robomec

"Зүйлийн үүсэл"

2016-09-30T01:38:00.002+09:00

Сүүлийн 600 сая жилийн хугацаанд дэлхийн амьдрал гайхалтайгаар хувьсан өөрчлөгдөж, амьтад нарийн нийлмэл эд эрхтэн бүхий бие махбодь, програмчилсан мэт олон төрлийн зан төрхийг олжээ. Энэхүү хувьслын нууцыг тайлж, хүн байгалийн харилцааг цоо шинэ өнцгөөс харсан бүтээл бол 150 жилийн өмнө хэвлэгдсэн Чарльз Дарвины "Зүйлийн үүсэл" юм.

1. Зүйлийн үүсэл, хэрхэн бүтэв.
1809 онд англи эмчийн гэр бүлд төрсөн Чарльз Дарвин сургуульд сурах сонирхолгүй боловч амьтанд дуртай хүүхэд байв. Дарвин гэрийнхээ эзэмшил дэх аварга цэцэрлэгт хүрээлэнгээс шавьж цуглуулж, шувуу ажиглаж өсчээ. Эцгийн хүслийн дагуу эмч болохоор Эдинбургийн их сургуульд элссэн боловч цус харахаас дургуйцэж сургуулиа орхив. Дараа нь шашины номлогч болохоор Кэмбрижийн их сургуульд элссэн боловч байгалийн түүх болон геологийн ухаанд илүү их татагдах болжээ. Их сургуулиа төгсөөд байр сууриа хараахан олоогүй байсан түүнд санаанд оромгүй аз завшаан тохиож, Бийгл усан онгоцоор аялах байгаль судлаач хайж байгаа тухай зартай тааралдав. Ийнхүү өмнөд америкийн эргийн дагуу амьтан болон геологийн судалгаа хийх ажилд томилогдсон 5 жилийн аялалын хугацаанд Дарвин амьтан ургамлын их хэмжээний мэдээлэл цуглуулж, эрдэм шинжилгээний өгүүллүүд хэвлүүлэх болсноор эрдэмтэн болох замналаа эхэлжээ. Бийгл хөлгийн аялалын үед газар хөдлөлт болж, хэдхэн хормын дотор газрын дүр төрх өөчлөгдөхийг ажигласнаар хуурай газрын төрх үргэлж нэг хэвийн байдаггүйг мэджээ. Мөн өмнөд Америкийн Патагониа орчмоос эртний амьтадын олдворыг илрүүлж, устаж мөхсөн амьтад чулуужин үлддэгийг өөрийн нүдээр гэрчлэв. Галакпис арлуудад очихдоо адил төрхтэй боловч биеийн хэмжээ, дуу хоолой зэрэг ялгагдах шинж чанар бүхий амьтадыг ажиглав. Ажиглалт судалгааны явцад "амьтад орчны нөлөөгөөр хувьсан өөрчлөгдөж шинэ зүйл үүсдэг" байж болохыг анзаарав. Хэрэв энэ санаа үнэн бол хүнийг оролцуулаад бүхий л амьтад түүхийн эрт дээр үеийн нэгэн цэгт холбогдох ёстой. Хүн, амьтан бурхны бүтээл хэмээх шашны сургааль ноёлж байсан нийгэмд энэ санаа туйлын их аюул эрсдэлтэй байв.

Бурхны бүтээл бурханаас ангид байдлаар хувирч өөрчлөгдөж учиргүй. Дарвин өөрт төрсөн "тэрслүү" санаагаа хав дарахаар шийджээ. Бийгл хөлгийн аялаас хойш 20 жилийн дараа байгаль судлаач залуу Алфред Волсоос нэгэн захиа ирж, түүний хувь тавиланг өөрчлөх болно. Волс зүйл хувьсан өөрчлөгддөг гэсэн Дарвины адил дүгнэлтэд хүрсэн байв. Тэрээр их хэмжээний мэдээллийг дүгнэж, 50 насандаа "Зүйлийн үүсэл" номоо хэвлүүлжээ. "Зүйлийн үүсэл" хэдхэн өдрийн дотор зарагдаж дуусав. Бурханы төгс бүтээл болох хүнийг доод төрөлт болхи амьтадтай адилтгасан нь христийн шашинтнуудын эсэргүүцлийг тэр хэмжээгээр өдөөжээ. Ердийн нэг механик цагны арын тагийг нээж харцгаая. Хоорондоо гайхалтай нарийн зохицсон өчүүхэн эд ангиуд өөр хоорондоо нэгдэн ажиллаж, цаг хугацааг тодорхой заадаг. Цагийг хэн нэгэн ур чадвартан л бүтээнэ. Өөрөөр хэлбэл хаа нэгтээ оршин байсан байгалийн үнэт чулуунууд санамсаргүй байдлаар хоорондоо мөргөлдөн цаг болон хувирах боломжгүй. Үүнтэй адил гайхалтай эд эрхтнүүдээс бүтсэн төгс ажиллагаатай хүний биеийг яалт ч үгүй зохион бүтээгч буюу бурхан л бүтээнэ. Дарвин шинжлэх ухааны үндэслэлд тулгуурласан өөрийн онолоор хүнийг бурхан бүтээсэн, бурханы бүтээл хувирч өөрчлөгдөхгүй хэмээх тогтсон үзлийг няцаав. Зүйл хувьсан өөрчлөгддөгийн нотлогоо болгон гаргасан эхний жишээ нь хүний оролцоотойгоор бий болгож байсан амьтны үүлдэр байв. Тухайн үед түгээмэл гэрийн тэжээмэл амьтанд тооцогдож байсан тагтааг их хэмжээгээр үржүүлж, олон үүлдэр угсааг гаргасан байв.

Английн зөөгч (english carrier ) тагтаа хамар дээрээ гайхалтай бөмбөлөгтэй, урт хөмсөг, урт хүзүү, том амтайгаараа онцлог. Бахлуур (pouter) тагтааны бие, далавч, хөл нь тун урт боловч том гэдэстэй. Тэгвэл дэвүүр (fantail ) тагтааны сүүлний өдний тоо бусад үүлдрээс хэт олон, 30-40-д хүрнэ. Гэвч эдгээр тагтаанууд модонд үүрээ засдаггүй, модон дээр суудаггүй, шаталсан хадны тавцанд үүрлэх зэрэг нийтлэг шинжийг агуулна. Эдгээрийг хадны тагтаа (rock dove )-ны үр удам гэж үзжээ. Дарвин таамаглалаа шалгахаар цагаан дэвүүр тагтааг тэс өөр үүлдрийн хар барб (barb)-тай эвцэлдүүлэхэд 3 дах үед хадны тагтаа төржээ. Өөрөөр хэлбэл эцэг үүлдрийн тагтаа үр удамд буцан төрсөн байв. Нэгэн төрлийн өвгөөс өөр өөр хэлбэр дүрс, шинж чанар бүхий олон янзын үр удам төрөх боломжтой. Энэхүү туршилт зүйлийн үүслийн тухай түүхийн эхлэл болсон юм. Хүний оролцоотойгоор ийнхүү олон төрлийн үүлдэр угсаа үүсч байгаа бол урт удаан хугацааны явцад байгальд тохиосон ямар нэгэн шалгарлын нөлөөгөөр өөр өөр үүлдэр үүсэх боломжтой. Энэхүү хувьсал өөрчлөлтийн эцэст хоорондоо эвцэлдэхээ больж, цоо шинэ өөр зүйл үүсэх боломжтой. Эсрэгээр одоогийн олон төрлийн амьтад эрт үед нэгэн цэгт холбогдоно хэмээн Дарвин таамаглажээ. Харилцан үржилд орж үр удмаа үлдээх чадвартай амьтадын нэгдлийг зүйл хэмээн тодорхойлов.

2. Хувьсал хэрхэн явагддаг вэ.
Байгальд явагдах хувьслын механизмийг байгалийн шалгарал болон амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл хэмээн Дарвин шинжлэх ухааны үүднээс нотложээ. Тагтааны янз бүрийн үүлдрүүд бий болоход хүний оролцоо чухал байсан. Хүнд ачаа зөөвөрлөхөд зориулагдсан адууны үүлдэр том биетэй, хүчтэй байдаг. Гоёлын цэцэгний сортуудыг хүмүүс олон зууны өмнөөс гаргаж сурсан. Эдгээр жишээнүүдэд хүний оролцоо чухал бол байгалийн нөхцөлд хувьсалд хүргэх нэгэн гол хүчин зүйл нь Дарвины дүгнэснээр амьд үлдэхийн (амьдралын) төлөөх тэмцэл юм. Дарвин амьтадын үржих чадвар өндөр байдгийг анзаарчээ. Хэрэв амьтадын тооны өсөлтийг ямар нэг байдлаар хязгаарлахгүй бол тухайн төрлийн амьтны үр удам дэлхий даяар тархах хэмжээнд өсөн үржих хандлагатай байдаг. Хальт харахад байгаль дэлхийн амьдрал хөгжин цэцэглэж, өвс ургамал, хоол тэжээлээр бялхаж байгаа мэт харагдана. Гэвч бодит байдалд амьтад бүгдэд үл хүрэлцэх хоол тэжээлийн төлөө үргэлжийн өрсөлдөөнд орж байдаг нь ямар нэгэн төрөл зүйлийн хэт их өсөлтийг хязгаарладаг. Энэ нь амьдралын төлөөх тэмцэл юм. Тэгвэл энэ тэмцэл хэрхэн хувьсалд хүргэдэг вэ.

Урт болон богино хүзүүтэй анаашнууд байлаа хэмээн төсөөлье. Урт хүзүүтэй анаашнууд өндөр нам янз бүрийн модны навчийг идэж чадна. Харин богино хүзүүтэй анаашнууд зөвхөн намхан модны навч иднэ. Хэрэв анаашны тоо хэт олширч, хоол тэжээл ховордвол богино хүзүүтэй анаашнууд хамгийн түрүүнд үхэж үрэгдэнэ. Үлдсэн урт хүзүү бүхий анаашны үр удам эцэг эхийн гениэр дамжуулан урт хүзүүтэй төрөх магадлал өндөр. Ийнхүү урт хүзүүтэй анаашны үр удам олон дахин сонгогдож, урт хүзүү хэмээх шинж чанар нь хүчирхэгжинэ. Ийнхүү амьдралын төлөөх тэмцэлд орчиндоо илүү дасан зохицсон зүйлд хувьсана. Нэгэнт шалгаран үлдсэн зүйл илүү хүчирхэг, илүү мундаг харагдана. Зөвхөн түүнийг өмнөх зүйлүүдээс салгаж харвал бурхантай холбох сэтгэгдэл төрж магад. Гэвч олон төрөл зүйл үүсч мөхсөөр орчиндоо хамгийн их дасан зохицсон нь шалгаран үлдэх бөгөөд энэ нь ямар нэгэн зорилготой бус, тохиолдлын чанартай байна.

Хувьслын хөдөлгөгч хүчний нэг нь байгалийн шалгарал юм. "Зүйлийн үүсэл" номд жишээ болгон ятууны өдний өнгө амьдрах орчноосоо хамааран өөр өөр байдгийг дурджээ. Цастай ууланд амьдрах ятууны өвлийн өнгө цагаан, хээр талд амьдардаг бол хар, эсвэл бор байна. Амьдрах орчны газар нутгийн өнгийг дагах нь бүргэд зэрэг анч шувуудаас нуугдахад дөхөм болж, үр төлд нь удамшсан байна. Амьдрахын тулд хоол тэжээлийн төлөө өрсөлдөхөөс гадна өөрөө бусдын хоол болохоос сэргийлэх хэрэгтэй. Ийнхүү өөрчлөлтүүд хаа сайгүй, маш бага хэмжээгээр үргэлж явагдаж байдаг, ашиггүй өөрчлөлтөд орсон амьтан устан үгүй болж, өөрт ашиг тустай байдлаар өөрчлөгдсөн нь шалгаран үлдэнэ. Хувьсал маш олон үе удам дамжиж, урт удаан цаг хугацаа шаардах тул нэгэн амьтанд, нэгэн амьтны амьдралын хугацаанд ажиглах боломжгүй юм. Агуйд амьдрах загасны нүд устах зэргээр хувьслын үр дүнд тун сайн хөгжсөн эрхтэн үгүй болох тохиолдолд бий. Дарвины ажигласан Мадел арлын 55 төрөл бүхий нисдэг шавьжны тал хувь нь хэдийгээр далавчтай боловч нисэх чадваргүй болсон байв. Учир нь тэдний амьдрах орчин болох арлын орчимд салхи ихтэй учир том далавчтай шавьжнууд далайд унаж үхдэг бол жижиг далавчтай нь хаданд зүүгдэн үлддэг байна.

Байгалийн шалгарлаас гадна амьтадын хоорондын нарийн төвөгтэй хэлхээ холбоо Дарвины анхаарлыг татжээ. Байгальд зөвхөн идэгч, идүүлэгч хоёр бус бусад төрлийн амьтан ургамал ч нэгнийхээ хувьсалд нөлөөлдөг. Жишээ болгон хоёр бэлчээрийн ургамлыг харьцуулан судалсан байна. Нэг нь хүний нөлөө огт ороогүй ердийн бэлчээр байв. Тэгвэл нөгөөд нь 25 жилийн өмнөөс улаан нарс тариалж, малд идүүлэхээс сэргийлжээ. Тэнд ердийн бэлчээрт үл ургах ургамал 12 төрөл байв. Тэр нь шавьж улмаар шувуудад нөлөөлж, ердийн бэлчээрт үл байх 6 төрлийн шувуу нутаглах болжээ. Байгалийн олон төрлийн хүчин зүйлүүд нарийн төвөгтэйгээр холбогдсон байдаг тул нэг төрлийн амьтан ургамалд өөрчлөлт ороход ялагч ялагдагчийн байр суурь солигдож, хувьслын чиглэл эрс өөрчлөгдөх тохиолдол бий. 19-р зууны үед Ирландад хамгийн үржил шимтэй нэгэн төрлийн төмсийг их хэмжээгээр тариалах болсон үед төмсний өвчин дэлгэрснээс ургац алдаж, хүн амын тоог 20%-аар бууруулсан өлсгөлөнд хүргэж байв. Амьтан ургамлын хоол тэжээлийн гинжин хэлхээг бид пирамидар төсөөлж ирсэн бол өнөөдөр өөр хоорондоо холбогдсон сүлжээгээр дүрслэх нь зөв болохыг ойлгов.

3. Эргэлзээ
Дарвины суут эрдэмтэн гэдгийг "Зүйлийн үүсэл"-ээс тод харж болно. Учир нь тэрээр орчин үеийн биднийг хүртэл үргэжлэх эргэлзээг 150 жилийн өмнөөс урьдчилан харж, нухацтай судлан үнэмшилтэй тайлбaрласан явдал юм. "Миний онолыг уншсан хүмүүст янз бүрийн эргэлзээ төрөх нь мэдээж. Тэдний дунд өөрийг минь ч итгэл алдуулахад хүргэсэн хэцүү асуулт ч байсан" хэмээн бичжээ. Хувьслын онолын үндсэн 3 эргэлзээний эхнийх нь завсрын төрөл зүйлүүд байсан эсэх нь тодорхойгүй байсан явдал байв. Нэг зүйлээс нөгөө зүйл үүсэхэд аль алиных нь шинж чанарыг агуулсан зүйл тэдгээрийг хооронд нь холбох ёстой. Гэтэл эдгээр зүйлийн олдвор бараг илрээгүй байв. Дарвин эргэлзээг арилгах 2 нотлогоо гаргажээ. Үүнд 1-рт адил төстэй зүйлүүд амьд үлдэхийн төлөө үргэлжийн ширүүн өрсөлдөөнд орж байдаг учир орчиндоо илүү их зохицсон шинэ үе гарч ирэх үед завсрын үе богино хугацаанд устаж үгүй болдог. 2-рт завсрын үеийн бие махбод палентологийн олдвор болон үлдэх боломж хязгаарлагдмал бөгөөд огт үлдэхгүй байх нь ердийн үзэгдэл юм. Өөрөөр хэлбэл олдвор болон үлдэхэд хэд хэдэн санамсаргүй нөхцөлүүд зэрэгцэн бүрдэх шаардлагатай байдаг. Эхнийх нь үхэж үрэгдсэн амьтны бие махбод усан орчинд байрлаж, арьс болон махан эд үхжиж алга болох ёстой. Дараагийн шатанд хөрсөнд булагдаж, цахиур зэрэг ясны бүтэц эрдэсжиж чулуужих ёстой. Эцэст нь газрын гүний тектоникийн хөдөлгөөний нөлөөгөөр үлдэгдэл агуулагдах давхарга газрын өнгөн хэсэгт ойрхон ирэх ёстой. Эдгээр нөхцөлүүдийн аль нэг нь биелээгүй тохиолдолд үлдэгдэл огт үлдэхгүй, үлдсэн ч олдох боломжгүй байна.

Дарвины энэхүү тайлбар үнэн болохыг нотлосон олдворууд түүнийг нас барсны дараа олджээ. 55-45 сая жилийн өмнө амьдарч байсан гиракотерий (hyracotherium) биеийн хэмжээгээр одоогийн үнэгний адил, урд хөлөндөө тус бүр 4, хойд хөлөндөө тус бүр 3 хуруутай байв. Түүний үр удмын нэг болох, 37-32 сая жилийн өмнө амьдарч байсан мезогиппус (mesohippus)-ын биеийн хэмжээ том оврын нохойны адил, хөл илүү урт, бүх хөлийн хурууны тоо 3 болж, дунд хуруу нь илүү хүчирхэгжин томорсон байв. Тэгвэл 12-6 сая жилийн өмнө амьдарч байсан плиогиппус (pliohippus) өнөөгийн пони морины адил биетэй, бүх хөл нь ганц хуруутай байжээ. Орчин үеийн адууны өвөг болох эдгээр завсрын үеүүд бүгд харьцангуй богино хугацаанд устсан байв.

Нүд мэтийн хэт нарийн бүтэцтэй эрхтэн хувьслын явцад үүсэх боломжтой эсэх нь өнөөгийн биднийг ч эргэлзүүлдэг. Энэ байдлыг урьдчилан харсан Дарвин хангалттай нотлогоонуудыг сөргүүлэн тавьсан байна. Хүний нүд фото зургийн камер мэт фокус, гэрлийн хэмжээг тааруулан, дүрсийг тод харж чаддаг. Тэгвэл ийм төгс гэмээр нүд үүсэх хүртэл тоолж баршгүй олон шатыг дамжиж, ямар ч шатанд байсан тухайн амьтанд тухайн нүд хамгийн чухал шаардлагатай эрхтэн байсан гэдгийг нотложээ. Эвглена хэмээх бичил биетэнд гэрэл мэдрэгч эрхтэн бий. Тэр нь фотосинтези явуулж, амьдрахад нь маш чухал үүрэгтэй эрхтэн юм. Планариа нэлээд эртний хэлбэрийн нүдтэй. Түүний нүдний ухархайн гадаргад байрлах гэрэл мэдрэх эсүүд гэрлийн ирсэн чиглэлийг тодорхойлж чадна. Тэгвэл наутилиды нэлээд сайн хөгжсөн нүдтэй, ухархайн урд хэсгийн жижиг нүх (pinhole)-ээр дамжсан гэрэл ухархайн гадаргад тусгал үүсгэнэ. Нүдний хувьслын үе шатуудыг өнөө цагт оршин амьдарч буй амьтадаас ч маш тодорхой харж болохыг Дарвин анзаарсан байв.

Нүднээс гадна амьтны үйлдэлээс хувьслын нөлөөг тод харж болдог. Балт зөгийн үүр орчин үеийн техникээр бүтээсэн мэт зөв зургаан өнцөгт (honeycomb structure)-үүдээс бүрдсэн байдаг. Энэ нь зөгий сэтгэж, тооцоолсны үр дүн бус, илүү энгийн хэлбэрүүдээс хувьслын явцад олж авсан төгс хэлбэр юм. Бөөрөнхий хамарт зөгий (bumblebee)-н үүрний хүүдийнүүд тун замбараагүй байрлана. Тэгвэл хатгуургүй зөгий (stingless bee)-н үүр илүү эмх цэгцтэй болсон байна. Гэхдээ балт зөгийн үүртэй харьцуулахад хүүдийнүүдийн хооронд илүү зай гарч, материалын зарцуулалтын хувьд харьцангуй үр ашиг муутай байна. Балт зөгийн 6 өнцөгт үүр хамгийн бага ажил болон материал зарцуулна. Хувьслын явцад ийм хэлбэрийн үүр барьж сурсан зөгий хамгийн бага энерги зарцуулж, үр удмаа илүү ихээр үлдээх боломжтой болно.

3 дахь эргэлзээ нь алс хол газар нутагт адил зүйлүүд амьдарч байгаа явдал юм. Хойд америк европоос далайгаар тусгаарлагдаж, 3000 км алслагдсан боловч адил төрөл зүйлийн амьтан, ургамлууд байдаг. Гэтэл тусгаар эх газруудад ямар нэг байдлаар адил төрөл зүйлүүд очсон байлаа ч хувьслын явцад өөр хоорондоо ялгаатай зүйлүүд үүсэх учиртай. Дарвин нэг эх газарт байх ургамал нөгөөд шилжсэн хэмээн таамаглаж судалгаа хийсэн байна. Тэр 87 зүйлийн ургамлын үрийг 28 өдрийн турш далайн усанд байлгаж туршихад 64 нь үрслэх чадвараа алдаагүй байна. Дарвины тооцоолсноор ургамлын үр энэ хугацаанд далайн урсгалаар дамжин 1500 км зайд шилжих боломжтой байв. Мөн шувууны хоол тэжээлийн хүүдий (crop)-д үр хадгалагдах хугацааг тооцож үзэхэд 800 км зайг туулах хүртэл боловсруулалтад орохгүй байв. Ургамал шувуу болон далайн усанд хөвөх зүйлсийн хамт өөр тивд шилжих боломжтой боловч сүүн тэжээлтэн амьтан далайг туулах боломжгүй мэт. Гэвч мөстлөгийн үед далайн түвшин бага, дээрх тивүүд хуурай газраар холбогдож байсан нь амьтадыг шилжих боломж олгожээ. Мөн Дарвинаас нэлээд хойно тодорхой болсон хуурай газрын хөдөлгөөний онол эх газрууд түүхэн цаг хугацааны явцад нэгдэж, салж байсан нь хувьслын онолын эргэлзээг тайлах нотлогоо болсон юм.

4. Орчин үед
Зүйлийн үүсэл хэвлэгдсэнээс хойш 150 жил өнгөрсөн ч хоцрогдож хуучрах нь байтугай генетик болон бусад шинжлэх ухаантай нарийн холбогдож хүний эрүүл мэнд, нийгэмд ч ач тусаа өгсөөр байна. Хувьслын анагаах ухаан хэмээн шинжлэх ухааны шинэ салбар үүсэн бий болж, өдийг хүртэл өвчинг зөвхөн эмчилж эдгээхийг оролдож ирсэн бол одоо өвчний үүслийг хувьслын түүхийн өнцгөөс судлах болов. Тухайлбал номхон далайн өмнө хэсгийн арлын иргэд нийтээрээ таргалах хандлагатай байдаг. Хувьслын үүднээс судлаж тухайн нутагт эрт дээр үед хүмүүс хүнд хэлбэрийн хоол тэжээлийн дутагдалд тодорхой давтамжтайгаар орж байсан хэмээн төсөөлж болно. Олон удаагийн, урт хугацааны өлсгөлөнгийн үед бага хэмжээний хоол тэжээлээр биеийн энергийг үр ашигтай хангах хэмнэлтийн гени бүхий хүмүүс тэсэн үлдэнэ. Тэгвэл хоол тэжээлийн хангалттай нөхцөл бүхий орчин үед хоол тэжээлийн энергийг бүрэн шингээх чадвар бүхий уг генийн нөлөөгөөр хүмүүс таргалах хандлагатай болжээ. Хэрэв цаашид хэмнэлтийн генийг жолоодох аргыг олвол хүмүүсийг таргалалтаас бүрэн ангижруулах боломжтой болно.

Өнөөгийн экологи судлал, сэтгэц судлалын үндэс хэмээн тооцож болохуйц судалгааг Дарвин анх хийж байв. Дарвин амьтадад дээд доод хэмээх зиндаа үгүй, бүгд адил тэгш хэмээн сэтгэж байв. Гэвч амьдралын төлөөх тэмцэл, байгалийн шалгарал зэрэг санааг нь нийгмийн амьдралд хамааруулж, өөрсдийн эрх ашгийн төлөө гуйвуулан тайлбарлах хүмүүс байсаар байв. Ийм үзэгдлийн оргил нь нацист нийгэм евреичүүдийг хомроголон устгасан явдал байлаа.

эх сурвалж; NHK

Нисдэг тавагны түүх

2016-05-21T16:09:00.000+09:00

1947 оны 6 сарын 24-нд бизнесмен Кэнэт Арнольд хувийн онгоцоор Вашингтон мужын уулан дээгүүр нисч явахдаа асар өндөр хурд бүхий 9 нисдэг биет онгоцных нь хажуугаар нисэн өнгөрөхийг харжээ. Зорьсон газраа хүрсэн Арнольд харсан зүйлээ нисэх буудлын ажилчдад ярив. "Өмнө нь огт харж байгаагүй таваг мэт хэлбэртэй нисдэг биет дуунаас ч илүү хурдалж, давалгаа мэт долгиолон нисч байсан". Цуурхал сонссон сурвалжлагч нар ч хүрэлцэн ирж, тухайн үед хараахан бүтээгдээгүй байсан дуунаас хурдан нисэх төхөөрөмжийн тухай яриаг тэр дор нь америк даяар тараажээ. Мэдээлэл нийтлэсэн нэгэн сонин үл таних нисдэг биет (ҮТНБ)-ийг "нисдэг таваг" хэмээн нэрлэснээр амeрикийн орчин үеийн түүхийн хамгийн нууцлаг домог болох нисдэг тавагний түүх эхлэв. 3 хоногийн дараа саарал өнгийн нисдэг биет Калифорни мужид "үзэгдсэн" бол дараагийн өдөр нь Висконсон мужийн тариан талбай дээгүүр нисдэг таваг "нисэн өнгөрөв". ҮТНБ-ийг харж, арми болон цагдаагийн газарт дуудлага өгсөн хүний тоо огцом нэмэгдэж, Арнольдийн гэрчилсэн үйл явдлаас хойших гурван долоо хоногийн дотор 850-д хүрэв. Ийнхүү нийгэм дэх нисдэг тавагний "халуурал" хуурай өвсөнд гал тавьсан мэт дүрэлзжээ.

Амeрикийн орчин үеийн түүхээр мэргэшсэн, Юта их сургуулийн профессор Роберт Голдберг тухайн үеийн нийгмийн сэтгэлзүйн онцлог үзэгдлийн талаар өгүүлэв. "Тэнгэрт нисэх "нисдэг таваг" хэмээх нэр хүмүүст туйлийн тааламжтай, хүлээн авахад хялбар байв. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ч тогтооход амархан иймэрхүү үгэнд туйлын мэдрэмтгий ханддаг. Иймд Арнольдийн гэрчилсэн үйл явдал онцгой үзэгдэл мэт хүмүүсийн анхаарлыг татаж, судлаачдын санаа бодолд ч нөлөөлөх болсон" гэжээ. "Нисдэг таваг" анх үзэгдсэнээс хойш 1 сарын дараа алдартай судлаачдын баг олон нийтийн санаа бодлын талаар өвөрмөц судалгаа хийжээ. "Нисдэг тавагны талаар та юу бодож байна" гэсэн асуултад санал асуулгад оролцогчдын 33.7 хувь нь "тодорхой мэдэхгүй байна", 30.1% нь "хий үзэгдэл, буруу харсан зүйл байх" гэх мэтчилэн хариулсан боловч сансраас ирсэн биетийн тухай хариулт нэг ч үгүй байв. Үнэндээ 1947 оны үед нисдэг таваг харийнхны тээврийн хэрэгсэл гэсэн ойлголт байсангүй. Харин "орос болон америкийн цэргийн нууц зэвсэг байх" гэсэн хариулт тодорхой хувийг эзлэж байв. Тухайн үед дэлхийн 2-р дайн дөнгөж дууссан, их гүрнүүд сөргөлдөөний байдалд орж, цэргийн зэвсэглэлийг идэвхтэй хөгжүүлж байсан нь хүмүүсийн анхаарлыг татаж байв.

Хагас жилийн дараа нисдэг тавагны талаархи хүмүүсийн ойлголтыг үндсээр нь өөрчилсөн үйл явдал тохиов. 1948 оны 1-р сард ҮТНБ-ийн тухай мэдээлэл авсан цэргийн нисэх хүчин агаарын тулаанд шалгарсан Пи-51 сөнөөгч онгоцыг хөөргөсөн боловч холбоо тасарч, сураггүй алга болжээ. Удалгүй сүйрсэн онгоцны үлдэгдлийг олж, нисгэгчийг амь үрэгдсэнийг тогтоожээ. Нисдэг таваг хий үзэгдэл бус нууц зэвсэг юм биш биз гэсэн ойлголт нийгэмд гүнзгийрч эхлэв. Арнольдын гэрчилсэн үйл явдлаас хойш 2 жилийн дараа нисдэг тавагний талаар анхаарал татахуйц таамаглал дэвшүүлсэн хүн гарч ирэв. Залуудаа далайн цэрэгт алба хааж, нисэх онгоцны талаар өргөн мэдлэг бүхий чөлөөт зохиолч Доналд Кийхо нэгэн сониноос нисдэг тавагний талаар судалгаа хийх хүсэлт авчээ.

Кийхоо нисэх онгоц үйлдлвэрлэгч компаний инженерүүд, нисэхийн аюулгүйн албаны мэргэжилтнүүд, агаарын динамикийн салбарын эрдэмтэд зэрэг олон мэргэжлийн хүмүүсээс ярилцлага авч, судалгааны дүнг нэгтгэн 1950 оны 6-р сард нэгэн ном хэвлүүлжээ. "Нисдэг таваг бодит зүйл (Flying saucers real)" номонд "цагт 800 км-ээс илүү хурдлах зүйлийг зөвхөн харь гаригийнхан л бүтээж чадна, түүгээр харь гаригийн хүмүүс дэлхийд ирж байна" хэмээн нотлож, хүмүүст эргэлзээ төрүүлсэн янз бүрийн асуултад хариулсан байв. Сүүлийн 2 жилд нисдэг таваг олноор үзэгдэх болсон тухайд "хүн төрөлхтөн баллистик болон цөмийн пуужин бүтээж харийнхны анхаарлыг татах болсон" гэв. Ихэвчлэн америкийн нутаг дэвсгэрт үзэгдэж байгаа тухайд "дэлхийн хамгийн өндөр хөгжил бүхий улстай анхлан холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байгаа" гэжээ.

Гэвч Кийхоогийн ном уншигчдийн сэтгэлзүйг хүссэн зүгтээ залах урхи болсныг профессор Голдберг онцолж байна. Кийхоо өөрийн таних цэргийн мэргэжилтэн, инженерүүд, их сургуулийн багш нарын нотлогоог дурдсан ч, тэдний нэгийх нь ч нэрийг бодитоор дурсалгүйгээр өөрийн санааг батлахад ашигласан байв. Энэ арга нь мэргэжлийн үг хэллэгт дасаагүй ердийн уншигчдад таамаглалыг үнэн мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг. Кийхоогийн ном хэвлэгдсэний дараа нисдэг таваг харь гаригаас ирсэн хэмээх итгэл үнэмшилд гал дээр тос нэмэх мэт үйл явдал тохиов. 1952 оны 7 сарын 19 болон 26-ны шөнөөс үүр цайх хооронд нийслэл Вашингтоны тэнгэрт 20 гаруй биет "үзэгдэв".

Цэргийн болон олон улсын нисэх буудлын радарт Вашингтоныг бүрхэх мэт байрласан ҮТНБ-үүд илэрч, зарим нисгэгчид ч өөрийн нүдээр харсан тухай гэрчлэв. Онцгой нөхцөл байдал үүсэхээс сэргийлэн сөнөөгч онгоцнуудыг агаарт хөөргөсөн боловч нисдэг таваг байтугай гэрэлтэх зүйлийг олж илрүүлсэнгүй. Армийн удирдах албан тушаалтнуудын яаран зарласан хэвлэлийн хурлаар "ойр орчмын хотын гэрэлтүүлэг цаг уурын онцлог нөхцөлд үүссэн агаарын давхаргад ойж, нүдэнд үзэгдэх буюу радарт мэдрэгдсэн" хэмээн тайлбарлажээ. Цэргийнхний мэдээлэлд онцлон тэмдэглэсэн зүйл нь америк улсад халдан довтлох зорилго бүхий дайсан огт байгаагүй гэдгийг нотлох явдал байв. Гэвч сэтгүүлчид онгоц, нисэх төхөөрөмж, эсвэл харь гаригаас ирсэн хөлөг мэтийн яг ямар биет байсан талаар асуухад "хэрэв нисдэг тавагний тухай сонирхож байвал одон орончдоос асуу, армийн харъяаллын асуудал биш" хэмээн хариулжээ. Энэ хариулт нисдэг таваг сансраас ирсэн гэдэгт итгэх хүмүүст арми үнэнг нууж байгаа юм биш биз гэсэн эргэлзээ төрүүлэв.

Вашингтонд нисдэг таваг олноор үзэгдсэнээс хойш 2 сарын дараа америкийн нийгмийг "нисдэг тавгийг гэрчлэх" шатнаас "харь гаригийн хүнтэй харьцах" шатанд дэвшүүлсэн үйл явдал тохиов. 1952 оны 9 сарын 12-ны орой Вест Виржиниа мужын Флатвүүдс хотын ойролцоо өсвөр насны хөвгүүд ойролцоох нугад гэрэлтэх биет унахыг ажиглажээ. Хүүгийн яриаг сонссон эх Мэй 6 хөвгүүний хамт нисдэг биет унасан газарт очтол ойр орчинд нь манан татаж, нүд, хамар цочроох хурц үнэр бүхий хий үнэртэж байв. Гэтэл манан дундаас "3м өндөр нуруутай, цус мэт улаан нүүртэй, улбар шар өнгөөр гэрэлтэх 2 нүдтэй, мангас мэт амьтан газраас хөндийрэн хөвөх мэт ойртон иржээ". Айсан ээж болон хөвгүүд зугтаж амжсан боловч хэд хоногийн туршид огиудас хүрэх зэргээр бие нь тавгүйтсэн гэжээ. 1955 онд Кентакки мужид бууны сумыг ч үл тоон алхах харийн хүн, 1973 онд Алабама мужид хөнгөн цагаан мэт мөнгөлөг өнгийн хувцастай, Мисисипи мужид бүх бие нь үрчлээсээр дүүрсэн харийн хүмүүс тус тус үзэгдэв. Гэхдээ харийн хүн, тэдний хөлөглөх нисдэг тавагны биет нотлогоо нэгийг ч үлдээсэнгүй. 1950-аад оны үзэгдсэн харийхан харьцангуй цөөн тоотой, мангас мэт дүр төрхөөрөө онцлог байсан нь кино зохиолын нөлөө мэт.

Харин өмнө нь зөвхөн үзэгдэж байсан харийхан 1960-аад оноос хүмүүсийг олзолж, биед нь туршилт хийх болов. Онцлог жишээ нь эхнэр нөхөр Хилл харийханд олзлогдож, бие махбодоо шинжлүүлсний эцэст тухайн үеийн ой дурсамжаа арилгуулан дэлхийд буцаагдсан явдал байв. Харийханд олзлогдсон хүмүүсийн устгагдсан ой дурсамжийг ховсын тусламжтайгаар сэргээж, мартуулсан үйл явдлыг сэргээсэн гэх мэдээлэл ч дуулдах болов. Мөн "үхэр зэрэмдэглэсэн" үйл явдал шуугиан тарив. Харийхан туршилтын журмаар малын биеийн зарим хэсгийг авч явсан хэмээгдэж байсан ч бодит байдалд зэрлэг амьтадын довтолгоонд өртсөн малын үлдэгдэл байсан тодорхой болжээ.

1977 онд америкийн харийнхны домог ярианд заавал дурдагдах болсон Холливудын кино (Close Encounters of the Third Kind) дэлгэцэнд гарав. Кинонд хүн болон харийхан анх удаа уулзах хүртэл үйл явдлыг дүрсэлж, засгийн газар ард түмнээс үнэнг нуусан тухай өгүүлжээ. 2 жилийн дараа нэгэн баримтат цуврал нэвтрүүлэг шуугиан тарьж, засгийн газар нисдэг тавагний тухай үнэнг ард түмнээс нууж байгааг нотлох гэрч гарч ирэв. Хуучин армийн нисэх хүчинд алба хаасан Жэси Марсэл 1947 онд сүйрсэн нисдэг тавагны үлдэгдлийг цуглуулах ажилд оролцсон хэмээн нотложээ. Үлдэгдэл биет түүний хувьд юу гэдгийг нь тааварлахын аргагүй, үл эвдрэх, үл шатах бат бэх зүйл байсан гэжээ. Хэрэв үнэн бол америкийн засаг захиргаа нисдэг тавагны бодит баталгааг 30 жилийн турш нууж байсан хэрэг болно. Энэ бол харийнхны түүхэн дэх хамгийн учир битүүлэг Розвелийн хэргийн эхлэл байв.

1947 оны 7 сарын 2, Арнольдийн хэрэг явдлаас хойш 8 хоногийн дараа, америк даяар нисдэг тавагний халуурал ид явагдаж байсан үе байв. Нью Мексико мужийн цөлд байх Розвел хотын ойролцоо оройн 9 цаг 50 минутын үед салхилж явсан хос хоёр тавгийг амсраар нь нийлүүлсэн мэт хэлбэртэй ҮТНБ баруун өмнөөс зүүн хойш чиглэн нисч явахыг харжээ. Дараагийн өдөр Розвелээс баруун хойш 160 км зайд фермер Макс Брэзэл бэлчээрт нууцлаг зүйлс унасан байгааг илрүүлэв. Гялалзах метал мэт биет 30 м өргөн 1 км-ын зурваст тархсан байв. 7 сарын 6-нд нууцлаг үлдэгдлийг цуглуулан цэргийн нисах буудалд авч ирэх тушаал авсан багийн нэг гишүүн нь Жэси Марсел байв. 2 хоногийн дараа Розвелийн радио америкийг цочирдуулсан мэдээлэл хийв. Хэдийгээр радио нисдэг тавагны үлдэглийг цэргүүд цуглуулж авсан хэмээн мэдээлсэн боловч армийн хэвлэлийн төлөөлөгчид олдсон зүйлсийг цаг агаарын ажиглалтын бөмбөлгийн үлдэгдэл байсан хэмээн нотлосноор дуулиан намдсан байна.

Гэтэл 32 жилийн хийсэн Марселийн мэдэгдлийн дараа шинэ шинэ гэрчүүд олноор гарч ирэх болов. Ойн инженер Барни Барнет хэрэг явдлын газарт байсан, эвдэрсэн нисдэг тавагны дотор болон ойролцоо нүд нь хоорондоо хэт хол зайтай, халзан толгойтой, саарал арьстай харийнхны цогцос хэвтэж байсан хэмээн барин тавин нотлов. Розвелийн оршин суугч Глен Дэнис цэргийн эмнэлгийн Наоми хэмээх сувилагчаас эмнэлэгт харь гаригийн 3 хүний цогцос хүргэгдэн ирсэн, нэг нь амь голтой байсан боловч удалгүй үхсэн тухай сонссон гэжээ. Дурдаж буй гэрчүүдийн нотлогоог нэгтгэн дүгнэж үзвэл цаг хугацаа, үйл явдлын дараалал болон газар нутгийн байрлалын хувьд давxцаж, үнэмшил төрүүлэхүйц байв. Ийнхүү Розвелийн хэрэг явдал 80-аад оноос сэтгүүл, телевизийн дэлгэцнээ олон удаа дурдагдан харийнхантай холбоо бүхий хамгийн нууцлаг хэрэгт тооцогдох болжээ.

Гэвч хэрэг явдлыг нарийвчлан судлаж үзвэл гэрчүүдийн 30 жилийн өмнөх ой дурсамж мартагдаж бүдгэрсэн, зарим нотлогоо гэрчийн этгээдийн нэмэлт зохиомжоор баяжсан мэт эргэлзээ төрүүлж байв. 1995 онд шинжлэх ухааны нэгэн сэтгүүл Дэнисын нотлогоо үнэн эсэхийг шалгахаар цэргийн эмнэлэг болон үйл явдалтай холбоо бүхий хүмүүсээс асууж судлахад тухайн үеийн эмнэлэгт Наоми нэртэй сувилагч байгаагүй нь тодорхой болов. Дэнис энэ талаар Наоми гэдэг нь нууц нэр байсан гэж, эсвэл өөр өөр хүний нэр дурдах мэтээр үнэмшил муутай, будилсан хариулт өгөх болжээ. Тэгвэл Барнетийн нотлогоо өөрийн нүдээр үзсэн зүйл биш байв. Тэр Розвелийн хэрэг явдал шуугиан тарихаас өмнө буюу 1969 онд нас барсан танилаасаа 1950-аад оны үед сонссон зүйлээ нотлогоо болгон өгүүлсэн гэжээ. Мөн 90-ээд оны эхээр Барнетийн эхнэрийн өрдийн тэмдэглэл олдож, нотлогооны үнэн эсэхэд эргэлзээг нэмэгдүүлэв. Тэмдэглэлд нисдэг таваг унасан өдөр маш халуун байсан, Барнет өдөржингөө офистоо суугаад, орой дэлгүүр явсан, хүнсний үнэ өссөн байсан гэх мэтчилэн өдөр тутмын амьдралын ердийн тэмдэглэлүүд үргэлжилж нисдэг таваг, харийхан мэтийн онцгой үйл явдлын сэжүүр гэхээр үгс нэг ч байсангүй. 1980-аад оноос хойших бусад гэрчүүдийн нотлогоо өмнө нь өөр хүнээс сонссон зүйл, үйл явдлын баримтууд мэдэн будилсан, хоорондоо авцалдаагүй, нууц нэрээр өгсөн гэх мэтчилэн үнэмшил төрүүлэхүйц баттай нотлогоо үгүй байв.

Харин Розвелийн хэргийн үнэн учир юунд байв гэдгийг тодорхойлох хэлэлцүүлэг хэрэг явдлаас хойш 50 жилийн дараа өрнөж, 1994 онд арми албан ёсны судалгаа хийжээ. Судалгааны дүнг нэгтгэсэн "Розвелийн илтгэл"-д дурдсанаар 1947 онд Розвелд унасан зүйл "Могул бөмбөлөг" байсан гэжээ. Энэ нь тухайн үеийн америкийн армийн нууцаар бүтээж байсан цэргийн зэвсэг бөгөөд 20-50 км өндөр хөөрч, өндөр хүчин чадал бүхий дууны долгионы мэдрэгчийн тусламжтайгаар зөвлөлтийн цөмийн туршилтыг хянах зориулалттай байв. Бөмбөлөг зорилгоо биелүүлж, газарт унах үед түүнийг олж илрүүлэхэд амар болгох үүднээс нимгэн хөнгөн цагаанаар хийсэн радарын долгион ойлгогчийг цувруулан угсарсан байв. Тухайн үед хүйтэн дайны эхлэл үеийн цэргийн нууц төхөөрөмжийн талаар олон нийтэд дэлгэх боложгүйгээс цаг уурын ажиглалтын төхөөрөмж хэмээн зарласан явдал эргэлзээ төрүүлэх шалтгаан болжээ. Розвелийн хэргийг армиас гадна Америкийн аудитын зөвлөл судлаж, батлан хамгаалах яамны тухайн үеийн удирдлагын захирамж, дотоод холбооны мэдээлэл зэрэг төрөл бүрийн баримтыг шалгасан боловч нисдэг тавагний үлдэгдэл болон харийнхны талаархи ямар нэгэн баримт нотлогоо олоогүйг нотложээ. Тус байгууллага нь парламент болон түүний гишүүдийн хүсэлтээр засгийн газрын бүхий л байгууллагын дотоод баримт бичигт нэвтэрч, төсвийн зарцуулалтын талаархи бүхий л мэдээллийг шалгах өндөр эрх мэдэл бүхий байгууллага юм.

Америкийн харийнхны түүхэнд тохиолдсон хамгийн том үйл явдал Розвелийн хэрэг нь армийн нууц төслөөс үүдэн янз бүрийн эргэлзээ, таамаглал, гэрчийн андуурсан нотлогооноос үүдсэн орчин үеийн домог мэт зүйл явдал байв. Гэвч шинэ зуун эхэлснээс хойш америкт сансрын нисгэгчид, чөлөөнд гарсан армийн төлөөлөгчид, улс төрчид зэрэг нийгмийн янз бүрийн төлөөлөл Розвелийн хэргээс авахуулаад харь гаригийн оюун ухаант амьтны тухай мэдэж буй бүхий л мэдээллээ ил болгохыг засгийн газраас шаардсаар байна. Хэрэг явдлаас хойш 70 жил өнгөрсөн ч засгийн газартаа эргэлзэх байдал үргэлжилсээр байна. Нисдэг тавагний судалгаагаар мэргэшсэн профессор Голдберг энэ байдлыг "америкийн засаг захиргаа ард түмнээс үнэнг нууж, хуурч, зөвхөн цөөн хэдэн бүлэг хүмүүсийн төлөө ажиллаж байна гэсэн эргэлзээ оршсоор байгaa, ард түмэн төр засагтаа илтгэл алдарсны илрэл" хэмээн дүгнэжээ.

Нисдэг тавагны домог төр засгийн худал хуурмагтай ёс мэт дагалдах болов. Ямар нэгэн бүс нутаг, улс үндэстний хувьд уламжлан ирсэн домог яриа нийгмийн сэтгэлзүйг тогтворжуулах нөлөө үзүүлдэг. Тухайлбал европт олон мянган жилийн түүхтэй эртний грек, ромын домог чухал нөлөөтэй. Харин үүсэн бий болоод 250 жил ч болоогүй америкийн залуу нийгэмд ийм нууцлаг домог байхгүй байв. Нөгөө талаас техник технологийн өндөр хөгжил бүхий америкчуудын хувьд ямар нэгэн сүнс сүүдэр бус, техник хөлөглөсөн харийн хүн хүрэлцэн ирэх нь илүү итгэл үнэмшил төрүүлж, хүлээж авахад амар байв. Америкийн нийгэм өөрийн гэсэн нууцлаг домог яриаг 70-аад жилийн өмнөөс бүтээж эхэлсэн боловч тэр нь төр засагтаа үл итгэх байдлыг дэвэргэж, нийгмийн сэтгэлзүйг төр засгийн эсрэг чиглүүлэхэд нөлөөлөх болсон байна.

эх сурвалж; NHK

Шинэ "Их мөхөл"-ийн ирмэгт

2016-05-04T20:56:00.000+09:00

Дэлхийн амьдралын түүхэнд 5 удаа тохиолдсон төсөөлөхийн аргагүй үйл явдал бол "Их мөхөл" юм. Их мөхлийн үед амьтны олон төрөл зүйл богино хугацаанд устаж мөхөж байв. Өнөөдөр эрдэмтэд 2 томоохон их мөхлийн нууцыг тайлаад байгаа бол зарим нь биднийг шинэ их мөхлийн ирмэгт тулаад байгааг анхааруулж байна. 65 сая жилийн өмнө тэнгэрт ч, газарт, ч далайд ч ноёрхож байсан үлэг гүрвэлүүд нэгэн зэрэг мөхсөн гэдэг. Тэгвэл энэ их мөхлийн нууцыг тайлах түлхүүр Италийн төв хэсгийн Губбио хотоос анх олджээ. 1970-аад оны үед америкийн палентологич Волтер Алверас тус хотын ойролцоох шохойн чулуун давхаргаас чухал олдворуудыг илрүүлсэн байна. Эрт цагт далайн ёроол байсан хад чулуун дундах давхаргын доод хэсэгт фораминифер (foraminifer) хэмээх далайн планктоны үлдэгдэл их хэмжээгээр агуулагдаж байв. Харин түүний дээд талын шавар болон шохойн чулуун давхаргаас ийм төрлийн үлдвэр огт олдоогүй нь тэдгээрийг нэгэн цагт бараг бүрэн мөхсөнийг илтгэжээ.

Судалгаагаар планктоны мөхөл 66 сая жилийн өмнө тохиосон нь тодорхой болж, адил төрлийн олдвор 1500 км алслагдсан Испаниас ч бас олдов. Атлантын далайн эргийн ил гарсан чулуулаг планктон мөхсөний ул мөр бүхий судлыг агуулж байв. "K-Pg судал (K–Pg boundary)" хэмээн нэрлэгдэх болсон энэхүү судал үлэг гүрвэл амьдарч байсан Мезозойн эрин (мөлхөгчдийн) болон Сенозойн (сүүн тэжээлтний ) эринг тусгаарлаж байв. Сүүлд K-Pg судал дэлхийн олон газраас олдож, тухайн үед амьтан ургамлын хоол тэжээлийн гинжин хэлхээний суурь болох планктонг, олон төрөл зүйлийн амьтны хамт устгасан их мөхөл дэлхийг бүрэн хамарч байсныг нотлов. K-Pg судлын нууцыг тайлахаар Алверас өөрийн эцэг, нобелийн шагналт физикч Руй Алеврасаас тусламж хүсчээ.

Луй Алверас дэлхийд тэр болгон олддоггүй иридий K-Pg судалд их хэмжээгээр агуулагдаж байгааг тогтоосон байна. Уг бодис дэлхийн ойр орчимд эргэлдэж буй бага гаригуудын бүтцэд ордог тул 66 сая жилийн өмнө дэлхийг бага гариг мөргөсөн хэмээн таамаглажээ. Тэрээр дэлхийн олон газраас илрүүлсэн K-Pg судлын иридийн агууламжийг хэмжиж, бага гаригийн хэмжээг тооцоолж үзэхэд хэмжээ нь 10 км, жин нь хэдэн их наяд тоннд хүрч байв. Ийм хэмжээний бага гариг дэлхийтэй харьцуулахад өчүүхэн жижиг боловч цагт 80000 км хурдаар дэлхийг мөргөвөл 200 км диаметртэй тогоо үүсгэж, их хэмжээний энерги ялгаруулна. Улайстал халсан хад чулуу сансарын орон зай хүртэл шидэгдэж, их хэмжээжээр дэлхийн хаа сайгүй эргэн унана. Жижиг хэмжээний тоосонцор нарны гэрлийг хэдэн жилийн турш хаах тул дэлхийн амьтан ургамлын ихэнхийг мөхөөнө хэмээн эцэг хүү Алверас таамаглажээ. Гэвч мөргөлдөөнөөс үүссэн тогоо дэлхийн хаанаас ч олдсонгүй.

Тогооноос гадна үнэмшил төрүүлэхүйц нотлогоо нь мөргөлтөөр тархсан чулуулаг юм. Ийм чулуулаг буюу мөргөлдөлтийн ул мөр хэд хэдэн газрын K-Pg судлаас олджээ. Эдгээрийн дундаас зөвхөн хүчтэй дэлбэрэлтийн бүст л илрэх доргисон кварц (shocked quartz) америкийн Тексас мужийн Бразос голоос олдов. Мөн 1980-аад онд палентологич Алан Хилдэрбранд тухайн бүс нутагт үл байх чулуунуудыг илрүүлэв. Эдгээр нь цунамигаар тээвэрлэгдэн ирсэн байх магадлал өндөр юм. Мексикийн булангаас 300 км зай бүхий Бразос голын бүс нутаг 66 сая жилийн өмнө далайн ёроол байжээ. Хилдэрбранд бага гариг мөргөсөн цэгийг мексикийн булан орчимд байгаа хэмээн таамаглаж, нефтийн хайгуулын зургаас далайн ёроол дахь аварга тогоо мэт зүйлийг 1990 онд илрүүлжээ. Тогоог юкатаний хойгийн ойролцоох тосгоны нэрээр Чиксулубын тогоо хэмээн нэрлэв. Ийнхүү бага гаригийн мөргөлдөөний хөдлөшгүй баталгаа болж, хэмжээ нь Луй Алверасын тооцоолсонтой таарав. Гэвч цорын ганц бага гариг хэрхэн их мөхөлд хүргэсэн нь эргэлзээ төрүүлнэ.

Америкийн төв хэсгийн Хэлкрийк хэмээх газрын давхаргад үлэг гүрвэлийн болон түүний дараагийн үеийн олдворууд их хэмжээгээр агуулагддаг. Эртний амьтан ургамал судлаач Кирк Жонсоны судалгаагаар тус нутагт теранозавр болон бусад 20 гаруй төрлийн үлэг гүрвэл амьдарч байсан бол K-Pg судлын дараах цаг үед бүрэн мөхсөнийг тогтоожээ. K-Pg судлаас дээших давхаргад ямар ч үлэг гүрвэлийн үлдэгдэл олдоогүйгээр барахгүй нийт амьтны 60 хувь устсаныг тогтоосон байна. Бага гаригийн мөргөлдөөний үр дагавар эцэг хүү Алверасын таамагласнаас илүү өргөн байв. Мөргөлдөлтийн цэгээс 1000 км тойрог доторхи амьтад хормын төдийд үхэж үрэгджээ. Улайссан чулуулгууд мөндөр мэт унаж их хэмжээний түймэр үүсгэв. K-Pg судалд агуулагдах тортог түймэр дэлхийг бараг бүрэн бүрхэснийг харуулжээ. Утаа тортог нарны гэрлийг хэдэн жилийн турш хааж, мөргөлдөөнөөс үүссэн хий озоны давхаргыг сүйтгэснээр хорт хэт ягаан туяа дэлхийн гадаргад орж ирэв. Ийнхүү 150 сая жил үргэлжилсэн үлэг гүрвэлийн эрин үе төгсчээ. Америкийн Баррингерийн тогоо мэтийн солир, бага гаригийн мөргөлдөөний ул мөр дэлхийн хаа сайгүй бий боловч тэдгээр нь бусад их мөхөлтэй холбоогүйг тогтоосон байна.

Үлэг гүрвэлийн үеэс өмнөх үеийн 4 их мөхлийн хамгийн их сүйрэл авчирсан нь 250 сая жилийн өмнө тохиожээ. Тухайн үеийн дэлхийн газрын зураг одоогийнхоос өөр, Пангеа хэмээх ганц том эх газраас бүрдэж, хуурай газарт горгонопс, дийктодон хэмээх эхэн үеийн сүүн тэжээлт амьтад, далайд хелиокорпион хэмээх аварга загас хэлбэрийн амьтад тархаж байв. Пермийн галавыг төгсгөсөн уг үйл явдал дэлхийн амьтан ургамлын 90 хувийг мөхөөжээ. Харин уг их мөхлийн ул мөр өмнөд хятадын нутгаас их хэмжээгээр олдож, чулуулаг нүүрстөрөгчийн агууламж өндөр, далайн ус хүчилтөрөгчөөр дутагдаж, хүчиллэг өндөр байсныг тодорхойлсон байна. Мөн галт уулын лаваас үүсч, цаг хугацааны нарийн хэмжилт хийх боломж олгодог цирконыг илрүүлэн их мөхөл 250 сая жилийн өмнө тохиосныг тогтоожээ. Нарийвчилсан судалгаагаар их мөхлийн шалтгаан өнөөгийн сибирийн нутагт галт уулын аварга дэлбэрэлт болж, АНУ-ын газар нутагтай тэнцэх хэмжээний газар нутаг лаваар бүрхэгдсэнээс үүдэлтэй байв. Дэлбэрэлтээр их хэмжээний нүүрстөрөгчийн хий агаарт тархаж, агаар хэмийг нэмэгдүүлжээ. Улмаар далайн урсгал удааширч, усны хүчиллэг чанар нэмэгдэв. Ийм нөхцөлд дун хясаа хэлбэрийн амьтад яс болон хальс үүсгэж чадахгүйд хүрнэ. Далайд ч хуурай газарт ч ихэнх амьтад цаг уурын огцом өөрчлөлтөд дасан зохицож амжилгүй мөхнө.

Одоогоор тодорхой болоод байгаа 2 их мөхлийн шалтгаан хэдийгээр өөр өөр боловч хүрээлэн байгаа орчны өөрчлөлт богино хугацаанд дэлхийг хамарвал амьдралыг зайлшгүй их мөхлийн эрсдэлд оруулдагийг нотлон харуулав. Өнөөгийн дэлхийг сүүн тэжээлтэн ноёрхсон олон төрөл зүйлийн амьдралын алтан үе гэхэд хилсдэхгүй. Дэлхийн түүхэнд тохиолдсон өмнөх 5 удаагийн их мөхөл магадгүй эрт баларын үзэгдэл, эсвэл өөр гаригт тохиосон мэт сонсогдож магадгүй. Гэвч биднийг шинэ их мөхлийн ирмэгт тулаад байгааг зарим эрдэмтэд анхааруулж байна. Энэхүү шинэ их мөхлийн шалтгаан нь хүмүүс бид байна. Хүн өнөөдөр дэлхийг сүйтгэгч болон хувирч нийт хуурай газрын 40%-ийг нэгэнт өөрчилжээ. Бид амьтны төрөл зүйлийг тэтгэх ойг их хэмжээгээр сүйтгэж, бусад бүс нутагт ч амьдрах орон зайг нь үгүй хийсээр байна. 70 жилийн өмнө африкийн талд 400 мянган арслан амьдарч байсан бол өнөөдөр 30 мянга болтлоо цөөрч, амьдрах газар нь тусгаарлагдах болов. Хүн өнөөдөр өмнөх их мөхлүүдтэй дүйцэх хэмжээгээр цаг уурыг өөрчилж, сүүлийн 100 жилийн хугацаанд ялгаруулсан нүүрсхүчлийн хийн сөрөг нөлөө сибирийн аварга дэлбэрэлтээс дутахааргүй хэмжээнд хүрчээ.

Шинэ их мөхлийн шинж тэмдэг цөөнгүй газраас илэрч эхэлж байна. Америкийн Еллоустоун үндэсний хүрээлэн их хэмжээний онгон байгалийг хамарч, 60 гаруй зүйлийн сүүн тэжээлтэн амьтадыг хамгаалж байна. Тэдний нэг саарал баавгайн тоо толгой нэгэн цагт 150 хүрч байсан бол одоо 600 болов. Гэвч дахин хорогдож, мөхөх аюул тулгараад байна. Саарал баавгайн үндсэн тэжээл болох америк царсан ой хатаж, 20-30 жилийн доор устах нөхцөл үүсэв. Цаг уурын дулаарлын нөлөөгөөр холтосны цохны тархалт их хэмжээгээр нэмэгдэж, царсан ойг идэж устгах болов. 21-р зууны төгсгөл гэхэд дэлхийн агаарын дундаж температур 5 хэмээр нэмэгдэх төлөвтэй байгаа нь Пермийн галавын төгсгөлтэй тун адил нөхцөл юм. Дэлхийн цаг уур хэдхэн хэмээр дулаарахад төсөөлөхийн аргагүй нөлөө үзүүлж байна. Калифорнийн эрэг орчим нүүрстөрөгч далайн усанд шингэх явц нэмэгдэж, дун хэлбэрийн амьтадад нөлөөлөх болов. Хойд америкийн эрэг орчимд адил төрлийн зарим амьтад устаж эхлээд байна. 2070-аад он гэхэд далайн ёроолын бүх шүрэн ой устана хэмээн таамаглаж буй. Хэрэв тэгвэл загасны төрөл зүйлийн 25 хувь устаж, загас агнуурын хэмжээ 10%-иар буурна.

Эртний амьтан ургамал судлаач Антони Барновский их мөхлийн үед мөхсөн амьтадыг өнөөгийн устах магадлалтай амьтадтай харьцуулан судлаж байна. Түүний судалгаагаар амьтадын мөхлийн хурд 12 дахин нэмэгджээ. Өнөөдөр сүүн тэжээлтэн амьтадын 1/4, загас болон шавьжны 1/5 мөхлийн ирмэгт тулаад байгаа бөгөөд хэрэв амьтадын мөхөл 20-р зууныхтай адил хурдаар үргэлжилвэл дэлхийн амьтадын 75% нь 200-хан жилийн дотор мөхөж устах ажээ. Хэрэв хүн төрөлхтөн байгаль орчинг сүйтгэсэн хэвээр байвал 6 дахь их мөхөл зайлшгүй зүйл болоод байна. Хэдийгээр өнөөдөр бидний хийж чадах зүйл хязгаарлагдмал байгаа ч шинэ их мөхөл ирэх эсэхийг зөвхөн бид л шийдэж чадах билээ.

эх сурвалж; "Mass Extinction: Life at the Brink"

Таталцлын долгионыг хэрхэн нээв

2016-02-25T00:30:00.002+09:00

Эйнштейн харьцангуйн ерөнхий онолд тулгуурлан орон зай муруйж гэрлийн долгионыг хазайлгах таталцлын линз, таталцлаас үүдэн цаг хугацаа удаашрах зэрэг олон үзэгдлийг онолын хүрээнд урьдчилан таамагласан гэдэг бөгөөд эдгээр нь хойч үедээ үлдээсэн гэрийн даалгавар байсан юм. Эдгээрээс бодит ажиглалтаар нотлогдоогүй байсан сүүлчийн таамаглал нь таталцлын долгион бөгөөд яг 100 жилийн дараа АНУ-ын эрдэмтэд илрүүлэн Эйнштэйний сүүлчийн даалгаврыг биелүүлэв. Таталцлын долгион нь орон зай цаг хугацааны муруйлт долгион хэлбэрээр тархах үзэгдэл юм. Эйнштейн орон зайг уян хатан бөгөөд тасралтгүй шинж чанартай байна хэмээн тодорхойлжээ. Энд уян хатан шинж чанарыг пүршээр төлөөлүүлэн ойлгож болно.

Пүршин дээрх хавтгайд хүнд биет тавих үед пүрш агшина. Харин биетийг авах үед пүрш сунаж агших үзэгдэл тодорхой хугацаанд давтагдан явагдана. Пүршин дээр байрласан хоорондоо холбоотой олон хавтгайн аль нэгэн дээр байх хүнд биетийг авах үед тухайн пүршний агшилт суналтын хөдөлгөөн бусдад дамжих буюу долгион хэлбэрээр бусад хавтгайнуудад тархана. Энэ нь орон зайн тасралтгүй шинж чанарын илрэл юм. Пүрш бүхий олон хавтгайд дамжих долгион нь усанд чулуу шидэхэд үүсдэг давалгаатай төстэй. Таталцлын долгионыг үүгээр төсөөлөн хялбар ойлгож болно.

Эрдэмтэд таталцлын долгионы хэлбэрийг харьцангуйн ерөнхий онолд тулгуурласан тооцоогоор тодорхойлжээ. Сансар огторгуйд их хэмжээний таталцлын долгион үүсгэх 3 үндсэн эх үүсвэр бий. Үүнд, 1. Аварга одны мөхөхийн өмнөх дэлбэрэлт буюу нэн шинэ одны дэлбэрэлт. Дэлбэрэлтийн үед таталцлын маш хүчтэй долгион огцом тархаж, богионо хугацаанд замхардаг. 2. Хос нейтрон од нэгдэх. Нейтрон од нь хөнгөн жинтэй тул нэгдэхийн өмнө нэгнээ тойрон эргэх хөдөлгөөнийг олон дахин давтаж тэр хэмжээгээр таталцын долгион урт хугацаанд тархана. 3. Хар нүхний нэгдэл. Хар нүх нь маш хүнд учир хэдхэн удаа нэгнээ тойрон эргэж, их хэмжээний таталцын долгионыг үүсгэнэ.

Нэн шинэ одны дэлбэрэлтээс үүсэх татацлын долгион

Хос нейтрон одны нэгдлээс үүсэх таталцлын долгион

Хар нүхний нэгдлээс үүсэх таталцлын долгион

Сансар огторгуйн эдгээр үзэгдлүүд тэр бүр тохиогоод байдаггүй нь таталцлын долгионы илрүүлэхэд хүндрэл учруулж байв. Тухайлбал 100 мянган гэрлийн жилийн урт бүхий манай галактикт хос нейтрон одны нэгдэл 100 мянган жилд ганц удаа тохионо. Иймд жилийн хугацаанд хэдхэн удаа таталцлын долгионыг илрүүлэхийн тулд 700 сая гэрлийн жилийн зайд, 100 мянган галактикийг ажиглах хэмжээний дуран авай бүтээх шаардлагатай хэмээн эрдэмтэд тооцоолж байв. Нөгөө талаас дэлхийд хүрч ирэх долгионы хэмжээ өчүүхэн бага буюу 1 м хэмжээ бүхий орон зайн агшилт суналтын хэмжээ 10^-23 м хэмжээтэй байна. Үүнийг нар дэлхийн хоорондын 150 сая км зайд авч үзвэл дөнгөж 1 ш атомын хэмжээтэй байна.

Бараг хэмжих боломжгүй гэгдэж байсан таталцлын долгионыг хэмжиж чадсан төхөөрөмж нь Лайго (LIGO) юм. АНУ-ын Вашингтон болон Лузиана мужид байрлах хоёр ажиглалтын төхөөрөмж нь тэгш өнцөгт хэлбэрээр байрласан тунел хэлбэрийн вакум хоолой юм. Төхөөрөмжөөс харвасан лазерийн гэрэл хоёр хуваагдаж хос хоолойгоор илгээгдэнэ. Хос хоолойн төгсгөлд байрлах толинд ойсон лазерийн гэрэл буцаж ойж, хоолойн уулзварт ирэх үед нэгдэж нэгнээ уусгана. Харин таталцлын долгион ирэх үед түүний нөлөөгөөр хоолойнуудын нэг нь агшиж нөгөө нь сунах тул лазерийн хоёр долгионд бага зэргийн зөрүү гарч хэлбэлзэл маягаар бүртгэгдэнэ.

Лайго төхөөрөмжийн зарчим

Лайго төхөөрөмжийг 15 жилийн өмнөөс ажиллуулж эхэлсэн боловч эхний 8 жилийн хугацаанд ямар ч долгион бүртгэж авч чадаагүй байна. Шалтгаан нь төхөөрөмжийн хүчин чадал харьцангуй бага буюу 150 жилд нэг удаа ажиглагдах томоохон долгионыг л бүртгэх авахуйц нарийвчлалтай байв. Иймд 7 жил үргэлжилсэн сайжруулалтын ажил хийж, төхөөрөмжийг өнгөрөгч оны 9 сарын 12-нд ажиллагаанд залгажээ. Тэгтэл дөнгөж 2 хоногийн дараа шинжлэх ухааны түүхэнд анх удаа таталцлын долгионыг бүртгэж чадсан байна. 9 сарын 14-ний 9 цаг 50 минут 45 секундэд таталцлын долгион байж болох хэлбэлзэл Лузиана дахь төхөөрөмжид бүртгэгдэв. Энэ тохиолдолд бусад төрлийн долгион, чичирхийлэл байх магадлал тун өндөр байна.

Гэвч 0.007 секундын дараа 3000 км зайтай Вашингтон мужид байрлах төхөөрөмжид төстэй хэлбэлзэл бүртгэгджээ. Хос төхөөрөмжид бүртгэгдсэн хэлбэлзлийг давхцуулж үзтэл яв цав таарсан байна. Бүртгэгдсэн хэлбэлзлийн үргэлжилсэн хугацаа дөнгөж 0.2 секунд байв. Хос төхөөрөмжид адил төстэй мэдээлэл бүртгэгдэх нь магадлалын хувьд 200 мянган жилд ганц байна. Нөгөө талаас хэлбэлзэл харьцангуйн ерөнхий онолоос тооцоолон үүсгэсэн графиктай бараг давхцав. Мөн орчны дуу чимээ, газрын чичирхийлэл, соронзон болон цахилгаан соронзон орны хэлбэлзэл зэрэг ойролцоогоор 100 мянга гаруй төрлийн өгөгдлийг тооцож, тэдгээрийг харьцуулан шалгасны эцэст таталцлын долгион мөн гэдгийг нотлон анх илрүүлснээс хойш 5 сарын дараа танилцуулав. Төхөөрөмжийн өртөг ойролцоогоор 1 тэрбум долларт хүрсэн бол судалгаанд нийт 1000 гаруй эрдэмтэн ажиллажээ.

Таталцлын долгионы бодит хэмжилт

Таталцлын долгионы хэмжилтийн графикаас хар нүхнүүд нэгдэхийн өмнөх хэсэгт дабл ю (W) хэлбэрийн хэлбэлзлийг ажиглаж болно. Энэ нь нэг бүтэн эргэлтийг харуулна. Өөрөөр хэлбэл хоёр хар нүх 0.2 секундийн хугацаанд 4 удаа нэгнээ тойрон эргэсний дараа нэгджээ. Эндээс нэгдэхийн өмнөх эргэлтийн хурд гэрлийн хурдны хагаст хүрч байсныг тооцоолов. Ийнхүү асар хүнд жин бүхий хоёр хар нүх богино хугацаанд нэгнээ тойрон эргэж нэгдэх үед их хэмжээний энерги ялгаруулж, таталцлын долгионыг үүсгэсэн байна.

Орчин үед эрдэмтэд сүүлийн үеийн супер компьютерийн тусламжтайгаар хар нүхний нэгдэх явц, тэдгээрээс ялгарах таталцлын долгионы хэлбэрийг тооцоолох боломжтой болжээ. Энэ удаад 1 нарны жингээс 99 нарны жин бүхий хар нүхний нэгдэх нийт 5000 хувилбарын тооцооны үр дүнг хэмжилтийн дүнтэй харьцуулан нарнаас 29 болон 36 дахин хүнд хар нүхнүүд нэгдэж нарнаас 62 дахин хүнд хар нүх үүссэн болохыг болохыг тогтоожээ. Нэгэнт хар нүхний массыг тогтоосон бол нэгдэх үеийн таталцлын долгионы хүчийг тооцоолох боломжтой. Уг хэмжээг дэлхийд хэмжсэн долгионы утгатай харьцуулан хар нүхнүүдийн байрлал хэр хол байгааг тогтооно. Энэ удаад тооцоогоор 1.3 тэрбум гэрлийн жилийн зайд байгаа нь тогтоогджээ.

Ийнхүү 1.3 тэрбум гэрлийн жилийн зайд байрлах хар нүхнүүд нэгдэх явцад үүссэн таталцлын долгион 1.3 тэрбум гэрлийн жилийн дараа дэлхийд ирэв. Энэ үед дэлхийн орчмын орон зай атомыг 10 мянга хуваасны нэгтэй тэнцэх хэмжээгээр агшиж сунав. Нэгдэхийн өмнөх хар нүхнүүдийн нийлбэр жин 65 нарны хэмжээтэй бол үүссэн хар нүхний жин 62 нартай адил байгаа нь 3 нартай тэнцэх жин энерги болон цацарч, асар хүчтэй таталцлын долгионыг үүсгэснийг харуулна. Ийнхүү өмнө нь шууд бусаар батлагдаж байсан хар нүх оршин байгааг нотлов. Хар нүхнүүд нэгнийхээ татах хүчинд татагдан, эргэлдэж нэгддэг болохыг нотлов. Хар нүхнүүд нэгдэх үед таталцлын долгион үүсдэг болохыг нотлов.

Ирэх 3 сараас Япон улсад таталцлын долгионыг хүлээн авах Кагра төхөөрөмж ашиглалатд орох гэж байна. Уг төхөөрөмж газар дор байрлах тул долгион мэдрэх нарийвчлал 100 дахин нэмэгдэнэ. Мөн энэ оноос Итали, Герман, Энэтхэг, Австрали, Америк, Японы төхөөрөмжүүдийг нэгдсэн байдлаар ажиллуулж, таталцлын долгионыг илүү нарийн бүртгэхээс гадна хаанаас үүссэн болохыг (байрлалыг) тогтоох боломжтой болно. Өнгөрөгч оны 12 сард европын холбооны судалгааны байгууллагын хөөргөсөн ESA төхөөрөмж хөндлөнгийн ямар ч чичиргээний нөлөөлөл үгүй сансарт таталцлын долгионыг найдвартай барьж авах боломжийг бүрдүүлж байна.

Орчлон ертөнц үүссэнээс хойших 380 мянган жилд орчлон хэтэрхий халуун байсан учир гэрэл тархаж чадаагүй гэдэг. Иймд бид орчлонгийн эхэн үеийн төрхийг гэрэл буюу цахилгаан соронзон долгионоор харах боломжгүй. Тэгвэл аливаа биетийг нэвтлэх чадвартай таталцлын долгион, эсвэл ньютрино бөөм л энэ чиглэлд найдвар төрүүлж буй. Шинжлэх ухаан таталцлын долгионыг нээснээр "таталцлын долгионы одон орон" хэмээх судалгааны шинэ салбар үүд хаалгаа нээв. Энэ салбарын судалгааны эцсийн зорилго нь одоогоор тодорхойгүй байгаа орчлонгийн үүсэл болон түүний эхэн үеийн нууцыг тайлахад чиглэж байна.

эх сурвалж; NHK

Паранормал үзэгдлийг судлах нь

2016-02-21T01:35:00.001+09:00

АНУ-ын Вашингтон мужид амьдрах Саманто охин 3 настайдаа өмнөх амьдралынхаа тухай ярьж эхэлжээ. Тэр гэр бүлээрээ баярт оролцоод буцах замдаа аав нь нас барчихлаа хэмээн гэнэт орилсон байна. Түүний яригаар өмнөх амьдралд нь Манатида гэдэг байсан, мөн дүүтэй байсан гэх мэтчилэн ярьжээ. Бага насны хүүхдүүд өмнөх амьдралынхаа тухай ярих үзэгдлийг Виржина их сургуулийн сэтгэц судлаач эрдэмтэн Жим Такер судлаж байна. Тэрээр ийм үзэгдлийн 2500 гаруй тохиолдлын мэдээллийг дэлхийн олон орноос цуглуулж хэд хэдэн нийтлэг төрх байгааг илрүүлсэн байна. Ихэнх нь бага насандаа буюу 3 настайгаас ярьж эхлэн 6-7 насны үед ярихаа больдог. Тэгвэл Корнелийн их сургуулийн сэтгэц судлаач Стивен Сэси уг үзэгдлийг хүүхдийн ой санамжийн механизмаар тайлбарлаж байна. Тэрээр хүүхдийн ой санамжид хамаарах сонирхолтой туршилт хийж байна. Туршилтын хүрээнд тухайн хүүхдэд тохиолдоогүй явдлын тухай асууна. Эхний үед мэдээж өөрт тохиолдоогүй зүйлийг эсэргүүцнэ. Харин дахин дахин асуух үед хариулт өөрчлөгдөж, эцэст нь өөрт тохиолдсон мэт ярьж эхэлдэг. Хүүхэд төрснөөс хойших 2 жилийн хугацаанд тодорхой ой санамжгүй үе (childhood amnesia)-ийг туулдаг. Ойролцоогоор 2 жилийн дараагаас бага багаар ой дурсамж бүрэлдэж эхлэнэ. Энэ үед яг адил зүйлийг давтан сонсгоход өөрт тохиолдсон мэтээр тогтоодог. Эцэг эхчүүд хүүхэддээ ямар түүх ярьж өгснөө ихэнхдээ мартдагаас өөрсдөөс нь сонссон түүхийг эргээд ярихад гайхах нь олон. Мөн телевизор зэргээс авсан мэдээллүүд өөрт нь тохиосон мэтээр дурсамжид нь хадгалагддаг.

Бага насны хүүхдийн өмнөх амьдралын тухай ярих үзэгдлийн дийлэнх тохиолдолд хүүхдийн энэхүү онцлог (хуурмаг) ой дурсамжаар бүрэн тайлбарлагдаж байна. Гэвч хуурмаг ой дурсамжаар тайлбарлаж үл болох тохиолдол цөөнгүй бий. Оклахама мужид амьдрах Райан хүү 8 нас хүртлээ өмнөх амьдралынхаа тухай ярьжээ. Анх ярьж эхлэхэд хүүхдийн гэнэн яриа биз хэмээн ээж нь тоогоогүй боловч зарим үед шөнө орой болтол давтан ярьж өмнөх гэртээ харимаар байна хэмээн уйлж гуйх болжээ. Санаа зовсон ээжийнх нь үгээр аав нь хүүгийхээ яриаг нэг бүрчлэн тэмдэглэх болсон байна. Хүүгий яриагаар бол өмнөх амьдралдаа Нью-Йоркт бүжиглэдэг байсан, Холливудад байсан, өөрийн гэсэн офис эрхэлдэг байсан гэжээ. Нэгэн удаа холливудын тухай ном уншиж байсан хүү би өөрийгөө олчихлоо гэсэн байна. Номонд хар цагаан киноны туслах дүрийн жүжигчний зураг байв. Хүүгийн ээж учрыг олохоор профессор Такерт ханджээ. Такер хагас жилийн дараа холливудын номын сангаас 1964 онд нас барсан Марти Мартин хэмээх нэрд гараагүй жүжигчний тухай баримтыг олж, Райан хүүгээс түрүүлэн төрөл садантай нь уулсан байна. Хүүгийн ярьсан 68 зүйлийн 54 нь жүжигчний амьдралтай яв цав таарчээ. Хүүхдийн хуурмаг ой дурсамжаар тайлбарлаж үл чадах иймэрхүү тохиолдолд дэлхий даяар 44 бүртгэгдээд байна.

Райан хүү

Вашингтоны их сургуулийн анагаах ухааны сургуулийн тархи мэдрэл судлаач Риана Стандиш хүний тархины хооронд телепортацийн адил холбоос байгаа эсэхийг шинжлэх ухааны аргачлалаар судлаж байна. Тэрээр туршилтад гэр бүлийн болон дотно найз хүмүүсийг хамруулж, хос оролцогчийн нэгт харанхуй өрөөнд байрлах дэлгэц дээр анивчих цэгүүдийг тодорхой давтамжтайгаар харуулах замаар тархинд нь хүчтэй цочрол өгөв. Хосын нөгөө нэгний тархины идэвхжлийг fMRI төхөөрөмжөөр бүртгэнэ. Туршилтын үед хос хоёр нэгнийхээ тухай бодож байхыг зөвлөжээ. Төхөөрөмжид байгаа хосын нэг нөгөөд нь яг хэдийд дүрслэл үзүүлж байгааг мэдэхгүй. Сонирхолтой нь туршилтын үед хосын нэгт дүрслэл үзүүлэх тохиолдолд бүрт нөгөөгийнх нь тархины идэвхжил буурч байв. Үүнд төхөөрөмжид байрлаж, дүрслэл үзээгүй тул харааны ямар нэгэн мэдээлэл авах боломжгүй ч оролцогчийн тархины харааны мэдрэлийн хэсэгт өөрчлөлт гарчээ. Ажиглагдсан үзэгдэл тохиолдлын чанартай байж болох учир оролцогчдыг сольж туршилтыг давтан явуулахад адил үр дүн гарав. Туршилтыг өөр 4 хост давтан явуулахад мөн адил үр дүн гарчээ. Хосын нэгт дүрслэл үзүүлж, тархины харааны мэдрэлийн хэсэгт цочрол үүсгэхэд нөгөөгийнх нь тархины адил хэсэгт идэвхжил өөрчлөгдөж байв. Мөн тархины идэвжхил буурах хугацаа дүрслэл үзүүлэх давтамжтай таарч байв. Судалгаа дөнгөж эхлэлийн шатанд байгаа боловч хүмүүсийн тархины хооронд мэдээлэл дамжуулах ямар нэгэн хэлбэр байж магадгүйг харуулав.

босоо тэнхлэг - тархины идэвхжил, хэвтээ тэнхлэг - хугацаа (минут),
муруй шугам - нэг оролцогчийн тархины идэвхжил, босоо багана - нөгөө оролцогчид дүрслэл үзүүлсэн хугацаа

Шинжлэх ухааны олон төрлийн судалгаанд ашиглагдах санамсаргүй тоо үүсгэгч (СТҮ) хэмээх төхөөрөмж бий. Энэ нь эгэл бөөмийн зарчимд тулгуурлан 1 болон 0 хэмээх тоог санамсаргүй байдлаар үүсгэх электрон төхөөрөмж бөгөөд 1 ба 0 үүсгэх магадлал 50, 50% байхаар тун нарийн тохируулагдсан. Түүний хэлхээнд эгэл бөөмийн хөдөлгөөнийг саатуулах хана мэт зүйл бий. Бөөм ханыг зарим үед нэвтлэн 1, зарим үед мөргөн буцаж ойсноор 0 дохиолол өгөгдөнө. Мөн электрон хэлхээг цахилгаан соронзон долгионоос тусгаарлах материалаар бүрсэн тул гадна орчны ямар нэгэн нөлөөллөөс бүрэн хамгаалагдсан байна. Гэвч энэхүү нарийн төхөөрөмжид хүний бодол санаа нөлөөлсөн байж болох тухай мэдээлэл 9 сарын 11-ний халдлага буюу Нью-Йоркийн худалдааны төвийн хоёр цамхаг дэлбэрсний дараа тархжээ. Дэлбэрэлтийн үед төхөөрөмжийн үүсгэсэн санамсаргүй тоонд их хэмжээний хэвийлт ажиглагдаж, дэлхий даяар байрлах адил төрлийн 40 төхөөрөмжид мөн адил үзэгдэл ажиглагдсан байв. Өгөгдлөөс үзвэл дэлбэрэлт болох хүртэл хэвийлт тогтмол байсан бол эхний онгоц дэлбэрсэн 8 цаг 46 минутаас эхлэн хэвийлт нэг тал руугаа огцом хазайжээ. Үүнийг зарим эрдэмтэд хүний бодол санаа электрон төхөөрөмжид нөлөөлсөн гэж үзсэн бол зарим нь гар утас болон телевизорийн хэрэглээ эрс нэмэгдсэнтэй холбоотой долгионоос үүдэлтэй хэмээн таамагласан байна.

босоо тэнхлэг - хэвийлт, хэвтээ тэнхлэг - өдөр,
хэвтээ цайвар шугам - ердийн үеийн хэвийлтийн дундаж утга

Тэгвэл судлаач Дийн Радин долгион үл хүрэх газар жил бүр зохион байгуулагдах үйл явдлын үед хүний бодол санаа СТҮ-д нөлөөлөх эсэхийг судлахаар шийджээ. Невада мужын цөлд 28 дахь удаагийн "шатаж буй хүн" (burning man) наадамд оролцохоор 70 мянган хүн цугласан байна. Аварга хүн дүрсийг шатаах талбайн эргэн тойронд 6 ш СТҮ-г байрлуулжээ. Аварга хүн дүрсийн гар аажим өргөгдөж, удалгүй бүх бие нь галаар бүрхэгдэх наадмын оргил үе ирэхэд баярлаж хөөрсөн 70 мянган хүний анхаарал нэгэн цэгт төвлөрчээ. 6 төхөөрөмжийн өгөгдлийг нэгтгэн дүгнэж үзвэл наадмын өмнөх өдөр онцын өөрчлөлт гараагүй байна. Харин хүн дүрсийг шатааж эхлэх оройн 9 цагаас эхлэн хэвийлт огцом нэмэгдсэн байв. Ердийн нөхцөлд ийм хэвийлт санамсаргүй байдлаар үүсэх магадлал 2 сая 300 мянгад нэг буюу бараг магадлал үгүйтэй адил бөгөөд цаг хугацааны хувьд наадмын оргил үетэй давхцаж байв. Гадны ямар нэгэн нөлөөнд авталгүй зөвхөн бөөмийн хөдөлгөөний чиглэлээр удирдагдах СТҮ-д хүний бодол санаа нөлөөлж байна хэмээх таамаглал эрдэмтэдийн анхаарлыг татаж эхэлж байна. Хүний тархи хоорондын мэдээлэл дамжих буюу адилсахтай төстэй үзэгдлийг орчин үеийн шинжлэх ухааны туршилтаар нотлоод байна. Энэ нь квантын орооцолдоон юм. Хүний бодол санаа эгэл бөөмийн зарчмаар ажиллах төхөөрөмжид нөлөөлж байгаа мэт үзэгдэл нь зарим талаар эгэл бөөмсийн хоорондын харилцан үйлчлэл буюу квант мех а никийн онолоор тайлбарлах боломжийг харуулна. Юутай ч ийм төрлийн судалгаа тайлах ёстой нууцыг өөр өнцгөөс харах боломжийг нээж, шинжлэх ухааныг урагшлуулахад дөхөм болж байна.

босоо тэнхлэг - хэвийлтийн зэрэг, хэвтээ тэнхлэг - хугацаа,
шар муруй - өмнөх өдрийн хэмжилт, улаан муруй - наадмын өдрийн хэмжилт

эх сурвалж; NHK

Фэнгшүйн үнэн учир

2016-02-20T18:19:00.000+09:00

Шинэ ажилд томилогдсон эмэгтэй А түрээсийн байр хөлслөн ганцаар амьдрах болжээ. Гэвч 2 сарын дараагаас ханиад хүрч, тодорхой шалтгаангүйгээр бие нь сульдах болов. Эмчид үзүүлвэл цагаан хэрэгслийн хачиг болон гэрийн тоосонцроос үүдэлтэй харшил хэмээн оношилжээ. Эмчийн зөвлөгөөний дагуу гэртээ тогтмол цэвэрлэгээ хийж, агааржуулалт хийсэн боловч бие нь сайжирсангүй. Хэдэн сарын дараа амьсгалын дутагдалд орж, түргэн тусламжаар эмнэлэгт хүргэгджээ. Нарийн мэргэжлийн эмчийн шинжилгээгээр хөгцнөөс үүдэлтэй уушигний үрэвсэл туссан байв. Эмнэлэгт хэвтэж байгаа А-г эргэж ирсэн ээж нь өрөөнийх нь зохион байгуулалт муугаас болсон юм бишүү гэжээ. Эмчилгээ дуусч гэртээ эргэж ирсэн А-д долоо хоногийн дараагаас өвчний шинж тэмдгүүд дахин илэрч эхэлжээ. Ээжийнхээ ярьсныг санаж, олж уншсан номонд хэрэв өрөөнийх нь хаалга, цонх нь нэг шулуунд байрладаг бол ажилдаа амжилт гаргахгүй, биедээ өвчин олох нь амархан байна гэсэн байв. А номын зөвлөгөөний дагуу өрөөний голд зөөврийн хана, хаалганыхаа ойролцоо улаан өнгийн чимэглэл тус тус байрлуулав. 1 сарын дараа өвчний шинж тэмдэг үгүй болж, бие нь бүрэн илааршсан байв.

Зүүн хойд зүг чөтгөрийн зүг тул хаалгыг тэр зүгт харуулан байрлуулж болохгүй. Урд талдаа цөөрөмтэй айлын гэрт мөнгө хуралдана. Үүдний ойролцоо толь тавибал муу зүйл гэрт орж ирэхгүй. Эдгээр нь 10-р зууны үед зүүн өмнөд хятадын нутагт үүссэн хий усны ухаан буюу фэнгшүйн ухаан юм. Фэнгшүй нь дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд болон баруун зүгээс ирэх дэлхийн энерги буюу хийн урсгал хүнд хэрхэн нөлөөлөхийг судлаж, түүнийг амьдрал ахуйдаа чадварлаг ашиглах, хүний аж амьдралыг цэцэглүүлэн хөгжүүлэхэд чиглэсэн сургааль гэгдсээр иржээ. Фэнгшүйд хийн урсгалыг луугаар төлөөлүүлж ойлгодог. Хэрэв өрөөний зохион байгуулалтыг луугийн урсгалд тохируулан хийвэл түүний дагуулж ирэх сайн хийг хурааснаар аз жаргалтай амьдрана хэмээн сургадаг. Фэнгшүйн сургааль хүчтэй түгсэн Гонконгийн ихэнх орон сууцны барилгыг фэнгшүйн ухааныг баримтлан барьсан байдаг. Тухайлбал Гонконг Шанхай банкний барилгын 1-р давхарыг бүхэлд нь нийтийн зориулалттай зам болгон чөлөөлж шалыг аажим шилжих налуу бүхий давалгаа мэт хэлбэртэй хийжээ. Энэ нь луугийн урсгалд тохируулсан сайн хийг тогтоох хэлбэр юм. Харин жишээнд дурдаж буй А-ийн өвчин үнэхээр фэнгшүйн ачаар эдгэв үү?

Барилга байгууламжид үзүүлэх салхины нөлөөллийг судлаж буй профессор Дэгүчи А-гийн өвчний шалтгааныг дулаан уур амьсгалтай орнуудын сууцнуудад асуудал үүсгэж буй конденсациас үүдэлтэй хэмээн дүгнэж байна. Энэ нь агаар дахь усны уур буюу чийг хөрч, ус болон конденсацлагдах үзэгдэл юм. Конденсаци ихэвчлэн гал тогоо, угаалын өрөөнд явагддаг боловч усны уур металаас бусад бүх төрлийн материалд шингэх тул тавилгын ар тал, шүүгээний дото хана, булан зэрэг нүдэнд хялбар үл харагдах газруудад үүсдэг. Түүнд агаар дахь тоосонцор наалдах үед тоосонцрыг тэжээл болгон хэрэглэх хөгц үржих нөхцөл бүрддэг. Хөгц нь агаарт тархаж хүний биед харшил үүсгэнэ. Хөгцний харшлаас үүдэн хүний биед бронхит, дерматит зэрэг өвчин үүснэ. Харин харшлаас сэргийлэхийн тулд өрөөнд тогтмол салхилуулга хийж, хэт чийгшил үүсгэхгүй байх нь чухал.

А-гийн хувьд салхилуулга, цэвэрлэгээг тогтмол хийж байсан боловч эхний үед биеийн байдалд нь тодорхой нөлөө үзүүлээгүй. Иймд судлаачид хаалга, цонхны хооронд байрлуулсан зөөврийн хананы нөлөөллийг судлажээ. Нэг шулуунд байрлах өрөөны загварт агаарын урсгалын туршилт хийж үзэхэд хаалга цонхны хооронд агаарын шулуун урсгал явагдах боловч өрөөний булангуудын орчим дахь агаар хангалттай хөдөлгөөнд орохгүй байв. Энэ нь хаалга цонх нэг шулуунд байрлах үед хичнээн сайн салхилуулга хийсэн ч А-гийн ор байрлах өрөөний булан хангалттай агаар солилцоо явагдахгүй байсныг харуулна. Иймд ор орчмын хананы конденсаци буюу харшлын шалтгаан болсон хөгц мөөгөнцөр арилах нөхцөлгүй байв. Тэгвэл өрөөний агаарын бүх хэсгийг салхины урсгалд хамруулахын тулд хаалга болон цонхыг өрөөний эсрэг талын булангууд орчимд буюу диагонал шугамд байрлуулах нь оновчтой болохыг туршилтаар тодорхойлов. Нэгэнт баригдсан, өөрчлөх боломжгүй нөхцөлд зөөврийн хана буюу тавилга байрлуулах нь тохиромжтой ажээ. Сүүлд А-гийн өрөөний голд байрлуулсан хана агаар солилцоог сайжруулж, харшлын үндсийг арилгаж чадсан нь фэнгшүйн сургаальтай нийцэж байв.

Фэнгшүй үүссэн нутгын газарзүй, цаг агаарын нөхцлийг судлаж үзвэл түүний мөн чанарыг зарим талаар тодорхойлох боломжтой юм. Өвлийн цагт тухайн газар нутагт салхи голчлон зүүн хойд зүгээс салхилж байдаг. Уг салхи шар мөрний сав газраас хийссэн их хэмжээний элс, тоосонцорыг зөөвөрлөн ирнэ. Хэрэв гэрийн хаалга зүүн хойд зүгрүү харсан байвал гэр дотор элс орж ирж бохирдуулах, амьсгалын замаар дамжин хүний биед нөлөөлөх нь тодорхой юм. Фэнгшүй нь анх үүсэхдээ цаг агаар, салхи, уур амьсгалын онцлог нөлөөллөөс хүний бие, эрүүл мэндийг хамгаалах удаан хугацааны ажиглалт буюу амьдралын туршлага, байр орон сууцыг урт хугацаанд хамгаалж ашиглах арга ухаанаас бүрдсэн сургааль байв. Гэвч үе удам дамжин бусад бүс нутагт тархахдаа шашинлаг хэв шинжийг агуулах болжээ. Хаалга болон цонхонд тодорхой өнгийн эд зүйл байрлуулах зэрэг нь үүнд хамаарна. Фэнгшүйд дөрвөн зүгийг тодорхой өнгө бүхий амьтнаар төлөөлүүлдэг. Хэрэв хаалга зүүн хойш харсан бол баруун зүгийг илтгэх луу болон хөх өнгийн зүйл тавьж, хаалга зүүн хойш бус баруун тийш харсан хэмээн засна. Зүг чигт төлөөлөх зүйлсийг хүчээр холбож, хийн урсгалыг өөрчлөх зэрэг нь шашинлаг ойлголтууд учир шинжлэх ухаанаар нотлох ямар нэгэн үндэслэл үгүй юм.

Дашрамд дурдахад мэдээлэлд дурдагдсан жишээ дулаан чийглэг уур амьсгалтай нутагт хамаарах тул манай нөхцөлд нийцэхгүй байж болох талтайг анхаарна уу. Хүйтэн хуурай уур амьсгалтай монголын нөхцөлд байр сууцанд төдийлөн конденсаци явагддаггүй, агааржуулалтыг хаалга цонх онгойлгох бус зориулалтын агаар сэлгэлтийн системээр хийдэг. Мөн хөгц мөөгөнцрөөс үүдэлтэй харшлийн өвчлөлийн тухай мэдээлэл анхаарал татахуйц хэмжээнд гардаггүй.

эх сурвалж; Nippon TV

Хорт хүнс - хэрэглэх үү, эс хэрэглэх үү

2016-01-20T02:22:00.001+09:00

Сүүлийн үед олон улсын болон мэргэжлийн байгууллагуудаас хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх хүнсний бүтээгдэхүүн, тэдгээрийн зохистой хэрэглээний тухай цөөнгүй мэдээллүүд гарах болов. Мөн нийгмийн сүлжээ, интернетээр дамжин үнэн худал нь үл мэдэгдэх элдэв хортой хүнсний тухай мэдээлэл, цуурхал тархаж, олон хүнд эргэлзээ төрүүлэхэд хүргэж байна. Бидний өдөр тутам хэрэглэж буй хоол хүнс, хүнсний түүхий эдэд эрүүл ахуйн шаардлага, хортон шавьж устгах химийн бодисын хэрэглээ зэрэг асуудал голчлон анхаарал татдаг байсан бол өнөөдөр цоо шинэ аюул эрсдэлүүдийн тухай ярих болов. Үүнд бидний өдөр тутам хэрэглэж буй голлох хүнсний түүхий эдүүд ч хамаарч, зарим төрлийн бүтээгдэхүүний хэрэглээ, борлуулалт буурч байна.

Хүнсний бүтээгдэхүүний аюул эрсдлийн талаархи бүрэн бус, тодорхойгүй мэдээлэл тархах явдал элбэг байгаа нь хэрэглэгчдэд илүү эмзэг хүлээж авах, болгоомжлол үүсгэхэд хүргэж байна. Тухайлбал махыг өндөр хэмд халаах, утах боловсруулалт хийх үед үүсэх бодис хорт хавдар үүсгэх магадлалыг нэмэгдүүлж байгаа тухай судалгааны дүнд тулгуурлан хиам зэрэг боловсруулсан махан бүтээгдэхүүн бүдүүн гэдэсний хорт хавдар үүсгэх магадлалтай талаар өнгөрөгч оны 11-р сард ДЭМБ-аас мэдээлсэн. Гэвч өдөр тутмын хиаман төрлийн бүтээгдэхүүний хэрэглээ 14 грамаас их байгаа тохиолдолд эрсдэл үүсгэж байгаа гэсэн судалгааны үр дүн мэдээллүүдэд тэр болгон дурдагдаагүйгээс хэрэглэх хэмжээнээс үл хамааран "хиам л бол хортой" гэсэн ойлголтыг олон хэрэглэгчид төрүүлж байна. Тэгвэл япончуудын дундаж хэрэглээний нөхцөлд эрсдлийн хэмжээ өчүүхэн бага тухай тус улсын хүнсний аюулгүй байдлын байгууллагын дүгнэлт гарчээ.

Мөн эрсдлийн түвшин хооллох соёл, хүнсний голлох түүхий эдийн төрлөөр эрс ялгаатай улс орон бүрт адил байх эсэх нь анхаарал татаж байна. Америкийн Хүнс Эмийн байгууллага (FDA) маргарин төрлийн бүтээгдэхүүнд агуулагдах ханаагүй тосны хүчил (trans-unsaturated fatty acids) зүрхний өвчлөлийг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлж байна гэж үзэн, хэрэглээг 3 жилийн дараагаас бүрэн хориглох тухай зарласан билээ. Тус байгууллага хүний өдөр тутмын хоол хүнснээс авах энергийн 1%-иас илүүгүйг ханаагүй тосны хүчлээс авах нь зохимжтой хэмээн тооцжээ. Түргэн хоол болон махан төрлийн бүтээгдэхүүний хэрэглээ өндөртэй АНУ-д ханаагүй тосны хүчлээс авах энергийн хэмжээ 2.6% байгаа бол японд энэ үзүүлэлт дөнгөж 0.3% байна.

Цагаан будааг өдөр тутам хүнсэндээ хэрэглэх тохиолдолд түүнд агуулагдах хүнцэл (arsenic)-ийн эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөө эрс нэмэгдэнэ хэмээн Шведийн Хүнсний Байгууллага саяхан зарлав. Европын холбоо цагаан будааны хэрэглээний зохистой хэмжээг энэ онд багтаан тогтоохоор төлөвлөж байна. Швед улсын хувьд ази гаралтай цагаач иргэдийн тооны өсөлттэй хамт цагаан будааны хэрэглээ нэмэгдэж, иргэдийн эрүүл мэндэд шинэ эрсдэл үүсгэхээс сэргийлэхэд хүргэжээ. Нөгөө талаас эрсдэлийг Хятад, Бангладеш зэрэг орны ундны усанд агуулагдах хүнцлийн нөлөөлөлд хийсэн судалгаанд тулгуурлан тооцоолсон байна.

Тэгвэл олон зууны туршид цагаан будааг голлон хүнсэндээ хэрэглэсээр ирсэн япончуудын хувьд түүнээс үүдэн хүний эрүүл мэндэд үзүүлсэн сөрөг нөлөөллийн тохиолдол нэг ч удаа бүртгэгдээгүйгээр барахгүй урт наслалтаар дэлхийд тэргүүлэгч орнуудын нэгт тооцогдож байна. Хүнсний бүтээгдэхүүн, түүхий эдэд агуулагдах хорт бодис, тэдгээрийн хоруу чанарын тухай мэдээлэл олноор гарах болсон нь энэ төрлийн эрсдэл огцом нэмэгдсэнээс бус шинжилгээний технологи эрс сайжирч байгаатай холбоотой юм. Үүний нөлөөгөөр хүмүүсийн олон зуун жилийн туршид хэрэглэж ирсэн хүнсний голлох бүтээгдэхүүн "хортой болон хувирч" байна. Үнэн чанартаа зарим төрлийн хүнсний ногоо, байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүн хэмээн бидний ойлгож ахиухан хэрэглэж ирсэн түүхий эдүүд ч тодорхой хэмжээгээр хорт бодисуудыг агуулдаг. Хэрэв хорт бодис, аюул эрсдлийн тухай мэдээлэл бүрийг эмзэглэн хүлээж аваад байвал бидэнд хоол хүнсэндээ итгэж хэрэглэх зүйл олдохгүй болох нь мэдээжийн хэрэг юм.

Мэргэжилтнүүдийн зөвлөж байгаагаар хүнсний бүтээгдэхүүнд агуулагдах хорт бодисын эрсдэлийг эрс бууруулахын тулд хоёрхон хүчин зүйлийг анхаарахад хангалттай ажээ. Үүнд тухайн бүтээгдэхүүний хэрэглэх хэмжээ болон агуулагдах бодсын хоруу чанар юм. Эрсдэл үзүүлэх магадлал бүхий бодисын агууламж хэдий бага байлаа ч тухайн бүтээгдэхүүнийг тогтмол буюу их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд хүний бие, эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл их байна. Нөгөө талаас эрсдэл ихтэй ч хэрэглээ бага тохиолдолд сөрөг нөлөөлөл эрс багасдаг. Ийнхүү хүнсний аливаа бүтээгдэхүүний сөрөг нөлөөллийг багасгах, хэрэглээний тохиромжтой хэмжээг сонгох хамгийн зөв арга нь бүтээгдэхүүний төрлүүдийн харьцааг зөв барих буюу зохистой хооллож хэвших явдал юм.

Нөгөө талаас хоол хүнсээр дамжин хүний эрүүл мэндэд учрах эрсдлүүдийг зөв үнэлж сурах нь чухал юм. Хэрэглэгчдийн хувьд хүнсэнд агуулагдах хорт бодис, хүнсний нэмэлт бодисын агууламж, шавьж устгах зориулалт бүхий химийн бодисын хэрэглээ хамгийн их анхаарал татдаг нь судалгаагаар тогтоогджээ. Гэвч бодит байдалд эдгээрийн нөлөө маш бага бөгөөд эрсдлийн түвшингээр 1-рт хэт их хэмжээний хоол идэж хэвших, 2-рт согтууруулах ундааны хэт их хэрэглээ 3-рт бактери буюу хоолны хордлого тэргүүлж байна. Голландын эрдэмтэдийн хийсэн судалгаагаар хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх хүчин зүйлсийг дараах байдлаар тодорхойлсон байна. Үүнд;

1. Хоол, xүнсний зохисгүй хэрэглээ, Xөдөлгөөний дутагдал.

2. Ханаагүй тосны хүчлийн хэт их хэрэглээ + загас, xүнсний ногооны дутагдал + согтуурлах ундааны хэт их хэрэглээ.

3. Ханаагүй тосны хүчлийн хэт их хэрэглээ, Агаар дахь тоосонцор, Томуу

4. Бактерээс үүдэлтэй хоол боловсруулах эрхтэний үрэвсэл.

Хүнсэнд агуулагдах хорт бодисын тухай мэдээллээс гадна бидний амьдралын хэвшилээс үүдэн хооллох дэгийг өөрчлөх төрөл бүрийн зөвлөмж, аргачлалууд гарч байна. Өвчинг хялбар эдгээх, гоо сайхнаа хадгалах, турах зорилгоор зөвхөн нэг буюу хэдэн төрлийн бүтээгдэхүүн тогтмол хэрэглэх, эсвэл зарим төрлийн хүнсний хэрэглээнээс бүрмөсөн татгалзах зэрэг зөвлөмжүүд нь бодитоор хэрэгжүүлсэн гэгдэх хүмүүсийн жишээг дурдаж, итгэл үнэмшил төрүүлэх тохиолдол олон бий. Гэвч хүмүүсийн бие махбодь, амьдралын дадал, заншлын онцлог, ялгаанаас хамааран заримд нь таарч тохирох мэт санагдах боловч бүх хүнд адил тэгш үйлчилнэ гэх баталгаа үгүй юм.

Япон улсад худалдаалагдаж буй "Нүүрс ус хүн төрөлхтөнг мөхөөнө" хэмээх номын нийт борлуулалтын хэмжээ өнгөрөгч жил 100 мянгын босгыг давсан юм. Уг номын зохиогч, эмч Нацуй Макатоши "эрүүл амьдарч, урт наслахыг хүсвэл нүүрс ус агуулсан хүнсний бүтээгдэхүүнээс бүрмөсөн татгалзах хэрэгтэй" хэмээн зөвлөсөн нь олон мянган япончуудын сонирхлыг татжээ. Нүүрс ус нь хоол хүнсний шим тэжээлийн бодисын үндсэн хэлбэр бөгөөд гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс, лууван зэрэгт их хэмжээгээр агуулагддаг. Нацуйгийн зөвлөж байгаагаар нүүрс ус нь хүний биед сахар болон хувирах бөгөөд хар тамхины адил донтуулдаг. Бие дэх сахрын хэмжээ нэмэгдсээр чихрийн шижин болон бусад өвчний үүсгэвэр болно. Мөн таргалалтын шалтгааныг өөх тосны хэт их хэрэглээ гэж ойлгосоор ирсэн нь эндүүрэл бөгөөд үнэндээ нүүрс усны хэтэрсэн хэрэглээнээс үүдэлтэй гэжээ. Нөгөө талаас Нацуй өөрөө нүүрс ус хэрэглэхээ больсноос хойш хагас жилийн хугацаанд 11 кг турж, нойргүйдэл, цусны даралт ихсэх өвчнөөс бүрэн салсан гэв.

Гэвч нүүрс ус нь тархийг энергиэр хангагч үндсэн бодис болох глюкозыг үйлдвэрлэгч чухал түүхий эд бөгөөд хэрэв хэрэглээг огцом багасгавал тархи цусан хангамжийн дутагдалд орж, ажиллагаа нь эрс сулардаг байна. Хүн өдөр тутам хэрэглэж буй хоол хүнсний нийт илчлэгийн 20% нь зөвхөн тархинд зарцуулагддаг. Нүүрс ус нь мөн бие дэх устай нэгдэн булчинг бүрдүүлэгч гликогенг үүсгэнэ. Харин нүүрс ус бүхий хүнс хэрэглэхгүй тохиолдолд бие махбод булчин дахь гликогенг задлан, тархины тэжээлийн бодис глюкозыг үүсгэнэ. Иймд булчингийн жингийн хамт биеийн жин багасч турсан мэт харагдах боловч биед агуулагдах өөхний хэмжээ харьцангуйгаар нэмэгдэж, нуугдмал таргалалтад хүргэдэг байна. Харин таргалалтын үндсэн шалтгаан нь ихэвчлэн хооллох буруу зуршил, хэт их идэх, хөдөлгөөний дутагдал гэдэг нь тодорхой бөгөөд нүүрс ус бүхий үндсэн бүтээгдэхүүний хэрэглээг хязгаарлах явдал нь зохисгүй хооллолтын нэг хэлбэр юм.

Харвард болон Индонезийн Үндэсний Их Сургуулийн эрдэмтэд хамтран, 1980-аас 2006 оны хооронд 130 гаруй мянган хүнийг хамруулан хийсэн судалгаа Нацуй болон түүнийхтэй төстэй турах аргачлал үндэслэлгүй болохыг харуулжээ. 20 гаруй жил үргэлжилсэн судалгаагаар нүүрс ус бага хэрэглэдэг эрчүүдийн нас барах эрсдэл ердийн хэрэглээтэй эрчүүдээс 1.5 дахин их байсан бол эмэгтэйчүүдийн хувьд 1.35 дахин илүү байгаа нь тодорхой болсон байна. Нүүрс усны бага хэрэглээ бүхий хүмүүсийн хувьд хорт хавдар болон зүрх судасны өвчлөл онцгой нэмэгдэж, нас баралтын голлох шалтгаан болжээ. Судалгаа хоол тэжээлийн зохистой баланс алдагдах нь хүнд өвчинд нэрвэгдэж, улмаар харьцангуй эрт нас барахад хүргэдгийг нотлов. Хоол хүнсэндээ хэрэглэх нүүрс усны хэмжээг нийт илчлэгийн 50-70 хувь байхаар тооцож, амьтны гаралтай уураг, өөх тос агуулах хүнсний хэрэглээг багасан, ургамлын ширхэгт бүхий хүнсний ногоо, ургамлын гаралтай уураг хэрэглэх нь эрүүл амьдарч, урт наслахад туслана. Харин турах, жингээ барих хамгийн зөв бөгөөд эрүүл арга нь зохистой хоололт, тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийж хэвших явдал билээ. Мөн хоол тэжээлийн балансыг эвдэлгүйгээр нийт илчлэгийн хэмжээг бууруулах нь үр дүнтэй арга юм.

эх сурвалж; NHK болон бусад

Гариган мананцар буюу нарны мөхөл

2016-01-08T00:17:00.000+09:00

Биднээс 3800 гэрлийн жилийн зайд орших Эрвээхэй мананцарын далавчны өргөн 2 гэрлийн жилээр хэмжигдэнэ. Энэ нь нар дэлхийн хоорондын зайнаас 100 мянга дахин их юм. Муурын нүд мананцар хэдийгээр энгийн нүдээр бараг үзэгдэхгүй боловч хэд хэдэн дугуй хэлбэрийн дүрс давхарласан мэт харагдана.

Сансрын Хабл дурангийн бидэнд үзүүлсэн орчлон ертөнцийн үзэсгэлэнт дүр төрхийн нэг нь гариган мананцар юм. Гэвч гариган мананцарын оноосон нэр бидний мэдэх гаригтай холбоогүй бөгөөд шинжлэх ухаанд анх нээгдсэн үеийн судалгааны аргачлалаас үүдэлтэй ажээ. 18-р зууны үеийн нэрт эрдэмтэн Вилиам Хершел Тэнгэрийн ван гаригаас авхуулаас одон орон судлалын олон нээлт хийсэн хүн юм. Тэрээр 6м урттай дуран авай ашиглан орой бүр ажиглалт хийдэг байжээ. Нэгэн удаа Бумбын орд руу чиглүүлсэн дуранд нь дугуй хэлбэртэй гариг мэт боловч бага зэрэг сарнисан гэрэл харагджээ. Ердийн мананцарын гэрэл дурангийн бага таталтын үед сарниж нэг өнгийн мэт харагдах боловч, илүү томруулахад өнгө ялгарч харагддаг. Өөрөөр хэлбэл мананцарын гэрлийн эрч болон өнгө жигд бус байдаг. Гэвч Хершелийн илрүүлсэн мананцар тийм биш байв. Илүү их таталт хийж харсан ч гэрэл сарнисан хэвээр, түүний нээсэн Тэнгэрийн ван гаригтай төстэй байжээ. Амьдралынхаа туршид адил төрлийн 16 биетийг илрүүлсэн Хершел тэдгээрийг гариган мананцар хэмээн нэрлэсэн байна. Гэхдээ тухайн үед гариган мананцарын нууцыг бүрэн тайлах боломжгүй байсан юм.

Харин 19-р зууны үеэс спектрограф хэмээх ажиглалтын төхөөрөмж бий болж, түүнийг ашиглах болсон Вилиам Хагинс гариган мананцарыг нарийвчлан судлажээ. Спектрограф нь призмын тусламжтайгаар гэрлийг долгионы уртаар ялгах төхөөрөмж юм. Түүгээр нар мэтийн одны гэрэл солонгын адил өнгө өнгийн олон зураас болон харагддаг. Тэгвэл гариган мананцарын ажиглалтын үед хар цагаан өнгийн хэдхэн зураас үүсчээ. Энэ нь түүнийг бие даасан нэгэн өнгөөс бүрддэг болохыг илэрхийлнэ. Хар цагаан зураас нь хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийг илтгэх шугам бөгөөд гариган мананцарын жинхэнэ төрхийг харуулж байв. Гариган мананцарын төвд од байрлаж, түүнээс ялгарах хэт ягаан туяа эргэн тойрны хийг гэрэлтүүлж байдаг ажээ. Хийн атомын төвийг тойрон электронүүд эргэлдэнэ. Түүнд хэт ягаан туяа тусах үед энерги шингээн, эргэлдэж байсан тойрог замаас гарч илүү гадна талын тойрог руу шилжихэд хүргэнэ. Харин электрон буцаж хуучин тойрогтоо шилжих үед шингээж авсан энергиэ гэрэл болгон ялгаруулдаг. Энэхүү гэрлийн долгионы уртаас хамааран устөрөгчийн хийнээс улаан болон хөх, хүчилтөрөгчөөс хөх гэх мэт өөр өөр өнгийн гэрэл ялгардаг. Иймд спектрофоор дамжсан гэрлийн өнгөнөөс хамааруулан гариган мананцарын ойролцоох хий ямар төрлийнх болохыг таних боломжтой.

Огторгуйн очир эрдэнэс мэт гариган мананцарын гайхамшигт дүр төрх нь үнэн чанартаа одны амьдралын сүүлийн мөчийг үзүүлж байдаг ажээ. Нар мэтийн харьцангуй жижиг оддын төгсгөл нь гариган мананцар юм. Өндөр температур, нягт бүхий нарны төвд цөмийн нэгдэх урвал явагдаж байдаг. Устөрөгчийн 4 атом нэгдэн гелийг үүсгэх явцад ялгаруулах их хэмжээний энерги дэлхийг бусад гаригуудын хамт хэдэн тэрбум жилийн турш гэрэлтүүлсээр иржээ. Энэ бүх хугацаанд нарны төвд үүссэн гелийн хэмжээ тогтмол нэмэгдсээр байгаа боловч цөмийн урвалд оролгүй тогтвортой байдалд оршсоор байна. Тэгвэл 5-6 тэрбум жилийн дараа хуралдсан гелийн нягт болон температур нэмэгдэн тодорхой утгад хүрэх үед устөрөгчтэй нэгдэн их хэмжээний энергийг ялгаруулна. Энэхүү энергийн нөлөөгөөр нар хөөн томорч, аварга улаан од болон хувирна. Энэ үеэс нарны төв дэх гелийн 3 атом нэгдэн устөрөгчийг үүсгэж эхлэнэ. Улмаар нарны төвд нүүрстөрөгч, түүнийг хүрээлсэн гелий, гадна талын устөрөгч бүхий 3 давхар бүтцийг үүсгэнэ. Гелий болон устөрөгчийн цөмийн нэгдлээс ялгарах их хэмжээний энергийн нөлөөгөөр одоогийнхоос 200 дахин томорсон нарны аварга улаан одны үе тэрбум жил үргэлжлэх ажээ. Эцэст нь нарны гадаргаас устөрөгч, хүчилтөрөгчийг агуулах хий тархана. Шалтгаан нь хэт томорсон одны гадаргын татах хүч багасч хийг тогтоон барьж чадахгүй, нөгөө талаас одны дотроос ялгарах гэрлийн даралтын нөлөө юм. Харин наранд агуулагдах устөрөгчийн нөөц дуусах үед цөмийн урвал зогсож, нар огцом жижгэрнэ. Ийнхүү нарны амьдрал төгсөх үед үүсэх цагаан одой одноос, хэт ягаан туяа ялгарч ойр орчны хийг гэрэлтүүлснээр гариган мананцар болон хувирах ажээ. Цагаан одой од болон хувирсан нарны хэмжээ одоогийнхоос 100 дахин бага буюу өнөөгийн дэлхийтэй ойролцоо хэмжээтэй байна.

Тэгвэл нарнаас 10 болон түүнээс олон дахин том, илүү хүнд оддын төгсгөл арай өөр түүхийг өгүүлнэ. Ийм оддын төвд аажим хуралдах нүүрстөрөгч даралт температурыг нэмэгдүүлснээр, тодорхой утгад гелийтэй нэгдэн хүчилтөрөгчийг үүсгэхэд хүргэнэ. Одны төвийн температур 600 сая хэмээс давахад нүүрстөрөгчийн хооронд цөмийн нэгдэл явагдаж, неон болон магнийг үүсгэдэг. Температур 3 тэрбум хэмээс давах үед хүчилтөрөгчийн цөмийн нэгдлээр цахиур болон хүхрийг үүсгэнэ. Харин 4 тэрбум хэмээс давах үед цахиур гелийтэй, улмаар үүссэн бусад бодисуудтай нэгдэн илүү өндөр нягт бүхий төмрийг үүсгэнэ. Төмрийн цөм бусад бодисоос хамгийн илүү нягттай учир цөмийн нэгдэлд оролгүйгээр харьцангуй удаан хугацаанд тогтвортой оршиж, аажим хуралдсаар байна. Гэвч темпертурын өсөлтийн дараагийн шатанд өндөр энерги бүхий фотон үүсэх бөгөөд тэр нь төмрийг нэгэн зэрэг гелий болгон задлана. Ийнхүү одны цөмийг тогтоон баригч үгүй болсноор эргэн тойрны бодисууд төв рүү нэгэн зэрэг унаж, түүний эсрэг чиглэх аварга дэлбэрэлтийг үүсгэнэ. Нэн шинэ одны дэлбэрэлт хэмээн нэрлэгдэх энэхүү үзэгдлийн үед цахиур, төмөр, кальци мэтийн гариган мананцарт үл агуулагдах хүнд элемэнтүүд их хэмжээгээр үүсдэг болохыг рентгэн зургаас нь мэдэх боломжтой юм.

Нар аварга улаан од болон хувирах үед дэлхийн хувь заяа хэрхэх нь цөөнгүй эрдэмтэдийн сонирхлыг татдаг. Нарнаас хий ялгарч жин нь багасах үед татах хүч нь мөн адил буурах тул дэлхий одоогийнхоос илүү гадна талын тойрог буюу наранд залгигдах аюулгүйн хязгаарт шилжинэ гэж зарим нь үзэж байна. Тэгвэл зарим нь их хэмжээний хийнээс үүсэх үрэлтийн нөлөөгөөр эргэлтийн энергиэ алдаж, наранд татагдан унана гэж үзэж буй. Үүнтэй адил нарнаас үүсэх гариган мананцарын төрхийг таамаглахыг ч бас оролдож байна. Канарын одон орны төвийн судлаач Романо Коллер гариг хэлбэрийн мананцарын катаоли бүтээжээ. Судалгаагаар дугуй хэлбэрээс илүүтэйгээр тэнхлэгийн шугамаас хоёр тийш тэлсэн тэгш хэмт хэлбэр ихэнх хувийг эзлэж байв. Туйлт хэлбэр хэмээгдэх энэхүү гариган мананцар хэрхэн үүсдэг болохыг Хабл дурангаар судлаж байна. CRL618 гариг хэлбэрийн мананцар үүсэхээс өмнөхөн хий одноос 2 тийш чиглэн, 200 км/с хурдаар тархаж байгааг илрүүлжээ. Рочестер их сургуулийн профессор Адам Франкийн судалгаагаар нэгнээ тойрон эргэж буй 2 одноос ийм үзэгдэл ажиглагддаг болохыг тогтоосон байна. 2 одны аль том нь түрүүлэн аварга улаан од болох бөгөөд ялгаруулсан хий нь жижиг одонд татагдан түүнийг тойрон эргэдэг. Эргэлтээс үүсэх хүчтэй соронзон орон хийг хурдасган хоёр чиглэлд цацсанаар туйлт хэлбэрийн гариган мананцар үүсдэг байна. Тэгвэл манай нар хос од биш учир бөөрөнхий хэлбэрийн гариган мананцарыг үүсгэнэ хэмээн таамаглаж байна.

Одноос ялгарах гэрэл тархан одож буй хийнд хүрэхээ болих хүртэл дунджаар 10 мянган жилийг өнгөрүүлнэ. Гариган мананцар нь жижиг оддын хэдэн тэрбум жилийн амьдралын сүүлчийн мөч юм. Гэхдээ жижиг одноос үүсэх гариган мананцар, нэн шинэ одны дэлбэрэлтээр дуусах аварга оддын мөхөл бүхний төгсгөл биш юм. Оддын мөхлөөс үүсэх хий дахин нэгдэж шинэ шинэ оддыг, шинэ амьдралыг (одны) үүсгэх тохиолдол олон бөгөөд нэгэн тод жишээ нь Маралын мананцар (Orion Nebula) билээ.

эх сурвалж; NHK

Агуу хувиралтын түүх 4; Аварга дэлбэрэлт болон "Их мөхөл"

2015-11-19T01:20:00.000+09:00

Өдийгөөс 250 сая жилийн өмнө дэлхийн түүхэн дэх хамгийн аварга дэлбэрэлт болжээ. Энэхүү аварга дэлбэрэлт шим мандлыг огцом өөрчлөхийн хамт дэлхийн амьтан, ургамлын 95 хувийг устгасан "их мөхөл" (mass extinction)-д хүргэв. Харин шинэ агуу хувиралтыг даван гарахаар тэмцсэн амьтад шинэ хувьсалд орж, сүүн тэжээлтний онцлогийг биедээ агуулах болжээ.

Өмнөд Африк музейн доктор Рожер Смит африкийн орнуудаар 20 жилийн турш палентологийн судалгаа хийж буй хүн юм. Тэрээр эрт дээр үеийн хуурай газрын амьтны аймгийн хаан, өнөөгийн арслантай дүйх амьтны хөлийн мөрийг илрүүлжээ. Биеийн урт нь 3 м-т хүрэх хурц соёо бүхий махан тэжээлт Горгонопс (gorgonops) хэдийгээр мөлхөгч боловч үлэг гүрвэл биш байв. Учир нь анхны үлэг гүрвэлүүд түүнийг амьдарч байсан цаг үеэс хойш 20 сая жилийн дараа үүсчээ. Тухайн үеийн өвсөн тэжээлт амьтадын төлөөлөл Дийктодон (diictodon)-ы биеийн урт 50 см бөгөөд өнөөгийн доргоны адил нүхэнд хоргодон амьдарч байв. Эдгээр амьтад мөлхөгчидтэй адил өндөглөн үржих боловч араг яс болон шүд нь сүүн тэжээлтний онцлогийг агуулж байсан тул сүүн тэжээлтэн хэлбэрийн мөлхөгчид гэх болжээ. Сүүн тэжээлтэн хэлбэрийн мөлхөгчид дэлхийн хуурай газрыг хамгийн анх эрхшээсэн амьтад юм. Харин тэдэнтэй зэрэгцэн амьдарч байсан Диапсид (diapsid) хэмээх мөлхөгчид хожим дэлхийг 150 сая жилийн туршид эрхшээнэ гэхэд итгэхийн аргагүй, өнөөгийн гүрвэл мэт үл анзаарагдам жижиг амьтад байв.

Амьтад далайгаас гарч хуурай газарт шилжсэнээс хойш 100 сая жилийн дараа эх газарт их хэмжээгээр тархсан ойд фотосинтез идэвхтэй явагдаж, агаар дахь хүчилтөрөгчийн агууламж ихээхэн өндөр болсон байв. Хуурай газарт хамгийн анхны тайван дөлгөөн амьтадын хэлбэрүүд тархаж, амар амгалан амьдралын диваажин бүрэлдэн тогтжээ. Тэдний дунд бидний өвөг болох Кинодон (cynodont) амьдарч байсан бөгөөд ихэвчлэн голын загасаар хооллож байсан хэмээн эрдэмтэд төсөөлж байна. Гэвч 250 сая жилийн өмнө тохиосон нэгэн үйл явдал энэхүү амьдралын диваажинг мөхөөх болно.

Палентологич эрдэмтэд дэлхийн олон бүс нутаг дахь газрын давхаргад хийсэн судалгаанаас 250 сая жилийн өмнөх амьтадын дийлэнх хэсэг нэгэн зэрэг мөхсөнийг илрүүлжээ. Бүх дэлхийг хамарсан амьтадын мөхөлд хамаарах нэгэн олдворыг доктор Смит илрүүлж, "сүүлчийн тогтоол ус" хэмээн нэрлэжээ. Олон төрлийн сүүн тэжээлтэн хэлбэрийн мөлхөгчид ганц тогтоол усанд цуглаж, ус хатахад давхралдан үхсэн мэт дүр зургийг олдвороос харж болох байв.

Баруун сибирийн нутагт үргэлжлэх дэлхийн хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан нефьт олборлолтын бүсээс 2 жилийн өмнө илрүүлсэн зүйл их мөхлийн учрыг олоход түлхэц болжээ. Нефтийн нөөц агуулах гүнээс илүү доош, 3000 м-т өрөмдлөгө хийсэн олборлогчид газрын онцгой хатуу, налуу давхаргыг илрүүлсэн байна. Уг давхарга баруун сибир даяар тархаж, 2 сая хавтгай дөрвөлжин км-ээс давж байв. Нарийвчилсан судалгаагаар 250 сая жилийн өмнө урсаж хатуурсан галт уулын лав болохыг тогтоожээ. Лаваас үүдэлтэй хатуу давхаргын тархалт 2000 км зайтай төв сибирийн нутаг хүртэл үргэлжилж байгаа нь тодорхой болов. Өнөөгийн төв сибирийн өндөр уул нуруудыг үүсгэсэн лавын зузаан 4км-т хүрч, нийт талбай нь 4 сая хавтгай дөрвөлжин км бүс нутгийг эзлэж байв. Англи оросын эрдэмтэдийн хамтарсан судалгааны баг энэхүү аварга дэлбэрэлт болон их мөхлийн холбоог судалжээ. Лейстер их сургуулийн профессор, судалгааны багийн ахлагч Энди Саундерсийн тодорхойлсноор дэлбэрэлт төсөөлөхийн аргагүй аварга үзэгдэл байв. Энэхүү дэлбэрэлтийн үед агаарт цацарсан лавын өндөр өнөөдөр ажиглагдаж буй галт уулын дэлбэрэлтийн хамгийн их хэмжээнээс даруй 10 дахин их, 2000-3000 м-т хүрчээ. Тухайн үед 50 км-ээс илүү урт үргэлжлэх газрын хагарлууд үүсч, түүнээс галт хөшиг мэт лавын урсгал цацарч байсан гэдэг.

Доктор Саундерс Сибирийн газрын гүн дэх хагаралд анхаарлаа хандуулжээ. Өргөн хэсэгтээ 100 км, уртаашаа 1500 км үргэлжлэх газрын хагарал аварга өөрчлөлтийн хөдлөшгүй нотлогоо юм. 65 сая жилийн өмнө сансраас ирсэн солир үлэг гүрвэлийг мөхөөсөн бол 250 сая жилийн өмнө дэлхийн гүнээс "ирсэн аварга зүйл" их мөхөлд хүргэжээ. Үнэндээ аварга дэлбэрэлтийн шалтгаан дэлхийн гүнд байв. Дэлхийн эх газрууд мантын конвекцийн нөлөөгөөр байнга шилжин хөдлөж байдаг бөгөөд тэдгээр нь нэгэн онцлог байрлалд шилжих үед амьдралыг мөхөөх хүчтэй онцгой үзэгдэл тохиолддог болох нь сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болоод байна. Өмнө нь тус тусдаа оршин байсан эх газрууд 300 сая жилийн өмнө нэгэн газарт цуглаж, Пангея (Pangaea) хэмээх нэгэн том эх газрыг бий болгожээ. Эх газрын эргэн тойронд түүнийг хүрээлсэн суваг хэлбэрийн хонхор хэлбэр далайн ёроолд үүсдэг. Улмаар Пангея тивийн эргэн тойрны суваг орчмоос дэлхийн гүнийг чиглэн чулуулгууд шилжиж эхэлжээ. Эдгээр чулуулгууд 2000 км-ийн гүн дэх дэлхийн цөмд нэгэн зэрэг хүрэх үед түүний нөлөөгөөр эсрэг чиглэсэн аварга том мантын урсгал үүсчээ. 1000 км диаметр бүхий супер бамбар (super plume) хэмээн нэрлэгдэх аварга нударга мэт урсгал аварга дэлбэрэлтийн шалтгаан байв. Бидний эх дэлхий хэмээн нэрлэсэн цэнхэр гаригийн гүнд амьдралыг ч устгах чадал бүхий их хэмжээний энерги эргэлдэн хуйларч байдаг ажээ.

Сүүлийн жилүүдэд метанийн гидрат хэмээх бодис эрчим хүчний шинэ нөөцийн хувьд эрдэмтэдээр зогсохгүй засгийн газруудын анхаарлыг татаж байна. Энэ бодис эх газрын ойролцоо 1000-2000 м гүн бүхий далайн ёроолд оршдог. Метанийн гидрат нь метан хий устай нэгдэн үүсгэх цагаан шавар мэт онцгой бодис бөгөөд түүний нөөцийн хэмжээ дэлхий дээрх бүх нефть, байгалийн нөөцтэй тэнцүүд тооцогдож байна. Уг бодис хэдийгээр далайн ёроолд тогтвортой төлөв байдалд орших боловч орчны температур бага зэрэг нэмэгдэх үед огцом тэлж үндсэн эзлэхүүнээс 160 дахин их эзлэхүүн бүхий метан хийг үүсгэдэг. Олон улсын эрдэмтэдийн хамтарсан судлаагаагаар 250 сая жилийн өмнө метан хий их хэмжээгээр ялгарч байсны ул мөрийг хятадын газар нутгаас илрүүлжээ. Тухайн цаг үед хамаарах газрын давхаргад нүүрстөрөгч 12-ын хэмжээ хэт их байв. Энэ нь метаны гидратад их хэмжээгээр агуулагддаг бодис юм. Английн Лийдс их сургуулийн доктор Пол Вигнал далайн ёроол дахь усны температур 2-3 хэмээр нэмэгдвэл метаны гидрат хайлж, метан хий үүсгэдэг болохыг тогтоожээ. 250 сая жилийн өмнө супер бамбарын нөлөөгөөр сибирт тохиолдсон аварга дэлбэрэлтээр 40 их наяд тонн нүүрстөрөгчийн давхар исэл агаар мандалд ялгарчээ. Үүнээс үүдэлтэй хүлэмжийн үзэгдэл дэлхийн агаар мандлыг далайн усны хамт аажим халааж, нойрсож байсан метанийн гидратыг сэрээсэн байна.

Хүлэмжийн нөлөөгөөр нүүрстөрөгчийн давхар ислээс 20 дахин илүү метан хий далайгаас их хэмжээгээр ялгарч, дэлхийн дулаарлыг хурдасгав. Үр дүнд нь далайн ус улам их халж, илүү их хэмжээний метаны гидратыг хайлуулан, улам их метан хийг ялгаруулах болжээ. Гинжин хэлхээ мэт тасралтгүй үргэлжлэх энэ үзэгдэл дэлхийн экватор орчмын температурыг 7-8 хэмээр, хойд өмнөд туйл орчмын температурыг 25 хэмээр тус тус нэмэгдүүлж, сүүлийн 600 сая жилийн хугацаан дахь хамгийн халуун үеийг эхлүүлжээ. Хэт халууны улмаас ургамлын аймаг их хэмжээгээр сүйдэж, түүгээр хооллох амьтад олноор устаж мөхөв. Их мөхлийн үед дэлхийн амьтан ургамлын 95 хувь устаж үгүй болсон бол бидний өвөг дээдэс азаар тэсч үлдсэн 5%-д багтжээ. Гэвч санамсаргүй тохиосон аз шинэ зовлон зүдгүүрийг дагуулах болсон гэдэг.

Атрактид тивийн Трансантрактидын нуруунд судалгаа хийж буй америк, өмнөд африкийн судлаачид их мөхлийн үеийн газрын давхаргаас туйлын ховор эрдсийг илрүүлжээ. Бетерин (berthierine) нь хүчилтөрөгчийн өндөр агууламжтай нөхцөлд үүсэх боломжгүй учир их мөхлийн дараах амьтад хүчилтөрөгчийн дутагдалд орохуйц хэт бага хэмжээний агууламж бүхий орчинд амьдарч байсныг илтгэнэ. Еэл их сургуулийн доктор Боб Барнерийн хийсэн судалгаагаар их мөхлийн өмнө агаар дахь хүчилтөрөгчийн агууламж сүүлийн 600 сая жилийн хугацаанд хамгийн өндөр буюу 30%-д хүрч байсныг тогтоожээ. Тэгвэл их мөхлийн дараа агууламж огцом багасч 10%-д хүрсэн байна. Шалтгаан нь фотосинтез явуулах ургамлын ихэнх хэсэг устсан, мөн далайн гүнээс ялгарах метан хий хүчилтөрөгчтэй хялбар нэгдэх тул нэрмээс болж байв. Ийнхүү их мөхлийг тэсэн гарсан бидний өвөгт хүчилтөрөгчийн хэт бага агууламж бүхий орчинд зохицон амьдрах шаардлага тулгарав.

Их мөхлийн дараа амьтадын олдвор бараг үл олдох палентологийн хоосон цаг үе удаан хугацаанд үргэжлэв. Гэвч 100 сая жилийн дараа Юрын галав эхлэх үед дэлхий дахин амьдралаар бялхах болжээ. Гэхдээ өмнөх диваажингаас тэс өөр дүр зургийг үзүүлж, аварга мөлхөгч үлэг гүрвэлүүд дэлхийг эзэгнэх болов. Биеийн урт нь 30 м-т хүрэх өвсөн тэжээлт Апатозавр (apatosaurus), тухайн үеийн араатны хаан махан тэжээлт Аллозавр (allosaurus) тэдний гол төлөөлөл юм. Харин энэ үед бидний өвөг дээдэс үлэг гүрвэлээс нуугдан амьдрах хулгана мэт жижиг биет амьтан болон хувирсан байв. Юуны учир бидний өвөг бус мөлхөгчид аварга том биетэй болж дэлхийг эрхшээх болов. Асуултын хариу удаан хугацаанд тодорхойгүй байсан юм.

Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейн доктор Марк Норел үлэг гүрвэлүүд одоогийн шувуудтай адил онцлогийг биедээ агуулж байсан явдалд анхаарлаа хандуулжээ. Ихэнх үлэг гүрвэлийн хүзүүний ясанд мэдрэл, хоолойноос гадна олон жижиг нүхнүүд байдаг. Энэ нь үлэг гүрвэлийг шувуутай адил амьсгалын онцлог эрхтэнтэй байсны нотлогоо болжээ. Сүүн тэжээлтний уушиг амьсгал авах үед хүчилтөрөгчөөр, гаргах үед нүүрстөрөгчөөр дүүрдэг. Тэгвэл шувууны уушигны эргэн тойронд байх хүүдийнүүдийн заримд гаднаас сорсон хүчилтөрөгч, заримд нь биеэс гадагшлах нүүрстөрөгч агуулагдах учир уушиг аль нэгээр нь дүүрэх байдал ажиглагддаггүй. Өөрөөр хэлбэл шувууны уушиг амьсгал авах гаргах үед тогтмол хүчилтөрөгчийг агуулж, биеийг шинэ хүчилтөрөгчөөр тасралтгүй хангаж байдаг. Ийм уушигний энергийн үр ашиг сүүн тэжээлтнийхээс 3 дахин өндөр байдаг. Үнэндээ 8000 м-ийн өндөр Гималайн нурууг даван нисэх нүүдлийн шувууд бага хүчилтөрөгчийн орчинд булчингийн хүчтэй ачаалал шаардах нисэх хөдөлгөөнийг амьсгалын хүүдийт системгүйгээр хийх боломжгүй ажээ.

Тэгвэл тэнгэрт үл нисэх ихэнх үлэг гүрвэлүүд шувуутай адил амьсгалын системтэй болон хувьссан талаархи хамгийн үнэмшилтэй таамаглалыг хувьслын судалгаагаар дэлхийд танигдсан, Вашингтоны их сургуулийн профессор Петер Ворд 2003 онд танилцуулсан юм. Тэрээр Боб Барнерийн судалгаанд тулгуурлан, их мөхлийн дараа бага хүчилтөрөгчийн агууламж бүхий үе юрын галав хүртэл 100 сая жил үргэлжилснийг тогтоожээ. Энэ хугацаанд явагдсан хувьслын явцад амьсгалын хүүдийт системтэй болсон нь үлэг гүрвэлийн биеийг аварга том болон хувирахад туслажээ. Их мөхлийн дараах сүүн тэжээлтэн хэлбэрийн мөлхөгчдийн шүд илүү хүчирхэг байсан боловч тэдэнтэй харьцуулахад эртний хэлбэрийн шүд бүхий үлэг гүрвэлүүд илүү томорч, илүү өргөн тархсан явдал нь ялагч ялагдагчийн байр суурь солигдсон мэт санагдуулахад хүргэнэ. Гэвч үнэн чанартаа шүднээс илүүтэйгээр бага хүчилтөрөгчийн орчинд илүү зохицох, амьсгалын илүү үр ашигтай систем бүхий амьтны зүйл байгалийн шалгарлыг хялбар даван гарсан байв.

Харин Рожер Смит нарын судалгаа бидний өвөг бага хүчилтөрөгчийн орчинг хэрхэн даван туулсан болон тухайн үеийн шинэ хувьслын нууцыг тайлжээ. 1 жилийн өмнө хэвлэгдсэн судалгааны өгүүлэлд бидний өвөг ч бас амьсгалын системээ өөрчлөн хувьссан тухай дурдсан байв. Их мөхлийг тэсэн гарсан кинодоны удам болох Тринаксодон (thrinaxodon)-ы олдвороос шинэ хувьслын ул мөрийг илрүүлжээ. Өмнө нь хэвлийг бүхэлд нь бүрхэж байсан бидний өвгийн хавирганы тоо цөөрч, зөвхөн цээжин хэсгийг бүрхэх болсон байв. Мөн өнөөгийн хүнийхтэй төстэй хавирганы энэ хэлбэрээс гадна цээжний хөндийн доод хэсэгт өрцний булчин (diaphragm) үүсэн бий болсон байв. Өрцний булчингийн агшилт суналт нь нэг дор их хэмжээний агаар солилцох бололцоог нээж, амьсгалын системийн үр ашгийг эрс нэмэгдүүлжээ. Гэхдээ үлэг гүрвэлийн амьсгалын хүүдийт системийг давж чадаагүй байна. Хавирганы тоог цөөлсөн хувьсал санаанд оромгүй үр дагаварт хүргэсэн гэдэг. Өнөөгийн ихэнх сүүн тэжээлтэн амьтад үр төлөө хөхүүлэхийн тулд биеэ мушгируулан хагас хэвтээ байрлалд ордог. Ийм байрлал нь хэвлийгээрээ битүү хавиргаар бүрхэгдсэн мөлхөгчдөд туйлын хэцүү үйлдэл юм. 100 сая жил үргэлжилсэн бага хүчилтөрөгчийн нөхцөлд дасан зохицсон бидний өвөг өнөөгийн сүүн тэжээлтний үндсэн шинж чанарын нэг буюу хэвлий дэх сүүний булчирхайгаар үр төлөө хооллох хэвшлийг их мөхлийн дараах хувьслын явцад олж авчээ.

Их мөхлийн дараах үеийн сүүн тэжээлтний өвгийн шинэ хувьсал үүгээр хязгаарлагдсангүй. Эрдэмтэд 2 жилийн өмнө хятадын нутгаас нэгэн ховор олдворыг илрүүлжээ. Үлэг гүрвэл ноёлж байсан үе буюу 125 сая жилийн өмнөх газрын давхаргаас олдсон Эомайя (eomaia) хэмээх амьтан хэвлийдээ үр удмаа өсгөдөг бүх сүүн тэжээлтний өвөг байв. Үлэг гүрвэлийн заналхийллээс зугтахын хамт бага хүчилтөрөгчийн нөхцөлд үр төлөө найдвартай хамгаалан удам залгах стратеги нь бидний өвгийн хувьд бие дотроо бойжуулах явдал байсан хэмээн Хятадын Археологийн хүрээлэнгийн доктор Жи Чан үзэж байна. Үр төлөө биедээ тээх явдал нь түүнд хангалттай хүчилтөрөгч болон хоол тэжээлийн бодисыг эхийн биеэс тасралтгүй өгч чаддаг байдлаараа өндөглөхөөс илүү өгөөжтэй ажээ. Хээл тээх болсон эх амьтан үр зулзагатайгаа эхэс хэмээх шинэ эрхтнээр холбогдох болжээ. Ийнхүү аварга дэлбэрэлт, түүнээс үүдэлтэй бага хүчилтөрөгчийн агууламж бүхий үе сүүн тэжээлтний амьдралын хэлбэрийг үүсгэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Үлэг гүрвэлийн үе эхэлснээс хойш 160 сая жилийн дараа 10 км-ын хэмжээ бүхий солир дэлхийг мөргөж шинэ их мөхөл ирэв. Үлэг гүрвэлийн ноёрхол төгссөний дараа агаар мандал дахь хүчилтөрөгчийн агууламж аажим нэмэгдэв. Бага хүчилтөрөгчийн үе алс хол хоцорсон ч хүүдийт амьсгалын системийг үлэг гүрвэлээс уламжлан авсан шувууд түүнийг нисэхэд ашиглаж, тэнгэрт чөлөөтэй дүүлэх болов. Мичин төрөлтөн бидний өвөг дээдсээс уламжлан авсан үр ашигтай амьсгалах хувьсал санаанд оромгүй цоо шинэ хувьслын угтал болж, тархиныхаа хэмжээг томруулахад туслав. Хүний тархи биеийн жингийн дөнгөж 2 хувийг эзлэх боловч амьсгалж буй нийт хүчилтөрөгчийн 20%-ийг зарцуулдаг. Том тархитай, улмаар сэтгэх болсон бид шинжлэх ухаан технологийг огцом хөгжүүлж, дэлхийн ирээдүйг ч өөрчлөх хүчийг гартаа оруулав. Бид болоод бидний оршин амьдрах иргэншилт нийгмийг тэтгэгч оюун ухаан бол нэгэн цагт бидний өвөг их мөхлийг тэсэн гарч, олон олон саад бэрхшээлийг даван туулсаны үр дүнд бий болсон зүйл билээ.

үргэлжилнэ ...

Агуу хувиралтын түүх 3; Эх газрын шилжилт

2015-10-26T22:02:00.002+09:00

Дэлхийн бүрэн хэмжээний мөстлөгөөс хойш 150 сая жилийн дараа хуурай газарт амьтан, ургамал байтугай амьдралын шинж тэмдэг ч үгүй байв. Харин шинэ агуу хувиралт өөрчлөлтийн улмаас бидний өвөг - эрт үеийн загасан төрөлтнүүд эзэгнэж байсан төрөлх далайн уснаас хагацах цаг ирэв. Эх газрууд хөдөлгөөнд орж, загаснуудын амьдарч дассан далайг өөрчилснөөр амьдрал агуу хувьсалд ороход хүрсэн юм. Хуурай газарт түрүүлэн хүрсэн ургамал эх газрыг ногоон өнгөөр хучих үед уушгаар амьсгалж, хөлтэй болсон бидний өвөг дээдэс эх газарт тэмүүлэх болжээ.

Өдийгөөс 450 сая жилийн өмнө экватор орчимд гурван жижиг эх газар оршин байв. Тэдний дундах гүехэн ус бүхий Япетус далай (Iapetus Ocean)-н ёроолоор шүр мэтийн ургамал тархаж, амьтадын хувьд жинхэнэ диваажин байжээ. Арандаспис (Аrandaspis) хэмээн нэрлэгдэх бидний өвөг тухайн үед сээр нуруу бүхий хамгийн эртний загас хэлбэртэй байв. 20 см урттай уг загас сэлүүргүй учир усан дотор тийм ч сайн сэлж чаддаггүй байсан бөгөөд элсэн доторхи бичил биетнээр хооллох тайван дөлгөөн амьтан байсан хэмээн төсөөлөгдөнө. Гэвч диваажин удаан үргэлжилсэнгүй. Далайн ёроолоор мөлхөх, хөвөх мэтийн олон янзын амьдралын хэлбэр бүхий амьтадын бие сонирхол татахуйц өөрчлөлтөд орох болжээ.

Үүний учрыг тайлахад тухайн үеийн амьтадын төлөөлөл болсон триболит (Trilobite) туслав. Триболитын хэлбэр өөрчлөгдсөн байдал Лондоны Байгалийн Түүхийн Музейн доктор Ричард Фортигийн анxаарлыг татжээ. Анх хавтгай хэлбэртэй байсан триболит 400 сая жилийн өмнө биеийнхээ эргэн тойронд өргөс мэт тэмтрүүл бүхий айдас төрүүлэм төрхтэй болсон байв. Хувьслын үүднээс авч үзвэл өргөсүүд биеэ хамгаалах зорилготой гэж үзэхэд эндүүрэх явдалгүй юм. Тухайн үеийн далайн амьтад амьд үлдэхийн төлөөх өрсөлдөөнд орж, триболит янз бүрийн дайсны хялбар олз болж байв. Ийм нөхцөлд явагдсан хувьсал тирболитыг өөрийгөө хамгаалах "зэвсэгтэй" болгоход хүргэжээ. Тэгвэл амьтадыг ширүүн өрсөлдөөнд хүргэсэн шалтгаан дэлхийн гүнд байв. Дэлхийн гүний хэсэг хэдэн мянган хэмээр хэмжигдэх халуун учир тогтмол хөдөлгөөнд орж байдаг.

Мантын конвекц (Mantle convection) гэж нэрлэгдэх үзэгдлийн нөлөөгөөр эх газрууд ч бас хөдөлж байдаг. Уг үзэгдэл япетус далайн ойролцоох гурван эх газрыг аажим хөдөлгөөнд оруулж, хооронд нь ойртуулж байв. Эх газрын хөдөлгөөн хэдийгээр жилд хэдхэн см-ээр хэмжигдэх боловч хэдэн арван мянган жилийн дотор япетус далайг бүрэн устгажээ. Шүрэн ой үргэлжилж байсан далайн ёроол хуурай газар болон өргөгдөж, эртний загас болон триболитын амьдрах орчин гурван эх газар нэгдэж үүссэн шинэ эх газрын эргэн тойронд шилжив. Шинэ эх газрын эрэг орчимд далайн амьтадын амьдрах орчин хязгаарлагдаж, амьдралын төлөөх тэмцэл ширүүсэв. Загаснуудын зарим нь хүчирхэг эрүү шүдтэй, том биетэй болон хувьсаж, триболит ч бас хэлбэр дүрсээ өөрчлөхөөс өөр аргагүйд хүрэв. Бие даан чөлөөтэй хөдлөх чадваргүй триболитын ихэнх нь устаж мөхсөн бол шинэ хувьсалд орж, өргөстэй болсон хэсэг нь өрсөлдөөнд тэсэн үлджээ.

Бидний өвөг ч бас триболитын хувь тавиланг давтахаас өөр аргагүй байсан юм. Өнөөх тайван дөлгөөн Арандаспис 60 сая жилийн дараа сэрвээтэй, гарамгай сэлэгч естэноптерон (Eusthenopteron) болон хувирсан байв. Гэхдээ энэ нь өрсөлдөөнд ялахад хангалтгүй байсан бололтой. Естэноптерон болон түүний дараах удмын олдворууд зөвхөн европ тив болон хойд америк, канадын зүүн эргээс их хэмжээгээр олддог. Үнэндээ энэ бүс нутаг 450 сая жилийн өмнөх гурван жижиг эх газрын мөргөлдөн нийлсэн хэсэг юм. Дөнгөж үүссэн шинэ эх газрын гадарга элсэн цөл мэт үржил шимгүй байв. Үргэлжлэн явагдах мантын конвекцийн нөлөөгөөр эх газруудын мөргөлдсөн хэсэг 40 сая жилийн турш өргөгдөж, Каледони (Caledonia) хэмээх аварга нурууг үүсгэжээ.

Каледонийн нуруу өнөөгийн Гималайн адил 8000 м-ийн өндөртэй байсан гэдэг. Сонирхолтой нь өнөөдөр олдож буй естэноптероний төрлийн олдворууд зөвхөн энэ нурууны хоёр бэлийн бүс нутагт л хамаарч байна. Аварга уул нуруу үүлний хөдөлгөөнд саад болж их хэмжээний бороо оруулах болжээ. Улмаар нурууны бэл рүү урсан үүсэх гол мөрөн шинэ усан орчинг бүрдүүлэв. Каледонийн нуруунаас эх авсан том голууд эх газрыг туулан далайд цутгах болов. Энэхүү шинэ орчин амьдралын төлөөх тэмцэлд хүчин мөхөсдөж, далайгаас зугтах сул доройчуудын сүүлчийн хоргодох газар болжээ. Харин эх газарт анхдагч хэлбэрийн бутлаг ургамлууд ургаж эхэлсэн байна. Гэвч нар шарж хуурай улирал эхлэхэд голууд хатаж, борооны улирал эхлэх үед усаар бүрхэгдэж үерт автах орчны эрс тэс өөрчлөлт амьтад үржин амьдрахад хэтэрхий хүнд нөхцөл байв. Энэ хүнд нөхцөлийг өөрчлөхөд амьтадын өөрсдийн үүрэг оролцоо чухал байсан гэдэг.

Ma - сая жилийн өмнө (million years ago)

Америкийн Пенсилвани мужийн замын ойролцоо улаан өнгийн газрын давхарга ил гарсан байдаг. 370 сая жилийн өмнө Каледонийн нурууны нэг хэсэг байсан энэ газар (Red hill)-аас загаснуудыг татах ургамлын нэгэн төрлийг илрүүлжээ. 370 сая жилийн өмнө үүссэн дэлхийн анхны мод Археоптерис (Archaeopteris)-ын үндэс газрын гүнд тархаж хөрсийг, улмаар голын голдрилыг ойролцоох орчны хамт тогтворжуулж байв. Вержиниа мужийн их сургуулийн доктор Стивен Шеклэр археоптерисийн үүсгэж байсан орчинг судлаж байна. Олдворт тулгуурласан судалгаанаас үзвэл уг мод өвс ургамалгүй хоосон газар нутагт маш хурдан тархаж, 20 хүртэл өндөр, өтгөн шигүү ой үүсгэж байжээ. Улмаар хөвд төрлийн ургамал тархах, нуур цөөрөм үүсгэх нөхцөлийг бий болгов. Модны навч газарт унаж, бактерийн тусламжтайгаар задлагдан загас болон планктоны хоол тэжээлийг үүсгэв. Археоптерисийн ойн ачаар далайгаас зугтсан сул доройчууд цэнгэг усанд зохицон хувьсаж, хуурай газарт хүрэх анхны алхамаа хийжээ.

Өмнөд Америкийн Андын нуруу 400 сая жилийн өмнөх Калидоний нуруутай адил эх газрын хөдөлгөөний нөлөөгөөр үүсчээ. Андын нурууны бэлээр халуун орны ширэнгэ ойн дундуур урсах амазон мөрний загаснуудад усан дор орсон модны мөчир, навч хоол тэжээлийн чухал үүсгүүр болдог. Гэвч загаснууд жил бүрийн 6 сараас тун хүнд давааг давах хэрэгтэй болдог. Бороо үл орох хуурай улирал эхлэхэд Амазоны усны түвшин зарим хэсэгтээ 18 м-ээр багасдаг. Энд тэндгүй цөөрөм, тогтоол ус үүсч, халуун хуурай улирал 4 сарын турш үргэлжилнэ. Тогтоол усны төвшин багасч ус халах үед түүнд шингэсэн хүчилтөрөгчийн хэмжээ багасна. 370 сая жилийн өмнө цэнгэг усанд амьдрах болсон загаснуудад ч бас үүнтэй адил нөхцөл тохиолдож байв.

Цэнгэг усны загаснууд хуурай улирлын үед хүчилтөрөгчийн дутагдлаа хэрхэн нөхөх нь тулгамдах асуудал болжээ. Үүнээс гадна ач ивээлээ хайрлаж байсан археоптерисийн ой нэрмээс болж, түүнээс унасан навчийг задлах бактерийн ажиллагаа тогтоол усан дахь хязгаарлагдмал хүчилтөрөгчийг их хэмжээгээр зарцуулж байв. Мөхөлд ч хүргэж мэдэх энэхүү хүнд нөхцөлийг бидний өвөг дээдэс хэрхэн даван туулав. Хариултыг мөн л Амазоноос мэдэж болно. Тэнд хуурай улирлын үед хүчилтөрөгчөөр дутмаг цөөрөм, тогтоол усанд чөлөөтэй сэлж, хааяа уснаас толгойгоо гаргах сонирхол татам загастай тааралдана. Тэр бол хүчилтөрөгчийн дутагдлаас огт халшрахгүй уушигт загас (Armored plecos) бөгөөд эсрэгээр усан доор удаан байвал амьсгалж чадахгүй бүтэж үхэхэд хүрнэ. Энэ уушигт загас бидний өвөгтэй хамгийн ойрын төрөл болох нь сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болжээ.

Шведийн Апсала их сургуулийн доктор Пер Алберг бидний өвгийг амазоны уушигтай загастай адилхан байсан гэж үзэж байна. Эдгээр загаснууд адил цаг хугацаанд далайгаас цэнгэг усанд шилжсэн нь палентологийн олдворуудаар батлагджээ. Нэгэнт хүчилтөрөгчөөр дутмаг орчинд уушиг үүсч болох нь мэдээжийн зүйл. Эрдэмтэдийн төсөөлж байгаагаар уушиг нь загасны цагаан хоолойн хэлбэрийн өөрчлөлтөөс үүдэлтэй ажээ. Загасанд хүчилтөрөгч дутагдах үед цагаан хоолойн нэгэн хэсэг тэлж томрох болжээ. Улмаар судсаар бүрхэгдэж, илүү их хүчилтөрөгчийг шингээж авахуйц болон хувьсав. Ийнхүү цэнгэг усанд амьдрах явцад олж авсан уушиг амьдралыг үндсээр нь өөрчилж, далайн уснаас хуурай газарт, дараа нь тэнгэрт хүрэхэд түлхэц болов. Каледоны бэлээр үргэлжлэх археоптерисийн ой, түүн дундуур урсах гол мөрөн бидний өвгийн хувьд далайн дараах хоёр дахь эх нутаг нь болжээ. Гэвч амьдрал хуурай газарт шилжихэд уушигнаас гадна хөл, гар хэрэгтэй.

1987 онд Кембрижийн их сургуулийн Женифер Кларк зүүн грийнланд нутгийн 360 сая жилийн өмнөх цаг үед хамаарах газрын давхаргаас нэгэн чухал олдворыг илрүүлжээ. Биеийн бүрэн хэмжээтэйгээр дэлхийд цорын ганцад тооцогдож буй уг олдвор хуруу бүхий хөлтэй байв. Дэлхийн хамгийн анхны хөлтэй амьтанд тооцогдсон Акантостега (Acanthostega)-гийн бие 1 м урттай, сүүл нь загасны адил сэлүүртэй боловч хөлтэй загас гэмээр гайхалтай амьтан юм. Мөн гавлын яс нь илүү хүчирхэг болж, хүзүүгээ эргүүлэн толгойгоо хөдөлгөх боломжтой болжээ. Естэноптероны урд сэлүүр хувьсаж, акантостеганы урд хөл болон хувирсан байв.

10 сая жилийн дотор өрнөсөн энэхүү хувьсал доктор Кларкийн хувьд оньсого мэт байв. Тэрээр анх хуурай газарт алхахын тулд хувьссан гэж үзэж байсан ч хөлний бүтцийн нарийвчилсан шилжилгээгээр биеийн жинг дааж, алхах боломжгүй байсан нь тодорхой болжээ. Биеийн хоёр талд байрлах акантостеганы хөл хүндийн хүч үйлчлэх хуурай газарт ямар ч үүрэггүй эрхтэн байв. Нөгөө талаас бүх биеийн ясны бүтцийн шинжилгээгээр биеэ хоёр тийш мурилзуулан хөдлөх боломжтой байсныг тогтоожээ. Гэхдээ энэ хөдөлгөөн усан орчинд тийм ч их хурдан урагшлах боломж олгохгүй. Ердийн загасны адил сэлүүр хөлнөөс илүүтэйгээр усны эсэргүүцлийг бага мэдрэх тул илүү хурдан сэлж чадна.

Тодорхойгүй байсан анхны хөлний үүрэг мөн л Рэд Хиллээс олджээ. 1998 онд Филаделпийн Шинжлэх Ухааны Академийн доктор Тэд Дэшлер уг газраас 8 см урттай аварга загасны шүдийг олжээ. Шүдний хамт олдсон олдворуудаас тухайн үеийн уушигт загаснууд дотроо хамгийн хүчирхэг махчин загас болох Гинерпетон (Hynerpeton)-ийг илрүүлэв. Үнэн чанартаа далайгаас зугтсан сул доройчуудыг цэнгэг усанд ч бас хүчирхэг дайснууд хүрээлж байв. 5м урт биетэй гинерпетонтой тулсан дөнгөж 1 м урттай акантостеганы хувь тавилан хэрхэн төгсөх нь ойлгомжтой юм. Харин амьд үлдэхийн тулд шинээр олж авсан эрхтэн нь хөл байв. Доктор кларк цоо шинэ өнцөгөөс хөлний үүргийг судалж, одоо амьдарч буй алиалагч загас ( Antennarius striatus)-нд анхаарлаа хандуулжээ. Алиалагч загас далайн ёроолоор алхах болон хоол болох жижиг загаснуудыг отон хүлээх үедээ сэрвээгээ хөлний адил ашигладаг.

Акантостеган гүехэн усан дотор урагшлах, усанд унасан мөчир ургамал зэргийг замаасаа холдуулан зайлуулахад хөлөө ашиглаж байсан хэмээн төсөөлж байна. Усны гүехэн хэсэг том биетэй гинерпетон мэтийн хүчирхэг дайснаас зугтахад туслана. Нөгөө талаас анхны мод археоптерис навчнуудаа мөчрийн хамт унагадаг онцлогтой байв. Иймд их хэмжээгээр унасан мөчир навчны хоорондуур урагшлах, нуугдах үед хөл зайлшгүй шаардлагатай болжээ. Гинерпетон хэмээх аймшигт дайсантай тулсан бидний өвөг амьд үлдэхийн тулд соёогоо хурцлан тэрсэлдэх бус тэмцлээс зайлсхийх аргыг сонгожээ. Энэ нь бидний өвгийг урьдчилан таамаглах аргагүй хувьсалд хүргэнэ. Уушигтай бас хөлтэй болсон акантостеганы бие үе удам солигдох явцад усанд бус газарт илүү зохицон хувьсана. Ийнхүү сул доройгоос усанд амьдарч, үр удмаа үлдээх боломжгүй болсон бидний өвөг газарт гарах бэлтгэл хангагджээ.

Ирландийн баруун урд байрлах Валэнсиа арал хэдэн зуун сая жилийн өмнө каледонийн нурууны бэл байсан газар билээ. 1992 онд энд хийсэн малтлагаар бидний өвгийн үлдээсэн хамгийн эртний хөлийн мөрийг илрүүлжээ. Энэхүү 260 ширхэг мөр биднийг хүрсэн түүхийн харгис ширүүн, уртаас урт аялалын хамгийн эхний мөрүүд байсан юм. Хуурай газарт алхсан хамгийн анхны энэхүү амьтан бол акантостеганы үр удам, 360 сая жилийн өмнө амьдарч байсан Педерпес (Pederpes) юм. Сул доройгоос үл таних орчинд, үл мэдэх ирээдүйд зориглон хийсэн түүний алхам энэхүү цорын ганц төрлийн амьтнаас хуурай газрын бүхий л сээр нуруутанг төрүүлэн гаргах агуу хувьслын эхлэл болжээ.

Эх газарт хүрсэнээс хойш амьдралын хувьсал огцом хурдсав. Энэ хувьсал далайн усанд байх үетэй харьцуулахад илүү олон төрлийн орчинд олон янзын амьтадыг бий болгов. 360 сая жилийн өмнө анхны модтой учирсан бидний өвөг 60 сая жилийн өмнө дахин өөр нэгэн модтой хувь тавилангийн уулзалт хийх болно. Анхны үр жимс ургуулагч мод (Angiosperm) модонд авирахаас илүүтэйгээр ашиглаж чаддаггүй байсан сүүн тэжээлтний хөлийг гар болгон хувиргана. Урд хөлийнх нь эрхий хуруу бусад хурууны эсрэг чиглэн байрласнаар мичин төрөлтөн түгэн дэлгэрэнэ. Удалгүй ойгоос гарсан бидний өвөгт сэтгэл санаагаа илэрхийлж, харилцан ойлголцоход энэхүү гар туслах болно.

үргэлжилнэ ...

Нойрон дунд саажих үзэгдлийн учир

2015-10-16T00:10:00.000+09:00

Хэд хоног дараалан илүү цагаар ажилласан эмэгтэй А ердийнхээс нэлээд оройтож орондоо оржээ. Нойрондоо автаж эхэлсэн тэрээр орных нь хөлний ойролцоо ямар нэгэн чимээ гарахыг мэдэрч, өндийж харахыг хичээсэн боловч биеэ огт хөдөлгөж чадахгүй байв. Гэнэт хаа нэгтээгээс нялх хүүхдийн уйлах дуу сонсогдож эхлэхэд тусламж дуудахыг оролдсон ч дуугарах чадваргүй болсон байв. Энэ үзэгдэл хэдэн минут үргэлжлээд дахиж мэдрэгдээгүй байна. Зуны амралтаар ганцаар аялалд гарсан оюутан Б зочид буудлын өрөөнд орондоо орж, гүн нойронд автаж эхэлж байв. Гэвч нойрноос гэнэт сэрсэн тэрээр хэн нэгэн биеийг нь хөдлөх аргагүй болтол дарж, амьсгал нь давчдахыг мэдрэхийн хамт учир битүүлэг айдаст автсан байна. Нүдээ арай ядан хөдөлгөж, харцаа шилжүүлтэл үл таних эмгэн цээжин дээр нь даран суухыг харжээ.

Унтаж байгаад гэнэт сэрж, биеэ хөдөлгөх байтугай дуугарч ч үл чадах иймэрхүү үзэгдлийг баруунд нойрон дунд саажих (Sleep paralysis) үзэгдэл хэмээн нэрлэдэг. Хүмүүс эрт дээр үеэс мэдэрч, сүнс сүүдэр, чөтгөр шулмын нөлөө хэмээн ойлгосоор ирсэн энэ үзэгдэл зөвхөн нэг улс, нэг бүс нутгаар хязгаарлагддаггүй бөгөөд дэлхийн олон орны иргэд гэрчилж, тухайн улс орны үлгэр, домог яриатай холбож ойлгосоор иржээ. 18-р зууны үеийн "The Nightmare" хэмээх зураг үүний нэг жишээ юм. Нойрон дунд саажих үзэгдлийн олон жишээг судлаж үзэхэд хэд хэдэн онцлог төрх нийтлэг ажиглагддаг байна. Үүнд 1. Энэ үзэгдэл зүүд бус бодит байдал мэт санагдаж, өрөөнд байх эд зүйлс тодорхой харагдаж мэдрэгддэг. 2. Нүднээс бусдаар биеийнхээ ямар ч хэсгийг хөдөлгөж чаддаггүй. 3. Биеийг дээрээс нь хэн нэгэн хөдөлгөөнгүй дарж байгаа мэт санагддаг. 4. Аялах, зочид буудал зэрэг өөр газарт хоноглох үед элбэг тохиолддог.

Тэгвэл нойр судлаач эрдэмтэд нойрон дунд саажих үзэгдлийн учрыг шинжлэх ухааны үүднээс хялбархан тайлбарлаж, тэр ч байтугай туршилтын хүрээнд зохиомлоор үүсгэж байна. Энэ удаагийн туршилтад жирийн нэгэн эмэгтэй оюутанг оролцуулж, хэдэн хоногийн туршид ердийн үеийнхээс илүү хэмжээний эрчимтэй дасгал, хөдөлгөөн хийлгэжээ. Туршилтын үед унтаж буй оролцогчийн биед тархины долгион, цусны даралт, амьсгалын тоо, нүдний хөдөлгөөн зэргийг хэмжих мэдрэгчүүдийг биед нь байрлуулж, тодорхой хугацааны давтамжтайгаар хүчээр сэрээж байв. Оролцогч нэг удаа сэрээд буцаж унтсанаас хойш 6 минутын дараа нойрон дунд саажих үзэгдэлд орсныг хэмжих багажууд зааж байв. Туршилтад оролцогч өөрөө ч үүнийг нотлосон байна. Хүн унтаж эхлэх үед бага багаар гүн нойрсолтод шилждэг. Энэ үед тархи амралтын горимд шилжинэ. Харин 60-90 минутын дараа илүү гүн нойрсч, зүүдлэж эхэлдэг. Зүүд нь тархи ажиллаж байгаагийн илэрхийлэл бөгөөд унтаж байгаа ч нүдний идэвхтэй хөдөлгөөн ажиглагдах нойрны энэ үеийг Рэм нойрсолт (Rapid eye movement sleep) гэнэ.

Шөнийн турш унтаж байх хугацаанд тархи амрах Рэм бус болон зүүдлэх Рэм нойрны горим ойролцоогоор 90 минутын давтамжтайгаар ээлжилж байдаг. Тэгвэл унтаж эхлэж буй хүний нойр Рэм бус горимыг алгасч шууд Рэм горимд шилжих (sleep onset rem) үед нойрон дунд саажих үзэгдэл тохиолддог байна. Өөрөөр хэлбэл сэрүүн байх үеийн тархины ажиллагаа Рэм нойрсолтын үеийн тархины ажиллагаатай шууд холбогддог. Ингэснээр хүн сэрүүн байгаа эсвэл зүүдлэж байгаа эсэхээ ялгаж мэдрэх чадваргүй болно. Туршилтаас тодорхой болсон өөр нэгэн сонирхолтой зүйл нь нойрон дунд саажих үзэгдлийн үед тархинаас альфа долгион ялгарч байсан явдал юм. Уг долгион хүнийг зөвхөн сэрүүн байх үед ялгарах боловч нойрон дунд саажих үзэгдлийн үед хүний бие махбод унтаж байлаа ч тархи нь бараг сэрүүн үеийнхтэй адил хэмжээгээр ажиллаж байдгийг илтгэнэ.

Хүн унтах үедээ нойрны Рэм бус горимыг алгасч шууд гүн нойрсолтын Рэм горимд шилжих үед нойрон дунд саажих үзэгдэл үүсдэг. Сэрүүн байхдаа харж байсан өрөөн доторхи болон орчны дүр төрх хэдхэн мөчийн дараах зүүдэнд тэр хэвээр бууснааас хүн өөрийгөө сэрүүн байгаа мэтээр ойлгодог ажээ. Рэм нойрсолтын үед булчингийн ажиллагаа хамгийн сул түвшинд байх учир хүний бие бараг хөдлөдөггүй. Энэ нь нойрон дунд саажих үзэгдлийн үед ажиллагаатай байгаа тархинд булчинг удирдаж хөдөлгөж чадахгүй мэт хуурмаг мэдрэмжийг үүсгэдэг байна. Рэм нойрсолтын үед хэдийгээр булчингийн ажиллагаа сулрах ч зүрхний цохилт, цусны даралт, амьсгалын давтамжинд өөрчлөлт ордог. Түүгээр ч зогсохгүй туршилтад оролцсон эмэгтэйн амьсгал 28 секундын турш тасалдаж байв. Энэ байдал нь цээж давчдаж амьсгалахад хүндрэлтэй байгаа мэт санагдахад хүргэж, бие дээрээс нь дарж байгаа мэт хуурмаг мэдрэмжийг үүсгэдэг байна. Мөн энэ үед айдаст автдаг нь амьсгалын дутагдалд орох зэргээс сэргийлсэн бие махбодын хамгаалах механизмын нөлөө юм.

Нойрон дунд саажих үзэгдэл дунджаар 5 - 20 минут үргэлжилж, аяндаа арилдаг. Энэ нь ихэвчлэн нойрсолтын горим Рэм-ээс Рэм бус горимд шилжсэний үр дүн юм. Нойрон дунд саажих үзэгдэл зарим тохиолдолд тухайн хүний ой дурсамж, зарим мэдрэмтгий хүлээн авсан мэдээлэлтэй холбогдож, харь гаригийнхан, чөтгөр сүнстэй харьцаж буй мэтээр илрэх тохиолдол бий. Уг үзэгдэл хэдийгээр хүний биед шууд үзүүлэх ямар нэгэн сөрөг нөлөө үгүй боловч нойрны дэглэм алдагдаж байгааг илэрхийлдэг. 24 цагийн ээлжийн ажил, шөнө орой болтол сууж ажиллах, тоглоом тоглох зэргээр хүний биеийн биологийн цагтай зөрчилдөх амьдралын хэлбэр уг үзэгдлийн жинхэнэ шалтгаануудын нэг юм. Ажил амралтаа зохицуулж, дадаж хэвшсэн нойрны дэглэмээ баримтлах, хажуу тийш харж унтах зэргээр нойрон дунд саажихаас сэргийлэх боломжтой ажээ.

эх сурвалж; Nippon TV

Хүн үнэхээр саранд хүрсэн үү

2015-07-09T00:12:00.000+09:00

1969 оны 7 сарын 21-ний өдөр Апполо 11 хөлгийн нисгэгчид хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа саран дээр газардсан бол Аполло төслийн хүрээнд 3 жилийн хугацаанд нийт 6 удаагийн нислэгээр сансарын 12 нисгэгч саранд хүрчээ. Гэвч эдгээр үйл явдлын дүрс бичлэгүүдэд эргэлзээ төрүүлэм мөчүүд цөөнгүй дүрслэгдсэн гэх. Тухайлбал Аполло 14-ийн нисгэгч америкийн далбааг сарны хөрсөнд зоож тогтоох үед далбаа намирч харагддаг. Далбаа салхинд хийсэх мэт, тэр ч байтугай нисгэгч холдсон үед ч хэсэг хугацаанд намирч байгаа нь саран дээрх үзэгдэл гэдэгт эргэлзээ төрүүлнэ. Сар агаар мандалгүй учир дэлхийн шөнө мэт үй түмэн одод тэнгэрт үзэгдэх учиртай. Гэтэл саран дээр авсан фото зургуудын тэнгэрт ширхэг ч од дүрслэгдээгүй байдаг. Мөн сансрын нисгэгчид, бусад обьектуудын сүүдэр урт богино, өөр өөр өнцгөөр байрласан нь нарны бус зохиомол гэрэлтүүлгийн дор авсан мэт харагдана. Зүй нь алс холоос тусах нарны гэрэлд адил өндөртэй биетүүдийн сүүдэр адил урттай, өндөр өөр байлаа ч адил өнцгөөр, параллель хэлбэрээр байрлах ёстой. Мөн 14 тонн жинтэй буугч хөлөг газардах үеийн тийрэлтийн хүчний нөлөөгөөр сарны хөрсөнд том хэмжээний хонхор үүсэх ёстой мэт. Гэтэл бодит фото зурагт хөлгийг зөөлхөн байрлуулсан мэт, хөрсөнд ямар ч өөрчлөлт ороогүй байдаг.

Хүн үнэхээр саранд хүрсэн үү, эсвэл НАСА студид авсан зохиомол дүрслэлээр дэлхий дахиныг олон жилийн туршид хуурсаар ирэв үү. Сансар судлалын түүхэн үйл явдлын үнэн эсэхэд эргэлзсэн анхны ном Аполло төсөл дууссанаас хойш 4 жилийн дараа хэвлэгджээ. Номын зохиогч Бил Кэйсинг Апполло төслийн пуужин бүтээх ажилд оролцож байсан нэгэн бөгөөд америкийн сансарын технологийн боломжид үл итгэж байсан нь түүнд эргэлзээ үүсэхэд хүргэжээ. Хүйтэн дайны ид өрнөлтийн үе болох 1961 онд Зөвлөлт Холбоот Улс анх удаа сансарт хүн амжилттай нисгэж, сансар судлалын шинэ эринийг эхлүүлэв. Тэгвэл өрсөлдөгчдөө ялагдаж, тулгамдсан АНУ-ын ерөнхийлөгч Жон Кеннеди 1960-аад ондоо багтаа саранд хүрэхээр амлажээ. Хэдийгээр Аполло төсөл аль хэдийн эхэлсэн байсан ч их хэмжээний түлшийг тогтвортой шатаах технологийг хөгжүүлж амжилгүй, дэлбэрэлтээр төгсөх пуужингийн бүтэлгүй туршилтууд удаан хугацаанд үргэлжилжээ. Ийм нөхцөлд хэдхэн жилийн дотор саранд хүрэх технологи бүтээх боломжтой гэдэгт Кэйсинг үл итгэж байв.

Түүний дүгнэснээр саранд хүрсэн үйл явдлын үед Кеннедийн сансрын төвөөс жинхэнэ пуужинг хөөргөж, дүрслэлийг дэлхий дахинд үзүүлж байжээ. Харин пуужин хөөрөхөөс өмнөхөн хөлгөөс нууцаар гарсан сансрын нисгэгчдийг баруун америкийн элсэн цөлд хүргэж, тэнд байх студид хийсэн бичлэгийг дэлхий даяар дамжуулж байсан гэжээ. НАСА юуны учир ийнхүү хуурмаг бичлэг хийх болсон талаархи өөрийн дүгнэлтэд кино найруулагч Барт Сибрел итгэлтэй байна. Түүний бодлоор Кеннеди хэдийгээр ерөнхийлөгч байсан ч эрдэмтэн байгаагүй, хүнийг сансарт 15-хан минут байлгах түвшинд байсан тухайн үеийн америкийн сансрын технологи 10-хан жилийн дотор саранд хүрэх ямар ч боломжгүй байсан гэжээ. Саранд хүрсэн үйл явдал үнэхээр хууран мэхлэлт байв уу? Дүрслэлүүд эргэлзээ төрүүлж байгаа хэдий ч бодит байдалд бидний өнгөц ойлголт алдаанд хүргэх тохиолдол олон. Нухацтай судлаж, сайтар эргэцүүлж үзвэл эргэлзээг тайлах боломжтой болов уу?

Бодит байдалд ишийг нь эргүүлэх үед далбаа вакум орчинд ч намирах хөдөлгөөн хийдэг. Энэ нь инерцийн үзэгдлийн нөлөө бөгөөд ишийг эргүүлэх хүч далбааны үзүүр хүртэл дамжих учир салхинд намирах мэт харагдах бөгөөд ишийг эргүүлэхээ больсон ч хэсэг хугацаанд ажиглагддаг. Гэхдээ дэлхийн агаарын нөхцөлтэй харьцуулахад намиралт илүү хүчтэй, илүү удаан үргэлжилдэг. Энэ нь далбааны хөдөлгөөнд саад болох агаарын эсэргүүцэл байдаггүйтэй холбоотой юм. Агаар мандалгүй саран дээр салхигүй учир далбаа намирах ёсгүй гэсэн бидний өнгөц ойлголт буруу байв. Нөгөө талаас эргэлзээ төрүүлэх дүрслэл харин ч эсрэгээр нотлогоо болж чадна. Саран дээр тогтоосон далбааны дэргэдүүр сансрын нисгэгч дэгдэн өнгөрөх үед далбаанд ямар ч хөдөлгөөн ажиглагддаггүй. Энэ нь хүний биеийн хөдөлгөөний нөлөөгөөр үүсч далбаанд нөлөөлөх агаарын хөдөлгөөн үгүйг харуулж, саран дээр байгааг баталгаажуулна.

Саран дээр авсан зурагт одод дүрслэгддэггүйн учрыг фото зураг сонирхогчид тодорхой хэлж чадна. Дэлхийн шөнийн нөхцөлд одны зураг авахын тулд камерний хөшигний хурдыг дор хаяж 10 секундээс багагүй хэмжээнд тохируулах шаардлагатай байдаг. Одны гэрэл бодит байдалд харагдаж байгаагаасаа хэт бага учир фото зураг авах үед хангалттай урт хугацаанд хангалттай хэмжээний гэрлийг камерийн линзээр нэвтрүүлэхгүй бол оддыг тод дүрслэх боломжгүй. Харин гэрэлтүүлэгтэй нөхцөлд орчны хамт сансрын нисгэгчийн зургийг авах үед хөшигний хурд хэд дахин бага байна. Энэ тохиолдолд хүн болон одны гэрлийн ялгаа хэт их тул хүн тод гарлаа ч тэнгэрт одод дүрслэгдэхгүй. Саран дээр авсан зургууд өдрийн цагаар авагдсан тул хүн болон орчинд тусам нарны гэрэл хангалттай их байна. Харин агаар мандалгүй учир сарны тэнгэр дэлхийн шөнийхтэй адил харагдана. Энэ тохиолдолд камераар харагдах дүрслэл хүний нүдээр хардагтай адил байх ёстой гэсэн бидний өнгөц ойлголт буруу байв. Мөн сансрын нисгэгчийн тод дүрслэл болон одот тэнгэрийн зургийг нэг камераар зөвхөн нэг удаагийн оролдлогоор авах боломжгүй юм.

Бодит байдалд саран дээрх сансрын нисгэгчдийн сүүдрийн урт, өнцөг гэрэлтүүлгээс хамааралгүйгээр адил байх ганцхан нөхцөл бий. Тэр нь сарны гадаргыг тэв тэгш гэж тооцох тохиолдол юм. Нэгэнт сарны гадарга тэгш бус, дов сондуултай учир түүний хэлбэрээс хамааран хүний сүүдэр тодорхой цэгээс ажиглахад янз бүр харагдана. Хэрэв хүний сүүдэр довын өгсүүр хэсэгт тусч байвал богино, уруудах хэсэгт тусч байвал урт харагдана. Мөн налуугын хэлбэрээс хамааран өөр өөр өнцгөөр харагдана. Энэ тохиолдолд сүүдэр тусах гадаргын хэлбэрийг тооцож үзэлгүйгээр ойрхон байрлах зохиомол гэрэлтүүлгийн (студийн) үеийн сүүдэр урт богино, янз бүр байна гэсэн бидний өнгөц ойлголт буруу байв.

Хөлөг болон хүний сүүдэр параллел бус харагдахын шалтгаан нь дүрслэх урлагаас авахуулаад барилга архитектурын салбарт ашиглагддаг чухал ойлголт болох дүрсний алслалтын нөлөө юм. Хэрэв эгц дээрээс нь харвал алс хол байрлах гэрлийн нөлөөгөөр үүсэх биетийн сүүдрүүд параллель байна. Харин аль нэг биетэд ойртож, хүний нүдний түвшингээс харвал алс байгаа биетийн сүүдрийн харагдах өнцөг багасч харагддаг.

Сансрын нисгэгч урт саваа хэлбэрийн илрүүлэгч төхөөрөмжийг суурилуулах үеийн дүрслэлээс сарны хөрс нэлээд хатуу болохыг мэдэж болно. Сарны хөрс солирын мөргөлдөөнөөс үүссэн тоосонцор мэт элсээр хучигдсан байдаг. Сарны гадаргад элс хуралдах тусам доорхи элсний хоорондын зайг дүүргэж, аажим хатууруулдаг. Гадаргын хэдхэн см өнгөн хэсэгт элс байх боловч түүнээс доош нягт ихтэй хатуу хөрс байрладаг. Харин дэлхийн нөхцөлд газар дорхи амьтад, шавьжны хөдөлгөөн, бороо, салхины нөлөөгөөр хөрс гүндээ хүртэл сийрэг, зөөлөн байдаг. Саран дээр хөлөг газардах үед үлээх хийн (тийрэлтийн) нөлөөгөөр хөрсний өнгөн хэсгийн элс хийсэн одож, зөвхөн хатуу хэсэг нь үлдэнэ. Энэ тохиолдолд сарны хөрсийг дэлхийнхтэй адил зөөлөн байна гэсэн бидний өнгөц ойлголт буруу байв.

Ийнхүү нухацтай судлаж, сайтар эргэцүүлж үзвэл эргэлзээг тайлах боломжтой ажээ. Гэвч худал хуурмагийг илчлэх гэсэн эсрэг талыхан түүхэн нөхцөл байдалд ч эргэлзсээр байна. Хэрэв хүн хагас зуун жилийн өмнө саран дээр очсон нь үнэн бол өдийд тэнд багагүй хэмжээний суурин байгуулсан байх ёстой. Хэрэв одоо саранд хүрч чадахгүй байгаа бол хагас зуун жилийн өмнө хэрхэн очиж чадав. НАСА үнэнг мэдэх гэсэн хүмүүсийг хуурсаар байгаа гэдэгт Бартер нарын хүмүүс итгэл төгс байна. НАСА-д үл итгэх хүмүүсийн эргэлзээ зөвхөн сараар зогссонгүй, нарны аймгийн бусад гаригууд руу тэлэн өргөжсөөр байна.

үргэлжилнэ...

Квант механикийн тухай

2015-06-30T22:57:00.000+09:00

Хүн төрөлхтөн хэдэн мянган жилийн туршид орчлонгийн нууцыг тайлахаар эрмэлзэж ирсэний эцэст бид одод, галактикийн тухай хангалттай мэдлэгтэй болов. Мөн сансар огторгуйн бүхий л юмс нэгэн адил хуулинд захирагдан хөдөлдөгийг тодорхойлов. Гэвч 100 гаруй жилийн өмнөөс тэрхүү хуулинд харшлах шинэ хууль нээгдэж, орчлонгийн үзэгдлүүд тодорхойгүйд захирагдана хэмээх санаа голлох болов. Бидний судлах болсон бичил ертөнцөд алс холын сансар огторгуйнхаас тэс өөр хууль үйлчилж байв. Энэ бол квант физикийн хууль юм. Энэ хууль бүхий л материйг бүрдүүлэгч атом, бөөмсийн орчинд үйлчилнэ. Тэгвэл од гариг, тэр ч байтугай хүмүүс бид ч атомаас, бөөмсөөс бүрддэгийг мартаж болохгүй. Шинжлэх ухааны түүхэнд өнөөдрийг хүртэл физикийн янз бүрийн хуулийг нээжээ. Гаригс одыг тойрон эргэх, шидсэн чулуу тойрог замын дагуу хөөрөхөөс авахуулаад усны гадарга дагуу тархах долгионы тархалтын хууль гэх мэтчилэн. Иймэрхүү сонгодог механикийн томъёоллын дагуу янз бүрийн үзэгдлийг тодорхой байдлаар урьдчилан хэлж чадна. Гэвч 100 жилийн өмнө гэрлийн гайхалтай шинж чанарыг анзаарсан эрдэмтэд түүнийг сонгодог механикийн хуулиар тайлбарлаж чадсангүй.

Шилэн хоолойд байрлах хийг халааж гэрэлтүүлэх туршилт хийх үед призмээр дамжин харагдах гэрэл нь хэний ч таамаглаж байгаагүй төрхийг үзүүлж эрдэмтэдийг гайхашруулжээ. Халсан хийнээс ялгарах гэрэл бие даасан ямар нэгэн өнгө бүхий шугам хэлбэрийн гэрлийн спектр хэлбэртэй байв. Өнгө өнгийн гэрлэн шугамын нууцыг тайлахаар зорьсон 20-р зууны эхэн үеийн эрдэмтэдийн дунд голлох байр суурийг эзлэх хүн бол Нилс Боор юм. Судалгааны хамтрагчидтайгаа ширээний теннис тоглонгоо онолын талаар хэлэлцэх дуртай байсан Боор нууцыг тайлах түлхүүр атомын бүтцэд байна гэдэгт итгэлтэй байв. Атомын бүтэц нарны аймагтай төстэй, электронууд атомын цөмийг тойрон эргэнэ гэсэн түүний санаа тухайн үеийн физикийн хуулиудтай зөрчилдөх болов. Электрон цөмийг тойрон эргэхдээ ямар нэгэн тойрог замаар хөдлөх ёстой. Гэхдээ атомд дулааны энерги өгөгдөх үед электрон эргэж байсан тойрог замаасаа гарч, өөр тойрог замд үсрэх мэт шилдэг хэмээн Боор дүгнэжээ. Харин электроны шилжилтийн үед энерги ялгарч, ямар нэгэн долгионы урт бүхий гэрэл болон харагддаг байна. Энэ үзэгдлийг квантын үсрэлт гэнэ. Хэрэв энэ үзэгдэл үгүй бол энергийн өөрчлөлтөөс үүсэх гэрэл сарниж харагдах ёстой. Квантын үсрэлт нь атомыг бүрдүүлэгч электроны онцгой шинж чанараас үүдэлтэй үзэгдэл байв.

Бөөм хэмээх материйн хамгийн жижиг нэгжид тооцогдох электроны хөдөлгөөний энерги шатласан бус салангид байдлаар (дискрет) өөрчлөгдөнө. Иймд электрон нэг тойрог замаас нөгөөд үсрэн шилжинэ. Туршилтаар Боорын санаа зөв гэдэг нь батлагдав. Электрон гариг болон теннисний бөмбөгнөөс тэс өөр хуулинд захирагдаж байв. Гэвч Боорын итгэл үнэмшил төрүүлэхүйц нээлт ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгарахын хамт алдарт Энштэйнтэй сөргөлдөхөд хүргэнэ. Эйнштэйний онолтой зөрчилдөх квант механикийн онол 1920-оод оны үеэс хүчтэй хөгжих болов. Квантын мөн чанарыг илүү тодорхой болгосон үйл явдал нь сүүлд өргөнөөр танигдах болсон хос нүхний туршилт юм. Туршилтыг бидэнд ойр жишээ болох боулингээр төлөөлөн хийе. Боулингийн замд хос босоо нүх бүхий саад, цаад талд нь дэлгэц байрлуулъя. Бөмбөг шидэх үед хос босоо нүхний аль нэгээр гарах, эсвэл хоорондын саадыг мөргөж буцах гэсэн хоёр хувилбар бий. Харин нүхээр гарсан бөмбөгнүүд нүхний эгц ар талын дэлгэцний нэг л хэсгийг мөргөх ёстой. Хос нүхний туршилт үүнтэй төстэй бөгөөд хос нүхээр гарсан электронууд боулингийн бөмбөгнөөс тэс өөр үр дүнг үзүүлжээ. Электронууд зөвхөн нүхний харалдаа бус, босоо шугамууд мэт орыг дэлгэцийн бүх хэсэгт үлдээж байв. Энгийн ойлголтоор нүхний хоорондын саадыг мөргөсөн электрон дэлгэцэнд хүрч, ул мөрөө үлдээх ёсгүй. Туршилт эрдэмтэдэд танил нэгэн зүйлийг санагдуулсан нь долгион байв. Хос нүх бүхий саадыг чиглүүлэн усыг давалгаалуулахад хоёр нүхээр гарсан давалгаа саадын цаана нэгдэж том жижиг давалгаа үүсгэх, зарим нь нэгнээ уусгах үзэгдэл ажиглагдана. Харин дэлгэцэнд хүрэх давалгааны ул мөр зэрэгцээ байрласан хээ мэт харагдана. Үүнийг долгионы интерференцийн тархалт гэдэг.

Электрон юуны учир долгионтой адил интерференцийн тархалтыг үзүүлнэ вэ? Долгион бөөм хоёр өөр өөр зүйл. Далай бөөмөөс бүрддэг ч далайн давалгаа бол бөөм биш. Далайн эргийн чулуу чулуу болхоос биш долгион биш. Харин давалгаа бол долгион. Электрон бөөм үү долгион уу гэдгийг мэдэхийн тулд өөрсдийн бодлоо бага зэрэг өөрчлөх шаардлага тулгарав. Бидний бөөм гэж итгэж байсан электрон бөөмийн ч долгионы ч шинжийг давхар агуулж байв. Улмаар физикч Макс Борн долгионы шинж чанарыг илэрхийлэх Шредингерийн тэгшитгэлд тулгуурлан цоо шинэ тайлбар хийжээ. Дэлгэц дээр долгион мэт ул мөр үүсгэсэн зүйл бол бөөм ч бус, долгион ч бус, физикийн шинжлэх ухаанд огт байгаагүй цоо шинэ зүйл буюу магадлалын долгион хэмээн нотложээ. Энэ нь электрон оршин байх магадлал өндөртэй дэлгэцийн хэсэгт долгионы ул мөр тод байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл электроны тоо, байрлал бус түүний оршин байх магадлалын тухай яриа юм. Борны онол хэдийгээр магадлал боловч электроны байрлалыг үнэн зөв зааж, олон ч удаагийн туршилтаар батлагджээ. Магадлалыг ойлгоход туслах бидний өдөр тутмын энгийн жишээ нь казино юм. Хэрэв та рулетийн 29 дугаарт 20 долларын бооцоо тавьбал казино таныг хэзээ хожихыг мэдэхгүй. Гэхдээ 38 удаа бооцоо тавихад та 1 удаа хожиж магадлалтай. Харин хэдэн мянган удаа тоглоход нийлбэр дүнгээр казиногийн тал заавал илүү олон хожсон байна. Казино тоглоомын үр дүнг тодорхой мэдэх шаардлагагүй. Гэхдээ хэр зэрэг өндөр магадлалтайгаар таныг хожиж чадахаа төсөөлж чадна. Үүнтэй адил орчлонгийн бүхий л матери тодорхой байдалд бус магадлалд захирагдаж байгааг квант механикийн онол бидэнд нотлож өгөв.

Бүхий л орчлонг магадлалаар тайлбарлах боломжгүй гэж үзэх хүмүүсийн нэг нь Эйнштэйн байсан юм. Одод гаригсын хөдөлгөөнийг нарийвчлан тодорхойлох харьцангуйн онолоор нэрд гарсан түүний хувьд юмс буюу материйн шинж чанарыг тохиолдлын чанартай гэх нь итгэмээргүй зүйл байсан тул "бурхан хэзээ ч шоо хаядаггүй юм" гэж хэлж байжээ. Гэвч электрон болон бөөмсийн харилцан үйлчлэлийн магадлалыг найдвартай тодорхойлж байсан тул олонхи эрдэмтэд квант механикийг дэмжив. Сүүлд энэхүү онолд тулгуурласан шинэ шинэ нээлтүүд хийгдэж, лазер, транзистор, интеграл хэлхээ зэрэг электроникийн салбарын олон шинэ бүтээлүүд төрөн гарсан юм. Гэвч квант механикт өнөөдрийг хүртэл шийдэгдээгүй асуудлууд бий. Үүний нэг нь "ажиглалт хийх хүртэл бөөмийн шинж чанарыг тодорхойлох боломжгүй" гэсэн Нилс Боорын тайлбар юм. Тухайлбал хос нүхний туршилтын үед электрон дэлгэц хүртлээ орон зайн аль хэсэгт байгааг тодорхойлох боломжгүй. Зөвхөн ажиглалтаар л электроны байрлал тодорхой болно. Бөөмийг ажиглаж, түүний байрлалыг хэмжих үед түүнээс бусад байрлалд байх магадлал үгүй болж, бөөм ажигласан байрлалд тодорхойлогдоно гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл магадлал төдий байсан бөөмийн байрлалыг ажиглах, хэмжих гэсэн үйлдэл шийднэ. Яагаад ажиглах буюу харж байгаа эсэхээс хамааран материйн төлөв байдал өөрчлөгдөнө вэ.

Мэргэжлийн үүднээс тайлбарлавал ажиглалт хийхийн тулд системтэй харилцан үйлчлэх хэрэгтэй. Тухайлбал бөмбөгөнд гэрэл өгөх үед тэр нь ойж, бидний нүдэнд харагдсанаар (хэмжих багажид мэдрэгдсэнээр) түүнийг ажиглаж чадна. Харин бичил ертөнцийн бөөмд гэрэл тусгах нь асуудал биш боловч гэрлийг буцааж ойлгох гэсэн үйлчлэл нь бөөмийн байрлалыг шийдэхэд хүргэдэг байна. Гэрлийн бөөм фотон ажиглахыг хүссэн бусад бөөмстэй бараг адил хэмжээтэй учир тэдгээрт үзүүлэх нөлөө хэтэрхий их байдаг ажээ. Гэхдээ энэ нь эргэлзээнд бүрэн хариулт өгөхгүй. Гэрлийн бөөм юуны учир ажиглахыг хүссэн бөөмийн чиглэлийг өөрчлөхгүй байна вэ, юуны учир бөөмийн шинж чанарыг өөрчлөхөд хүргэнэ вэ. Шуудхан хэлэхэд шалтгаан нь тодорхойгүй. Энэ бол квант механикийн үндсэн нууц юм. Тодорхойгүй байдал хэмээх орчлонгийн үндсэн шинж чанарыг Боор хүлээн зөвшөөрсөн бол Эйнштэйн тодорхой байдалд илүү үнэнч байв. Тэрээр "намайг харсан ч, хараагүй ч сар байдаг газраа л байна, квант механик мэтэд үнэмших нөхцөл алга" гэжээ. Эйнштэйн квант механикт ямар нэгэн дутуу зүйл байгаа, ажиглалтаас гадна бөөмийн шинж чанарыг тодорхойлох нөхцөл байх ёстой гэж бодож байсан ч түүнтэй санал нийлэх физикчид тийм ч их олон байсангүй.

1935 онд Эйнштейн квантын орооцолдоон (quantum entanglement) хэмээх үзэгдлийг тайлбарлаж, квант мехникийн сул талыг илрүүллээ хэмээн зарлажээ. Квантын орооцолдоон нь тухайн үед онолд тулгуурласан таамаглал байв. Хос бөөмс харилцан үйлчлэх үед тэдгээрийн эргэлт, байрлал болон бусад шинж чанарууд орчин үеийн шинжлэх ухаанд үл мэдэгдэх харилцан үйлчлэлийн нөлөөгөөр холбогддог. Ийм хосын нэгт хэмжилт хийсэн даруйд нөгөөгийнх нь шинж чанар шийдэгдэнэ. Тухайлбал орооцолдсон бөөмийн нэгийг цагийн зүүний дагуу эргүүлвэл нөгөөх нь эсрэг эргэж эхлэнэ гэсэн үг. Мөн энэхүү үзэгдэл бөөмсийг алс хол, бүр хэдэн тэрбум гэрлийн жилийн зайд байрлуулсан ч хүчин төгөлдөр байна. Өөрөөр хэлбэл мэдээлэл орооцолдсон бөөмсийн нэгээс нөгөөд гэрлээс ч илүү хурдан, хормын төдийд хүрдэг болж таарна. Эйнштэйн энэхүү үзэгдлийг утга учиргүй зүйл гэж үзжээ. Хэрэв тийм холбоо байлаа ч тэр нь илүү энгийн зүйл байх ёстой гэж бодож байв. Эйнштэйний үзлийг бээлийгээр төлөөлүүлэн тайлбарлаж болно. Хос бээлийг нэг нэгээр нь хайрцаганд хийж нэгийг гэртээ, нөгөөг өмнөд туйлд байрлуулъя. Тэгээд гэртээ байгаа хайрцагийг нээж үзэхэд зүүн гарын бээлий байлаа гэж төсөөлье. Энэ мөчид өмнөд туйлд байгаа хайрцаганд баруун гарын бээлий байгааг мэдэж болно. Энэ бол тун энгийн зүйл бөгөөд бид бээлийг харсан ч хараагүй ч түүнд нөлөөлж чадахгүй. Бээлийг анх хайрцаганд хийх үед аль гарын бээлий аль хайрцаганд орох нь нэгэнт шийдэгдсэн. Үүнтэй адил үзэгдэл орооцолдсон бөөмст ажиглагдана, өөрөөр хэлбэл бөөмсийг салгаж холдуулах үед тэдгээрийн шинж чанар аль хэдийн шийдэгдсэн байна гэж үзжээ.

Боорын зөв үү, эсвэл Эйнштейний зөв үү? Онолын мэтгэлцээн удаан хугацаанд шийдэлд хүрч чадсангүй. "Орооцолдсон бөөмсийг салгах мөчид тэдний эргэлтийн чиглэл шийдэгдэнэ" хэмээн Эйнштэйн нотлов. "Баталгаа нь хаана байна" хэмээн асуувал "ажиглаад мэдэхгүй юу" хэмээн Эйнштэйн хариулав. Тэгвэл Боор "ажиглалтаар л бөөмийн эргэлтийн чиглэл шийдэгдэнэ" хэмээн зөрүүдлэв. Хариултыг хэн ч олж чадсангүй, мэтгэлцээн тахиа өндөг хоёрын анхдагчийг эрэх философийн төгсөшгүй маргаантай адил зүйл болон хувирчээ. Эйнштэйн 1955 онд насан эцэслэх хүртлээ квант механикаар орчлонг тайлбарлаж чадахгүй гэдэгт итгэсээр байсан гэдэг. 1967 онд Колумбийн их сургуульд нэгэн залуу физикч судалгаа хийж байв. Докторын зэрэг хамгаалахаар суралцаж байсан Жон Клаузерийн квант механикийн мэдлэг тийм ч сайн байсангүй. Гэвч номын санд олж харсан өгүүлэл нь түүнийг томоохон нээлт хийхэд хүргэжээ. Белийн өгүүлэлд орооцолдсон бөөмсийн нарийн нягт холбоог илрүүлэх аргын тухай таамаглалыг агуулсан байв. Хэрэв энэ таамаглалыг батлавал Эйнштейн Боор нарын мэтгэлцээнийг эцэслэнэ. Белийн санааг шалгахаар орооцолдсон бөөмсийг олноор үүсгэж, эргэлтийг нь хэмжих төхөөрөмж бүтээсэн Клаузер Боорын онолд ойрхон гарсан туршилтын үр дүнд эрс эргэлзэв.

Хэдэн жилийн дараа физикч Алан Аспект илүү нарийвчилсан туршилт хийж, онолын сөргөлдөөнийг эцэслэхэд дөхөж очжээ. Хос бөөмийн хооронд мэдээлэл хормын төдийд дамжихын тулд гэрлээс хурдан дохиолол хэрэгтэй. Хэрэв Эйнштейний онолын дагуу гэрлээс хурдан зүйл үгүй гэж үзвэл бөөмсийн алсын зайн харилцан үйлчлэл бий гэдгийг нотлоно. Хоёр эрдэмтний туршилтаар Эйнштейний үгүйсгэсэн квантын орооцолдоон бодит зүйл, квант мехник үнэн зөв онол болох нь нотлогдов. Хос бөөмийн нэгэнд ажиглалт хийж чадвал алс хол байгаа нөгөөд хормын төдийд нөлөөлж чадна. Хэдийгээр уг үзэгдлийн нарийн учир тодорхойгүй байгаа боловч бидний амьдралд ашиглах боломжийг нээжээ. Энэ нь биетийг алс хол зайд хормын төдийд илгээх телепортаци юм. Физикч Антон Зэйлингэр африкийн Ла Палма аралд гэрлийн бөөм фотоныг телепортаци хийлгэх туршилт хийж байна. Туршилтын зарчим нь лабораторт орооцолдсон хос бөөм үүсгэснээр эхлэнэ. Хосын нэгийг лабораторт үлдээж нөгөөг 144 км алслах Тэнэрифэ арал руу лазераар илгээнэ. Дараа нь телепортаци хийх фотоныг бэлдэж, лабораторт үлдсэн хос бөөмийн өрөөсөнтэй нэгтгэнэ. Бөөмийн нэгдэлд хийсэн хэмжилтийн үр дүнг Тэнэрифэ аралд байгаа судлаачдад мэдэгдэх үед тэнд байгаа хосын өрөөсөн бөөмийн нэгдлийн хуулбар болон хувирсан байна. 3 дахь бөөм фотон далайг туулан очсон бус телепортацийн үзэгдлийн нөлөөгөөр шилжсэн байна. Зэйлингэр 1000 гаруй удаагийн туршилтаар фотоныг амжилттай телепортаци хийлгэжээ.

Хүмүүс бидний бие бөөмсөөс бүрдэх учир телепортаци нь онолын хувьд боломжгүй зүйл биш юм. Таныг Парис хот руу телепортациар илгээе. Үүний тулд гурван капсул хэрэгтэй бөгөөд энд байгаа хос капсулын нэгэнд байх бөөмс Парист байгаа капсул дахь бөөмстэй орооцолдсон байна. Хос капсулын хоёр дахь нь сканнерийн адил үүрэг гүйцэтгэж, таны биеийг бүрдүүлэх үй олон бөөмсийн мэдээллийг унших үед, нөгөөд байгаа орооцолдсон бөөмстэй харьцуулалт хийгдэнэ. Энэ мөчид квантын орооцолдоон үүргээ гүйцэтгэж, таны биеийн бөөмсийн мэдээллийг парис дахь капсулд дамжуулснаар тэнд таны биеийн мэдээллийн дагуу бөөмс угсрагдана. Харин энд байгаа таны бие задрана. Телепортаци хийх үед үндсэн бие задарч нэйтрон, протон, электрон мэтийн бөөмс болон хувирах нь квантын протоколын дагуу тодорхой зүйл юм. Энэ нь хүний биеийг телепортаци хийж болох эсэхэд эргэлзэхэд хүргэнэ. Парист байгаа таны бие жинхэнэ та хэвээрээ байж чадах уу. Тэр таны хуулбар төдий зүйл биш гэдэгт итгэлтэй байж чадах уу. Асуултын хариу тахиа өндөгний адил философийн маргаанд хүргэнэ. Зэйлингэрийнхээр бол үндсэн биеттэй адил мэдээлэл бүхий биет үндсэн биет хэвээр байна гэх. Хэдийгээр телепортацийн хувьд маргаантай хэдий ч квант механик олон салбарт ашиглагдах төлөвтэй байгаа юм.

Масачусэтсийн их сургуулийн Сэт Лойд квант механикийг ашиглах шинэ аргыг хөгжүүлж байна. Алт, зэсээс бүрдэх квантын компьютер нь бидний мэдэх ердийн компьютерээс тэс өөр боловч төстэй шинж бий. Ердийн компьютерт мэдээллийг 1 болон 0-ийн аль нэгээр илэрхийлэх хамгийн бага нэгж битэд задлан өндөр хурдаар боловсруулалт хийдэг. Тэгвэл квантын компьютерийн бит 0 болон 1-ийг нэгэн зэрэг агуулдгаараа ялгаатай учир нэгэн зэрэг илүү их хэмжээний мэдээлэлд боловсруулалт хийж чадна. Онолоор бөөмийн шинж чанар бүхий атом, электрон юу ч байсан квантын бит болох боломжтой. Квант компьютерийн хүч чадлыг төөрдөг байшингийн жишээгээр тайлбарлаж болно. Хэрэв та байшингаас гарахыг хүсвэл хэтэрхий олон сонголтыг давах хэрэгтэй болно. Сонголт болгоныг нэг бүрчлэн шалгах хэрэгтэй. Олон удаа мухарт тулж, буцаж, заримдаа бүр төөрч байж арай ядан гарцыг олно. Энэ бол уламжлалт компьютерийн мэдээлэл боловсруулах арга юм. Хэдий өндөр хурдтай байлаа ч нэг л замар явах мэт нэг удаад нэг л үйлдэл гүйцэтгэнэ. Хэрэв бүх хувилбарыг нэгэн зэрэг шалгах боломжтой бол арай өөр үр дүнд хүрнэ. Энэ бол квантын компьютерийн зарчим юм. Олон байрлалд нэгэн зэрэг байрлаж чадах бөөмийн шинж чанарыг ашиглан байж болох бүхий л хувилбарыг нэгэн зэрэг шалгаж хариултыг хормын төдийд олно. Хэрэв квантын компьютер бүтээгдвэл хар салхи мэтийн байгалийн нарийн төвөгтэй үзэгдлийг урьдчилан хэлж чадах боломжтой болох магадлалтай.

Орчин үеийн технологийн хөгжлийн үр дүнд шинэ хэлбэрийн хос нүхний туршилт хийгдэж байна. Энэ нь бидний цаг хугацааны мэдрэмжид шинэ эргэлзээ үүсгэх болов. Хос нүхийг чиглүүлэн харвасан электроныг эрдэмтэд ажиглах эсэхээ түүнийг нүхээр гараад дэлгэцэнд хүрэхээс өмнө шийдэж чадах болов. Хэрэв долгион хэлбэрийн электроныг дэлгэцэнд хүрэхээс өмнө ажиглавал электрон бөөм хэлбэрт хувирч, харвах үед бөөм байсан мэт харагдана. Өөрөөр хэлбэл электрон нүхээр гарахаас өмнөх цаг үед буцаж, аль нүхээр гарахаа шийдсэн мэт байв. Хачирхалтай нь электроныг ажиглахаас өмнө түүний байрлал шийдэгдсэн байна гэсэн үг. Ажиглалт нь электроны тухайн үеийн байрлалаас гадна түүний өнгөрсөн цаг үеийн төлөв байдалд нөлөөлж байгаа мэт. Өөр нэгэн гайхалтай зүйл нь хэрэв бөөмийг ямар нэгэн хязгаарлагдмал орчин дотор түгжвэл бөөм байрлал, хурд нь шийдэгдэхээс өмнө хангалттай энерги үүсгэж нисэн гарна гэдэг. Тодорхойгүйн зарчмаар бол байгаль үндсэн бөөмийг түгжихийг зөвшөөрдөггүй байна. Бичил ертөнцийн тодорхойгүй байдал бөөмийн байрлалаар зогсохгүй энергид итгэмээргүй хүч чадлыг олгоно. Бидний өдөр тутмын амьдралд мэдэх жишээгээр бөмбөгийг хангалттай их хүчээр шидэхгүй бол ханыг нэвтэлж чадахгүй. Харин бөөм хангалттай их хүч агуулаагүй байсан ч ханыг нэвтэлнэ. Квантын онолоор бөөм хана нэвтлэхэд шаардагдах энергийг ирээдүйгээс зээлж, хананы цаана гарсныхаа дараа энергиэ буцааж өгдөг байна. Квантын туннелийн нөлөө гэх уг үзэгдэл нь бөөмийг хэд хэдэн байрлалд нэгэн зэрэг оршин байгаа мэт харагдуулна.

Квант механикийн дүр төрх бага багаар тодорхой болсоор байгаа боловч одоогоор шийдэгдээгүй асуудал олон бий. Бөөмийн түвшинд болж буй үзэгдлүүд ямар зарчимаар явагдаж байна. Юуны учир бичил ертөнцөд тодорхойгүй байдал мэдээжийн мэт оршин байна. Бидний бие атомоос бүрддэг ч бичил ертөнцийн адил тодорхойгүй төлөвт орж чаддаггүй. Оршин байх байрлал нь зөвхөн энд л байна. Материйн хэмжээ томрох үед тодорхойгүй байдал үгүй болохын учрыг алдарт Боор ч тайлбарлаагүй орхисон байдаг. Квант механик батлагдсан өнөөдөр ч эрдэмтэд эдгээр асуултын хариуг эрэлхийлсээр байна. Зарим нь одоогоор тодорхойгүй ямар нэгэн нууц харилцан үйлчлэл байгаа юм биш биз гэж бодож байна. Материйн хэмжээ томрох тусам бичил ертөнцийн олон боломжуудаас бидний үл таних ямар нэгэн харилцан үйлчлэлийн нөлөөгөөр зөвхөн нэг нь үлдэнэ. Тэгвэл зарим эрдэмтэд бусад боломжуудыг ор тас үгүй болохгүй гэж үзэж байна. Бусад боломжууд өөр өөр түүхийг бүтээж, бидний ертөнцтэй зэрэгцэн орших өөр ертөнцүүдийг салбарлан бий болгоно. Орчлон ертөнц бидний мэдэхээс илүү том, илүү олон нууцаар дүүрэн хэвээр байна. Гэхдээ квант мехникийг судласнаар бидний ертөнцийг үзэх үзэл өргөжин шинэчлэгдэж байгаад эндүүрэх явдал үгүй билээ.

эх сурвалж; The fabric of the cosmos - Quantum mechanics

Агуу хувиралтын түүх 2; Дэлхийн бүрэн хэмжээний мөстлөг

2015-05-11T00:01:00.000+09:00

Далайн бүрэн ууршилтын дараа амьдралыг мөхлийн ирмэгт аваачсан хоёр дахь төрлийн үзэгдэл нь 600 сая жилийн өмнө тохиосон дэлхийн бүрэн мөстлөг юм. Энэ үед дэлхийн бүхий л хуурай газар зузаан мөсөөр хучигдаж, далайн ус түвшнээсээ доош 1000 м хүртлээ хөлдсөн байв. Агаарын температур -50 хэмээс ч багассан дэлхийн бүрэн мөстлөг хэдэн сая жил үргэлжилж, амьдрал мөхлийн аюултай нүүр тулжээ. Тэгвэл бүрэн мөстлөг дуусах үед агаарын хэм +50-д хүрч, 300 м/с хурдтай аварга хар салхи үүсэх болов. Агуу хувирлыг тэсэн гарсан бидний өвөг дээдэс агуу хувьслын босгыг алхав. Бүрэн мөстлөгийн дараа том хэмжээний биетэй болон хувьссан амьтадын диваажин үргэлжлэв. Үнэндээ 3.5 тэрбум жилийн туршид бичил биетэн төдий байсан амьтадын бие томроход бүрэн мөстлөг чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд энэ нь хүн үүсэх анхны алхам болсон төдийгүй тойрохын аргагүй чухал үйл явдал байсан юм.

Нью-Иоркийн Сэнтрал паркад хаа сайгүй байх чулуунууд магадгүй олон хүнд танил байж болох ч хэн бүхний үл мэдэх нууцыг агуулж байдаг. Эдгээр чулуунуудын бүтэц тухайн газар нутгийн хөрсний бүтцээс тэс өөр бөгөөд хаа нэгтээгээс төөрөлдөн ирсэн мэт тул төөрсөн чулуу хэмээн нэрлэжээ. Чулуунуудыг Библэд дурдагдсан Ноагийн үер тээвэрлэсэн хэмээн домогт өгүүлдэг боловч үнэн чанартаа энэ бүс нутагт хамгийн сүүлд тохиолдсон мөсөн голын "үер"-ээр зөөвөрлөгдөн иржээ. Мөсөн гол ийм том чулуунуудыг хэрхэн алс хол зайд зөөвөрлөв?

Нью-Иоркоос хойд зүгт, 3000 км зайтай Грийнландад яг одоо зөөгдөж, төөрч буй чулууг харах боломжтой юм. Мөсөн голын мөс жилд хэдхэн метр зайд "урсаж", ойр орчны уулнаас хагаран унасан чулуунуудыг зөөдөг. Чулуунууд голын мөсний хамт алс хол тээгдэх бөгөөд мөстлөг дуусч, мөс хайлах үед төөрсөн чулуу болон үлддэг ажээ. Нөгөө талаас төөрсөн чулуу нь мөсөн гол урсаж байсны баталгаа болно. Эрдэмтэд уг чулууны бүтцийг судлаж, мөсөн гол аль хүртэл үргэлжилж байсныг судлажээ. 20 мянган жилийн өмнө арслан заан оршин байх үеийн мөсний хязгаар европ, ази, хойд америкийн төвөөс урагш байрлаж байв. Бага мөстлөг хэмээн нэрлэгдсэн үйл явдлын үед мөсөн бүрхүүл хуурай газрын багахан хэсгийг хамарч, мөсгүй хэсгийн амьтадын амьдралд ноцтой нөлөө үзүүлэхээргүй байв.

Гэвч 600 сая жилийн өмнө тохиосон мөстлөг тэс өөр дүр төрхийг үзүүлжээ. Африкийн эх газар эрт галавын үед үүсэн бий болсон. Элсэн цөлийн орон Намибийн нутагт голын ус олон олон жилийн туршид газрын хөрсийг ухаж, 600 сая жилийн өмнөх газрын давхаргыг ил гаргасан бий. Аль хэдийн усгүй болсон голын хөндийгөөс эрдэмтэд 600 сая жилийн өмнөх төөрсөн чулууг олжээ. Тухайн үед энэ нутаг дэлхийн экваторын бүст хамаарч байв. Өөрөөр хэлбэл 1м хэмжээ бүхий энэхүү төөрсөн чулуу дэлхийн хамгийн халуун цэгт ч мөсөөр бүрхэгдсэн байсны баталгаа болжээ. Ийнхүү экватор орчмын төөрсөн чулууг дэлхийн олон газраас илрүүлсэн профессор Жозеп Каршивинк хамгийн шинэ, хамгийн магадлал өндөртэй мөстлөгийн таамаглалыг дэвшүүлсэн байна. Энэ бол бидний ойлгож ирсэн их, бага мөстлөг бус, дэлхийн бүхий л хэсгийг хамарсан бүрэн хэмжээний мөстлөг байсан юм. Хэрэв бүрэн мөстлөгийн үед дэлхийг сансраас харвал аварга том цасан бөмбөлөг мэт харагдах байсан биз ээ.

Энэ таамаглалд тулгуурлан Харвардын их сургуулийн профессор Пол Хаупманы хийсэн судалгаагаар дэлхийн амьдралд үзүүлэх бүрэн мөстлөгийн нөлөө хэтэрхий ноцтой байсныг харуулжээ. Үр нөлөөг нь ойлгомжтой болгох үүднээс өнөөгийн дэлхийд бүрэн мөстлөг тохиолдох үйл явцыг супер компьютерийн симуляцийн тусламжтайгаар судалжээ. Хамгийн сүүлд тохиосон бага мөстлөгийн үе дэлхийн бөмбөрцгийн хойд өргөргийн 37 хэмд байрлах Токио хотод нөлөөлөөгүй гэдэг. Тэгвэл бүрэн мөстлөгийн үед тус хотын тэнгэр баганадсан өндөр барилгууд хүртэл цас мөсөөр хучигдаж үзэгдэхгүй болсон байв. Симуляцийн үр дүн Токио хот орчимд 1000 м зузаан бүхий мөсөөр бүрхэгдэхийг харуулжээ. Бүрэн мөстлөг дэлхийн хоёр туйлаас эхлэн аажим хурдаар явагдана. Энэ үед амьтны төрөл зүйлүүд экваторыг чиглэсэн их нүүдэл хийх нь мэдээж. Гэхдээ мөстлөгийн хурд экватор руу ойртох тусам ихэсч, эцэст нь дэлхийн хамгийн халуун бүс нутаг -50 хэмийн хүйтэн бүхий цас мөсний орон болон хувирна. Ургамал үгүй болж, түүгээр хооллох өвсөн тэжээлт амьтад, улмаар махан тэжээлт амьтад ч харангадаж үхэхэд хүрнэ. Далайн усны түвшнээс дооших 1000 м хүртэл хэсэг хөлдөнө. Энэхүү зузаан мөсний доорхи ус дэлхийн амьдралын сүүлчийн хоргодох газар байх боловч тэнд нарны гэрэл хүрэхгүй. Фотосинтез явуулах далайн ургамал, планктон устаж, түүгээр хооллох загас, далайн амьтны төрөл зүйлд мөхлөөс өөр зам үлдэхгүй. Хэдэн сая жил үргэлжлэх дэлхийн бүрэн мөстлөг фотосинтезийг зогсоож, ургамал амьтны хоол тэжээлийн гинжин хэлхээг устгаж, дэлхийг үхмэл гариг болгон хувиргах аймшигт үзэгдэл юм.

Гэхдээ 600 сая жилийн өмнө тохиосон бүрэн мөстлөгийн үеийн нөхцөл байдал арай өөр байжээ. Эх газарт ургах ургамал ч, хөдлөх амьтан ч үл үзэгдэж, дэлхий зөвхөн бичил биетний ертөнц байв. Тухайн үеийн амьдралын хэлбэр болсон бичил биетнүүд далайн усанд амьдарч байжээ. Тэдгээрээс голлох гурван төлөөлөгч нь бүрэн мөстлөгийн түүхийн гол баатрууд юм. Эхнийх нь бидний өвөг дээдэс болох чоанофлагеллат (choanoflagellate) юм. Хоёрдахь нь тэдний чухал хамтрагч болох фотосинтетик организм (photosynthetic organism) бөгөөд нарны гэрлийг ашиглан хүчилтөрөгч болон тэжээлийн бодисыг үүсгэдэг. Чоанофлагеллат нь энэхүү хүчилтөрөгчөөр амьсгалж, тэжээллэг бодисоор хооллож амьдарч байжээ. Тэгвэл 3 дахь бичил биетэн нь одоогоор бүрэн тодорхой болоогүй байгаа дэлхийн бүрэн мөстлөгийн шалтгаан болсон байх магадлал тун өндөр байна.

Харин энэхүү гуравдах бичил биетэн өнөөгийн дэлхийд ч амьдарсаар байна. Америкийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Окофинокий дархан цаазат газрын урт өргөнөөрөө 40-60 км үргэлжлэх намгархаг нутаг 1м орчим гүн бүхий усаар бүрхэгджээ. Хэрэв усны ёроолын хөрсийг хутгавал хөөсний хамт шавар мэт зүйл усны гадарга дээр хөвөн гарч ирдэг. Усны ёроолд хуралдсан навч зэрэг органик бодисыг задлаж хооллох бичил биетнүүдийн бөөгнөрөл шавар мэт харагдах бөгөөд тэдний үүсгэсэн метан хий хөөс болон ялгардаг байна. Метан хий нь бидний гал тогоонд хэрэглэдэг шатах хийтэй адилхан юм. 600 сая жилийн өмнө амьдарч байсан гуравдагч бичил биетэн метанийн бактери (methane bacteria)-ийн үүсгэсэн метанийн хий дэлхийн агаар мандлын дулааныг тогтвортой хадгалахад голлох үүрэг гүйцэтгэж байв.

Метан нь хүлэмжийн нөлөөгөөр өнөөгийн бидэнд тулгамдаж буй нүүстөрөгчөөс 20 дахин илүү. Метаний бактери дэлхийн дулааныг тогтвортой хадгалж, бидний өвөг дээдсийн амьдрах нэгэн чухал нөхцлийг хангаж байв. Гэвч голлох гурван төрлийн бичил биетний тэнцвэр алдагдсанаас эмгэнэлт сүйрэлд хүргэх үйл явдал эхэлжээ. Фенсилваний их сургуулийн профессор Жим Кастинг фотосинтетик организмийн үйл ажиллагаа метаний хийг устгахад хүргэсэн гэж үзэж байна. Метан нь хүчилтөрөгчтэй урвалд орохдоо амархан. Хэрэв тэр үед хүчилтөрөгч их хэмжээгээр ялгарсан бол дэлхийг дулаарлыг хадгалж байсан метаны хийтэй урвалд орж, түүнийг үндсэндээ устгана. Метанаа алдсан дэлхийн агаар мандал нарны илчтэй хамт ирсэн дулааныг сансарт буцаан алдах болсноор огцом хөрч, бүрэн мөстлөг болоход хүргэв. Бичил биетнүүдийн үйл ажиллагаа агаар мандлын дулааныг амьдрах нөхцлийн хамт хадгалж байсан бол бүрэн мөстлөгийг үүсгэж, амьдралыг устгахад хүргэсэн буруутан нь мөн адил бичил биетнүүд өөрсдөө байв. Идэвхжин амьдарч, үржиж олшрох гэсэн амьдралын төрөлхийн мөн чанар өөрсдийнх нь эмгэнэлт төгсгөлийг урин дууджээ.

Гэхдээ бичил биетнүүд бүрэн мөстлөгийг хэрхэн тэсэн гарч, амьд үлдэж чадав. Асуултын хариуг олоход бичил биетний ангууч доктор Биго Марчинсоны аялал туслана. Тэрээр эмийн судалгаанд нэмэр болох ховор гени бүхий бичил биетнүүдийг эрж, -20 хэмийн хүйтнийг ч үл ажран, их мөстлөгийг санагдуулах Исландын нутгаар тэнүүчилдэг нэгэн юм. Нэг ч амьтангүй үхмэл мэт санагдах энэ нутаг түүний хувьд эрдэнэсийн уул мэт гэх. Аялал эхэлснээс хойш 3 хоногийн дараа Биго цас мөсөн дундаас оргилох цагаан ууранд хүрчээ. Ойртон очвол газрын гүнээс урсан гарч ирэх халуун рашаан байв. Рашааны урсах хэсэгт ногоон замаг мэт зүйлс тунаж янз бүрийн бичил биетнүүдийг их хэмжээгээр агуулж байв. Хамгийн олон байх нь фотосинтетик организм бөгөөд түүний үүсгэсэн фотосинтезийн нөлөөгөөр ногоон өнгийг үүсгэжээ. Тэгвэл түүний эргэн тойронд үүсгэсэн тэжээллэг бодисоор нь хооллох бусад төрлийн бичил биетнүүд амьдарч байв. Дэлхийн бүрэн мөстлөг газрын гүний болон галт уулын идэвхжилд үл нөлөөлөх учир дэлхийн дотоод дулаан бичил биетнүүдийг хоргодон амь гарахад туслажээ.

Харин бүрэн мөстлөг дуусах үед тэсч үлдсэн бичил биетнүүдийг үсрэлтийн чанартай гайхамшигт хувьсал хүлээж байв. Үүний баталгаа Намиби улсын нутаг дахь чулуулгийн дундаас олдсон байна. Чулууны гадаргад үлдэж, навч эсвэл загасыг санагдуулах хээ мэт зүйл 30 см урттай том биет амьтны үлдэгдэл юм. Амьд амьтад бичил биетэн байхаа аль хэдийн больж, том оврын бие махбодыг олсон байв. Дэлхийд үүссэн хамгийн анхны том оврын биет амьтанд тооцогдон Птеридин (Pteridinium) хэмээн нэрлэгдсэн энэ амьтан навч ч загас ч биш бөгөөд хүний уруул мэт хэлбэр дүрстэй гайхалтай амьтан юм. Далайн ёроолын элсэнд хагас булагдсан байдлаар амьдарч байсан хэмээн эрдэмтэд төсөөлж байна. Тэгвэл Сибирээс илүү нарийн төвөгтэй бүтэц бүхий амьтны үлдэгдэл олджээ. Чулуун дээр тамгалсан мэт 5 ширхэг ор үлдээсэн амьтан бол 30 см орчим урттай Ёргия (Yorgia) юм. Тэрээр далайн ёроолоор мөлхөн, тэжээллэг бодисоор хооллон амьдарч байжээ. Мөн Сибирээс олдсон Кимберелла (Kimberella) хэмээх амьтан яст мэлхийтэй төстэй биеэсээ хүзүү мэт эрхтнээ сунгаж, хооллодог байжээ. Ийнхүү нэгэн зэрэг үүсэн бий болсон том оворт амьтадын дунд бидний шинэ өвөг дээдэс ч бас том хэмжээний бие махбодиор өөрийн байр суурийг эзлэх болсон байв.

Тэдний дунд саяхан нээгдээд, нэр өгч амжаагүй амьтан ч бас бий. Шанаган хорхой мэт хэлбэрийн уг амьтныг бидний өвөг дээдэс гэдэгт Өмнөд Австралийн Музеин профессор Жэймс Кэринг итгэж байна. 6 см хэмжээтэй бие бүхий энэ амьтан бичил биетнээс 100 мянга дахин томорч, хувьслын хувьд аварга том үсрэлт хийжээ. Энэ цаг үед нэгэн үүссэн том оврын амьтны төрөл 100-аас давж, Эдиокарийн аймаг (Ediacara biota) хэмээн нэрлэгдэх болсон юм. Бичил биетнүүд хэрхэн том оврын биетэй болсны учрыг бидний хажууханд байх өнөөгийн нэгэн амьтан хэлж өгчээ. Эртний амьтадын амьд үлдэгдлүүдийн нэг, ургамал хэлбэрийн зөөлөн биет далайн перь (sea pen) юм. Эдиокарийн аймгийн амьтадын үлдэгдэл гэгдэх далайн перь нурууны ясгүй боловч түүний биеийг тогтоон барих үүргийг нэгэн төрлийн уураг гүйцэтгэдэг байна. Энэ нь гоо сайхны түүхий эд гэдгээрээ алдартай коллаген юм. Коллаген нь хагас тунгалаг цэлцэгнүүр мэт бодис бөгөөд түүнийг эстэй хольж өсгөвөрлөхөд жинхэнэ хүч чадлыг нь мэдрэнэ. Эсүүд коллагений үүсгэсэн торлог бүтцийн гадна дотно талаар байрлаж, идэвхтэй өсөн үрждэг. Харин дангаар нь өсгөвөрлөсөн эсүүдийн үржил хэд дахин бага байдаг байна. Эдиокарын аймгийн амьтад том биетэй болон хувирахад коллаген чухал үүрэг гүйцэтгэж, биеийх нь хэлбэрийг хадгалан тогтоон барихад туслажээ.

3 тэрбум 500 сая жилийн туршид бичил биетэн байсан бидний өвөг дээдэс юуны учир гэв гэнэт коллаген ихээр үйлдвэрлэж, асар богино хугацаанд том оврын биетэй болсны нууц бүрэн мөстлөгийн төгсгөл хэсэгтэй холбогдожээ. Дэлхий хэдэн сая жилийн турш цас мөсөөр бүрхэгдэж байсан ч галт уулын идэвхжил тогтвортой үргэжилж байв. Иймд галт уулын дэлбэрэлтээр ялгарсан нүүрсхүчлийн хий агаар мандлыг эрс дулааруулахад хүргэжээ. Өнөөгийн дэлхийд адил гарал үүсэл бүхий нүүрсхүчлийн хий далайн усанд бараг бүрэн шингэдэг. Тэгвэл далай зузаан мөсөөр бүрхэгдэж байсан тухайн үед нүүрсхүчлийн хий зөвхөн агаарт л хуримтлагдаж байв. Хэдэн сая жилийн турш хуралдсан нүүрсхүчлийн хийн агууламж өнөөгийн дэлхийнхээс 300 дахин их хэмжээнд хүрэх үед хүчтэй хүлэмжийн үзэгдлийн нөлөөгөөр мөс хайлж эхэлжээ. Ийнхүү бүрэн мөстлөг дууссаны дараа агаар дахь хүчилтөрөгчийн хэмжээ огцом нэмэгдсэн хэмээн бүрэн мөстлөгийн таамаглалыг дэвшүүлсэн Каршивинк үзэж байна. Бүрэн мөстлөгийн өмнө хэдийгээр фотосинтетик организмууд их хэмжээний хүчилтөрөгч ялгаруулж байсан ч түүнийг нь бусад бичил биетнүүд бараг бүрэн хэрэглэж байсан тул агаарт хуримтлагдахгүй байв. Тухайн үед агаар дахь хүчилтөрөгчийн агууламж одоогийнхоос 20 дахин бага байсан хэмээн эрдэмтэд тооцоолж буй.

Гэвч бүрэн мөстлөгийн төгсгөл үе агаар дахь хүчилтөрөгчийг огцом нэмэгдүүлэхүйц нөлөө үзүүлжээ. Мөсийг хайлуулсан агаар дахь нүүрстөрөгчийн нөлөөгөөр -50 хэм байсан дэлхийн агаарын дундаж хэм +50 болтлоо нэмэгдэв. Хэт халуунаас үүдэн далайн ус их хэмжээгээр ууршиж, төв хэсгийн даралт 300 Гекта Па, 300 м/с хурд бүхий аварга хар салхийг үүсгэх болжээ. Өнөөгийн үед төсөөлөхийн аргагүй аварга хар салхи далайн эрэг орчимд 100м өндөр давалгаа үүсгэв. Бүрэн мөстлөгийн үед далайн ёроолын галт уулнаас ялгарсан тэжээллэг бодисууд их хэмжээгээр хуримтлагджээ. Гэхдээ амьд амьтад бараг мөхөөд байсан тул түүнийг хэрэглэж задлах нөхцөл үгүй байв. Аварга хар салхи далайн усыг хольж хутгаснаар гүнд хуримтлагдсан тэжээллэг бодисыг усны гүехэн хэсэгт гаргаж иржээ. Амьтад ч энэ боломжийг чадварлаг ашиглав.

Тэжээллэг бодисоор элбэг далайн усанд нарны гэрэл тусам үед халуун рашаан зэрэгт хоргодон бүрэн мөстлөгийг тэсэн гарсан фотосинтетик организм тэсрэх мэт үржиж эхэлжээ. Тэдний нөлөөгөөр фотосинтез идэвхтэй явагдаж, их хэмжээний хүчилтөрөгчийг нэгэн зэрэг ялгаруулав. Нарны гэрэлд татагдан усны өнгөн хэсэгт их хэмжээгээр цугларсан фотосинтетик организм тухайн үеийн далайг ногоон өнгөөр туяаруулж байв. Ийнхүү дэлхий хүчилтөрөгчөөр баялаг гариг болон хувирчээ. Харин агаар дахь нүүрстөрөгчийн ихэнх хэсэг мөснөөс ангижирсан далайн усанд шингэв. Өнөөдөр агаар дахь агууламж нь 20%-д хүрээд байгаа хүчилтөрөгч бүрэн мөстлөгийг тэсэн гарсан амьдралын хүчээр бий болсон зүйл юм. Тэр үед бидний өвөг дээдэс хүчилтөрөгчийг их хэмжээгээр сорж, түүнд агуулагдах их хэмжээний энергийн тусламжтайгаар бие дотроо коллаген үүсгэх болжээ. Үнэндээ коллаген үүсэх анхны нөхцөл нь их хэмжээний хүчилтөрөгч юм. Ийнхүү 3 тэрбум 500 сая жилийн хугацаанд бичил биетэн байсан амьдрал хэдхэн зуун сая жилийн дотор нүдэнд үзэгдэхүйц том биетэй болон хувирчээ. Хэрэв дэлхийд бүрэн мөстлөг тохиогоогүй байсан бол бид өнөөдөр ч бактериэс илүү том биетэй болон хувирч чадахгүй байсан биз ээ.

Бүрэн мөстлөгийг давсан бидний өвөг дээдэс ч бас их хэмжээний хүчилтөрөгчийг хэрэглэн, бие дотроо коллагенийг үүсгэж, бидэнтэй төстэй том овор бүхий биеийн бүтцийг олж эхэлжээ. Бидний буюу сээр нуруутны өвөг гэгдэх амьтны нуруунд үзэгдэх хар судал коллагенаас бүрдэх нурууны ясны эртний хэлбэр ажээ. Мөн толгойд нь ямар нэгэн мэдрэхүйн эрхтэн - нүдний эртний хэлбэр байх магадлал өндөр. Коллаген ашиглан биеэ томсгосон эртний амьтад хүнд хүртэл үргэлжлэх хувьслын анхны босгыг бүрэн мөстлөгийн дараа алхжээ. Түүнээс хойш бидний дээд төрөлтөнгүүд коллагенаар янз бүрийн эрхтэн бүтээж, үргэлжлэн хувьсав. Хүний биеийг тулах тулгуур - ясны 90% нь коллагенаас бүрддэг. Яс нь үнэндээ калци зэрэг бусад бодисыг агуулсан коллагений бөөгнөрөл юм. Хүний арьсны 70 хувийг коллаген бүрдүүлдэг. Хүний нүдний эвэрлэг бүрхэвчийг коллагенаар урласан урлагийн бүтээл гэхэд хилсдэхгүй. Судасны хэлбэрийг бүрдүүлэгч нь мөн л коллаген юм. Бүрэн мөстлөгийг давсан бичил биетнүүд эх дэлхийгээ хүчилтөрөгчөөр баялаг болгон хувиргаж, биднийг өнөөгийн дүр төрхийг олох найдвартай замыг засч өгчээ. Амьдрал нүдэнд үзэгдэх хэмжээнд хүрснээс хойш 600 сая жил өнгөрч, өнөөдөр тэр амьдралын гэрэл гэгээг сансраас ч харах боломжтой болов.

үргэлжилнэ ...

Дурлахын учир

2015-04-10T01:28:00.001+09:00

АНУ-ын Бойзи их сургуулийн профессор Антони Волс хүн яагаад дурладаг, дурлах үед хүний биед ямар процесс явагддагийг судалжээ. Гэмт хэрэгтний сэтгэлзүйн чиглэлээр мэргэшсэн түүний хувьд дурлалын судалгаа руу хэлбийх болсон нь өмнөх мэргэжлээс нь үүдэлтэй байв. Залуудаа цагдаагийн ажил хийж байсан тэрээр аллага болон хүчирхийллийн хүнд гэмт хэрэгтнүүдтэй харьцах явцдаа тэдэнд бусдын хайр халамжаар дутагдаж байсан нийтлэг төрх байгаад анхаарлаа хандуулжээ. Түүний судалгаа дурлах үед хүний тархин дахь химийн бодис чухал үүрэг гүйцэтгэж байгааг харуулсан байна. Ингээд судалгааны үр дүнд тулгуурлан анхны харцаар дурласан нэгэн жишээг авч үзье. Эрэгтэй А кафед орж, сул ширээнд суугаад үйлчлэгчийг дуудав. Захиалга авахаар ойртон ирэх үйлчлэгч эмэгтэй Б-г харах мөчид түүний тухай анхны мэдээллүүд таван мэдэрхүйгээр нь дамжин тархиных нь айдаст хариу үйлчлэл үзүүлэх хэсэг (amygdala)-т хүрнэ. Мэдээллүүд эмэгтэйг А-ын анхны хайрттай адил царайтай, сэтгэл татам, таалагддаг төрхтэй гэх зэргээр тархинд нь өмнө бичигдэж үлдсэн мэдээлэлтэй давхцах үед зүрх нь хүчтэй цохилж, сэтгэл догдлолыг мэдэрснээр дурлалын оч асна.

Иймэрхүү байдлаар тархи цочрол авах үед фенилэтиламин (PEA) хэмээх химийн бодис тархинд ялгарч, сэтгэл хөдлөн догдлоход хүргэдэг байна. Хүний дурлалын үндэс болох фенилэтиламинийг судласан сэтгэцийн эмч, профессор Хектор Сабили уг бодисыг хүний тархин доторхи байгалийн мансууруулах бодисоос ялгаагүй гэв. Фенилэтиламин нь тархин дотор мэдээлэл (цочрол) дамжуулах бодис юм. Хэрэв түүний ялгарлын хэмжээ нэмэгдвэл дамжуулах цочролын хүч ихэсч, бие махбодыг хөөрлийн байдалд оруулдаг байна. Энэ нь хар тамхи хэрэглэх үед хүний тархинд ажиглагдах үзэгдлээс огт ялгардаггүй. Дурлал нь үнэн чанартаа бидний тархин дахь мансууруулах бодисын нөлөөгөөр үүсдэг хий үзэгдлээс хэтрэхгүй зүйл ажээ. Профессор Сабили нэгэн сонирхолтой туршилт хийсэн байна. Тэрээр хосуудын биеээс цусны сийвэнгийн дээжийг авч, түүнээс дурлалын үед тархинд ялгарах фенилэтиламины хэмжээг тодорхойлжээ. 100 гаруй хосыг хамруулсан судалгааны үр дүнд дурлал нь амжилттай байгаа хосуудын фенилэтиламины хэмжээ илэрхий өндөр, эсрэгээр харьцаа нь хүйтэрч буй хосуудын хувьд бага байв.

Кафед танилцсан хоёртой 3 жилийн дараа дахин уулзахад аль хэдийн гэрлэж, анхны хүүхдээ төрүүлсэн байв. Харин тэдний хоорондын харьцаа мөн адил аль хэдийн хөрч эхэлсэн нь олон хүнд танил санагдаж магад. Тэгтлээ их догдолж, нэг нэгэндээ татагдаж байсан хоёр 3 жилийн дараа юуны учир хоёр тийш харан суух болов. Бодит байдалд фенилэтиламинаас үүдэлтэй сэтгэл хөдлөл буюу романтик мэдрэмж 2-3 жил л үргэлжилдэг байна. Иймдээ ч дурласан хос гэрлэснээс хойш 3 жилийн дараа нэгнээ заавал араар нь тавьдаг, 4 жилийн дараа гэр бүл салдаг хэмээх ойлголт баруунд байдаг нь зүгээр ч нэг хоосон үг биш юм. Энэ нь хар тамхи удаан хугацаагаар хэрэглэх үед биед дасал болж, үйлчилгээ нь сулрахтай адил фенилэтиламины ялгарал багасдагтай холбоотой байв.

Мөн 4 дэх жилд салах эрсдэл өндөр байдгийг нотлосон нэгэн ном хэдэн жилийн өмнө хэвлэгдэн гарчээ. Профессор Хелен Фишерийн "Дурлалын анатоми" номд "дурлал 4 дэх жилдээ төгсгөл болох нь хэвийн үзэгдэл бөгөөд гэрлэлт, хууралт, салалт, дахин гэрлэлт давтагдан явагдах нь биологийн шинжлэх ухааны үүднээс авч үзвэл хэвийн үзэгдэл мөн" хэмээсэн цочирдуулам дүгнэлт хийсэн байв. Учир нь дурлалын үргэлжлэх хугацаа хүний тархин дахь бодисоос гадна хүн судлал (cultural anthropology)-ын хувьд хүүхдээ өсгөж хүмүүжүүлэх хугацаатай уялдаж байв. Хүний хүүхэд бусад амьтны үр төлөөс илүү сул дорой төрдөг. Тухайлбал унага төрөнгүүтээ хөл дээрээ тэнцэж, 2-3 сарын дараа бие дааж (эхээ даган) хоолоо олж идэх чадвартай болдог. Тэгвэл хүүхдэд дунджаар 4 жил шаардагддаг. Энэ хугацаанд эх нь хүүхдээ асрахад бүх анхаарлаа хандуулж, өөрөө эцгийн (нөхрийн) дэмжлэгийг давхар авах зайлшгүй шаардлагатай болдог. Харин хүүхэд 4 нас хүрч, бие даан алхах, хооллох чадвартай болох үед эхэд үзүүлэх эцгийн дэмжлэг шаардлагагүй болно.

Кафед танилцсан хоёртой 4 жилийн дараа эргэн уулзая. Ажлаасаа оройтож ирсэн нөхөр нь хаалгаа олгойлгон гэртээ ортол эхнэр нь огт хүлээсэн шинжгүй, хүүхэдтэйгаа хамт унтаж байв. Оройн хоол хийгээгүй байсан тул бэлэн бүтээгдэхүүн халааж идсэн залууд байдал улам л дордож байгаа мэт санагдана. Тэдний хувьд салахаас өөр зам үлдэхгүй бөгөөд залуу өөр эмэгтэйгээс өөр шинэ сэтгэл догдлолыг эрэлхийлэх болно. Шинжлэх ухааны хэд хэдэн салбарын онолоор батлагдсан, гэр бүл болсноос хойш 4 дэх жилдээ салах үзэгдэл үнэхээр тойрохын аргагүй зүйл үү. Тийм хэмээсэн гутранги хариултыг НҮБ-ын Хүн Амын Сангийн судалгаа ч бас давxар өгч байна. Салсан хосуудын тоо 1-3 жил хамт амьдрах тохиолдолд тогтмол нэмэгдэж, 4 дэх жилдээ хамгийн өндөр утгад хүрдэг бол гэрлэснээс хойших 5 дахь жилдээ эрс буурч 4 дэх жилийнхээс 2 дахин багасдаг байна.

босоо тэнхлэг - салсан хосын тоо, хэвтээ тэнхлэг - гэрлэснээс салах хүртэлх хугацаа, жилээр

Гэрлэлт болгон салалтаар төгсдөггүй. Урт удаан хугацаанд хамтдаа амьдардаг хосууд олон байдгийг бид мэднэ. Үнэндээ гэр бүлийн харилцаа удаан үргэлжлэхэд тархинд нөлөөлөх өөр нэгэн бодис эндорфин чухал үүрэгтэй байдаг ажээ. Хос хоёр нийтлэг сонирхол, хүсэл тэмүүлэлтэй байх, мөн нэг нэгнээ эзгүй үед үгүйлэх зэргээр дотносох, гэр бүлсэх сэтгэл эндорфиний ялгаруулалтыг нэмэгдүүлдэг байна. Өөрөөр хэлбэл гаднах төрх байдал, эд хөрөнгө, байрь суурь зэрэг түр зуурын чанартай хэрэгцээнээс үүдэн гэрлэсэн хосоос илүүтэйгээр хайрлах, дотносох, халамжлах сэтгэл бүхий хос насан туршдаа хамтдаа, аз жаргалтай амьдардаг. Дурлал бидний тархин дахь бодисын нөлөөгөөр эхлэж, төгсдөг. Түүнийг хайр сэтгэл болгон хувиргахын тулд дотносох сэтгэлийн илэрхийлэл чухал. Тэгвэл нэгэнт тийм сэтгэл үгүй хосууд салахгүйн тулд яах ёстой вэ. Яг зөв, анхнаасаа түр зуурын сэтгэл хөдлөлд хууртагдан, яаран гэр бүл болох шаардлагагүй. Дурлал хэмээх хий үзэгдлийг хайр сэтгэлээс ялган танихад цаг хугацаа хэрэгтэй ажээ.

эх сурвалж; Nippon TV

Нострадамус ба бид

2015-03-22T13:33:00.000+09:00

Нострадамусын аймшигт зөгнөлд та итгэдэг үү? Наполеон, Гитлерийн хүчирхэгжилт, 9 сарын 11-ний террорист халдлага, Берлиний хана нурах үйл явц, өөрийн цаг үеэс алс хол ирээдүйг нүдээр үзсэн мэт зөгнөн хэлсэн гэгдэх Нострадамус юуны төлөө 1000 гаруй зөгнөлийг бичих болов. "Би бурхны зарлигийг хүлээн авч, сүнслэг нөлөөнд автсанаар урт удаан цаг хугацааны үйлд сэтгэл зовниж эхэлсэн. Тэр бол одоогоос 3797 он хүртэлх төгсгөлгүй зөгнөл юм" хэмээн өөрт төрсөн сэтгэгдлийн тухай тэмдэглэн үлдээсэн гэх. Түүний 62 жилийн нууцлаг амьдрал, зөгнөлийн мөн чанар юунд байсан талаар сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болжээ. Нострадамус буюу Мишэл Нострадам 1503 онд өмнөд францын Провинс нутагт мэндэлжээ. Христийн шашинд итгэгч эцэг, эх нь түүний боловсролд анхаарч, өөрөө ч суралцах чадвар сайтай нэгэн байв. Их сургуульд одон орон, зурхай зэрэг байгалийн шинжлэл, утга зохиолын чиглэлээр суралцсан байна. Сургуулиа төгсөөд 8 жилийн туршид францын нутгаар тэнүүчилж явахдаа тухайн үед олон хүний аминд хүрсэн тахлын эмчилгээ хийж байсан гэдэг. Харин 40-өөд насандаа зурхайчийн ажил хийх болсон байна. Нар, од гаригсын хөдөлгөөнөөс үндэслэн ирээдүйг унших технологи болох зурхай нь 16-р зууны үед анагаах ухаантай салшгүй холбоотой шинжлэх ухаанд тооцогдож байв. Зурхай болон анагаах ухаанаар хүний биеийн бүхийл хэсгийг од эрхэс эрхшээж байдаг, жижиг ертөнц болох хүний бие аварга том одот орчлонгийн орднуудад харгалзаж, нөлөөнд нь автаж байдаг хэмээн итгэдэг байжээ.

Иймд од эрхсийн байрлалаас хамааран өвчтөн ямар өвчин туссан, түүнийг эмчлэх хугацаа болон аргыг тодорхойлдог байв. Нострадамус 40-өөд насандаа амьдарч байсан байшинг түүний гэр музей болгосон байдаг. Салон Дэ Провинс хотод байрлах уг музейд түүний бүтээсэн зурхайн ном хадгалагдаж байна. 1550 онд хэвлэгдсэн "Алманак" нь оддын хөдөлгөөнд үндэслэн бүтээсэн цаг тооны бичиг бөгөөд хүмүүсийн өдөр тутмын ажил, амьдралын үйлийг заасан байв. Халаасалж явахад тохиромжтой жижиг хэмжээ бүхий уг ном энгийн хүмүүсийн дунд тархаж, сарны хөдөлгөөнөөс үүдэн, үр тариа тарих, ургац хураахад тохиромжтой цаг хугацаа, цаг агаарын төлөв, шашны зан үйлийг тодорхойлсон байв. Тухайлбал өдөр бүрт богино хэмжээний тэмдэглэл хийж, "4-ний өдөр манан татна", "10-нд хэн нэгэн амиа алдах шахна", "15-нд эмчид үзүүлэх, усанд ороход ээлтэй" гэх мэтчилэн өдөр тутмын зурхайг илэрхийлсэн байв. Харин 40-өөд насны сүүл үеэс зурхайн номондоо хэрэглэх болсон бяцхан заль нь түүний ирээдүйг ихээхэн өөрчлөхөд хүргэнэ. Тэрээр сар бүрийн зурхайн эхэнд тухайн сарын дүр төрхийг илүү урт өгүүлбэрээр, дэлгэрэнгүй өгүүлэх болсон байна. "8 сар, урьд үзэгдээгүй ширүүн борооны нөлөөгөөр малын үнэ буурч, эмэгтэйчүүд үхлийн аюулаас зайлна. Гэвч зарим газар орох хүчтэй мөндөр, борооны эрхээр хүний амь сүйдэж, бусад нь чин сэтгэлээсээ илүү их хичээж ажиллах шаардлагатай болно". Ийнхүү цаг тооны бичиг дэх өдөр тутмын богино зурхай ойрын ирээдүйд тохиох үйл явдлын зөгнөл болон хувирчээ.

Мөн уянгын халил бүхий өгүүлбэрүүд уншигчийн сэтгэлийг эзэмдэж, зурхайн халаасны ном ихээхэн амжилт олов. Үүнээс санаа авсан Нострадамус 51 насандаа бүрэн хэмжээний зөгнөлийн ном хэвлүүлэхээр шийдсэн байна. Дараа жил нь буюу 1555 онд Нострадамусын зөгнөл "Ёхан" хэвлэгдсэнээр "зөнч Нострадамус" мэндлэв. 4 мөртөөр илэрхийлэгдэх 100 багц, 10 бүлэг бүхий нийт 1000 гаруй зөгнөлийг уг номд багтаажээ. Нострадамусын зөгнөл нийтэд нэр алдар олоход тухайн үеийн нийгмийн байдал ихээхэн нөлөөлсөн байна. 16-р зуун Италиас эхлэлтэй сэргэн мандалтын зэрэгцээгээр халдварт тахал түгэх, эрх мэдлээ булаацалдсан тэмцэл олон газарт өрнөх зэргээр хүмүүсийг айдас хүйдэст автуулсан цаг үе байв. Ялангуяа газар дундын тэнгисийн эргэн тойрны газар нутгийг эзлэн хүчээ нэмэгдүүлж байсан Османы эзэнт гүрэн өмнөд Францчуудад тулгарч болох бодит аюул занал байв. Нострадамусын үл ойлгогдох зүйлсийн тухай айдас төрүүлхүйц, учир битүүлэг үгсийг чадмаг хэрэглэсэн байдал нь илүү ихийг мэдэх гэсэн хүмүүсийн хүслийг өдөөж, яг л өнөөгийн бидний аймшгийн кино таашаах мэт сонирхлыг татаж байв.

Иймэрхүү хүсэл сонирхол хааны гэр бүлийг ч тойрсонгүй, Францын 2-р Хэнри хааны хатан Катерин дэ Мэдисигийн таалалд Нострадамус нийцжээ. 50 гарсан хойноо зөнчөөр тодорч, хатан хаан болон хан хөвгүүдийн ирээдүйг зөгнөх болсон түүний нэр хүндийг хожим огцом өргөх үйл явдал удалгүй тохиов. 1559 онд морин дээр жадаар тулалдах тэмцээний явцад залуу сурвалжтаны жад 2-р Хэнри хааны алтан дуулгыг нэвтэлж, өрөөсөн нүдийг нь сүлбэснээс үүдэн таалал төгсчээ. 7 жилийн дараа Нострадамус нас барав. Зөгнөлийн номоо хэвлүүлснээс хойш арваадхан жил амьдарсан түүний амьдралын ихэнх хугацааны түүхийг харвал агуу зөнчийн дүр төрхөөс тэс өөр байгааг мэдэж болно. Гэвч 28 жилийн дараа, 1594 онд Нострадмусыг зөгнөгч хэмээн тунхагласан нэгэн ном хэвлэгдэн гарчээ. "1-р бүлгийн 35. Залуу арслан хөгшинг довтолж ялна, ганцхан дайралтаар дуусах тэмцлийн талбарт алтан хайрцаган доторхи хоёр нүд нь урагдана, хоёр цэрэг нэг болж үхнэ". Хэдийгээр таарч тохирохгүй үгс байгаа ч эдгээр мөрүүд 2-р Хэнри хааны үхлийг урьдчилан зөгнөсөн мэт. Нострадамусын шавь Жан Дэ Шабини "Францын яанс 1-р төрх" номдоо түүхэн үйл явдлуудыг зөгнөлтэй харьцуулан үзээд "түүнийг нас барснаас хойш 250 гаруй зөгнөл нь биелсэн" хэмээн дүгнэжээ. "Яанс" нь өнгөрсөн ирээдүйг холбогч бурханы нэр юм.

Удалгүй Носртадамусын шавь, залгамжлагч нар түүний амьд ахуйд тохиож байгаагүй үйл явдлын тухай домог зохиох болсон байна. Тухайлбал "нэгэн өдөр залуу санваартантай таарсан Нострадамус гэнэт сөгдөн ёсолж, та ромын эзэн хаан болно гэжээ, залуу сүүлд ромын хаан 5-р Сикстосоор тодорсон" гэх мэт домог яриаг нотлох түүхэн баримт өдийг хүртэл олдоогүй байна. Цаашид Нострадамусын нэр хүнд нэмэгдэхийн хэрээр түүний зөгнөлийг тайлах хүмүүсийн тоо олширч, зөгнөлийн олон янзын хувилбарууд гарах болжээ. Гэхдээ иймэрхүү тайлбар номын тоо түүхэн томоохон үйл явдлуудын үед эрс нэмэгдэж байв. 1789 онд францын хувьсгал тохиож удам залган хаанчлах засаглалын хэлбэр өөрчлөгдөв. 1799 онд Наполеон засгийн эрхийг булаан авч, олон түмэнд найдвар, түгшүүрийг нэгэн зэрэг төрүүлэв. 1812 онд орост довтолж, Франц улс богино хугацаанд уруудан доройтов. Нострадамусыг нас барснаас хойш 200 гаруй жилийн дараа, зөвхөн 18-р зууны сүүлийн хагасыг авч үзвэл дээрх 3 үйл явдлын үед Нострадамусын зөгнөлийг тэдгээртэй холбон тайлбарласан номын хэвлэгдэх давтамж эрс нэмэгджээ. Түүхийг донсолгосон томоохон үйл явдлын нөлөөгөөр улс орны ирээдүй бүрхэг болж, нийгмийг түгшүүр эзэмдэх болгонд Нострадамус нэрд гарч байв.

Нострадамусыг нас барснаас хойш 370 жилийн дараа дэлхийн 2-р дайн эхлэв. Адольф Гитлерийн удирдсан нацист нам зөнч Нострадамусын зөгнөлд тулгуурласан далд тактикийг боловсруулжээ. Дайсан орон Францыг агаараас бөмбөгдөхийн зэрэгцээгээр зөгнөлийн нэгэн хэсгийг хэвлэсэн ухуулах хуудсыг цацав. "6-р бүлгийн 34, Тэнгэрт нисэх галт машин бүслэгдсэн хүмүүсийн их удирдагчдыг цухалдуулхаар ирнэ, дотоодын явуулга гайхалтай байх бөгөөд нухчин дарагдсан хүмүүс цөхрөлд автана". "Германы армийн довтолгоонд францчууд өртөж сүйрэх тавилантай" хэмээн итгүүлэх сэтгэлзүйн дайралт байв. Германчууд мөн нэрт зурхайч Карл Эрнст Крафтаар Нострадамусын зөгнөлийн шинэ тайлбар номыг бичүүлжээ. Зөгнөлийн дундаас 36-г сонгон авч түүхэн баримттай таарсан байгааг нотлон, Гeрманы дайсан улс Английн мөхөл ч аль хэдийн зөгнөгдсөн хэмээжээ. Уг номыг 6 хэлээр орчуулан европын улс болгонд тараав. Тэгвэл Англи ч мөн адил гайхалтай хариу арга хэмжээ авч байсан нь 2008 онд олон нийтэд толилуулагдсан нууц баримт бичгээс тодорхой болжээ. Германы тэнгэрт английн бөмбөгдөгч онгоцноос цацсан ухуулах хуудсанд "Бархасдбади хилэнцийн ордод орох үед том хэмжээний үүр түүнийг сонгосон явдалд гашуудна. Хистагийн төгсгөл ойртоно." хэмээн бичсэн байв. Гэхдээ эдгээр мөртүүд Нострамусын зөгнөлд байдаггүй бөгөөд английн засгийн газрын хүсэлтээр тухайн үед орчин цагийн нострадамус гэгдэж байсан зурхайч Луй Дэ Войлийн зохиосон зүйл байв. 30 сая хүний аминд хүрсэн, хэмжээлшгүй айдас, түгшүүрийн дунд өрсөлдөгч улсууд Нострадамусын нэрийг ашиглан суртал ухуулгын дайн дэгдээж байв. Өмнө нь ихэвчлэн хувь хүмүүс, судлаачид л зөгнөлийг тайлахыг оролдож байсан бол засгийн газрууд тодорхой зорилгын дагуу өөрчлөн тайлбарлаж, нэмж зохиох болсноор дэлхийн хэмжээний хоёр ч удаагийн дайн тохиож, цөмийн зэвсгээр сөргөлдөгч 2 их гүрний өрсөлдөөн ганцхан товчлуурын даралтаар хүн төрөлхтнийг мөхөөх айдаст автуулсан 20-р зуунд "агуу зөгнөгч" "дахин төрөх" болно.

Нострадмус зөгнөлөө өөрийн амьдарч байсан тухайн цаг үеийн түүхэн үйл явдлуудад тулгуурлан бүтээсэн байж болохыг судлаачид нотлодог. Нострадамусын зөгнөлийг зөв "тайлж ойлгох"-ын тулд түүний амьдарч байсан цаг үе болон хуучин франц хэлний тухай мэдлэг шаардагдлагатай. Учир нь тухайн үеийн хэллэгийг орчин үеийнхээр төсөөлөн алдаатай тайлбарлах, хэд хэдэн хэлээр дамжуулан орчуулах явцад утгын өөрчлөлт гарах тохиолдол олон байдаг ажээ. Гитлерийн хүчирхэгжилт, дэлхийн 2-р дайныг зөгнөсөн гэгдэх мөрүүдийг авч үзье. "Сугараас холгүй, ойрын хотод ази африкийн 2 дахь аварга, тэд Райн болон Хистагаас ирсэн гэгдэнэ, орилоон нулимс халина, хуурай газар болон эрэгт". Зөгнөлийг тайлагчид "орилоон нулимс" гэсэн үгсийг "дайн" хэмээн ойлгож, "Хиста"-г "Гитлер" хэмээн тайлжээ. Гэтэл "Хиста" гэдэг нь үнэндээ Дона мөрний эх орчмын газар нутгийн хуучин нэршил бөгөөд "Хистагаас ирсэн" гэдэг нь бие хүний нэр бус, газар нутгийн нэр гэдгийг давхар тодотгоно. 16-р зууны үед тухайн нутаг ази, африкт газар нутгаа тэлж, европт үе үе довтолж байсан Османы эзэнт гүрний эзэмшил байв. Хэрэв "ази африкийн 2 дахь аварга"-ыг энэхүү Османы эзэнт гүрэн гэж үзвэл "Райн болон Дона мөрний зүгээс Османчууд ирж, европт довтолсон" гэсэн утгыг илэрхийлэх бөгөөд ямар нэгэн зөгнөл бус, тухайн үед тохиосон үйл явдлын өгүүлэл төдийгөөс хэтрэхгүй.

Нострадамусын биелээгүй зөгнөлийн томоохон жишээ нь 1999 онд тохионо гэгдэж байсан "хүн төрөлхтний мөхөл" билээ. "1999 оны 7 сард тэнгэрээс аймшигийн хаан ирнэ, Анголмын их хааныг сэрээж Марсын өмнө болон дараах амжилтад эзэмдүүлнэ" хэмээсэн мөрүүд олон хэлээр орчуулагдаж, хүмүүсийг айдаст автуулж байсан нь саяхан. Тэгвэл айдсын хаантай холбогдож, жинхэнэ утгыг үл мэдэх бидэнд түгшүүр төрүүлэх Анголм гэдэг үгний талаар жирийн франц хүнээс асуухад газар нутгийн нэр гэдгийг хэлж өгнө. Үүнээс гадна уг зөгнөлийн үндсэн эхтэй харьцуулж үзэхэд орчуулга ихээхэн алдаатай болсныг Токио их сургуулийн профессор, дундад зууны францын соёлоор мэргэшсэн Отака Ёрио нотлож байна. Үүнд "7 сарын хугацаа (fept mois)"-г "7 сар", "төлбөр төлөх (deffraieur)" -ийг "айдас (d'effraieur)", "3-р сар (Mars)"-ыг "дайны бурхан" хэмээн тус тус алдаж орчуулсан байв. "Анголм (Angolmois)" нь 16-р зууны үеийн францын хаан 1-р Франсуагийн төрсөн нутаг юм.

Зөв орчуулга нь "1999 он магадгүй 3 сар хүртэлх 7 сарын хугацаанд тэнгэрээс мөнгө төлөгч их хаан бууна, 1-р Франсуа шиг их хааныг дахин төрүүлж, сайн хувь тавилангаар эрхшээнэ". "Төлбөр төлөгч их хаан" нь тухайн үед 1-р Франсуатай сөргөлдөж, хэд хэдэн удаа дайтаж байсан 5-р Карлыг илэрхийлсэн байж болно. 1999 хэмээх оныг францын дөрвөн мөрт шүлгийн бичлэгийн дүрэмд захирагдан тохиолдлоор сонгож авсан байх магадлалтай ажээ. Дүрмээр шүлгийн нэг мөрийг 10 үг буюу үеээс бүрдүүлж, 1 болон 3, 2 болон 4-р мөрийн төгсгөлийг холбодог байна. Хэрэв 3-р мөрийг "Angolmois" үгээр төгсгөсөн бол 1-р мөрийг "fept mois"-оор төгсгөж, эхний мөрийн эхлэлд 1999 хэмээх оныг сонгосноор 10 үе бүрдэж байв. Нөгөө талаас тухайн үеийн Франц улсад дайн, зэвсэгт бослогууд удаа дараалан гарч, халдварт тахал дэгдэн, хаант засаглалын эсрэг үзэл бодол газар авч байв. Нострадамус тухайн үеийн нийгмийн эргэлзээг шүлгээр илэрхийлэх тохиолдолд, хаан болон сүм хийдийн эсрэг тэрсэлсэн хэрэгт тооцогдож, амиа алдах эрсдэлтэй учрах тул зориуд ирээдүйг зөгнөсөн хэлбэрээр бичсэн байж болохыг үгүйсгэдэггүй. 3797 он хүртэл тодорхой заасан он тоолол мэт бидэнд ойлгогдох тоонууд нь эдгээр шалтгааны улмаас өсөх дарааллаар санамсаргүй сонгогдсон байх магадлал өндөр юм.

Он тоолол буюу санамсаргүй байдлаар сонгогдсон байж болох тоонуудаас бусдаар Нострадамусын зөгнөлд тодорхой зүйл бараг байдаггүй. Энэ тухай болон Нострадамусын зөгнөлийн талаар зөгнөл, зурхайн зэрэг зан үйлийн хүний сэтгэхүй, оюун санаанд үзүүлэх нөлөөллийг сэтгэлзүйн үүднээс судлаж буй профессор Кикүчи Сатору шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тайлбарыг өгч байна. Нострадамусын зөгнөл ямар ч утгаар тайлбарлаж болохуйц бүрхэг, олон утгатай, тодорхойгүй, эргэлзээтэй үгсийн тусламжтайгаар хүний сэтгэлзүйд нөлөөлөх арга (multiple out)-ыг чадварлаг ашигласан байна. "Италийн ойролцоо нэгэн хаан мэндэлж эзэнт гүрэнд ихээхэн хохирол учруулна, түүнээс хойш түүнтэй хамтрахаас татгалзаагүй хүмүүс ч түүний тухай баатраас илүүтэйгээр алуурчин хэмээн цуурна" хэмээх мөрийг Наполеоны тухай зөгнөсөн хэмээн тайлбарласан байдаг. Гэхдээ энд сэтгэлзүйд нөлөөлөх дээрх арга (multiple out)-ын 2 онцлог тод илэрдэг байна.

Эхнийх нь цаг хугацааг тодорхой заагаагүй, хэдийгээр Италийн ойролцоо гэж байгаа боловч газар нутгийг мөн л тодорхой заагаагүй. Дараагийнх нь мэдээжийн зүйлийг зөгнөсөн байдал юм. Өнгөрсөн түүхийг авч үзвэл бараг бүхий л цаг хугацаанд, бараг бүхий л улс оронд шинэ хаан мэндэлж, хүчирхэгжиж, дайтаж, доройтон мөхсөөр ирсэн байдаг билээ. Харин зөгнөлд итгэгчид зөвхөн өөрсдийн хүссэн, эсвэл үнэмшсэн үйл явдалд хамаатуулан ойлгож, хүлээн авдаг байна. Нөгөө талаас өнгөрсөн цаг үед хамаарах зөгнөлийг үнэн байсан эсэхийг хайх хүмүүс цөөнгүй байдаг бөгөөд зөгнөлтэй төстэй мэт үйл явдал өнгөрсөн түүхээс заавал олддог. Иймэрхүү байдлаар өөрийн үнэн гэж итгэсэн жишээг нотлохын тулд бодит байдлыг сулруулан хуурмагаар ойлгох процессийг нотолгооны гажуудал (confirmation bias) хэмээн нэрлэдэг. Үнэн чанартаа зөвхөн Нострадамусын зөгнөл ч бус бусад төрлийн мэргэ төлөг, зөгнөлүүд хүмүүст үнэн мэт санагдах нь сэтгэлзүйн энэхүү механизмын нөлөө байдаг ажээ.

Ийнхүү Нострадамусын зөгнөл нь ирээдүйг жинхэнээсээ зөгнөсөн зүйл биш бөгөөд түүнээс хойших цаг үеийн судлаачдын өөр өөрсдийнхөөрөө тайлбарласан зөгнөл болж таарна. Тэгвэл Нострадамус яг юуны учираас иймэрхүү зүйл бичиж үлдээх болов гэдэг асуулт тодорхойгүй үлдэнэ. Нострадамус залуудаа тэнүүчилж, өвчин зовлонд учирсан олон хүнтэй уулзан, тахлаар өвчлөгсдийг эмчлэхийг оролцож байхдаа хүмүүсийн сэтгэлзүйн онцлогуудтай тодорхой хэмжээгээр танилцаж байв. Аливаа зүйлд суралцах болон утга зохиолын авьяастай тэрээр зурхайн номноос гадна хоол, гоо сайхны зааварчлага бүтээж амь зуулгаа залгуулж байсан ч сүүлд зөгнөлийн номоор олонд танигдсан нэрт зохиолчийн дүр төрхийг агуулах болжээ. Энэ бүхэнд тулгуурлан үгийн урлагийн тусламжтайгаар ирээдүйн биднийг ч өөрийн зөгнөлд итгүүлж, гайхашруулах зорилготой байсан байж магадгүй юм. Нострадамусын зөгнөлийн дийлэнх хэсэг нь хар бараан үйл явдлыг дүрсэлсэн байдаг. Иймдээ ч айдас, түгшүүр төрүүлэм үгсийг олноор ашиглажээ. Тухайлбал "тэмцэл" хэмээх үг 107 удаа, "цус" 115 удаа, "үхэл" 153 удаа тус тус дурдагдсан бол бусад сүнс, чөтгөр, хямрал, тахал зэрэг сэтгэл тавгүйтүүлэм үгс олон удаа давтагдсан байдаг.

Бид зөгнөлүүд дундаас сүйрэл, мөхөл, үхэл зэрэг бараан зүйлсийг илүү хүндээр тусгаж авдаг. Үүнд бидний сэтгэлзүйн нэгэн гайхалтай механизм нөлөөлж байв. Жишээ 1. Өмнөд солонгосын нэгэн шашны бүлгийн тэргүүлэгч Лий Чамни 1992 оны 10 сарын 28-ны оройн 11 цагт дэлхийн сүйрэл ирж, зөвхөн итгэлтэй шүтэн бишрэгчид л амьд үлдэнэ хэмээн зарлажээ. Тухайн үед солонгос даяар 8000 гаруй итгэгч гудамжинд гарч эмх замбараагүй байдал үүсгэснээс цагдаагийн хүчнээс гадна армийг дайчлах хэрэг гарсан байна. Гэвч дурдсан өдөр юу ч болсонгүй, шашны бүлэг андуурснаа зарлаж, тарсан байна. Жишээ 2, 1997 оны 3 сарын 26-нд АНУ-ын Сандиэго хотод Сэбэнзгэйт хэмээх шашны бүлгийн итгэгч 39 хүн хамтаар амиаа хорлосон байна. Бүлгийн удирдагч Маршал Аплвайт тухайн үед ойртон ирсэн сүүлт од дэлхийг сөнөөх тул бузартсан бие махбодио орхихийг итгэгчиддээ тушаасан байв. Иймэрхүү байдлаар сүйрэл, мөхлийн тухай зөгнөлүүд түүхэнд олон гарсан боловч бүгд биелээгүй байдаг. Гэвч бид шинэ шинэ зөгнөл гарах бүрийд итгэсээр байдаг билээ. Мөхлийн тухай онолыг шашны янз бүрийн урсгалууд номлодог, сүсэг бишрэлтэнгүүд хожим сайн төрөл олохын тулд зөв амьдрах шаардлагатай гэх зэргээр сэтгэлзүйн нөлөөллийг хүртэж байдаг. Тэгвэл хар бараан зөгнөлд итгэх хандлага шүтлэггүй хүмүүсийн дунд ч өргөнөөр ажиглагддаг бөгөөд үүнд бидний сэтгэлзүйн хэд хэдэн онцлог мехнизм нөлөөлдөг байна.

Бид ирээдүйд тохиолдож болох сайн зүйлсээс илүүтэйгээр саар муу зүйлд анхаарал хандуулдаг. Энэ нь саар муу зүйлд эртнээс бэлтгэлтэй байвал тохиох тухайн үед нь өөрийн сэтгэлзүйд тусах сөрөг нөлөөллийг багасгана гэсэн итгэл буюу сэтгэлзүйн хамгаалах механизм (psychological defense mechanism)-ийн нөлөө юм. Маш чухал шалгалтын өмнөх сэтгэлзүйн байдлыг төсөөлж үзье. Олон хүн шалгалтын үр дүн тааруу байхаас эмээдэг. Хэрэв хангалттай өндөр оноо авна гэж найдаж байтал бодит байдалд тааруухан байвал бидний сэтгэлзүйд ирэх цохилт (гутрал) харьцангуй их байна. Харин шалгалтын оноо тааруу байж магад гэж бодож байгаад адил үр дүн гарсан тохиолдолд сэтгэлзүйн хувьд урьдчилан бэлтгэлтэй байх учир сөрөг нөлөө багатай байна. Эсрэгээр үр дүн сайн байвал амтлах баяр хөөр хэд дахин нэмэгддэг. Өөрөөр хэлбэл хүн ирээдүйд тохиож болох сөрөг зүйлд бэлтгэлтэй байхын тулд хамгийн муу үр дагаврыг өөрийн мэдэлгүйгээр хүлээж авах хандлагатай байдаг байна.

Хүмүүс бид үргэлж ямар нэгэн түгшүүрт автаж байдаг. Үүнийг өөрөө мэдэрч байгаа ч яг юунаас шалтгаалж байгаа, яг юунд санаа зовж байгаагаа тодорхой мэддэггүй. Харин иймэрхүү ойлгомжгүй, түгшүүртэй байдал, сэтгэл зовнилийг ямар нэгэн хэлбэрээр илэрхийлж байж тайвширдаг. Өөрөөр хэлбэл хүн тодорхойгүй түгшүүрт ямар нэгэн тодорхой хариултыг яг таг оноон өгч, танин мэдэхүйн тодорхойгүй зөрчлийг багасгадаг (reduction in cognitive discord) байна. Тухайлбал тамхи татдаг хүмүүс эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөтэйг нь мэдэх хэдий ч тэр болгон тамхиа хаяж чаддаггүй. Ийм тохиолдолд тамхинд дуртай гэх сэтгэл, тамхи эрүүл мэндэд муу гэх мэдээлэл түүний сэтгэл дотор зөрчилдөж байдаг. Энэ нь танин мэдэхүй зөрчилдөж байгаа хэрэг бөгөөд үүнээс үүдэн сэтгэл тавгүйтдэг. Тэгээд зөрчлийг шийдвэрлэх үүднээс өөр төрлийн мэдээллийг эрж хайн, тамхи татсан ч урт насласан хүн бий, тамхинд ч бас ашигтай тал бий гэх мэтээр өөрийн сэтгэлийн түгшүүрийг зөөллөх мэдээллийг илүү их хүлээж авдаг.

Хар бараан зөгнөлд итгэгчдэд сэтгэлзүйн дээрх 2 механизм нөлөөлдөг байна. Хүн болгонд ирээдүйн цалин орлого, эрүүл мэнд, хайр сэтгэлийн талаар сэтгэлдээ ямар нэгэн түгшүүрийг агуулж байдаг. Энэ нь хүний амьдралын туршид салахгүй дагах бөгөөд хүн өөрөө түүнээс бүрэн хагацаж чадахгүй. Учир нь бид ирээдүйгээ мэдэхгүй, бидний ирээдүй тодорхойгүй. Зовнил, түгшүүр байгаад байдаг, гэтэл шалтгааныг нь яг тэр гээд хэлж чаддаггүй учир зөрчил үүсдэг. Зөрчлийг тодорхой хэмжээний хичээл зүтгэл гаргаж байж арилгаж болно. Тэгвэл хичнээн хичээсэн ч түгшүүрээс салж чадахгүй, эсвэл хичээхийг хүсдэггүй хүмүүс юу хийх вэ. Тэд зөрчлийн шалтгааныг, сэтгэл зовнил, тодорхойгүй түгшүүрийн шалтгааныг хаа нэгтээгээс эрж хайж эхэлдэг. Тэгээд ямар нэгэн зүйлд оноож, би үүнд санаа зовж байсан юм байна хэмээн тайвшрах бөгөөд тэр нь ихэнхдээ хар бараан зөгнөл, мэргэ, төлөг байдаг ажээ. Энэ нь хичээл зүтгэл гаргалгүйгээр, түгшүүрээс салах хамгийн хялбар арга юм.

Гэхдээ хэдийгээр сэтгэлзүйн хувьд сөрөг зүйлд бэлтгэлтэй болох боловч зарим тохиолдолд шашны бүлэглэлүүдийн дээр дурдсан жишээ мэтээр сөрөг үр дагаварт хүргэж болзошгүй. Мөн хэт итгэсэн хүний өөрийнх нь үйлдэл өөрийнх нь ухамсараас хамааралгүйгээр өөрчлөгдөж, зөгнөлийн дагуу үйлдэл хийгдэхэд хүргэж магадгүй талаар эрдэмтэд анхааруулдаг. Үүнтэй дүйцэх тохиолдол ч түүхэнд гарч байжээ. 1939 он, Нацист германы удирдагчдын нэг Геббэлсийн эхнэр Магда 1922 онд хэвлэгдсэн Нострадамусын зөгнөлийн тайлбар номыг уншиж байв. Тэнд Герман, Англи, Франц, Польшийг хамарсан их дайн 1939 онд эхлэнэ хэмээн зөгнөсөн мэтээр бичигдсэн байв. Үнэндээ Герман тэр үед Польшийг эзлэхээр бэлтгэж байсан ч бусад улс руу дайрах төлөвлөгөөгүй байв.

Зөгнөл үнэн гэдэгт итгэсэн Магда дээр дурдсан Хистагийн тухай мөрүүдийг олж уншаад догдлон байж нөхөртөө мэдэгджээ. Энэ тухай дуулсан Геббэлс нацизм, гитлерийн гэрэлт ирээдүйн баталгаа хэмээн итгэж, нийт ард түмэнд сурталчилснаар дэлхийн дайн эхэлжээ. Хэрэв энэ үнэн бол зөгнөл өөрөө хүнийг удирдаж өөрийгөө биелэл болгосон гэмээр. Хар бараан зүйлд итгэсэн нэгэн нэгэнт ирээдүйгүйгээс хойш сүүлчийн хүслээ гүйцээлдүүлнэ хэмээн гэмт үйлдэл хийж ч магад. Эсвэл сэтгэл санаагаар унаж, амьдралаас уйдах хүн ч гарч магад. Өөрийгөө олон өнцгөөс харж, гаднаас хүлээн авах дутуу дульмаг, хуурмаг мэдээлэлд хэт автаж, түүнд жолоодогдохгүй байх нь чухал юм. Хар бараан зөгнөл жинхэнээсээ биелэх үү, эс биелэх үү, зөвхөн таны, бидний дотоод сэтгэл шийдэх хэрэг ажээ.

эх сурвалж; NHK болон Nippon TV

Хурдны замын хий үзэгдлийн учир

2015-03-12T20:26:00.001+09:00

Японы нийслэлийг Нагоя хоттой холбосон хурдны зам ашиглалтад орсноос хойш 30-аад жилийн хугацаанд уг замын нэгээхэн хэсэг жолооч нарын анхаарлыг татах болжээ. Токио хотоос 65 км зайд байрлах замын хэсэгт 400 гаруй удаа осол гарч олон арван хүн амь, нас эрүүл мэндээрээ хохирсон байна. Замын тэр хэсгийн эргэн тойронд цөөнгүй тооны оршуулгын газар байрлаж байсан нь үхэгсдийн сүнс жолооч нарыг осолд оруулж байна хэмээх цуурхал тарахад хүргэжээ. Шалтгааныг тодруулахаар зорьсон судлаачид тус улсын авто замын аюулгүй байдлын судалгааны төвд хандахад ойролцоох газрынх нь үнэ харьцангуй хямд байдаг тул хурдны замыг оршуулгын газрын дэргэдүүр байгуулах тохиолдол элбэг байдаг гэсэн байна.

Мөн замын уг хэсэг эс үсэг (s) хэлбэрийн огцом эргэлттэй, замын налуу 5-аас дээш хувь байсан нь осолд хүргэж болох нэгэн нөхцөл байв. Ослын зураг, баримтуудыг шалгаж үзэхэд дийлэнх осол замын огцом эргэлт дээр тохиолдсон байжээ. Судалгаагаар хурдны замын ослын 70% нь шулуун замд тохиолдох "хурдны замын гипнози" хэмээх үзэгдлээс үүдэлтэй байдаг байна. Өмнө нь өгүүлж байсанчилан, сүнс дуудахтай адилаар хүний анхаарал ямар нэгэн зүйлд төвлөрөх үед үүсэх гипнозын үзэгдэл хурдны замд ч бас тохиодог байна. Үзэгдэх орчинд онцын өөрчлөлтгүй, шулуун замын нөхцөлд удаан хугацаагаар машин жолоодох тохиолдолд жолоочын их тархинд өгөгдөх цочрол үгүй болж, хагас нойрмог байдалд шилждэг. Жолооч болгонд тохиолддог, тодорхой хугацаагаар машин жолоодох үед хүчтэй нойр хүрдэг явдал нь уг үзэгдэлтэй холбоотой бөгөөд энэ үед жолоочийн тархинаас альфа долгион ялгардаг байна.

Судлаачид тархины долгион хүлээн авагч төхөөрөмж суурилуулан жолоодлогын туршилт хийсэн байна. Энэ үед хамт зорчиж буй хүн жолоочтой яриа өдөхгүй бөгөөд жолоочын анхаарал өмнөх замаас өөр зүйлд төвлөрөхгүй. Туршилтын үед жолоодлого эхэлснээс хойш 30 минутын дараа жолоочийн тархинаас альфа долгион ялгарч эхэлжээ. 3 цагийн дараа жолоочийн нүдний цавчилт нэмэгдэж, нүдээ хагас аньсан буюу хагас нойрмог байдалд шилжсэн байна. Жолооч хэдийгээр сэрүүн байгаа мэт харагдах боловч тархи нь нойрсож, "хурдны замын гипнозид" орсон тул туршилтыг зогсоожээ. Үнэндээ Токио хотоос осол олонтоо тохиох хурдны замын хэсэг хүртэлх 65 км зам бараг шулуун байв. Уг замаар зорчих явцад "хурдны замын гипнозид" орсон жолооч нар огцом эргэлт таарсан хэсэгт осолд өртөх нь элбэг байжээ.

"Хурдны замын гипнози"-д орсон жолооч нар зарим үед ослын нөхцөл үүссэнийг мэдрэхгүй байх тохиолдол бий. Эмч мэргэжилтэй А автомашин жолоодож байхдаа өөрийн мэдэлгүй гипнозид орж, түүнд машин нь гэв гэнэт хэвийн бус мананд хүрээлэгдсэн мэт санагджээ. Манангаас гарах үедээ урдах шилэн дээр нь цусны толбо тогтсон байгааг харж, огцом тоормослосон байна. Учир нь тэр хүн мөргөснөө огт мэдээгүй байв. Иймэрхүү тохиолдолд жолооч нар гипнозид орж байгаа нь өөрт нь мэдрэгдэхгүй тул удаан хугацааны жолоодлогын үед тодорхой хугацааны давтамжтайгаар амарч, нойроо сэргээх шаардлагатай байдаг ажээ.

Жолооч нарт түгээмэл тохиолдох учир битүүлэг үзэгдлийн нэг нь агаарт хөвөх сүнс юм. Жолооч Б харанхуй болсон хойно хурдны замаар давхиж явав. Гэнэт машиных нь урд хүн гарч ирэх шиг санагдаж огцом тоормосложээ. Гэвч сайн санавал уг хүн газраас 3м орчим өндөрт хөвж байв. Замын уг хэсэг хэдийгээр шулуун боловч бороо болон манантай үед олон удаа осол гарч, 20 гаруй хүн амиа алджээ. Гэвч хий үзэгдлийн шалтгаан ямар нэгэн сүнсэнд бус, манантай үед тохиох "брокен спектр" үзэгдлийн үр дүн байв. Манантай үед уулын оргилд гарсан уулчид гэрлээр хүрээлэгдсэн аварга хүний сүүдэртэй таардаг.

Энэ дүрс тухайн уулчны өөрийнх нь сүүдэр манан дотор байх 1 микрон хэмжээ бүхний усны дусалд хүрч, дүрслэгдсэнээр үүсдэг байна. Уг үзэгдэл европын Брокен ууланд анх ажиглагдсан байна. Жишээнд дурдаж буй ослын газрын ойролцоох утасны бүхээг зам дээгүүр хөндлөн гарсан төмөр замаар зорчих галт тэрэг, мөн эсрэг урсгалаар ирж буй машины гэрлийн нөлөөгөөр манантай үед сүүдэртэж, жолоочын урдуур хөвөх мэт дүрсийг үүсгэж байжээ. Зохиомол манан үүсгэх туршилт хийж үзэхэд утасны бүхээг мөн адил агаарт хөвөх дүрс үүсгэж байв.

Бидний нүд бараг байнга шахуу харааны хуурмаг мэдэмжийг үүсгэж байдаг. Энэ үзэгдэл хурдны зам дахь хий үзэгдлийн түгээмэл шалтгаан болохыг тогтоожээ. Бид нэгэн чиглэлд урсах мэт хөдөлгөөнийг тодорхой хугацаанд ажиглаад хөдөлгөөнгүй өөр зүйлд харцаа шилжүүлэхэд уг зүйл хөдлөж байгаа мэт харагддаг. Гэрэлтүүлэггүй, харанхуй замд алсын ямар нэгэн гэрлийг удаан хугацаанд харсны дараа уг гэрэл өөрийг нь дагаж байгаа мэт сэтгэгдэл төрөх нь элбэг (манайд ч бас) тохиолддог. Хүний их тархины зарим хэсэгт мэдээлэл боловсруулах чадвар алдагдаж, хуурмаг мэдрэмж үүсэх уг үзэгдлийг Роберт Адамс хэмээх эрдэмтэн 1834 онд хүрхрээг ажиглах үедээ илрүүлжээ.

Хурдны замын гипнозид нэгэн чиглэлийн хөдөлгөөн нэмэгдвэл зам засварын тэмдэглэгээ зэрэгт дүрслэгдсэн хүний дүрс хөдлөх мэт харагддаг байна. Мөн сүүдрийн хөдөлгөөний үзэгдлийн нөлөөгөөр замын хажуугийн шонгууд хөдлөж, машиныг даган гүйж байгаа мэт харагддаг. Энэ үзэгдлийн бидний сайн мэдэх нэг жишээ нь зузаан номын хуудасны буланд зурсан зургаар хөдөлгөөнт дүрслэл үүсгэдэг жишээ юм. Хурдны замд тохиох хий үзэгдлийн учрыг ийнхүү хүний харааны мэдрэмжийн механизм, гипнози, физикийн бусад үзэгдлээр бүрэн тайлбарлах боломжтой юм байна.

Үүнээс гадна бидний байх ёсгүй хэмээн итгэдэг зүйлс хий үзэгдлийн шалтгаан болох тохиолдол бий. Нэгэн замын хажуугаар орой болгон цагаан хувцастай эмэгтэй хүний сүнс алхаж явдаг тухай цуу яриа тарсан байна. Жолооч В элдэв сүнс сүүдэрт итгэдэггүй нэгэн боловч яг тэр газарт эмэгтэйн сүнсийг өөрийн нүдээр харжээ. Хэдийгээр жихүүдэс төрж байсан боловч машинаа зогсоогоод алхаж буй сүнстэй нүүр тулан уулзсан байна. Гэтэл ямар нэгэн сүнс бус ойролцоо амьдардаг нэгэн эмэгтэй орой унтахынхаа өмнө салхилах замаа тохиромжгүй байдлаар сонгож авсан нь явган хүн орохыг хориглодог хурдны зам байсны улмаас жолооч нарыг төөрөгдүүлэхэд хүргэжээ.

эх сурвалж; Nippon TV

30 жилийн дараа бид хэд наслах вэ

2015-01-18T19:26:00.000+09:00

Шинэ 2015 он, анагаах ухааны түүхэн дэх шинэ хувьсгалын эхлэлийн жил болно хэмээн эрдэмтэд нотлож байна. Энэхүү хувьсгалын үр дүнд 30 жилийн дараа гэхэд хүний дундаж наслалт 100-д хүрнэ. Бид хөгшрөлтийн механизмыг нээж, түүнийг зогсоох аргыг танин мэдсэнээр эрүүл, залуу хэвээр урт наслах боломж нээгдэж байна. Технологийн дэвшлийн нөлөөгөөр хорт хавдрын эмчилгээг үндсээр нь өөрчлөхөд бэлэн болов. Хүнийг өвчлөхөөс нь өмнө өвчний үндсийг илрүүлж устгах урьдчилан сэргийлэх эмчилгээний суурь тавигдаж эхэллээ.

Бидний насны тоог хязгаарлахад хүргэдэг хамгийн том саад нь хөгшрөлт юм. Гэвч энэ саадыг давахад тун ойртож байна. Өнгөрөгч оны 11 сард зохион байгуулсан нэгэн симпозиумд урт наслалтын судалгаагаар дэлхийд тэргүүлэгч эрдэмтдийн хийж буй судалгааны үр дүнг танилцуулав. Эдгээрийн дундаас хамгийн их анхаарал татсан зүйл нь хөгшрөлтийг удаашруулж, насыг уртасгах чадвартай гэгдэж буй Эн Эм Эн (NMN) хэмээх бодис юм. Уг бодисыг нээсэн Вашингтон их сургуулийн профессор Имай Шиничиро чихрийн шижин өвчнөөс үүдэн өөхөлж таргалсан хулганад Эн Эм Эн-ийг долоо хоногийн турш уулгаж туршихад цусан дахь глюкозын хэмжээ хэвийн хэмжээнд хүрч, өвчин бүрэн эдгэсэн байв. Түүгээр ч зогсохгүй уг хулгана ердийн хулганаас 16% урт наслажээ. Чихрын шижин өвчин ихэнх тохиолдолд хөгшрөлтийн улмаас нойр булчирхайн ажиллагаа алдагдсанаас шалтгаалж үүсдэг байна.

Хөгшрөлтийг амьд биетийн хувьд зогсоох боломжгүй, заавал дайрах ёстой зүйл хэмээн бид ойлгосоор ирсэн. Тэгвэл компьютерийн тооцоолох чадварын өсөлт энэхүү хэвшмэл ойлголтыг эвдэх үүд хаалгыг нээв. Генийн мэдээллийг унших хурд 20 жилийн дотор 1 сая дахин нэмэгдэв. Хүний геномыг тайлах ажиллагаанд огцом дэвшил гарч, урт наслалтын ген оршин байгааг нээгээд байна. Сиртуин (sirtuin) хэмээх 7 төрлийн гени ердийн нөхцөлд идэвхгүй төлөвт байдаг. Хэрэв түүнийг ямар нэг аргаар сэргээвэл эсийн энергийн эх сурвалж болох митохондрыг идэвжхүүлж, эсийн хөгшрөлтийг зогсооно. Сиртуин генийг сэргээх бодисыг профессор Имай 8 жилийн өмнө нээжээ. Эн Эм Эн нь ямар ч амьтны биед байдаг, эсийн доторхи витаминтай төстэй бодис боловч нас ахих тусам түүний хэмжээ багасдаг байна. Харин хэмжээг зохиомлоор нэмэгдүүлснээр хөгшрөлт удааширч, наслалтай холбоотойгоор ажиллагаа нь алдагдсан эрхтэн дахин сэргэдэг ажээ.

Эн Эм Эн нь эмчлэгдэх боломжгүй гэгдэж байгаа өвчинг эмчлэхэд ашиглагдах магадлал тун өндөр байна. Тухайлбал тархи хөгширч, мэдрэлийн эсүүдийн тоо цөөрснөөс үүдэх Алцгеимер өвчний эхний шатанд хэрэглэснээр өвчлөлийн явцыг эрс сааруулах боломжтойг хулгана дээр хийсэн туршилтууд харуулж байна. Ийм төрлийн эмчилгээнд чиглэсэн судалгаа энэ оноос эхлэн эмнэлгийн нөхцөлд хүний биед хийгдэж эхлэх гэж байна. Эм үйлдвэрлэгч нар ч Эн Эм Эн-ийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх технологийг бие даан боловсруулжээ. Судалгааны зорилгоор ашиглагдах уг бүтээгдэхүүний 0.1 грам нь одоогоор 400 доллараар үнэлэгдэж байна.

Эн Эм Эн-ий боломж зөвхөн үүгээр хязгаарлагдахгүй бөгөөд бидний туйлын мөрөөдөл болох залуужих хүслийг биелүүлэх боломжтой нь тодорхой болов. Харвардын их сургуулийн профессор Дэвид Сэнклеир Эн Эм Эн-ийн залуужуулах нөлөөг нээгээд байна. 22 сартай хулганад 7 хоног уулгаж туршихад бие махбод нь 6 сартай хулганатай адил болон залуужжээ. Үүнийг хүнээр зүйрлэвэл 60 настай хүний бие махбодийн залуужилтыг илэрхийлэх эсийн идэвхжлийн түвшин 20 настай хүнийхтэй адил болсон хэрэг юм. Хүний тархины Гипоталамус (Hypothalamus) биеийн бүхий л эрхтэнд хөгшрөлтийг зогсооход чиглэсэн хүчтэй дохиолол илгээж байдаг нь сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болсон. Гэхдээ энэ дохиоллын хэмжээ бас л насжилттай холбогдон буурдаг байна. Эн Эм Эн-ийн үйлчилгээгээр уг дохиоллын хэмжээг нэмэгдүүлж байгааг тогтоожээ. Хэрэв судалгаа цаашид амжилттай үргэжилвэл хөгшрөх, насан өтлөх хэмээх ойлголт арилж, 90, 100 насласан ч 20 настны адил залуу бие махбодио хадгалж чадах ажээ.

Урт наслахад тулгарах бас нэгэн томоохон саад нь өвчин юм. Гэвч яг л тэсрэх мэт хувьсан өөрчлөгдөх технологийн хөгжлийн ачаар бид энэ саадыг давах боломж нээгдэж байна. Супер компьютер дэх виртуал зүрхний тусламжтайгаар мэс заслын өмнө өвчтний зүрхний симуляци хийх, робот болон хиймэл оюун ухаан өнгөрсөн цаг үеийн өвчний түүхээс хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний аргыг сонгох, өндөр мэдрэмж бүхий нарийн төвөгтэй эд ангиудыг зүрхний хананд байрлуулж, зүрхийг зогсохоос нь өмнө ажиллагааг дэмжих цаг тийм ч их хол биш юм. Үйлдвэрлэлийн технологийг шинэ түвшинд хүргэсэн гурван хэмжээст хэвлэгч эрхтэн шилжүүлэх суулгах эмчилгээнд хувьсгал хийхэд бэлэн болов. Одоогийн байдлаар эсийг хавтгай хэлбэрээр өсгөвөрлөж, эмчилгээнд ашиглаж байна. Тэгвэл Вэйст Форест их сургуулийн нөхөн сэргээх эмчилгээний төвд хүний эсийг өсгөвөрлөн, хуруу зэрэг хэд хэдэн төрлийн эд эрхтэнг туршилтын хүрээнд хэвлэж байна. Тус төвийн захирал Антониа Атала яс, судас, мэдрэлийн судал бүхий төрөл бүрийн гурван хэмжээст эрхтэн үйлдвэрлэн, эмчилгээнд ашиглахад 15 жил байхад л хангалттай гэв.

Наслалтад саад болох өвчнүүдийн дундаас биднийг хүчин мөхөсдүүлж буй хамгийн том дайсан нь хорт хавдар юм. Тэгвэл хорт хавдрын эсрэг тэмцэлд эргэлт гарахад бэлэн болоод байна. АНУ-ын Сиэтл хотын төв эмнэлэгт саяхан хийгдсэн хорт хавдрын мэс засалд хамгийн сүүлийн үеийн робот ашиглав. 83 настай өвчтний биед учрах эрсдлийг тооцвол уламжлалт аргаар мэс засал хийх боломжгүй. Тодорхой зайд байрлах эмчийн гарын хөдөлгөөнөөр удирдах Да Винчи роботын 3 гар хүний хувьд байж боломгүй уян хатан хөдөлгөөнийг үзүүлж байна. Нүдэнд үл үзэгдэх нарийхан судсыг ногоон өнгөөр гэрэлтүүлэх технологи давхар ашиглагдаж, цус алдалтыг байж болох хамгийн бага хэмжээнд хүргэжээ. Ердийн нөхцөлд хагас цаг шаардагдах мэс заслыг Да Винчи 3 дахин богино хугацаанд төгс гүйцэтгэв.

Хорт хавдрын эмчилгээг үндсээр нь өөрчлөх шинэ арга тун удахгүй эмчилгээнд нэвтрэх гэж байна. Токио их сургуулийн профессор Катаока Кацүнноригийн бүтээсэн наномашин мм-ийг 200 мянга хуваасны нэгтэй тэнцэх хэмжээний, нүдэнд үл үзэгдэх зүйл юм. Полимер хэмээх өндөр молекулт нэгдэлд эм шингээвэл түүнийг автоматаар хүрээлж, капсул хэлбэртэй болохоор зохион бүтээжээ. Ердийн үеийнхээс 1000 дахин их агууламж бүхий эмийг агуулах микро тэсрэх бөмбөг өвчний голомтыг онилж, найдвартай устгах чадвартай. Хорт хавдар элгэнд нь үсэрхийлж 3 сараас илүү амьдрах боломжгүй гэгдсэн өвчтөнд хийсэн эмнэлгийн туршилтаар хавдрын 90%-ийг устгаж, өвчтөн 1 жилээс илүү хугацаанд амьдарч байна. Наномашиныг хорт хавдрын ердийн эмтэй харьцуулахад өвчтний биед үзүүлэх сөрөг нөлөө бараг байхгүй. Ердийн эм судасны ханаар шингэж эрүүл эст хүртэл довтолдог бол наномашин хавдрын эсийг таньж зөвхөн түүнд довтолдог байна. Наномашины гадаргад бэхэлсэн лиганд (Ligand) хэмээх бодис хорт хавдрын эст агуулагдах уурагт харилцан үйлчилдэг. Хорт хавдрыг бүрэн ялах найдлага төрүүлж буй наномашины эмнэлгийн туршилт сүүлийн шатандаа ороод байгаа бөгөөд цаашид хавдрыг үсэрхийлэх, дахихаас найдвартай сэргийлж, наслалтыг уртасгах нэгэн чухал нөхцөл болох юм.

Технологийн дэвшлийн үр дүнд эмчилгээний цоо шинэ салбар бий болох гэж байна. Энэ нь хүний биеийг өвчлөхөөс нь өмнө өвчний үр үндсийг устгах урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ юм. Үүнд зүрхний цохилт, биеийн хэм, цусны үзүүлэлтүүд зэрэг их хэмжээний мэдээлэл (big data)-ийг ашиглана. 5 см хавтгай дөрвөлжин талбайд 144 эд ангийг суулгасан электрон арьс (e-skin)-ны тусламжтайгаар цусан дахь хүчилтөрөгчийн агууламжаас авахуулаад булчингийн хөдөлгөөн хүртэл олон төрлийн үзүүлэлтийг 24 цагийн турш хянаж, ямар нэгэн сэжиг илэрвэл хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар анхааруулга өгөх систем бүрдүүлэхийг зорьжээ. Мөн их хэмжээний мэдээлэл хүний нас барах хугацааг урьдчилан таамаглах хэмээх гайхалтай зүйлийг биелэл болгоход хүргэнэ.

Эстоний Тарту их сургуульд тус улсын хүн амын төрснөөс нь авахуулаад насан эцэслэх хүртэлх эрүүл мэндийн мэдээллийг цуглуулан судлаж байна. Тухайлбал 5200 хүний цусны дээжээс эрүүл байсан ч богино хугацаанд өвчилж нас барсан 500 хүний дээжийг онцгойлон судлаж, хэдийгээр үхлийн шалтгаан өөр өөр байсан ч адил төстэй шинж тэмдэг илэрч байсныг тогтоожээ. 42 настай эрүүл эмэгтэй цусны цагаан бөөмийн өвчнөөр гэнэт өвчилж 2.5 жилийн хугацаанд нас барсан байна. Мөн 32 настай эрүүл эрэгтэй зүрхний өвчнөөр 1 жилийн дотор нас баржээ. Энэ 2 хүн өөр өвчнөөр нас барсан боловч цусан дахь 4 төрлийн бодисын үзүүлэлтээр адил байв. Цусанд ДНХ, уураг зэрэг олон төрлийн нэгдэл агуулагдаж байдаг. Эрүүл байсан ч гэнэт өвчилж богино хугацаанд нас барсан хүмүүсийн цусан дахь 4 төрлийн бодис (Alb, VLDL-D Gp, Cit)-ын агууламж хэт өндөр байжээ. Гэхдээ одоогоор нарийн учир шалтгааныг тодруулж амжаагүй байгаа бөгөөд тус их сургуулийн судалгаа үргэлжилж байна.

Наномашиныг ч мөн адил урьдчилан сэргийлэх эмчилгээнд ашиглахаар төлөвлөжээ. Профессор Катаока судалгаандаа олон улсын эрдэмтэдийг урьж, хүний бие дэх өөрчлөлтийг наномашин мэдрэх, түүнийг арьсанд суулгасан чилээр дамжуулан эмчид мэдээлэх систем бий болгох, цаашид өвчний төрөл зүйлд тохируулан янз бүрийн эмээр үйлчлэх чадвартай супер (универсиал) нано машин бүтээхээр зорьж байна. Эрүүл үеэс нь эхлэн хүний бие дотор цусны урсгалтай хамт эргэлдэж, илэрсэн өвчний үндсийг тэр дор нь устгах, өөрөөр хэлбэл хүний бие доторхи эмнэлэг бодит байдал болох цаг холгүй бизээ.

Хөгшрөлтийг зогсоож, өвчинг найдвартай эмчилж, тэр ч байтугай урьдчилан сэргийлж, наслалтын хязгаарыг давах гэж буй анагаахын шинжлэх ухаан хорт хавдрын эмчилгээнд ч шинэ амжилт олсоор байна. Харвардийн их сургуулийн профессор Мэтью Маерсоны удирдсан судалгааны баг супер компьютер ашиглан хорт хавдрын генийн мутацын хэлбэрүүдийг судалж байна. Тэд элэгний хавдрын генийн мутацын 15000 хэлбэр байгааг тогтоожээ. Ийнхүү хавдрын нуугдмал төрхийг илрүүлж түүнтэй хийх тэмцэл шинэ шатанд хүрч байна. Хорт хавдрын эмчилгээнд гарч буй дэвшлийн үр дүнд америкт уг өвчнөөр нас барагсдын тоо жил ирэх тусам буурсаар байна. Япон улс бараг 800 сая долларын хөрөнгө оруулалт бүхий наномашины судалгааны төвийг байгуулж, тун удахгүй ашиглалтад оруулах гэж байна. Технологийн дэвшлийн ачаар хөгжингүй орнуудад хүний дундаж наслалт хоног тутам 5 цагаар нэмэгдэж байгааг та мэдэх үү. 30 жилийн дараа, 2045 он гэхэд дундаж наслалт 100-д хүрэх нийгэмд та хэрхэн амьдрах вэ.

эх сурвалж; NHK

Эмнэлэгт тохиолдох нууцлаг үзэгдлийн учир

2014-08-16T03:21:00.001+09:00

25 настай, сувилагч эмэгтэй А-д эмнэлгийн подвалаас донорын цус авахын тулд цогцос хадгалах өрөөний хажуугаар өнгөрөх нь тийм ч тааламжтай зүйл биш байв. Ялангуяа энэ удаагийнх шиг шөнө дунд, бүдэг гэрэлтэй урт хонгилыг туулна гэхээс жихүүдэс төрнө. А алхаагаа хурдасган цогцос хадгалах өрөөний хажуугаар хурдхан өнгөрхийг хичээсэн боловч учир битүүлэг чимээ сонсогджээ. Яг л талийгаачийн хойдхыг даатгах мэт нэгэн хэвээр үргэлжлэн унших маанийн дуунд цочирдсон тэрээр нэг ч хүнгүй подвалын хонгилоор гүйн оджээ.

24 настай, сувилагч эмэгтэй Б шөнө дунд хийсэн яаралтай мэс заслын дараа багагүй ядарч, сувилагчдын өрөө лүү ганцаараа явж байхдаа өвчтний цахилгаан тэргэнцэр замд нь байгааг олж харжээ. Тэргэнцрийг байх ёстой газар нь хүргэе хэмээн дөхөж очихдоо өмнөх өдөр нь нас барсан өвчтөн хэрэглэж байсан болхыг анзаарахын хамт алхаа нь өөрийн эрхгүй удааширсан байна. Гэтэл хоосон тэргэнцэр түүнийг чиглэн гэнэт ухасхийн хөдлөв. Яг л талийгаач өвчтөн амьд ахуйнх шигээ тэргэнцэрт суун жолоодох мэт түүнд санагджээ.

Тархинд нь цус харваж, эрчимт эмчилгээний тасагт ирсэн өвчтөн шөнийн 2 цагт нас баржээ. 23 настай сувилагч эмэгтэй В эмчилгээний дараах багаж хэрэгслийг хурааж, цэвэрлэгээ хийхээр хөрч амжаагүй цогцостой хоёулхнаа байв. Гэнэт хэн нэгний гар мөрөнд нь хүрэхийг мэдэрч, эргэж харсан боловч дөнгөж саяхан нас барсан талийгаачийн цогцосноос өөр хэн ч үгүй байв. Мэдрэгчийг нь салгаж амжаагүй байгаа хэмжих багажийн заалт тэгийг зааж өвчтний зүрх бүрэн зогссон байгааг илтгэнэ. В ажлаа үргэлжүүлэх гэсэн боловч энэ удаад хэн нэгэн бүхий л нуруугаар нь дарахыг мэдэрч, мэс заслын өрөөнөөс сандран гүйж гарсан байна.

Эдгээр нь эмч, эмнэлгийн ажилтнуудад бодит байдалд тохиолдсон гэгдэх нууцлаг үзэгдлийн жишээ юм. Эмнэлэг бол амьдрал үхлийн хоорондох тэмцэл өдөр бүр өрнөж байдаг газар билээ. Магадгүй хүмүүсийн олонхи нь энэ л газар хойд насаа угтах тавилантай гэхэд хилсдэхгүй. Иймэрхүү тохиолдлуудыг нас барсан өвчтний сүнс ямар нэг байдлаар хүмүүстэй холбоо тогтоохыг оролдож байна хэмээх ойлгох нь элбэг. Үнэхээр сүнс гэж байгаад биднээр даажигнаж байна уу, эсвэл иймэрхүү үзэгдлийн учрыг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлах боломжтой юу. Эрдэмтэн судлаачид ч гар хумхин суусангүй, асуултын хариуг эрцгээж байна. Япон улсын Токушима хотын 1-р эмнэлгийн дарга асан, сэтгэц судлаач эмч Нобушигэ Кори тус улсын 197 эмнэлэг, эмнэлгийн байгуулагыг хамарсан судалгаа хийсэн байна. Судалгааны үр дүнд нууцлаг үзэгдлийн гэрч болсон 5183 тохиолдлын тухай мэдээллийг цуглуулжээ.

Нийт тохиолдлын 61.5 хувь нь сувилагч нарт тохиолдсон бол хамгийн их анхаарал татсан үзэгдэл нь дуу чимээтэй холбоотой байв. Дуу чимээтэй холбоотой тохиолдуудыг судлаж үзэхэд шөнийн цаг, цогцос хадгалах өрөөний ойролцоо, хонгил гэсэн нийтлэг нөхцөл байдал дийлэнхэд нь хамаарч байв. Үүнд тулгуурлан судлаачид нууцлаг үзэгдлийн учрыг тайлхыг оролдож, янз бүрийн дуу чимээг бичиж авах өндөр мэдрэмж бүхий төхөөрөмжүүдийг суурилуулж туршсан байна. Туршилтын явцад төхөөрөмжид бичигдсэн чимээ маанийн дуутай төстэй гэмээр сонсогдож байв. Цогцос түр хадгалах өрөө, моорг, задлангийн өрөө зэргэлдээ байх нь ихэнх эмнэлгүүдэд нийтлэг байдаг. Эдгээрт байрлах хөргөгчүүд цогцосыг муутгахгүйн тулд 4 хэмийн температурыг тогтмол барихаар тохируулагдсан байдаг байна.

Туршилтын үед хөргөгчийн компрессорын шуугиан хана нэвтлэн бичигч төхөөрөмжид бичигдсэн байв. Судлаачид компрессорын чимээ, маанийн дуутай адил сонсогдох эсэх талаар мэргэжлийн байгууллагад хандаж, бичлэгт шинжилгээ хийлгэжээ. Эдгээр нь хэдийгээр адилхан нам давтамжийн долгион үүсгэж, давтамж нь бараг өөрчлөгдөхгүй байв. Гэхдээ компрессорын шуугианы давтамж 0.4 сек, маань унших чимээ 0.9 секунд учир хүний чихэнд адилхан сонсогдох учиргүй ажээ. Судлаачид бичигч төхөөрөмжийг хонгилд байрлуулан туршиж үзтэл компрессорын шуугиан хонгилын хананд ойж, цуурайтах үед долгионы урт маанийн дуутай бараг адил болж байв.

Энэ нөхцлийг тухайн тохиолдлын гэрч болсон сувилагчийн сэтгэлзүйн байдалтай хамтатган үзвэл цогцос хадгалах өрөөний орчмоос сонсогдсон компрессорын шуугиан маанийн дуу мэт сонсогдох бүрэн боломжтой байв. Япон улсын эмнэлгийн барилгын өндрийг стандартаар тодорхой хэмжээнд хязгаарладаг ажээ. Иймд томоохон эмнэлгүүд илүү олон тооны ор байрлуулахын тулд таазыг намсгаж, давхрын тоог нэмэгдүүлэхийг зорьдог. Үүний үр дүнд ихэнх эмнэлгийн тааз ердийн барилгатай харьцуулахад 40 см орчим намхан байдаг байна. Мөн сүүлийн үеийн эмнэлгүүдэд гадна орчны дуу чимээг тусгаарлахын тулд ханыг 2 давхар хийцээс бүрдүүлэх болжээ. Эдгээрээс гадна эмнэлгийн барилгын голлох материал төмөр бетон хийц нь эмнэлэг доторхи дуу чимээг илүү их цууриатахад хүргэдэг байна.

Дуу чимээтэй холбоотой ч зөвхөн эмнэлэг гэлтгүйгээр бусад нөхцөлд өргөн тохиолддог нэгэн жишээ бий. Хонгилоор алхах үед араас хэн нэгэн дагах мэт хөлийн чимээ сонсоогүй хүн үгүй байх. Дагаж байгаа эсэхийг мэдхээр түр зогсох үед адилхан зогсоно. Эргэн харахад хэн ч байхгүй боловч дахиад алхах үед араас мөн л даган алхана. Олон хүнийг жихүүцүүлдэг энэ үзэгдлийн жинхэнэ эзэн нь цуурай юм. Агаар дахь дууны хурд 340 м/с байдаг. Хэрэв хонгилын уртыг 25 м хэмээн тооцвол таны хөлийн чимээ хонгилийн үзүүрт ойн, буцаж ирэхдээ 0.1-0.2 секунд хугацаа зарцуулж араас чинь дагаж байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлэх болно.

25 настай, сувилагч эмэгтэй Г шөнө дунд хонгилоор алхаж байхдаа хэн нэгний шаналан ёолох дуу хоолойг сонссон байна. Ийм чимээ өвчтөнүүд хэвтэн эмчлүүлэх тасгууд байрлаж буй 4-р давхарт сонсогдсон бол хэвийн үзэгдэл. Гэхдээ энэ удаад шөнийн цагт, хэн ч байх ёсгүй үзлэгийн өрөөнүүд байрлах 2-р давхарт байхад нь сонсогджээ. Ёолох чимээ ямар нэгэн зүйлд гомдоллон, аврал эрэх мэт үргэлжлэн, тэр ч байтугай яг хажуухнаас нь сонсогдож байв. Энэ тохиолдолд хамгийн түрүүнд дэвшүүлж болох таамаглал бол 4 давхарт хэвтэж буй өвчтнүүдийн хурхирах, өвдөлтийн үед яраглах гэх мэтийн чимээ 2 давхар хүртэл ямар нэгэн замаар сонсогдож болох магадлал юм. Мэргэжилтнүүдэд хандахад үнэхээр дуу чимээ агааржуулалтын хоолойг дамжин өөр давхарт сонсогдох үзэгдэл (cross talk)-ийн үр дүн гэдгийг нотложээ. Жишээнд дурдсан сувилагчийн дуу чимээ сонссон нөхцлийг үүсгэн туршилт хийж үзэхэд 4 давахрт үүсгэсэн чимээ агааржуулалтын хоолойг дамжин 2 давхарт бүрэн сонсогдож байв. Ийнхүү дуу чимээтэй холбоотой нууцлаг үзэгдлийн учрыг бүрэн тайлбарлав.

35 настай, сувилагч эмэгтэй Д шөнийн цагаар сувилагчдын өрөөнд компьютер дээр ажиллаж байтал гэв гэнэт хажуугийн өрөөнөөс хөгжим дуугарах сонсогджээ. Айж гайхсаар очиж үзвэл хоосон өрөөнд байх орнуудын нэгнийх нь дэргэд СД тоглуулагч ажиллаж байв. Энэ тухай сүүлд орж ирсэн өөр нэгэн сувилагчид хэлвэл тоглуулагч өмнөх өдөр нь нас барсан нэгэн өвчтнийх байсныг мэджээ. 20 настай, сувилагч эмэгтэй Е шөнө дунд гэнэт дуугарсан "сувилагч дуудах дохиолол"-ын дагуу өвчтний өрөөнд очтол хэн ч байсангүй. Гайхалтай нь хэн нэгэн тусламж хүсэх мэт хоосон өрөөнөөс ирэх дохиолол нэг удаагаар дууссангүй, шөнийн цагт хааяа хааяа сонсогдох болсон байна. Хэдийгээр тухай үед хоосон байсан ч амь нас нь дээсэн дөрөөн дээр байх хүнд өвчтнүүдийг сувилагчдын өрөөний ойролцоо байрлуулах нь элбэг байдаг, тэднээс цөөнгүй нь бурхны оронд оддог байна.

Цахилгаан тэргэнцэр, дуудлагын дохиолол, СД тоглуулагч мэтийн тохиолдлуудад ажиглагдах нийтлэг нөхцөл нь цахилгаанаар ажиллах төхөөрөмжүүд байв. Сувилагчдын өрөөнд зүрхний бичлэг хийгч, даралт хэмжигч, хиймэл амьсгалын гэх мэтийн янз бүрийн цахилгаан төхөөрөмжүүдийг байрлуулдаг. Мөн өрөөний хананд гар утас хэрэглэхийг хориглосон тухай анхааруулга хадсан байв. Цахилгаан төхөөрөмжтэй хамааралтай тохиолдлуудын тухай цахилгаан харилцаа холбооны чиглэлийн их сургуулийн мэргэжлийн профессороос тодруулахад цахилгаан соронзон долгионы нөлөөнөөс үүдэлтэй байж болохыг үгүйсгээгүй байна.

Гар утас зэрэг төхөөрөмжүүд ийм долгион ялгаруулж эмнэлгийн нарийн мэдрэгч багажуудад сөргөөр нөлөөлөх, ажиллагаагүй болгох магадлалтай байдаг. Өдрийн гэрэл 3 мГ (миллигаусс), айркондишнер 6 мГ, зурагт 8 мГ долгион тус тус ялгаруулдаг байна. Нөгөө талаас эмнэлгийн цахилгаан багаж хэрэгслүүд ч цахилгаан соронзон долгионы үүсгүүр болдог. Хэмжилт хийж үзэхэд зүрхний бичлэгийн аппарат 6 мГ, хиймэл амьсгалын аппарат 8 мГ, цус сэлбэх төхөөрөмж 6 мГ гэх мэтчилэн төхөөрөмж тус бүр долгион ялагруулж байв. Судлаачид цахилгаан төхөөрөмжийн аюулгүй байдлын судалгаа хийдэг мэргэжлийн байгууллагатай хамтран хэд хэдэн туршилт хийж үзжээ. Битүү тусгаарлагдсан өрөөнд байрлах цахилгаан тэргэнцэрт янз бүрийн давтамж бүхий цахилгаан соронзон долгион илгээж туршихад давтамжийн тодорхой утгын үед тэргэнцэр ухас ухасхийн хөдлөв. Мөн СД тоглуулагч ч ажиллаж, эдгээр нь тохирсон давтамжийн долгион илгээгдэх тохиолдолд маш сул хүч бүхий долгионы нөхцөлд ч ажиллах боломжтой нь нотлогдов.

Эхэнд дурдсан судалгаанаас үзвэл ямар нэгэн зүйл биед нь хүрэхийг мэдэрсэн тохиолдол хамгийн өндөр буюу 47.6 хувийг эзлэж байв. 23 настай, сувилагч эмэгтэй Ё-д хүнд өвчтөнг сэхээн амьдруулах тасагт хүргэн, эмчилгээнд бэлтгэж байх үед хэн нэгэн нуруугаар нь тэврэх мэт мэдрэмж төрсөн байна. Гэхдээ энэ мэдрэмж түүнд танил бөгөөд тэргэнцэрт суулгахын тулд хагас үүрч, орноос нь босгодог байсан ахмад насны өвчтөнг санагдуулжээ. Харин тэр өвчтөн тухайн өдрийн өглөө нь нас барсан байв. 32 настай, сувилагч эмэгтэй Ж рентгений өрөөнд орох үед хэн нэгэн хүзүүн дээр нь маш хүчтэй дархыг мэдэрчээ. Тухайн үед хөдөлж ч чадахгүй болсон байсан сувилагч Ж сүүлд нь рентгений өрөөнд орохоосоо айдаг болсон байна.

Эдгээр тохиолдлууд цахилгаан хэрэгсэлтэй адил эмнэлгийн багаж төхөөрөмжүүд суурилагдсан нөхцөлд ихэвчлэн хамаарч байв. Иймд судлаачид цахилгаан соронзон долгионы нөлөө хэмээн таамаглаж, туршилт хийжээ. Туршилтад оролцогч хүнийг тусгаарлагдсан өрөөнд байрлуулан зүрхний бичлэгийн ажиллаж буй аппаратыг аажим ойртуулсан байна. Энэ үед термограф ашиглан оролцогчийн биеийн температурыг, мөн булчингийн цахилгаанжилтыг хэмжиж, цахилгаан соронзон долгион хэрхэн нөлөөлж байгааг ажиглажээ. Туршилтаар долгионы давтамжийн тодорхой утгад, долгион үйлчилж буй булчин хүчтэй агшиж байгааг тогтоосон байна.

Хүний биеийн эсүүд нэмэх цэнэг бүхий протон хасах цэнэг бүхий электроноос (атомоос) бүрддэг. Тэгвэл цахилгаан соронзон долгион нэмэх болон хасах цэнэгийн шинж чанарыг агуулдаг. Долгионы нэмэх цэнэгийн нөлөөнд орох үед хүний биеийн электронүүд түүнд татагдан шилжиж, булчингийн хэсэгт халалт ажиглагдана. Харин хасах цэнэгийн нөлөөнд орох үед электронүүд түлхэгдэж, булчинд агшилт өгнө. Эдгээрийн үр дүнд хэн нэгний гар хүрэх, дарах мэт мэдрэмж төрдөг байна. Үүнээс гадна хүний биеийн био хэмнэл тодорхой нөлөө үзүүлдэг болохыг тогтоожээ. Шөнийн болон ээлжийн ажилтай хүмүүсийн бие температурын өөрчлөлтийн горимоо тогтвортой барьж чаддаггүй байна. Өдрийн ажилтай хүн унтах үед буюу оройн 11 цагаас өглөөний 7 цагийн хооронд биеийнх нь хэм нэмэгддэг.

Тэгвэл шөнө ажилладаг хүмүүс сэрүүн байлаа ч адил цагын хүрээнд биеийнх нь хэм харьцангуй өндөр байдаг. Ийм нөхцөлд биеийн хэм өдөр ажилладаг хүмүүсээс 0.7 градусаар илүү болж, зүрхний цохилт, цусны даралт тус тус нэмэгддэг байна. Өөрөөр хэлбэл симпатик мэдрэлийн систем идэвхтэй ажиллаж, долгионы нөлөөнд илүү өртөмтгий болгодог байна. Нөгөө талаас цусны урсгал саарч, хэсэгчилсэн байдлаар мөр, нурууны булчин хөшилт (агшилт)-ийн байдалд ордог байна. Энэ нь хүний гар хүрэх, нуруу, хүзүүн дээр нь дарахтай адил мэдрэмж үүсгэдэг ажээ. Дашрамд дурдахад эмнэлгийн багаж төхөөрөмжүүдэд долгион тусгаарлах материалыг бүрхүүл болгон ашиглах болсон сүүлийн үед ийм төрлийн нууцлаг үзэгдлийн тохиолдлын тоо эрс буурсан байна.

Гэхдээ нууц нь хараахан тайлагдаагүй үзэгдлүүд бас бий. Хонгилд гарч ирсэн цагаан өмсгөлт хүн сувилагчийг харангуут зогтуссанаа огцом эргэж, хана нэвтлэн уусан алга болсон, хэвтрийн өвчтний ширээний гэрэл асаалттай байгааг хараад хөшгийг нээх үед өмнөх өдөр нь нас барсан өвчтөн дэргэд нь сууж байсан, зөөвөрлөж явсан цогцос цахилгаан шатан дотор гэнэт хөдөлсөн гэх мэтийн тохиолдлуудын учрыг одоохондоо шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлаж чадаагүй байна.

эх сурвалж, Nippon TV

Агуу хувиралтын түүх 1; Далайн бүрэн ууршилт

2014-08-10T21:45:00.000+09:00

Эх дэлхий маань 4.6 тэрбум жилийн өмнө үүссэн цагаасаа эхлэн агуу хувиралт өөрчлөлтүүдийг даван туулсаар ирсэн цуцашгүй тэмцэгч гариг билээ. 4 тэрбум жилийн өмнө солирын мөргөлдөөнөөс үүдэн далай бүрэн ууршиж байсан бол 2,2 тэрбум, мөн 600 сая жилийн өмнө дэлхий бүхэлдээ цас мөсөөр хучигдан хөлдөлтийн байдалд орж байв. 250 сая жилийн өмнө газрын гүнээс их хэмжээний магмыг үлээн гаргасан аварга дэлбэрэлтүүд болж амьд амьтадын 90%-ийг устан үгүй болоход хүргэжээ. Эдгээр агуу хувиралт өөрчлөлтүүд амьдралыг олон удаа мөхлийн ирмэгт хүргэж байсан юм. Гэвч нөгөө талаас бид бүхэн өнөөгийн төрхөө олсон явдал олон удаагийн агуу хувиралтыг даван туулах явцад хувьсан өөрчлөгдсөний үр дүн юм. Микроорганизм байсан бидний өвөг дээдэс олон эст амьтан болон хувирах явц их мөстлөгийн үеэс эхэлсэн бол аварга дэлбэрэлтүүдийн үеэс үр удмаа бие дотроо (умайд) өсгөх болсон гэдэг. Энэхүү урт удаан цаг хугацаа, орон зайг хамарсан тэмцлийн түүх дэлхий үүссэн мөчөөс эхлэлтэй билээ.

4.6 тэрбум жилийн өмнө дэлхийн гадарга бараг бүхэлдээ улаан өнгөөр туяарах далайн усаар бүрхэгдэж байв. Учир нь зузаан үүлэн давхарга нарны гэрлийн улаанаас бусад өнгийг нэвтрүүлж чадахгүй байсан юм. Мөн тэр үеийн дэлхий одоогийнхоос 10 дахин жижиг байв. Одоогийн наранд хамгийн ойрхон 4 гаригийн тойрог зам орчимд 20 гаруй жижиг гариг эргэлдэж байсан гэдэг. Эдгээр жижиг гаригуудаас өнөөгийн дэлхий хэрхэн үүссэнийг супер компьютерт тулгуурлан хийсэн япон эрдэмтэдийн судалгаагаар тодорхойлсон байна. 20 жижиг гариг 10 сая жилийн турш нэг нэгэндээ хал балгүйгээр нарыг тойрон эргэлдэж байв. Гэвч дараахан нь хоорондын таталцлын хүчнээс үүдэн тойрог замаа өөрчилж, мөргөлдөж эхлэнэ. Мөргөлдсөн жижиг гаригууд усны дусал мэт хайлан өмнөхөөс 2 дахин том гаригийг үүсгэнэ. Мөргөлдөлтийн тоо олон байх тусам гариг улам томорно. Буд гариг 1-2 жижиг гаригийн мөргөлдөөнөөс үүссэн бол Сугар гариг 8 орчим удаагийн мөргөлдөөний үр дүнд бий болжээ. Харин Ангараг нэг ч удаагийн мөргөлдөөнд оролцоогүй анхдагч жижиг гаригуудын нэгт тооцогдож байна.

Тэгвэл дэлхий 10 орчим удаагийн мөргөлдөлтийн гэрч болж, өнөөгийн хэмжээнд хүрчээ. Дэлхийн эхний үеийн мөргөлдөлтүүдээс үүлэн давхарга нь нимгэрч, зай завсраар нь далайн ус үзэгдэх болов. Харин хамгийн сүүлчийн мөргөлдөөн онцгой үйл явдал байв. Мөргөлдөөний улмаас хайлсан чулуулаг сансарт тархана. Чулуулгийн ихэнх хэсэг дэлхийн татах хүчний нөлөөгөөр солир болон буцаж унав. Мөргөлдөлтийн төв дэлхийн төвөөс зөрсөн учир чулуулгийн зарим хэсэг хэтэрхий холд шидэгдсэн байна. Хэрэв тухайн үед дэлхийн гадаргаас тэнгэр лүү ширтвэл Санчирын бүслүүр мэт тэнгэрт тархсан чулуулгуудыг харж болно. Эдгээр үлдэгдэл чулуулгууд хоорондоо татагдан нэгдсээр сарыг үүсгэжээ. Ийнхүү сар хэмээх дагуул бүхий дэлхий хэмээх гариг үүсэн бий болов. Дэлхийн хэмжээ бага гаригуудын мөргөлдөөний үр дүнд санамсаргүй байдлаар шийдэгдсэн хэмээн эрдэмтэд үзэж байна. Дэлхий санамсаргүйгээр том хэмжээтэй болсон явдал нь биднийг үүсэн бий болгох маш чухал бөгөөд санамсаргүй нөхцлүүдийн нэг юм. Чухамхүү энэ хэмжээ амьдрал үүсч, өдийг хүртэлх урт удаан хугацаанд оршин тогтноход хүргэжээ. Үүний нотлогоог хөрш Ангарагаас харж болно. Ангараг гариг далайтай байсан нь сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болоод байна. Хэдийгээр нарнаас алслагдсан зайн хувьд амьдрал үүсэх бүрэн боломжтой боловч өнөөдөр ус ч далай ч үгүй болжээ. Татах хүчний хэмжээ бага учир агаар мандал, далайг тогтоон барьж чадаагүй байна. Хэрэв дэлхий одоогийнхоос жижиг хэмжээтэй байсан бол Ангарагийн хувь тавиланг давтахаас өөр аргагүй болно. Том хэмжээтэй дэлхий өөрийн татах хүчээр далайг урт удаан хугацаанд тогтоон барьж байгаагийн ачаар далайн усанд амьдрал үүсч, оршин тогтнож байгаа билээ.

Нийт газар нутгийн 80 хувь нь цас, мөсөөр хучигдсан Грийнланд бол дэлхийн түүхэндэх хамгийн эртний чулуулгийг хадгалж үлдсэн бүс нутаг юм. Данийн эрдэмтэн Миник Росинг тэндээс хамгийн эртний амьдралын ул мөрийг илрүүлсэн юм. 1 м ч хүрэхгүй жижиг чулууны 30 см хэмжээтэй бараантан харагдах хэсгийг энгийн нүдээр хараад амьтны үлдэгдэл гэхээр зүйлийг олж харж чадахгүй. Гэвч чулууг электрон микроскопоор томруулан харсан эрдэмтэд нүүрстөрөгчийн бараан цэгүүдийг илрүүлсэн байна. Эдгээр цэгүүд 3.8 тэрбум жилийн өмнөх амьд биетийн үлдэгдэл гэдгийг шинжилгээгээр тогтоожээ. Одоогоор олдоод буй хамгийн эртнийд тооцогдох энэхүү амьт биетийн хэмжээ мм-г 100 хуваасны нэгтэй тэнцэж, өнөөгийн бактеритэй адил бичил биетэн байсныг илтгэнэ. 3.8 тэрбум жилийн өмнө Грийланд орчим хэдэн 100 м гүн бүхий далайн ёроол байсан бөгөөд эртний амьд биетүүд далайн уснаас нүүстөрөгчийг агуулах тэжээлийн бодисыг шингээн авч, бие махбодоо бүрдүүлж байжээ. Эрдэмтэд дэлхийн анхны амьдрал 4.3-аас 4 тэрбум орчим жилийн өмнө далайн усанд үүссэн гэж үздэг. Харин энэхүү эртний амьдралд заналхийлсэн хамгийн анхны аюул сансраас ирсэн солир байсан юм.

АНУ-ын Аризона мужид 20 мянган жилийн өмнө унасан солирын тогоо бий. 1.2 км диаметр бүхий энэхүү тогоог солироос үүдэлтэй гэдгийг 19-р зууны сүүл үеийн уул уурхайн бизнесмэн Даниэл Баллингэр 100 гаруй жилийн өмнө тогтоожээ. Ийм том хэмжээний тогоо үүсгэсэн солир мөн адил том хэмжээтэй, төмөр, никелийн арвин агууламжтай байна хэмээн найдсан тэрээр тогоог худалдан авч хэдэн арван мянган долларын өртөг бүхий малтлага хийсэн байна. Өнөөгийн ханшаар тэрбум гаруй долларын зардал гаргаж, 25 жил ухсан боловч Баллингэр солирын тогооноос юу ч олж чадсангүй. Харин уг солирын хэмжээ дөнгөж 10 м байсан тухай эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлэгдсэний дараахан малтлагаа зогсоосон тэрээр зүрхний өвчнөөр нас баржээ. 10 м хэмжээтэй солирын мөргөлдөөнөөс 100 дахин том хэмжээтэй тогоо үүссэн байв. Тэгвэл үүнтэй харьцуулахад 10 мянга дахин том, жингийн хувьд тэрбум дахин том солирууд 4 тэрбум жилийн өмнө дэлхийг мөргөж байв. Бага гаригуудын мөргөлдөөн дөнгөж дуусаад байсан тэр үед гариг үүсгэхэд оролцоогүй чулуулгууд дэлхийн тойрог замын ойролцоо олон тоогоор эргэлдэж, ийнхүү аварга солир болон унаж байжээ. Нөгөө талаас дэлхий том хэмжээтэй болсныхоо хэрээр солируудыг урин дуудах болов.

Стэнфордын их сургуулийн Норман Слип, НАСА-гийн Кевин Занл нар дэлхийд хэдий хэр том солирууд унаж байсныг судлаж байна. Гэвч дэлхийн гадаргын тектоникийн хөдөлгөөний нөлөөгөөр эрт үеийн солирын тогоонууд арилж алга болсон байдаг. Харин тэдний анхаарлаа хандуулсан саранд ийм хөдөлгөөн үгүй учир эртний солирын тогоонууд хадгалагдаж үлджээ. Эрдэмтэд саран дээрх тогоонуудаас үүдэн илүү том хэмжээтэй, илүү их гадаргатай дэлхийд 25 дахин олон солир унаж байсныг тогтоосон байсан. Судалгаагаар дэлхийд 200 км-ээс дээш хэмжээний солир 10 - 20 ширхэг, 300 км-ээс дээш хэмжээний солир 3 - 11, хамгийн том буюу 400 км-ээс том хэмжээний солир 8 ш хүртэл тус тус дэлхийг мөргөж байжээ. Эрдэмтэд 400 км хэмжээтэй аварга солирын мөргөлдөөн дэлхийд ямархуу үр дагавар үлдээхийг компьютерийн симуляцийн тусламжтайгаар судлаж үзжээ. Үр дүнг ойлгомжтой байлгах үүднээс солир өнөөгийн дэлхийд, номхон далайн төв хэсэгт унана хэмээн тооцоолсон байна. Солирын унах хурд цагт 75000 км байна. Гэхдээ аварга том хэмжээтэй учир агаарт хөвөн орж ирэх мэт харагдана. Мөргөлдөлтийн үед 10 км-ийн өндөр цунами үүснэ. 1 км хүртэлх хэмжээтэй чулуулгууд хэдэн мянган метр өндөрт хүрч, агаар мандлыг нэвтлэн сансарт цацагдах боловч удалгүй солирын бороо болон буцаж ирнэ. Солирын тогооны амны хэсэг 7000 м өндөртэй уул нурууг үүсгэнэ. Тогооны диаметр 4000 км хүрч, Гуамын арлаас хятадын эх газар хүртэл үргэлжилнэ. Гэхдээ энэ бүхэн гамшгийн зөвхөн эхлэлээс хэтрэхгүй.

Мөргөлдөлтийн үед солирын хөдөлгөөний энерги дулааны энергид хувирна. Энэхүү дулаан нарны гадаргатай адил целсийн 4000 - 6000 хэмийн халууныг үүсгэж, их хэмжээний уснаас гадна далайн ёроолын чулуулгийг ч ууршуулна. Хэрэв мөргөлдөх мөчийг сансраас ажиглавал тогоон дотор бөмбөлөг мэт шаргалтан тэлэх чулуулгийн ууршилтыг харж болно. 100 тэрбум мегатонн дэлбэрэлтийн хүч ууршсан чулуулгыг агаарт тархаана. Энэ уур 3 цагийн дараа Гималайн нуруунд хүрнэ. 4000 хэм бүхий хайлсан чулуулгийн салхи 300 км/с хурдаар довтолгох үед уулын мөнх цас хайлж ч амжилгүйгээр ууршина. Чийгшлээ огцом алдсан экватор орчмын ширэнгэ ой галан далай болон хувирна. Чулуулгийн уур дэлхийг бүрхэж, далайг буцалган улмаар ууршихад хүргэнэ. Далайн ус ууршиж дуусахад тунаж үлдэх давсны давхарга ч мөн адил ууршина. Тэр ч байтугай далайн ёроолын ил гарсан чулуулаг хайлан галт уулын лав мэт урсана. Мөргөлдөлтөөс хойш 1 сарын дараа дэлхийд дусал ч ус үлдэхгүй бол хайлсан чулуулгийн уур дэлхийг бүтэн жилийн турш бүрхэнэ. 400 км хэмжээтэй аварга солирын мөргөлдөөн амьдралыг ор мөргүй устгах чадалтай аймшигт үзэгдэл ажээ. Аварга солирын мөргөлдөөн, далайн бүрэн ууршилт тохиох бүрт амьдрал устаж, дараа нь дахин шинээр үүсч байсан хэмээн эрдэмтэд үзэж байв. Гэвч сүүлийн үеийн судалгааны үр дүнд амьдрал далайн бүрэн ууршилтыг ч тэсэн гарч байсан нь тодорхой болсон юм.

Америкийн Нью-Жэрси мужийн давсан нуур 250 сая жилийн өмнө багахан далайн ёроол байжээ. Тектоникийн хөдөлгөөний нөлөөгөөр хуурай газарт шилжсэн энэ газарт одоо цацраг идэвхт бодис бүхий хаягдлыг булшилж байна. Цөмийн зэвсгийн үйлдвэрлэлийн явцад ашигласан хамгаалалтын хувцас, бээлий зэрэг цацрагт хордсон зүйлсийг газрын гүнд булах байгууламж далай уурших үед үүссэн 1000 м зузаан бүхий давсны давхаргын дунд байрлаж байна. Энэхүү давхаргын давсны бүтэц бага багаар тэлэх шинж чанартай учир хэдэн зуун жилийн дотор цацраг идэвхт хаягдал бүрэн түгжигдэнэ. Давсны энэ шинж чанар эрт үеийн бичил биетнүүдийг хадгалж үлдэх нөхцөл болсон байж магадгүй хэмээн Вест Чэстэр их сургуулийн бичил биетэн судлаач Рассэл Вриланд таамаглажээ. Тэрээр давсны давхаргын янз бүрийн хэсгээс 250 сая жилийн өмнөх далайн ёроолын давсны дээжийг цуглуулан шинжилгээ хийж, давс талстжих үед дотор нь түгжигдэн үлдсэн далайн усны хэсгүүд, тэдгээрийн дотроос бүрэн хэлбэрээ хадгалан үлдсэн бичил биетнүүдийг илрүүлжээ. Түүгээр ч зогсохгүй 4 сарын турш тэжээлийн уусмалд байлгасан бичил биетнүүд хуваагдан 250 сая жилийн дараа "дахин төрөх"-ийг гэрчилж, эрдэмтдийг цочирдуулав. Давсан талст доторхи бичил биетнүүд амьд ч бус, үхсэн ч бус, хоол тэжээл шаардалгүйгээр, илүүдэл бодис ч ялгаруулалгүйгээр зүгээр л "нойрсоцгоож", амьдрахад тохиромжтой орчин дахин бүрэлдэхийг тэвчээртэй хүлээцгээж байжээ. Янз бүрийн орчинд дасч, хүнд хэцүү нөхцлийг тэсч үлдэх тэр л хүч амьдралын үндсэн шинж чанар байж магад хэмээн Вриланд үзэж байна.

Гэхдээ 4 тэрбум жилийн өмнөх далайн бүрэн ууршилт илүү хүнд нөхцөл байсныг мартаж болохгүй. Хэт өндөр халуунд далайн давс ч бас ууршсан. Гэтэл амьд биетийг бүрдүүлэгч уураг 100 хэмийг тэсэн гарч чадахгүй учир ийм нөхцөлд хэрхэн амьд үлдэж чадах билээ. Гэвч эрдэмтэд гайхалтай нээлт хийж, бичил биетнүүд газрын гүн дэх давсны давхаргаас ч илүү гүнд оршин байгааг илрүүлжээ. Газрын гүний температурын тархалтыг авч үзвэл лавын давхаргын орчимд хэт халуун, дээшлэх буюу гүн багасах тусам температур буурдаг. Давсны давхаргаас дооших хэсэгт 50-аас бага хэмийн давхарга бий. Далайн бүрэн ууршилтын үед далайн ёроолын температур 2000 хэмд хүрч, тэр нь бага багаар газрын гүнд тархана. Чулуулгийн давхаргууд дах температурын тархалтын симуляци хийж үзэхэд тархалтын хурд жилд 1 хэм буюу маш бага хурдтай байв. Гэвч гайхалтай нь дулаан дамжих зузаан маш хязгаарлагдмал, аварга солирын мөргөлдөөнөөс хойш 10000 жил өнгөрсөн ч 50 хэмээс бага температур бүхий давхарга үгүй болох байдал ажиглагдаагүй байна. Хэрэв газрын гадаргаас 1000 м гүнд бичил биетнүүд оршин байсан бол тэнд солирын мөргөлдөлтийн дулаан хүрч чадахгүй. Харин ийм гүнд амь биет оршин байж чадах уу гэдэг асуултын хариу өмнөд африкаас аль хэдийн олдоод байна. Өмнөд Африк улс жилд 400 тонн алт олзворлож, 500 тэрбум долларын ашиг олж байна. Хүний дуусашгүй хүслийг гүйцэлдүүлэхээр ухсан уурхайн 3000 м хүртэлх гүнд бичил биетэн хайх судалгааны төсөл үргэлжилж байна. Метан хий хананаас нь ялгарч зарим хэсэгт дэлбэрэлт үүсэх аюул бүхий нөхцөлд ч амьд биетүүд оршин байв. Чулуулгийн ханаар гүний усны урсгал дагуу цагаан тууз мэт наалдсан бичил биетний бөөгнөрлүүд олноор одлжээ. Тэр ч байтугай газрын гадарга дээр байдаггүй ч хүчилтөрөгчийн амьсгал үүсгэхэд харгалзах зэрэг газрын гүнд огтоос шаардлагагүй генийг агуулах төрөл зүйлүүд илэрсэн нь тэдгээрийг эрт цаг үед газрын гадаргад амьдарч байсныг илчилнэ. Эрдэмтэд өмнө нь газрын гүнд 60 см-ээс доош амьд биет байхгүй гэж үзэж байсан бол одоо 3000 м гүнээс ч олдож байна. Газрын гүн үнэн чанартаа амьдралын асар том агуулах байв. Хэрэв бид илүү гүнд хүрч чадвал тэнд ч бас амьд биетийг олж харна гэдэгтэй маргахын аргагүй юм.

Солирын мөргөлдөөнөөс хойш 1 жилийн дараа чулуулгийн уур арилж, агаарын хэм бага багаар буурч эхлэнэ. Ууршсан далайн ус 1000 жилийн дараа бороо болон газарт бууна. Жилд орох тунадасны хэмжээ 3000 мм буюу одоогийн халуун орны бүс нутгийнхтай ойролцоо байна. Борооны ус өмнө нь далайн байсан хэсэг лүү урсана. Бороо 2000 жилийн турш үргэлжлэн орж далайн ус өмнөх хэмжээндээ хүрнэ. Газрын гүнд шунгасан бичил биетнүүд 3000 жилийн дараа далайн усанд эргэн ирж, шинэ адал явдал хайцгаана. Ийнхүү нүдэнд үл үзэгдэх бидний өвөг дээдэс 4 тэрбум жил үргэлжилж биднийг хүрэх амьдралын хүрдийг дахин эргүүлж эхэлжээ. Хүн төрөлхтөн адал явдал хайгчдийн үр удам билээ. 200 мянган жилийн өмнө африкт үүссэн хомосапиэнс, 50 мянган жилийн өмнө африкаас гарч ази тив, улмаар Берингийн хоолойг давж, өмнөд африкийн урд хэсэгт 10 мянган жилийн өмнө хүрчээ. 3000 жилийн өмнө номхон далайн арлуудыг зорьж, азиас хэдэн мянган км алслах арлуудад гар хийцийн завиар хүрч очив. 1000 жилийн өмнө Хавай, Ийстер арал, Шинэ Зеланд хүрч, номхон далайд бүрэн тархав. Хэдхэн 10 мянган жилийн дотор хүн төрөлхтөн дэлхийн бараг бүхий л эх газарт хүрчээ. Олон удаагийн далайн бүрэн ууршилтыг даван туулсан бичил биетний удам хүн төрөлхтний дунд, та бидний бие махбодь дотор амьдарсаар байгаад эргэлзэх зүйл үгүй билээ.

үргэлжилнэ ...

Стап эс эргэлзээ дагуулав

2014-06-16T23:32:00.000+09:00

Шинжлэх ухаанд тэрсэлсэн нээлт хэмээгдэж байсан Стап эсийн судалгаа, түүнийг тойрсон үйл явдлууд эргэлзээ дагуулхын хамт Япон улсын шинжлэх ухааны салбарыг ихээхэн хөдөлгөөнд оруулаад байна. Судлаач Обоката Харукогийн эрдэм шинжилгээний өгүүлэл Начур сэтгүүлд нийтлэгдсний дараахнаас түүнд орсон зургууд хуурамч байж магадгүй тухай мэдээлэл интернетэд гарч эхлэв. Мөн туршилтаар Стап эс үүссэнийг нотлох үндсэн зураг нь зохиогчийн докторын диссертацид орсон чөмөгний үүдэл эсийн зурагтай адилхан, өөр нэгэн зурагт эвлүүлэг орсон байгааг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд онцолсон бол, Стап эсийн өгүүллийн хамтран зохиогчдийн нэг ч энэ талаар мэдэгдэл хийж, өгүүллийг эргүүлэн татах (хүчингүйд тооцох) ёстой хэмээв.

Улмаар Рикен судалгааны төвөөс шинжээчийн комис томилогдон, өгүүллийн үнэн эсэхийг шалган тодруулах арга хэмжээ авсны эцэст зургуудийг зохиомжилсон хэмээн дүгнэв. Комисс өгүүллийн зөвхөн хуурамч эсэхийг тогтоож, Рикен төвийн шинэчлэлийн хороонд илтгэх үүрэгтэй бөгөөд Стап эсийг үнэхээр үүсгэсэн эсэхийг шалгах туршилтыг нэг жил орчим хугацаанд хийж байж тодруулхаар тухайн үед төлөвлөж байсан юм. Мөн гуравдагч этгээдүүдийн давтан хийсэн туршилтаар Стар эсийг үүсгэсэн тохиолдол нэг ч удаа гараагүй тухай мэдээллүүд гарах болов. Харин судлаач Обоката "эхний зураг хэдэн жилийн өмнө хийсэн Стап эсийн туршилтын үр дүн илтгэх зураг мөн, өөрөө андууран хуучин туршилтын зураг ашигласнаа анзаарч шинэ зургийг нэмэлт өгөгдөл болгон илгээсэн, зургийн эвлүүлгийг үр дүнг ойлгомжтой болгох үүднээс хийсэн" хэмээн хэвлэлийн бага хурлын үеээр мэдэгдэв.

Үүний хамт "шинжээчийн комиссийн хийсэн шалгалт учир дутагдалтай байсан, хэдхэн удаагийн асуултад хариулт авах төдийгөөр өндөрлөсөн" гэж, "өөрөө Стап эсийг 200 гаруй удаагийн туршилтаар амжилттай үүсгэсэн" гэв. Мөн судалгааны хамтрагчдийн нэг бие даасан туршилтаар Стап эсийг үүсгэсэн гэсэн боловч нэрийг нь зарлахаас татгалзсан юм. Эдгээр үйл явдлаас үүдэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд шинжлэх ухааны салбар, эрдэмтэдэд итгэх итгэлийн талаар хөндөж, энэ бүхэн зөвхөн нэг хүний, нэг л судалгааны асуудал бус, бүхэл бүтэн судалгааны төвийн хариуцлага яригдах ёстой талаар нийтлэх болсон юм. Үнэн чанартаа иймэрхүү томоохон хэмжээний эрдэм шинжилгээний өгүүлэл олон давхар хяналтыг давж, судалгааны байгууллагын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөж байж нийтлэгддэг бөгөөд Начурт нийтлэгдсэн Стап эсийн тухай хос өгүүллийн хамтран зохиогч нийт 14 хүн байсан, уг эсийн тухай пантент авах хүсэлтийг Рикен төв өмнөх онд гаргаж байсан байна.

Стап эсийн нэг ч удаагийн туршилт хийж үзээгүй судлаачид, тэдний дотор Токио их сургуулийн нэр бүхий зарим эрдэмтэн уг эсийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл хийсэн нь судалгааны байгууллагуудын хооронд явагддаг их хэмжээний хөрөнгө мөнгөний өрсөлдөөнийг илчилж, шинжлэх ухааны салбарт лугшсан алдаа дутагдлын хариуцлагыг нэгэн залуу эрдэмтэнд тохоож, золиослох гэж байна гэсэн сэжиг ч төрөх болсон юм. Гэтэл шинжээчийн комиссын ахлагчийн 2007 онд хэвлүүлсэн хөхний хорт хавдрын тухай эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд зураг эвлүүлсэн байгаа нь илэрч даарин дээр давс нэмэв. "Судалгааны өгүүлэлд зураг эвлүүлэх явдал эрдэмтэн хүний ёс зүйд нийцэхгүй бүдүүлэг алдаа" хэмээн Обокатаг буруутгаж байсан комисийн ахлагч Иший "үр дүнг тодотгох зорилгоор эвлүүлсэн" гэж Обокатагийн адил тайлбар хэлээд ахлагчийн албан тушаалаас огцров. Асуудал үүгээр ч зогссонгүй, шинжээчийн комиссийн мэргэжлийн 4 гишүүний 3-ынх нь өмнө хэвлүүлж байсан өгүүлэлд алдаатай байж магадгүй тухай мэдээлэл гарах болов.

Улмаар өгүүллийн алдаа хайх хөдөлгөөн өрнөсөн гэхэд хилсдэхгүй бөгөөд Ай Пи Эс эсийн судалгаагаар нобелийн шагнал хүртсэн Яманакагийн 10 жилийн өмнөх өгүүлэл алдаатай байх тухай мэдээлэл гарсан боловч үндэслэлгүй нь нотлогдсон юм. Гэхдээ профессор Яманакагийн хувьд өөрийн 10 жилийн өмнө хийсэн судалгааны туршилтын тэмдэглэлүүдийг нэг бүрчлэн хадгалж байгаа боловч, хамтран судалгаа хийсэн эрдэмтдийн тэмдэглэлүүдийг өөртөө авч үлдээгүй нь эрдэмтэн хүний ёс зүйд нийцэхгүй байгаа тухай хоолой зангируулан мэдэгдэж, уучлалт гуйв. Дундаж хэмжээний судалгааны туршилтийн тэмдэгдлэл хамгийн багадаа сард 1 бүтэн дэвтэр болох ёстой атал Обокатагийн хувьд хэдэн жилийн туршид хийж буй Стап эсийн туршилтын тэмдэглэл 2-хон дэвтэрт багтаж байгаа нь эргэлзээ төрүүлж байгаа юм. Мөн тэмдэглэлийг тогтвортой хөтлөөгүй, ойлгомжгүй замбараагүй байгаа нь нотлох баримт болж чадахгүй гэж үзэхэд хүргэж байна.

Тэгвэл Начурт нийтлэгдсэн 2 өгүүллийн нэгийг буцаан татах тухай Обоката нарын 3 зохиогч санал нэгдсэн тухай энэ сарын эхээр мэдээлэв. Обоката үндсэн өгүүлэлд Стап эсийн тухай голлох нотлогоо байгаа хэмээж байсан боловч 7 хоногийн дараа 2 дахь өгүүллээ буцаан татахаар болсон байна. Шинжээчийн комиссийн дүгнэлтийг хүлээн авсан Рикен төвийн Шинэчлэлийн хороо өнгөрөгч 7 хоногт хэвлэлийн бага хурал зарлан, туршилтын тэмдэглэл, үр дүнгийн хөтлөлтийг хангалтгүй хийж байсан Обокатагийн хатуу шийтгэнэ гэв. Обоката 7 хоногтой хулганы эсээс үүсгэсэн гэх Стап эсийг шалгаж үзэхэд хромсомын гажиг илэрсэн байна. Үнэн чанартаа ийм гажиг бүхий хулгана төрөх байтугай ургийн шатандаа үхэх ёстой учир амьд хулганаас Стап эс үүсгэсэн гэх тайлбартай зөрчилдөж байгааг харгалзаж үзжээ. Мөн Обокатаг хууль бусаар ажилд авч, судалгааны алдаатай үйлдэл хийхэд хүргэсэн Дэвшилтэд билогийн төвийг татан буулгах буюу өөрчлөн зохион байгуулах ёстой гэв.

Сэтгүүлчид ч эрдэмтэд, эрдэм шинжилгээний байгууллагууд ард түмний татварын мөнгийг хэрхэн үр ашигтай зарцуулж байгааг хөндөж, 30 орчим сая доллараар үнэлэгдэх Дэвшилтэд билогийн төвийн жилийн төсөв, Обокатад зориулан байгуулсан лабораторын зардал 100 мянган долларын зарцуулалт, түүний төвийн тэргүүний хамт 11 сарын хугацаанд хийсээн 55 удаагийн томилолтын зардлыг ч ухаж төнхөж байна.
Ийнхүү Стап эс оршин байгаа гэсэн итгэл үгүй болж, хэдхэн сарын өмнө од болон гялалзаж байсан Обокатагийн хувьд судлаачийн амьдрал нь төгсгөл болсон гэхэд хилсдэхгүй байдалд ороод байна. Энгийн хүмүүст аль хэдийн "худалч хүүхэн"-ээр дуудагдаж, нетэд элдвээр хэлэгдэх болсон түүний хувьд цорын ганц аврал Стап эс гээч үнэхээр байж болно гэдгийг гуравдагч этгээд туршилтаар нотлох эсэхийг харах л үлдэж байна.

эх сурвалж; NHK

Нисэх онгоцны ослын түүх; Юу Эс Айрвэйс 1549

2014-03-11T23:28:00.000+09:00

2009 оны 1-р сарын 15, Хөлөглөж буй нисэх онгоцных нь хөдөлгүүр шатаж байхыг харсан зорчигчдод үхлээс өөр зам үлдээгүй мэт санагдаж байв. Удалгүй ослын буулт хийсэн нисэх онгоц усанд хөвж буй дүрсийг мэдээллийн хэрэгслүүдээр түгээжээ. Иймэрхүү томоохон осол ихэвчлэн муу мэдээ дагуулдаг боловч энэ удаад нисэх багийн гишүүд, зорчигчид нийлсэн 155 хүнээс нэг ч хүний амь нас эрсдээгүй байв. "Хадсон голын гайхамшиг" хэмээн нэрлэгдсэн энэ буулт нисэх багийн даргын жолоодлогын ур чадвар, нөхцөл байдлыг нарийн мэдэрч гаргасан оновчтой шийдвэрийн үр дүн байсан юм. Гэвч усан дээр амжилттай буусан нисэх онгоцны зорчигчдыг шинэ аюул хүлээж байв.

Ослын буултаас 4 хоногийн өмнө Норт Каролина мужийн Шарлот нисэх буудалд багийн дарга, 58 настай Чесли Саленбергер 4 хоног үргэлжлэх дараалсан нислэг хийхээр туслах нисгэгч Жефри Скайлстай уулзжээ. Саленбергер нь Юу Эс Айрвеиз компанид 30 дахь жилдээ ажиллаж буй ахмад туршлагтай нисгэгч юм. Скайлсийн 23 жилийн туршлага түүнээс нэг их дутахааргүй боловч Айрбас онгоцны жолоодлого хийсэн хугацаа харьцангуй бага байсан тул туслах нисгэгчээр сонгогджээ. 2 нисгэгч нэг компанид олон жил ажиллаж байгаа ч нэг баг болон ажиллаж буй анхны тохиолдол нь энэ юм. Мөн 3 үйлчлэгч бүгд 50 орчим настай, олон жилийн ажлын туршлагатай хүмүүс байв.

Эхний нислэг америкийн баруун эргийн Сан Франциско хотоос зүүн хойд нутгийн Питсбург хүрэх холын зайн аялал байв. Харин аялалын сүүлийн өдрүүдэд Нью-Иорк, Питсбург орчимд 3 удаагийн хоёр талын аялал хийхээр төлөвлөжээ. Төлөвлөсөн нислэгүүдийг амжилттай гүйцэтгэсэн багийн гишүүд сүүлийн өдөр Нью-Иоркийн Лагарди нисэх буудлаас Даглас олон улсын нисэх буудлыг чиглэн хөөрхөд бэлэн болоод байв. Лагарди нисэх буудлын ойролцоо далайн шувууд нисэх хөдөлгөөнд ихээхэн саад учруулдаг тул тодорхой давтамтайгаар өргөн хэмжээний үргээлгэ хийдэг. Гэвч энэ өдрийн тэнгэр аюулгүй мэт нам тайван байв.

2 цаг үргэлжлэх нислэгт бизнесменүүд, аялагчид голлож байв. Өмнөх 3 өдрийн нислэгийн үеэр хангалттай туршлага хуримтлуулсан тул сүүлчийн нислэгийг туслах нисгэгч гардан гүйцэтгэхээр болжээ. Эйрбас 320 онгоц төлөвлөсөн цагаас 20 минут гаруй хоцорч, үдээс хойш 3 цаг 26 минутад агаарт хөөрөв. Гэвч онгоц хөөрснөөс хойш минут хагасын дараа 1000м өндөрт гарч, 450 км/ц хурд авах үед шувуун сүрэг зөрөн өнгөрөхийн хамт дэлбэрэлтийн чимээ сонсогдож, их бие хүчтэй дайвалзсан байна. Энэ нь онгоц шувуутай мөргөлдсөний илрэл байв. Мөргөлдөөний дараахан зорчигчдын танхимд түлэнхий үнэртэж, хөдөлгүүрийн чимээ бүдгэрсээр зогсчээ. Мөн баруун талын хөдөлгүүрээс гал гарахыг харсан зорчигчид сандралдаж эхэлсэн байна.

Нисэх онгоц шувуутай мөргөлдөх тохиолдол цөөнгүй гардаг, тэдгээрээс хөдөлгүүрийн сэнсийг гэмтээх тохиолдол хамгийн томд тооцогддог боловч нислэгт тэр болгон аюул учруулдаггүй. Харин энэ удаагийн хөдөлгүүрийн гэмтэл ноцтой байв. 60 см урттай, 6 кг жинтэй, том овортойд тооцогдох канад нугас сэнсийг нэвт цохиж, түлш шатах хэсэгт оржээ. Үүний улмаас түлшний шаталт тогтворгүйжиж, хөдөлгүүр зогсоход хүрсэн байна. 2 нисгэгч өмнө нь цөөнгүй удаа шувуутай мөргөлдөж байсан боловч хөдөлгүүр зогссон энэ удаагийн тохиолдол анхных байв. Үнэндээ онгоцны нэг хөдөлгүүр ажиллагаагүй болсон ч нөгөө хөдөлгүүрээр газардах хүртлээ аюулгүй нисэх боломжтой байдаг. Нисгэгч нар ч ийм нөхцөл байдалд тохирсон сургуулилтыг тогтмол хийдэг.

Гэвч энэ удаад хоёр хөдөлгүүрт хоёуланд нь шувуу сорогдсон байв. Удалгүй зүүн талын хөдөлгүүрийн хүч багассаар бүрэн зогсчээ. Бүх хөдөлгүүр нь ажиллагаагүй болсон 70 тонн жинтэй онгоц планери нислэгийн горимд орж, өндрөө алдаж эхэлсэн учир ослын буулт хийхээс өөр аргагүй болов. Жолоодлогыг гартаа авсан багийн дарга хөлгийг бага зэрэг тонгойлгожээ. Энэ нь онгоц хамгийн бага хурдаа хадгалхад туслана. Туслах нисгэгч зааврын дагуу ажилласан боловч хөдөлгүүр дахин ассангүй. Иймд нислэгийн төвтэй холбогдож, буцаж газардах тухай мэдэгджээ. Энэ үед багийн даргын дуу хоолой хэдийгээр маш тайван сонсогдож байсан боловч нислэгийн дугаарыг 1539 хэмээн андуурч хэлсэн нь сэтгэлзүйн ямархуу хүнд нөхцөлд байсныг илтгэнэ.

370 км/ц хурдлах онгоц секунд тутамд 5 м доошлож байв. Энэ янзаараа бол 3-4 минутын дотор л газарт хүрнэ. Мөн буцаж газардахын тулд онгоцыг эргүүлэх шаардлагатай бөгөөд 11 км зайтай Лагардид газардах ямар ч боломжгүй байв. Нислэгийн төвөөс нислэгийн чиглэлийн зүүн талд 10 км зайд орших Тийтерборо нисэх буудалд газардахыг зөвлөжээ. Гэвч тэнд хүрч чадна гэсэн баталгаа байхгүй учир хүн амын нягтаршлаар дэлхийд хамгийн өндөрт тооцогдох хотод унах эрсдэлтэй. Багийн дарга олон хүний амь насаар дэнчин тавьсан шийдвэр гаргах шаардлагатай тулж, ослын буулт хийх боломжтой, хангалттай урт өргөн бүхий хурдны зам зэрэг газрыг нүдээрээ эрж хайжээ. Түүний нүдэнд туссан газар нь Хадсон гол байв.

Хадсон голын өргөн 1 км гаруй, ослын буулт хийхэд хангалттай зай боловч гүүрүүд, усан онгоцны хөдөлгөөн саад болно. Гэвч эргэлзэж суух цаг хугацаа байхгүй байв. Нислэгийн хяналтын төвийхөн ч багийн даргын гэнэтийн шийдвэрт гайхаж, дахин давтан асуужээ. Нисэх онгоцыг усны мандалд буулгахын тулд хөлгийн түвшинг 10 хэмд хадгалж, хурдыг аажим багасган сүүл хэсгээр эхлэн усанд газардах ёстой. Хэрэв өнцөг хэт их бол цохилтын нөлөөгөөр онгоц гэмтэж, хуваагдах магадлалтай. Харин хэт бага бол онгоц шууд живэхэд хүрнэ. Мөн аль нэг далавч түрүүлэн усанд хүрвэл онгоц тэнцвэрээ алдаж эвдэрнэ. 1996 онд Этиопийн иргэний агаарын тээврийн нисэх онгоц барьцаалагдаж, энэтхэгийн тэнгисд буух үедээ зүүн далавчаараа усанд шүргэж онхолдсон осол гарч байв. Тухайн үед уг онгоцны багийн гишүүд зорчигчид нийлсэн 175 хүнээс 125 нь амь үрэгдсэн аймшигт осол болжээ.

Салхи зүсэхээс өөр чимээ аниргүй, нам гүм онгоц нөхцөл байдал туйлын түгшүүртэй байгааг илтгэнэ. Онгоц доошилсоор усан дээр газардах дөхөх үед том гүүр хэтэрхий ойрхон байгааг багийн дарга анзаарчээ. Хамгийн өндөр цэгтээ 500 м-т хүрэх Жорж Вашингтон гүүр автомашины хөдөлгөөний томоохон урсгалыг хангахаас гадна олон хүн цуглах жуулчлалын обьект юм. Саленбергер онгоцны өндөр болон хурдыг тохируулах өчүүхэн боломжийг ашиглан гүүрний зүүн хэсгээр шүргэх шахам өнгөрөв. Юутай ч угтаж болох ослын хамгийн аймшигтай хувилбараас зайлсхийж чаджээ. Дараа нь усан онгоцны хоорондох чөлөө, аврах ажиллагаа явуулахад хялбар байрлалыг сонгох ёстой.

Нам өндөрт орсон онгоц хяналтын төвийн радараас алга болов. Иймд хаана газардсаныг мэдэх зорилгоор ойролцоо нислэг хийж буй онгоцнуудтай холбоо тогтоож, нэгэн жуулчлалын нисдэг тэргэнд ослын буулт хийж буй онгоцыг дагаж хянах үүрэг өгчээ. Нисдэг тэрэгний нисгэгч жуулчдыг сандралд оруулахгүйн тулд тэдэнд юу ч хэлсэнгүй. Онгоц 200 м өндөрт хүрэх үед зорчигчид ослын буулт хийх гэж байгааг анзаарчээ. Нисгэгчийн бүхээгнээс ямар ч захирамж аваагүй үйлчлэгчид ч болж буй үйл явдлын тухай мэдэхгүй байв. Үнэндээ нөхцөл байдлыг тайлбарлах хормын төдий ч зав нисгэгчдэд байгаагүй юм. Энэ үед цагдаагийн тусламжын утас хэтэрхий нам өндөрт нисч буй онгоцыг газраас ажигласан олон хүний дуудлагад дарагдаж байв.

Харин нисэх онгоцны зорчигчид сандралдаж, гэр бүл, найз нөхөддөө сүүлчийн илгээмжээ гар утаснаасаа илгээж байв. Айрбас 320 онгоцны далавчны агаарын эсэргүүцлийг саатуулагч (хэвтэ чиглүүлэгч) 4 түвшинд байрлах боломжтой бөгөөд усан дээр буулт хийх үед 3-р түвшинд шилжүүлэх тухай зааварт тусгасан байдаг. Гэвч энэ янзаараа хэт бага хурдтай газардвал цохилтын хүч хэтэрхий их байна гэж дүгнэсэн багийн дарга саатуулагчийн байрлалыг 2-р түвшинд тавьжээ. Онгоц 250 км/ц хурдаар усны мандалд буух үед хүчтэй доргилт үүсч, цахилгаан тасрав. Ослын буултын тухай юу ч сонсоогүй нисдэг тэрэгний зорчигч жуулчид томоохон хэмжээний сургуулилт, киноны зураг авалт мэтээр тааварлан ярилцацгааж байжээ.

Энэ бүхэн хэдийгээр урт удаан санагдавч дөнгөж 5 минутад болсон үйл явдал юм. Харин онгоцны зорчигчид бүгд эсэн мэнд байв. Гэхдээ тэднийг амь өрссөн дараагийн ширүүн тэмцэл хүлээж байгаа. Доргилтоос үүдэн гэмтсэн онгоцны сүүл хэсгээс голын хүйтэн ус сад тавин орж, онгоцыг живүүлж эхэлжээ. Айрбас онгоцны ослын урд болон хойд хаалга онгойх үед аврах завь болгон ашиглах боломжтой гулсах шат хийлэгддэг. Гэвч сүүл хэсэг гэмтсэн учир хойд хаалгыг ашиглах боломжгүй байв. Нэгнээсээ түрүүлэн гарахыг хүсч, онгоцны голоор шахцалдсан хүмүүс живэх айдаст автаж эхэлжээ. Мөн зүүн урд хаалга онгойсон боловч гулсах шат гэмтлээс үүдэн дэлгэгдээгүй байна. Тэнд бөөгнөрсөн хүмүүсийн зарим нь араасаа шахагдан усанд унажээ. Харин дунд хэсгийн хаалгаар гарсан хүмүүс хоёр далавчин дээр гарч, аврагчдыг хүлээж байв.

Харин онгоцны дотор тал усанд хэтэрхий хурдан автаж байв. Энэ янзаараа бол 20 минутын дотор л бүрэн живнэ. Гарч амжаагүй хүмүүс зорчигчдын танхимын голд бөөгнөрч, зарим нь суудал дээгүүр дамжин гарахыг оролдож байв. Дэлгэгдсэн цорын ганц аврах завь хүнээр дүүрчээ. Далавчин дээр зогссон хүмүүсээс зарим нь голын хүйтэн усанд үсрэн орж, эрэг хүртэл сэлэхийг оролдсон байна. Өвлийн ид дунд үе, агаарын хэм -6, голын усны хэм -2.2. Ийм нөхцөлд хүн усан дотор 10 минутаас илүү хугацаагаар сэлж чадахгүй. Нисэх багийн гишүүд аврах хантааз цуглуулан зорчигчдод өгчээ. Багийн дарга онгоцны сүүл хэсэг рүү 2 ч удаа очиж, хүн үлдсэн эсэхийг өөрийн нүдээр шалгаад хамгийн сүүлд хөлгөөс гарсан байна.

Олсын буултаас хойш 4 минутын дараа эхний аврах завь иржээ. Гэхдээ голын ширүүн урсгал аврах ажиллагаанд саад болж байв. Цагдаагийн нисдэг тэрэгнээс усанд үсрэн орсон шумбагч живж буй онгоцон дотор орж, хүн үлдсэн эсэхийг сүүлчийн удаа шалгажээ. Хамгийн сүүлд багийн гишүүд аврах завинууд дээр гарснаар нисэх онгоцонд зорчиж явсан бүх хүн аврагдав. Харин ослын буулт хийснээс хойш 25 минутын дараа онгоц бараг бүрэн живжээ. Нисэх багийн дарга Саленбергер мэдээллийн хэрэгсэлд өгсөн ярилцлагадаа "би өөрийн нислэгийн туршлагад тулгуурлан Хадсон голд бууж чадна гэсэн итгэлтэй байсан, гэхдээ энэ удаа хэт хүнд нөхцөл тохиолдсон учир амжилттай газардахын тулд өөрийгөө аль болох тайвшруулж, адреналинаа багасгахыг хичээсэн, мөн тэр орой бүх хүн аврагдсан тухай албан ёсны мэдээллийг сонсоод анх удаа гүнзгүүй амьсгаа авсан" гэжээ.

эх сурвалж, Nippon TV

Сүнс шингэх үзэгдлийн учир

2014-03-07T23:54:00.000+09:00

Өсвөр насныхны дунд өргөн тархсан мэргэ төлгийн тоглоом буюу зугаацлын нэг хэлбэр нь сүнс дуудах юм. Сүнс дуудах үед цагаан толгойн үсгүүдийг бичсэн цаасан дээр зоосон мөнгө байрлуулж, оролцогчид түүн дээр долоовор хуруугаар дардаг. Хэрэв дуудсан сүнс ирсэн бол зоосон мөнгийг хөдөлгөх бөгөөд тодорхой үсгүүд дээр байрлах үед үүссэн үгсээр сүнс дуудагчдын хүссэн асуултын хариуг дуудсан сүнс өгч буй хэрэг хэмээн итгэдэг билээ. Сүнс дуудагчид ихэвчлэн нэр алдартай хүний сүнсийг дууддаг бол зарим оронд үнэг зэрэг амьтны сүнсийг дууддаг байна.

Нэгэн ахлах сургуулийн найз охид үнэгний сүнс дууджээ. Гэтэл А охин гэв гэнэт учиргүй уйлж, чичирч эхэлсэн байна. Найз охидын дуудсанаар яаран ирсэн ээж нь ойролцоо байсан зүйлсийг авч шидлэж, араатан мэт аашлах охиныхоо итгэмээргүй төрхийг олж харжээ. Ээжийн хамт гэртээ ирсэн охин өлсгөлөн амьтан мэт аяглан сүү нэхэж байв. Шилэн аяганд сүү хийж өгтөл унагаж асгаад яг л муур мэт долоож уужээ. Охины байдал орой болтол сайжирсангүй, хөргөгч онгойлгож хүнсий бүтээгдэхүүнийг түүхийгээр нь зулгаан идэж байв. Маргааш нь охиныг ангийн багшийн хамт сүнс зайлуулагч гэгдсэн хүнд дагуулан очиж, засал хийлгэсэн боловч ямар ч нөлөө үзүүлсэнгүй.

Хүчирхийлэлд өртсөн нэгэн эмэгтэй уулын мухарт орших нэгэн сүмийн хашаан дахь модноос боомилон үхсэн хэрэг 100 гаруй жилийн өмнө гарчээ. Гэвч удалгүй хүчирхийлэгч эрийн цогцос амиа хорлосон, бусдад хорлогдсон эсэх нь үл мэдэгдэх учир битүүлэг байдалтайгаар сүмийн ойролцоогоос олдсон байна. Тэр үеэс хойш эмэгтэйн сүнс модонд хоргодсон хэмээх цуу яриа тарсан байв. Тэр ч байтугай уг модны ойролцоо шөнө орой явах цагт эмэгтэй хүний гаслантайгаар инээх, уйлах дуу хоолойг сонссон хэмээн нотлох хүний тоо нэмэгдэх болжээ. Мөн модыг тайрахыг оролдсон хүн эмэгтэйн өширхсөн сүнсэнд хорлогдож нас бардаг хэмээх яриа хүч нэмэх болов.

Цуу яриаг үнэн эсэхийг шалгахаар шийдсэн 4 оюутан залуу шөнөөр сүмд иржээ. Анхнаасаа энд ирхээс татгалзаж байсан тэдний нэг эмэгтэй Б хэтэрхий их айдаст автсан тул сүмийн хаалганы гадна ганцаар үлдэв. Гэтэл хэсэг хугацааны дараа хэн нэгний гар мөрөн дээр нь хүрэхийг мэдэрч ухаан алдан унажээ. Энэ нь үнэндээ найзуудынх нь төлөвлөсөн шоглоом байв. Гэвч айлгахыг хүссэн найз нь ухаан орохдоо тэс өөр хүн болон хувирч, өөрсдийг нь айхад хүргэжээ. Босч зогссон Б "модыг битгий тайр, намайг битгий тайр" хэмээн өмнө нь сонсож байгаагүй хахир хоолойгоор хэлэв. Мөн ойртож ирсэн нэг найзаа багалзуурдан өргөж газраас хөндийрүүлсэн байна. Үнэндээ харьцангуй намхан нуруутай, хүч чадал багатай эмэгтэй Б 70 кг-аас илүү жинтэй эрэгтэйг иймэрхүү байдлаар хөнгөхөн өргөх ямар ч боломжгүй.

Сандарсан 2 найз гараас нь татаж, хориглох үед Б хэвийн байдалдаа орсон боловч дөнгөж сая хийсэн үйлдлээ огт санахгүй байв. Эдгээр нь бодит амьдралд тохиолдсон явдлуудын жишээ юм. Сүнс бусад хүний биед хоргодож, удирддаг хэмээх иймэрхүү үзэгдлийг "сүнс шингэх" гэнэ. Олонхи хүн үүнийг шашин, мухар сүсгийн хүрээнд сүнстэй холбож ойлгодог. Тэгвэл уг үзэгдлийг судлаач эрдэмтэд анагаахын шинжлэх ухааны үүднээс хэд хэдэн тайлбар хэлдэг. Эхнийх нь тархины гэмтлийн нөлөө юм. Хүний тархины чамархайн хэсэг (temporal lobe) ой дурсамжийг хадгалж байдаг тул тэр хэсэг гэмтсэнээр мэдээлэл боловсруулах чадвараа алдаж, хараа болон сонсголын хий үзэгдлийг мэдэрдэг.

Тухайлбал өөрийнх нь гар чөтгөрийнх мэт харагдах, бусдын захиран тушаасан дуу хоолой сонсогдох гэх мэт. Дараагийн тайлбар нь согтууруулах ундаа, мансууруулах бодисын нөлөө юм. Хүн архи, согтууруулах ундаа, хар тамхийг их хэмжээгээр хэрэглэх үед мөн адил хараа, сонсголын хий үзэгдлийг мэдэрнэ. Удаах тайлбар нь шизофрени өвчин юм. Энэ өвчний үед хүн хий үзэгдлүүдээр хүрээлэгдсэн мэт санагддаг. Эдгээр бүх нөхцөлд тухайн хүний хийж буй үйлдэл сүнс шингэсэн мэт харагддаг. Тэгвэл сүүлийнх нь "олон хүний зан чанарыг агуулах (dissociative identity disorder)" өвчин юм. Ийм өвчтэй хүний биед орших олон дүр төрхийн зарим нь этгээд үйлдэл, үг хэллэг хэрэглэх тохиолдол бий.

Биед нь үнэгний сүнс шингэж, харьцангуй удаан хугацаа өнгөрсөн ч гарахгүй байгаа А охиныг ээж нь нэгэн их сургуулийн эмнэлгийн мэдрэлийн эмчид үзүүлжээ. Эмч эхний ээлжинд таамаглаж болох дээрх 4 нөхцлийг шалгаж үзсэн байна. Компьютер томографийн шинжилгээгээр охины тархины чамархайн хэсэгт гэмтлийн улмаас үүсэх цус алдалтын шинж тэмдэг илэрсэнгүй. Мөн цусны шинжилгээгээр согтууруулах ундаа, мансууруулах бодисын ул мөр илрээгүй байна. 2 төрлийн өвчний сэжиг ч нотлогдсонгүй. Бодит байдалд сүнс шингэх үзэгдэл үүсгэж болох 5 дахь шалтгаан байв. Эмч А охины өвчинг тархины онцгой нөхцөл байдал буюу гипнозиос үүдэлтэй хэмээн оношилжээ. Мөн сүнс шингэхтэй төстэй үзэгдлийг гипнозийн нөлөөгөөр хялбар үүсгэх боломжтой юм.

Стэнфордын их сургуулийн профессор, гипнози судлалыг үндэслэгч Эрнэст Хилгардын тодорхойлсноор гипнозийн үед хүний биед 4 шинж тэмдэг илэрдэг байна. 1-рт, хүн өөрийгөө мэдрэх логик дүгнэлт хийх чадваргүй болдог. 2-рт, бусдын хэлсэн үг, тушаалыг амархан хүлээн авч даган биелүүлнэ. 3-рт, бусдын үгний дагуу ямар нэгэн зүйлд анхаарлаа хязгаарт нь хүртэл төвлөрүүлнэ. 4-рт, өнгөрсөн үеийн дурсамж сэргэх буюу маш тод дүрслэл болон харагдана. Энэ бүхний эцэст гипнозид орсон хүн хэвийн бус үйлдэл хийхэд хүрдэг байна. Гипнозийг тархины физиологийн үүднээс авч үзвэл сэрүүн байх, унтах хоёрын дунд буюу зүүрмэглэхтэй адил нөхцөл байдал юм. Ийм нөхцөлд хүн гаднаас ирэх цочролд өөрийн ухаангүй мэт хариу үйлдэл үзүүлдэг байна.

Гипнозийг дадлагажсан сэтгэлзүйчид хийдэг бөгөөд туршлагагүй хүний үйлдэл бие махбод, сэтгэлзүйд сөргөөр нөлөөлөх магадлал өндөр байдаг тул дууриан хийхгүй байхыг зөвлөж байна. Хүнийг гипнозид оруулах ажиллагаа тайвшруулхаас эхэлдэг. Үүний тулд суудалд тухтай суулган биеээ суллахыг зөвлөж, намуун хоолойгоор тоо тоолдог. Тайвширч, амралтын байдалд орсон хүний тархин дахь норадреналиний ялгарал багасна. Норадреналин нь аюулд өртөх үед бие махбодыг түгшүүрийн байдалд оруулж, улмаар тархины ажиллагааг идэвхжүүлэх, сонор сэрэмжийг сайжруулах, аюулыг эсэргүүцэх чадварыг нэмэгдүүлэх үүрэгтэй бодис юм. Тайвширсан хүний тархин дахь норадреналин багасах боловч эсрэгээр серотониний ялгарал нэмэгдэнэ.

Серотонин нь ацетилацетонд, тэр нь нойрсолтыг дэмжих мелатонинд хувирдаг. Мелатонины нөлөөгөөр хүний бие нойрсолтын байдалд шилжинэ. Гипнозид оруулах ажиллагааны дараагийн шатанд хүний анхаарлыг хурууны үзүүр мэтийн ямар нэгэн зүйлд төвлөрүүлнэ. Улмаар "таны зовхи хүндэрч байна" хэмээн хэлэх үед зовхио буулгах зэргээр сэтгэлзүйчийн хэлсэн үгийг өөрийн мэдэлгүй биелүүлж эхэлдэг. Ердийн үед бид таван мэдрэхүйгээ ашиглах учир тухайн мэдрэхүйн эрхтнүүдээс тархинд төрөл бүрийн мэдээлэл ирдэг. Тэгвэл тайвширч, анхаарлаа ямар нэгэн зүйлд төвлөрүүлэх үед зөвхөн харааны мэдээлэл тархинд очиж, гипнозийн байдалд орно. Энэ үед тархины ажиллагаа сулрах боловч нойрсолтын байдалд бүрэн ордоггүй.

Гипнозийн үед тархины зулайн хэсгийн 46-р бүс (BA46)-ийн ажиллагаа хамгийн доод түвшиндээ хүрнэ. 46-р бүст нүд, чих зэрэг таван мэдрэхүйн мэдээлэл, болж өнгөрсөн үйл явдлын тухай ой дурсамж зэрэг, төрөл бүрийн мэдээлэл түр зуур хадгалагддаг. Эдгээр мэдээлэлд боловсруулалт хийгдсэний үр дүнд тухайлбал "гараа өргө, уруулаа хөдөлгө" хэмээх "тушаал" 46-р бүсээс хөдөлгөөн удирдах тархины хэсэг (motor cortex)-т хүрнэ. Эндээс гараа өргөх, уруулаа хөдөлгөх тушаал харгалзах эрхтнүүдийн булчинд дамжуулагдсанаар үйлдэл гүйцэтгэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл 46-р бүс нь хүний биеийн үйл хөдлөлийг удирдах хамгийн дээд түвшний удирдлагын хэсэг юм. Мөн 46-р бүст норадреналинийг мэдрэгч эдүүд их хэмжээгээр байрладаг.

Гипнозид оруулах ажиллагааны сүүлийн шат тушаал буюу заавар өгөх үйлдэл юм. Нойрсолтын өмнөх байдалд орсон хүн тухайлбал "таны зүүн гар дээш өргөгдөж байна" гэсэн үгийг өрийн мэдэлгүй даган биелүүлнэ. Таны урд цэцэгт тал байна гэвэл үл үзэгдэх цэцгийг түүж, үнэрлэх зэргээр гипнозид орсон хүний үйлдэл бусдын зааварчлага зөвлөгөөний дагуу, өөрийн бодолгүй хийгдэнэ. Ердийн нөхцөлд "таны гар өргөгдөж байна" гэсэн үгийг сонсох үед тархинд ямар процесс явагддагийг сонирхоё. Хүний сонссон үгсийг тархины сонсголын хэсэг (auditory cortex) хүлээн авч, хэл ярианы төв (language cortex)-өөр дамжуулан 46-р бүст хүргэнэ. Тэнд сонссон үгс орчны нөхцөл байдал, үг хэлж буй хүний тухай, өнгөрсний дурсамж, бодит байдлын мэдээллүүдэд нэгтгэсэн боловсруулалт хийгдсэний эцэст зааврыг дагах эсэх тухай шийдвэрээ гаргана. Хэрэв зааврыг дагая гэж шийдвэл гараа өргөнө, үгүй бол үйлдэл хийгдэхгүй.

Тэгвэл гипнозийн үед 46-р бүсийн ажиллагаа доод түвшиндээ хүрэх учир чихээр сонссон мэдээлэл түүнийг алгасч, хэл ярианы төвөөс хөдөлгөөн удирдах хэсэгт шууд тушаал болон хүрдэг байна. Үүний улмаас өөрийн мэдэлгүйгээр гараа өргөхөд хүрнэ. Бичлэгийн эхэнд дурдсан жишээнүүд гипнозитой тун адилхан нөхцөл байдалд үүссэн гэдгийг сэтгэл мэдрэлийн эмч, эрдэмтэд нотлож байна. А-ийн хувьд сүнс дуудах тоглоомын үед бие суллан сандалд сууж, зоосонд анхаарлаа төвлөрүүлсэн явдал нь гипнозид ороход хүргэжээ. Б-ийн хувьд ихээхэн айдаст автсан байсан учир тайвшрах бус эсрэгээрээ сандарч мэгдсэн байдалд орсон. Гэхдээ энэ нь гипнозид оруулах өөр нэгэн аргатай төстэй юм. Тархины 46-р бүсийн ажиллагааг доод түвшинд хүргэхийн тулд тайвшруулхаас гадна богино хугацаанд хэт их хэмжээний мэдээлэл өгч, сааталд оруулах боломжтой.

Үнэн чанартаа 46-р бүсийн мэдээлэл боловсруулах чадвар хязгаарлагдмал байдаг ажээ. Чадвараас давсан хэт их ачаалал авах үед сааталд орж, гипнозитой адил нөхцөл үүсгэдэг байна. Гипнозийн ийм хэлбэр цочролд орох үед элбэг тохиолддог. Тухайлбал унтаж байгаад гал түймэр гарахыг мэдэж, яаран зугтах үедээ дэр мэтийн онц хэрэггүй зүйлсийг авч гарах тохиолдол бий. Ердийн үед хүн галын аюулаас зугтахдаа түрийвч, бичиг баримт, үнэт эдлэлээ авахыг эрмэлздэг бол гипнозид орсон хүний тархины ажиллагаа суларч, зөв дүгнэлт гаргах чадвараа алдсанаар ойр зуур харагдсан зүйлсийг чухалд тооцож андуурдаг байна. А, Б хоёрын хувьд гипнозид орсон нь тодорхой боловч тэдэнд хэн нэгэн ямар нэгэн тушаал заавар өгөөгүй байхад юуны учир сүнс шингэсэн мэт үйлдэл хийх болов гэдэг нь сонирхол татна.

Шалтгааныг 46-р бүс ажиллагаагүй болсонтой холбогдон үүсэх "зан араншингийн шилжилт"-ээр тайлбарлаж болно. Ийм шилжилт "нэг хүний биед олон зан чанар орших эмгэг (dissociative identity disorder)"-ийн үед ажиглагддаг ч гипнозийн үед адил шинж тэмдгээр илрэх боломжтой. Ердийн нөхцөлд бидний зан араншинг тархины зулайн хэсгийн 9, 10-р бүс тодорхойлж байдаг. 9, 10-р бүсээс 46-р бүст ирсэн мэдээлэл хүн өөрийгөө мэдрэхэд тусладаг. Тэгвэл гимпнозид орж, 46-р бүсийн ажиллагаа саатсан тохиолдолд хүн 9, 10-р бүсийн мэдээлэл, бусад хүмүүсийн тухай болон ойн дурсамжийн мэдээллүүдийг ялгаж таних чадваргүй болно. Үүний улмаас бусдын эсвэл ой дурсамжид хадгалагдсан сүнсний төрхийг гипнозийн үеийн заавартай адил байдлаар хүлээн авч, зан араншинг өөрчлөхөд хүргэдэг.

А-ийн хувьд сүнс шингэвэл яах бол гэсэн айдаст автах үедээ гипнозид орж, өмнө нь уншиж, сонсож байсан сүнс шингэх үзэгдлийн тухай ой дурсамжид нь хадгалагдсан мэдээлэл сэргэсэн хэмээн тайлбарлаж болно. А-д эмчилгээ хийсэн сэтгэл мэдрэлийн эмч юуны өмнө хичээлээсээ түр чөлөө авахыг зөвлөжээ. Учир нь гипнозид орсон орчинд тухай үеийн айдас дахин сэргэж, сүнс шингэх үзэгдэл давтагдах хандлагатай байдаг байна. Мөн сэтгэл заслын эмчилгээ хийж, өнгөрсөн дурсамжуудыг нь сэргээн өөрийг нь байгаагаар нь ухамсарлуулснаар 1 сарын дараа бүрэн эдгэж хэвийн амьдралдаа эргэн оржээ.

Б-ийн хувьд сүнс шингэсэн үзэгдлийг адил хэлбэрээр тайлбарлаж болох боловч эрэгтэйг газраас хөндийрүүлэн өргөх хүч гаргасан явдал нь өөр учир шалтгаанаар тайлбарлагдана. 46-р бүсийн өөр нэгэн чухал үүрэг нь бие махбодын зарим боломжийг хязгаарлах явдал юм. Энэхүү хязгаарлалтын улмаас бид булчингийнхаа хүчийг 100% ашигладаггүй. Энэ нь боломжийн дээд хязгаарт тулсан ачаалал авч, яс хугарах, булчингийн ширхэгт тасрахаас сэргийлсэн физиологийн механизм юм. Насанд хүрсэн эмэгтэй хүний нэг гарын булчингийн хүч 50 кг ачааг хангалттай өргөх чадалтай гэгддэг. Гэхдээ 46-р бүсийн хязгаарлалтын нөлөөгөөр бодит байдалд 50%-иас илүү хүч гаргаж чаддаггүй байна. Харин гипнозийн үед хязгаарлалт алдагдсанаар булчингийн хүчийг дээд хэмжээгээр ашиглажээ.

Эрнэст Хилгардийн 1961 онд хийж, 510 хүнийг хамруулсан гипнозийн туршилтаар оролцогчдын 20% зан араншингийн шилжилт явагдах хэмжээний гүн хэлбэрийн гипнозид орж байжээ. Харин 5-10% нь гипнозид бараг орохгүй байсан бол үлдэх 70 % нь шийдвэр гаргах чадвараа алдах, бусдын тушаал зааврыг биелүүлэх зэргээр дунд түвшний гипнозид орж байв. Хэдийгээр нарийн учир нь тодорхойгүй байгаа боловч түргэн ууртай хүн гипнозид хялбар ордог байна. Мөн хүүхэд гипнозид амархан ордог, 10 насанд хамгийн гүн хэлбэр ажиглагддаг бол нас ахих тусам түвшин нь буурдаг байна. Ердийн хүмүүс ядарч сульдах, нойрны дутагдалд орох үед 46-р бүсийн ажиллагаа сулрах учир гипнозид амархан орох, улмаар сүнс шингэх үзэгдэл ажиглагдах магадлал өндөрсдөг байна.

Гипнози нь сүнс шингэх үзэгдлийн шалтгаан болхоос гадна сэтгэлзүй, сэтгэл заслын эмчилгээний зорилгод ашиглагддаг. Эмэгтэй В ажлаасаа оройтож тараад цахилгаан шатанд суужээ. Гэтэл цахилгаан шат гэнэт зогссон байна. Товчлууруудыг дарж, тусламж дуудан орилсон боловч хэн ч ирсэнгүй, айдаст автсан В ухаан алдан унажээ. Цахилгаан шатанд гэмтэл гарсан байгааг анзаарсан хамгаалагч түүнийг 5 цагийн дараа олж, гарган авчээ. Гэвч түүнээс хойш В цахилгаан шатанд суухаас айдаг болж, шөнө хар дарж зүүдлэн сэрдэг болсон байна. Тэр ч байтугай цахилгаан шатыг санагдуулам давчуу өрөөнд байж, адил үнэртэй галт тэргэнд сууж чадахаа больжээ. В-г үзсэн мэдрэлийн эмч цочролоос үүдэлтэй эмгэг хэмээн оношилжээ.

Хүний ой дурсамж мэдрэлийн эсүүдийн холбоос хэлбэрээр тархинд хадгалагддаг тухай бид дэжавугийн тухай өмнөх нийтлэлээс мэддэг болсон. Тэгвэл цочролын үед маш хүчтэй холбоос бий болдог байна. Энэ нь орчин, үнэр зэрэг төстэй нөхцөлд тухайн үеийн айдсын дурсамжийг хялбар сэргээхэд хүргэж, айдаст автуулдаг ажээ. Ердийн үед болж өнгөрсөн үйл явдлын тухай мэдээлэл хүний тархинд хоёр 7 хоногийн хугацаагаар түр хадгалагддаг. Энэ хугацаа өнгөрөх үед уг мэдээлэл шаардлагагүй гэж үзвэл мартагддаг. Харин эргэн санах шаардлагатай мэдээллүүд эсүүдийн холбоос үүсгэн ой дурсамж хэлбэрээр хадгалагдана. Дурсамжийг эргэн санах тусам холбоосоор олон удаа гүйдэл гүйж, эргээд холбоосыг өргөсөхөд хүргэнэ. Харин цочролын үед маш хүчтэй, өргөн холбоос үүсдэг нь бие махбодын хамгаалах механизмийн нэг юм.

Үүний үр дүнд өмнө учирч байсантай төстэй нөхцөлд орох үед норадреналин их хэмжээгээр ялгарч, айдсыг сэргээн, бие махбодын өөрийгөө хамгаалах боломжийг нэмэгдүүлдэг. В давтан хийсэн гипнозийн эмчилгээний үр дүнд хэвийн байдалдаа эргэн оржээ. Цочролоос үүдэлтэй өргөжсөн холбоосыг арилгах аргагүй. Харин гипнозийн эмчилгээний үр дүнд ой дурсамжийн шинэ холбоосыг хялбар үүсгэх боломжтой юм. В-ийн эмчилгээний үед гипнозид оруулж, "цахилгаан шат ямар ч аюулгүй, ослоос хамгаалах янз бүрийн төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, галт тэрэгний үнэр хүүхэд байхдаа нуугдаж тоглодог байсан үйлдвэрийнхтэй адилхан" гэх мэтээр шинэ, тааламжтай дурсамжийн холбоос үүсгэжээ.

эх сурвалж, Nippon TV

Багц мэдээ 5; Биткойн, робот булчин, шинэ усан онгоц ...

2014-02-27T15:04:00.000+09:00

Биткойн халдлагад өртөв үү
Биткойны арилжааны томоохон тоглогчдын нэг Токиод байрлах Эм Ти Гокс компани арилжаагаа тодорхойгүй шалтгаанаар зогсоосон байна. Тус компанийн гүйцэтгэх захирал "бид үйл ажиллагаагаа сэргээх бүхий л боломжийг эрэлхийлж байна" хэмээн мэдэгдсэн боловч харилцагчдын оруулсан хөрөнгийг буцаан олгох эсэх талаар дурдсангүй. Мэргэжилтнүүд тус компанийг кибер халдлагад өртөж, нийт 744000 биткойн буюу 330 сая долларыг хулгайд алдсан хэмээн таамаглаж байна. Мөн энэ сарын эхээр биткойны ханш 828.99 доллараас 135 доллар болж унахад ихээхэн хэмжээний алдагдал хүлээсэн юм. Нөхцөл байдлаас үүдэн Япон улсын санхүүгийн хяналтын байгууллагаас шалгалт хийж эхлээд байгаа боловч хөрөнгө оруулагчид, хувь хүмүүсийн хохирлыг барагдуулах эрхзүйн үндэслэл байхгүй байна. Энэ явдлаас үүдэн АНУ-ын холбооны прокурор биткойны арилжаанд шалгалт оруулах гэж байгаа тухай мэдэгдлээ.

Алсын удирдлагат усан онгоц бүтээнэ
Хүний шууд жолоодлогыг алсын удирдлагаар орлуулах хэрэгслүүд зөвхөн нисэх төхөөрөмжүүдээр хязгаарлагдахгүй бололтой. Ролс Ройс компани ачааны усан онгоцуудыг алсын удирдлагатай шууд бус жолоодлого бүхий хөлгүүдээр орлуулахаар төлөвлөжээ. Өнөөдөр 375 тэрбум долларын өртөг бүхий усан тээвэр дэлхийн худалдааны эргэлтийн 90%-ийг гүйцэтгэж байна. Тэгвэл хүний шууд бус жолоодлого бүхий шинэ усан онгоцууд илүү хямд, аюулгүй, орчны бохирдол багатай байх ажээ. Зохион бүтээгчид шинэ загварын усан онгоцны төслийг эхлүүлэхийн зэрэгцээ алсын удирдлагын "кибер ширээ"-г бүтээсэн байна. Усан онгоцны алсын удирдлага хөлөг дээр байрлаж, эргэн тойрон 360 хэмийг харах боломж бүхий камерт суурилсан кибер системд тулгуурлах юм. Манан, цас зэрэг зэрэг цаг агаарын хүндрэлтэй нөхцөлд хүнээс илүү харах чадвар бүхий камерууд усан тээвэрт аль хэдийн ашиглагдаж байгаа юм. Харин шинэ загварын усан онгоцууд 10 жилийн дотор далайд хөвж эхлэх төлөвтэй байна.

Кредит картыг байрлалын мэдээлэлтэй холбоно
Санхүүгийн үйлчилгээний Мастеркарт, харилцаа холбооны технологийн Синиверс компани хамтран кредит картыг зүй бусаар ашиглагдахаас сэргийлсэн нэгэн шинэ үйлчилгээ бий болгосон байна. Сонголт хэлбэрээр авч болох энэ үйлчилгээ кредит картаар хийгдэх төлбөр тооцооны үед хэрэглэгчийн ухаалаг утасны байрлалын мэдээллийг давхар шаардана. Хэрэв байрлалын мэдээлэл зөрөх тохиолдол гарвал картыг хүчингүй болгоно. Энэ нь кредит картыг хулгайлах, хуурамчаар дууриалган үйлдэх зэргээр гэмт этгээдүүдэд ашиглагдах магадлалыг эрс бууруулсан арга хэрэгсэл болох ажээ. Нөгөө талаас банк улс дамжин аялагчдад үзүүлэх үйлчилгээндээ илүү их итгэлтэй болох юм байна.

Хүнийхээс 100 дахин илүү хүчтэй булчин бүтээнэ
Эрдэмтэд хүний булчингийн ширхэгтээс 100 дахин илүү хүчтэй хиймэл утас бүтээсэн байна. Ердийн загасны уурга болон оёдолд ашиглагддаг утаснаас гаргаж авсан энэ бүтээгдэхүүн ирээдүйд терминатор мэтийн хүн хэлбэрийн хүчирхэг робот, төрөл бүрийн протезинээс авхуулаад робот өмсгөл, механик хөдөлгүүр, гидравлик систем зэрэг өргөн хүрээнд ашиглагдах боломжтой юм. Хүний гарынхтай адил урт, жин бүхий хиймэл булчингийн механик хүч хүнийхээс 100 дахин илүү байна. Энэ нь булчингийн кг бүрт 7.1 морины хүч үүсгэх бөгөөд тийрэлтэт хөдөлгүүрийн механик хүчтэй дүйцэж байгаа юм.

Хиймэл утасны хүчний нууц нь гэрэл шингээх болон химийн урвалын үр дүнд үүсэх температруын өөрчлөлтийн нөлөөнөөс үүдэлтэй хэмээн Сайэнс сэтгүүлд нийтлэсэн өгүүлэлд дурджээ. Минутад 10000 эргэлт бүхий хүнд ротороор эрчилсэн энэ хиймэл утас температур нэмэгдэхэд агшиж, буурах үед сунадаг байна. Уртын дагуух агшилт хүний булчинд 20% байдаг бол шинэ хиймэл булчинд 50%-д хүрэх ажээ. Мөн механик ачааллаас үүдэлтэй хэдэн сая агшилт суналтыг давах чадвартай юм. Судалгааг Австрали, Өмнөд Солонгос, Канад, Хятад, Туркийн эрдэмтэдийн хамтарсан баг Тексасын их сургуульд хийсэн байна.

Дулаарал түр зогссон шалтгаан
Дэлхийн агаар мандал дахь нүүрсхүчлийн болон бусад хүлэмжийн хийн агууламж 800 мянган жилийн түүхэнд хамгийн өндөр хэмжээндээ хүрээд байна. Гэхдээ сүүлийн 15 жилийн хугацаанд дэлхийн гадарга орчмын температур нэмэгдээгүй хэмээн Засгийн Газар Хоорондын Цаг Уурын байгууллагын илтгэлд дурджээ. Учир нь номхон далайн салхины нөлөөгөөр халсан усны урсгал далайн гүн лүү чиглэж, харьцангуй бага температуртай усыг далайн усны дээд хэсэгт хүргэж байгаас үүджээ. "Цаг Агаарын Өөрчлөлт" сэтгүүлд дурдсанаар экватор орчмын салхины эргэлт огцом нэмэгдсэнийг Австралийн эрдэмтэд тогтоосон байна. Энэ салхины нөлөөгөөр 2012 онд дэлхийн гадаргын температур 0.1-0.2 хэмээр буурчээ. Гэхдээ салхины нөлөө хэдхэн жилийн дараа арилж, дулаарал дахин эрчимжнэ гэдгийг компьютрийн загвар харуулж байна.

эх сурвалж; BBC, mailonline, physorg

Огторгуйн нүхнүүд

2014-02-24T23:52:00.000+09:00

Сансар огторгуй хэмжээлшгүй, нууцлаг, аймшигтай бас гайхамшигтай. Тэнд амьд биетийг тээвэрлэж, гэв гэнэт алга болгож, эсвэл өөр хэмжээст орон зайд шилжүүлж чадах үзэгдлүүд бий гэх. Хэрэв хар нүхэнд орвол сэмэрч урагдана. Өтний нүхэнд орвол орчлонгийн тэс өөр орон зайд илгээгдэнэ. Харин цагаан нүхэнд ойртвол хүчтэй түлхэгдэн гарна. Огторгуйн эдгээр нүхнүүдийн тухай ойлголт анх Эйнштейний харьцангуйн онолоос үүдэн гарсан юм.

Галактикийн дотор олзоо хүлээн хэвтэх энэрэлгүй мангас мэт, ойртон ирсэн юуг ч болов залгиж, ор мөргүй устгах аймшигт бүс бий. Тэр бол огторгуйн хамгийн нууцлаг, эвдэн сүйтгэгч үзэгдэл болох ХАР НҮХ юм. Хар нүхний татах хүч хэт их учир гэрэл хүртэл нэг л удаа сорогдсон бол хэзээ ч эргэн гарахгүй. Мөн нэрнийхээ адил хар учир түүнийг илрүүлэхэд хүндрэлтэй. Гэхдээ сансрын биетийг сорох явцад ялгарах их хэмжээний рентген туяагаар нь таниж болoх бөгөөд эрдэмтэд олон жилийн хугацаанд хийсэн судалгааны үндсэн дээр хар нүх оршин байгааг нотлож, олноор илрүүлээд байна.

Нарнаас хэдэн арав дахин их, түүнээс илүү масстай аврага оддын мөхлийн үед тохиолдох цөмийн задралын үр дүнд хар нүх үүснэ. Насны тоо нь гүйцсэн аварга одод хүндийн хүчээ давалгүйгээр агшиж, тодорхой хэмжээнд хүрэх үед нэн шинэ одны дэлбэрэлт үүсгэдэг. Дэлбэрэлтийн аварга хүчний улмаас одыг бүрдүүлэх хий нисэн одож, үлдэх хүнд масс бүхий цөм нь хар нүх болон хувирна. Хар нүхийг 2 ангилдаг. Огторгуйд оршин буй хар нүхний ихэнхийг нарнаас 5-30 дахин их масстай, од хэлбэрийн хар нүх эзлэдэг. Ийм хар нүх Сүүн зам болон бусад галактик тус бүрт 100 сая орчим бий гэж үзэж байна.

Нөгөөх нь нарнаас хэдэн саяас хэдэн тэрбум дахин их масс бүхий аварга хар нүх юм. Ийм хар нүх Сүүн замаас авахуулаад бүхий л галактикийн төвд оршин байна. Хэдийгээр од хэлбэрийн хар нүхний адил оддын мөхлөөс үүдэлтэй боловч их тэсрэлтийн дараахан үүсч эхэлсэн нь тодорхой болсон байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам галактикийн мөргөлдөөний үед их хэмжээний хийг сорсноор аварга том болтлоо өсч томорчээ. Харин галактикийн нас уртсах тусам аварга хар нүх "хоол тэжээл"-ээр хомсдож, галактикийн дараагийн мөргөлдөөн болох хүртэл идэвхгүй байдалд шилждэг.

Хүн хар нүхэнд сорогдвол (унавал) юу болох вэ гэдэг нь бидний сонирхлыг ихээхэн татдаг. Хэрэв хүн од хэлбэрийн хар нүхэнд сорогдвол толгой, хөлд нь өөр өөр хүндийн хүч үйлчлэх учир гоймон мэт уртсана. Эцэстээ биеийнх нь атомууд ч сунаж, сэмэрч урагдсанаар төгсөх болно. Харин хэт аварга нүхэнд сорогдвол сунах процесс арай сүүлд тохионо. Хүн ийм хар нүхний ёроол (singularity)-д хүрэх хүртлээ хүндийн хүчийг мэдрэхгүй. Өөрөөр хэлбэл жингүйдэж унах явцаа ажиглах боломжтой. Харин хар нүхний ёроолд хүрсний дараа нарийсан сунаж, нийтлэг төгсгөлөө угтах болно.

Хар нүхийг илрүүлэхэд амаргүй байдаг нь түүнийг бидний хажууханд оршин байж болох магадлалыг давхар заадаг. Иймд дэлхий, нарны аймаг биднийг мэдээгүй байхад ямар нэгэн хар нүхэнд ойртож, сорогдох гэж байгаа мэт болгоомжлол үүсгэнэ. Гэхдээ хар нүхэнд ойр байрлах ихэнх одод оршин тогтнох хугацаандаа түүнийг тодорхой зайд тойрон эргэх боловч сорогддоггүй. Харин хоорондын зай нь хэт ойртвол зайлшгүй төгсгөлд хүрнэ. Эрдэмтэд хар нүхэнд сорогдох зайн хязгаарыг 160 мянгаас 16 тэрбум км хэмээн тооцоолжээ.

Одод, тоосонцор, сансрын бусад биетээс гадна хоорондоо хэт ойртсон хар нүхнүүд ч нэг нэгнээ эрхшээхээр тэмцдэг. Эхлээд нэгнийхээ татах хүчнээс хагацаж чадалгүйгээр эргэлдэн бүжиглэх мэт хөдөлгөөн хийнэ. Харин энэ үед хоорондоо аажим ойртож, улмаар нэгдэхэд хүрдэг. Хар нүхнүүд нэгдэх үед чулуу шидэхэд усны гадарга дээр үүсдэгтэй төстэй хэлбэр бүхий их хэмжээний хүндийн хүчний долгион сансарт тархдаг. Эрдэмтэд хар нүхний нэгдэл цөөнгүй тохиолддог гэж үздэг бөгөөд түүнийг илрүүлэх төхөөрөмжийг бүтээж байна. Уг төхөөрөмж хүндийн хүчний долгион дайран өнгөрөх үед дүүжлэгдсэн толинд ажиглагдах үл ялиг хөдөлгөөнийг лазераар хэмжих зарчмаар ажиллана. Мөн цаашид адил зориулалт бүхий ЛИСА (LISA ) төхөөрөмжийг сансарт хөөргөхөөр төлөвлөжээ.

Хар нүхний нэгдэл зөвхөн 2 хар нүхээр хязгаарлагдахгүй. 2007 оны 1-р сард Америк, Европын ажиглалтын хиймэл дагуул 1 тэрбум гэрлийн жилийн зайд орших 3 хар нүхийг ажиглажээ. Гэвч энэ нь бодит байдалд аварга хар нүхнүүдийн энергээр тэжээгдэн, гэрэлтэх аварга биет хэмээн төсөөлөгдөж буй квазар байв. Уг квазар дахь 3 хар нүх хэдийгээр хоорондоо 100-150 мянган гэрлийн жил буюу сүүн замын өргөнтэй бараг тэнцүү зайд байрлах боловч энэ нь тун ойрхон гэсэн үг юм. Иймд тун удахгүй нэгдэх хөдөлгөөнд орно хэмээн эрдэмтэд таамаглаж байна. 3 хар нүхний хүндийн хүчний харилцан үйлчлэлийн нөлөөгөөр нэг нь шидэгдэн одох бол үлдэх хоёр нь нэг нэгнээ тойрон эргэж, нэгдэх ажээ.

Хар нүхний хамгийн том нууц нь түүний ёроолд болж буй үзэгдэл юм. Зарим эрдэмтэд энэ нууцыг хэзээ ч тайлах боломжгүй гэж үздэг. Учир нь хар нүхэнд унасан хэн ч, юу ч эргэн гарч ирж чадахгүй. Хэрэв хар нүх маш жижиг хэмжээтэй бол харьцангуйн онол болон квант механик нэгэн зэрэг үйлчлэх боломжтой. Эрдэмтэд хар нүхний тооцоололд квант механикийг ашигласнаар зөвхөн юмсыг сордоггүй байж болохыг тогтоожээ. Гэхдээ ийм хар нүх нь од хэлбэрийн болон аварга хар нүхтэй харьцуулахад хамаагүй жижиг байх ёстой. Алдарт физикч Стивен Хокинг бичил хар нүхнээс дулаан ялгарна гэж үзжээ.

Хокингийн цацаргалт хэмээн нэрлэгдсэн уг үзэгдлийн нөлөөгөөр бичил хар нүх ууршиж алга болох ёстой. Энэ нь түүнд сорогдсон зүйлс эргэж гарч ирэхгүйгээр мөн адил алга болно хэмээн дүгнэхэд хүргэнэ. Гэтэл квант механикийн хуулиар биет ор мөргүй устах тохиолдол байх ёсгүй гэдэг нь физикийн салбарын эрдэмтдийн үзэл санааг хоёр хэсэгт хуваагдахад хүргэжээ. Эхний бүлэг эрдэмтэд Хокингд итгэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь тооцооллыг дахиж нарийвчлан хийх ёстой гэж үзэж байна. Гэхдээ бодит байдалд хар нүхэнд сорогдсон зүйлс хаачдаг нь тодорхойгүй хэвээр байгаа юм.

Тэгвэл Швеицарь улс дахь ЕЦСБ-ын Адроны Аварга Хурдасгуурын тусламжтай хийж буй орчлонгийн зүй тогтлыг тодорхойлох судалгаа бичил хар нүх үүсгэх нөхцөл бий болгож байна. Бөөмсийн мөргөлдөөнөөс үүсэх их хэмжээний энерги зарим тохиолдолд бичил хар нүхийг үүсгэх боломжтойг тогтоожээ. Үүссэн даруйдаа ууршин замхрах ёстой ийм бичил хар нүх квант ертөнц дэх хүндийн хүчийг илрүүлэхэд туслах найдлага төрүүлж байгаа боловч нөгөө талаас дэлхийг сорж, устгана хэмээх айдсыг бий болгож байна.

Бичил хар нүхэнд хамааралтай айдас өмнө нь ч гарч байжээ. 2001 онд Нью-Иорк мужын Брүүкхэвн Үндэсний Судалгааны Төвд бөөмсийг гэрлийн хурдны 99.9%-д хүртэл хурдлуулан мөргөлдүүлэх туршилтын үед үүсэх бичил хар нүх аюулгүй гэдгийг нотлон харуулах зорилгоор судлаачдыг урьж байсан байна. Үнэндээ дэлхийн гадаргаас хөөрөх сансрын хөлгүүд бичил хар нүхнээс илүү их энерги ялгаруулдаг. Мөн лабораторт хийж буй туршилттай адил бөөмсийн мөргөлдөөн сансар огторгуйд үргэлж тохиолдож байдаг тул тэдгээрээс үүдэлтэй бичил хар нүхний аюул үгүй гэдгийг эрдэмтэд нотлож байна.

Сансар огторгуйн хаашаа ч зорчиж болох тээврийн үйлчилгээ бий гэгддэг. Тэр нь асар өндөр хүчин чадалтай пуужин биш, харин дөт зам болгон ашиглаж болох онолын туннел ӨТНИЙ НҮХ юм. Энэ нэршил нь алимны нэг талаас нүхлэн идэж, нөгөө талаар гарч ирэх өтнөөс үүдэлтэй ажээ. Хэрэв гэрлийн хурдаар хурдалвал Адагчуулганы мананцар хүрхэд 600 мянган жил шаардагдана. Тэгвэл өтний нүхээр энэ зайг хормын төдийд л туулна. 1930-аад оны үед Эйнштэйн судалгааний найз Нэйтан Розэнтэй хамтран хийсэн тооцооллын үр дүнд галактикуудыг холбосон хоолой байж болохыг тогтоожээ. Үүнийг Эйнштеин-Розэний гүүр буюу өтний нүх гэдэг.

Хэдийгээр Эйнштейн өтний нүхээр сансрын аялал хийж болно гэж шууд хэлээгүй ч түүний бүтээсэн онол уг үзэгдлийг байж болно гэдгийг илэрхийлдэг. Өтний нүх нь хүндийн хүчийг тайлбарласан харьцангуйн онолын тэгшитгэлийн үр дүнгийн нэг бөгөөд орон зай, цаг хугацааны хэмжээсийн янз бүрийн цэгийг хооронд нь холбох энэ үзэгдэл хар нүхний судалгаанаас үүдэлтэй ажээ. Гэхдээ өнөөдрийг хүртэл өтний нүх оршин байгааг бодит ажиглалтаар тогтоож чадаагүй учир онолын таамаглалаас хэтрэхгүй. Онцлог нь өтний нүх маш тогтворгүй болохыг 1960-аад оны үе хүртэл хийсэн тооцооллын үр дүн харуулснаар тухайн судалгаа зогсонги байдалд оржээ. Тунел хэлбэрийн хоолой хэсэг хугацаанд үүсэх боловч доторхи (хэрэв орсон бол) юмсын хамт тэр дороо эвдэрч, устдаг байна.

1980-аад оны эцсээр Контакт хэмээх уран зөгнөлт кино гарчээ. Нэрт одон оронч Карл Сэганы зохиолоор бүтээсэн уг кинонд өтний нүх сансрын аялалын хэрэгсэл болох боломжтой тухай өгүүлжээ. Хэдийгээр зөгнөлт зохиол боловч физик үндэслэлтэй дүрслэл нь өтний нүхний талаархи судалгааг идэвхжүүлэхэд нөлөөлсөн байна. Эрдэмтэд Эйнштейний тогтворгүй өтний нүхнээс өөр, тээврийн хэрэгслийн зориулалтаар ашиглах нүхийг хайж эхэлснээр цоо шинэ эгзотик бодисын тухай ойлголтыг бий болгосон байна. Энэ нь сөрөг (негатив) энерги хэмээх эсрэг шинж чанарыг агуулж, өтний нүхийг тогтворжуулах нөлөө үзүүлнэ.

Гэхдээ өтний нүхний цаад талд ямар аюул угтаж байгааг онолын хувьд тодорхойлоход тун хүндрэлтэй юм. Магадгүй огторгуйн хамгийн аюултай бүстэй холбогдож, аварга хар нүхэнд хүргэж болно. Мөн өтний нүхний бүтцийн тухай ямар ч ойлголт алга байна. "Өтний нүхний инээмсэглэл" хэмээгдэх квант механикийн үзэгдлийн үр дүнд хөөс мэт гарч ирж, алга болох онолын бодис орчлонгийн хаа нэгтээ байх ёстой, аялалын зорилгоор ашиглаж болох өтний нүх энэхүү квантын хөөсний хувирсан хэлбэр, түүнийг ашиглан өтний нүхийг зориудаар үүсгэж болно хэмээх таамаглал ч бий. Хэдийгээр өтний нүх үүсгэх төхөөрөмж бидний төсөөлөлд ч байхгүй боловч түүгээр орон зай, цаг хугацааны аялал хийх боломжийг эрдэмтэд үгүйсгэдэггүй.

Цаг хугацааны машины тухай ойлголт 50 гаруй жилийн өмнөөс зөгнөлт зохиолд орж иржээ. Гэрлийн хурданд дөхөх, мөн хүндийн хүч их байх тусам цаг хугацаа харьцангуйгаар удааширдаг гэдэг нь харьцангуйн онол болон бусад бодит ажиглалтуудаад нотлогддог. Энэ нь хүний ирээдүйд аялах боломжийг харуулдаг. Тэгвэл бид өнгөрсөнд аялж, түүхийг өөрчилж чадах уу. Хэрэв нэгэн өтний нүх оршин байгаад нэг үзүүр нь дэлхийн ойролцоо, нөгөө нь Сүүн замын төвд байна гэе. Нүхний үзүүр буюу тунелийн төгсгөлүүд цаг хугацааны хувьд өөр өөр. Гэхдээ өтний нүхэн дотроос харвал хоёулаа адил харагдана.

Ийнхүү өтний нүхний гадна болон дотор талаас харсан цаг хугацааны өөр өөр байдал нь түүнийг цаг хугацааны машин хэлбэрээр ашиглаж боломжтойг харуулна. Хэрэв та өнөөдөр өтний нүхээр орвол нөгөө талд нь хэдэн зуу, магадгүй мянган жилийн өмнө очино. Гэхдээ өнгөрсөнд очих аялал олон тооны зөрчил үүсгэдэг бөгөөд төлөөлөх нэг жишээ нь "өвөөгийн парадокс" юм. Хэрэв өнгөрсөнд очоод өөрийнхөө өвөөгийн амь насанд халдвал өөрийнх нь аав төрөхгүй, өөрөө ч төрөхгүй, тэгэхээр өнгөрсөнд буцаж очихгүй болно. Эсвэл өнгөрсөнд очиж өөрийнхөө 18-тай настай ээжтэйгээ аавынхаа оронд уулзана гэж төсөөлвөл шийдэх аргагүй будлиан болно.

Юутай ч гэв гэнэт танай хаалгыг танихгүй нэгэн тогшоод би таны хэдэн үеийн ач, гуч байна гэвэл аль болох тааламжтай харьцахыг хичээх хэрэгтэй болохнэ. Тэр цаг хугацааны машин бүтээгдсэн алс ирээдүйгээс ирсэн нэгэн байж ч магадгүй. Гэхдээ өнгөрсөнд аялсан ч нэгэнт болоод өнгөрсөн түүхийг өөрчлөх боломжгүй гэсэн үзэл одоогийн байдлаар ноёлж байна. Мөн зарим эрдэмтэд цаг хугацааны машины зориулалтаар ашиглах тохиолдолд өтний нүх өөрөө эвдэрнэ гэж үзэж байна. Өтний нүх хоёр өөр цаг хугацааг холбох үед маш хүчтэй цацраг туяа ялгарч нүхийг устахад хүргэнэ. Энэ нь өнгөрсөнд очиж, зөрчил үүсгэхгүй байлгах ертөнцийн зохилдлого буюу байгалийн өөрийнх нь хориглох үйлдэл мэтээр төсөөлөгдөнө.

Хар нүх бүхнийг сорж, залгидаг бол түүний эсрэг бүхнийг түлхэж, нулимдаг ЦАГААН НҮХ байх ёстой хэмээх таамаглал мөн харьцангуйн онолоос үүджээ. Цагаан нүхэнд хар нүхний юмсыг сорох үзэгдлийн бичлэгийг буцааж ухраасантай адил үзэгдэл ажиглагдана. Эрдэмтэд их хэмжээний энерги ялгаруулах квазар анх нээгдэх үед цагаан нүх байх гэж таамаглаж байжээ. Хэрэв цагаан нүх үнэхээр оршин байсан бол орчлон ертөнцийг үүсэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байх ёстой гэж үздэг. Их тэсрэлтийн өмнө орчлон асар их нягттай сингуляр цэг байсан гэдэг. Хэрэв түүнийг цагаан нүх байсан гэж үзвэл их тэсрэлтийн шалтгааныг тун хялбар тайлбарлаж болно. НАСА богино долгионы WМAP хиймэл дагуулын тусламжтайгаар сансрын үлдэгдэл цацрагийг судлаж, орчлон ертөнц огцом тэсрэлтийн хамт үүссэний нотлогоог илрүүлсэн билээ.

Мөн савангийн хөөс мэт бөөгнөрсөн олон орчлон ертөнц оршин байгаа, хөөс хагарч хуучин ертөнц мөхдөг бол шинэ хөөс үүсч шинэ ертөнц төрөн гардаг хэмээх олон ертөнцийн онол бий. Хиймэл дагуулуудын мэдээллүүд энэхүү онолтой зарим талаар таардаг. Үнэхээр олон ертөнц оршин байна уу, тэдгээр нь цагаан нүхнээс үүсдэг үү гэдэг нь тодорхойгүй хэвээр байна. Онолоор цагаан нүх маш эмзэг, хар нүхний нөлөөгөөр хялбар алга болдог учир урт насладаггүй гэж үздэг. Эрт дээр үед нэгэн цагаан нүх байгаад бидний орчлонг үүсгэсний дараахан устаж алга болсон байж магадгүй. Баттай биш ч магадлал бий. Бас хар нүх анх магадлал төдий байсныг ч мартаж болохгүй билээ.

эх сурвалж; The Universe TV series 2007