen van snelle én precieze feedback. Snelle feedback heeft als voordeel dat je beter (en sneller) je strategie kunt aanpassen op de resultaten die je tegenkomt. Vergelijk bijvoorbeeld een day trader die per maand 100 transacties doet met een langere termijn belegger die maar 3 keer per maand handelt. De laatste zal in dit geval langer moeten wachten voordat hij voldoende feedback heeft over zijn strategie. Het uitvoeren van een back test geeft een snelle manier om feedback te krijgen over je strategie. Vergeet echter niet dat men bij een historische test geen informatie krijgt over hoe de persoon reageert op de strategie. Ondanks dat je wellicht een winstgevende strategie hebt, komt het nog aan op de implementatie door de belegger zelf, en deze kan door psychologische en/of lichamelijke processen het systeem saboteren (ziekte, stress, spanning enz.).

Precieze feedback is belangrijk om de waarde van je strategie en haar voorspellingen goed te kunnen inschatten. Des te specifieker je de feedback op je transacties kunt maken, des te sneller je leerproces. Je weet met precieze feedback immers eerder waar er nog gaten in je strategie of eigen vaardigheden zitten. Denk hierbij niet alleen aan de concrete metingen van je transacties (winst/verlies, win percentage, maximale drawdown), maar ook aan de softe aspecten. Hieronder vallen bijvoorbeeld de ervaren stress, moeilijkheden om alle signalen van het systeem uit te voeren (‘pulling the trigger’) en alle andere aspecten die je strategie in een positieve of negatieve manier te beïnvloeden.

Concluderend

Je leerproces kan bij beleggen en traden worden versneld door veelvuldig de te leren situatie tegen te komen, expliciete en falsificeerbare voorspellingen te maken, en snelle en precieze feedback te ontvangen over je prestaties.

Welke manieren heb jezelf gebruikt om je leerproces te verkorten? Help je collega’s voort en plaats je reactie hieronder!

1: Via Golden Gecko.nl.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• 7 interessante en leerzame boeken voor traders
• Quotes: Jesse Livermore (1)
• 3 tips voor het reduceren van spanning met money management regels

PS: Merk op dat bij alle data in dit onderzoek geen rekening is gehouden met transactiekosten, bewaarloon, of beheervergoeding van een beleggingsfonds. Hoewel de meeste van deze kosten onderhand zijn afgeschaft, blijft de beheervergoeding van een actief beheerd beleggingsfonds een significante kostenpost.

Hoewel dit lagere eindrendement een behoorlijk minpunt is aan DCA, heeft William Trainor Jr. in zijn onderzoek eens gekeken wat er gebeurd tijdens de beleggingsperiode als een belegger gebruik maakt van DCA. Wat zijn de prestaties van een DCA strategie als er wordt gekeken naar de tussentijdse resultaten?

Dollar cost averaging en een éénjarige beleggingshorizon

Wat blijkt: een DCA strategie geeft duidelijk betere prestaties dan een lump sum belegging als wordt gekeken naar de tussentijdse ontwikkeling. Voor de periode van één jaar blijkt DCA al een betere strategie te zijn dan een lump sum belegging. De kans op een tussentijdse daling van 15% is bij een directe volledige belegging maar liefst 23.6%, bij DCA is dit maar 9.6%. De kans op een tussentijdse daling van 20% is 11.9% voor lump sum versus 3.7% voor DCA.

Maar niet alleen het tussentijdse risico neemt af, ook de kans dat er een verlies aan het einde van de looptijd is neemt af met DCA. De kans op een verlies van 10% na één jaar is met een lump sum belegging 15.3%, met DCA 8.8%. Voor een verlies van 15% zijn deze cijfers respectievelijk 9.0% versus 3.9%.

Meerjarige perioden: dollar cost averaging is duidelijk superieur

Ook als wordt gekeken naar langere perioden blijkt dat DCA duidelijk betere (tussentijdse) resultaten behaald dan een directe belegging. De onderstaande tabel toont de kansen op een bepaalde daling voor een 5-jarige, 10-jarige en 20-jarige horizon:

(Klik voor een vergroting van de tabel)

Toelichting: LS staat voor een lump sum investering, waarbij de belegger aan het begin van de looptijd het gehele bedrag investeert. DCA in de tabel staat voor dollar cost averaging.
End-of-horizon geeft het risico aan een bepaald verlies te krijgen aan het einde van de respectievelijke tijdshorizon (5, 10 of 20 jaar). Within-horizon geeft de kans op een bepaald verlies aan tijdens de gehele looptijd. Dit risico is logischerwijs altijd hoger dan het end-of-horizon risico. Daarnaast wordt het within-horizon risico over tijd ook groter, terwijl het end-of-horizon risico naar verloop van tijd afneemt.
De jaren die bij DCA staan aangegeven (1-yr average, 3-yr average, en 5-yr average) geven aan over hoeveel jaar de DCA strategie is toegepast. Merk op dat men na dit aantal jaren volledig is belegd. Een DCA aanpak van één jaar legt in dit onderzoek dus evenveel geld in als een 5 jarige DCA strategie, het verschil zit hem echter in de hoeveelheid die maandelijks wordt belegd.
Als we als voorbeeld eens kijken naar het risico van een 20% verlies tijdens een 10 jaar horizon blijkt dat dit met een lump sum belegging 32.2% is. Als we echter de helft van de looptijd (5 jaar lang) DCA toepassen neemt dit risico af tot 14.9%, wat een halvering van het risico is.

Uit de bovenstaande tabel blijkt ook dat des te langer men DCA toepast, des te sterker het risico afneemt. Dit gaat vooral op voor de tussentijdse risico’s. Hoewel een éénjarige periode het risico ook laat af nemen, lijkt het toepassen dan dollar cost averaging vooral lonend op langere looptijden van 3 jaar en langer.

Waarom eigenlijk aandacht besteden aan tussentijdse risico’s?

Er zijn 5 belangrijke redenen waarom particuliere beleggers ook aandacht moeten besteden aan het tussentijdse risico en zich minder moeten richten op het voorgespiegelde eindrendement:
1. Beperkte acceptatie van verliezen.
Twee soorten beleggingen kunnen hetzelfde eindrendement opleveren, als de ene echter de helft van de tijd op verlies staat zal deze voor veel mensen afvallen. Vooral voor mensen die sparen door periodieke beleggingen in de aandelenmarkt is dit een belangrijk argument. Daarnaast kunnen tussentijdse verliezen ervoor zorgen dat beleggers niet de hele looptijd volmaken, wat een (sterke) negatieve invloed heeft op het eindrendement. Achteraf gezien zal men namelijk meestal rond de bodem in de markt in paniek raken.
2. Mogelijke tussentijdse opnames uit de portefeuille.
Hoewel we met de beste intenties een lange termijn portefeuille voor de komende 10 jaar of langer kunnen opzetten, valt nog maar te bezien of er in de tussentijd niks ingrijpends gebeurd waardoor de belegger dringend om geld verlegen zit.
3. Het veranderen van de asset allocation.
Indien een belegger tussentijds switcht van 100% aandelen naar 50/50 aandelen en obligaties zal dit zijn eindrendement sterk beïnvloeden. Doordat DCA grote tussentijdse verliezen beter voorkomt is er minder noodzaak om te switchen naar andere beleggingen tijdens de looptijd.
4. Onbekende tijdshorizon.
Alle goede voornemens ten spijt, blijkt dat onze tijdshorizon meestal toch korter is dan we op voorhand van plan waren. Door allerlei redenen kan iemand eerder stoppen met zijn strategie. Juist omdat de daadwerkelijke horizon onbekend is, dient er extra aandacht te worden besteed aan de tussentijdse risico’s.
5. Tot slot zal een belegger zich met tussentijdse verliezen zich ernstige zorgen maken over of het eindrendement überhaupt wel wordt behaald. Deze spanning kan er toe leiden dat een belegger zijn horizon niet uitzit.

Een nadeel aan dollar cost averaging: een lager eindrendement

Het belangrijkste nadeel aan een DCA strategie is dat men rendement opgeeft, en des te langer men DCA toepast, des te meer rendement er wordt misgelopen.

Als we kijken naar de langste tijdshorizon in dit onderzoek (20 jaar), dan neemt het verwachte jaarlijkse rendement af van 10% (bij lump sum) tot 9.3% (bij 5-jaar DCA). Hoewel dit kleine verschillen zijn, komt dit bij een begin bedrag van € 100.000,- wel overeen met een eindresultaat van € 672.750,- voor lump sum versus € 588.014,- met 5-jaar DCA.

Desondanks heeft DCA nog wel een ander belangrijk voordeel ten opzichte van een lump sum belegging: de tijd dat de belegger in het rood staat neemt af. Kan iemand met een 20-jarige horizon met een lump sum belegging verwachten dat hij 15.1% van de tijd op verlies staat, een belegger die 5 jaar DCA heeft toegepast staat 8.1% van de tijd op verlies. Om dit in perspectief te zien komt dit overeen met iets meer dan 3 jaar versus 1 jaar en 7 maanden op verlies staan. De tijd dat een belegger op verlies staat wordt door dollar cost averaging gehalveerd.

Bij een 10-jaars horizon zijn de relevante data als volgt: de tijd dat men tijdens de looptijd op verlies staat is 22.3% (lump sum), 14.1% bij 3 jaar DCA, en 9.5% voor 5 jaar DCA. De overeenkomende eindwaardes zijn dan met een beginwaarde van een ton € 259.374,- , € 239.283,- en € 226.705,-.

Concluderend

Ondanks dat het eindbedrag inderdaad afneemt bij dollar cost averaging, neemt ook het risico tijdens de looptijd behoorlijk af. Zowel de kans dat men een bepaald verlies oploopt is kleiner, als de tijd die men op verlies staat. De belegger dient zich dan ook af te vragen wat hij liever wil: een zo hoog mogelijk rendement, of een iets lager rendement maar met kleinere tussentijdse verliezen en kortere periodes dat men in het rood staat. Tot slot is een belangrijk nadeel aan de lump sum belegging dat men ook direct het volledig te beleggen bedrag moet inleggen: het is de vraag in hoeverre dit realistisch is voor een particuliere belegger. Dollar cost averaging lijkt een superieure strategie te zijn voor langere termijn beleggers.

Lees voor meer gedetailleerde informatie het uiterst leesbare 12 pagina’s tellende onderzoek. [PDF versie]

Trainor, W. J. Jr. (2005). Within-horizon exposure to loss for dollar cost averaging and lump sum investing. Financial Services Review, 14 (2005), 319-330.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Money management regels van de Turtles
• Valkuil: ‘Sunk cost effect’
• De invloed van hedge fund manager eigenschappen op prestaties

Zoals andere aspecten van een beleggingsstrategie horen de onderstaande mogelijkheden vooraf te worden gedefinieerd. In het beste geval heb je al dergelijke regels klaar liggen voor als je veel spanning en stress ervaart. Heb je zulke regels nog niet in je strategie opgenomen, doe dat dan vandaag nog. Door stress neemt namelijk ons beoordelingsvermogen en denkvermogen af, waardoor het moeilijker wordt om onze strategie te volgen én uit te voeren. Stress en spanning zijn reacties op een waargenomen bedreiging: door te zorgen dat je maximale verliezen in een worst case scenario relatief beperkt blijven, zul je je minder bedreigd voelen, wat zal leiden tot minder spanning en stress. Tenslotte is het belangrijk dat onderstaande regels je weer sneller in staat stellen om te traden na een verliesgevende periode. Dit omdat je voorkomt dat je een zo groot verlies meemaakt dat je het daarna moeilijk vind om nieuwe posities te openen.

1. Definieer vooraf je maximale positie omvang die je bereid bent te nemen.

Vaak kijken we als beleggers en traders naar hoe snel we een positie kunnen uitbreiden als we een bepaalde hoeveelheid aan winst hebben behaald. Maar vaak vergeten we wat de maximale positie omvang is die we bereid zijn te nemen en waar we ons nog comfortabel mee voelen. Als je zo terugkijkt op de afgelopen periode, had je dan een té grote positie in de volatiele markt? Zo ja, grote kans dat je daardoor erg gespannen/gestrest werd. Probeer dit de volgende keer te voorkomen door nu op voorhand te bepalen wat de maximale positie is de je onder bepaalde marktomstandigheden wilt innemen. Een handig hulpmiddel hierbij is de Average True Range (ATR), een technische indicator die aangeeft hoe volatiel de markt is op je gekozen tijdshorizon.

2. Bepaal vooraf je stoploss punt.

Bepaal voordat je een trade opzet wat het punt is waarop je het verlies neemt. Nu hoop ik dat je dit sowieso al doet, maar in volatiele markten kan het om meerdere redenen (psychologisch) ‘aantrekkelijk’ zijn om nog geen stoploss in te voeren. Misschien ben je bang dat je door de volatiele beurs eerder ten onrechte wordt uitgestopt: verklein in dat geval je positie omvang zodat je een wijdere stoploss kunt hanteren zonder je risico te laten toenemen. Ook zou het kunnen dat je bewust nog geen stoploss invoert omdat je met deze trade je voorgaande verliezen wilt goed maken. In een dergelijk geval ben je niet meer baas over je eigen (beleggings-)beslissingen en volg je de markt. Dan het beter zijn je positie niet te openen en een time out te nemen: het is duidelijk dat je door de stress en spanning niet meer goed rationeel kunt redeneren. Het missen van een kans brengt minder schade toe aan je account dan het nemen van een té groot risico.

3. Bepaal hoeveel geld je wilt verliezen in een bepaalde periode voordat je het risico vermindert.

Deze laatste regel is om te voorkomen dat je teveel risico neemt op je portefeuille niveau. Waar de eerste twee tips vooral waren voor specifieke posities, dient deze te voorkomen je in het geheel een te groot risico neemt. Vooral in volatiele beurzen is het belangrijk om je meerdere posities goed in de gaten te houden en te kijken naar de totale invloed op je belegde vermogen. Ook al kunnen het ongecorreleerde posities zijn, in correcties gaat doorgaans alles tezamen naar beneden: ongeacht hun theoretische correlaties. Vooral bij een volatiele beurs waarbij je al verliezen hebt opgelopen is het verleidelijk om te kijken naar de individuele posities en niet naar je gehele account: probeer deze verleiding te weerstaan en kijk naar de totale invloed van alle (kleine) verliezers op je vermogen. Bepaal op voorhand bij welk verlies voor je gehele account je het risico vermindert. Afhankelijk van je strategie en persoonlijke voorkeuren zou je ervoor kunnen kiezen om bij een verlies van 10% je posities in omvang te halveren en zo te zorgen dat je risico behoorlijk afneemt.

Concluderend

De kunst is om de bovenstaande punten zo aan te passen aan je eigen voorkeuren dat ze voorkomen dat je teveel spanning oploopt. Helaas kan ik je daarvoor geen concrete regels geven: dit is namelijk té afhankelijk van je persoonlijk risico profiel. Het blijkt wel dat we doorgaans overschatten hoe goed we met bepaalde risico’s en verliezen kunnen omgaan. Het is daarom geen gek idee om nog minder risico te nemen dan waar je vooraf denkt waar je goed mee om kunt gaan. Weliswaar beperk je zo je winsten, maar voorkom je ook dat je grote verliezen oploopt waardoor je niet meer in staat bent te handelen, zowel geestelijk als financieel.

Welke andere manieren hanteer je zelf om spanning te verminderen tijdens volatiele perioden? Plaats ze in de reacties hieronder zodat andere beleggers en traders ervan kunnen leren.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Money management artikelen
• Money management regels van de Turtles
• 7 interessante en leerzame boeken voor traders

1. Inleiding

Dankzij een vloed aan nieuw spaargeld heeft SNS Reaal geen last van de kredietcrisis. Er is in 2007 voor meer dan 5,5 miljard aan spaargeld in het SNS Reaal-spaarvarken gestopt. ING verwacht een wereldwijde strijd om spaargeld. Vanwege de kredietcrisis is het voor banken moeilijker om aan geld te komen. Banken zijn op zoeken naarstig naar nieuwe spaarvarkens.

Niet dat ze bereid zijn om u daarvoor te betalen. Dat is een heel ander verhaal. Uw spaargeld is, onder andere voor de SNS een zeer goedkope bron voor het aantrekken van vers kapitaal. Zij hebben vorig jaar een 8,2 procent hogere rentemarge gerealiseerd (Bron: Het Financieele Dagblad, 22/02/2008). Heel lucratief dus.

Het zal dan ook niet meevallen om nog veel meer spaargeld aan te trekken. Sparen doen we niet zo graag. Immers, op de beurs kunt u toch veel meer verdienen met het vetmesten van uw spaarvarken? En waarom zou je gaan sparen als uw spaarkapitaal wordt aangetast door een hoge inflatie en eventueel door een aanslag van de fiscus inzake vermogensbelasting? Sparen betekent bezuinigen op onze welverdiende levensstandaard.

We hebben onze levenstandaard in de loop van enkele tientallen jaren behoorlijk opgetrokken. We vinden het normaal dat we de hele fossiele energievoorraad er in enkele generaties doorheen jassen. Het is inmiddels een normaal verschijnsel dat u één of meerdere auto’s voor de deur heeft staan, u internet heeft, u belt met uw mobiele telefoon van uit uw vakantiebestemming waar u meerdere keren per jaar naar toe gaat en dat u liever geld leent voor de aanschaf van nieuw meubilair. Je kunt je afvragen of banken u hebben gestimuleerd om makkelijk en veel te lenen. Banken zullen dan ook hun best moeten doen om uw spaargeld aan te trekken.

2. Banken aan zet

Banken hebben, voor zover ik het kan overzien, twee mogelijkheden om u te verleiden om uw spaargeld bij hen te stallen. Zij kunnen u belonen en zij kunnen inspelen op uw gevoel van veiligheid.

Belonen. Sparen levert niet zoveel op. De SNS-Internetspaarrekening levert 2,6 procent rente op (www.snsbank.nl, 26/02/2008). Bij een verwachte van inflatie 2,6 procent schiet u er niets mee op. Wat u enerzijds aan rente verdiend, wordt direct weer door de inflatie opgevreten. De bank zou u hogere rente kunnen aanbieden? Uw spaargeld wordt als ‘goedkoop’ beschouwd. Waarom zou de SNS Reaalbank niet de rentetarieven optrekken zodat in ieder geval u in ieder geval ruimschoots wordt gecompenseerd voor inflatie en vermogensbelasting? De nieuwe reclamecommercial wordt dan; ‘Bij de SNS Reaal bieden wij u een rente, plus een bonus om uw vermogensbelasting te compenseren. ZO KAN HET OOK…’,

Veiligheid. In onze vorige column hebben we stilgestaan bij de piramide van Maslow. Elk mens heeft behoefte aan veiligheid. Onzekere beurstijden en dalende huizenprijzen kunnen een gevoel van onveiligheid oproepen omdat uw vermogen wordt aangetast. Banken kunnen hierop inspelen door te benadrukken dat sparen een veilige haven kan zijn tegen de gure buitenwind.

3. Maak zelf een keuze

U kunt er natuurlijk ook voor kiezen om zelf een keuze te maken. In plaats van afhankelijk te zijn van de marketing van uw bank, kunt u ook uw eigen plan trekken. Maak een plan waarin u uw eigen doelstellingen beschrijft. Ook wel ‘doelsparen’ genoemd. Bijvoorbeeld; sparen voor de afschrijving van uw inventaris, het aflossen van uw schulden, sparen voor toekomstige plannen en voor het opbouwen van vermogen.

Tiensprocentformule. Consumenten die het kunnen opbrengen om 10 procent van hun maandelijks inkomen te sparen, kunnen financieel onafhankelijk worden. Enkele jaren geleden zijn hier, in het kader van het consuminderen enkele boeken over geschreven.

Consumenten die in staat zijn om te sparen en hun schulden aflossen, zullen daar altijd de zoete vruchten van plukken. Na verloop van tijd kun je meer kopen dan je ooit gedacht had. Immers je houdt de rente in je zak en je krijgt er zelfs nog wat voor. Door het rente op rente principe ontstaat er uiteindelijk een sneeuwbaleffect die tot financiële onafhankelijkheid kunnen leiden. Je hele levenssituatie verandert hierdoor. Evenals dit gebeurt bij mensen die zich tot over hun oren in de schulden hebben gestoken. Spaargedrag leidt tot een omgekeerd effect. Het klinkt paradoxaal, maar door te sparen kun je op langere termijn juist meer uitgeven.

Bovendien ontstaan er wat psychologische voordelen. Uw spaargedrag kan uw welzijn in positieve zin te beïnvloeden. Er kan een last van uw schouders vallen zodra u merkt dat u aan het einde van de maand geld overhoud in plaats van tekort komt. Het is leuk om langzaam maar zeker te ervaren dat uw droom steeds dichterbij komt omdat uw spaarsaldo toeneemt. Gevoelens van ontspanning kunnen de ruimte krijgen als u constateert dat u geld heeft voor de aanschaf van duurzame consumptiegoederen die kapot zijn gegaan, als u ervaart dat u al uw rekeningen makkelijk kunt betalen en tot slot als u zoveel op uw huis heeft afgelost dat u daardoor minder gevoelig wordt voor eventuele dalende huizenprijzen.

Bent u ervan overtuigd dat een gevuld spaarvarken een bijdrage kan leveren aan uw levensgeluk? Tegenwoordig lijkt het alsof sparen alleen maar een last is. Sparen gaat ten koste van consumeren, zo lijkt de gedachte. Dit is maar ten dele waar. In werkelijkheid leidt sparen tot uitgesteld consumeren. Sterker u kunt in een later stadium juist meer consumeren omdat u kunt profiteren van de rente-inkomsten en omdat u geen rente hoeft te betalen. Dit scheelt u minimaal 10 procent per jaar op uw uitstaande schuld.

Sparen is zo moeilijk omdat u in eerste instantie genoegen nemen met minder. We leven in een consumptiemaatschappij. Wilt u toch gaan sparen? Dan moet u ervan overtuigd zijn dat sparen voor u echt voordelen oplevert. Behalve financiële voordelen kan spaargedrag ook stressgevoelens reduceren bij consumenten die op dit moment moeizaam kunnen rondkomen.

Op de website van www.elsevier.nl (Zuinige Nederlanders tobben over geld, 12/04/2005) kunt u lezen dat 3 miljoen Nederlanders geldzorgen hebben en 1 miljoen Nederlanders regelmatig wakker ligt omdat ze zich zorgen maken over hun financiële situatie.

Consumenten die op dit moment gebukt gaan onder het feit dat zij hun rekeningen moeilijk kunnen betalen of omdat zij in angst leven omdat er iets kapot kan gaan terwijl zij geen geld hebben om dit product te vervangen kunnen gebukt gaan onder de stress. Consuminderen en sparen kunnen deze problemen verminderen en uiteindelijk uw levensstandaard verhogen.

Hoe dan? Uit onderzoek van de Nederlandsche Bank blijkt dat sparen een emotionele opgave is. Het valt niet mee om elke maand een spaarbedrag over te boeken. U kunt het vergeten of u kunt besluiten om het geld toch maar voor consumptieve doeleinden te gebruiken. Daarom kunt u maar het beste automatisch kunt sparen. U heeft er dan geen omkijken meer naar. Bovendien ziet u maandelijks uw spaarbedrag, als gevolg van uw spaargedrag, lekker groeien.

4. Maslow.

In onze vorige column schreven we over Maslow. Spaargedrag leidt tot het bevredigen van biologische behoeften, veiligheidsbehoeften, sociale behoeften, erkenning en waardering en waarschijnlijk ook tot het bevredigen van de behoefte aan zelfverwerkelijking.

Biologische behoeften. U bent in staat om gezond voedsel te kopen, mannen zonder geldproblemen hebben waarschijnlijk meer kans om een leuke partner te vinden en hebben daardoor waarschijnlijk meer seks dan mannen die niet kunnen rondkomen en u wordt minder snel geconfronteerd met een gedwongen verkoop van uw woning. Bovendien leidt minder stress tot minder ziekten.

Sociale behoeften. Consumenten met die wakker liggen vanwege hun geldsituatie kunnen op een gegeven moment voor de keuze staan om te moeten bezuinigen op bijvoorbeeld een sportvereniging en dergelijke. Spaargedrag leidt tot een inkomensvergroting van 10 procent op uw uitstaande schuld. De gemiddelde schuld van mensen die in de schuldsanering zijn terechtgekomen bedraagt 21.786 euro. Spaargedrag leidt in dit geval op lange termijn naar een maandelijks voordeel van 2176 euro per jaar. Ofwel, circa 180 euro per jaar. Van dit geld kunt u elke maand sporten en zelfs naar de kroeg.

Erkenning en waardering. Spaargedrag leidt tot een groter mate van zelfrespect en zelfwaardering. Anders gezegd, het maken van problematische schulden doet je zelfvertrouwen geen goed. Het is prettiger om terug te kijken op een leven waarbij je iets hebt opgebouwd, dan terug te moeten kijken en de tel kwijt te zijn geraakt over het aantal slapeloze nachten waarop je liep te tobben.

Zelfverwerkelijking. Zodra er meer financiële vrijheid ontstaat, ontstaat er meer ruimte om te doen wat bij u past. U wordt dan geen slaaf van uw inkomsten uit arbeid, zodat u bijvoorbeeld altijd maar moet blijven overwerken om uw levensstandaard vast te kunnen houden. In tegendeel, u biedt uzelf de unieke kans om dat werk te doen waar u goed in bent en wat u leuk vindt. De titel van het boek ‘nooit meer werken’ is dan op u van toepassing. Ofwel, iedereen die doet wat hij leuk vindt kan zich verschrikkelijk veel uren maken, maar beschouwd dit als een hobby. Meer lezen:

- Nooit meer werken, Marian van Lier (www.carnac.nl)
- Op weg naar Flow, Mihaly Csikszentmihalyi

5. Wilt u miljonair worden?

Op deze site staan twee prachtige columns waarbij het thema sparen aan de orde komt, namelijk: ‘Vijf eigenschappen van mensen die succesvol vermogen opbouwen’ (28/02/2008) en ‘Moet je slim zijn om rijk te worden? Over de invloed van rijkdom en inkomen die nodig zijn bij het opbouwen van een vermogen’ (16/12/2007). Deze columns zijn zeer de moeite waard om te lezen en reiken u handvatten aan, hoe paradoxaal dit ook lijkt, om de kwaliteit van uw leven te verhogen simpelweg door minder uit te geven. Hierdoor bent u in toenemende mate in staat om uw behoeften, zoals Maslow deze heeft geformuleerd, te bevredigen. Gek eigenlijk hè.

Deze column is tot stand gekomen als gevolg van een samenwerkingverband tussen Jos Magendans (www.psychologieenbeleggen.nl) en Arnoud Rademaker. Wij zullen zo nu en dan de rubriek ‘Beurspsychologie’ voor u verzorgen.

Disclaimer:
Deze column heeft uitsluitend educatieve doeleinden. Niets van de tekst is op te vatten als een concreet beleggingsadvies. Overleg altijd met een professionele beleggingsadviseur van uw bank voordat u enige actie onderneemt. U bent verantwoordelijk voor uw eigen beleggingsbeslissingen.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Beurspsychologie. Voorkom beursblindheid.
• Beurspsychologie. Rijker worden is een keuze.

De auteurs hebben in hun boek een tiental tips geformuleerd voor vermogende ouders voor de opvoeding van hun kinderen. Hoewel ik zelf geen ervaring heb met het opvoeden van kinderen, wou ik de tips de lezer toch niet onthouden, want ik denk dat er wel een paar waardevolle tussen zitten:

1. Vertel kinderen nooit dat hun ouders vermogend zijn.
Dit betreft zowel het expliciet vertellen als het impliciet aangeven door middel van een erg consumerende levensstijl. Door kinderen constant te vertellen dat hun ouders vermogend zijn, wordt een consumptieve levensstijl met hoge inkomens aangemoedigd. Een belangrijk bijkomend nadeel is dat de kinderen het idee kunnen krijgen dat het belangrijkste in het leven is veel geld hebben & spenderen is. Ook blijven kinderen onafhankelijker als ze niet verwachten dat hun ouders hun financieel ondersteunen.

2. Ongeacht hoe rijk je bent, leer je kinderen discipline en spaarzaamheid.
Ook al kan een ouder dusdanig veel geld hebben dat spaarzaamheid niet nodig is, kan het beter zijn toch met mate te consumeren. Vooral het leren door voorbeeld is hier belangrijk. Het heeft weinig nut een levensstijl met weinig consumptie te promoten als men als ouder zijn credit card tot het maximum heeft gebruikt. Daarnaast heeft het kind later altijd minder vermogen te besteden dan de ouder; waardoor hij met een erg consumptieve levensstijl in de problemen kan komen.

3. Zorg ervoor dat je kinderen er niet achterkomen dat je vermogend bent totdat ze een volwassen, gedisciplineerde, en eigen levensstijl en baan hebben.
De achterliggende gedachte hierbij is dat de kinderen zo worden gestimuleerd hun eigen leven in te richten, vrij van impliciete sturingen die vermogende ouders kunnen meebrengen. Om een extreem voorbeeld te geven: wil het kind écht een fikse bijdrage van de ouders zodat het in die dure nieuwbouwwijk kan wonen, of wil het wellicht liever in een andere wijk wonen? Wellicht dat het vanuit belastingsoverwegingen handig kan zijn om tijdens het leven al vermogen over te brengen naar de kinderen; wacht hier dan mee totdat ze hun eigen levensstijl hebben ontwikkeld. Zodat ze niet meer erg worden beïnvloed door een groot bedrag én er verantwoord mee kunnen omgaan.

4. Beperk discussies over wat elk kind zal erven of ontvangen als geschenk.
Maak nooit lichtvoetige beloften tegenover je kinderen; wellicht dat je zelf ze na een tijdje wel bent vergeten, je kinderen zullen dat zeker niet zijn. Deze ‘beloften’ kunnen gemakkelijk leiden tot familieconflicten, vooral als het ene kind meer kan krijgen dan het andere.

5. Geef nooit geld of significante geschenken aan volwassen kinderen als gedeelte van een onderhandelingsstrategie.
Geef uit liefde aan je kinderen. Geef niet als ‘een strategische zet’: dit kan leiden tot fikse problemen in de familie. Kinderen verliezen hun respect voor ouders die dergelijke onderhandelingstactieken gebruiken. Daarnaast zullen de kinderen vaker met elkaar gaan concurreren en druk zetten op hun ouders voor bepaalde geschenken. Tenslotte kunnen giften die op een dergelijke manier worden gegeven worden gezien als een “schuld afkoping” in plaats van een teken van liefde.

6. Bemoei je niet met het familieleven van je volwassen kinderen.
Hoewel kinderen een veel ander leven kunnen leiden dan je als ouder wenst, adviseren de auteurs toch om je hiermee niet te bemoeien. Wil je dit wel doen, vraag dan eerst aan je kinderen óf je advies mag geven. Vraag ook toestemming voor het geven van significante geschenken, ook aan je eigen kinderen als je je kleinkinderen wat wilt schenken.

7. Concurreer niet met je eigen kinderen.
Schep niet op tegenover je kinderen over je prestaties of opgebouwde vermogen. Begin ook niet een gesprek met “Toen ik op jouw leeftijd was, had ik al…”. Realiseer je dat je kinderen andere prioriteiten hebben, zoals een goede opleiding, educatie, gezinsleven, in plaats van een eigen bedrijf of veel vermogen. Daarnaast kunnen ze ook niet eerlijk concurreren, want door hun jongere leeftijd hebben ze bijvoorbeeld veel minder vermogen kunnen opbouwen. Wees liever blij dat je kinderen de goede educatie hebben ontvangen waar je zelf nooit de kans toe had.

8. Vergeet nooit dat je kinderen individuen zijn.
Kinderen verschillen qua motivatie en prestaties van elkaar. Probeer wat je wilt via het geven van geld, verschillen zullen er altijd blijven bestaan. Verkeerd toegepaste giften kunnen deze verschillen juist doen vergroten, zoals het ‘armste’ kind meer geld geven. Dit kan er weer tot leiden dat dit armere kind minder gemotiveerd is om problemen aan te pakken, omdat de ouders toch wel bijspringen. Daarnaast kan het de verhoudingen verstoren.

9. Benadruk de prestaties van je kinderen, hoe klein ook, en niet hun (of je eigen) symbolen van succes.
Leer je kinderen om te presteren, niet om te consumeren. Hun symbolen van succes (dure auto, groot huis) zijn minder belangrijk dan hun prestaties. Als je de beste in je vakgebied bent, volgt het geld vanzelf wel. Stimuleer niet het achterjagen van geld, wees liever trots op de dingen die je kinderen hebben behaald.

En als belangrijkste nog:

10. Vertel je kinderen dat er veel dingen stukken belangrijker zijn dan geld.
Hoewel ze door het voorbeeld van de hardwerkende vermogende ouders wellicht een ander beeld kunnen krijgen, is het van belang om te wijzen op de belangrijkere zaken in het leven dan de hoeveelheid euro’s op de bank. Wat te denken van een goede gezondheid, goede relaties met familie en vrienden, en plezier in je werk?

Bron: Thomas J. Stanley & William D. Danko. The Millionaire Next Door.

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Financiële opvoeding van kinderen
• Is financiële vrijheid haalbaar?
• Quotes: Jesse Livermore (1)

(Klik hier indien het model niet zichtbaar is)

Een strategie begint bovenaan met het formuleren van een idee, wat het hart van de strategie vormt. De volgende stap is om te kijken of dit idee kan worden gekwantificeerd. Vooral om psychologische valkuilen te vermijden is het aan te raden een idee te hebben wat kan worden gekwantificeerd, zodat het objectief te beoordelen is. Als het niet kwantificeerbaar is, herformuleer het idee dan. Hoewel het is aan te raden te back testen met de computer, kan men natuurlijk ook een strategie met de hand testen. Zorg er dan wel dat je vooraf goed je idee op papier zet, zodat het tijdens het testen niet onduidelijk is wat wel en wat niet een (ver)koopsignaal is.

Als het idee te kwantificeren is, is de volgende stap er een testbare hypothese van te maken. De hypothese houd in dat je je idee formuleert in termen van veronderstellingen. Zonder te diep hierop in te gaan is het aan te raden je veronderstelling in ‘negatieve’/ontkennende bewoordingen te formuleren¹, en tevens uitsluitend te laten zijn².

Om dit met een voorbeeld enigzins te verduidelijken: Stel dat je hypothese is dat een slot boven de moving average 25 het begin van een nieuwe trend aangeeft. Je kunt nu als volgt redeneren: als de back test winstgevend is, dan is je idee (Slot boven MA25) juist. Deze redenering is echter incorrect, immers de backtest kan ook winstgevend zijn simpelweg omdat de markt als geheel steeg in de onderzochte periode. Als je echter als hypothese formuleert: “een slot boven de MA25 geeft niet het begin van een nieuwe trend aan”, en uit je back test blijkt dat het idee wel winstgevend was, dan valt terecht te concluderen dat de veronderstelling dat MA25 niet een nieuwe trend aangeeft incorrect is, en dus een MA25 wel een nieuwe trend aangeeft.

Ook dient je hypothese variabelen te hebben die kunnen worden geprogrammeerd en eenduidig zijn in hun interpretatie. Bepaalde technische patronen, zoals de befaamde head and shoulders³ of Elliot Waves vallen hiermee af.

Nu we een testbare hypothese hebben geformuleerd komen we bij de volgende stap aan, namelijk het onderzoeken van de hypothese. In deze stap vergelijken we de observaties met de voorspellingen. Ik heb dit als een aparte stap opgenomen in het model omdat ik veronderstel dat je strategie uit meerdere technische indicatoren bestaat, en deze afzonderlijk worden getest op hun waarde. Is dat niet het geval, dan staat deze stap eigenlijk gelijk aan het uitvoeren van de back test.

De volgende stap is het ontwikkelen van het systeem. Hierbij voeg je de indicatoren samen tot een samenhangend geheel. Ook money management wordt hierbij opgenomen. Zoals je in het model kunt zien, zit er ook nog een stap van optimalisatie tussen als blijkt dat het systeem niet winstgevend (genoeg) is. Je zou ervoor kunnen kiezen om eerst te testen zonder money management regels, en als het systeem misschien winstgevend is ze toe te voegen.

Na het samenvoegen van de indicatoren wordt het systeem als geheel getest op historische data. Als hieruit duidelijk wordt dat het niet winstgevend is, dan is het terug naar de eerste stap (het formuleren van het idee). Als het systeem slecht presteert, maar misschien wel winstgevend kan worden, dan kan men via optimalisatie kijken of het systeem met andere waarden wellicht wel winstgevend kan worden. Zoals uit het model blijkt kan worden geoptimaliseerd op twee niveaus: bij de historische test (de variabelen aanpassen, bijvoorbeeld een MA20) en/of bij het ontwikkelen van het systeem (een nieuwe indicator toevoegen of verwijderen, money management regels aanpassen).

Als de back test wel winstgevend uitpakt, dan komt de volgende stap aan bod: het paper traden. Hoe presteert het systeem in echte marktomstandigheden, waarin men niet het voordeel van hindsight heeft? Zijn de prestaties als verwacht mag worden uit de back test, dan wordt het tijd om het systeem met echt geld te gaan traden. Zijn de prestaties afwijkend van de back test, dan is het terug naar de stap van ontwikkel het systeem of het historisch testen, waarin men dan de back test uitvoert op de nieuwere, recentere data.

Geraadpleegde bronnen:
David Aronson. Evidence-based technical analysis. (2007)
Paul M. King. The Complete Guide to Building a Successful trading business. (2007)

---
Related Articles at Psychologie en beleggen:

• Het testen van een strategie – waaruit bestaat een goede regel?
• Boek: Safe Strategies for Financial Freedom
• 7 interessante en leerzame boeken voor traders