Reizen door de Meierij

Over angst voor de dood en het Vagevuur

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 24 May 2012 14:00:00 +0000

Zielen in het Vagevuur

Negentiende brief, deel 4

Hij: Was u niet bang dat u zou sterven? Want de dood is toch iets vreselijks.

Ik: Nee! Want de dood is helemaal niet verschrikkelijk, behalve voor degene die zich hier op aarde aan veel slechts schuldig heeft gemaakt en die geen beter leven te verwachten heeft.

Hij: Alles goed en wel, maar dacht u dan niet aan de verschrikkingen van het Vagevuur?

Ik: Ik ken geen vagevuur; en zou dat bestaan, wat doet het er dan toe, aangezien men toch ooit hieruit zal worden verlost?

Hij: Ik zie wel, dat u een ongelovige ketter bent, want de geuzen geloven niet in het Vagevuur, omdat dat niet in hun valse bijbel staat; ze zullen het nog wel ontdekken, als zij na dit leven verdoemd zijn.

Ik: Ik heb u nog helemaal niet verteld of ik geus of paaps ben. Maar is het vagevuur dan zo erg?

Hij: Ja! De pijn van het Vagevuur is erger dan de pijn van de hel, want de zielen worden er gebraden, in olie gekookt, in stukken gehakt, door serpenten, slangen en padden verscheurd en op nog heel veel andere manieren gemarteld.

Ik: Maar hoe weet u dit? Hebt u gezien, dat zielen een lichaam hebben?

Hij: Zeker zijn de zielen lichamelijk. Ik weet alles uit een boek dat ik bezit en dat Troost der zielen in het Vagevuur heet. Maar dat zul u wel niet geloven, want ik weet zeker dat u zo’n verdoemde geus bent. Goedendag!

Een herstelwandeling

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 22 May 2012 14:00:00 +0000

Negentiende brief, deel 3

Het verwondert mij dat men deze zerk niet buiten de kerk heeft gesmeten, zoals men op vele plaatsen met zerken heeft gedaan. Te meer daar deze zerk ervan getuigt dat de haat van de roomsen tegen de hervormden in de vorige eeuw al net zo hard woedde als tegenwoordig.

Laat mij de pen neerleggen, want ik voel me duizelig worden. Morgen schrijf ik verder.

Vervolg
Vanochtend kreeg ik je antwoord met een ingesloten cheque overhandigd. Hartelijk dank voor het sturen. Wees gerust, want zo plotseling als de ziekte mij overviel, net zo snel herstel ik. En als het zo doorgaat ben ik binnen een paar dagen weer bij je.

Ik ben deze namiddag een beetje gaan wandelen om eens wat frisse lucht in te ademen. Maar omdat ik vermoeid raakte, ging ik onder een boom wat zitten rusten. Er kwam een tamelijk bejaarde man voorbij, die mij aansprak en mij vroeg wat ik daar deed. Ik zei hem, dat ik niet in orde was geweest, en dat ik hier wat moest uitrusten, omdat mijn krachten nog niet helemaal teruggekeerd waren. Hij leek een orthodoxe roomsgezinde te zijn en het volgende gesprek ontspon zich tussen ons beiden, voor zover ik mij kan herinneren:

Grafschrift uit Deurne

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 17 May 2012 14:00:00 +0000

Een snaphaan

“Als ik sterf”, zo redeneerde ik bij mezelf, “als ik sterf en ik zie mijn vriend hier niet meer, dan zullen wij elkaar toch ooit weerzien, want:

de eigen hand, die hier mijn hart,
hem verpande in vreugd en smart,
drukt hem weder -
de eigen lippen van ’t gevoel
ademen, voor Gods rechterstoel,
vriendschap even teder. - "

Voor ik verder schrijf, wil ik je letterlijk het grafschrift meedelen, dat ik te Deurne heb gekopieerd, maar dat ik niet terug kon vinden, zoals ik je al gemeld heb. Dat grafschrift is gemaakt op de eerste hervormde schepen, die daar op een avond vanwege de religie verraderlijk werd doodgeschoten, zoals blijkt uit het onderstaande vers. Hij werd verwond met een roer (een meierijs woord dat snaphaan [=geweer] betekent). Ik geef het zoals ik het heb gevonden op een hardstenen zerk die voor het koor in de kerk ligt.

Ik had het in mijn aantekenboekje gelegd en omdat ik dat nu weer eens van voor tot achter doorbladerde en herlas om de tijd te verdrijven, vond ik die aantekening tot mijn grote vreugde weer terug. Hier is het:

Om trovhijt voor Godts woordt, om iver voor het recht,
zijn lagen onderweg aen Jacop Govrts gelecht,
Als hij vuijt sijn beroep quam in den avoentstont
een moorder met een roer hem doodelijck heeft gewondt.
Ter eeren sij ghedacht den naam van desen man,
die om Godts woort en ’t recht de doot af wachten kan.

Het randschrift rondom de zerk luidt als volgt:

Hier licht begraven Jacop Govrts van der Horst, in sijnder tijt Schepen der Heerlijchijt Deurne en desselfs dinghbanck, die op den 28 mij in de Heere is ontslapen 1670.

Op het randje van de dood

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 15 May 2012 14:00:00 +0000

Een sterfbed in 1784
(Gelukkig niet van Stephanus Hanewinckel)

Negentiende brief, deel 1

Waarde S...!

God zij geprezen dat ik weer veel beter ben, mijn lieve vriend, dan ik geweest ben. Ik voel mijn krachten, zij het langzaam, terugkeren. Ik kan nu weer, met tussenpozen, lezen, aan je denken en aan je schrijven. Nadat ik mijn laatste briefje aan jou had verstuurd, werd ik nog veel beroerder. Mijn ziekte verergerde, de koorts kwam sterker terug en ik had voortdurend het idee dat ik je niet maar aan deze zijde van het graf zou terugzien, want alles leek op mijn naderende dood te wijzen.

Niet dat ik beef voor de dood, o nee! Ik heb altijd geprobeerd me met de gedachte aan de dood te verzoenen en hierdoor kwam hij me minder akelig voor. Maar het viel me hard, zeer hard dat ik - als ik dan toch zou moeten sterven - niet een laatste afscheidsgroet op je lippen zou kunnen drukken. Ik troostte mij echter met de gedachte dat de dood ons niet voor eeuwig zou scheiden.

“De dood”, dacht ik met E.M. Post in het Land, “De dood kan vrienden scheiden, maar de vriendschap zelf duurt tot in het andere leven.” En ik herinnerde mij deze mooie regels uit de voortreffelijke Ode van R. Feith over de vriendschap:

Vriendschap die de dood doorwaad,
Kan zich, schoon het heelal vergaat,
Veilig achten -
Vriendschap, aan de deugd gepaard,
Kan, op ’t rookend puin der aerd,
Ed’ler waereld wachten.

Geveld door ziekte!

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 10 May 2012 14:00:00 +0000

Achttiende brief

Allerbeste vriend!

Ach! Hoezeer ben ik in mijn verwachtingen teleurgesteld, mijn vriend! Ik dacht vandaag mijn reis naar Den Bosch voort te zetten, om dan morgen vandaar per schip naar jou te reizen. Maar kort nadat ik mijn vorige brief aan je had verstuurd, werd ik onwel. Dat was misschien veroorzaakt doordat ik mij tijdens mijn wandeling naar Hilvarenbeek en zo voort wat al te zeer vermoeid had. Ik kreeg nog diezelfde avond een hoge koorts, vergezeld van hevige hoofdpijn, die ik de hele nacht bleef houden, waardoor ik ernstig verzwakt werd.

Ik zit deze brief in mijn bed te schrijven, want ik voel me nog helemaal niet beter, behalve dan dat ik nu geen koorts meer heb. Wees intussen gerust: mijn ziekte is naar alle waarschijnlijkheid niet dodelijk, tenzij er onvoorziene toevallen bij zouden komen. Maar zodra ik mij slechter begin te voelen, zal ik meteen schrijven of laten schrijven. Denk intussen maar dat geen bericht, goed bericht is.

Ik zal me vandaag stilletjes in bed houden en dus de raad opvolgen van de grote Celsus, die wij al als kinderen in onze syntaxis leerden, en kijken of stilte en rust mij weer op de been kunnen brengen. Hij zegt immers:

Multi magni morbi curantur abstinentia et quieta
[Veel zware ziekten worden genezen door onthouding en rust]

Ik moet ophouden, want alles schemert mij voor de ogen. Stuur mij per ommegaande een kleine cheque, want als ik nog een paar dagen hier moet blijven, zal het beetje geld dat ik nog overheb, snel verdampt zijn.

Ik ben enz.

Een vroeg Noord-Brabants Volkslied

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 08 May 2012 14:00:00 +0000

Klik op de afbeelding voor een vergroting

Noord-Brabant geen eigen volkslied? In de collectie Hanewinckel vind je twee blaadjes met een dappere poging om onze provincie al in vroege tijden aan een volkslied te helpen.

Ze lijken vrijwel identiek, de twee blaadjes waarop de tekst is geschreven. Maar bij de één houdt de tekst abrupt op omdat er een stuk van het blad is geknipt. Het lied zelf is een lofzang – uiteraard – op Noord-Brabant (“Hier vind ik al wat ik behoef, zelfs meer dan ik begeer”) maar ook op de noeste arbeid:

Ja! Werken dat is zaligheid,
Wie ook van arbeid vlied,
Ik niet – o nee! Ik werk met lust,
Ik schuw den arbeid niet

Bron: Collectie Hanewinckel, inv.nr. 45, Noord-Brabants volkslied (wijze: Wien Neerlands bloed...)

Op naar huis!

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 03 May 2012 14:00:00 +0000

Zeventiende brief, deel 7

Ik heb u alles naar waarheid gerapporteerd, zo onpartijdig als mij mogelijk was. Toch zul je in mijn brieven zaken gevonden hebben, die iedere andere lezer als scherp en partijdig zouden toeschijnen, maar jij kent mijn hart. Je weet hoezeer dat gruwt van alle partijzucht, maar je weet ook dat ik als vriend van de waarheid geen slechte zaken voor je verborgen kon of wilde houden.

Hoe graag zou ik je niet een positieve indruk gegeven hebben van de meierijenaars, maar de waarheid verhinderde mij dat. Betreur dan met mij de ongelukkige inwoners en vooral de hervormden onder hen, dit is alles wat wij er nu aan kunnen doen. Als wij elkaar spreken, zal ik je over een en ander nog meer vertellen, als de tijd en mijn bezigheden die alweer op mij wachten, dat tenminste toelaten. Anders zal ik je schrijven in de lege ogenblikken die mij nog overblijven.

Binnen een dag of vier hoop ik jr te zien. Overmorgen wandel ik van hier via Udenhout en Helvoirt naar De Bosch, om mij dan de volgende dag in te schepen. Als de wind gunstig is, ben ik snel bij je. O! Hoe verlang ik al naar het moment, waarop ik jou, mijn vriend, aan mijn hart kan drukken. Ik tel de uren al af die mij na zo’n lange afwezigheid weer bij jou zullen brengen.

Als u deze brief ontvangt, hoop ik niet ver meer van je vandaan te zijn. Hij zal je verzekeren dat je binnenkort een kus van de heiligste vriendschap zult ontvangen van je onveranderlijke en getrouwe

Vriend.

Meijerijse woordenschat

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 26 Apr 2012 14:00:00 +0000

Tekening door C. Schindler van Beugen, te vinden in de collectie Hanewinckel

Zeventiende brief, deel 6

De Meierij levert mooie panorama’s op en de tekenpen zou hier veel werk kunnen vinden, wanneer men die vergezichten (zoals ik je hierbij enkele tekeningen stuur) in druk zou willen uitgeven. Ik heb een paar kerken en kastelen in druk gezien, maar die zijn niet te vergelijken met de panorama’s die de dorpen en vooral de natuur bieden.

Tenslotte geef ik u hier nog een paar oude woorden die in de Meierij in gebruik zijn:

gaderen - verzamelen
hoeven - behoeven
goor - moerassig
schoer - regenbui
door - gek
weet - kennis
wareit - waarheid
licht - misschien
insteker - kwaadspreker
doe - toen
deder - deed er
broed - broedsel

Waarschijnlijk worden in deze streken nog veel meer oude woorden gebruikt die mij ofwel ontschoten zijn, ofwel die ik nog niet heb opgemerkt.

Dit is nu mijn laatste brief, lieve vriend. Ik heb mijn reis gedeeltelijk met genoegen, maar nog meer met verdriet volbracht. Ik beklaag in mijn hart de protestanten en vooral hun leraren, die zich hier bevinden. Ik betreur met bloedend hart het bijgeloof, de haat, de dweepzucht en de domheid der meierijenaars en wens niets vuriger dan dat eens de ware verlichting hen allemaal moge bestralen en dat liefde en verdraagzaamheid hen moge bezielen.

Meer verdraagzaamheid, meer liefde

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 24 Apr 2012 14:00:00 +0000

Zeventiende brief, deel 5

Wanneer er in de Meierij minder bijgeloof en meer verdraagzaamheid, minder dweepzucht en meer scherpzinnigheid, minder haat en meer liefde ten opzichte van andersdenkende religieuze overtuigingen zou heersen onder de roomsen, dan zou dit land zeer aangenaam zijn om te wonen. Maar de huidige toestand maakt het leven voor een protestant hier geweldig zuur.

De grote vraag is hier hoe men al die bijgelovigheden, die haat en dweepzucht zou moeten uitroeien. Mij lijkt (maar ik werp dat alleen maar op als denkbeeld en niet als iets zekers), dat men hier veel aan zou kunnen bijdragen als men het bijgeloof zou proberen te verminderen. Als men voor de kerkgebouwen andere regelingen had getroffen en eenieder in het rustige bezit van het zijne had gelaten; of ook als men nu zou verordonneren dat alle heiligen uit de kerken zouden moeten worden verwijderd, als zijnde strijdig met het ideaal van gelijkheid.

Want als men zerken, waarop niets anders dan de naam van de overledene stond, uit de kerken heeft gesmeten, zoals dat op sommige plaatsen is gebeurd, omdat ze strijdig zouden zijn met de gelijkheid, (maar eigenlijk omdat ze aan hervormden toebehoorden), dan zouden er ook geen beelden van heiligen in de kerken mogen pronken, laat staan aanbeden worden, want zij waren toch ook maar gewoon mensen.

Spoken en ander bijgeloof

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 19 Apr 2012 14:00:00 +0000

Ingang van het kerkhof aan de Bredaseweg in Tilburg, 1892
Bron: Stichting tot Behoud van Tilburgs Cultuurgoed

Zeventiende brief, deel 4

Vaak heb ik in mijzelf moeten lachen als ik zag dat ze nooit een stuk van een nieuw brood afsneden zonder er met het mes een kruis op te maken, waarschijnlijk om het brood te zegenen. Alles moet bekruist en gezegend worden, anders is het niet goed. Het bijgeloof is in dit opzicht onbeschrijflijk groot.

Het bijgeloof en de angst voor spoken, heksen, weerwolven, tovenarijen en dergelijke is ongelooflijk sterk in de Meierij. Er is geen dorp of er vertoont zich wel, volgens de inwoners dan, een of ander spook, dat men over het algemeen een grouwel noemt. Maar het bijgeloof van de roomsen is vooral onuitsprekelijk groot met betrekking tot het kerkhof.

Zij zullen nooit ’s avonds over het kerkhof gaan, tenzij dat absoluut noodzakelijk is. En dan nog bekruisen ze zich van te voren. Want hier is het dat de geesten en spoken, vooral ’s nachts om twaalf uur, zich vrijelijk verzamelen. Wat men hier ook tegenin brengt, niets kan hen van dit dwaze idee afbrengen.

Als men denkt dat een zieke zal gaan sterven, roept men alle buren bijeen om voor de zieltogende lijder een rozenkrans te bidden, dat is enkele Onzevaders en Weesgegroetjes. Is dit gedaan, dan gaat ieder weer naar huis. Tijdens het sterven geeft men de zieke een gewijde, brandende kaars in de hand: dit bevordert een zachte dood. Zodra hij gestorven is, sluit men de vensters, zet een brandende lamp bij het lijk en waakt er ’s nachts bij. Ook bidt men dan voor de zielerust van de overledene.

Zodra hij is gestorven, luidt men ook meteen de klok voor de dode. Dit verdrijft de duivel en degenen die het horen, kunnen dan voor de ziel van de overledene bidden. Bij de begrafenis legt men de lijken altijd in oost-westelijke richting in het graf. Als dit eenmaal gebeurd is, gaat de hele lijkstoet een paar keer al biddende rond het graf en als men dan vertrekt, maakt men er een lichte buiging voor.

Broederschappen en amuletten

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 17 Apr 2012 14:00:00 +0000

Zeventiende brief, deel 3

Bijna elke roomse man of vrouw behoort tot een soort genootschap dat is toegewijd aan een of andere heilige. Men is hierdoor verplicht om eens per jaar op een bepaalde dag een uur lang te bidden voor die heilige, liefst in de kerk als dat kan. Uur en dag staan vast en moeten ook stipt worden nageleefd, zoals ik heb gezien op een gedrukt blaadje papier. Hierop is alles wat men moet doen en alle profijt dat daaruit voortvloeit, vastgelegd. Op zo’n blaadje wordt de naam van de persoon ingevuld en het wordt als teken van echtheid door de priester ondertekend.

Dit is iets wat bijna niemand van de hervormden weet die over de roomse religie hebben geschreven. Ik heb het tenminste nog bij geen enkele schrijver aangetroffen. Van Emdre, die nog onlangs over de geloofsrichtingen in ons vaderland heeft geschreven, wist er ook niets van, anders had hij het zeker wel genoemd.

Op de muren van de meeste huizen ziet men grote, witte kruisen staan, met kalk gewit. Ook ziet men wel kleine houten kruisen bovenop de daken staan. Dat is ter bescherming van de huizen tegen de duivel en alle kwaad. Ieder vrouwspersoon draagt een gouden of zilveren kruisje om de nek. Deels dient het als sieraad, maar deels ook als bescherming tegen tovenarij, bezweringen etc. Dat komt dus helemaal overeen met de praebia van de oude Romeinen.

Kermis!

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 12 Apr 2012 14:00:00 +0000

Koningsschieten in Maashees
Bron: fotostudio Jan Waarma/collectie BHIC, inv.nr. GLD07171

Zeventiende brief, deel 2

In ieder dorp is het één keer per jaar kermis en dan is alles (ik heb hier en daar een meierijse boerenkermis meegemaakt) in beweging en vrolijk. Men zit dan de hele dag in de herberg en drinkt tot men er bij neervalt. De ongetrouwden, zowel mannen als vrouwen, dansen op de klanken van een viool, die op rampzalige manier bespeeld wordt. Het dansen is beklagenswaardig. Men zingt dan ook vaak met een dronken strot en dat geluid is om gek van te worden. Ik heb in de hele Meierij, waar ik ook geweest ben, nog niemand gevonden die goed kan zingen. De meierijenaars schijnen hier niet voor gemaakt te zijn.

In de herbergen vrijt men tijdens de kermis ook bij het leven, maar dat gebeurt vaak met een dronken kop en dus behoorlijk zedeloos. Ik zal hier geen ander woord gebruiken. Genoeg! Je begrijpt me wel.

Men schiet bij zo’n gelegenheid ook op een houten vogel of papegaai op een hoge staak (men noemt dat hier een schutsboom). Hij die de vogel eraf schiet, is koning en wordt als teken van waardigheid omhangen met een serie zilveren schilden. Zijne Boerenmajesteit moet voor deze eer als geschenk er ook zo’n schildje aan hangen, met zijn naam erin gegraveerd.

Bijna geen runderpest in de Meierij

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 10 Apr 2012 14:00:00 +0000

Runderpest in Nederland, 18e eeuw

Zeventiende brief, deel 1

Zeer beminde S....!

“Nog één brief”, zei ik mijn vorige, “en dan hoop ik je spoedig weer te zien.” Hier is die dan. Als je hem ontvangt, ben ik al op weg naar je. Ik moet je in deze brief nog enkele gewoonten en bijgelovigheden van de roomsen in de Meierij schetsen (alles wat ik geschreven heb, heeft alleen maar betrekking daarop) en dan zal ik met een vrolijk hart zeggen: Adieu Meierij!

Als iets bijzonders kan ik je melden dat de runderpest, waardoor Holland en andere provincies zo vaak en vreselijk zijn geteisterd, bijna nooit in de Meierij geheerst heeft. En als ze hier al eens gewoed heeft, dan was dat op zeer beperkte schaal. Ik geloof dat men dit vooral moet toeschrijven aan het feit dat men de koeien ’s nachts en ook op het heetst van de dag altijd op stal houdt.

Zij zijn dus beschermd tegen de brandende hitte van de zonnestralen, die de weerstand van een koe beslist enigszins verzwakt, en ook tegen de kou van de nacht en in het bijzonder de kwade dampen en nevels die ’s nachts neervallen en die dan door de koeien in het open veld worden ingeademd, of, als die dampen op het gras vallen, mee worden opgegeten. Men weet immers dat besmettelijke ziekten, zelfs onder mensen, zich vooral ’s nachts verspreiden.

Zou dat niet een nader onderzoek door deskundigen waard zijn? Zou het overnemen van deze gewoonte niet veel kunnen bijdragen aan het beteugelen van de vreselijke runderpest, mochten wij ooit (wat de Goede Hemel verhoede!) door die straf overvallen worden? Hetzelfde geldt hier ook voor de schapen, die hier minder dan in Holland onder ziekten te lijden hebben.

Een bijbels verhaal... in het Meierijs

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 13 Mar 2012 15:00:00 +0000

De verloren zoon...

Soms zitten in hetzelfde mapje twee totaal verschillende stukken...

In de eerste aantekening uit inventarisnummer 32 in zijn archiefcollectie beschrijft Stephanus Hanewinckel het verhaal van de verloren zoon in het Meierijs dialect. Hierdoor tref je zinnen aan als: "Jen zeeker mens ha tweeje zeuns. En de jongste van heur zee toe de vajer..."

Achter deze aantekening zit vervolgens een aandoenlijk briefje over de "begrafenis van wijle Mevrouw Hanewinckel-van Schmidt auf Altenstadt", van 22 oktober 1855. Ogenschijnlijk koel is opgetekend wie de dragers moeten zijn (de meid, de knecht) en wat een en ander gaat kosten. Inclusief doodskleed en baar en draagloon komt dat neer op 40 gulden en 90 cent.

Klik op de afbeeldingen om ze te vergroten.

Vanuit de chaos van verwarring

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 08 Mar 2012 15:00:00 +0000

Zestiende brief, deel 7

Echt waar! Als het op een eed aankomt, trekt een geus altijd aan het kortste eind, namelijk zodra de roomse zweert. Volgens de kundige Rabener is een eed bij velen niets anders dan een beleefdheidsbetuiging aan God, maar bij een roomse is een eed een middel om alles precies zoals je wilt gedaan te krijgen. Hier heb je, mijn vriend, een antwoord op jouw vragen.

Nu zou ik je nog wel het een en ander over bepaalde gebruiken en bijgelovigheden van de meierijenaars kunnen melden, maar die wil ik liever bewaren voor mijn volgende brief. Dat zal dan waarschijnlijk de laatste zijn die je van mij uit Tilburg, of zelfs de Meierij, zult krijgen, want ik hoop binnenkort dit land te verlaten dat je zeer juist “een chaos van verwarring, een centrum van vervolging en een wirwar van bijgelovigheden” hebt genoemd.

Na deze brief zult je er nog één van mij krijgen en dan kom ik die zeer spoedig zelf achterna gereisd om jou en de jouwen weer te omhelzen. Ik verheug me al op het vooruitzicht binnen enkele dagen mijn hartsvriend weer te zien en ik noem mij in die zekere verwachting je standvastige en onveranderlijke

Vriend.

Een traan voor de arme protestanten

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 06 Mar 2012 15:00:00 +0000

Harmonium, een surrogaatorgel gebruikt voor onder meer huiskamerdiensten

Zestiende brief, deel 6

Een protestant moet hier met medelijden zijn geloofsgenoten aanschouwen, hoewel het over het algemeen flinke mensen zijn. Op veel plaatsen zijn zij hun kerk kwijt en moeten ze nu hun diensten in een kamer bij de predikant thuis houden. Dus u beklaagt hen terecht, mijn beste. En wat zal er van die ongelukkige leraren der hervormden in de Meierij terecht komen? Als ze geen geld hebben, vinden ze geen geloof. En misschien worden velen met vrouw en kinderen op straat gezet, want men wil hun ook hun huizen ontnemen.

Mijn hart krimpt van verdriet ineen, als ik alles overdenk wat een protestant in de Meierij ondergaan moet en misschien nog zal moeten ondergaan en dat dan ook nog eens van mensen die zichzelf óók christen noemen.

Maar laat ik maar doorgaan en je verder schrijven, terwijl ik met bloedend hart een gepaste traan laat voor die arme, vervolgde, gehate en vervloekte mensen. Misschien kan ik daarmee enigszins de treurigheid die mij bij deze gedachten overviel, verdrijven.

Jij vroeg me ook: “Is het een algemene stelregel bij de roomsen in de Meierij dat men zijn belofte niet hoeft te houden als het een ketter betreft, en dat het er niets toe zou doen als men een valse eed aflegt met betrekking tot een geus?” Ik zeg je: ja, dat is zo! Dit brengt hun godsdienstige overtuiging namelijk mee. Bovendien heeft een priester de macht om hen van de zonde van een valse eed te verlossen. Als het om een zaak van belang gaat tussen een roomse en een hervormde in de Meierij, zou ik een roomse getuige altijd op zijn minst voor partijdig houden.

’t Paard gaat vóór de vrouw

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 01 Mar 2012 15:00:00 +0000

Paard trekt bomen in Schijndel (bron: Flickr/BHIC)

Zestiende brief, deel 5

Hierdoor komt het ook dat men geen ware huwelijksliefde tussen man en vrouw vindt. Zij staan altijd geheel onverschillig ten opzichte van elkaar. Zodra het huwelijk is voltrokken, houdt ook de liefde op, zodat dit volgende goed op de bewoners van de Meierij van toepassing is:

On dit, que l’amour

ne dure qu’un jour

dans le mariage.

Een boer in de Meierij heeft in het algemeen meer oog voor zijn paard dan voor zijn vrouw. Zo gauw de eerste ziek is, loopt hij schielijk naar de paardendokter. Maar wordt zijn vrouw ziek: die zal vanzelf wel beter worden. Ik vroeg aan een boer wat hij het best kon missen, zijn paard of zijn vrouw en ik kreeg als antwoord: “Mijn heer! Een paard kost enorm veel geld!” Ik kon zijn gedachtegang makkelijk raden, ofschoon hij veel werk van zijn vrouw scheen te maken.

Ja, het is precies zo als je mij vraagt over de schoolmeesters. Men heeft er een paar afgezet, maar niet omdat zij iets misdaan hadden of omdat ze niet kundig genoeg zouden zijn. Het was louter en alleen om een roomse te kunnen hebben die de kinderen vanuit roomse boeken zou kunnen onderwijzen, zoals dat in enkele dorpen gebeurt. Op die manier kunnen de protestanten hun kinderen niet goed naar school sturen. Onder de nieuw aangestelde roomse schoolmeesters zijn ellendige brekebenen.

Karig eten en onhygiënische toestanden

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 28 Feb 2012 15:00:00 +0000

Zestiende brief, deel 4

In het algemeen is het eten en drinken van de inwoners uiterst sober. Niet uit vrije keuze, maar noodgedwongen, want het ontbreekt hen zowel aan de kennis als de kunde om hun voedsel goed te bereiden. Het dagelijkse voedsel bestaat uit aardappelen. Vanwege hun frequente vastendagen kunnen zij weinig vlees of spek eten. Geld om boter te kopen hebben ze niet, dus eten zij hun aardappelen gewoonlijk met wat lampolie.

Op dit moment heeft de vicaris hen verlof gegeven om in de veertig dagen vasten voor Pasen vlees en vet te eten, omdat alles zo duur is. Maar er zijn veel preciezen onder hen die van deze ontheffing geen gebruik willen maken om de heilige Vasten niet te breken.

Onder de meierijenaars heerst veel smerigheid en het verschil in zindelijkheid met Holland is groter dan dag en nacht. Ik ben in veel huizen geweest, vooral bij boeren, waar ik op geen enkele stoel durfde te gaan zitten. Het is een mirakel dat deze morsige manier van leven niet tot meer ziektes leidt. Maar de gezonde lucht en misschien ook wel de magere, maar gezonde kost, dragen er zeer toe bij de gezondheid te behouden.

Wat moet ik je, mijn vriend, zeggen over de huwelijken, waarover je me een paar vragen hebt gesteld? Meestal zijn ze gebaseerd op geld. Iedereen kijkt uit naar een vrouw, die iets bezit en goed kan werken. Voor het overige wordt er weinig gelet op deugd of verstand, zodat men deze verzen van Pieter Langendijk wel van toepassing mag laten zijn op de meierijenaars:

Men mint om ’t goud, ’t geld is de liefde alleen.

Men acht het verstand, noch aangename zeden,

Men vraagt naar kunst, noch edelheid van’t gemoed,

Maar naar ‘t genot van schatten, geld en goed.

Opnieuw bijgeloof tussen Oirschot en Moergestel

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 23 Feb 2012 15:00:00 +0000

Zestiende brief, deel 3

De weg die ik moest begaan, was behoorlijk eenzaam. Slechts een enkele man uit Oirschot die ook naar Moergestel ging, volgde dezelfde route als ik. Ik sprak met hem en leidde ons gesprek naar die onderwerpen waarover ik graag wat wilde weten. Hij bevredigde gedeeltelijk mijn nieuwsgierigheid door mij te vertellen over vele zaken die het bijgeloof betroffen.

Sommige dingen kwamen mij erg bespottelijk voor, anderen weer volledig ongegrond, maar bovenal liet hij zijn haat tegen de protestanten doorschemeren, zodra hij daar maar de geringste aanleiding toe meende te zien.

Ik kwam dus op deze wandeling van Tilburg en terug niets tegen dat ook maar iets opleverde voor jou, behalve dat ik overal blijken van het domste bijgeloof aantrof en van verfoeilijke ontevredenheid, omdat men meende bedrogen te zijn. Want als de wens van de meierijenaars nu sinds een jaar of drie in vervulling was gegaan, dan zou de roomse godsdienst nergens met meer pracht uitgeoefend worden dan door hen. Ja, dan waren alle protestanten in de Meierij inmiddels al uitgeroeid. Hun naam was al lang van de aardbodem verdwenen, en zelfs was er dan een vreselijke banvloek uitgesproken over iedereen die het maar zou durven de naam “geus” uit te spreken.

Laat mij nu jouw brief en de vragen die daarin staan zo goed als ik kan beantwoorden. Ik heb in alle dorpen waar ik geweest ben zoveel mogelijk de denk- en levenswijze van de meierijenaars bestudeerd.

Het wonderschone Oirschot

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 21 Feb 2012 15:00:00 +0000

Zestiende brief, deel 2

Nadat ik Bladel verlaten had, wandelde ik door enkele kleine en armzalige dorpjes, waar ik niet stil bleef staan, omdat ik er niets opmerkelijks zag. Deze streek is wel de dorste en armste regio van de Meierij, tenminste zo kwam het mij voor. Na door deze plaatsjes gewandeld te zijn (ik zal je de namen ervan besparen, want daar heb je toch niets aan), kwam ik tenslotte aan in Oirschot.

Daar ontrolde zich een geheel ander toneel. Een prachtig dorp, dat zeer uitgestrekt is, overal beplant met allerlei soorten bomen en houtgewas, wat dus zeer mooie wandeldreven opleverde. Het dorp praalt met een van de mooiste kerken van de Meierij en de toren is, ook zonder spits, de hoogste die men in de Meierij kan vinden. De schoonheid van de architectuur doet evenmin voor weinig andere torens onder.

Het kasteel van dit dorp ligt zeer aangenaam bij het riviertje de Beerze. Men treft er een kapel aan, die men tegenwoordig gebruikt om er op marktdagen boter te wegen. De wandelingen die ik hier maakte, bevielen me uitstekend. Ik zou hier graag langer dan een dag of twee zijn gebleven om alles nauwkeurig te bekijken, maar dat kon niet. Deels omdat de tijd die ik aan mijn reis kon besteden langzaamaan aan het verstrijken was; deels omdat mij ook hier de haat, de dweepzucht en de bijgelovige fantasieën die ik hier moest aanzien en aanhoren, enorm irriteerden.

Ik ging daarom, na een dag of twee hier verbleven te hebben, via het dorp Moergestel weer terug naar het aanzienlijke Tilburg.

Naar Hilvarenbeek en Bladel

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 16 Feb 2012 15:00:00 +0000

Zestiende brief, deel 1

Ik ben, na een paar dagen rondgewandeld te hebben, weer hier in Tilburg aangekomen. Zodra ik mijn herberg binnenkwam, vroeg ik of er een brief voor mij was. De waard gaf me meteen je laatste. Ik was heel blij met de verzekering dat het goed met je ging, en ook met je lieve echtgenote en kinderen. Ik las er ook uit, dat... Maar voor ik jouw brief ga beantwoorden, wil ik je eerst vertellen over mijn verdere reis (al heeft die niets interessants opgeleverd).

Vanuit Tilburg ging ik via Goirle, dat hier gewoonlijk Gool wordt genoemd, naar Hilvarenbeek. Dit dorp is dicht bebouwd en helemaal niet onaardig: de huizen liggen rondom een groot, vierkant plein. Het dorp pronkt met een mooie kerk en een even mooie toren die een klokkenspel heeft. Dit viel me in het bijzonder op, omdat ik mij niet kan herinneren ergens anders een dorp gezien te hebben met een carillon.

In Hilvarenbeek werd de geleerde J. Gropius geboren. Waarschijnlijk ontleent dit dorp zijn naam aan een lustig beekje of riviertje dat erlangs stroomt en dat de Hilver of Hulver genoemd wordt. Van hier wandelde ik over Lage Mierde naar het mooie dorp Bladel, niet ver van de Brabantse grens. Dit dorp zou volgens Martinet het aloude Bladelle zijn dat keizer Karel de Eenvoudige in de tiende eeuw aan Dirk, graaf van Holland, heeft geschonken.

In de Rijmkroniek van Melis Stoke leest men dit:

Ghegeven in ons Heren iaer

Achte hondert en daer naer

Driwerf twintich ende drie mede,

Tote Bladele tere stede,

dat een dorp is ende so heet,

neghen daghe, als ment weet,

voor midde somer sinte Jans dach,

als sine ghebeernesse lach.

De kundige Huydecoper echter wil hier niet het dorp Bladel in de Meierij in zien, maar een zeker Bladoli villa in het land van Beauvais. Mijn vriend, sla zijn aantekeningen op het eerste boek van Stoke er maar eens op na om te zien wie gelijk heeft, want ik zal die kwestie niet kunnen beslissen.

Wandelen door ansichten

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 14 Feb 2012 15:00:00 +0000

De verslagen in boekvorm van Hanewinckels reizen door de Meierij zijn geïllustreerd met enkele mooie 'ansichtkaarten'. Een aantal van deze plaatjes is terug te vinden in de archiefcollectie, die bewaard wordt op het BHIC.

Het zijn prachtige kleine pentekeningen, met daarop beelden uit verschillende stadjes en dorpen. De poorten in Grave (de Maas-, Ham- en Brugpoort) zijn bijvoorbeeld keurig in beeld gebracht. Maar ook een dorpsgezicht van Beugen waarop we – behalve de kerk aan de horizon – ook een wat gezette heer, een kind met hoedje en twee honden zien. En dat allemaal op een plaatje dat kleiner is dan een ansichtkaart.

Er zitten ook enkele tekeningen bij, gemaakt met Oostindische inkt, waarbij de plaatsnamen niet staan vermeld maar die een indruk geven van het rustieke leven uit de achttiende eeuw.

Bron: tekeningen (deels gedrukt), afbeeldingen voor het boek van Hanewinckel, alsmede aantekeningen over de paginering, circa 1800 (collectie Hanewinckel, inv.nr. 14)

Latijnse Scholen in Noord-Brabant rond 1800

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 09 Feb 2012 15:00:00 +0000

Hanewinckel gaat in de vijftiende brief, deel 6 wat dieper in op het onderwijs aan de zogenaamde Latijnse Scholen. Hij is daar niet erg positief over, vooral niet over de scholen (hoe kan het ook anders) onder katholieke leiding : “(…) zo slecht als het Latijn in de roomse scholen onderwezen wordt, dat tart iedere verbeelding.”

Maar Hanewinckel geeft ook aan hoe het naar zijn idee anders zou kunnen: “Mij lijkt dat men in onze scholen de leergierigheid wat meer zou mogen prikkelen. Het hele onderwijs zou de jeugd meer moeten vermaken en meer ingericht moeten worden naar het begripsvermogen van de jongeren.”

In hoeverre klopt het beeld dat onze dominee schetst? We hebben daarvoor een andere bron. In 1815 werd mr. H. Wijnbeek aangesteld als “Inspecteur der Latijnsche Scholen” in Noord-Brabant, Gelderland, Overijssel en Utrecht. Tussen 1817 en 1849 schreef hij negen rapporten over de onderwijssituatie. Over de Brabantse Latijnse Scholen is zijn oordeel niet mals. Zijn visie sluit dan ook naadloos aan bij die van Hanewinckel.

De scholen bevinden zich qua onderwijs “in een zeer achterlijke staat”. Er wordt alleen Latijn gegeven (de rijksoverheid had inmiddels ook andere vakken verplicht gesteld, zoals Grieks, geschiedenis en aardrijkskunde). De onderwijsmethode leek “opzettelijk uitgedacht om het aanleren van die taal zo moeilijk en vervelend mogelijk te maken.” De docenten verbeeldden zich intussen echter dat hun lesmethode de hoogste graad van volmaaktheid had bereikt.

Wijnbeek zag dat anders: “het ontwikkelen van de verstandelijke vermogens van de leerling, zijn geest met nuttige vaardigheden te verrijken, hem gevoel bij te brengen voor het krachtige en schone der oude schrijvers, dat alles ontbreekt hier over het algemeen.” En het gebruikte leerboek, de grammatica van Simon Verepaeus (overigens begraven in de Bossche Sint-Jan), was ook niet bepaald actueel. Dat stamde nog uit 1560 (en werd nog in 1864 in Bergen op Zoom herdrukt)!

Zo tegen 1850 is de inspecteur veel positiever over de ontwikkelingen. Op een enkele plaats staat er nog wel een “eigenzinnig warhoofd” les te geven, maar met de nieuwe generatie docenten gaat het uiteindelijk de goede kant op.

De verslagen van Wijnbeek zijn gepubliceerd in twee artikelen:
- J.L.M. de Lepper, “De Latijnse Scholen van Noord-Brabant in de negentiende eeuw” In: Brabantia 3 (1954) p. 241-299, en
- R. Reinsma, “De Latijnse Scholen van Noord-Brabant in de negentiende eeuw”. In: Varia Historica Brabantia IV (1975), p. 307-313.

Ideeën voor onderwijsvernieuwing

noreply@blogger.com (BHIC) — Tue, 07 Feb 2012 15:00:00 +0000

Vijftiende brief, deel 6

Onze Latijnse scholen kunnen in het algemeen gesproken allemaal wel wat verbetering gebruiken, maar zo slecht als het Latijn in de roomse scholen onderwezen wordt! Dat tart iedere verbeelding.

Mij lijkt - maar ik geef mijn mening graag voor een betere - dat men in onze scholen de leergierigheid wat meer zou mogen prikkelen. Dat kan, naar mijn idee, het best door leuke en voor de jeugd geschikte verhalen, puntige en scherpe gezegden en zo voort van de beste schrijvers te verzamelen en die de jeugd in handen te geven om te vertalen. Op dezelfde manier zou men de jeugd ook de grammaticale regels moeten leren. Kortom: het hele onderwijs zou de jeugd meer moeten vermaken en meer ingericht moeten worden naar het begripsvermogen van de jongeren. Vind je ook niet, lieve vriend?

Ik zal deze brief nu niet langer maken, maar alles opsparen tot ik weer terugkom, want morgen en overmorgen ben ik van plan om een grote excursie te maken naar enkele dorpen in de buurt en verderop. Als ik dan weer hier terug ben, zal de tijd die ik voor mijn reis heb uitgetrokken wel bijna om zijn. Ik kom dan waarschijnlijk weer snel bij je terug, want ik verlang daar inmiddels heel erg naar.

Intussen hoop ik bij mijn terugkomst hier een brief van je te vinden, die mij verzekert dat het jou en de jouwen goed gaat en dat je mij nog niet vergeten bent, maar voortdurend denkt aan je reizende en wandelende

Vriend.

P.S. Als je nog iets over de Meierij of zijn inwoners te vragen hebt, meldt me dat dan. Dan kan ik proberen om bij een of andere deskundige navraag te doen, als er iets in je vragen is, wat ik niet weet.

De Tilburgers

noreply@blogger.com (BHIC) — Thu, 02 Feb 2012 15:00:00 +0000

Vijftiende brief, deel 5

Vervolg
Hoe meer ik Tilburg bekijk en hoe meer ik de inwoners van deze plaats nauwkeurig observeer (ik ben nu al een paar dagen hier en heb mij erop toegelegd om hun denkwijze hierover te doorgronden), hoe meer ik in het gevoel gesterkt wordt dat de kenmerkende eigenschappen van de roomsen, zowel hier als in andere plaatsen van de Meierij, domheid, dweepzucht, bijgeloof en onverdraagzaamheid zijn.

Christian Fürchtegott Gellert
Bron: Hymnografie

De haat van de roomsen tegenover de protestanten is overal geweldig sterk, hoewel de laatsten de eersten niet het minste in de weg leggen, vooral niet in deze tijd. Men mag de roomsen in de Meierij gerust deze mooie dichtregels van de deugdzame Gellert voor ogen houden (want al hun haat komt voort uit het verschil in religieuze gevoelens). Waar hij zegt: Gij! dien den Christen smaad!, zou ik dat op deze manier veranderd willen zien:

Gij die de geus versmaadt! Weet gij iets over zijn leer

dat met de rede strijdt, of God niet strekt tot eer?

Verdient die leer uw haat, verdient ze uw schimp en spot?

Toon ons volmaakter heil en een volmaakter God

dan ons de Schrift laat zien. Kom, toon ons schoner plichten,

meer aansporing ons steeds naar Gods bevel te richten,

meer deugd tot zelfbestuur en nut van ’t algemeen.

Men heeft hier te Tilburg enige tijd geleden een Latijnse school opgericht. Daarop is alles van toepassing wat ik al eerder over de Helmondse school heb gezegd. Je zult dus begrijpen wat een mooi en verheven Latijn er geleerd wordt.