Salih Cenap

You Are Hired! You Are Fired!*

2015-05-12T17:33:00.001+03:00

*İşe alındınız! Kovuldunuz!

Özellikle Amerikan film ve dizilerinde sıkça işittiğimiz bu sözlerin bizim dilimizde elbette bir karşılığı var ama hayatımızda gerçek bir karşılığı olduğunu söylememiz oldukça zor.

Özellikle Amerika’da, insanların işe alınması da işten çıkartılması da patronun iki dudağı arasındadır.

Amerikan dizilerinde çoğu zaman mesleğini hakkıyla yapan kahramanların etrafında kurgulanan senaryolarda, kendisini bir vesileyle ispat eden gencin işe alınması esnasında da, işini iyi yapmayan bir kişinin “kovulması” gündeme geldiğinde de başlıktaki sihirli cümleler kolaylıkla telaffuz edilir.

Bizde ise bir işe girmek, sınavlarla, mülakatlarla hatta büyüklerin tavassutlarıyla uzatılmış, dini bir ritüele dönüştürülmüştür adeta.

Böylece girilen işlerin, özellikle devlet memuriyetlerinin bir Katolik nikâhı gibi algılanması da bundandır belki, kim bilir…

“Ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz” sözünü bizim atalarımız söylememiştir sanki!

Bizde beyaz yakalılar, işlerini “yaptıkları”, “bildikleri” sayesinde bulmadıkları gibi, koltuklarını da “başardıkları”, “kazandırdıkları” sayesinde muhafaza etmezler.

Devlete ya da “devletleşmiş” büyük bir şirkete “kapağı atan” bir memurun “kovuldunuz” cümlesini işitmesi için, ya yüz kızartıcı bir suç işlemesi ya da yöneticilerine sağlam bir kazık atması gerekir.

Maalesef işini iyi yapmamak bizde yüz kızartıcı bir suç gibi görülmez.

Bu bataklıktan çalışanlar kadar işverenler de mesuldür.

İşini iyi yapmayana “ekmeğiyle oynamamak” adına göz yummak tüm müesseselerin verimini düşürür. Marazi bir merhamet hissi hem bir iş ahlakının oluşmasına mâni, hem adaletsizliğe sebep olur.

Bu yüzden bizim yöneticilerimizin de işini iyi yapmayanın “gözünün yaşına bakmadan” ipini kesmeyi öğrenmesi şarttır.

Bu ne gaddarlıktır ne merhametsizlik.

Bu bir iş ahlakı tesis edebilmek için atılması gereken çok mühim bir adımdır.

Devlette neredeyse bir garantiye dönüşen “iş güvencesi” memurları ahlaken zehirlemektedir.

Evine ekmek getirmekten sorumlu üç milyonun üzerinde insanın “ahlaken” zehirlenmesi tüm toplumu “ahlaken” zehirler.

Devlet memurlarının işten çıkartılabilmesini kolaylaştırmak, hiçbir şey yapmadan mesaiye gelip giden, öylece vakit geçirip hiçbir iş yapmamayı başarı sayan, bir yandan dışarıya el altından iş yaparak haksız gelir elde eden memurların ahlaksızlıklarıyla mücadelenin öncelikli adımı olmalıdır.

Devlette her kademedeki amire belli ikaz aşamalarından sonra netice alamaması halinde altında çalışanların işini sonlandırabilme yetkisi verilmelidir.

Bu şekilde hem verimsizleşmiş ve ahlaksızlaşmış memurlar tasfiye edilmiş, hem de arkadan gelen gençlere yer açılmış olacaktır.

Böyle bir yetkinin suiistimallere, adaletsizliklere yol açacağına dair itirazları duyar gibiyim ancak mevcut durumun çok daha büyük suiistimallere zemin hazırladığı ortadadır. Hemen herkesin aklına, işle alakası olmayan, siyasi, dini, etnik ya da şahsi gerekçelerle işten çıkartılabilecek memurların yaşayacağı adaletsizlik “ihtimali” gelirken ne yazık ki hepimizin vergilerini “çalan” binlerce memurun sebep olduğu adaletsizlik “hakikati” kimsenin gündemine girmemektedir.

Hiyerarşide her kademenin bir üstüne karşı gerçekten mesuliyet taşıdığı, hesap verdiği bir yapı için istihdamı değil meslek bilgisini, beceriyi ve tecrübeyi odağa koyan radikal bir ıslah hareketine mecburuz. Bir meritokrasi kurabilmek için gerektiğinde gözünü kırpmadan “you are fired” cümlesini hayata geçirebilecek yetkilerle donatılmış, idealist ve nitelikli yöneticilere ihtiyacımız var.

Twitter: @salihcenap

Aklın yolu belki de hakikaten birdir!

2015-05-03T09:28:00.000+03:00

Alev Alatlı hanımefendinin, 2009 senesinde yayınlanan ama pek de gündemde kendine yer bulamayan kıymetli eseri hakkındaki notlarımıza paylaşmaya devam ediyoruz.

Kitabın “aklın yolu bir değildir…” başlıklı ikinci bölümünde “şuur” ve dikkat kavramlarından yola çıkan Alatlı, gayet iyi bildiği psikoloji mevzularına da yer yer değinerek nihayet “lisan” hususuna varıyor. Düşüncenin vasıtası olarak kelimelerden ve imlâdan bahsediyor. Zaten mantıktan bahsedip lisan mevzuuna temas etmemek mümkün değil gibi sanki.

Bazı âlim zatlarla sohbet ederken, bazen, sohbetin ana mevzuu dışında bilgiler edindiğinizi fark edersiniz. Fikirlerinin binasını inşa ederken bir de bakarsınız, yan unsurlar oluşturmaya, hem ana yapıyı destekleyecek, hem kendi başlarına ehemmiyet arz eden küçük binalar inşa etmeye başlamışlar. Alatlı da bazen öyle yan bilgiler veriyor ki, her biri başlı başına bir kitap mevzuu teşkil edebilir diye düşünüyor insan. İnsanın “fıtrî”, doğuştan gelen bazı bilgilerle doğup doğmadığı tartışması ve bu tartışmanın günümüze akisleri mevzuu, bu “yan unsurlara” güzel bir misal. Tedaileriyle zihin açan bilgiler bunlar. 17. Asrın sonlarından itibaren hâkim hâle gelen, insanın doğuştan hiçbir meleke yahut bilgi getirmediği inancının ictimâi, siyasî yapılara nasıl kuvvetle tesir ettiğini anlatıyor Alatlı. “Eğer insanı insan yapan fıtratı değil tecrübe ettikleri ise, tecrübe ettiklerini tanzim ederek onu daha iyi bir insan yapmak mümkün olabilir” düşüncesinden yola çıkan aydınların özellikle Rusya ve Fransa’da ön plana çıktıklarını anlatıyor. Cemiyete nizam vererek onun içinde yetişen insanların “iyi” insan yapılabileceği inancının günümüze akisleri geliyor aklımıza. Bugün tiksinerek, öfkeyle bahsettiğimiz “toplum mühendisliği” heveslerinin kökenlerinin buralarda bulunabileceğini düşünüyoruz. Bu satırlardan –belki de yaşadığımız post modern zamanların ruhu sayesinde- “iyi de aydın dediğimiz kişinin herkes için “iyi olanı” mutlak tespit edebileceğini kim kabul eder ki?” sorusuyla bu satırlardan ayrılıyoruz.

***

“Aklın Ezeli Ölçüsü” başlıklı üçüncü bölümü aslında okuyucuyu, kategorize edilmiş safsata çeşitlerinin misallerle açıklandığı dördüncü bölüme hazırlama gayesiyle yazılmış gibi duruyor. Bölüm şu satırlarla başlıyor:

Düşüncenin olmazsa olmazı, tuğlası, demiri, çimentosu, harcı dil ise akıl yürütmenin olmazsa olmazı mizan-ül akl; yani, aklın ölçüsü; yani, mantık. Doğru düşünmek için akıl yeterli değil, akıllı olmak da yeterli değil, “aklın ölçüsü” şart.

Yazarımız mantığı, doğru ve geçerli akıl yürütme kurallarının tümü, muhakeme, düşünme, ispat ve çıkarım bilimi diye tanımladıktan sonra insanların bazen –meramlarını net anlatmaktan kaçındıkları için- kasten, çoğu kez de dikkatsizlik yahut bilgisizlikle hatalı çıkarsamalar yaptıklarını anlatıyor.

Kitabın bundan sonrası oldukça eğlenceli. Alatlı, tanınmış yazarların günlük gazetelerdeki yazılarından yahut önde gelen siyasetçilerin gazetelere akseden beyanatlarından misaller vererek safsata türlerine resm-i geçit yaptırmaya başlıyor. Aslında kitabın buradan sonraki kısmı için, internet üzerinde www.safsatakilavuzu.com adresine de bakılabilir. Aslında safsata kılavuzu daha önce müstakil bir kitap olarak yayınlanmış ancak yayınlanmasının üzerinden belli bir zaman geçince internet üzerinden de yayınlanmasına karar verilmiş. Bir kısmı, Alev Alatlı’nın e-mail grubundaki yazışmalardan derlenmiş olan bu notlar güzel bir çalışmanın temelini teşkil etmiş. Bu mevzuda daha derli toplu bir bilgi kaynağı arayanlar İngilizce bir site olan http://www.logicalfallacies.info/ sitesine de bakabilirler.

Bu bölümde yer alan tüm bu safsata türleri tasnifleri ister istemez Aristo mantığına göre yapılıyor. İnsanın aklına, “acaba Fuzzy safsatalar kılavuzu yapılabilir mi?” diye bir soru takılıyor.

***

Kitabımızın son iki bölümünü Alev Alatlı’nın uzunca iki makalesi teşkil ediyor: “Mantığın Üç Türü” ve “İkinci Aydınlanma ve Yeni Kozmoloji”. İlk makalede önce, felsefe dünyasının köşe başlarını tutmuş Kant, Hegel, Marks ve Engels gibi filozoflardan ve fikirlerinden bahsediliyor. Sonra “diyalektik” kavramı üzerinde duruluyor. İkinci makale daha çok bir gazete yazısı gibi duruyor. Bu yazıda da Stephen Hawking, James Clerk Maxwell, Albert Einstein, Kaarl Schwarzschild, Pavlov, Spinoza, Freud, Leibnitz, Claude Shannon, E.T. Janes, Niels Bohr gibi mühim bilim adamlarının görüşlerinden hareketle spekülatif sayılabilecek bazı “çıkarsamalar” yapılıyor.

Özellikle kitabın bu son bölümünü okuduktan sonra bizim ağzımızda buruk bir tat kaldı. Alev Alatlı hanımefendi bu “fuzzy logic” yahut “saçaklı mantık” mevzularıyla uğraşırken sanki ayaklarının altındaki zemini belli ölçüde kaybetmiş gibi geldi. Her şeyin silikleştiği, belirsizleştiği hatta kaypaklaştığı bir yerde herhangi bir fikri müdafaa etmek de manasızlaşıyor sanki. Belki de kaçınılmaz bir durum bu. Aristo mantığının insana sağladığı sarsılmaz, muhkem kaleleri terk edince rüzgârda sürüklenen bir yaprağa dönüşme tehlikesi ortaya çıkıyor.

Her ne olursa olsun, Alev Alatlı’nın “Aklın Yolu da Bir Değildir” başlıklı son kitabı okunmaya üzerinde tefekkür etmeye değecek bir kitap. İnsan kitabın sonunda “aklın yolu hakîkaten birmiş” diye düşünse de…

Twitter: @salihcenap

Haydi Baştan Alalım!

2015-04-26T20:50:00.000+03:00

Fikir hayatımızda mühim ve müstesna bir yeri olan Alev Alatlı hanımefendi, 2009 yılının Şubat ayında yeni bir kitapla okuyucusunun karşısına çıkmıştı. Mütemadiyen haber, hadise, enformasyon bombardımanı altında olduğumuzdan küçük bir takipçi kitlesi dışında yankı bulamayan ama kesinlikle daha fazla ilgiyi hak eden bu kıymetli eseri tekrar dikkatli zihinlerin gündemine taşımak istiyorum.

Alev Alatlı’nın epeyce bir zamandır kendisiyle yapılan radyo, televizyon ve gazete mülâkatlarında parça parça dile getirdiği bazı görüşleri derleyip topladığı bu kitabın iki başlığı vardı: “Haydi Baştan Alalım!” ve “Aklın Yolu da Bir Değildir…”.

Kitabın daha ilk satırlarında Alev Alatlı’nın o tanıdık, o kendine has romancı üslubu insanı yakalıyor. İlk başlarda güzel bir roman okumaya başlamış gibi oluyorsunuz. Sonra paragrafları devirdikçe, Alev Hanım’ın zihninde cereyan eden bir entelektüel seyahati izlediğinizi fark ediyorsunuz.

Lisan, zihin, akıl, zekâ, şuur, dikkat, mantık gibi kelimelerin kanatlarında başlayan seyahatte önce Bart Kosko, A. Lotfi Zadeh, Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg, Kopernik, Kepler, Galile, Newton, Einstein, Russel gibi bazı bilim adamlarının dünyalarına uğruyoruz. Fizik, metafizik derken Aristo mantığı dalından saçaklı mantığın “kırçıl” sathına sıçrayıveriyoruz. Determinizmin siyah beyaz perdesini aralayıp gri bir zemine basıyoruz ayaklarımızı.

Temel olarak üzerinde durulan argüman şöyle özetlenebilir:

“Geleneksel mantık ve matematik, dünyayı mutlak bir kesinlik içinde, çerçevesi gayet net çizilmiş olarak kavramak ve izah etmek iddiasındadır ancak, bu asla mümkün değildir, zira bugün bilimin ulaştığı noktada hemen her şeyin bir belirsizlikler yumağında varlığını sürdürdüğü anlaşılmıştır. Şimdi bu flu, puslu, belirsiz mefhumları kavramak ve izah etmek için yeni vasıtalara ihtiyaç duymaktayız.”

Yazarımız, bu argümanını pek müessir misallerle dikkatimize sunuyor:

Heyhat, sahici dünya Aristo’nun tanımladığı gibi değil!

Bir kere, hiçbir şey sabit değil. Her şey, her an değişiyor. İkincisi, dünya siyah-beyaz değil, gri. Kırçıl. Kesin olan hiçbir şey yok. Dünyanın atmosferini molekül molekül tanımlayabilseniz bile, atmosferi yeryüzünden ayıran kesin çizgiyi bulamıyorsunuz. Aynı şekilde, Arz’ın, Mars’ın ya da Ay’ın en ayrıntılı haritaları bile ovaların nerede bitip dağların nerede başladığını söyleyemiyor. İşaret parmağımızı oluşturan moleküllerin hangilerinin bedenimize ait olduğunu, hangilerinin havada yüzdüğünü saptayamıyoruz. Tıptaki onca gelişmeye rağmen, ölü ile diri arasındaki çizgi kesin olarak çizilemiyor.

Tam da bu noktada, kitabı okurken yakamızı hiç bırakmayacak bir tereddüt hâsıl oluyor: Tabiatta müşahede ettiğimiz belirsizlikleri, “kırçıllıkları” mevcut mantık ile izah etmenin manasızlığından bahsederken bile, o burun kıvırdığımız eski vasıtayı, yani Prof. Dr. Necati Öner hocanın değişiyle “mantığı tamamen Aristo mantığı olan” “lisanı” kullanıyoruz. Bu öylesine kuvvetli, öylesine vazgeçilmez bir araç ki, onu tenkit ederken bile onsuz olamıyoruz. Hülasa, Aristo’nun tanımladığı gibi olmayan dünyayı tanımlamak için, Aristo’nun tanımladığı kurallar üzerine inşa edilmiş “lisanı” kullanmaktan başka yol bulamıyoruz.

Takip eden satırlarda Alev Hanım Aristo’ya güle güle derken “hoş geldin mutezile” diyerek bir sürpriz yapıyor. Burada sunulan argüman şu:

“Mutezile, iman ile küfrü, siyah-beyaz, 0-1 olmaktan çıkarıp, büyük günah işleyen Müslüman’ın mümin olmamakla birlikte kâfir de sayılmayacağını savunan mezhebi İslam’ın.”

Mutezile gibi Budizm’in ve hatta Nasreddin Hoca hikâyelerinin bile, puslu mantığın çeşitli tezahürlerini içerdiğini söyleyen Alatlı, burada enteresan bir iddia daha atıyor ortaya. Eğer bir “doğu medeniyetinden” bahsedeceksek, Buda’dan, Şinto’dan, Zen’den bahsetmemiz gerektiğini, eski Yunan bilginlerden kalanlardan fazlasıyla istifade eden medeniyetimizin “doğu medeniyeti” sayılamayacağını söylüyor.

Alev hanımın insanı zihinsel sıçramalarla götürdüğü, çok da keşfedilmemiş, alacakaranlık sahalardaki heyecanlı gezintiyle ilgili notlarımızı aktarmayı sürdüreceğiz.

Twitter:@salihcenap

Yurttaş Kane

2015-04-23T09:35:00.000+03:00

1941 yapımı “Yurttaş Kane”, sinema eleştirmenlerince yapılan “bütün zamanların en iyi on filmi” listelerinde ya birinci ya ikinci sırada kendine yer bulur. Peki, bu filmi bu kadar “iyi” yapan nedir?

Filmle ilgili çok sayıda yerli yabancı eleştirmenin yazdıklarını okudum. Bir buçuk saatlik bir belgesel seyrettim. Böylesine bir paye ile anılan bir filmle ilgili söylenmiş çok fazla şey var elbette. Ancak her ne kadar gök kubbe altında söylenmemiş söz olmadığı söylense de filmle ilgili bazı orijinal perspektifler yakaladığımı düşünüyorum.

Filmin hikâyesi, dünyanın en güçlü ve zengin adamlarından birisinin ölürken söylediği son kelime olan “rosebud”ın ne anlamına geldiğinin araştırılması üzerine kuruludur. Bir gazeteci, ölen büyük iş adamı ile yolları kesişmiş kimselerle röportaj yaparak son kelimesinin anlamını araştırırken seyirci de bu garip adamı, çevresindeki birçok farklı kişinin gözünden tanıma imkânı bulur.

Film daha önce görülmemiş çekim yöntemleri, denenmemiş kamera açıları, riskli ışıklandırma teknikleri ve Welles’in radyoculuk tecrübelerinden taşıdığı üst üste binen konuşmalar gibi alışılmamış ses kullanımları ile öne çıkar. Daha ilk sahnede kamera, “girilmez” yazılı tabeladan başlayarak uzun bir yolculukla seyirciyi “girilmez” olana, yani Charles Foster Kane’in hayatına, sarayına, kafasının içine, ölüm döşeğine götürür.

Kasvetli bir gece vakti, Kane’in son nefesini verdiği süslü odanın önce penceresini görürüz. Penceredeki fersiz ışık bir anda sönüverir: Kane ölmüştür. Ama bir iki saniye sonra ışık tekrar yanar: Hayat devam etmektedir.

Son nefesinde "rosebud" kelimesini fısıldayarak ölen Kane’in elinde tuttuğu cam kar küresi düşer ve paramparça olur. Bir süreliğine dünyayı kırılan camın merceğinden seyrederiz. Hemşire sükûnetle gelir, ölen adamın kollarını birleştirip örtüsünü başına çeker. Dünyanın en zengin, en kudretli adamının ölümünün de diğerlerinden bir farkı yoktur.

Amerikalı

Filmin Orson Welles ve Herman J. Mankiewicz’in beraber yazdığı Oskarlı senaryosunun orjinal başlığı “Amerikalı”dır. Filmde çok kuvvetli ama ustaca gizlenmiş bir Amerika ve kapitalizm eleştirisi vardır. Daha ilk karelerde Kane’in komünist olduğunu iddia edenlerle beraber faşist olduğunu iddia edenleri de işitiriz. Kane için “demokrasinin hamisi”, “vatansever”, “liberal”, “demokrat”, “pasifist”, “savaş kışkırtıcısı”, “hain”, “idealist” gibi tanımlamalar duyarız. Kane’in işçi hareketlerine destek olduğu sahneler de görürüz, Nazilerle beraber olduğu sahneler de. Ama Kane’in ne olduğunu bizzat kendi ağzından işitiriz:

“Ben bir Amerikalıyım ve hep Amerikalı oldum.”

Orson Welles

Sinema tarihinin en meşhur filminin yapımcısı olan 1915 doğumlu Orson Welles bu hem yazıp, hem yönetip hem de başrolünü oynadığı bu filmi çektiğinde henüz 25 yaşındadır. Dâhilerde görülen hususiyetler onda da müşahede edilir: İki yaşında konuşmayı, üç yaşında okumayı öğrenmiştir. Beş yaşında Şekspir’in oyunlarını baştan sona ezberler. Dokuz yaşında babasıyla çıktığı gezide dünyanın dörtte üçünü dolaşır. Ünlü sihirbaz Houdini’den illüzyonistlik dersleri alır. Zengin bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası icat ettiği bir bisiklet lambasıyla servet kazanmış bir mucit, annesi bir piyanisttir. Welles daha dört yaşındayken babası bir alkolik olur, çalışmayı bırakır ve annesinden ayrılır. Welles ona bir şeyi yapamayacağını söyleyen, giriştiği her hangi bir işte cesaretini kıran tek bir kişi olmadan yetiştiğini anlatır. Deha, önünde bir engel olmayınca serpilip genişler. On yaşındayken Welles usta bir ressam haline gelir. On sekiz yaşında hocasıyla beraber Şekspir’in tüm oyunlarını bir araya toplayan bir okul kitabı hazırlar. Resimlerini de Welles’in yaptığı kitap doksan bin adet satar. Annesini dokuz, babasını on beş yaşındayken kaybeder.

On dokuz yaşında radyoda program yapmaya başlayan Welles, yirmi üç yaşındayken meşhur İngiliz bilim kurgu yazarı H.G. Wells’in “Dünyaların Savaşı” isimli hikâyesini, sanki bir haber bülteniymiş gibi seslendirince okuduklarını gerçek sanan halk arasında bir paniğe sebep olur. Trafik kilitlenir, şehir birbirine girer, hatta bir kadın Marslıların tecavüzüne uğramamak için intihar etmeye kalkar.

“Yurttaş Kane” filminin bir sahnesinde Welles bu hadiseye ince bir gönderme yaparak “radyoda duyduklarınıza inanmayın” diyecektir.

Bu film, Welles’in ilk ciddi uzun metrajlı film tecrübesidir ve Welles bu işe giriştiğinde film çekmek hakkında ne teorik ne pratik bilgiye sahiptir. Her şeyi çok kısa süre içinde öğrenir ve uygular.

News on the March

Filmde, o devrin muktedirlerin çoğu kez faşizan fikirleri için bir endoktrinasyon vasıtası haline getirdikleri otuzlu kırklı yılların sinemasından izler yakalamak çok kolaydır. Güçlü, otoriter, davudi bir ses, haberleri seyircinin kafasına çakar gibi okur. Haberler “marş!” komutu eşliğinde yürüyüşe geçen disiplinli askerler gibi birbiri ardından sökün eder. Seyirciye dinleyip inanmak ve itaat etmekten başka şans tanımayan nobran bir üsluptur bu. Kane’in kitlelerin hem fikirlerini hem hislerini manipüle etmek için kullandığı aracın, onun ölümünü ilan ederken kullanılması ince bir ironi taşır. Ölen büyük patronun ardından hazırlanan görüntülerde onun birbiriyle ters düşen hallerini görürüz. Önce adeta ışık saçan, müthiş özgüvenli, herşeyi yapabileceği intibaı veren bir genç, sonra dizlerinde battaniyesi, tekerlekli sandalyede sürülüp götürülen biçare bir ihtiyar görürüz. Aslında bu görüntüler, geçtiğimiz asrın en büyük zenginlerinden, silah tüccarı, sayısız şirketler, gazeteler sahibi Sör Basil Zaharoff’un 85 yaşındayken çekilmiş görüntülerine bir göndermedir.

Sör Basil Zaharoff

Sinemaseverlerin, eleştirmenlerin değerlendirmelerinde her ne kadar filmin William Randolph Hearst’ün hayatını anlattığı yaygın bir şekilde ifade edilse de aslında Sör Basil Zaharoff’un da tasvir edilen karaktere aynı derecede benzediği gözden kaçmamalıdır. Sör Basil Zaharoff aslında bir Osmanlı vatandaşıdır. 1849 Muğla doğumlu bir Rum’dur. Bizim kayıtlarımıza göre adı Vasil Zaharyas’dır. 1913’te Fransız vatandaşlığına geçmiş, 1914’te Fransızların Legion d'Honneur nişanını, 1918’de İngilizlerden şövalyelik ve baron unvanını almış, 1936’da, yani filmden dört-beş sene önce Monte Carlo’da inanılmaz bir servetin sahibi olarak ölmüştür. Birinci dünya savaşı sırasında servetini zirveye taşımış bir silah tüccarıdır. Aynı Kane gibi savaşların başlama bitişinde rol oynamış, satın aldığı gazete ve basın ajanslarıyla her türlü manipülasyonu yapmıştır. İşte bu “muktedir” silah tüccarı, tıpkı diğer faniler gibi ölürken geriye hem güçlü zamanlarının hem de ölümü bekleyen titrek bir ihtiyara dönüştüğü son günlerinin görüntülerini bırakmıştır.

Xanadu

Filmde çok önemli bir sembol olan Kane’in sarayı Xanadu uzun uzun anlatılır. Aslında “Xanadu” batı zihin dünyasına Venedikli seyyah Marco Polo’nun 1275 civarındaki ziyaretinden sonra girmiştir. Xanadu, Cengiz’in torunlarından Kubilay Han’ın Çin’de kurduğu Yuan Hanedanlığının başkentidir. Oryantalist bakışın bir peri masalı mekânına çevirdiği bu şehir, dünyada elde edilebilecek zenginliğin, lüksün, şatafatın, maddi refahın zirvesi olarak sembolleşmiştir. Dünyanın en zengin adamlarından biri olan Kane de, elleriyle inşa ettiği “dünya cennetine” bu çağrışımlarla Xanadu ismini verir. Xanadu aslında William Randolph Hearst’ün “Hearst Castle” ismini verdiği ihtişamlı saraya doğrudan bir göndermedir. Bu 97000 kilometrekare üzerine kurulmuş sarayda, paranın alabileceği ne varsa yerini bulmuştur. Sadece kullanılan malzeme pahalı değildir; sarayın içi kıymetli sanat eserleriyle, nadir kitaplarla, tablolarla, heykellerle doldurulmuştur. Sarayın çevresinde oyun alanları, parklar, bahçeler, çiftlikler hatta devasa bir hayvanat bahçesi inşa edilmiştir.

William Randolph Hearst

Hearst, tıpkı Basil Zaharoff gibi Yurttaş Kane filmine ilham kaynağı olmuş, zamanının en büyük zenginlerinden ve medya patronlarından birisidir. Altın madeni sahibi ve senatörü bir babanın tek oğludur. Tıpkı Kane gibi Harvard Üniversitesi'e gidip yarım bırakır. Filmde “Inquirer” ismiyle gösterilen gazetenin Hearst’ın hayatındaki karşılığı “Examiner” isimli gazetedir. 1895'te New York’ta yayınlanan Morning Journal'ı satın alan Hearst hızla bir medya imparatorluğu kurmaya başlar. Bu bol resimli, bol sansayonel haberli “gazete”, bir süre sonra bir kuruşa (1 cent) satılmaya başlanacak ve adeta “boyalı basın” tabirine muhteva kazandıracaktır. 1925 senesinde Hearst’ın medya imparatorluğu Amerikanın her tarafını ele geçirmiş duruma gelir. Hearst’e ait 40 gazete ve derginin toplam tirajı iki milyon civarındadır.

Filmde Kane sevdiği kadın için bir opera binası inşa ettirir. Hearst 30 sene boyunca birlikte yaşadığı sinema oyuncusu Marion Davies'in başrolü oynadığı filmler çektirir. Aslında bir komedyen olarak fena olmayan Davies’in gayet eğreti durduğu tarihi filmlerde oynaması için sinemacılara baskı yapar. Gazeteleriyle de müthiş bir medya desteği sağlar.

1900’lerin başlarında birkaç senelik siyaset tecrübesi de yaşayan Hearts, filmde gösterildiği gibi hiçbir zaman birinci adam olarak ön plana çıkamaz. 1905 yılında New York Belediye Başkanlığı, 1906 yılında New York Valiliği seçimlerini küçük farklarla kaybeder. 1909’da yeniden başkan olmak istediği New York belediye başkanlığı seçiminde ağır bir yenilgi alır. Bu arada “Bağımsızlık Partisi” adı altında bir parti de kurar ama siyasetin en azından görünen yüzünde, diğer alanlarda elde ettiği başarıyı elde edemez.

Sonsuz Bir Sahip Olma Hırsı Olarak Kapitalizm

Filmi anlamak için gerekli arka plan bilgilerini verdiğimize göre filmin mesajı hakkındaki görüşlerimize geçebiliriz.

Kane henüz küçük, masum bir çocukken, büyük bir zenginliğe kavuştuğu halde kendisini iyi yetiştiremeyeceğini düşünen annesi tarafından Amerikalı bankerlere teslim edilir. Bankerler hem onun yetiştirilmesini sağlayacak, hem de o reşit olup ipleri eline alana kadar parasını idare edeceklerdir.

Annesinin kötülüğünden emin olduğu ve filimde çok az yer bulan silik karakterli babanın “oğlumu bir bankaya vermek istemiyorum” repliği dikkat çekicidir.

Kendisi için yapılan planları, karlı bir kış günü kızağıyla –ve hayali arkadaşlarıyla- oynarken öğrenen küçük Kane, ailesinden kopartılması anlamına gelen karara isyan eder ve elindeki kızakla onu almaya gelen bankacıya vurmaya çalışır. Kızağının üzerinde yazan kelime, “rosebud” yahut “gonca”, onun çocukluk masumiyetine, annesine ve babasına duyduğu hasretin, bankacılara duyduğu nefretin simgesi ve ölürken dudaklarından dökülen son kelime olacaktır.

Bankacının çocuğu götürmesinin ardından yavaş yavaş yağan karların altında gözden kaybolan kızağı uzun uzun gösterir Welles.

Kane bankacıların elinde bir kapitalist canavara dönüşür. Yeryüzündeki her şeye sahip olmak isteyen, asla doymak bilmeyen çılgın bir adam olmuştur. İnsanların kıymet verip peşinde koştukları her şeye kolayca sahip olur. Hatta onları biriktirmeye başlar. Harvard, Yale, Princeton, Cornell gibi muteber üniversitelerin hepsine gider ama hepsini de yarım bırakır. Gördüğü her elmadan bir ısırık alıp bırakan maymun iştahlı birisidir. Dünyanın en zengin altıncı kişisidir. Artık para, mal, mülk onun için bir ısırık alınıp bırakılmış bir elmadan farklı değildir onun için. Parasının kontrolünü eline alınca bankerlere sahip olduğu altın madenleriyle, petrol kuyularıyla, emlakle, gemilerle ilgilenmediğini, sahip oldukları arasında sadece “Inquirer” isimli New York gazetesinin ilgisinin çektiğini söyler. Bu isteğinin ardında biraz kendisinin çocuk masumiyetini yok eden bankerlerden intikam isteği vardır. Gazetenin zarar etmesine aldırmadan bankalarla, hatta kendi sahibi olduğu finans şirketleriyle sıkı irtibatları olan dev bir ulaşım tröstüne hücum eder ve batırır. Bankerlere karşı hislerini onu yetiştiren bankacı Thatcher’in adamı Bernstein ile konuşmasından anlayabiliriz:

- Biliyormusunuz Bay Bernstein, çok zengin olmasaydım büyük bir adam olabilirdim! - Öyle olduğunuzu düşünmüyor musunuz? - Bu şartlar altında fena sayılmam diye düşünüyorum. - Peki, ne olmak isterdiniz? - Sizin nefret ettiğiniz her şey.

Kane araziler, eşyalar, şirketler gibi şeylere sahip olduktan sonra kıymetli taşların, sanat eserlerinin tabloların, heykellerin koleksiyonunu yapmaya başlar. Doymaz. Hayvanları toplamaya başlar. Dev bir hayvanat bahçesi kurar. Yetmez. Bu kez insanları satın almaya başlar. Şu diyalog bunu çarpıcı şekilde vurgular:

Lealand: Dünyanın en büyük elması mı? Charlie’nin elmas topladığını bilmiyordum!

Bernstein: Toplamıyor zaten. O elmas toplayan kişi topluyor. Neticede tek topladığı şey heykeller değil!

Fakat Kane’in açlığı geçmek bilmemektedir. Bu kez önce insanların fikirlerini sonra da hislerini mülklerine dâhil etme hevesine kapılır. Aldığı gazeteler, dergiler ile kamuoyunu yönlendirir. İnsanların sevgisini elde etmek için her türlü popülizmi yapar. Aslında uymayacağı yayıncılık ilkeleri yayınlayarak halka hep onların tarafında olacağına dair sözler verir. Nihayet sadece okurlarının değil, tüm seçmenlerin sevgisini elde etmek için siyasete soyunur.

Kane’in mülk edinme hırsı öyle bir noktaya varmıştır ki onun için sözler, ittifaklar, sözleşmeler, ilkeler sadece yeni bir sahiplenme çabası kapsamında anlamını kazanır ve kaybeder. Bu arada filmin içine ustaca yerleştirilmiş kısacık bir sahnede Kane masadır ve hırsla yemek yemektedir. Çevresinde onun vaziyetini kavrayan ve ona acıyan tek gerçek dostu Lealand Kane’e, “hala yiyor musun” diye sorar. Kane “hala açım” diye cevap verir. Aynı Lealand ölümünün ardından kendine röportaj için gelen gazeteciye şu sözleri söyler:

- Zannetmem ki yaşamış herhangi bir kimsenin onunki kadar çok fikri olmuş olsun. Ama o Charlie Kane’den başka hiçbir şeye inanmadı. Hayatı boyunca Charlie Kane’den başka hiçbir inancı olmadı. Sanırım bir inancı olmadan da öldü. Bu çok nahoş bir şey. Tabi pek çoğumuz bu dünyadan ölüm hakkında bir inancımız olmadan çekip gidiyoruz fakat en azından neyi bırakıp gittiğimizi biliyoruz.

Eğer tüm istediğin para ise…

Kane’in muhasebe müdürü Bernstein, bir yerde para kazanmayla ilgili şu müthiş değerlendirmeyi yapar:

- Eğer tüm istediğin para ise para kazanmada bir numara yoktur!

Bu söz, kapitalist sistemin formatladığı beyinlerimizde bir karşılık taşımayabilir ama Kuran-ı Kerim’de aynı istikamette birçok ayet vardır. Birkaç tane örnek verelim:

Kim yalnız dünya hayatını ve onun ziynetini isterse, biz onlara yaptıklarının karşılığını orada tastamam öderiz. Orada onlar bir eksikliğe uğratılmazlar. İşte onlar, kendileri için ahirette ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. (Dünyada) yaptıkları şeyler, orada boşa gitmiştir. Zaten bütün yapmakta oldukları da boş şeylerdir.

Hud 15-16

Bilin ki, dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda karşılıklı bir övünme, çok mal ve evlat sahibi olma yarışından ibarettir. (Nihayet hepsi yok olur gider). Tıpkı şöyle: Bir yağmur ki, bitirdiği bitki çiftçilerin hoşuna gider. Sonra kurumaya yüz tutar da sen onu sararmış olarak görürsün. Sonra da çer çöp olur. Ahirette ise (dünyadaki amele göre ya) çetin bir azap ve(ya) Allah'ın mağfiret ve rızası vardır. Dünya hayatı, aldanış metaından başka bir şey değildir.

Hadid - 20

Çoklukla övünmek sizi, kabirlere varıncaya (ölünceye) kadar oyaladı. Hayır; ileride bileceksiniz! Hayır, Hayır! İleride bileceksiniz! Hayır, kesin olarak bir bilseniz... Ant olsun, o cehennemi muhakkak göreceksiniz. Yine ant olsun, onu gözünüzle kesin olarak göreceksiniz. Sonra o gün, nimetlerden mutlaka hesaba çekileceksiniz.

Tekasür Suresi

Filmin sonunda, ölen büyük zenginin son sözü olan rosebud’ın, yani çocukluk günlerinin masumiyetini, belki de o günlere duyduğu hasreti sembolize eden kızağının diğer işe yaramaz eşyalarla birlikte ateşe atılıp yakıldığını görürüz. Kane’in “en kıymetlisi” zaten deposunda bulunan kızaktır ve o da ölümün ardından toza dumana dönüşecektir. Dünya ve yaşarken peşinde koştuğumuz her türlü maddi zenginlik bir aldanıştan ibarettir. Bizden geriye kalacak olan neye sahip olduğumuz değil, nasıl ve ne uğrunda bir hayatı sürdürdüğümüz olacaktır.

Hayri İrdal’ın Baldızı ve Charles Kane’in Şarkıcı Eşi

Kane o kadar güçlüdür ki dünyayı istediği gibi değiştiremediği noktada kendi alternatif dünyasını yaratmaya girişir. Uğruna siyasi heveslerini toprağa gömdüğü bed sesli sevgilisi ve sonradan eşi Suzan Alexander Kane’in mevcut sahnelerde şarkı söylemesi mümkün olmayınca onun için kocaman bir opera binası inşa ettirir. Gazetelerinde yürüttüğü propaganda ile kamuoyuna karısının büyük bir sanatçı olduğunu kabul ettirmeye çalışır. İnsanların algısını bile satın alabileceğini düşünmektedir.

Burada anlatılana çok benzer bir motife Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” romanında rastlarız. Romanda Kane karakterinin karşılığı Halit Ayarcı, bed sesli şarkıcı Suzan Alexander Kane’nin karşılığı Halit Ayarcı’nın adamı Hayri İrdal’ın şöhret meraklısı büyük baldızıdır.

Tanpınar’ın romanının yayınlanma tarihi 1961. Yani filmden yirmi sene sonra. Tanpınar’ın romanında kullandığı bu güzel mazmunu, “Yurttaş Kane” filminden aldığı bir ilhamla oluşturmuş olması mümkündür. Tabi Tanpınar mazmuna kendi damgasını vurmuş, ona daha da derinlikli bir muhteva kazandırarak, renkli bir anlatımla okuyucusuna sunmuştur.

Mustafa Kutlu’nun Bu Böyledir Dediği, Suzan Alexander Kane’in Yapbozları mıdır?

Kane’in kifayetsiz muhteris sevgilisi nihayet şarkı söylemekten vazgeçer ve Kane’in şatafatlı sarayında kocaman yapbozlarla oynayarak vakit geçirmeye başlar. Öyle ki mütemadiyen birbiri ardına yeni yapbozlar yaparken görürüz onu. Sürekli eksik parçaları bularak resmi tamamlamak için uğraşmakta, fakat o resim bitince bambaşka bir resmi yapmaya başlamaktadır.

Filmdeki yapbozlar, hayatımızda hevesle peşinde koştuğumuz, yakaladığımızda mutluluğu elde edeceğimizi sandığımız maddi hedefleri sembolize eder. Şu okulu bitirsek, askerliği bir atlatsak, o devlet dairesine bir kapak atsak, sevdiğimizle bir evlenebilsek, o arabayı altımıza bir çeksek, evin borcunu bir bitirsek her şey mükemmel olacak gibi gelir. Hedefimiz bize hep yapbozun bir türlü bulamadığımız kayıp parçası gibi gelir. Hâlbuki bir yapboz tamamlanınca bir başkasına başlarız ve bu sefer yeni yapbozun o son parçasının peşine düşeriz. Mutluluğumuzu hep elimizdeki son yapbozun bir türlü ele geçmez son parçasında ararız.

Zamanımızın yaşayan en önemli hikâyecilerinden Mustafa Kutlu’nun “Bu Böyledir” isimli harikulade bir eseri vardır. Suzan Alexander Kane’in bitirdikçe yenisi ortaya gelen yapbozları ile onun bu müthiş “kafkaesque” hikâyesi arasında paralellikler kurmak mümkündür.

Hikâyenin kahramanı Süleyman eşi ve kızı ile birlikte lunaparka gider. Bir süre eğlenirler. Gece saat 11’e yaklaşırken evlerine gitmeye karar verirler. Fakat lunaparkın çıkışını bir türlü bulamazlar. Bu arada eğlence peşinde kendinden geçmiş kalabalıkların ortasında kalıp sürüklenirler. Kimsenin gitmek gibi bir niyeti yoktur. Hatta diğer insanlar onlara eğlenceyi bozdukları için kızmaktadırlar. Çıkışı sordukları kimsecikler parkın çıkışını bulamamaktadır. İşin garibi saat de hiç ilerlememektedir. Netice de Süleyman ve ailesinin lunapark sefası bir kâbusa dönüşür.

Suzan Alexander Kane’nin yapbozları gibi, Kutlu’nun lunapark eğlenceleri de bir oyun ve oyalanmadan ibaret dünya hayatını simgeler. Bunlar bizim için geçici eğlenceler, oyalanmalar üretebilirler ama “gerçek” değildirler. Ölüm bütün bu sahteliklerin dumanını savurup yok eder.

İçimizdeki “boşluğu” dolduracak olan, son yapboz parçası ya da başka bir lunapark eğlencesi değildir.

Bediüzzaman’ın Bahsettiği Kabir Aynalarını Xanadu’da Görmek

Filmde karısının Kane’i terkettiği ve Kane’in öfkeyle herşeyi kırıp döktüğü sahnenin hemen akabinde yine sembolik değeri çok büyük bir sahne yerleştirilmiştir. Çalışanlarının endişeli ve korkulu bakışları arasında odadan çıkan Kane, sarayının şatafatlı holünde yürürken her iki tarafına birbirlerine bakan dev aynalar yerleştirilmiş bir yerden geçer. Aynalar birbirlerini yansıttıklarından, bir sonsuzluk illüzyonu oluşturmaktadırlar. Aynalarda Kane’in sonsuza dek çoğalan yansımalarını görürüz ama o dönüp bakmaz bile…

Başına gelen musibet, nihayetsiz hayat ve iktidar ilüzyonunu paramparça etmiştir.

Çok benzer bir hayali sahneye Bediüzzaman Said Nursi’nin Lem’alar isimli eserinde rastlarız:

Ey dünyaperest insan! Çok geniş tasavvur ettiğin senin dünyan, dar bir kabir hükmündedir. Fakat o dar kabir gibi menzilin duvarları şişeden olduğu için, birbiri içinde in’ikâs edip, göz görünceye kadar genişliyor. Kabir gibi darken, bir şehir kadar geniş görünür. Çünkü o dünyanın sağ duvarı olan geçmiş zaman ve sol duvarı olan gelecek zaman, ikisi mâdum ve gayr-ı mevcut oldukları halde, birbiri içinde in’ikâs edip gayet kısa ve dar olan hazır zamanın kanatlarını açarlar. Hakikat hayale karışır; mâdum bir dünyayı mevcut zannedersin.

Nasıl bir hat, sürat-i hareketle bir satıh gibi geniş görünürken, hakikat-i vücudu ince bir hat olduğu gibi, senin de dünyan hakikatçe dar, fakat senin gaflet ve vehim ve hayalinle duvarları çok genişlemiş. O dar dünyada, bir musibetin tahrikiyle kımıldansan, başını, çok uzak zannettiğin duvara çarparsın. Başındaki hayali uçurur, uykunu kaçırır. O vakit görürsün ki, o geniş dünyan kabirden daha dar, köprüden daha müsaadesiz. Senin zamanın ve ömrün, berkten daha çabuk geçer; hayatın, çaydan daha süratli akar.

Madem dünya hayatı ve cismânî yaşayış ve hayvânî hayat böyledir. Hayvâniyetten çık, cismâniyeti bırak, kalb ve ruhun derece-i hayatına gir. Tevehhüm ettiğin geniş dünyadan daha geniş bir daire-i hayat, bir âlem-i nur bulursun. İşte o âlemin anahtarı, marifetullah ve vahdâniyet sırlarını ifade eden Lâ ilâhe illâllah kelime-i kudsiyesiyle kalbi söylettirmek, ruhu işlettirmektir.

Said Nursi - Lem’alar (s. 140)

Kolleksiyoncu Karga: Kapitalist Amerika

Filmin sonlarına doğru Kane, işine yarar yaramaz ne bulursa çalıp toplayan kargalara benzetilir.

Ölümünün ardından eşyalarının envanterinin çıkartıldığı sahne müthiştir. Gerçekten hayatı boyunca biriktirdiği eşyaların kimisinin kutuları bile açılmamıştır, kimisi kıymetsiz çöplerdir. Kamera, ölen Kane’in sandık sandık malları üzerinden uçarak geçerken Manhattan’ın gökdelenleri üzerinde uçar gibi oluruz. Verilen mesaj açıktır:

Doymak bilmez, koleksiyoncu karga Amerika’dır. Onun hem herkesin gözlerini kamaştıran hem de çöpten başka bir şey olmayan hazinesi, dünyanın geri kalanının maddi ve entelektüel hazinesinin yağmalanıp yığıldığı, parlak şehirleridir.

Nihayet son sahnede, Kane’in son sözü olan “rosebud”ın, yani yapbozdaki kayıp parçanın, yani kızağının, diğer çöplerle birlikte devasa bir fırına atılıp yakıldığını görürüz. Her şeye sahip olan Kane, kızağını da bulup ambarına yerleştirmiş ama içindeki boşluğu giderememiştir. Bu denli zengin bir adamın onu tatmin etmekten uzak son arzusunun da nasıl dumanlara karışarak yok olduğunu görürüz.

Geri kalanlar işlerini bitirmek için acele etmektedirler. Dünya dönmekte, hayat devam etmektedir. İçlerinden birisinin “haydi millet, treni kaçıracağız” repliği çok şairane bir sonu işaret eder. Çünkü insanların hep peşinde koşacakları, kaçırmamak için çırpınacakları bir trenleri olacaktır…

Twitter: @salihcenap

Mavi mi Kırmızı mı? (3)

2015-04-19T09:42:00.000+03:00

Ev Zencileri Tarla Zencilerine Karşı

Önceki yazılarımızda, batı karşısında aldıkları pozisyon temelinde iki kampa bölünen insanımızın yaşadığı çatışmayı anlatmıştık.

Son siyasi çalkantılar, huzursuzluklar, sokak hadiseleri, medya savaşları hep bu temel çatışma ekseninde değerlendirilebilir.

Batı bu çatışmanın sadece meraklı bir seyircisi değildir. Aldığı tüm tedbirlere rağmen ortaya çıkan tehlikeyi pek yakından ve dikkatle takip etmektedir.

Dünyanın bugünkü efendileri, bir şekilde kontrol edemedikleri, tehlike arz eden tüm liderlere yaptıklarını yapmakta, ülkenin liderini yalnızlaştırmak ve itibarsızlaştırmak için gerekeni yapmaktadırlar.

Batının nihayetsiz kuvveti ve üstünlüğü karşısında kendilerinin nihayetsiz güçsüzlüğü fikrini içselleştirmiş kitleler, kendilerince boş hayaller peşinde ülkeyi tehlikeli maceralara sürükleyen siyasi kadroları istememektedir. Onlar da var güçleriyle hem aynı koroya iştirak etmekte hem de “içeriden” veri sağlamaktadırlar.

Cemaat adına söz söyleyen, fikir beyan eden kimselerin ekserisinin tasnifimizdeki ikinci kampta yer aldığını söylemek sanırım yanlış olmayacaktır.

Amerika’da ikamet eden liderleri başta olmak üzere tüm cemaat, mütemadiyen ikinci kampın sloganlarını tekrarlamaktadır.

10 Mayıs 2014 tarihli yazısında Ahmet Kurucan, Fethullah Gülen’in bir Amerikalı entelektüelin (?) “nasılsınız?” sorusuna verdiği, aslında ikinci kampın sloganlarından biri olmaktan çok da öte bir derinlik taşımayan cevabını epeyce allayıp pullayarak yazısına taşımıştı. Gülen’in söylediği şuydu: “Üzülüyorum. Sabrediyorum. Ülkemin dünyadan kopmasından endişe duyuyorum.”

Aslında bahsettiğimiz çatışma, cemaat-hükümet çekişmesinin ana eksenidir.

Cemaat “batı medeniyetinin yegâne ve tartışılmaz sözcüsü konumundaki Amerika’yı” kızdıracak her türlü siyasi çıkışı son derece tehlikeli ve yanlış bulmaktadır. 30 Mart seçimleri öncesinde yürüttükleri kampanyayı da hükümetin temelsiz, irrasyonel çıkışlarının sebep olduğu ciddi tehlikeyi kendileri gibi açık seçik gören geniş halk kesimlerinin hükümetin “ipini çekeceği” varsayımı üzerine kurgulamışlardı.

Fakat işler planladığı gibi gitmedi.

İrrasyonel halk, reyini akıldan, mantıktan yana kullanmadı! Bütün aydınlatma(!) çabalarına rağmen batı medeniyetinin “nurunu” görmemekte ısrar ederek ikinci kampın eski sakinleri olan Kemalistlere defalarca hayal kırıklığı yaşatan “cahil” Anadolu insanı, aynı hayal kırıklığını bu kez de ikinci kampın yeni sakinleri olan şakirtlere yaşatıyordu.

Burada değerlendirilmesi gereken husus şudur: Cemaatin halktan gördüğü destek, hiçbir zaman ikinci kampa, yani içselleştirilmiş köle ruhuna yahut mağlubiyet ideolojisine verilen bir destek olmamıştı. Halk, ikinci kamp mensuplarının o “ev kölesi” ruhuyla söyledikleri bin türlü ümit kırıcı laf arasında yer alan hakikatlerin farkındaydı.

Doğruydu: henüz çok zayıftık. Doğruydu: bir medeniyet kuracak, yahut kadim medeniyetimizi ayağa kaldıracak yeterli hazırlığımız yoktu. Doğruydu: çok çalışmamız lazımdı. Doğruydu: batıyı bilmeli, düşmanı tanımalıydık. Doğruydu: yüksek kalitede organizasyonlar yapma, müesseseler kurma kabiliyetleri geliştirmeliydik. Doğruydu: bunlar olmadan olmazdı!

Aslında Anadolu insanı, cemaate tam da bu eksiklikleri giderme iddiasında olduğu için sahip çıkmıştı. Japonlar gibi, Çinliler gibi, Hintliler gibi bütün itirazlarını bir kenara fırlatıp, batı medeniyetinin korkunç cinayetlerini olmamış saymayı, bir de üstüne üstlük o medeniyetin çarklarını çeviren gönüllü köleler olmayı nasıl kabul edebilirdi? Hele bu yolda batı medeniyeti adına sömürge komiserliği görevini üstlenip kendisine zulmedenlerin vesayetinden henüz kurtulmuşken, aynı vesayetin yeşil renge boyanmışına nasıl razı gelebilirdi?

Anadolu insanı yurt dışında okul açanları neden destekliyordu? Neden çocuklarını Afrika çöllerine yahut Asya steplerine gönderiyordu? Neden finanse ediyordu okulları? Amerika’ya sadık, tecrübeli, dil bilen sömürge komiserleri yetiştirmek için mi? Hayır! İla-yı kelimetullah için orada biliyordu gidenleri. Batının dünyanın boğazını sıkan elini bir gün tutup arkasına kıvıracak, ona diz çöktürecek, zalimlerden yaptıklarının hesabını soracak kahramanlar yetiştiriliyor sanıyordu.

Ne zamanki “ev zencileri”, efendilerinin canını sıkıyorlar diye “tarla zencilerine” hücum etti, işte o an tüm hüsn-ü zan kaleleri yıkılıverdi.

Son olarak birinci kampla ilgili bir iki düşünce…

Hz. Peygamber, bedeviler arasında İslam’ı anlatmaya başladığında bir tarafta Roma, bir tarafta İran medeniyetleri vardı. Hz. İsa Hıristiyanlığı tebliğe başladığında Roma bir heyula gibi karşısında dikiliyordu. Hz. Musa ise karşısında firavunları ve kadim Mısır medeniyetini bulmuştu. O kadar “parlak medeniyetlerdiler” ki bunlar, hiçbir rasyonel analist, “yüce efendilere” meydan okuyan bir avuç zayıf insana başarı şansı vermezdi. Ama tarih öyle işlemiyor işte! Tüm o parlak medeniyetler toprak oldu gitti ama o peygamberlerin ümmetleri bugün hâlâ tarih sahnesindeler. Ama onlar “peygamberdiler” denilebilir… Doğru, ama Allah’ın resullerine ikramını, o resullerle gönderdiklerine uymak için çabalayanlardan esirgeyeceğini kim söyleyebilir?

Aç ya da tok, zengin ya da fakir, kuvvetli ya da zayıf olmamız, imtihanımızı değil, sadece imtihan oluş şeklimizi değiştirir. Müslüman’a düşen, her şartta şunun bunun değil, Allah’ın muradının ne olduğunu araştırıp ona göre hareket etmektir.

Mavi mi Kırmızı mı? (2)

2015-04-12T21:38:00.001+03:00

İnsanı Yenilmek Değil Pes Etmek Tüketir

“Savaşma arzusu tüm bozgun mekanizmalarının merkezinde durur… Daima düşmanın direnme kapasitesi ve arzusunu kırmanın bir yolu aranmalıdır.

Huba Wass de Czege (Amerikan ordusu School of Advanced Military Studies okulunun kurucu müdürü ve hava-kara savaş doktrininin mimarı.)

Önceki yazımızda insanımızın, Batı medeniyeti karşısında benimsedikleri tutuma göre iki kampta kümeleştiğini anlatmış, birinci kamptakilerin yeniden güçlü bir medeniyet kurarak batı medeniyetinin karşısına dikilmenin hayalini kurduklarını, ikinci kamptakilerin ise imkânsız gördükleri bu hayaller peşinde maceraya atılmanın yanlış olduğu düşüncesiyle bunun yerine teslimiyetçi politikalar taraftarı olduklarını söylemiştik.

İlk kamptakilerin yaklaşımının kökleri, bir zamanlarının süper gücü olmanın genlerimizde bıraktığı izlerde bulunabilir belki. Ama ya ikinci kamptakilerin görüşleri? Onların kaynağı ne?

İkinci kamptakilerin “fikirlerinin” köklerini, yıkılan Osmanlı’nın son demlerinde başlayıp cumhuriyet tarihi boyunca devam eden, son derece detaylı ve sinsi bir sosyal mühendislik çalışmasında aramak gerekir. Adım adım güçlenip, kendisini rasyonalitenin üzerine inşa eden modern batı medeniyeti, kendisi için asırlarca en büyük tehdit olarak gördüğü Osmanlı’yı mağlup edip parçalarken, elbette asıl zaferi sadece düşman ordularının perişan edilmesinde, şehirlerinin işgalinde, zenginliklerine el konulmasında, liderlerinin elde edilmesinde görmeyecekti. Düşmanın direnme kapasitesinin yok edilmesi asla kâfi değildi, direnme “arzusunun” da kesinlikle yok edilmesi şarttı.

Üç kıtada bir zamanlar “pax ottomanica” şemsiyesi altında gölgelenen halklara kur(dur)ulan her “devletçikte”, Osmanlı padişahının düşüp parçalanan tacından saçılan her parçanın uydurma bir krala tac olduğu her “Ortadoğu ulus devletinde” aynı temel prensip benimsenmişti: insanların batı medeniyetinde karşı direnme arzusunu ve itirazını ilelebet yok etmek!

Bu ülkelerin en mühimi, en kritiği olan Türkiye’de kölece bir batı hayranlığının, taklitçiliğinin yeni kurulan devletin esas politikası olması tesadüf değildir. Her türlü direnme fikrinin akıllarda, kalplerden kazınıp çıkartılması için benimsenecek motto ise “yurtta sulh cihanda sulh” olacaktır.

Çok derinlere gömülmüş olsa da ölmeyip depreşecek “direnme isteği” tehlikesini bertaraf etmek için bir başka fikrin zihinlere nakşedilmesine çalışılır: Batı medeniyeti çok ileridedir. Biz çok gerideyizdir. A’dan z’ye her işimiz bozuktur. İnsanlık için artık batı medeniyetinden gayrı bir medeniyet alternatifi kalmamıştır. Bütün insanlık için tek ve doğrusal bir gelişme modeli vardır ve tek yol batının geçtiği yollardan geçmektir. Hedefimiz “muasır medeniyet seviyesini yakalayıp üstüne çıkmaktır”. Ama o muasır medeniyet almış başını giderken ve her adımda farkı açarken bu nasıl mümkün olabilir? Tut ki oldu, biz batı medeniyetinin izlerini adım adım takip ederek batı medeniyetini geçsek medeniyetimiz zaten batı medeniyetinin bizzat kendisi olmayacak mıdır? O halde batı medeniyetiyle çatışmanın, batı medeniyetine karşı direnmenin mânâsı nedir?

İşte doksan senelik sosyal mühendislik çabalarının mahsulü bahsettiğimiz ikinci kamptır.

Birinci kamp ise bir “anomali” yahut üretim hatasıdır. Tüm çabalara rağmen o irrasyonel direnme fikrini dimağlarının bir köşesinde saklamış, ilk fırsatta da ortaya koymaktan çekinmemiş “kalın kafalı” insanların kampıdır.

Bugün iki kamp kıyasıya çatışmaktadır.

Bu konuyu üçüncü bir yazıyla bağlamaya çalışacağız.

Twitter: @salihcenap

Mavi mi kırmızı mı? (1)

2015-04-05T12:26:00.000+03:00

Bu senin son şansın. Bundan sonra geri dönüş yok. Mavi hapı alırsan, hikâye biter, yatağında uyanırsın ve her neye inanmak istiyorsan inanırsın. Kırmızı hapı alırsan, harikalar diyarında kalırsın ve ben de sana tavşan deliğinin ne kadar derinlere gittiğini gösteririm.

Morpheus - Matrix

Bugün ülkemizde gittikçe derinleşen bir tartışma, bir çatışma var.

Entelektüellerimiz, kanaat önderlerimiz, düşünürlerimiz ve tabiatıyla onların rehberlik ettikleri kitleler arasında son yıllarda iyice tebarüz eden, tohumları yüz sene önce atılmış çok temel bir çatışma ki nedense kimsecikler o temel çatışmadan bahsetmiyor.

İnsanımız basitçe iki kampa ayrılmış vaziyette.

Birinci kamptakiler, gücünün zirvesinde, zengin, hâkim -ama köhnemiş ve yozlaşmış- batı medeniyetinin karşısına bir alternatif medeniyet tezi ile çıkma idealini seslendiriyorlar.

Gücünü ve hâkimiyetini dünyanın geri kalan halklarını, gerek gizleyip saklamadan açıktan, gerekse kapitalizm postuna gizlenmiş bir sömürgecilik anlayışı ile sömürerek elde eden zalim batı medeniyetine dur demekten, direnmekten bahsediyorlar. Bunun için, yeniden küllerinden doğacak bir medeniyetin hayaliyle yanıp tutuşurken, yeniden kuvvetlenip sadece kendimizin değil, ezilen, sömürülen tüm milletlerin hamisi ve müdafii olarak yeniden tarih sahnesine çıkacağımız günlerin bizi beklediğine inanıyorlar.

Birinci kampın mensupları, ideallerini gerçekleştirmek için bir an vakit kaybetmeden elde ne varsa onunla direnişe geçme derdindeler. Elbette entelektüel uçurumun farkındalar ama muhtemel bir yakın çatışmada daha kritik olacağını varsaydıkları unsurların elde edilmesini önceliklendiriyorlar.

Batıdan bağımsız bir savunma sanayii kurmak, kendi uçağımızı, tankımızı imal etmek, enerji bağımlılığından bir an önce kurtulmak vs. gibi.

İkinci kamptakiler ise, birinci kamptakilerin ham hayaller peşinde olduklarını düşünüyorlar.

Batının ileri teknolojisine, demokrasisine, şehirlerine, hukuk sistemine, refahına, zenginliğine, köklü müesseselerine, muazzam askeri gücüne bakıp böyle bir kuvvet karşısına çıkıp direnç göstermeyi intiharla bir sayıyorlar.

İnsanımızın eğitim seviyesinden, teknoloji üretme kapasitemize, tefessüh etmiş devlet kurumlarımızdan, hiç de ümit vaat etmeyen sanatçılarımıza, âlimlerimize, sporcularımıza bakıp, perişan halimizi işaret ederek ilk kamptakilerin irrasyonel hayallerine şaşırıyorlar. Eski medeniyetimizin diriltilemez şekilde yok olup gittiğine de yeni bir medeniyet vücuda getirmemizin imkânsızlığına da o kadar eminler ki, o boş hayallerin "bizi" "dünyadan" koparacağından bahsediyor, rasyonel herhangi bir temelden yoksun bu çılgın görüşlerin hepimizi büyük tehlikeye soktuğundan dem vuruyorlar.

Birinci gruba nispeten batıyı daha iyi bilen, batıyla teması çok daha fazla olan ikinci kampın mensupları, selameti batı medeniyetine mutlak bir teslimiyet ve çatışmasızlıkla “eklemlenmekte” görüyorlar.

Zaten makul ve mümkün görmedikleri "alternatif medeniyet" iddiasında olanların bu "tehlikeli" iddialarından derhal ve samimiyetle vazgeçmeleri gerektiğini ileri sürüyorlar.

Bugün yapmamız gerekenin, güçlü ve gelişmiş batı medeniyetine "eklemlenmek" için çalışmak, onlardan kabul görmek için çabalamak, kendimizi doğru tanıtıp anlatarak bizden onlara bir zarar gelmeyeceğini ispat etmek olduğuna inanıyorlar.

Şimdi bir yol ayrımındayız.

Hangi kampın yolundan gideceğiz?

Kırmızı hapı mı, yoksa mavi hapı mı alacağız?

Birinci kamptakiler yüreğimizin derinliklerinde taşıdığımız fıtrî bir teli titreştiriyorlar: Zulme dur demek, haksızlığa karşı çıkmak, hakkı tutup kaldırmak. Öleceksek zalimlerin safında değil, onlara karşı savaşanların safında ölmek.

İkinci kamptakiler daha mantıklı şeyler söylüyorlar: Çatışmasızlık, kavgadan uzak durma, maceradan kaçınmak, huzur, denge... Ama ne pahasına?

Bu konuya devam edeceğim…

Twitter: @salihcenap

Memur Cumhuriyeti

2015-03-29T11:40:00.002+03:00

Devlet müesseselerinin içinde bizzat bulunup mesai harcayan hemen herkes, bu müesseselerde yapılan çalışmaların ne kadar yavaş ve verimsiz yürüdüğünü derhal görür. Memurların çoğu, hayatlarını idame ettirmelerine yetecek bir ücret karşılığında, her gün yarı açık cezaevi niteliğinde bir devlet dairesine girip zaman öldürmeyi kabul etmiş, gönüllü mahkûmlara benzerler.

Memurların verimsizliği meselesi bize mahsus değildir. Umumi kanaatin aksine, Amerika yahut Avrupa’daki devlet memurları bizimkilerden çok da farklı değildir. Bizde bu meselenin bu kadar öne çıkmasının bir sebebi cumhuriyeti kuran kadroların memur kökenli olmalarıdır. Bir diğer sebep ise istihdam edilen memur sayısının diğer devletlerinkine nazaran fazlalığı olsa gerekir.

Memur meselesi bizim için yeni de değildir. Osmanlı’nın yıkılış döneminde tasarlanan askeri-sivil bürokratik sistemimiz, çöken bir devletin tüm hastalıklarını taşımaktaydı. Yeni devletin kurucularını içinden çıkartan bürokratik yapı, maalesef bütün bu hastalıkları “yeni” devletin tüm hücrelerine taşıdı.

Falih Rıfkı Atay meşhur, Zeytindağı isimli eserinde Cemal Paşa’nın tembel, işi yokuşa süren memurlarla nasıl mücadele ettiğini eğlenceli bir hikâye ile misallendirerek anlatırken, Cemal Paşa’nın bunu yapabilmesinin, memurdan çok “iş adamı” olması sayesinde mümkün olduğunun altını çizer:

(Cemal Paşa) İş adamı olduğu için, bürokrasiyi ve memur kafasını iyiden iyiye kırmıştır. Bir vakitler ordu müesseselerinde bütün müracaatların 24 saatte hallolunması emrolunmuştur. Yirmi dört saatte herhangi bir işi bitiremeyen memur, kendi büyüğüne sebebini söylemeye mecbur olduğu gibi, müracaat sahibi, amirin kapısını vurup işinin bitirilmediğini haber verebilirdi.

http://www.alticizilisatirlar.net/acs/memur-zihniyeti

Esaslı yollardan biri yapılacaktı. Yolun belli bir zamanda bitmesine lüzum vardı. O zamanlar Lübnan'da oturuyorduk. Cemal Paşa, Şam Valisi Hulusi Bey'e (Eski Nafia Nazırı, mühendis) bu tarzda emir verdi. Hulusi Bey:- Fennen imkân yoktur, diyor ve bu imkânsızlığı ispat etmek için başmühendisi yola çıkardığını yazıyordu.Başmühendis Ayin Sofar'a geldi. Koltuğu çanta ve dosya dolu idi. Bu yığınlarca kâğıt ve cetvel, yalnız bir şeye yarayacaktı: Orduya lazım olan yolun ordu için lüzumlu olduğu zamanda yapılamayacağını ispat etmek!Başmühendisi kumandanın yanına ben götürmüştüm. Kendinden pek emindi. Fakat daha kapıdan girer girmez Cemal Paşa, suratı astı:

- Şimdi koltuğunuzun altında ne varsa, hepsini şu masa üstüne atınız! dedi. Mühendis şaşırdı.

- Hepsini, hepsini, son kâğıda kadar! Ve şimdi karşımda durunuz.Gözlüklü mühendis, boş kollarıyla dikili kaldı.

- Size yalnız şunu emrediyorum. Bu yolun o tarihte bitmesi için ne kadar paraya, ameleye, kazma ve küreğe ihtiyacınız vardır? Gidip dairelere haber vereceksiniz ve doğru Şam'a hareket edeceksiniz. Yol o tarihte bitmezse, sizi son taşların atıldığı yerde idam ettireceğim.

Başmühendisin idam edilmediğine tabii şüphe etmezsiniz. Yol, saati saatine bitti.

Bugünkü okurlar bu idam sözüne şimdi hayret edeceklerdir. Büyük Harp'te öldürmek, astırmak, vurdurmak sözleri beş lira ceza gibi hafif kıymetler almıştı.

Bir gün Beyrut'ta bir telgrafçının önüne:

- Bir dakika geciktiren, idam olunur! ihtarlı, doğrudan doğruya, yahut transit olarak, bir tomar telgraf yığılmış olduğunu ben görmüştüm.

Bu adamın bin parça edilmesi lazımdı.

İfratlar bırakılırsa, bürokrasiye karşı her türlü şiddet benim hoşuma gider. Bürokrasi bilhassa bizde tembelliği, kararsızlığı, kafasızlığı, kötü niyeti, bilgisizliği meşrulaştırmak demek olmuştur.
http://www.alticizilisatirlar.net/acs/mizmiz-memurlari-calistirma-yolu

Falih Rıfkı Atay’ın tespitlerine katılmakla birlikte bürokrasiyi bu korkunç haliyle yeniden üreten yapının da bizzat bürokrasinin kendisi olduğu gerçeğini atlamamamız gerektiğini düşünüyorum. Siyaset kurumunun memuriyeti bir sus payı, muhalif fikir sahiplerini pasifize etme aracı ve oy satın almak için elverişli bir koz olarak kullanmak istediğini göz ardı edecek değilim. Ancak bürokrasiyi siyasetin tanzim ettiğini söylemek de, 1950’ye kadar mutlak hâkimiyetini sürdüren, sonrasında da on senede bir asıl iktidar olduğunu gayet yıkıcı bir şekilde “hatırlatan” bürokratik vesayetin etkisi ve belirleyiciliğini görmezden gelmek olacaktır.

Zorlukları, gerçek ya da sanal engelleri olabildiğince hızla aşıp iş bitirmek isteyen iş adamı kafası ile yukarıda tarif edilen memur kafasının çatışması Ahmet Hamdi Tanpınar’ın efsanevi romanı “Saatleri Ayarlama Enstitüsü”nde uzun uzun işlenir. Aşağıdaki paragrafta, Tanpınar’ın bürokrasiyi, Cemal Paşa misali “iş adamı kafasıyla” yeniden tanzim etmek isteyen roman karakteri Halit Ayarcı’ya söylettikleri dikkat çekicidir.

Realist olmak hiç hakikati olduğu gibi görmek değildir. Belki onunla en faydalı şekilde münasebetimizi tayin etmektir. Hakikati görmüşsün ne çıkar? Kendi başına hiçbir mânâsı ve kıymeti olmayan bir yığın hüküm vermekten başka neye yarar? İstediğin kadar uzatabileceğin bir eksikler ve ihtiyaçlar listesinden başka ne yapabilirsin? Bir şey değiştirir mi bu? Bilakis yolundan alıkor seni. Kötümser olursun, apışır kalırsın, ezilirsin. Hakikati olduğu gibi görmek... Yani bozguncu olmak... Evet bozgunculuk denen şey budur, bundan doğar. Siz kelimelerle zehirlenen adamsınız, onun için size eskisiniz dedim. Yeni adamın realizmi başkadır.

http://www.alticizilisatirlar.net/acs/hakikati-oldugu-gibi-gormek-bozgunculuktur

Tanpınar Halit Ayarcı’ya neden tepkilidir? Eski köye yeni âdet getirdiği, mazinin sisli hülyalar arasında kalmış güzelliklerine iltifat etmediği için mi, yoksa Ayarcı’nın getirdiği yenilikler yozlaşmayı ıslah etmek yerine daha da derinleştirdiği için mi? Romanı okurken Tanpınar’ın bir noktada önce çaresizliğe, sonra boşvermişliğe, hatta bir tür nihilizme kaydığını düşünmüştüm. Herhalde bugünün ıslahatçılarından daha müspet, daha ümitli yaklaşımlar beklemek hakkımızdır. Zamanın eskittiği her şey gibi bürokratik sistemin de fonksiyonunu sürdürebilmesi için ıslah edilip yeniden üretilmeye ihtiyacı var.

Yeni adamın realizmi nedir? Bir hakikati var mıdır, yoksa o da eskilerinki gibi süslü bir yalan mıdır? Bunları zaman gösterecek.

Twitter: @salihcenap

Pedagojik Cinayet

2015-03-23T00:12:00.001+02:00

Yoksul bir varoş… Yemyeşil kırların, zavallı gecekondu mahallesinin kıyılarına kadar sokulduğu bir bahar günü… Çocuklar oynuyorlar. Gül yüzlü, kara gözlü, minik çocuklar. Ellerinde ne top var, ne ip. Oldukça heyecanlılar. Ceplerindekileri saklamak istercesine bol, koyu renk bir kıyafet giymiş, yüzünü de kara bir bez parçasıyla örtmüş arkadaşlarının önüne dizilmişler. Sonra o arkadaşlarına, sanki onu uzun bir yola gönderirlermiş gibi teker teker sarılıyorlar. Uğurlama heyetindeki minikler kendilerini tutamayıp arada kıkırdıyorlar. Cepleri yüklü arkadaşlarının yüzü görünmüyor ama yürüyüşünden, ufacık çehresinde mağrur ve heyecanlı bir ifade olduğu anlaşılıyor.

Oyunun ikinci sahnesi: Az evvel uğurlanan minik yolcu, birkaç adım ötede, bir kontrol noktasından geçmesine mani olan asker rolünde bir çocukla karşılaşıyor. Kendinden emin adımlarla kendini durdurmaya çalışan “düşmanın” ve sözüm ona kontrol noktasının ortasına ilerliyor ve var gücüyle bağırıyor: Allahuekber!

Sesi duyan tüm çocuklar avuçlarında sakladıkları toprakları göğe savuruyorlar ve kendilerini yere bırakıyorlar. Bir anda her yer toz duman oluyor. Tüm çocuklar şimdi yerde yatıyor.

Oyunun son sahnesi: Az önce intihar eylemcisini oynayan ufaklığı uğurlayanlar koşup, yerde birbirlerinin üzerine yığılmış yatan küçük bedenlerin yüzlerindeki toprakları siliyorlar.

Tahmin etmişsinizdir. Bu insanın tüylerini diken diken eden, insanı isyana, infiale sevk eden sahneler Afganistan’da yaşayan yavrucakların aralarında oynadıkları dehşetli “oyunun” bir kameraya yansıyan anları.

Şimdi size başka bir sahne…

İtalyan yönetmen Roberto Benigni'in, 1997 yapımı Hayat Güzeldir (La vita è bella) filmindeyiz. Filmin konusu binlerce benzeri gibi, Yahudi soykırımı. Bu filmde de kara gözlü minik bir yavru var: Giosuè. Babası, muhtemelen öldürülecekleri çalışma kampına beraber götürüldüğü beş yaşındaki oğluna, yaşadıkları terörü aksettirmemek için bir yalan uydurur: Yaşadıklarının hepsi uzun soluklu bir oyundur ve baba oğul olarak yarışılan bu zorlu oyunu kazananın ödülü gerçek bir “tank” olacaktır. Herşeyden habersiz masum yavrusunu, kendilerine uygulanan her türlü zulmün bir oyun aşaması olduğuna ikna etmeyi başaran baba, Amerikan ordusunun onları kurtarmaya gelmesinden bir gün önce öldürülür ama hâlâ oyunda olduğunu zannederek bir kutuda saklanan Giosuè yaşar. Onları kurtarmaya gelen Amerikalı askerlerin tanklarını görünce, çıkardığı başarılı oyun neticesinde babasının vadettiği ödülü kazandığından şüphesi kalmaz. Çocuğun annesini görünce sevinçle haykıracağı tek şey vardır:

Biz kazandık!..

İki coğrafya, iki kurgu…

Bir tarafta, patlamamış bombaları oyuncak niyetine atıp tutar gibi yaşadıkları terörü oyunlaştırmalarına engel olamadığımız biçare çocuklarımızın, öte tarafta sırf çocuğunun ruhu örselenmesin diye içine düştüğü karanlık kuyuyu sahte ışıklarla bezemek için çırpınan bir babanın hikâyesi.

Kucaklanıp, ölümden, kandan, nefretten, şiddetten en uzak neresi varsa oraya kaçırılması gereken masum yavrularımıza reva gördüğümüz hayat bunlardan hangisi olmalı?

Maalesef savaşların getirdiği ölümlerin kanlı karanlığını çocuklarımızdan uzak tutmamız gerektiğini bir türlü kavrayamıyoruz.

Önce Afganistan’dan başlayıp, İtalya’da sürdürdüğümüz seyahatimizi ortada, güzel ülkemizde sonlandıralım.

Her sene Çanakkale harbini anma törenleri adı altında okullarımızda çeşitli merasimler tertip ediliyor.

Sayısız insanımızın hayatına mal olmuş o korkunç savaşın toplumsal hafızamızda bıraktığı izler silinmiyor. Silinmelerini de istemiyoruz zaten. Belki de düşman geçmesin diye hayatlarını feda eden yüz binlerce insanımızın yaşadıklarını unutmayı, hatıralarına ihanet sayıyoruz.

Elbette yetişen çocuklarımızın da yaşananlardan haberdar olmasını, dersler çıkartmasını arzu ediyoruz.

Ama unutmayalım ki bu korkunç tecrübeyi, sadece belli bir zihni olgunluk seviyesine erişmiş olan yavrularımızın sağlıklı bir şekilde kavramasını bekleyebiliriz.

Herşeyden habersiz miniklere bu müessif hadisenin korkunç detaylarını anlatmak, pedagojik açıdan bir cinayettir.

Belki yüzlerce okulumuzda, güya pedagojik formasyon almış öğretmenler eliyle, gariban Afgan çocukların canlandırdığı sahnelerin benzerlerini yedi-sekiz yaşında sabilere sahneletiyoruz.

Küçücük oğlan çocuklarına, vurulup ölmüş rolü yaptırıyoruz. Küçücük kız çocuklarına onların cesetlerinin başında ağlayan kadınları oynatıyoruz.

Ne dediğinin farkında bile olamayacak yaştaki yavrularımızı, hamasi şiirler okurken gırtlaklarını parçalamaya ne kadar yaklaşırlarsa o kadar alkışlıyoruz.

Bayrağımızı selamlamadan uçan kuşun yuvasını bozacağını haykıran yavrumuzu nasıl bir psikopat olmaya sevk ettiğimizi fark edemiyoruz.

Maziyi anıyoruz diye kendimizi “jiletlememiz”, tarih şuuru taşıdığımızı değil, ruhen hasta olduğumuzu gösterir.

Geçmişte ya da bugün ne kadar acı çekilmiş olursa olsun, “hayat güzeldir”.

En çok da çocuklar için güzeldir.

Hiçbir gaye, bu güzelliğe kastetmeyi mazur kılmaz!

Eğer Çanakkale harbinde can verenler anılacaksa bunun yolu o zaman yaşanan korkunç terörü yeniden canlandırmak değildir.

Belki de artık bir değişiklik yaparak hamaseti bırakıp farklı sorulara cevap arama vakti gelmiştir.

Mesela, “Kader bizi adım adım bu savaşın kucağına taşırken hangi stratejik hataları yaptık?” gibi.

Mesela, “Bir müdafaa harbinde bu kadar büyük kayıplar vermemize neler sebep oldu?” gibi.

Mesela, “O gün yaşadıklarımızdan askerî, iktisadî, içtimaî tüm dersleri çıkardık mı?” gibi.

Gençlerimizin zihinlerinde bu tür sorulara cevap aramaya başlamalarını sağlamak, karanlığa sövmeyi bırakıp bir mum yakmak olacaktır.

Twitter: @salihcenap

Not: 2012 yılında, Afgan çocukları hiç olmazsa böyle korkunç oyunlar oynamasın diye, onlara mülteci kamplarını kuşatan dikenli tellere gelse bile patlamayan futbol topu vermek üzere Afghan KidsPlay (AKP) adında bir kampanya yapılmış.

Avatar: İslam'ın içine sızmış bir Hindu inancı

2014-06-04T16:41:00.001+03:00

Ehl-i tasavvufça benimsendiği görülen, "insanların aslında tanrının yeryüzündeki birer projeksiyonu -tecellisi- olduğu" yönündeki İslam dışı, batıl inanç aslında Hinduizm kökenlidir. Bazı kimselerin insani kusurlarından çile, oruç, ibadet, zikir vs. ile arınarak adım adım -haşa- içlerindeki tanrıyı "maskeleyen" tüm unsurlardan kurtuldukları bir "seyr-i süluk" neticesinde "Mürşid-i Kamil" sıfatıyla "fenafillah" olacakları, "yani Allah'ta kaybolacakları", başka bir değişle sadece bir yansımadan ibaret olan kendi benliklerinden kurtulup o yansımanın aslı olan Allah'a dönüşecekleri inancı da bu Hint kökenli batıl inançların İslam kıyafetlerine sokulmuş halidir.

Kâh Abdülkadir Geylani, kâh Mevlana, kâh Bayezid-i Bestamî, kâh diğer "tasavvuf büyükleri" için anlatılan efsaneleri, "şathiyat hikâyelerini" bilirsiniz. Tasavvufcular, bu kişilerin bir kendinden geçme (vecd) halinde ne söylediklerini bilemedikleri için açıkça küfür olan bu sözleri söyleseler bile mazur sayılmaları gerektiğini ileri sürer. Mesela Hallac-ı Mansur'un "Enel hak - Ben Allah'ım" lafını, yahut Yunus Emre'nin "Ete kemiğe büründüm Yunus diye göründüm" lafını, ya da Bayezid-i Bestami'nin "Sûbhaneû Şanûhû - Kendimi Kendimi (noksanlıklardan) tenzih ederim, şanım ne de yücedir !” lafını böyle zamanlarda söylediklerini, o anda aslında kendilerinde olmadıkları için (yani aslında konuşan onlar değil bizzat -haşa- Allah'ın kendisi olduğu için) söylediklerinden sorumlu tutulmamaları gerektiğini ileri sürerler.

Şimdi bu anlattıklarıma bir örnek vereceğim. Başka bir çok yerde benzer versiyonları bulunabilecek olan şu "anektodu" http://seyhmehmetpehlivanli.blogcu.com/efendimiz-seyh-mehmet-pehlivanli-hz/10593467 adresinden aldım:

Beyazıd-ı Bestami Hz. Bir gün sohbet ederken : “Sûbhaneû Şanûhû “ (Benim Şanım Yücedir) dedi. Müridleri Efendim böyle söylediniz diyince, Onu ben söylemedim dedi, mübarek. Müridler hayır efendim, söylediniz dediler.Burada ince bir nokta var. Mürid-Şeyh ilişkisi. Onlar hakkı söyler, onlara tabi olup teslim olanlar hidayete erenlerdir. O mübarek o an başka bir makamdadır. Yoksa hâşâ kul hiç Allah Olur mu?Şair ne güzel söylüyor:Sen çekilirse aradan geriye kalır YARADAN.O mübarek sözüne itiraz eden müridlere :- “Evladım eğer benim ağzımdan bir daha böyle bir söz duyarsanız bana saldırın elinizde o an ne varsa bana fırlatın” buyurdular.Bir sohbetinde yine mübarek “Sûbhaneû Şanûhû” diyince müridler ellerinde kama, kılıç, bıçak ne varsa mübareğin üzerine atıyordu ki; kim bir şey atmaya yeltendiyse 15–20 metre geriye fırladı. Büyük bir dehşetle sarsıldılar.O anda Allah’ın nuru zuhur etti, sırra bak!Hallac-ı Mansur da “Ene’l-Hak” (ben Hakkım) dediğinde de aynısı oldu.

Şu kısa sahne, Avatar: The Last Air Bender (Avatar: Son Hava Bükücü) çizgi dizisinden. Bu sahnede avatar olan, yani tanrının yeryüzündeki yansıması olan "Aang" karakteri, yukarıdaki anektodda bahsedilen vecd halinde tanrıyla bir olma, yahut tanrıya dönüşme anını yaşıyor. O anda kendi arkadaşlarını bile tanımadığına ve dostunu bile yukarıdaki menkıbedeki gibi nasıl 15-20 metre savurduğuna dikkat çekmek istiyorum. Daha sonra "normale" döndüğünde o anda neler yaptığını hatırlamayacaktır. Aang'in bu dizide defalarca bu "avatar state" içine girdiği ve "tanrısal" yetenekler sergilediğini görebilirsiniz...

https://www.youtube.com/watch?v=Yb-QZV4qZzY#t=25

Avatar bir Hinduizm konsepti, Hindu inancı. Wikipedi şu bilgiyi veriyor:

In Hinduism, an avatar /ˈævətɑr/ (Hindustani: [əʋˈt̪aːr], from Sanskrit अवतार avatāra "descent") is a deliberate descent of a deity to Earth, or a descent of the Supreme Being (e.g., Vishnu for Vaishnavites), and is mostly translated into English as "incarnation", but more accurately as "appearance" or "manifestation".
The phenomenon of an avatar [3] is observed in Hinduism, Ayyavazhi, and Sikhism only.
http://en.wikipedia.org/wiki/Avatar

Avatar'ın Türkçe'ye en doğru tercümesi "tanrının yeryüzündeki tecellisi" şeklinde olurdu sanırım...
Türkçe Vikipedi'de de şöyle deniyor:

Avatar, Hint mitolojisine göre tanrıların yeryüzüne indiklerinde büründükleri şekillerdir. Balarama, Sri, Varaha gibi isimler alan avatarlar, hikâyelere konu olmuştur. Avatar, Sanskritçede ava; aşağı ve tar: iniş anlamına gelen sözcüklerin birleşiminden oluşturulmuş olup bilgi anlamına gelen veda'nın gökyüzünden yeryüzüne; havadan, ateşten, sudan veya topraktan olana inmesi ve ona dahil olması anlamındadır.
Avatar inanışı, MÖ 1500-1000 yılları arasında yazıya dökülen Vedalara dayanmaktadır.
http://tr.wikipedia.org/wiki/Avatar

İnkârın gücünü asla küçümseme!

2014-04-08T10:16:00.004+03:00

Bazı film sahneleri, şiirin mazmunları misali, insana fikir inşasında yardımcı unsurlar sunuyor.

1999 yapımı "Amerikan Güzeli" isimli bir film var.

Filmin bahsetmek istediğim "mazmunu" şöyle: Amerikan deniz piyadesi emeklisi, sert ve disiplinli bir babanın oğlu, örnek bir evlat gibi göründüğü halde, aslında babasının sahip olduğu değerleri, inançları umursamaz bir tutum içerisindedir. Bir yandan sureta bu örnek askerin kanunlara bağlı, vatansever, ahlaklı, dindar "örnek" evladı rollerini oynamakta, bir yandan da -elbette babasından gizli- uyuşturucu satıcılığı yaparak para kazanmaktadır. Görünüşte bir hamburgercide tezgahtar olarak çalışmaktadır. Delikanlı bir gün evindeki odasında bir müşterisine yüksek meblağlar karşılığı uyuşturucu satışı yaparken, müşterisi çocuğun plazma televizyonunu ve pahalı ses sistemlerini görünce aralarında şöyle bir konuşma geçer:

- Bu sistemleri nasıl alabildiğini anlıyorum..
- Babam bütün bunları hamburgercide çalışarak aldığımı sanıyor. (Gülümseyerek) İnkarın gücünü asla küçümseme.

İfade hoşuma gittiği için İngilizce'sini de yazmak istiyorum. Çocuk tam olarak şöyle diyordu:

"Never underestimate the power of denial!"

Baba, o pahalı eşyaların hamburgercide çalışmak suretiyle kazanılan paralarla alınamayacağını bilmez mi? Mümkün mü böyle bir şey? Değil elbet. Ama baba, kafasındaki ideali hakikat saymak için hakikatin bir kısmını inkâr ediyordu.

İnkar gerçekten küçümsenecek bir parçası değil insan dimağının...

Bizler de aynı şekilde birçok mevzuda inkar yolunu tutuyoruz. Hemen her konuda hakikati inançlarımız çerçevesinde "çarpıtıyoruz". İnançlarımızda yanıldığımızı haykıran gün gibi açık bir takım delilleri görmezden gelirken, gayet ehemmiyetsiz, harcı alem argümanları sırf inandığımız yönde oldukları için baş tacı ediyoruz. Hakikati kendi inançlarımız, dünya görüşümüz ve bunların deforme ettiği algımız çerçevesinde yorumluyoruz.

Fikrimiz ne kadar saçma, ne kadar yanlış, ne kadar hakikatle çelişkili olursa olsun, öyle kolay ki fikirlerimizi destekleyecek "deliller" bulmak!

Bilinçli yaptığımız bir şey değil bu. İnsan beyni böyle çalışıyor: Adeta kendi kendimize telkin vererek mazide gözlerimizin önünde vuku bulmuş hadiselerin bugünkü inançlarımızla ters düşen bazı mühim kısımlarını, hafızamızın karanlık ve tozlu mahzenlerine tepiyoruz! Öte taraftan, hayli ehemmiyetsiz meseleleri, sırf kafamızdaki dünya tasavvuruna uyuyor diye abartıyoruz.

Hiçbir insanın aklını bahsettiğim maluliyetten, yani hakikati belli ölçüde çarpıtmadan algılayamama sıkıntısından "temizlemesi" mümkün değil belki ama bu maluliyetin şuurunda olursak "hasarı" asgari seviyeye çekebiliriz belki.

Bu söylediklerim ışığında cemaat tartışmalarına bakınca şöyle bir tablo görüyorum:

Cemaatin içinde olan arkadaşlarım hakikatin, -cemaatin kollektif zihninde- son derece çarpıtılmış bir versiyonuna adeta iman ediyorlar. Cemaatin tenkid edildiği, bir kısmını kendilerinin de bizzat yaşadıkları tecrübeleri ya inkâr ediyor ya küçümsüyorlar. Misaller vereyim:

"Hocaefendi, yaşanan konjonktürde Allah'ın açık emirlerini, uygulamamayı tercih etmenin mümkün olduğunu söyledi. Hatta bu istikamette yönlendirmelerde bulundu. Misal cemaatteki bayanlara okumak için, çalışmak için başlarını açmalarını telkin etti."

argümanına karşı,

"Ne hocaefendi, ne cemaat hiçbir zaman böyle bir telkinde bulunmadı, bu iftiradır"

cevabını veriyorlar.

Fethullah Gülen tercih ettiği o grift, dolambaçlı, demek istediğini asla doğrudan söylemeyen, yorucu üslubuyla bu inkârın zeminini hazırlasa da sözleri internetin hafızasında ve kitaplarda hala duruyor:

Tesettür meselesi, farziyetinin gereği tartışılmaz olmasının yanında iman ve imanî hakikatlerin önüne geçirilmemelidir. (...) yanlış bir anlayışın tesirinde kalan bazı kesimler -mâalesef- bazı kılık ve kıyafetler karşısında, kelimelerle ifade edilemeyecek ölçülerde tahrik olmaktadırlar. Dini bilmeyen kimseleri tahrik etmeme, dinde çok önemli bir esastır. (...) Netice itibarıyla; usûle ait meselelerin anlatılması ve hayatın her ünitesine girilip, imanla gönüllerin itmi'nâna kavuşturulmasına şiddetle ihtiyaç duyulduğu günümüzde, yukarıda arzettiğimiz ölçüler içinde, usûl sayılmayan meselelerde takılıp kalmak, bırakın inanmayanları, inanan insanların bile cephe almasına vesile olabilir. Onun için günümüz şartlarını idrak edip realitelere sırtımızı dönmeden, İslâmî hakikatleri anlama, yaşama ve anlatma zorunda olduğumuzu bir kere daha hatırlama mecburiyetindeyiz.
http://tr.fgulen.com/content/view/11665/3/

Bizzat tecrübe ettiğimiz "buz gibi" hakikât, cemaate bağlı kızların Fethullah Gülen'in bu yönlendirmeleriyle, okullarda, hastanelerde, devlet dairelerinde, hatta bir devlet memurunun eşi ise her yerde toplu halde başlarını açmış oldukları gerçeğidir.

Cemaatin ve hocaefendinin bu konuda müntesiblerine müdahale etmediği, bu konuyu insanların vicdanına bıraktığı hilaf-ı hakîkâttir. Bunu iddia edenler gerçeği inkâr etmektedirler.

Ne olursa olsun, hakîkâti inkâr için cemaatin istihsal edip müntesiblerine sunduğu argümanları buradan okuyabilirsiniz.

Başka bir misale geçelim...

Bugün cemaatin sözcülüğünü yapanlar, kendi mensuplarının, hakikati inkâr noktasında "cemaatin kollektif zihin yapısını" içselleştirdiklerinden o kadar eminler ki propagandayı "ötekilere" yapıyorlar. Sanki cemaat mahiyeti yalnız kendileri tarafından bilinen, sadece belli kimselerin erişebildiği yüksek güvenlikli bir kasada saklanan bir şeymiş gibi her itiraza, "hayır siz bilmiyorsunuz, cemaat böyle değil, bu iftiradır" diye cevap verirken son 35-40 senede bu toplumda yaşayan milyonların cemaatle doğrudan temas ettiğini, cemaatin yaptıklarına az veya çok maruz kaldığını gözardı ediyorlar.

Bunun en bariz, biraz da gülünç misali, hocaefendinin avukatı vasıtasıyla yaptığı açıklama. Bu açıklama "hakîkâtin alenen inkârının" cemaatin en tepesinde bile itiyad halini aldığını, açıkça hilaf-ı hakikat olan bir şeyin söylenmesinde mahzur görülmediğini göstermektedir:

Müvekkilimin kamuoyuna bizzat defaatle açıkladığı üzere, kendisi herhangi bir isim ya da nam altında hiçbir cemaatin lideri olmayıp, bu türden faaliyetlerin içerisinde de değildir. (...)
Müvekkilim 01 Mart 2001 tarihli Radikal gazetesinde 8. sayfada yayınlanan yazıda, cemaat kelimesinin daha ziyade dini topluluklar için kullanıldığını, oysa kendisinin hizmet fikriyle yola çıktığını, farklı düşünceden insanlarla diyalogda bulunduğunu, insanları iyiye ve doğruya teşvik ettiğini, dolayısıyla her hangi bir hareketin veya dini cemaatin lideri olmadığını belirtmiştir. (http://tr.fgulen.com/content/view/21847/6/)

Son otuz-kırk senedir bu ülkenin evladı bir çok ortaokul öğrencisi, götürüldükleri "ışık evlerinde" gerçek isimleri yerine kod isimler kullanan "abilerin" telkinleriyle bir tür gizli örgüt elemanı gibi çalışmaya yönlendirildi.

Metodu tartışmalı bir tebliğ kılıfı altında, kendi sınıf arkadaşlarına bilgisayar oyunlu, karate filmli, ders çalışmalı, halı sahalı, maklubeli tuzaklar kurmaya teşvik edildi insanlar. Cemaate adam kazandırmak için ince ince tasarlanmış, uzun vadeli planlarda şuurlu yahut şuursuz rol aldı yüzbinler.

Işık evlerine düzensiz zaman aralıklarında teker teker girip çıkmak gibi, temas edilen herkesle ilgili ayrıntılı fişlemeler yapmak, insanları beş puanlık bir skalada puanlamak gibi, toplantılarda cep telefonlarının pillerini çıkartıp masa üstüne koymak gibi, telefon görüşmelerini önceden belirlenmiş şifreli kelimeler üzerinden yapmak gibi, tedbir adı altında başvurulan "istihbarata karşı koyma yöntemlerinin", dini bir cemaate değil ancak bir gizli örgüte ait olabileceği gerçeğini kollektif cemaat zihni inkâr edebilir ama bunu doğrudan tecrübe eden yüzbinlerin zihninden çıkarıp atamaz kimse.

Cemaatin sözcüleri devlete herhangi bir "sızma" girişimlerinin asla olmadığını, olamayacağını haykırırken, ışık evlerinde abilerin askeri liselere, polis akademisine giriş sınavlarına "hazırladıkları" onbinlerin bu "alenî yalanlar karşısında" ne hissettiklerini düşünüyorlar mı acaba?

"İnancımız müsaade etmez, biz asla yalan söylemez, asla takiyye yapmayız" derken askeriyede, poliste, MİT'te karısını başını açmaya, hatta dekolte giymeye zorlayan, kendini belli etmemek için alkollü içki içen "hizmet erlerinin" dine mi karanlık bir gizli örgüte mi hizmet ettikleri konusunda kafaları berrak olabilir ama o cemaat çemberi içindekilerin vaziyetlerini birinci elden bilen anne-babalarını, kardeşlerini, arkadaşlarını ne yapacağız?

"Soruları çalmak mı? Asla böyle bir şey olamaz!" diye ortaya çıkanlar bu iddiaların cemaati yıpratmak için düşmanlar tarafından uydurulmuş iftiralar olduğuna kendilerini ikna etmiş olabilirler ama hakikaten evlerde, dershanelerde sınavdan bir-iki gün önce o sorular ellerine verilmiş öğrencileri ve vaziyetten haberdar olan yakınlarını ne yapacağız?

"Paralel devlet mi? Asla kabul edilemez! Kimse çıkarsınlar ortaya suçunun cezasını çeksin" diye suret-i haktan görünenlerin inandırıcı olabilmesi için, "Böyle bir niyet yoksa bunca senedir, evlerde dershanelerde devlet dairelerindeki kritik pozisyonlara yönlendirilen on binlerce, yüz binlerce insanla boşuna mı uğraştınız? Ağlaya ağlaya başını açmak zorunda bıraktığınız kızların psikolojik yükünü boşuna mı çektiniz? Tüm bu çaba, bu insanların maaşlarından kesilecek yüzde onbeş para için miydi?" sorusuna cevap verilmeli değil mi?

Misalleri arttırmak mümkün ama sanırım anlatmak istediğim anlaşılmıştır.

Son olarak hakikatin başka türlü bir inkârından bahsetmek istiyorum.

Cemaati zor vaziyete düşürecek, çok açık, reddedilemez, inkâr edilemez bir takım deliller ortaya çıktığında, cemaat mensupları bunların, cemaatin içinde hasbelkader yer almış bazı kimselerin kişisel hataları olduğunu ve bu hataların cemaate fatura edilemeyeceğini ileri sürüyorlar.

Ne kadar sıkı bir hiyerarşiyle örgütlemiş, idarecileriyle, müfettişleriyle, rotasyonlarıyla, tayinleriyle son derece iyi organize olmuş olsa da, bu kadar kalabalık bir cemaatin içinde, liderden habersiz, münferit bazı hataların olması tabi ki muhtemeldir ve anlaşılabilir. Ancak bu durumda o hatayı yapanların ikaz edilmesi, hareketlerini düzeltmezlerse cemaatten uzaklaştırılmaları beklenir. Eğer bu yapılmıyorsa cemaat bu yapılanları kurumsal olarak destekleme pozisyonuna girmiş sayılır ve artık bu hatalar "münferit" sayılamaz.

Mesela "Gayrikanuni telefon dinlemeleriyle bizim hiçbir ilgimiz yok. Kim dinliyorsa suçludur ve cezalandırılmalıdır. Bunu yapanların yanlışlarının faturası cemaate kesilemez." argümanı, bu kayıtları savunan, yayan ve cemaatle irtibatını saklamayan kişiler, cemaatin yayın organlarında boy göstermeye, iddialarını cemaatin yayın organlarından yaymaya devam ediyorsa geçersiz olur.

Tabi "hakîkâti inkâr" noktasında olan, "acabası" olmayan, "yanılıyor olabilir miyim" sorusu aklının köşesinden geçmeyenler için tüm bu söylediklerim bir şey ifade etmeyecektir.

Vaziyet böyleyse baştaki ikazı kendim için tekrarlayayım:

"İnkârın gücünü asla küçümseme!"

Twitter'a "bela" mı dediniz? Daha hiç bir şey görmediniz...

2013-06-07T12:06:00.002+03:00

Müthiş bir teknoloji devrimi yaşıyoruz. Gelişen teknoloji hayat tarzımızı baştan aşağı hem de hızlıca değiştiriyor. Eski kuşak değişime ayak uydurmak şöyle dursun, değişimin mahiyetini bile kavramakta zorlanıyor.

Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan da kitlelerin hislerine tercüman olmaktaki ispatlanmış ustalığına rağmen maalesef bu sefer işin mahiyetini kavramakta zorlananlar arasında yerini alıyor. Teknoloji konusuna alabildiğine uzak. Sanki ileri teknoloji mevhumu, gündemine ciddi surette ancak belediye başkanı olduktan sonra, o da mecburen, girmiş gibi görünüyor. Yeni teknolojinin kullanıcısı ya da meraklısı değil. Demirel, Erbakan, Özal çizgisinden alışık olduğumuz "mühendis kökenli" başbakanlardan olmaması bunda ciddi rol oynuyor olabilir. Teknolojinin önemini ve hayatımızda yeni mevziler kazanarak yayılmasını, kazandığı önemi kavrayabiliyor ama hepsi o kadar. "Hizmet için teknoloji gerekiyorsa parası neyse verirsin, teknisyenler, mühendisler gelir yaparlar" düşüncesinde.

Başbakana bu hadiseler çıkmadan çok önce twitter'ı neden kullanmadığı sorulduğunda "orada hakara makara yaparlar" demişti. Bunun üzerine "#hakaramakara" trending topic olmuş, Erdoğan'ın ne olup bittiğinden o zaman da doğru düzgün haberi olmamıştı. Çok partili dönemde hiçbir başbakana nasib olmayan gücüne rağmen kontrol edemediği sosyal medya platformundan nihayet "twitter denen bir bela var" diye bahsetmesi aczini ilandan başka bir şey değildi.

Sosyal medya aslında "z kuşağı" olarak adlandırılan, internetin yetiştİrdiği çocuklar denilen bir neslin medyası. Bu nesli teşkil edenler, 2000 sonrası doğanlar sayılsa da bence tüm 90 doğumlular da bu kategoride ele alınmalı. Bugün sokaklardaki hareketin bel kemiğini bu nesil oluşturuyor. Sosyal medyanın asıl etkilerini bu çocuklar büyüdükçe daha çok hissedeceğiz. İnsanların sosyalleştiği kahve, cami, ev gezmesi, lokal, bar, stadyum gibi mekânlar bu neslin hayatında yerlerini sanal karşılıklarına bırakıyorlar. Yepyeni ve geleneksel karşılıKlarından çok daha müessir, sanal sosyalleşme mekanları doğuyor. Bu sanal mekanlar maalesef son derece sağlıksız bir iletişim bataklığı oluşturuyor. Bu zemini sağlıksız diye tavsif etmemin sebepleri şunlar:

İnsanlar, başta göz teması, ve ses tonu olmak üzere iletişime geçtikleri kişi hakkında kendilerine fikir verecek bir çok yardımcı unsurdan mahrumlar.

Geleneksel iletişimde konuşmanın vuku bulduğu paylaşılan mekan olgusu yeni ortamlarda mevcut değil. Taksim'den mesaj atan birine diğeri Amerika'dan anında cevap veriyor.

Sosyalleşilen kişilerin belirsizliği hem istismara hem iletişim kazalarına sebep oluyor. Eskiden asker-polis telsizini dinleyerek güvenlik güçlerinin hareketlerini önceden öğrenmeye çalışılırdı. Şimdi herkes herkesi dinleyebiliyor, dahası kimliği belirsiz olduğundan manipüle de edebiliyor. Mesela bir eylemci, mesajlarını polis ve savcıların da okuyacağını düşünemeyebiliyor ya da filanca sokakta toplanıyoruz mesajının aslında polis tarafından atılmış olabileceğini fark edemeyebiliyor.

Geleneksel sosyalleşme ortamlarında o an konuşmayan kişilerin de bir ağırlığı, ortam üzerinde bir tesiri vardır. Mesela büyüklerin, hocaların, anne babaların olduğu bir ortamda, küçükler ağız dalaşı yapmaz, küfürleşmez. Ama sosyal medyada bu tür insanları varlığı bilinse bile diyaloglar esnasında unutuluyor. Toplumsal hiyerarşiler alt üst oluyor. Yaşlı, genç, profesör, cahil, alim, zalim bir tür dijital maskenin ardında eşitleniyor. Fikirlerin ağırlıkları da öyle... 16 yaşındaki bir yeni yetme ordinaryus profesöre marksizmi anlatmaya kalkabiliyor. Bir başkası bilmeden kız arkadaşının annesine sövebiliyor. Bunun en güzel örneği insanları güldüren şu diyalog oldu herhalde:

Sosyal medya büyük bir topluluğun sosyalleştiği yer gibi sunulsa da aslında tek kişinin bir tür sanal söz bulutuna cümleler (k)attığı bir ortam. Yani bir grubun üyeleri arasında çoklu bir etkileşimden ziyade iki "entity" arasında vücud buluyor "muhavere". İnsanlar kendilerini bu "muhavere bulutunun" üreticisi saydıklarından çok güvende hissediyorlar ama fark etmeden etki ettiklerinden çok daha fazla etkileniyorlar.

"Etki" ve "Tepki" en kıymetli kriter haline geliyor. En fazla retweet'lenen, 'like' alan ya da yorumlanan yazıların sahipleri oluşturdukları etki-tepki boyutunca tatmin elde ediyorlar. Söylenen sözün kıymeti içeriğinden bağımsız hale geliyor.

Ne kadar kabiliyetli olursanız olun 140 karakter bir fikri ifade etmek için kifayetsiz. Fikirler değil fikir gibi görünen kanaatler, hisler ifade ediliyor. Bir çok yeni yetmenin ideolojik eğitimi (!) bu şartlarda tekmil ediliyor.

Burada bir fikrin üretiminden çok yayılması söz konusu. Tek bir tıklamayla kendilerine gelen mesajı tekrarlayanlar, o üzerine hiçbir şey katmadıkları cümle ya da fotoğrafı tekrarladıklarında kendilerini fikrî bir aidiyet kazanmış, tarafını dünya aleme bildirmiş, fikrini (!) cengâverce savunmuş hissediyorlar ve sosyal bir tatmin yaşıyorlar. Çoğundan retweet ettiği cümleyi zihninden tekrar yazması istense, ya da paylaştığı fotoğrafı tasvir etmesi istense bunu yapacak donanımdan mahrumlar.

1999 yılında Matrix filmi çıktığında çok etkilenmiştim. Film hakkında makaleler yazdım, filmi alt metinleri ve göndermeleriyle anlamak ve anlatmak için bayağı zaman harcadım. O yıllarda henüz sosyal medya diye birşeyden bahsetmek kolay değildi. Ne facebook ne twitter vardı. Fakat olsalardı eminim çok kimse "what is the matrix?" sorusuna "sosyal medya" cevabını verirdi. İnsanların içinde yaşatıldığı ve içinde yaşatılan insanların enerjileriyle beslenen sanal gerçeklik alemi...

Burada dikkat edilmesi gereken şu: Bu alemin çocukları, kültürü, dini değerlerini, kavrayışlarını gerçek ebeveynlerinden tevarüs etmiyorlar. Aynı evin içinde, yan odada oturuyor görünseler de aslında başka bir dünyada yaşıyorlar. Kanaatlerini, fikirlerini istinad ettirdikleri direklerin çok farklı olduğu bir paralel evrende. Herkes bundan sonra çok şaşırtıcı sahneler görmeye, hikâyeler işitmeye hazırlanmalı. Bir imam çocuğunun ateist olması, bir doktor çocuğunun apaçi olması gibi..

Dün samanyolu kolejinin önünden geçerken bir çocuk otostop yapıyordu. Durdum aldım. Giderken, "arkadaşlarınızdan eyleme katılan var mı" diye sordum. "Yok ama bir arkadaşımız ateist oldu bu yüzden" dedi. Nasıl oldu diye sordum. "Olayları dine bağladı, sizin Allah'ınızın bana ne faydası var falan gibi laflar etti, aman dinden çıkarsın kelime-i şehadet getir dedik, getirmiyorum dedi" diye anlattı çocuk. "Face de yazmış, benim insanım Kızılay'da acı çekerken sizin uğraştığınız "Türkçe Olimpiyatları" diye... Sınıfça küstük konuşmuyoruz o arkadaşla" diye bitirdi. Yatılı bir okulda, hele hele iyi kötü bir ideolojik yüklemenin yapılmasının beklenebileceği yatılı bir okulda bunun olabilmesi ancak sanal gerçekliğin yukarıda bahsettiğim hale gelmesiyle mümkün...

Aşağıdaki fotoğrafta, sosyal medyada tekrarlanan "çevreye duyarlı gençler yerleri temizliyor" argümanı doğrultusunda Taksim'de temizliğe çıkan genç, başörtülü bir direnişçi görünüyor..

[Fotoğraf, çeken kişinin isteği üzerine sayfa içinden kaldırıldı. Şurada görülebilir.]

Bir de unutmadan şunu ekleyeyim. Dışarıya dökülen çocuklar son derece bilgisiz ve hedefsiz bir kitle teşkil ediyorlar. Hem yaşları hem de anlattığım sosyal medya kuşağı olmaları itibariyle öyleler. Aralarda "hazır bir dalga oluşmuşken sörf yapayım" diyen çevreci romantiklerle, komünist grupları bir yana ayırarak söylüyorum bunları. Bu düşüncemin mücessem delili ise işte şu komik görünen fotoğraf:

Bu fotoğrafa bakarak şu tespitleri yapmak mümkün:

Bu doksanlardan doğan çocukların bir çoğu neyi niçin protesto ettiğini bilmiyor.

Hala apolitikler. Fikirleri değil hisleri ile hareket ediyorlar.

Ne kitap ne gazete okudukları için "bazı" kelimesinin nasıl yazıldığını dahi bilmiyorlar.

Alabildiğine tecrübesiz oldukları için kendilerini komik duruma düşüreceğini bile düşünemeden bu yazıyı yazabiliyorlar.

Aslında şu an her şey onlara bir tür heyecanlı oyun gibi geliyor.

Teknoloji öyle çılgın bir hızla ilerliyor ki Facebook ve Twitter bile, halihazırda "eskimeye" başlamış durumda. Hız herşeyden daha önemli olduğundan insanlar 140 harflik mesajları yazarken vakit kaybetmek istemiyorlar. Mesela "direnişçiler" bugünlerde akıllı telefonlarında internet üzerinden telsiz fonksiyonalitesi sunan Zello isimli bir uygulama ile organize oluyorlar. Tıpkı bir telsiz gibi tek tuşa basarak binlerce kişiye 15-20 saniyelik sesli mesajlar gönderiyorlar. Yazmaktan her halükârda hızlı ve etkili! Tabi yukarıda bahsettiğim "iletişim bataklığına" sebep olan mahzurların hemen hepsi burada da mevcut. Londra'da oturan bir "provakatörün" rahatlıkla "arkadaşlar Kuğulu'da gözümün önünde polis bir arkadaşımızı vurdu" gibi bir anons yapabilmesi söz konusu.

5681 sayılı telsiz kanunu gelişen teknoloji karşısında eski ve hükümsüz kalmış durumda. Şimdi herkesin elinde ruhsatsız, izinsiz bir telsiz var. Üstelik sadece şifreye ulaşılan sanal telsiz grupları oluşturmak dahi birkaç saniyelik iş olmuş vaziyette.

Şimdi hükumete, başbakana tepkili pek çok insan bu hareketlerin ardında bir erdem, bir felsefe, bir mânâ varmış gibi düşünmek istese de maalesef hakikat bu değil. Bu hareket teknolojinin kuşaklar arasında yarattığı uçurumun bir tezahürü ve eski kuşak için bir ikaz lambası sayılmalı. Eğer -her görüşten- eski kuşaklar kültürlerini, fikirlerini, ahlak anlayışlarını yeni nesillere aktarmak için çaba göstermeye başlamazlarsa eskilerin deyimiyle "ağaç kovuğundan çıkmış" değil ama chat odalarından, forumlardan, sözlüklerden türemiş bir nesil bekliyor olacak bizleri.

7 Haziran 2013

Mim Misli Mader

2013-03-19T11:13:00.002+02:00

İran filmlerinin insanın ta yüreğine nüfuz eden esrarlı bir tarafları var. Seyrettiğim hiçbir İran filminin başından, hollywood yapımı bir filmin başından kalkarken hissettiğim duygularla kalkmadım. İşte yine böyle bir İran filmi olan "Mim Misli Mader" hakkındaki notlarımı paylaşmak istiyorum.

Filmi bilenler herşeyden önce filmin ismini yanlış yazdığımı düşünebilirler. Aslında filmin ismini mahsus böyle yazıyorum. Filmin latin harfleriyle yazılan isminin Türkçe için farklı yazılması gerektiği kanaatindeyim. İranlılar arap alfabesi kullandıklarından, kelimelerinin latin harfleriyle yazılması konusunda fonetik bir hassasiyeti benimsemişler. Ancak latin harfleriyle yazılan onlarca lisan içinde -tabîi olarak- İngilizceyi esas almışlar. Yani Farsça kelimeleri, bir İngiliz'in ya da Amerikalı'nın doğru telaffuz edebileceği şekilde yazmaya çalışıyorlar. Mesela "e" sesine ihtiyaç varsa "a", "i" sesine ihtiyaç varsa "e" harflerini kullanıyorlar. Bu yüzden aslen adı (میم مثل مادر) olan filmin latin harfleriyle yazılan afişinde "Mim Mesle Madar" yazısını okuyoruz. Böylece İngilizce okuyanlar "mesle" kelimesini "misli", "madar" kelimesini de "mâder" diye okuyacaklar diye düşünülüyor.

Kelimelerin böyle yazılması şu neticeleri doğuruyor: Filmin yönetmeni olan Resul Mollakulu Pur "Rasool Mollagholi Poor" diye, başroldeki -muhtemelen- Gülşifte Ferehani, "Golshifteh Farahani", filmde Süheyl karakterini oynayan -ki o da "Soheil" diye yazılıyor- Hüseyin Yeri, "Hosein Yari" diye yazılıyor. Cemşit-Jamshid, Muhammed-Mohammad, Seher-Sahar, Şerare-Sharareh, Nilüfer-Niloofar haline geliyor.

Ne zaman böyle isimler duysam, eski dünya kupalarının birinde, Zübeyir isimli bir oyuncunun -yanlış hatırlamıyorsam Tunus'un kalecisiydi- ismini Schobair yazımından sökmeye çalışan TRT spikerinin çıkardığı acayip sesleri hatırlıyorum. Bu konuda insiyatif alıp müslüman sporcuların isimlerini doğru telaffuz etmeye çalışan yegâne spikerin de Orhan Ayhan olduğunu bil vesile yazmış olayım.

Tekrar filme dönelim...

Filmin adında geçen kelimeler bize hiç yabancı değil. "Misli" bugün hâlâ kullanılıyor. "Peder" kelimesi gibi "Mâder" de dilimize girmiş Farsaça bir kelime. Nedim'in meşhur şarkısında geçen ve şairin eşcinsel olduğu iddialarına temel teşkil eden dörtlüğü hatırlayalım:

İzn alıp Cuma namazına deyu mâderden
Bir gün uğrulayalım çerh-i sitem-perverden
Dolaşıp iskeleye doğru nihan yollardan
Gidelim serv-i revanım yürü sadabâd'e

Namık Kemal'in "Vatan Mersiyesi" isimli şiirinde de "mader" geçer:

“Âh, yaktık şu mübarek vatanın her yerini
Saçtık eflâke kadar dûdunu ateşlerini
Kapadı gözde olanlar, çıkacak gözlerini
Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini
Yoğ imiş kurtaracak bahtı kara mâderini

Film bir anne ekseninde, özürlü doğacağı anlaşılan bir çocuğun "alınması" konusunu, yani "kürtajı" işliyor. Öyle Amerikan filmlerindeki beklenmedik gelişmeler, seyirciyi şaşırtarak eğlendirmeyi hedefleyen “akla hayale gelmez dönüşler" yok. Oldukça hayatın içinden, herkesin başına gelebilecek bir hikâye, Arya Azimi Nejat'ın senfonik film müzikleri eşliğinde harikulade bir şekilde anlatılıyor.

Keman: Doğu ile Batı'nın müşterek enstrümanı

Film ortalama bir Türk vatandaşının bir İran filminden beklemeyeceği şekilde, tesettürlü müzik öğretmeni Sepide'nin elinde kemanıyla, bir jüri önünde verdiği, seçme imtihanı sahnesi ile başlıyor. Aynı zamanda müzik öğretmeni olan Sepide bir batı müziği orkestrasına solist olarak katılmaya çalışıyor. Bunun için Bach'ın Mendelson'ın eserlerinden parçalar çalması isteniyor. O da başarıyla icra ediyor istenen parçaları.

Keman perdesiz bir saz olması hasebiyle dünyanın her kültürünün musikisini icra etme kabiliyetine sahip. Keman, ne doğu ne batı medeniyeti içinde yabancılık hissi veren, nadir enstrümanlardan. Filmde kemanın bir sembol olarak hususen seçildiğini düşünüyorum. Üç asırdır, batı tahakkümüne maruz kalışımızı hazmetme ve yönetebilme çabası içindeyiz. Kim bilir, belki de bu yüzden zihnimiz gidip gidip doğu-batı ikilemine saplanıyor.

Bir sembol olarak “keman” çerçevesinde şu soruları sorduruyor film: Başka medeniyetlere mahsus sesleri hatasızca çıkarma kabiliyetine sahip bir batı medeniyeti enstrümanına kendi şarkımızı söyletemez miyiz? Yoksa Marshall McLuhan’ın kitabına ad yaptığı meşhur sözü “Araç Mesajdır - The Medium is The Message -” sözü haksa, bir medeniyete ait enstrümandan -araçtan- başa bir medeniyetin seslerini -mesaj- çıkartmak asla mümkün değil midir?

O zaman, seyrettiğimiz sinema filmi ne oluyor?...

Semboller... Semboller...

Filmde kullanılan birçok sembolik öğenin başında “melekler” geliyor. Mavi melekler ve onları mücessem halleri olan oyuncak bebekler çok güçlü motifler olarak karşımıza çıkıyor. Ancak bu sembollerin fikrî arka planında -ortodoks İslam anlayışı açısından- sıkıntılar varmış gibi görünüyor. En azından sünni gelenekte sağlam bir karşılık bulmamız çok zor bu sembollere. Bizde melekler, inancın ayrılmaz bir parçasıdır ama neredeyse hiçbir zaman filmdeki gibi somut objelere indirgenmezler. Ermeni marangoz ustası üzerinden filme eklemlenen Hristiyanlık unsurları, bu sembolleri açıklamada daha kullanışlı olabilir. Bizde Feriştah olarak telaffuz edilen ve melek anlamına gelen “Fereşte” kelimesi de İranlı’ların kadim Zerdüşt dininden tevarüs ettikleri bir kelime. Sadece bunlara bakarak bile filmin heteredoks bir inanç anlayışına -en azından- müspet nazarlarla baktığını söylemek mümkün olabilir.

Filmde yoğun bir şekilde kullanılan başka bir sembol de güvercinler. Bu narin ve mütevazı kuşların üç değişik yerde ve şekilde sembolize edildiğini görüyoruz:

Said babası tarafından varlığı istenmeyen, davetsiz bir misafir. Tıpkı açık bir pencereden evin içine girivermiş bir güvercin gibi. Süheyl, tesadüfen odaya girmiş güvercini bir an önce ait olmadığını düşündüğü yuvasından çıkarmanın çaresini arıyor. Güvercinin oda içerisinde kanat çırpmasından nasıl rahatsız oluyorsa, Said’in oksijen tüpü ile nefes almaya çalışmasından ya da yürümeye çalıştığında bacağındaki demirlerin çıkardığı seslerden öyle rahatsız oluyor.
Said, yıllar sonra kendisini görmeye gelen babasıyla yaptığı konuşmada, çocuk safiyetiyle, pencereden uçup giden güvercinin arkasından, “o giden babalarıydı” diyor. Hasretini çektiği babanın eksikliğini böyle ifade ederken kaçıp giden güvercin bu sefer babayı sembolize etmiş oluyor.
Sepide’nin küvette başını vurduktan sonra suya düşüp nefessiz kalan Said’e suni teneffüs yaptırırken arkada uçuşan güvercinler belki de küçük çocuğun her an bedenden ayrıacakmış gibi duran ruhunu sembolize ediyorlar.

Yeşilçam vs. İran Sineması

İnsan bir İran filmi seyrederken ister istemez karşılaştırmalar yapıyor. Yakaladığımı düşündüğüm önemli bir farklılık şu: Bizim filmlerimizde memur-bürokrat-mühendis tipleri “cahil” ve “yobaz” halkı aydınlatmaya çalışan fedâkâr-cefâkâr ve aydın kişiler olarak resmedilir. Bu filmde tam aksine film boyunca bencilliği ve narsistliği ile öfkemizi çeken Süheyl bir diplomatken filmin makbul karakterleri, başta anne ve Ermeni marangoz olmak üzere sıradan halktan kişiler. Bu sefer bir şeyler öğretilmesi gereken, cahil ve kaba karakterler, diplomatlar, doktorlar olmuş yani!..

Muta Nikahı ve Kürtaj

Filmleri topluca seyredip konuşmanın çok faydası var. Sizin yakalayamadığınızı başka biri yakalıyor. Yahut “noktaları birleştirme” konusunda farklı dimağların özgün alternatifler geliştirdiğini görüyorsunuz. Şu noktaya, filmi beraber seyrettiğimiz katılımcılardan biri dikkat çekti: İstenmeyen bebeğin aldırılması için gidilen merdiven altı doktor muayenehanesinde geçen sahnede -ki filmin en sinir bozucu sahnelerindendi- bayan doktorun sarfettiği sözler aslında İran’da gizlice kanayan bir yaraya işaret ediyordu. Muta nikahı denilen ve para karşılığı, kısa süreli, geçici evlilikleri meşrulaştıran uygulama aslında ülkede bir çok istenmeyen gebeliğe yol açmakta. Muta nikahı serbest ve meşru, kürtaj yasak ve gayr-ı meşru olunca böylesi dramların sıkça yaşanabileceği konusu akla gayet yakın görünüyor. Filmde geçen “kan parası” ifadesi de yine bu açıdan çok dikkat çekici. Filmde izah edilmese de kürtaj masasında “öldürülen” bebekler için -muhtemelen fakirlere verilmek üzere- bir para ayırarak insanların vicdanlarını rahatlatmaya çalıştıkları anlaşılıyor.

“American Beauty” filminden bir replik aklımda kalmış: “Never underestimate the power of denial.” Yani “İnkârın gücünü asla küçümseme” İnsanlar bazı gerçekleri inkâr yoluyla göğüslemeyi tercih ediyorlar. Bazen de o güçlüğü göğüsleyebilmenin başka bir yolunu bulamıyorlar. İşte bu zamanlarda “kan parası” gibi kavramları tutunacak bir dal gibi görüyorlar. Etraflarında, cinayetlerinin yükünü kendileriyle paylaşacak omuzlar arıyorlar. Sepide’nin aynı sahnede kürtajı yapacak doktordan işittiği, “çocuk açı çekmez”, “ağrın olmayacak”, “hemen bitecek” gibi yalanlar işte böylesi “hakikati inkâr” çabalarına destek sözleri...

Kelimeler

Filmde, dilimize girip yerleşmiş bir çok kelime işitiyoruz. Bunlardan not alabildiklerim şunlar: Can, ben, kim, Hüda, nefes, hayli, hoş, herkes, nergis... Bunları işttiğimde Peyami Safa’nın şu sözü hatırıma geldi:

“Arapça’sız “sabah”, Farsçasız “akşam” diyemezsiniz.”

Değişik Bir Yaşama Felsefesi,

Alternatif Bir Hayat Algısı

Aslında film bize, oldukça “doğulu”, alternatif bir hayat felsefesi öneriyor: Kaderle ve -tabiri caizse- dolaylı olarak tanrıyla kavga etmek yerine, başımıza gelenleri kabullenmeli, bir imtihan olarak görmeli, başımıza gelenlerin iyi taraflarını fark etmeliyiz. Hayat bizim çok da müdahale edip değiştirebileceğimiz bir şey değildir. Eğer acı çekmemiz gerekiyorsa bu acıya razı olmak, acıyı dindirmenin ya da azaltmanın bir yolu olabilir.

Filmin yukarıda belirttiğim ana mesajının bir uzantısı olarak şu mesajın da altı çiziliyor: batının empoze ettiği gibi “ferdin” merkezinde olduğu bir hayat algısı yanlıştır. Egosantrik, kişinin egosunu merkeze yerleştiren bir hayat algısı acınacak, hatta nefret edilecek bir şeydir.

Bu oldukça tanıdık bildik mesajları, şahsen, mütekâmil, hayatın esrarını izhar eden mesajlar olarak göremedim. Elbette hakikate tekabül eden çok yanı var bu mesajların ama acaba bu yaklaşım, hayatı “dizginleyerek” müthiş bir mesafe kaydeden ve üzerimizde müthiş bir tahakküm kuran batı karşısında acziyetimizin aklîleştirilmesi, rasyonel bir formülasyonu mu diye düşünmeden edemiyorum. Belki de şehadet alemini hakkınca kavrama ve hayatın akışına “müslümanca” müdahale etmenin yollarını aramak daha makbul bir hayat düsturu olabilirdi. Ne dersiniz?...

19 Mart 2013

Salih Cenap Baydar

İnternet Girişimcilerine Acı Gerçekler

2013-01-28T08:59:00.000+02:00

2013 yılının bu ilk günlerinde, yakın zamanlarda kafamı meşgul eden bir hususta görüşlerimi paylaşmak istedim. İkibinli yılların ortalarından itibaren Facebook'un kurucusu Mark Zuckerberg'inki gibi hikayeler tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de "girişimcilerin" gözlerini parlatır oldu. Kısacık zamanlarda milyonlarca insana erişmenin getireceği zenginlik çok kimsenin rüyalarını süslüyor. Ancak....

Ne yazık ki iş artık hiç ama hiç kolay değil!...

Milyonlarca insana hitab edebilecek bir sistemin geliştirilmesi çok ileri düzey mühendislik bilgisi ve tecrübesi gerektiriyor. Özetle

muhteşem bir fikrim var, bulurum yeni mezun birkaç yazılımcı, veririm üç beş kuruş, yazdırırım yazılımı...

türünden düşüncelere sahip olanlar, hayallerine veda buselerini hemen verebilirler zira bu iş ne yeni mezun yazılımcıların yapabileceği bir iş, ne de üç beş kuruşa yapılabilecek bir iş!

Neden bu işin bu kadar basit olmadığını tüm cepheleriyle anlatmaya kalkarsam çok uzun bir yazı yazmam gerekir. Bu yazıda işin sadece teknoloji boyutunu, onun içinde de sadece yazılım mimarisi boyutunu ele almaya çalışacağım.

Muhteşem fikirlerimizi dünyanın kullanımına arz etmek için bir yazılım uygulaması geliştirmemiz gerekiyor. Yazılımın tıpkı yeni yapılacak bir bina gibi önce mimarisinin belirlenmesi gerekiyor. İşte ilk zorluk burada karşımıza çıkıyor: Öyle başdöndürücü gelişmeler var ki bırakın derinlemesine öğrenmeyi, neredeyse takip etmek bile çok zor. Sadece son bir sene içerisinde ortaya çıkıveren mimari bileşenleri ve yazılım trendlerini listeleyen bir çalışma rahatlıkla bir master tezi olabilir!...

Ciddi, gelecekte yeniden yazılması gerekmeden varlık gösterebilecek bir web 2.0 projesinin yazılım mimarisini şekillendirirken düşünülmesi gereken o kadar çok şey var ki! Mesela kimsenin düşünmediği en basit yerden başlayalım: "loglama"! Kod seviyesinde debugging amaçlı seviyesi belirlenebilir logging için mesela log4j, slf4j, logback gibi ilk anda aklıma gelen altenatif logging frameworkler var. Uygulama seviyesinde daha çok güvenlik amaçlı loglama (kim oturum açtı, ne işlem yaptı vs.) tamamen ayrı bir konu. Performansı düşürmeden, ayarlanabilir seviyelerde planlanmalı. Zira biliyoruz ki bu tür logları tutmak kanuni açıdan gerekli olabilir.

Güvenlik meselesi tamamen ayrı bir dünya. Authentication - Authorization için role based backend'ler kurgulanacak. Apache Shiro, Spring Security, JAAS gibi kendini ispatlamış framework'ler var ama hangisinin seçileceğini bilmek için ön çalışma sürecine ek olarak -hangisi seçilirse seçilsin- bir öğrenme süreci olacak. Arka tarafta openldap, active directory, OID gibi seçeneklerden birinin kullanılıp kullanılmayacağı da ayrı bir konu. Session management, SSL, encyrption gibi konulara hiç girmiyorum.

Artık neredeyse hiçbir modern uygulama klasik teknolojilerle kodlanmıyor. Servis odaklı mimari için de bir framework seçimi gerekiyor. REST, SOAP, WCF, RPC, JAVA RMI gibi seçenekler var. REST'i seçsen XML, JSON alternatiflerinden birini seçmek gerekiyor. Şu an RestEasy ya da Jersey gibi implemantasyonlardan birinin seçimi de önemli. Biri ya da diğerini tercih etmek için gereken araştırma-öğrenme sürecini yazmak lazım bir kenara.

Yoğun servis odaklı bir sistemde gelen mesajlar için bir queing mekanizması kullanmak artık şart. Asenkron çağrılarla gelen mesajların mutlaka işlendiğini garanti etmek için seçebileceğimiz messaging framework'ler içinde ilk aklıma gelenler ActiveMQ, OpenMQ, FuseMQ, RabbitMQ.

Ana platform için JAVA tarafında J2EE, Spring 3, EJB 3, JSF 2 gibi alternatifler var. Her biri kendi içinde derya deniz. Frontend tabi ki çok çok önemli. Kesinlikle HTML5 uyumlu bir javascript framework seçilmeli GWT, Primefaces, Sencha, Dojo, jQuery, YUI, Prototype, MooTools.. İşin mobil tarafı unutulmamalı: Sencha Touch, jQuery Mobile, vs....

Mobil uygulamalar, IOS, Android ve artık Windows 8 platformları için Native Os App olarak ayrı ayrı mı geliştirilecek. HTML5 tabanlı bir çözüm mü olacak? PhoneGAP gibi hem crossplatform hem native bir yol mu seçilecek...

Abartmamak için service orchestration - ESB konularına girmiyorum ama UltraESB, FUSEESB, Apache Camel, Apache ServiceMix, Mule, WSO2, Talend alternatifleri bir yerlerde bekliyor.

ORM kullanılıp kullanılmayacağı önemli bir karar. Hibernate 4 en kuvvetli aday ama performans üzerinde olumsuz etkisi ortada. MyBatis ya da Apache DBUtils gibi tam ORM sayılmayan daha lightweight kütüphaneler tercih edilebilir. Tabi relational database kullanacaksak. Şu an trend NoSQL veritabanları yönünde. Meşhur Bigdata konsepti gündemdeyken artık MySQL-MariaDB, PostrGreSQL, MsSQL, Oracle, DB2 gibi veritabanları pek tercih edilmemeye başladı. Yeni adaylar sayıca bayağı çok: MongoDB , Cassandra, CouchDB, Redis, Riak, HBase, Couchbase, Neo4j, Hypertable, ElasticSearch, Accumulo, VoltDB, Scalaris.

Bu yazdıklarım sadece JAVA tarafındaki alternatifler. PHP ve .Net tarafında bu derece haberdar değilim doğrusu. Ruby On Rails hatta Python gibi popülerlik atağındaki teknolojileri daha da az biliyorum. Mesela son zamanlarda bir Node.js humması var ki şu anda daha yeni yeni bakmaya başladım...

Yazılım mimarisinin belirlenmesi derken kastettiğim bu kadar çok alternatif arasından doğru seçimleri yaparak kimliklendirme, yetkilendirme, loglama, servis, ui, ve temel db işlemleri gibi herşeyin standardize edildiği bir integrated framework'un hazırlanması. Bütün bunlar görüldüğü gibi, "yeni mezun yazılımcı çocukların" falan altından kalkabileceği şeyler değil. Hatta çok tecrübeli bir mühendisin dahi altından kalkabileceği şeyler değil. Birkaç tane ateş gibi, meraklı, araştırmacı, neyin ne olduğunu bilen, işin belli bir kısmına iyice odaklanmış, mesleğini seven, tecrübeli mühendisi bir araya getirmek ve birlikte çalıştırabilmek lazım. Bunun için bol bol para ve ayrıca da zaman lazım. 2000'lerin başlarında, hatta ortalarında olsaydık belki Zuckerberg tarzı (bir developer + bir iş geliştirmeci ile) bir mucize gerçekleştirme şansımız daha fazla olabilirdi ama artık milyonların aktif kullanıcının yoğun kullanımını hedefleyen web 2.0 projeleriyle rekabet edebilecek yeni sosyal medya projeleri çok ciddi yatırım gerektiriyor maalesef. Sosyal medya olarak değerlendirilecek, yani milyonlar değilse bile yüzbinleri kendine çekebilecek fikirlerin düşük bütçelerle hayata geçirilmesi çok zor.

İşin kötüsü tüm bunların sağlanması da başarıyı garanti etmiyor. Yüksek bütçeler, tecrübeli mühendisler ve yüksek motivasyon sağlansa da başarıyı yakalamak biraz şans işi. Google Plus, arkasında google olmasına rağmen beklenen başarıyı yakalayamadı mesela. Ne maddi destek sıkıntısı vardı, ne teknoloji, ne tanıtım... Ama olmadı işte...

Şu an bir kamu kurumunun altyapısının tasarlanması için bu konularda kafa patlatıyor, araştırmalar yapıyorum. Devletin projelerine bakıyorum hepsi rezil durumda. Yöneticiler vaziyetten habersiz... Mesela son zamanda ortaya çıkan redhack'in YÖK EDYS'sini patlatması hadisesine bakın. Güvenlik işini, dünyadan habersiz junior adamlara bırakırsanız işte aynen böyle madara olursunuz. Bunun, sizin "muhteşem fikrinizin dünyayla buluştuğu" bir sosyal medya sitesinde yaşandığını, insanları gizli ya da sınırlı olarak koyduğu kişisel bilgilerinin ortaya döküldüğünü düşünsenize! O gün o site biter...

Kimsenin hayallerini yıkmak istemem ama bu yola çıkacak olanlar en azından ne ile uğraştıklarını bilsinler istedim. Bir twitter, bir facebook, bir instagram kurgulamak, öyle Joomla ile Wordpress ile web sitesi kurmaya ya da (.net'ci arkadaşlar alınmasın ama) Visual Studio'da sürükle bırak yöntemleriyle web uygulaması yapmaya benzemez.

"Inception" Notlarım ve Çağrışımlar

2012-10-08T11:48:00.001+03:00

Internette Christofer Nolan'ın "Inception" filmi hakkında yazılmış uzun uzun değerlendirmeler, yorumlar bulunuyor. Bu yazılanları tekrarlamadan bu insanı derin düşüncelere sevk eden filmle ilgili orjinal olduğunu düşündüğüm tespitlerimi kayda geçirmek istedim.

Önce, filmde yakaladığım bazı mitolojik ve dini referanslardan bahsetmek istiyorum.

Ariadne

Filmde Ellen Page tarafından canlandırılan Ariadne karakteri, doğrudan Yunan mitolojisinden alınmış. Ariadne, Zeus'un torunu. Zeus ve Europa'nın oğlu Girit Kralı Minos ile Güneş-Titan Helios'un kızı Kraliçe Pasiphae'nin kızı. Filmle bağlantısı ise Ariadne'nin "labirentin sahibesi" yahut "labirentin tanrıçası" diye anılması. Filmde de Ariadne, labirenti tasarlayan kişi olarak gösteriliyor. Aslında mitolojik hikayenin filme oturan tarafları da dikkat çekiyor. Hikâyeye göre Girit’te hüküm süren güçlü kral Minos, deniz tanrısı Poseidon’dan ona kurban etmek üzere bir boğa vermesini ister. Posedion boğayı Minos’a verir. Fakat hayvan, Minos’un hoşuna gider ve Minos, verilen boğa yerine başka bir boğayı kurban eder. Poseidon bunu fark ettiğinde çok sinirlenir ve Minos’un karısını boğaya âşık eder. Minos’un karısı Pasiphae, bu boğadan, boğa başlı, kuyruklu ama insan bedenli Minotor isimli canavarı doğurur. Minotor herkese zarar verdiğinden Daidalos isimli bir mimara Labyrinthos adlı, içinden kimsenin çıkamayacağı bir yapı inşa ettirilir ve minotor oraya kapatılır.

Girit Kralı Minos, oğlu Atina'da öldürüldükten sonra Atina'ya saldırır. Atinalılar, saldırının durması karşılığında, her dokuz yılda bir, yedi genç erkek ve yedi bakire kızın Minotor'a kurban edilmesini önerirler ve önerileri kabul edilir.

Theseus kurban edilecek erkeklerden biri olarak seçilince, kaderine boyun eğmek yerine Girit'e gidip Minotor'u öldürmeye karar verir. Ariadne Girit'de Minotor'a verilecek kurbanları ziyaretinde Theseus'a aşık olur. Evlilik sözü karşısında Theseus'a, labirentte yolunu bulması için bir ip yumağı verir. Theseus bu ipi labirentte ilerlerken arkasında bırakarak yolunu bulur ve Minotor'u öldürür.

Filmi seyredenler, efsane ile film arasındaki paralellikleri hemen farkedeceklerdir. Labirentin "sahibesi" Ariadne filmde de Cobb'un ve ekibinin, kendi tasarladığı labirentte yollarını bulmalarına ve Cobb'un kendi Minotor'u haline gelen Mal'u öldürmesine yardım ediyor.

Yusuf

Filmde Dileep Rao tarafından canlandırılan Yusuf karakteri de hiç şüphe bırakmayacak şekilde Hz. Yusuf'a bir gönderme yapıyor. Hz. Yusuf aleyhisselama verilen mucize bilindiği üzere rüya tabir edebime kabiliyeti. Rüyaların genel olarak Hz. Yusuf kıssasında önemli bir yeri bulunuyor. Bu kıssa küçük farklılıklarla Kur'an-ı Kerim'in yanısıra İncil ve Tevrat'da da geçiyor. Kuran-ı Kerim'in 12. suresi olan Yusuf suresinin 4. ayeti ile başlayan kısım şöyle:

(4) Hani Yûsuf babasına, "Babacığım! Gerçekten ben (rüyada) on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana boyun eğiyorlardı" demişti. (5) Babası, şöyle dedi: "Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma. Yoksa, sana tuzak kurarlar. Çünkü şeytan, insanın apaçık düşmanıdır." ﴾6﴿ "İşte Rabbin seni böylece seçecek, sana (rüyada görülen) olayların yorumunu öğretecek ve daha önce ataların İbrahim ve İshak'a nimetlerini tamamladığı gibi sana ve Yakub soyuna da tamamlayacaktır. Şüphesiz Rabbin hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir." ﴾7﴿ Andolsun, Yûsuf ve kardeşlerinde (hakikati arayıp) soranlar için ibretler vardır.

Burada özellikle son ayetteki "Yûsuf ve kardeşlerinin hikâyesinde (hakikati arayıp) soranlar için ibretler vardır." ihtarı beni çok heyecanlandırdı... Hakikat arayıcılarının yolu, sanki bir şekilde rüyalar alemine uğruyormuş gibi görünüyor.

Totem

Kahramanların gerçeklik hissini kaybetmemek için tutundukları nesnelere totem ismi verilmesi bence oldukça dikkat çekici zira "totem" aynı zamanda pagan Afrika kabilelerinin tapındığı putlara verilen isim. İçiçe katlanarak çoğalan rüyalar aleminde "gerçeklik hissinin" kaybolması çok kolay görünüyor. Leonardo Di Caprio'nun oynadığı Cobb karakteri gerçekliğe, intihar eden eşi Mal'un şuurlu bir şekilde unutmayı -inkârı- tercih ettiği totemi üzerinden bağlanıyor. Halbuki filmde totemlerin taklit edilememeleri açısından şahsi ve mahrem olması gereği vurgulanıyor. Burada hangi rüya katmanında olursak olalım bağlanacağımız bir hakikâte, bir referans noktasına sahip olmanın akıl ve ruh sağlığımız açısından önemine dikkat çekilmiş. Bizi sarmalayan "çoklu gerçekliklerin" bize sundukları alternatifler ne olursa olsun "hakikati" bulmak için güveneceğimiz manipüle edilmemiş bir mizan, bir terazi ihtiyacı söz konusu.

Aynalar

Filmde iç içe aynalar yardımıyla sınırlı bir alanda sonsuzluk illüzyonunun yaratılması motifini görünce aklıma Risale-i Nur'da yıllar önce bu misalin aynısıyla karşılaştığım geldi. Dönüp o metni bulunca hayretim iyice arttı. Çünkü Bediüzzaman aynaları sadece mekansal derinlik illüzyonuna değil, aynı zamanda zamansal bir sonsuzluk illüzyonuna misal misal olarak kullanıyordu. Lem'alar isimli eserin 17. Lem'a'sının 4. remiz kısmında aynen şunlar yazılmış:

Ey dünyaperest insan! Çok geniş tasavvur ettiğin senin dünyan, dar bir kabir hükmündedir. Fakat o dar kabir gibi menzilin duvarları şişeden (aynadan) olduğu için, birbiri içinde in'ikâs (yansıyıp) edip, göz görünceye kadar genişliyor. Kabir gibi darken, bir şehir kadar geniş görünür. Çünkü o dünyanın sağ duvarı olan geçmiş zaman ve sol duvarı olan gelecek zaman, ikisi mâdum ve gayr-ı mevcut oldukları halde, birbiri içinde in'ikâs edip gayet kısa ve dar olan hazır zamanın kanatlarını açarlar. Hakikat hayale karışır; mâdum bir dünyayı mevcut zannedersin.
Nasıl bir hat, sür'at-i hareketle bir satıh gibi geniş görünürken, hakikat-i vücudu ince bir hat olduğu gibi, senin de dünyan hakikatçe dar, fakat senin gaflet ve vehim ve hayalinle duvarları çok genişlemiş. O dar dünyada, bir musibetin tahrikiyle kımıldansan, başını, çok uzak zannettiğin duvara çarparsın. Başındaki hayali uçurur, uykunu kaçırır. O vakit görürsün ki, o geniş dünyan kabirden daha dar, köprüden daha müsaadesiz. Senin zamanın ve ömrün, berkten daha çabuk geçer; hayatın, çaydan daha sür'atli akar.
Madem dünya hayatı ve cismânî yaşayış ve hayvânî hayat böyledir. Hayvâniyetten çık, cismâniyeti bırak, kalb ve ruhun derece-i hayatına gir. Tevehhüm ettiğin geniş dünyadan daha geniş bir daire-i hayat, bir âlem-i nur bulursun. İşte o âlemin anahtarı, marifetullah ve vahdâniyet sırlarını ifade eden Lâ ilâhe illâllah kelime-i kudsiyesiyle kalbi söylettirmek, ruhu işlettirmektir.

Aslında doğar doğmaz hepimiz, fikir ekilen bir tarla, fikir aşılanan bir ağaç misali büyü(tül)meye başlıyoruz. Gerçeklik algımız, doğru bildiklerimiz beynimize "ekilen" fikirlerden ibaret oluyor. Bu "ekilmiş fikirleri" o denli hakîkât sayıyoruz ki, onlar uğruna ölmeyi bile göze alabiliyoruz.

Mesela Anadolu'da Müslüman-Türk bir ailenin değil de Kudüs'te yerleşimci Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelseydik, yahut gözlerimizi dünyaya Sırbistan'da ırkçı bir anne babanın bebeği olarak açmış olsaydık bugün mutlak hakikat diye yapıştığımız "gerçekliğimiz" bize nasıl görünürdü? Hala Kudüs'teki yerleşimci Yahudilerin ırkçı zalimler olduğunu, Sırp milliyetçilerinin akli dengesini kaybetmiş, kan dökmekten zevk alan insan kasapları olduklarını düşünür müydük?

Aslında insanın bir yetişkin olduğunda kendisini tanımladığı fikirlerin, özelliklerin hangileri doğuştan gelir, hangileri "ekim" sonucu oluşur meselesi, tam çözülmüş bir mesele değildir. En eski köklerini Aristo'da bulduğumuz, daha sonra İbn-i Sina, İbn-i Tüfeyl ve nihayet John Locke tarafından işlenen ve "tabula rasa" olarak kavramlaşan düşünce, insanın beyninin doğumda boş bir levha olduğu, bütün zihinsel birikim ve "bilginin" kişisel tecrübe ve dış dünyanın algılanması (Inception terimleriyle söylersek fikir ekimleri) neticesi oluştuğunu söyler. Halbuki Kuran-ı Kerim'de Rum suresinin 30. ayetinde Allah bize şunu bildiriyor:

“O halde sen yüzünü bir muvahhid olarak dine yönelt. Allah’ın insanları yaratmasında esas aldığı o fıtrata uygun hareket et.” (Rum Sûresi, 30/30)

Demek ki yaratılışta fıtrat denen bir şey var. Tek tanrı inancının fıtratın bir unsuru olduğunu görüyoruz. Dedikodu, yalan, cinayet, hırsızlık, işkence, sömürü gibi (bu kötülükleri yapan tarafta olsa bile) sağlıklı sayabileceğimiz her insanın rahatsız olduğu ortak bir şeylerin olması, yaratılıştaki öze (fıtrat?) işaret edebilir. Bu konuda Hz. Muhammed'in şu sözü aklımıza geliyor:

“Her doğan, İslâm fıtratı üzerine doğar. Sonra, anne-babası onu Hıristiyan, Yahudi veya Mecusi yapar.” (Buhârî, cenâiz 92; Ebû Dâvut, sünne 17; Tirmizî, kader 5)

Buradan -şu an için- şöyle bir neticeye varıyorum: İnsan dimağı bir tamamen "tabula rasa" değildir. Doğuştan bize bahşedilen bazı müspet hususiyetlerle doğarız ancak ailemiz ve çevremiz daha bebekliğimizden başlayarak yoğun bir çabayla "fikirlerini ekerek" bize kendi gerçekliklerini empoze ederler. Ekilen düşünceler bizi değiştirir, şekillendirir, hatta bize, fıtratımıza aykırı bir gerçekliği bile benimsetebilir.

Eğer, gerçeklik diye bildiğimiz şeyler çevremizin beynimize ektiklerinden ibaret ise, "gerçekliğimiz" kaçınılmaz şekilde çevremizin irfanı ile sınırlı olacaktır. Mesela hayatında köyünden çıkmamış ve televizyon seyretmemiş bir babanın çocuğuysak, dünyanın en iyi futbolcusunun harman yerinde diğer çocuklardan daha iyi oynayan köy delikanlısı olduğu "gerçeği" bizin gerçeğimiz olacaktır. Bu sözüm ona "gerçeğin" gerçek olmadığını anlamanın yani aşılmasının yolu babamızın yahut bizim köyden çıkmamız, yahut bir televizyon bulup maç seyretmemiz olacaktır. Bu gerçekleştiği halde, eğer babamızın gerçekliğine bir kutsiyet atfediyorsak iş çok daha zorlaşacaktır. Çünkü eninde sonunda öğreneceğimiz hakikat bizi kutsalımızı reddetmekle yeni "gerçekliği", yani tedavüldeki hakîkâti inkar etmek arasında bir seçime zorlayacaktır.

Tedavüldeki hakîkât ifadesini tercih etmemin sebebi o "hakîkâtin" de tedavülden kalkma ihtimaline dikkat çekmektir. Nasıl tüm maddelerin dört ana unsurdan teşekkül ettiğine dair kadim Yunan "gerçekliği", atomun keşfi ve maddenin temel unsurunun atom olduğuna dair "gerçekliğin" ortaya çıkmasından sonra mânâsını yitirdiyse. Atom altı parçacıkların keşfiyle de atomun parçalanamaz olduğu "gerçeği" tedavülden kalkmıştır. Yarın hangi gerçekliğimizin istihza mevzuu olacağı belli değildir.

Bu söylediklerimden bütün inançların boş, bütün bilinenlerin "an için doğru sayılabilecek" geçici doğrular olduğu gibi bir netice çıkıyor ki buradan rahatça Nihilizm'e sürüklenmek işten bile değil. Böyle bir ruh halini "sağlıklı" diye tavsif etmek mümkün değil. Gerçekliklerden birini mutlak gerçeklik olarak seçip pozisyon almak, akıl ve ruh sağlığımızın muhafazası için şart gibi. Çeşitli gerçeklikler, -başkalarının rüyaları- içinde dolaşırken her şeyi ölçüp biçebileceğimiz. Kendi gerçekliğimiz kurallarına göre sınayabileceğimiz bir ölçüye (totem?) ihtiyacımız var. Bu konuda yine en iyisi bir Müslüman olarak Kur'an-ı Kerim'e müracaat etmek. Rahman suresinde Allah insanı yarattıktan sonra ona "beyanı" yani düşünüp ifade etmeyi öğretti deniyor ki bu kabiliyet insana doğrudan paralel "gerçekler" kurgulama imkanı veren bir kabiliyet.

Rahmân Kur'an'ı öğretti. ﴾1-2﴿ İnsanı yarattı. ﴾3﴿ Ona beyanı (düşünüp ifade etmeyi) öğretti. ﴾4﴿ Güneş ve ay bir hesaba göre hareket etmektedir. ﴾5﴿ Otlar ve ağaçlar (Allah'a) boyun eğerler. ﴾6﴿ Göğü yükseltti ve ölçüyü koydu. ﴾7﴿ Ölçüde haddi aşmayın.

Dikkat çekmek istediğim nokta, Rahman suresinin bu ilk ayetlerinin ardından gelen yedinci ayette belirtilen "ölçü" yahut Kur'an'da geçtiği asıl haliyle "mizan" kelimesi. Mizan ölçme tartma işlerinde kullanılan bir tür terazi olarak anlatılıyor. Şu anki perspektifimizden baktığımda ise kendimizi içinde bulduğumuz yahut maruz kaldığımız farklı gerçekliklerde -rüyalarda- yolumuzu şaşırmamamız, oryantasyonumuzu kaybetmememiz için bir tür pusula gibi anlıyorum.

Zenci lider Martin Luther King'in 1963'te yaptığı meşhur konuşma "Bir rüyam var.. (I have a dream)" diye başlar. Aslında Marx'ın da, Adam Smith'in de ideolojileri birer rüya, yahut paralel gerçekliklerdir. Her gün bunlar gibi yüzlerce paralel gerçekliğin taarruzuna uğrarız. Her rüya hakikatten mühim parçalar barındırır. Eğer barındırmasa zaten gerçeklik hissi yıkılacağından sürdürülemez. Ama insan yapısı en mükemmel "rüya" bile hakîkâtin eksik bir taklidi olmaktan ileri gidemeyecektir.

Bizi, sayısız paralel gerçekliğin lunaparkında kaybolmaktan, birbirimizin sahte dünyalarını yok etmek için gerçek savaşlar vermekten, nihilizm denilen cehennem çukuruna düşmekten koruyacak yardım eli yine yüce kitabımızdan uzanıyor:

Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın. Parçalanıp ayrılmayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini düşünün. Hani siz birbirinize düşmanlar idiniz de, O, kalplerinizi birleştirmişti. İşte O'nun (bu) nimeti sayesinde kardeşler olmuştunuz. Yine siz, bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan da sizi O kurtarmıştı. İşte Allah size âyetlerini böyle apaçık bildiriyor ki, doğru yola eresiniz. (Âl-i İmran 103)

Salih Cenap Baydar

The Last King Of Scotland – İskoçyanın Son Kralı

2012-03-15T09:59:00.000+02:00

2006 yapımı “The Last King Of Scotland” yakın tarihin dikkat çekici diktatörü İdi Amin’in hayatını anlatan bir film. Senaryo yetmişli yılların başında, babasının izinden giderek tıp fakültesini bitiren İskoçya’lı genç bir doktorun etrafında kurgulanmış. Meşhur altmışsekiz kuşağından olan genç adam, müesses nizama isyan hisleriyle, kendisine çevresi tarafından altın tepsi içinde sunulan bilindik, konforlu bir istikbali reddediyor. İsyanı o kadar derin ki doğduğu yerden, ailesinden, kendisine teklif edilen hayatttan kaçıp uzaklaşmak için eline bir yer küre modeli alıp çeviriyor. Tesadüfen parmağını koyduğu ilk ülkeye gitmeye karar veriyor ancak ilk olarak Kanada’nın tesadüf etmesi onu tatmin etmiyor. İkinci bir deneme yapıyor ve parmağı, filmin geçeceği Uganda’yı işaret ediveriyor.

Birkaç Sahnede Kuruluveren Hikâye
Sadece birkaç saniyelik sekanslarla filmin kahramanı olan doktor karakterinin seyirciye tanıtılması sinema tekniği açısından, kurgu açısından takdir edilesi. İyi seçilmiş, iyi çekilmiş ve iyi oynanmış dört kısa sahne ile seyirci hikayenin içine çekiliyor: Genç doktorun yağmurlu bir İskoçya gününde, mezuniyetini kutlamak için akadaşlarıyla birlikte çılgınca soğuk sulara atlaması, baba ve annesi karşısında derin ama yapmacık bir saygı içinde yediği akşam yemeğinde ona teklif edilen hayat, odasında gizlice sigara içerken durduk yerde kendini tutamayıp haykırması ve nihayet dünyada kendi macerasına zemin arayıp bulması.

Dr. Nicholas Garrigan

Dr. Nicholas Garrigan karakteri Giles Fodan’ın romanından uyarlanan senaryoda kurgulanmış bir karakter. Yani gerçekte böyle bir doktor yok. Ancak karakteri şekillendirirken yazarın ilham aldığı Robert Bop Astles adında gerçek bir kişi varmış.

Filmimizin kahramanı Dr. Nicholas Garrigan Uganda’ya mesleğine de en uygun kanaldan, misyonerlik kanalından ulaşıyor. Bu kanalı dînî bir gaye ile tercih ettiğini çıkarmak zor. Zira Uganda’ya daha çok bir macera, bir heyecan yaşamak, daha sonra filmde İdi Amin’in söyleyeceği gibi, “beyaz adamcılık” oynamak için gidiyor. Belki kötü niyetleri yok ama bir misyonerden beklenecek ahlaki duruşu da sergilemiyor.

Doktorun Uganda’ya ilk ulaştığında çılgın, misyoner, genç ve batılı bir doktorun gözünden, çok geri kalmış bir Afrika ülkesini izlemeye başlıyoruz. Tropik sıcağın tüm sarı ve kavuniçi tonlarının hakim olduğu tozlu yollarda, yemyeşil ormanlar ve derme çatma kulubeler arasından ilkel toplu taşıma vasıtalarıyla gerçekleşen bir seyahat bu. Yönetmen, yollara dökülmüş kutlamalar yapan siyah derili insanlarla ve ellerinde silahları, hâki üniformalı askerlerle bizi nihayet filmin asıl konusunu teşkil edecek olan İdi Amin’e gayet mahirâne bir şekilde ulaştırıyor. Tam kahramanımız geldiği sırada ülkede darbe olmuş ve İdi Amin isimli bir general idareye el koymuştur.

Doktorun ilk tepkisi güvende olup olmadıklarını sormak oluyor. Ulaştığı misyonda çalışan “fedakâr” misyoner doktor ve güzel eşi, darbeyi umursar görünmüyorlar. Onların gayeleri bu geri kalmış topraklara “medeniyet” getirmek. Yaşadıklarından, gördüklerinden sonra biraz da umutsuzluğa kapılmış gibiler. Köylü halkın büyük çoğunluğunun hala şaman tedavisini kendilerine yeğ tuttuğundan yakınıyor misyoner doktor ve “bazen akıntıya karşı kürek çektiklerini düşündüğünü” söylüyor.

Yönetmen Kevin Macdonald, doktor Garrigan’ın gözünden bu yeni dünyayı tanıtırken sadece görüntülerden değil seslerden de istifade ediyor. Mesela doktor Garrigan’ın ilk şaman tedavisini gördüğü sahnede arka planda hafiften başlayıp yükselen, rahatsız edici bir yılan tıslaması işitiliyor.

Forest Whitaker’ın Oskarlık Performansı

Filmdeki performansı ile en iyi erkek oyuncu Oskar’ı alan Forest Whitaker’ın canlandırdığı İdi Amin karakterini, yaptığı miting konuşması ile tanıyoruz. Whitaker, daha konuşmasını işittiğimiz ilk saniyelerden itibaren bizi vatansever, neşeli ve biraz da dengesiz bir İdi Amin karakteri ile etkiliyor. Whitaker, Amin’in dengesiz, bir anda kızan, bir anda gülüveren dengesiz tabiatını aksettirmekte hayli başarılı görünüyor.

İdi Amin, halkı coşturan, neşelendiren ve onlara vaatlerde bulunan konuşmasını yaparken onu koruyan askerlerin, İdi Amin’e tezahürat yapan halkı, parmakları tetikte, düşümanca bakan kanlı gözlerle süzdüklerini görüyoruz. Bu bir saniyelik görüntü, filmin ilerleyen kısımlarında karşılaşacaklarımızın bir ipucunu veriyor aslında.

İdi Amin bindokuzyüzyetmişli yıllar boyunca sürdürdüğü iktidarının ilk yarısında batı medyasınca dünya kamuoyuna afrikanın sevimli, vatansever, iyi yürekli diktatörü olarak lanse edilmiş. İkinci yarısında ise Afrika kasabı, deli, zalim hatta yamyam bir diktatör olarak sunulmuş. Film de neredeyse tamamen aynı yolu takip ediyor. Yönetmen filmin ilk yarısında seyirciye İdi Amin’i neredeyse sevdirirken, ters yönde hisler uyandıracak ufak ipuçları vermeyi de ihmal etmiyor. Seyircinin de tıpkı dünya kamuoyu gibi bu diktatörün diktatör olduğunu bile bile, hatta bazı zulümlerinden haberdar olmasına rağmen sempati duygusu geliştirmesine çalışıyor. İkinci yarıda ise zalim diktatörün nihayetsiz terörüne tanıklık ediyoruz.

Dr. Garrigan ile İdi Amin’in tanıştığı sahnede, az önce kürsüde halka onlardan biri olduğunu söyleyen İdi Amin’in, aracı yolda duran ineğine çarptı diye bir köylüye kötü davrandığını görüyoruz. Köylünün ineği can çekişiyor. İdi Amin’in ise sadece eli incinmiştir. Askerler tedirginlik içinde bir suikast kokusu almaya çalışıyorlar. Çarpılan hayvan acı içinde böğürüyor. İdi Amin sağa sola bağırarak talimatlar yağdırıyor. Doktor da bir yandan İdi Amin’in elini sararken bir yanda da acı çeken hayvanın acısına son verilmesi için çevresine sesleniyor. Giderek artan bir kaos, bir gürültü var. Bu sahne Dr. Garrigan’ın ineği –acı cekmemesi- için İdi Amin’in ortada duran silahı ile vurarak öldürmesi ile yeni bir boyut kazanıyor. Batılı misyoner doktor burada diktatörün dikkatini çekiyor ve aralarında bir dostluk başlıyor.

Asıl hikâyenin başladığı sahnede çok sayıda sembol ve gönderme var. İdi Amin doktorun İskoçyalı olduğunu öğrendiğinde İskoçya’ya karşı sempatisini dile getiriyor. İngiliz ordusunda yetişen İdi Amin İskoçyalı askerle beraber savaşmış bir asker. Filmde bahsedilmiyor ama biz eksik bilgiyi tamamlayalım. İdi Amin, İngiliz ordusunda İskoçyalı askerlerle beraber 1952-1960 yılları arasında Kenya’da “Mau Mau” ismi verilen isyanı bastırmak için savaşmış. Yani Kenya’lıların İngiliz sömürgeciliğinden kurtulmak için çıkardıkları isyanı, İngiliz efendileri adına bastırmak için savaşmışlar. Bu arada orduda İngilizler tarafından aşağılanmış ve kötü işlerde çalıştırılmış. İskoçların İngilizlerle yaşadığı sıkıntılar ve İngilizler’e karşı tavırları bir şekilde İdi Amin’i cezbediyor. Bu (s)empatisi o kadar ileri gidiyor ki doktora, “Ugandalı dışında bir şey olabilseydim İskoçyalı olurdum” diyebiliyor. Doktorun İskoçya sembolleri taşıyan ucuz tişörtünü almak için kendi giydiği, general üniformasını doktora veriyor. Filmde tişörtü oğlu Campbel’e hediye edeceğini söyleyen Amin’in gerçekte bu isimde bir oğlu yok ama onun özentisinin altını çizmek için filme böyle bir öge eklenmiş. Neticede İskoçya hayranı İdi Amin’in, anlı şanlı (!) bir Uganda generali üniformasını uydurma bir tişörte değişebilieceği anlatılıyor. Zaten gerçek hayatta da İdi Amin kendisini İskoçya’nın son kralı ilan edecek, bu da filme adını verecektir.

Mankurtlaştırılmış Sömürge Diktatörleri Şablonu

Aslında film boyunca, mankurtlaştırılmış bir sömürge diktatörünün dramı sergileniyor diyebiliriz. Bir yandan vatansever ve anti emperyalist olmaya çalıştığı halde içinde yetiştiği batı medeniyetinden başka bir medeniyet tanımayan, kızsa da, isyan da etse gideceği bir yer olmayan bir adamın dramı… Kendini iktidara taşıyan adamlardan nefret eden ama onlardan başka alternatifi bulunmayan bir adamın dramı… Bu adeta tüm ortadoğu diktatörlerine uygulanabilir bir şablon. “Batıya rağmen batıcı” gibi mânâsız sloganlarla çelişkilerini makul hale getirmeye çalışan diktatörle çevrilidir etrafımız. Bu tavır kendi medeniyetinden ya tamamen bihaber yetişmiş ya da ümidi kesmiş sömürge aydınlarında da rahatlıkla müşahede edilebilir.

Bahse değer bir şablon da sömürge diktatörlerinin asla ülkede çoğunluk gruplardan birinden olmamalarıdır. İdi Amin de Uganda’nın kuzeyinde “Kakva” ismi verilen azınlıkta bir etnik gruba mensup ve Müslüman. Uganda’nın yüzde seksendördü ise Hıristiyan. Bu şekilde azınlık mensubu bir kişiyi iktidara getiren batılı güçler, devletin başına koydukları kişinin meşruiyetini asla halkına dayandıramamasını garanti etmiş oluyorlar. Filmde Amin açık açık “beni iktidara İngilizler getirdi” diyor. Sömürgeciler adına halkını baskı altında tutan diktatörlerin koltuklarını muhafaza etmelerinin yegane garantisi yine sömürgecilerin lütufları oluyor. Bu yüzden de ezdikleri halklarına mütemadiyen şüpheyle bakar hale geliyorlar. Filmde İdi Amin’in sürekli bir suikast korkusu içinde yaşadığı, kendine yönelik en küçük bir tehdit algıladığında ölçüsüz bir şiddet kullanma yoluna gittiği altı çizilerek anlatılıyor. İdi Amin korkuyor ama bir yerde doktoruna “korkusunu gösteren adam zayıftır ve bir köledir” diyerek belki de ileride daha çok farkına varacağımız devlet terörünün bahanesini de söylemiş oluyor.

İdi Amin’in Uganda’dan “medeniyetin beşiği” diye bahsetmesi ve kendini “ulusun babası” diye tesmiye etmesi, diğer sömürge diktatörlerinin söylemleri ile başka ortak noktalar olarak görünüyor. Ayrıca askerlerine İskoç kilti giydirmesi de hususen askeri sahada tüm mahut diktatörlerce paylaşılan bir aşağılık kompleksinin tezahürü olarak ortaya çıkıyor.

Filmde kahramanımızın yanlarına gittiği misyoner ve eşinin ne amaçla anlatıldığını düşünmek gerekir. Garrigan, müesses nizamın her türlü kabulüne isyan eden, tabu yıkan genç havasında önce misyonerin eşine “asılıyor”. Ancak kadın ulvî bir gaye için orada olan kocasının ne kadar iyi bir insan olduğunu söyleyerek delikanlıyı reddediyor. Garrigan aynı havada, İdi Amin’in eşi Kay’e yaklaştığında ise reddedilmeyecek, bu da her ikisi için bir felakete sebep verecektir.

Daha sonra İdi Amin’in şahsi doktoru olmak üzere başkente davet edilen doktor, halkına “askeri yemeden yemediğini” söyleyen, fakir Uganda’nın başkanı İdi Amin’in sarayındaki “ihtişama” tanık oluyor. Başkentte batı standartlarında bir hayat sürüldüğünü ve halkın geri kalanının bu hayatla ilgisi bulunmadığını görüyoruz.

Filmde İdi Amin ile ilgili olarak bilinen hemen herşey ya bir görüntüyle, ya bir cümle ile anlatılmaya çalışılmış. Mesela eski bir boks şampiyonu olan Amin’in bir sahnede bir çocuğa boks antremanı yaptırdığını görüyoruz. Kaddafi ile görüşen, onun Afrika birliği hayallerini paylaşan Amin’in filmde Libya’dan dönüşte başında bir takke ile gezmesi, İsrail karşıtı açıklamaları, ülkesindeki Hintli nüfusu sınır dışı etmesi, ülkesine inmesine izin verdiği kaçırılan uçak, İngiltere’ye aşağılama amacıyla yardım teklif etmesi gibi detaylar filmde yerlerini bulmuş.

Filmin ilerleyen bölümlerinde Amin’in doktoruna üstü açıp, spor bir mercedes hediye ettiğini. Seyahat ederken o arabada bulunmasının makam aracına düzenlenen suikastten kurtulmasını sağladığını görüyoruz. Bu sahnede doktor İdi Amin ile beraber –biraz da can havliyle- kurulan pusudan kaçmak isterken bir adama çarpıyor. Hayat kurtarmak iddiasıyla geldiği Uganda’da, kurtarmayı bırakın bir can almış oluyor. Suikastten kurtulan Amin’in adamları suikastçileri derhal yakalayıp getiriyorlar ve işkenceli bir sorgu başlıyor. İdi Amin böylesi bir sahneye ilk kez şahit olan doktora hayatına kasteden suikastçilere acımamasını söylüyor. Bu sahnede mühim bir detayı gözden kaçırmamak gerekiyor. Hiçbir yarası olmadığı halde doktor elinin kana bulanmış olduğunu farkediyor. Bu muhtemelen sorgulanan adamlardan birinin kanı ama doktorumuzun sembolik olarak elini kana buladığının altı da böylece çizilmiş oluyor. Zaten doktora Amin’in beyaz maymunu isminin takıldığını filmde daha sonra öğreniyoruz. İngiliz diplomat takılan isimle bu vaziyeti de birleştirerek ilerde doktora “eli kanlı beyaz maymun” diyecektir.

Doktorun hemen takip eden sahnede şahit olduğu şiddeti meşrulaştırmaya, rasyonalize etmeye çalıştığını görüyoruz. “Burası Afrika” diyor doktor, “şiddete şiddetle cevap vermezsen ölürsün”. Tabi bu kendisi avutma gayreti bir süre sonra boşa çıkıyor. İngilizlerle iş tuttuğundan şüphelendiği sağlık bakanı ile ilgili kuşkularını İdi Amin’e söyleyen doktor adamın idam fermanını da imzalamış oluyor. Konuşmasının doğurduğu neticeyi doktorun yüzüne vuran ülkedeki İngiliz diplomat, bakanın aslında “kitlelerin hayatını kurtaracak bir penisilin ihalesini” takip ettiğini söylüyor. Bu tabi Uganda’ya hayat kurtarmak için gelen bir doktorun vicdanını kanatacak bir söylem ama insan düşünmeden de edemiyor: Madem İngiliz’lerin gayesi bu kadar insani, fakirlikten kırılan bu insanlara neden penislin “satmaya” uğraşıyorlar? Öylece bağışlasalar ya!..

İdi Amin

İdi Amin’in bir tabiyet sorunu var. Daha önce İskoçyalı olmak istediğini açıkça söyleyen İdi Amin doktor Garrigan’a “Sen benim öz oğlumsun” dediğinde doktor bunu reddediyor ve “Hayır ben İskoçyalıyım” diyor. Bu anda Amin’in terk etmekte tereddüt etmediği, çok da kıymetli görmediği tabiyetinin Garrigan için çok daha mühim olduğunu anlıyoruz. Aynı gayeye matuf bir sembol olarak “pasaportun” kullanıldığını da belirtmek gerekiyor. Garrigan kendi pasaportunun (ç)alınıp yerine Uganda pasaportunun koyulmasından dehşete kapılıyor. Aklımıza Tevfik Fikret’in son yıllarında Hüseyin Cahit’e bir mektubunda yazdığı, tartışma yaratan şu sözleri geliyor: “Bugün say ve irfanım tebdil-i tabiyet ediyor.”

İdi Amin batılı bir hayat tarzını benimseyip sürdürmekte bir beis görmüyor. Başında bir kovboy şapkası ile at üstünde göründüğü sahne oldukça ibretlik. Kendinden “Ugandalı kovboy” diye bahsederken kemendini adamlarından birinin boynuna atıveriyor. İşte kovboyun Ugandalısı atsa atsa kendi halkına kement atar mesajı veriliyor.

Filmde geçmiyor ama İdi Amin’in tahtını dört beyaz işadamına taşıtırken ve bir beşinci beyazın ona yelpaze sallarken fotoğraf çektirdiği biliniyor. Bilindik bir fotoğrafın negatifini sunmaya çalışan Amin’in naif çabasından çok, kimbilir hangi maddi çıkar karşılığı bu zillete katlanmaya gönüllü olan kapitalist İngiliz iş adamlarının hali üzerinde düşünmek gerekiyor.

İdi Amin’in karikatürlere malzeme olmuş madalyaları da önemli bir sembol. Bu madalyaların çoğunun ikinci dünya savaşına katılmış askerelere verilen madalyalar olduğu söyleniyor. Burada dikkat çekici olan, bir takdir aracı olan madalyaların aslında madalya verenin lütfunun, takdirinin madalyayı alan kişi tarafından kıymetli görülmesidir. Amin sayısız çelişkisinden birini daha yaşıyor ve düşman ilan ettiği batılı emperyalist güçlerin madalyalarını göğsünde gururla taşımaya devam ediyor.

Filmin sonlarına doğru, İdi Amin’in eşlerinden Kay’in, Dr. Garrigan’la yaşadığı gayrimeşru münasebet neticesi hamile kalmasının bir felaket zinciri başlattığına şahit oluyoruz. Kadın yakalanıyor ve öldürülüyor. Bu yetmez gibi ibret-i alem olsun diye vahşice, kolları bacakları kesilerek birbirlerinin yerlerine dikiliyor ve bu korkunç ceset teşhir ediliyor. Bu sahnenin filmin en mide kaldıran sahnesi olduğunu da belirtmekte fayda var. Bir de başlangıçta bahsettiğimiz ses efektleri ile bu sahne iyce dehşet verici hale getirilmiş. Bu sahneyi görüp dağılan doktor, o anda kendisne daha önce İngilizlerce teklif edildiği halde kabul etmediği cinayeti işlemeye, İdi Amin’i öldürmeye karar veriyor. Tabi bu arada atlanılmaması gereken müthiş bir sahne var: Annesini batılı bir doktorun geçici şehvet hisleri yüzülünden parçalara ayrılmış halde gören küçücük bir zenci çocuğun doktora büyük bir nefret ve kin dolu gözlerle baktığı sahne… Çocuğun bakışı şu satırları yazarken bile gözümün önüne geliyor.

Hazırladığı zehirli ilaçlarla İdi Amin’in yanına giden doktor onu ve çevresindekileri muhtemelen uyuşturucu madde etkisinde, pornografik bir film seyrederken buluyor. Muhalifi olduğunu sandığı batının, içkisiyle, müziğiyle, pornosuyla, silahlarıyla, madalyalarıyla zehirlenmiş, beyinlerinin genetiği ile oynanmış bu çarpık fikirli ucubeler topluluğu bizde artık tiksinti uyandırıyor. Film bundan sonra birbirinin peşi sıra gelen şiddet sahneleriyle son buluyor. Dr. Garrigan hata yaptığını, asıl yerinin İskoçya ve ailesinin yanı olduğunu kabul ediyor. İdi Amin’in eski hekimi, canı pahasına da olsa olan biteni “uygar” dünyaya anlatması için Garrigan’ın kaçmasına yardım ediyor. Çünkü bir beyaz olarak onun söyleyeceklerinin batı dünyasına itibar göreceğini düşünüyor. Canını bu “vahşilerin” elinden zor kurtaran doktorun uçağın penceresinden macera için geldiği Uganda topraklarına son bir bakışıyla film bitiyor.

Bari Filmi Biz Çekseydik

Filmi seyrettikten sonra şunu düşünmeden edemedim: Batılılar evlerinde kalkıp dünyanın ücra köşelerine başkalarını sömürmek için gidiyorlar. Şeytanın aklına gelmeyecek hilelerle, kukla iktidarlar kurgulayıp masum insanların iliklerini emiyorlar. Sonra onları birbirine düşürüp birbirlerini öldürtürken üstüne bir de silah ve sonrasında da ilaç satıyorlar. Gel gör ki işledikleri zulümün filmini de yine onlar çekiyorlar. Uğradığı zulmü bırakın anlatmayı, doğru dürüst anlamaktan aciz insanların dramı içimize akıp, yüreklerimizi dağlarken, bir kez daha önce gözlerimizden sonra zihnimizden silinip gidiyor.

Salih Cenap Baydar

14 Mart 2012

Twitter: @salihcenap

Memento Notlarım

2011-12-20T10:16:00.003+02:00

Yönetmen Christopher Nolan'ın 2000 yapımı filmi "Memento" sinema tarihine bir klasik olarak geçmeye namzet, çok mühim bir film. Sinema tekniği açısından senaryonun baştan sona doğru değil, sondan başa doğru akması, sıkıcı olmadan tersine çevrilebilmiş sebep-sonuç ilişkisi gibi hayret ve hayranlık uyandırabilecek birçok unsuru ihtiva eden filmin anlatıkları, anlatım şeklindeki orjinallikleri, filmi müstesna bir yere koymamızı gerektiriyor.

Filmin ana karakteri Leonard Shelby, nadir görülen bir hastalıktan muzdariptir. Travma neticesinde hasar gören beyni yüzünden, yaşadığı travmatik hadiseden sonra vuku bulan hiçbirşeyi hafızasında tutamamaktadır. Yaklaşık onbeş dakikada bir hafızası sıfırlanmakta, son yaşadığı herşeyi, tanıştığı insanları, söylediklerini ve dinlediklerini, yani özetle "herşeyi" unutmaktadır. Başına gelen hadiseye kadar yaşadıklarını, adını, tanıdıklarını hatırladığı halde, sonrası sıfırlanmaktadır. İşin kötüsü, son hatırladığı şeyin, eşinin bir cinayete kurban gitmesi ve eşinin katillerini bulup öldürmeyi kendisi için hayat gayesi olarak benimsemiş olmasıdır.

Sürekli unuturken gayesine ulaşması nasıl mümkün olacaktır? Vaziyetinin farkındadır. Bunun için bir sistem geliştirir. Yeni öğrendiği herşeyi not alacak, kandırılmamak, manipüle edilmemek için kendi el yazısına güvenecektir. Bir de polaroid fotoğraf makinesi ile yeni tanıştığı insanların, gittiği yerlerin fotoğraflarını çekecek, çektiği fotoğrafların üzerine aldığı notlarla kendisine adeta suni bir hafıza yaratacaktır. Ona bu da kafi gelmez ve öğrendiği "hakikatleri" vücuduna yazmaya, asla unutmaması gereken, çok zahmetle öğrendiği en önemli "gerçekleri" dövme şeklinde vücuduna yazdırmaya başlar. Tavsiyelere, hatıralara değil “gerçek” diye isimlendirdiği kanıtlara itibar edecektir. Filmde bir motel odasında uyanan Leonard kendine şöyle der:

"Çekmecelerde hiçbir şey yok. Ama yine de bak. Tabii ki dindarca okuduğum Kutsal Kitap dışında. Kim olduğunu ve kendin hakkında her şeyi biliyorsun. Ama günlük işler için notlar çok yararlıdır."

Burada yapılan gönderme çok dikkat çekici. Çekmeceler aslında kahramanımızın hafızasına bir remiz. Çekmeceler boş. Çünkü hafızası boş. Çekmecede bulunan tek şey "dindarca okuduğu" "kutsal kitap". Bu gönderme iki şekilde anlaşılabilir:

1. Kahramanımız bu hastalığa düşmeden önceki hatıralarını (ki onun varlık sebebidir bu hatıralar) adeta kutsal bir kitap gibi benimsemiştir. Çünkü o hatıralar silinip gitmemekte "sabit" durmaktadırlar.

2. Günlük hayatta her türlü manüpülasyona açık, sürekli değişen "bilgilerle" karşılaştırıldığında, değişmeyen kutsal kitap yegâne istinat noktasıdır.

Leonard'ın tedbirleri, elbette işe yaramıyor. Neticede etrafında sağlıklı bir şekilde "hatırlayan" kötü niyetli insanlar onu manipüle etmeye başlıyorlar. Hatta bunda o kadar ileri gidiyorlar ki, bir tanesi, nasılsa az sonra unutacağını bilerek, onu suistimal edeceğini Leonard'ın yüzüne söylüyor. Kahramanımızın çaresizlik içinde bunu not etmek için kalem arayıp bulamadığı için, az önce kendisine hakaret ettiği için vurup gözünü morarttığı kadının, birkaç dakika sonra başka biri tarafından dövülmüş de ona sığınıyormuş gibi yaparak kendisini manüple etmesine mani olamadığı sahneyi mutlaka bir yere not etmek gerekiyor.

Bu sahne ile aslında kahramanımızın aldatılmamak için benimsediği ilkelerden birisinin işe yaramadığı tescillenmiş oluyor. Leonard, insanlarla göz teması kurmanın onu aldatılmaktan koruyacağına inanıyor. Eski bir sigorta müfettişi olarak geliştirdiği kabiliyetlerine güvenebileceğini sanıyor. Telefonda kimseyle konuşmak istemiyor, konuştuğu kişi güneş gözlüğü takıyorsa çıkarttırıyor. Ama gel gör ki, yarım metreden gözlerinin içine bakan bir kadın tarafından kandırılıyor.

Filmin unutulmaz bir başka sahnesi de Leonard'ın kendini koşarken bulduğu sahne. Kahramanımız kendisi gibi koşan ikinci bir adam daha görüyor. İki ihtimal olabileceğini düşünüyor: ya kaçıyor, ya kovalıyor olmalıdır. Önce kovaladığını düşünüp biraz kovalamaya girişir gibi olsa da, diğer adam ona ateş ettiğinde aslında kaçtığını anlıyor.

Memento filmin son sahnesi, aslında hikâyenin başladığı anı gösteriyor. Hikâyeyi anladık, senaryoyu çözdük derken son derece sarsıcı bir şekilde, hiçbirşeyin düşündüğümüz gibi olmadığını görüyoruz. Meğer Leonard, karısını öldüren adamlar hikâyesini tamamen kendisi uydurmuş ve daha sonra hastalığından dolayı şuursuzca bu kendi uydurduğu hikâyeye iman etmiş. Buna samimiyetle inandığı sırada eşi ile birlikte yaşamaya devam ediyor olması bile vaziyeti değiştirmemiş. Hatta bir ihtimal şeker hastası eşini, bilmeden aşırı dozda insülin vererek öldürenin, Leonard'ın bizzat kendisi olabileceği bile ima ediliyor. Kendi uydurduğu intikamın peşindeki Leonard'ın, kendisine yardım eden polis Teddy ile birlikte eşinin katili olduğunu düşündüğü birini bulduğunu ve öldürdüğünü öğreniyoruz. Hatta bunu yaptıktan sonra, unutmamak için sevinç içinde göğsüne "İşi halletim" yazıp bir fotoğraf bile çektirmiş. Fakat tıpkı dğer herşey gibi bu yaptığını da derhal unutuvermiş. Ve aynı takıntının peşinde koşmaya evam etmiş. Yani eşinin -çoktan bulup öldürdüğü- katilini, elindeki ipuçlarından yola çıkarak arama macerasına atılmış. Bir noktada bütün bunları kendisine hatırlatan polis Teddy için, onunla ilgili hakikati en iyi ve en doğru bilen kişi olduğunu bile bile "Yalanlarına inanma" diye not alan Leonard, bu notu alırken bir sonraki hedefinin “rahatsız edici gerçekleri ona hatırlatan ve dilediğince inanmasına mani olan” Teddy olması için adamın arabasının plakasını notları arasına eklemeyi de unutmamış.

Bu müthiş final bize şunu anlatıyor. Beşer nisyan ile malûldür evet! İnsan unutur. Fakat bazen -belki de çoğu zaman- neyi unutacağımızı, neyi hatırlayacağımızı belirleyen malûliyetimiz değil, bizzat kendimizizdir.

Şu anlattıklarımız filmi görmemiş kimseler için son derece karışık ve anlaşılmaz olacağının farkındayım. Bu yüzden bu filmi herkese tavsiye ediyorum. Şimdi gelelim filmin ilham ettiği düşüncelere...

Bir an için unutma hastalığına düşenin bir adam değil de bir millet olduğunu farzedelim. Hatta filmdeki adamın yerine milletimizi koyalım.

Büyük bir travma yaşayan bir millet olarak, neredeyse her sabah hafızası silinmiş olarak uyanıyoruz.

Hafızamızda bir süreklilik olmadığından, mahmurluğu, şaşkınlığı bir türlü üstümüzden atamıyor, her türlü manipülasyona açık halde bulunuyoruz.

Oryantasyonumuzu kaybetmiş olduğumuz için bir nirengi noktası, bir referans, bir istinat noktası arıyoruz. Çevremizden hayalet sesler, yardımımıza koşmakta gecikmiyor, aradığımız şey için derhal tekliflerde bulunuyorlar. Mesela kimisi, "Siz yüzünü batıya çevirmiş, doğulu bir milletsiniz, hedeflediğiniz değerler modern batı medeniyetinin değerleridir, bunun delili de kılığınız kıyafetiniz, kullandığınız alfabe, benimsemiş olduğunuz ölçü değerleri, tercüme ettiğiniz kanunlardır. Şimdi aylaklığı bırakın ve batılılaşma maceranıza devam edin." diyor. Diğer birisi, "Siz aslında sizi sömürgeleştirmeye çalışan emperyalistlere karşı savaşan bir ulus devletsiniz. Bunun delili, vermiş olduğunuz istiklal savaşının fotoğrafları ve ülkenizi istilaya kalkışan sömürgeci güçlerin ordularını nasıl denize döktüğünüze dair kahramanlarınızın sizlere bırakmış olduğu hatıralardır. Haydi kendinizi toplayın ve emperyalist güçlerin kılık değiştirerek devam ettirdiği sinsi oyunlara karşı çıkın." diye yol gösteriyor. Şuuraltımızdan gelen boğuk, belirsiz, anlam veremediğimiz ve bastırmaya gayret ettiğimiz bir ses de bize "Sen kendini bildin bileli son dinin bayraktarlığını yapmış, doğuyla batıyla değil, hakkı tutup kaldırmakla meşgul olmuş bir milletsin. Düştün ama artık düştüğün yerden kalmanın vaktidir. Hatırla kendini. Canlan!" diye fısıldayıp duruyor.

Bizim bu durumda başvuracağımız yer tarih oluyor. Ama sonra dehşetle tarihin de manipüle edilmiş olduğunu farkediyoruz. Üstelik sesler bu kadarla da kalmıyor, artıyor, çeşitleniyor. Bir türlü uyanamayan zihnimiz bu bombardıman altında iyice dumura uğruyor. Kime, neye inanacağımızı bilemez oluyoruz. Sonra günlük hadiselerin girdabı, taş üstüne taş koyamadan yutuveriyor bizi. Ve ertesi sabah uyandığımızda yine herşeyi unutmuş oluyoruz. Herşey baştan başlıyor.

İnsanlar ve milletler hafızalarından mı ibarettir? Bizi biz yapan başka unsurlar var mıdır? Bocalayıp durmamızın sebebi nedir? Belki ikiyüz senemizi milletçe adeta bir alzheimer hastası gibi yaşadık. Biz yaşadığımız derin travmayı atlatıp sıhhatli bir şekilde hafızamızı toparlayamadığımız müddetçe iyileşmemiz çok zor görünüyor. Hafızayı toparlamak elbette kafi değildir. O hafızanın yardımıyla sıhhatli bir tefekkür ve muhakeme kaabiliyeti geliştirmeye de mecburuz. Ve nihayet aradığımız hakikatin sadece hafızamızda değil ruhumuzda da olduğunu anlamamız gerekiyor.

Salih Cenap Baydar
20.12.2011

TOTAL RECALL

2011-12-20T09:30:00.003+02:00

Sen Unut Geçmişini

Ben Aklımda Tutarım

Adamım

Bu küçük işlere ben bakarım

Behçet Aysan

22 Ekim 2011 Cumartesi günü TYB Sinema Kulübünde 1990 yapımı bir film seyrettik. Filmimiz Arnold Schwarzenegger'in başrolünü oynadığı, ülkemizde “Gerçeğe Çağrı” ismiyle gösterilen “Total Recall” isimli filmdi. Filmi ya da başrol oyuncusuna duyan, bilen birçok kişi bu “vurdulu kırdılı” film üzerine ne konuşulabilir ki diye düşünüp dudak bükmüş olacak ki katılım diğer gösterimlere nispetle çok fazla olmadı. Ama bu filmi seçmemizin bir nedeni vardı ve filmden sonra oldukça hoş bir sohbet seansı gerçekleşti.

Film her ne kadar bir aralar ulusal kanalların “vurdu kırdılı filmler” kontenjanında dolgu malzemesi olarak kullanılmış olsa da konusu, senaryosu itibarıyla “Dark City”, “The Matrix”, “existenZ”, “Thirteenth Floor”, “Vanilla Sky”, “Shutter Island”, “Inception” gibi birçok filme ilham kaynağı olmuş bir eser.

Sanal gerçekliğin (virtual reality) ötesinde, bir “simule edilebilir gerçeklik” (simulated reality) mümkün olabilir mi? Olursa nasıl olur? gibi sorulara cevap aranan film 2084 yılında geçiyor.

Filmin senaryosu yetmişli yıllarda büyük şöhrete kavuşmuş bir yazar olan Philip K. Dick’in “We can remember it for you wholesale” isimli kısa hikâyesinden uyarlanmış. “Sizin için toptan hatırlayabiliriz” şeklinde çevrilebilecek bu başlık bana yukarıya epigraf yaptığım dizeleri hatırlattı. Philip K. Dick bazıları Türkçe’mize de çevirilen birçok kısa hikayenin yazarı. Başrolünü Tom Cruise’un oynadığı “Vanilla Sky” filmi de aynı yazarın diğer bir hikâyesinden uyarlanmış. Bu yazarın şizofreni hastası olduğunu internet forumlarında okudum. Belki gerçeklik hissinin aslında o kadar da güvenilir bir his olmadığını anlamak ve anlatmadaki ustalığını bu hastalığa borçlu bile olabilir.

Philip K. Dick’in hikâyesinin ve filmin başlığının hatırlamayla ilgili vurgusu, Türkçe’ye tercüme edilirken kaybolmuş gibi geldi.

LSD kullanan kişilerin nöroaktif yahut halusinojen maddelerin beyni etkilemesi sonucu gerçeklikten uzaklaşmaları, hatta alternatif bir gerçekliğe geçmeleri uzun zamandır bilinen bir konu. Filmde, kimyasal maddelerle gerçekleşen ama kontrol edilemeyen bu durumun ileri bir teknoloji marifetiyle kontrol edilebilir olması halinde neler olabileceği anlatılıyor.

İnsanın algılarıyla oynanması, gerçekliğin olduğundan farklı algılanması işin sadece bir boyutu. Gerçeklik algısının manüplasyonu, sadece hafızda bir simülasyon şeklinde gerçekleşse bile insanlarda gerçekliğe dair oryantasyonun kaybolması kolay kolay gerçekleşmez. Rüya gördüğümüzde de aslında alternatif bir gerçekliğe geçer ve bir süre orada bulunduktan sonra geri geliriz. Çok nadiren, o da çok kısa bir süreliğine, rüya ile gerçeği birbirine karıştırdığımız olur. Burada gerçekliğimize dönmemize yardım eden temel unsur, “devamlılıktır” . Eğer her uyuduğumuzda, aynı rüyaya, son kaldığımız yerden devam etmemiz söz konusu olsaydı, başka bir değişle rüyalarımızın bir devamlılığı olsaydı hangi gerçekliğin “gerçek gerçeklik” olduğunu bilemezdik.

Ziya Gökalp “Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak” isimli eserinde Bergson’un şu görüşünden bahsediyor: ”Ferdin ruhu hâtırâlarının toplamı, cesedi ise itiyatlarının toplamından ibarettir.” Filmdeki karakterlerden biri şu cümleyi sarfediyor: ”A man is defined by his actions, not his memory” yani bir insan hafızasıyla değil hareketleriyle tanımlanır. Filmde söylenen cümlenin doğru olabilmesi için tanımlamayı kimin, hangi gerçeklikte yaptığının da belirtilmesi gerekiyor.

Filmde dikkatimi çeken replikleri not etmek istiyorum:

- Bir rüyayı kıskandığına inanamıyorum

- Birisi olmak istiyorum, herhangi birisi olmak istemiyorum.

- Zaten öylesin, sevdiğim adamsın

- Üzgünüm tüm hayatın sadece bir rüyadan ibaret.

- Cohaagen'in sırrı sizin beyin dediğiniz o kara delikte saklı.

- Sen hiçkimsesin. Aptal bir rüyadan başka birşey değilsin.

- İsyancılar ne istiyorlar?

- Her zaman ki şeyi: Daha fazla para, özgürlük, hava.

- Siz, yaptıklarınızsınız.

- İnsanoğlu yaptıklarıyla ölçülür, hatıralarıyla değil.

- Bir iltifatta bulunmam gerekiyor: Dahîce bir düşünce manipülasyonuydu.

- Hadi Cohaagen, istediğini aldın, insanlara hava ver!

- Dostum, 5 dakika sonra insanlar seni hiç ilgilendirmeyecek artık.

Film otuz sene önce, geleceğe dair bir takım öngörülerle çevrilmiş. Geleceğe dair bu tasavvurların ve tahminlerin bazıları çoktan gerçekleşti bile. Teknoloji ilerledikçe filmde görülen keskin köşeli araçlar yerine çok daha yuvarlak hatlı otomobillerin piyasaya sürülmüş olması ilginç. İnce monitörler, kendini sürebilen araçlar, görüntülü telefonlar ve boyları filmdekinden çok daha küçük olsa da GPS cihazları gerçekleşen öngörülerden. Üç boyutlu hologramın da gerçekleşmek üzere olduğu söylenebilir.

Filmde herşey karşıtlıklar üzerine kurulmuş. Quaid-Hauser, Esmer-Sarışın, Dünya-Mars, Gerçek-Rüya, İnsan-Mutant ve nihayet hologram ikiz bunlara örnek verilebilir.

Total Recall Hollywood’da bilgisayar animasyonları, grafikleri kullanılmadan yapılmış son büyük prodüksiyon. Sadece canlı röntgen görüntülerinin olduğu sahnede bilgisayar kullanılmış. Özel efektler maketlerle, kuklalarla gerçekleştirilmiş. Buna rağmen özel efekt dalında ödül alması dikkate değer.

Film 1990 yapımı ama 1980’lerin bütün klişelerini filmde bulmak mümkün. Kadınlarda kabartılmış saçlar, vatkalar, kalın kaşlar ve aerobik kıyafetleri ilk bakışta seksenlerin modasını gösteren noktalar.

Tabi bir de bol bol da gizli reklam var. Birçok sahnede, arkadan, sağdan, soldan pepsi, coca-cola, fuji film, sony trinitron reklamları seyircinin üzerine atlıyor.

Sadece dokuz sene sonra çekilen The Matrix filminin yapımcılarının bu filmden çokça ilham aldığını söylemek mümkün. Vücuda saklanmış takip cihazı, kırmızı hap, sömürülen alt sınıflar, enerji için verilen kavga gibi pek çok unsur her iki filmde neredeyse birebir kullanılmış.

Bir Schwarzenegger aksiyon filmini Paul Verhoeven çekince rahatsız edici bir şiddet gösterisi neredeyse kaçınılmaz oluyor. Film boyunca ölen insanların hesabını tutmak mümkün değil. Şahsen böylesine ilgi çekici bir konu, böylesine bir kan banyosuna çevrilmeden anlatılabilse çok daha iyi olacaktı diye düşünüyorum.

Filmin sonlarına doğru Cohaagen’in kırdığı akvaryumda susuz kalıp ölen balıklar, havasız kalıp ölümü bekleyen mutantları hatırlatan bir sembol olarak kullanılmış.

Filmde, zihin manipülasyonu için hemen her şeyin kullanılabileceğini görüyoruz. Aile-eş sevgisi, anne sevgisi, beslenecek çocuklar sömürüsü, arkadaş sohbeti bunlardan hemen göze çarpanları. Hatta sahte bir suikast teşebbüsü bile inandırma “tezgâhının” parçası olabiliyor. Bunlar da yetmemeye başlayınca kişinin kendisinin bile kendisine karşı kandırma, yönlendirme aracı olarak kullanılabiliyor.

Son notum “vamp” kadın karakterle ilgili. Bizim Yeşilçam sinemasında birkaç istisna gözardı edilirse esas kız için hemen her zaman esmer, kötülük peşinde vamp kadın hep sarışın bir oyuncu tercih ediliyormuş. Hatta bugünün dizilerinde bile bu yazılı olmayan kural tatbik ediliyormuş. Batı sinemasında ise bunun tam zıddı bir vaziyet söz konusuymuş. Bu filmde bir istisna yapılarak masum sarışına karşı şeytani esmer klişesi tersine çevrilmiş.

Film bittiğinde anlatılanların tümünün aslında bir rüya olup olmadığı sorusunun cevabı verilmiyor. Hatta şöyle bir mesaj bile verildiği söylenebilir: Yaşadıklarınızın bir rüya olup olmadığından asla emin olamazsınız. O yüzden hayatınız (ânınız) iyi gidiyorsa tadını çıkartmaya bakın. Zira her an uyanabilirsiniz.

S. Cenap Baydar

25 Ekim 2011

Salı

Ölü Ozanlar Derneği Notlarım

2011-12-19T13:31:00.006+02:00

Ölü Ozanlar Derneği Notları

1989 yapımı “Ölü Ozanlar Derneği” şahsen Robin Williams ile ilk tanıştığım filmdi. Talebelerini etkileyen, bilgi ve birikimiyle kendisine hayran edip onları avucunun içine alan hoca teması pek çok filmde işlenmiştir. Nedense bu tür filmlerin kötü çekilmiş olanları bile izleyiciye derinden tesir eder. Şöyle talebesi olup peşine düşülebilecek sağlam bir hoca bulamayışımızın bunda etkisi vardır muhakkak!

Sarmaşık Ligi

Robin Williams’ın böylesi bir hocayı başarıyla oynadığı bir film olan “Ölü Ozanlar Derneği” 1958 yılında, Wellton isimli kurgusal bir okulda geçiyor. O sene okulda öğretmenliğe başlayan John Keating isimli edebiyat hocası aslında öğretmenlik yaptığı okulun eski mezunlarından. Wellton isimli bu lise aslında sarmaşık ligi (Ivy Leaguge) denilen, ABD’nin kuzeydoğusundaki sekiz vakıf üniversitesinin oluşturduğu birlik okullarına öğrenci yetiştirmekle övünen bir lise. Aslında bir spor ligi olarak kurulmuşolan “Sarmaşık Ligi” artık bugün, akademik mükemmellik, zor öğrenci alma ve elitizm ile bağdaştırılmakta. Bu lige dahil olan okullardan birkaçını sayarsak zaten hemen bir fikir uyanacaktır: Harward, Princeton, Pensilvanya ve Yale...

Kalvinistler

Okulda dini temellere oturtulduğu sıkça vurgulanan bir disiplin söz konusu. Orta-üst sınıftan aileler, ciddi maddi zahmetlere girerek, yukarıda bahsedilen üniversitelere gidip mühendis, doktor, avukat olarak mezun olsunlar diye çocuklarını Wellton lisesine gönderiyorlar. Burada öğrencilerin ailelerinden tevarüs etmeleri beklenen bir Kalvinist adanmışlık söz konusu. Vikipedia’da yardım alarak Kalvinizm ya da Kalvenizm hakkında bir not düşelim:

“Protestanlık'ta Kalvenizm mezhebine göre dürüstlük ve çalışkanlık birinci sırada yer alır. Calvin'e göre çalışkan, dürüst olan, dünya nimetlerinden uzak durarak ibadet edenler rahipler kadar Tanrı'nın selametine hak kazanmış, küçük seçilmişler grubunun üyeleriydi. Günah olansa lüks yaşam, süslü elbiseler ve mücevher kullanmak; dans etmek, sarhoş olmak ve tembellikti.”

Batı medeniyetini bugün bulunduğu bilimsel, teknolojik üstünlük noktasına getiren önemli anlayışlardan biri sayılan bu anlayışın filmde derinden eleştirildiğini görüyoruz. Öğrenciler okulun Wellton olan ismini bir harf değişikliğiyle İngilizce hell:cehennem kelimesine gönderme yaparak Hellton olarak telaffuz ediyorlar. Bu aslında okuldan ve benimsenen usullerden ne derece nefret ettiklerini gösteriyor. Tabi bu görüş tüm öğrencilerce paylaşılmıyor. Kalvinist ideallere inanan, kendisi için tasarlanan geleceği elde etmek için gayret eden çok öğrenci de var.

Gassal Elinde Meyyit

İlk edebiyat dersinde öğretmen John Keating klasik bir giriş yapıyor ama hemen sonra o klasik anlayışı tamamen değersiz bulduğunu belirtince öğrenciler ciddi bir gayretle aldıkları notları karalayıveriyorlar. Eskiler talebenin hocası karşısındaki vaziyetini tarif ederken “gassal elinde meyyit” deyimini kullanırlarmış. Gassal, gusleden, ölüyü yıkayan kişiye deniyor. Meyyit de ölü. Bir ölü beden, onu yıkayan kişinin elinde nasıl tepkisizi nasıl itirazsızsa ideal talebe de ideal hocanın elinde öylesine itaatkâr olur denilir. İşte Keating’in de karşısında böyle bir sınıf bulunuyor. O noktadan itibaren de Keating öğrencilerinin kafalarına yeni fikir tohumları atmaya başlıyor. İlk iş olarak onlara, şiir hakkında beğenmediği kanaatler öne süren kitap sayfalarını yırtmalarını söylüyor.

Kitap Sayfası Yırtmak

Benimsedikleri “kutsal doktrini” simgeleyen ders kitaplarından sayfa yırtmak öğrenciler için hiç de kolay birşey değil. Zira bunu onlara salık veren kişi yine şartsız itaatle teslim oldukları müessesenin “hocası”. Aslında bu çatışmayla Bay Keating ilk anda “surda bir gedik” açmış, müesses nizamın şiddetle sorgulanabilmesine ilk defa imkan sağlamış oluyor.

Böylesine şiddetle eleştirilen görüş bir şiiri kıymetlendirmekle ilgili. Okudukları kitabın yazarı bir şiirin kıymetini anlamak için iki temel soruya cevap aranması gerektiğini söylüyor. İlki şiirin anlatmak istediği meselenin ne kadar ustalıkla işlenmiş olduğu, ikincisi bu meselenin ne kadar önemli olduğu. Filme Keating şiirin böyle matematiksel yaklaşımlarla değerlendirilemeyeceğini öğrencilerine anlatmak istiyor.

Şiir

Ben filmden istenen dersi çıkaramamış olacağım ki bu konuda Keating’in fena halde yanıldığını düşünüyorum. Şiirin, hayatın pek çok dalında olduğu gibi kıymetlendirilmesi için bazı objektif kriterler bulunması gerektiğine inananlardanım...

Carpe Diem

Keating öğrencilerine latince bir söz öğretiyor: “Carpe Diem - Günü yakala” Hayatın iliğini emmekten, bunu yapmak için de kendilerine sunulan kalıpları kırmaları gerektiğinden bahsediyor.

Hedonizm

Burada yüceltilen “hayatın iliğini emmek” hedefi-ideali bana son derece hedonist bir hedef gibi geldi. Hiç de şiirsel bir çekicilik bulabildiğimi söyleyemeyeceğim bu çağrıda. Dünü ve yarını düşünmeden, sadece bugün azami zevk ve asgari acı çerçevesinde bir hayat peşinde koşmak insanî olmaktan çok çok uzak göründü gözüme...

Okulun eski bir albümünde fotoğrafını bulup getiren öğrencilerine Keating’in albümü yakmalarını söylemesi de carpe diem ideali doğrultusunda görünüyor: dünü bırak günü yakala...

Farklı Açılar

Meselelere farklı açılardan bakabilmek için bulunulan yerden ayrılmak, yer değiştirmek önerisi filmde altı çizilmesi gereken önemli bir motif. Keating talebelerine “yanlış ve aptalca görünse de kendi seslerini bulana kadar bunu denemeleri gerektiğini söylüyor. Gençlerin kendi yürüyüşlerini bulmaları için denemeler yapmaları, akıntıya karşı yüzmeleri ve kendileri için düşünmeyi öğrenmeleri konusunda öğütlenenler de bu kapsamda dikkat çekiyor.

Okul ve Hocalar

Filmde beni en çok etkileyen şeylerden biri hadiselerin geçtiği okul binası ve çevresi oldu. Şehirden uzak, tabiatın ortasında, yakınlarından ırmaklar akan, bir yanında göl, bir yanında orman bulunan, ördeklerin gezdiği, kürek çekme antrenmanlarının yapılabildiği, bisikletle gezilebilen, futbol sahalarının bulunduğu böylesi bir okulun bir eşi ülkemizde var mıdır acaba diye düşünmeden edemedim.. Sadece okulun fiziki şartları değil, hocaların kendilerini adamışlıkları, mesleklerini derinden benimsemeleri de çok dikkat çekici geldi.

Sıradan Olmamak

Hocanın “avucuna alamadığı” bazı tipler de var elbette. Bunlardan birisinin kendisini ciddiye almadığını gösteren öylesine yazılmış “şiirine” karşı Keating’in sözü akıllarda kalıyor: “Şiir çok basit olabilir bunda bir sakınca yok. Yeter ki şiirlerinizin sıradan olmasına müsaade etmeyin.”

Sıradan olmamak için talebelerden Charlie’nin sıradan adını reddedip kendine “Nuwanda” diye isim koyması Keating’in öğrencilerine ulaştığını gösteriyor. Fakat burada da bir “ölçü” problemi başgösteriyor. Öğrenciler işi abartıp kendilerini ciddi risklere atmaya başlayınca hocalarının onları uyarmak zorunda kalması insana “ne oldu carpe diem?” diye sordurtuyor!

Filmde “akıntıya karşı yüzme” iradesi kırılan delikanlının intihar etmesi dramatik bir öğe olarak katkı sağlasa da verilen mesaja biraz gölge düşürüyor doğrusu... İdealler uğruna çatışmayı göze almanın anlatıldığı bir hikayede bu öğütlenen hareket tarzını deneyip yapamayan öğrencinin canına kıyması çok da uygun olmamış gibi geliyor.

Filmin unutulmaz son sahnesinde öğrenciler okuldan atılan hocalarını, şiddetle uyarıldıkları halde sıralarının üzerine çıkarak uğurluyorlar. Burada hem sisteme meydana okuma potansiyeline kavuştukları, hem de bakış açılarını değiştirdikleri vurgulanıyor. Son sahnede kamera kapıdaki Keating’e yukarıdan, öğrencilerin baktıkları yerden, yani Keating’in öğrencileri çektiği yeni yükseklikten bakıyor.

Film pedagojik, felsefi ve dini açılardan çok çeşitli ve zengin çağrışımlarıyla mühim filmler listemizde yerini alıyor. Şahsen beğenmediğim ve benimsemediğim bir mesajı olsa da bu filmin seyredilmesi ve tartışılması gereken bir film olduğunu not etmek istiyorum.

Salih Cenap Baydar

19.12.2011

Okur Okulu Ahmet Hamdi Tanpınar Toplantısı

2011-09-21T10:07:00.000+03:00

17 Eylül 2011

Okur Okulu projesi kapsamında ilk toplantımızı gerçekleştirdik. “Söz uçar yazı kalır” demişler. Ahmet Hamdi Tanpınar'ı tanımaya, onun şahsı ve fikirleri hakkında bir kanaat oluşturmaya çalıştığımız toplantıda çok değişik ve güzel şeyler konuşuldu. Ben bunlardan en azından bir kısmını not etmek istiyorum...

Toplantıya Tanpınar'ın biyografik bilgileriyle başladık.

Tanpınar 23 Haziran 1901'de Kadı Hüseyin Fikri Efendi'nin oğlu olarak İstanbul'da doğmuş. Çocukluğunun bir ksımı babasının memuriyeti nedeniyle Kerkük'te geçmiş. O yıllara dair şu notlarını okuduk:

“Kerkük'e 1914 yılı temmuzunun başında. Birinci cihan harbinden hemen bir iki gün evvel gitmiştik. Bu yüzden bu şehirle o muharebenin hâtıraları bende birleşir. Geçmiş günlerimiz gerçekten sararmış takvim yapraklarına benzer mi? Burasını bilmiyorum. Fakat, Kerkük hâtıralarımı çok defa bir yığın tek sütunlu resmi tebliğlerin arasından çekip çıkarırım. Memleket felâketini, "muhtelif cephelerde sükûnet var" cümlesi altında örtmeğe çalışan tek sütun üzerine dizilmiş bu ajans haberleri bazen bir yığın karakol çarpışmalarının sonunda bir şehrin düştüğünü haber verirdi. Basra'nın, Bağdat'ın, Erzurum'un düşüşünü böyle öğrenmiştik. Bu ajans tebliğlerini karşı yakadaki (asıl Kerkük) matbaadan almağa bazen ben giderdim.

Oturduğumuz sayfiye yeri Korya ile asıl Kerkük'ü birleştiren Edhem çayının kuru yatağı üzerindeki köprüde, başımda açık renk bir şemsiye, havadis peşinde âdeta koştuğumu hatırlıyorum. Şehre ait hâtıralarım çok silik ve dağınık. Yalnız oturduğumuz evleri, yeni yapılan mektebi hatırlıyorum. Evlerin üçü de Korya tarafında idi. Birinci ev, bu sayfiye yerinin ucunda âdeta bir berhane idi.

Bu evde bizden evvel mutasarrıf Avnullah Kâzimi Bey oturmuştu. Şair Halide Nusret Hanım'ın babası olan bu zat, Kerkük'te çok iyi bir hâtıra bırakmıştı. Onun hakkında söylenenleri şimdi hatırladıkça, eski imparatorluğun devamını sağlayan, o tuttuğunu koparır, çakır pençe memurlardan biri olduğunu düşünüyorum. Şehre ve havaliye sükûnet getiren, devlet otoritesini koruyan bu cins memurlara eskiden halkımız bir nevi keramet, hiç değilse bir dindarlık, riyazet izafe ederdi. Avnullah Kâzimî için de böyle olmuştu. Mektep arkadaşlarının çoğu, onun geceleri soyunmadan bir post üzerinde yorulana kadar ibadet ve dua ettiğini ve oracıkta kıvrılıp uyuduğunu, sonra atına binip eşkıya takibine çıktığını anlatırlardı.”

(Yaşadığım Gibi, 341)

Kerkük'ten sonra Antalya'da da bir süre kalan Tanpınar'ın aşağıya aldığım satırlarını, maalesef bulup da toplantı esnasında okuyamadım ama buraya alarak bu vaziyeti telafi etmeye çalışayım:

“Antalya'ya 1916 sonbaharında geldim. Epeyce büyümüştüm. Tek başıma geceleri deniz kıyısında veya kayalıklarda (Hastahanebaşı'nda) gezmek hakkım vardı. Karanlık epeyce inip de kayaların gölgesi beni korkutana kadar orada kalırdım. Denizin iki manzarası beni çıldırtırdı. Biri bu kayalıkların sahile bakan bir yerinde sabah ve akşam saatlerinde durgun denizin ışıkla ve dipteki taş ve yosunlarla aldığı manzaradır. Bu kayalarda beni mesut eden şeylerden biri de yine sakin saatlerde kovuklara suyun dolup boşalmasıydı. Bir de öğle saatlerinde güneş vuran suyun elmas bir havuz gibi genişlemesi. Bunlar benim muhayyelem için büyük mânâları olan şeylerdi.

Bu ancak büyülenme kelimesiyle anlatılabilecek bir haldir. Fakat galiba bu da yetmez; hakikat şu ki, üzerimde bir türlü çözemediğim bir sır, gelecek zamana ait bir ders tesiri yapıyorlardı.

1921 yılında tekrar Antalya'ya tatil için döndüğüm zaman bir gün yine Hastahane yolunda iki evin arasından tekrar güneşle birleşmiş, güneşin sarayı ve havuzu olmuş bu su ile karşılaştım. Manzara sadece muhteşemdi. Fakat bu güzellik bana acaip bir ölüm düşüncesi arasından geldi. Hiç bir şey bu kadar insana yakın, buna rağmen bu kadar ezici, ondan ayn olamazdı. Bu, şiire kendimi verdiğim seneydi.”

(Yaşadığım Gibi, 349)

Baytar Mektebi'ni bırakarak girdiği Darülfünun-ı Osmani'nin (yani bugünkü İstanbul Üniversitesi) Edebiyat Fakültesi'nden 1923'te mezun olmuş. Erzurum, Konya ve Ankara'daki liselerde öğretmenlik yaptıktan sonra Gazi Terbiye Enstitüsü'nde (Gazi Eğitim Enstitüsü) edebiyat dersleri vermiş. 1933'ten sonra İstanbul'da Kadıköy Lisesi'nde edebiyat öğretmenliği yapmış.

1923 yılında Erzurum'da öğretmenlik yaptığı zamana dair bir hatırasını bu arada paylaştık:

“1923 yıllarında Erzurum Lisesi'nde hoca idim. Mektebimizde Fransızca ders veren Abdülhakim Bey adında Mısırlı bir hoca vardı. Çok çabuk dost olmuştuk. Fransızcayı, İngilizceyi iyi biliyor, biraz yağlı, fazla tecvidli olmasına rağmen Türkçeyi de mükemmel şekilde konuşuyordu. Fransız gramerini iki ayda öğretmek için hususî bir metod bile icad etmişti. Bu cinsten icad sahiplerinin çoğu gibi, o da garip bir adamdı. Sene sonunda imtihanlarda çocukların hakikaten Fransız gramerini çok iyi bildiklerini gördük. Yalnız bir şey eksikti. Fransızca bilmiyorlardı. Tek başına metodun kâfi olmadığını ve her icadın icat sayılamıyacağını ilk önce o imtihanda öğrendim.”

(Yaşadığım Gibi, 57)

1939'da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde yeni kurulan Türk Edebiyatı Kürsüsü profesörlüğüne getirilmiş. 1942 ara seçimlerinde CHP'den Maraş Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girmiş. 1946 seçimlerinde tekrar aday gösterilmeyince bir süre Milli Eğitim Müfettişliği yapıp 1949'da da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne dönmüş. Bu görevdeyken 24 Ocak 1962'de İstanbul'da vefat etmiş.

Bir düzen içinde yürümek, savrulmadan, düşüncelerimizi dağıtmadan ilerleyebilmek için tespit ettiğimiz diğer iki başlık, yazarın etkilendiği ve etkilediği kişiler şeklindeydi. Tabi tam bir liste elde etmek için çok ciddi, akademik bir çalışma yapılması gerekir ama biz en azından denk geldiğimiz bazı isimleri zikrettik. Tanpınar'ın etkilendiği isimlerin başında hocası Yahya Kemal geliyordu:

“Ruhunun ateşiyle bizim genç varlıklarımızı yoğurmaya çalışan bu inanmış adamı (Yahya Kemal'i) sevmemek kabil değildi. Onu ilk önce sadece güzel birşey tadar gibi dinledik. Sonra, irticalî ve yüksek bir maharet, kendini tüketmekten hoşlanan bir heyecan sandığımız şeyin altında gizlenen ana fikri farkettik. Filhakika Yahya Kemal, bize bu sohbetlerde ve derslerde, uzun tefekkürünün meyvası olan çok dinamik realite ile gerek aktüel, gerek tarihî mânâlarında temas halinde bulunan bir milliyet anlayışını getiriyordu. Bu milliyetçilik, hızını tarihten alıyordu. Fakat bu, kitaplarda olduğu gibi satır ve kelime halinde kalmış bir bilgi şeklinde bir tarih değildi. Belki toprağa bağlı, onunla beraber yoğrulan ve inkişafını yapan ve böyle olduğu için insanı hakikî buudlan ve kıymetleri ile yakalamaya muvaffak olan bir tarihti.

Bu tarih anlayışı bütün bir san'at ve edebiyat programıydı ve milliyet mefhumunun mucizesi ve yapıcı sırrı olan devam fikrini kendiliğinden ihtiva ediyordu. Onu dinlerken bütün Türk tarihi, kendimizi anlamak için sırrını sorup öğrenmeye mecbur olduğumuz bir alem gibi önümüzde canlanıyordu. Bizden evvel gelmiş, ömürlerinin macerasıyla, iman ve aşklarıyla bize bugünkü benliğimizi, bir ağacın meyvasını hazırlar gibi hazırlamış olan insanları anlamak için ne yapmıştık? Etrafımızdaki âbidelere, bu güzel şehre, Boğaziçi köylerine ve İstanbul'un ücra semtlerine, onlara dair soracağımız ne kadar çok şey vardı; ve bütün vatan böyle değil miydi?

İşte bundan yirmi sene evvelin gençleri, etrafına toplandıkları, ancak on, onbeş yaş kendilerinden ilerde ustalarını, yumuşak bakışlı ve sabırlı işçi elli fikir atletini dinlerken böyle düşünüyorlardı.”

(Yaşadığım Gibi, 180)

“Klasik zevki hiç bir kolaylığı kabule imkân vermeyen Yahya Kemal'e bir gün portakal ağacından bahsedecek oldum. O bana "Dünyada belki binlerce ağaç vardır, takat aslında ağaç üç dört tanedir: Çınar, kestane, ceviz gibi. Yine binlerce çiçek vardır. Ama yine dört-beş çiçek vardır.

Portakal ağacının altında oturamazsın, gölgesi yoktur. Dibinde gezemezsin, çamurdur. Zaten boyu müsait değildir" cevabını verdi. Bir bakıma hakkı var. Klasik şiirin dışındaki şeyler, hususi notlar, mevsimler veya zevki kökünden değiştiren iklimden gelen şeylerdir.”

(Yaşadığım Gibi, 347)

Etkilediği isimler arasında çok insanın adı geçiyor ama ben doğrudan kendi keşfim saydığım bir isimden bahsettim: Nihat Boydaş. Prof. Dr. Nihat Boydaş hoca 2002 yılında “Türkçe Bilmeyen Cennete Giremez” isimli bir kitap yayınlamıştı. Bu kitabın ismine ilham veren notları Tanpınar'ın Paris notları arasında yakalamıştım. Hoca ile bir sohbet esnasında bunu dile getirdiğimde aşağıya aldığım satırları neredeyse eksiksiz bir şekilde ezberden tekrar etmişti:

Daüssıla.

Cafe Mahieux'de:

Türkçe konuşmağa başlayınca birinin Kula'lı, öbürünün Muğla'lı olduğunu öğrendiğim birkaç Rum. Biri öbürüne söylüyor:

-Papazın nasihatini sen de hatırlarsın Panayot, Türkçe bilmeyen cennete giremez.

-O eski darbımeseldir. Bana anam da söylerdi.

'İyi ama ben bilmiyordum."

(Yaşadığım Gibi, 272)

Başlıklarımızdan en önemlisi “Vurgu yaptığı temel kavramlar nelerdir? Zihni daha çok neyle meşgul olmuştur? ” idi. Bu başlık altında uzun uzun sohbet ettik. Alt başlıklarımız şöyle sıralandı:

Doğu medeniyetin batı medeniyetine geçiş- Batılılaşma
“Bizi sadece yaptığımız işlerden değil, onların hız aldıkları prensiplerden de şüphe ettiren, mühim ve hayatî meselelerimiz yerine bir şaka denebilecek kadar hafif şeylerle uğraştıran, yahut bu mühim ve hayatî meselelerin mahiyetini değiştirip bir şaka haline getiren bu buhranın sebebi, bir medeniyetten öbürüne geçmemizin getirdiği ikiliktir.”
(Yaşadığım Gibi, 34)
Yeni - Eski -Bırak canım, o şüpheleriyle, inatlarıyla övünsün dursun... Hayat yürüyor. Bir gün kervanın dışında kalınca anlar! Bu dünyada yeni diye birşey var! Onu inkâr edenin vay haline! Zorla değiştiremeyiz ya! Sağduyusu kendine mübarek olsun! Biz canlı hayatın peşindeyiz!
(Saatleri Ayarlama Enstitüsü , 269)
Geçmişi yok sayan devrime karşı kültürel bir evrim fikri
“Bugün umumî hayatımızda herhangi kökten bir ameliyeyi yapabilmek için lâzım gelen şartlardan âdeta mahrum gibiyiz. Bizi değiştirecek şeylere karşı ne bir mukavemet gösterebiliyoruz, ne de ona tamamiyle teslim olabiliyoruz. Sanki varlık ve tarih cevherimizi kaybetmişiz; bir kıymet buhranı içindeyiz. Hiç birini büyük mânâsında kendimize ilâve etmeden her şeyi kabul ediyor; ve her kabul ettiğimizi zihnimizin bir köşesinde âdeta kilit altında saklıyoruz.

Bir medeniyet bir bütündür. Müesseseleri ve kıymet hükümleriyle beraber inkişaf eder. Onları lüzumsuz bulmaz, şüphe de etmez. Nasıl elimiz, ayağımız, kulağımız bulunduğunu düşünmeden bu uzuvlarla yaşarsak onlarla öyle yaşarız. Hakikî taazzuv da budur.

Umumî hayat değiştikçe, medeniyet de müesseseleriyle ve kıymet hükümleriyle değişir. Bazan bunların bir kısmını tasfiye eder. Fakat bütün bu değişiklikler insanla beraber olur. Küçük, büyük buhranlar, anlaşamamazlıklar, huzursuzluklar, sıçrayış devirlerinde ihtilâller, teknik terakkiler, keşif veya tabiî inkişaflar bu tasfiyeleri yapar. Garp'ta ortaçağ insanı, rönesans insanı, makine sanayi'i devrinin insanı, bugünün insanı medeniyetiyle, müesseseleriyle beraber teşekkül etmiş şe'nî ve tarihî vakıalardır.

Biz de eski medeniyetimiz içinde böyle idik. Selçuklular devrinde Anadolu kapılarını zorlayan insanlar, yeni vatanı benimseyen ilk kurucu nesiller, Osmanlı fâtihleri, bütün siyasî düzensizliklerine rağmen bize Itri'nin dehasını ve Nailî'nin dilini veren, zevkimizin o tam inkişaf ve istikrar devri onyedinci asır sonunun insanı elbette birbirlerinden çok farklıydılar.

Fakat aynı zamanda birbirlerinin devamıdırlar da. Vâni Efendi'de Zembilli Ali Efendi, Zembilli Ali Efendi'de ilk İstanbul Kadısı Hızır Bey, Bursalı ismail Hakkı'da Aziz Mahmud HUdaî, Hüdaî'de Üftâde, Üftâde'de Hacı Bayram, onda Yunus Emre, Yunus'ta Mevlânâ aynı ocağın ateşiyle devam ediyordu.

Bütün bu insanlar ne kendilerinden, ne de bir evvelkilerden şüphe ediyorlar, hayatı, düşünceyi, kendilerini idare eden değerleri kudsî bir emanet gibi kabul ediyorlar, aralarında nesil farklarını tabiî buluyorlardı.

Onlar parçalanmış bir zamanı yaşamıyorlardı. Hâl ile mazi zihinlerinde birbirine bağlıydı. Birbirlerini zaman içinde tamamladıkları İçin, gelecek zamanları da, kendi düşünce ve hayatlarının muayyen olmayana düşen bir aksi gibi tasavvur ediyorlardı.

O kadar ki onsekizinci asırda yaşayan Kul Hasan Dede, onbeşinci asırda yaşamış olan Eşrefoğlu ile, sanki aynı şehirde ve aynı tekkede imişler gibi kavga edebiliyorlar, duygu ve hayat görüşü itibariyle o kadar başka türlü olan Nedim, Fuzûlî'nin bir mısra'ıyla kendi sansüalitesini anlatıyor, birbiri arkasından gelen nesiller, Hallaç'ın haksız yere dökülmüş kanını dava ediyordu. Hülâsa fikirler, imanlar büyük bir aile mirasının torunlarda genişlemesi gibi, aym köklerden dalbudak salıyordu. Hayat, bir ve bütün, insanıyla beraber sürüp gidiyordu.

Böyle olduğu için de bir yere konan taş, iki üç nesil sonra behemehal bir bina oluyor, insan zamanına girmekle kazandığı şahsiyetini etrafına kabul ettiriyordu.

İşte Tanzimat'tan sonraki senelerde kaybettiğimiz şey bu devam ve bütünlük fikridir.”
(Yaşadığım Gibi, 35)

“Ben bir oluşun parçası, yarın ortaya geçecek son halkasıyım. Zinciri tanımazsam olur mu?”
(Yaşadığım Gibi, 321)
Aşk
“Sevdiğim bir muharrir "Aşk, ölümün gülümseyen yüzüdür" der. Bu mes'ut cümleyi her hatırladıkça, onu kendim söylememiş olduğuma müteessir olurum. Çünkü, bu iki mefhumdan birini, ötekini hatırlamadan hiçbir zaman düşünmedim; hattâ onlar benim için eş doğmuş mefhumlar değil, birbirini tamamlayıcı yegâne hakikatlerdir.”
(Yaşadığım Gibi, 134)

“Aşk bize münferit ve dağınık dünyayı bir bütün halinde verir; zekâyı ihsasların yalancı cennetinden ve dar müfredatından, aklın gülünç ve sıkışık hesaplarından kurtararak bir ebediyetin aynası yaptığı içindir ki, biz onun vasıtasıyla arızî olan her şeyi yeneriz.”
(Yaşadığım Gibi, 134)
“Aşk psikolojisinin en dikkate değer taraflarından biri de mevzuunu tanımadan başlamasıdır; onun için her aşk, devamı boyunca bir yığın lezzetli keşifler silsilesi olur. Gülerken, konuşurken, hiddet veya hüzünde bu küçücük insan vücudu daima bizim için yenidir ve her kımıldanışında, kâinatla her temasında yepyeni hayranlık imkân ve vesileleri verir.

Bugün onun ellerinin istisnaî güzelliğini daha yeni fark ederiz, yarın boynunun mustarip melek inhinasını şimdiye kadar görmediğimize şaşarız, bir başka zaman küçük bir yolcu arabasının ayaklarımızın ucuna düşen aynadan süsünde, yalnız bir ucundan gördüğümüz dudak ve çenesinde, bütün bir san'at eseri güzelliğini ve uzaklığını bularak kendimizi körlükle itham ederiz. Bir başka vakit, gözlerinin rengi ve alnının biçimi, bakış tarzı bizi imkânsız ve sim meçhul hazlar içinde bırakır.

Hülâsa, bir yıldız kasırgasında ve büyülü bir terkip halinde tanıdığımız ve sevdiğimiz mahlûku, yavaş yavaş çok şaşırtıcı bir coğrafya gibi keşfederiz. Kadın ruhunun methedilmekten hoşlanması ve en devamlı aşklarda bile buna kıymet vermesi ve yokluğundan şikâyet etmesi bu küçük dikkatlerde aşkın mühim bir tezahürünü sezmesinden gelir.

Bu dikkat ve hayranlık sadece mükemmel ve güzel olan teferruatta duyulmaz, ahenksiz olan taraflar dahi aynı suretle taziz edilir. Hattâ Marcel Proust'un dediği gibi bazen sevdiğimiz vücutta bizi en çok bağlayan noktalar, belki de bu mükemmeliyetten uzak olan şeylerdir Bu zaaf noktalandır ki mukabili olan şefkat ve merhamet duygularıyla perestiş hislerimizi takviye ederler.”(Yaşadığım Gibi, 131)

“Nasıl severiz? Filozoflar ve fizyoloji âlimleri bu muammayı halletmeye istedikleri kadar çalışsınlar; bizim için esas olan, hilkatin bu mevhibesini, bu büyük ve cömert kudreti kanımızda taşımamızdır.

İhtimal ki o alelade bir tesadüfün derinleşmesi, etrafa kök, budak salmasıdır; ihtimal ki çocukların zıpzıp oyununa benzeyen diğer tesadüflerden çok başka türlüdür. Ve arkasında irsiyetin, cinsin, bin türlü bilinmez, çetrefil muayyenleri saklıdır ve biz dinlerken ürperdiğimiz bir seste veya dalgın bir hayranlıkla temaşasına koyulduğumuz bir çehrede tanımadığımız bütün bir cedler silsilesinin, asırlarca süren bir irsiyet istifasının güzellik, hasret ve rüyasını tatmin ederiz. Bunun gibi o, şüphesiz tabiatta mevcut hayat ve yenileşme iradesinin gizli bir tuzağı da olabilir. Fakat herhangi şekilde de olsa biz, istikrarı, bütün bu olan ve olurken değişen ve ademin girdabına doğru giden akıcı selden bir an dışarıya fırlamamız imkânını, zaman denen sarhoş devi saçlarından yakalayıp kendimize muti kılmamız fırsatını hep onda buluruz; ferdiyetimizi onunla idrak eder, imkânlarını onunla yoklarız.

Günlerin çamurunu bir elmas yığını haline koyan, tenin cifesini ilâhî bi şafağın aydınlığında yıkayan, ademin meyvası olan ruhu, bir ezeliyet şarabı haline getiren odur.

O, ruhun muayyeniyet kazanması için biricik nizamdır. Ve bizi ömrümüzde bir defa ve bir tek insan için ziyaret eder ve bir defa kodlandıktan sonra unutulmayan bir gül gibi bütün bir Ömrü lezzet hatırasiyla doldurur. Veyl o ânı kaçıranlara!..

Onlar, arzunun cehenneminde, şifasız bir boşluğun kırbacı altında bütün ömürlerince sürüneceklerdir. Hayat onlar için mânâsız bir seyahat, ölüm sadece bir yokluk korkusudur.

Don Juan'ın bütün eksikliği buradadır. Hayat ve ihsasların kadehini birbiri ardınca boşaltan ve daha birini bitirmeden öbürüne saldıran bu kahramanın mağrur susuzluğunu, belki de bir keyfiyet yokluğunun bir kemiyetle hiçbir zaman telâfi edilmeyeceğini anladığım için olacak, hiç kıskanmadım. O, bütün ömrünce, her boşalttığı kadehin dibinde aynı gül rengi ifritin alaycı gözleriyle karşılaşmaya mahkûmdu. Hakikaten, bütün kadınları, bütün içkileri ve bütün lezzetleri bir ömür boyunca ve birbiri ardınca tatmaktan ne çıkar? "Bu olsa olsa, bir ormanın bütün ağaçlarını teker teker tanımaya benzer." Bize bu sayışın ilâve edeceği hiçbir şey yoktur.

Böyle bir seyahat hiçbir susuzluğu teskin etmez, sadece hilkatin en cibillî âfetini, korkunç ifrit can sıkıntısını her adımda karşımıza çıkarmış olur, her adımda bir mücevher diye koşup elimize aldığımız parıltının, omuzlarımızın üstünde esen bu siyah rüzgârla bir yığın toprak haline geldiğini görürüz ve bu acı tecrübe ile ademin kapısından geçeriz. Ölmeyiz, can sıkıntısı bizi yutar.

Şüphesiz ki ihsaslar ve mukadder akıbetin yanıbaşımızda her an bulunuşu, bizi zamandan istifadeye davet eder. Fakat bu davete bu tarzda icabet, bizzat zamanı muti kılacağı yerde, onun mahkûmu olmamız demektir.

Bir kere bunu anladık mı, o zaman hakikî varlığımıza ereriz.”(Yaşadığım Gibi, 135)
Tarih
“Doğrusu istenirse, Tanzimat'tan beri yetişenlerin çoğunda hemen her hareket, gürültülü ve sessiz bir istifa, bir nevi tövbekârlık, kendi kendini inkârla sona erer. Yahut şahsiyet tam bir dargınlık içinde veya kısır bir şüphede kendisini tüketir. Fikret ile Cenab'ın akıbetleri! Bir nevi terk-i saltanata benzeyen prensip fedakârlıkları ise burada sayılamayacak kadar çoktur.”
(Yaşadığım Gibi, 38)
MimariDoğrusu istenirse Müslüman şark, hiçbir zaman, hiçbir yerde bizde olduğu kadar güzel, zevkli ve ölçülü olmadı. Yunan nisbetiyle Roma azamet ve şevketini âdeta pür rönesans bir zarafetle hiçbir mimarî bizimki kadar doyurmadı. Mistik felsefe ve din pek az yerde, hayatı çürütmeden onunla bu kadar yakından birleşmiştir. Mûsikîmizin ruh cünbüşü, eskilerin tabiriyle şevki de aynı şeydir. Taş, duvar, yaldızlı yazı, nağme ve şiirin bütün hayatın malı olduğu çok nâdir ve özlü medeniyetlerden birinin sahibiyiz.
(Yaşadığım Gibi, 172)
“Yıldızlı saçağı, oymalı pencere pervazını taşa nakletmekle, taşla yapılan tezyinatı alçı veya betona nakletmek arasında fark yoktur Böyle bir şey yapabilmek için ilk devirlerin safiyeti, hatta inşa ve tezyinat usûllerinin dinî bir hüviyet sahibi olması lâzımdı. Taşın salâbeti ister istemez başka bir nizamda bir düzenleme, süs ve çalışma isteyecekti.

İşte Tanzimat İstanbul'a devlet eliyle bu karışık anlayışı getirdi. Bunların içinde Aziz devrinin cephesi greko-romen taklidi karakollarıyla, Taksim'deki yıkılan kışlanın Endülüs usûlü kule ve pencereleri, Kuleli mektebinin Venedik sarayı tarzı dikkat edilecek noktalardır.

Böylece iç avluya veya bahçeye açılan geniş kemerli kapı yerine, iki taraflı, geniş sahanlıklı merasim merdivenini almakla, sütunu iç revak yerine cephede kullanmakla bir zevkin hudutlarından öbürüne geçmiş oluyorduk. Gerçekte ise bu zevk değişikliği İkinci Mahmud'un şahlanmış at üstünde resmini yaptırdığı gün başlar. Çünkü eski merasimde şahlanmış at yoktur, hatta hareket yoktur. Sükûn ve sükûnet vardır. Avludan divan ve sofaya geçilir, orada sakin, vakur baş eğilir. Saçak öpülür, konuşulurdu. Ferman, hutbe gibi minberden okunurdu. Şimdi ise hükümet konağının veya kışlanın önünde toplanılacak, içeriden merasim elbiseleriyle devleti temsil eden şahıs çıkacak, yüksekten kalabalığa hitap edecekti. Bu bastonun, merasim kılıcının, ayakta karşılama ve kabulün binasıydı.
Yaşadığım Gibi (s:187)
“Yeni mimarînin kudretine ve faziletlerine inananlardanım. Bugüne ait her şey benim için bir davadır; çünkü yaşadığm zamanı severim. Bugünkü mimarîye gelince, ayrı malzeme ve ayrı imkânlarla ortaya çıktığı için oradaki ihtilâlin çok esaslı olduğuna kani'im. Aynca mimarlarımızın çalışmalarını da yakından bilirim. Elbette günün bîrinde bize ait bir üslûp doğacaktır.

Fakat bu tecrübeyi tarihin malı olan bir meydanda yapmayalım. Her kadın mücevheri sever, fakat kendi kulağını kestirip yerine elmastan bir kulak veya benzeri kıymetli bir süs takmasını isteyecek kadın yoktur.”
(Yaşadığım Gibi, 201)
Estetik-Sanat-Şiir-Edebiyat-Müzik
“Dede Korkut Hikâyeleri, iki asır evvel moda olsaydı, şüphesiz Türk edebiyatı değişirdi. Fakat şimdi bir nev'i dert oldu. Herkes Korkut Ata gibi konuşmağa çalışıyor. Korkunç şey bu... 14. asrın diliyle konuşmak, beyaz beyaz, burcu burcu, kıvıl kıvıl, pırıl pırıl... Ne oluyoruz Allah aşkına... Şöyle sağlam, yerinde, yazanın okur yazar bir insan olduğundan bizi beyhude yere şüphe ettirmeyecek bir dille konuşup yazı yazmayacak mıyız?”
(Yaşadığım Gibi, 327)
Şiir diye insanlığın tanıdığı, seçtiği, ayırdığı ve unutmadığı bir şey de var dünyada... O, duruyor, gelişiyor, daima kendi eşi olan soyunu yaratıyor. Ve bu şiirin de her dile göre kaideleri ve hususiyetleri var. Mevcut olması için onları arıyor ve istiyor. Şiir dilin çiçeğidir.

Şu halde, siz kafiyeye, vezne, hattâ şekle bir zaruret gibi bakıyorsunuz.

Onlar oyunun şartlarıdır. Yani işin içinde ve esâsında mevcut şeyler. Hiç oyun oynayan çocukları seyretmediniz mi? Nasıl kaidelere riayet için kıyamet koparırlar. "Kardeşim olmadı..." diye birbirlerini yerler. Aksi takdirde kendilerini veremezler işe de onun için. Çünkü oyun oynadıklarını bilirler. Onun ciddiyetine inanmak, o zahmete katlanmak için gizli mukaveleye riayet ederler. San'at da oyun gibi içtimaî bir mukaveledir.
Yaşadığım Gibi (s:316)

“Asıl estetiğim Valery'yi tanıdıktan sonra teşekkül etti. (1928- 1930 yıllarında). Bu estetiği veya şiir anlayışını rüya kelimesi ve şuurlu çalışma fikirleri etrafında toplamak mümkündür. Yahut da musikî ve rüya. Valery'nin "Velev ki rüyalarını yazmak isteyen adam bile azami şekilde uyanık olmalıdır" cümlesini "en uyanık bir gayret ve çalışma ile dilde rüya halini kurmak" şeklinde değiştirin, benim şiir anlayışım çıkar.”
(Yaşadığım Gibi, 351)

“Türk musikîsinin son zamanlardaki talii çok gariptir; bir bakıma göre, bu musikî cemiyetimiz içinde bu derecede geniş bir yayılma devrini hiç tatmamıştır. Tanzimat'a gelinceye kadar daha ziyade hususî vasıtalarda inkişafını yapan bu musikî, bilhassa Abdülaziz devrinden itibaren kahvelere girerek yayılmış, daha sonraları gramofon ve radyo vasıtasiyle halk arasında mutlak bir inkişaf yapmıştır. Bu suretle hitap ettiği zümrenin genişlemesi ile kazandığı rağbete mukabil kendisini tutan zevk seviyesinin karışık olması ve düşüklüğü dolayısıyla mahiyetini ve asaletini gitgide kaybetmiştir.

Kendisiyle meşgul olacak, sanatkârını yetiştirecek, zevk seviyesini muayyen bir hadde tutacak bir müesseseden ve himayeden mahrum olan her san'at için bu akıbet tabiîdir.

Şimdi. İstanbul bahçelerini ve bütün memleket peyzajını zaman zaman zevksiz ve seviyesiz bir neşe veya âdeta mihaniki bir melal ile dolduran ve bir kaç mevsim her zevk sahibini rahatsız ettikten sonra yerini kendinden daha korkuncuna terkedip kaybolan o tatsız, tutsuz moda şaheserleri, onları birbiri ardınca vücuda getiren ustaları, fazla rağbet uğruna dünyanın en asıl san'at ananelerinden birini en değersiz bir seviyede devam ettiren muganni ve muganniyeleri, bestkârlanyla bu san'at, ancak ârâzındaki şiddete hayret edilebilecek bir inkırazı göstermektedir.

Nadiren yetişen bazı muvaffak eserler bu umumî manzara içinde kendilerini gösteremeden kayboluyor, üstelik imkân verilse hakikaten bir yıldız olacak saz ve ses istidattan da kendilerini feda edilmiş görüyorlar.

Halbuki Türk musikîsi böyle bir akıbete hiç de lâyık değildi. O, büyük bir cemiyetin, çok sıhhatli bir hayat aşkının ve derin, huzursuz, her an ebediyetin muammasını çözmek için sabırsızlanan bir ruhun mahsulüydü. Onu asırlar boyunca bütün bir zevk, hayatı bizden başka zaviyelerle gören, fakat her san'atın gayesi olan büyük zirveleri hedef olarak seçmiş, incelmiş, emsalsiz bir mücevher gibi yontulmuş, nadide bir zevk vücuda getirmişti. Buna rağmen böyle oldu ve bizi yapan, mazideki benliğimizi vücude getiren büyük isimler, büyük eserler ya kayboldular, veyahut da çözülmez birer bilmece haline geldiler.

Şimdi onu kendi cevherinde görmek ve tanımak istiyenler âdeta arkeolojik zahmetlerle üzerindeki tufeylî yığınını kaldırmaya, zaman ve ihmal tozunu silmeye, yani, daha doğrusu bu arzudan vazgeçmeye mahkûmdur.”
(Yaşadığım Gibi, 361)

“Her san'atın cins tarafı birbirine benzer; Fuzulî'yi, Nef'î'yi hakikaten sevip anlayan bir muasır, ondan Avrupa şiirine, Goethe'ye, Shakespeare'e çok kolay geçebilir. Behzad'ı veya şakirtlerini tanıyan elbette ki bir Watteau'ya herhangi bir resim terbiyesinden mahrum insandan daha çabuk ve zahmetsizce erişir. Dede Efendi ile beslenmiş bir ruh için ise Bach sadece bir kardeştir. Halbuki pes-zinde piyasa şarkısından bu köprü vazifesini hiçbir zaman bekleyemeyiz. Eski musikîmiz bir medeniyetin zinde tarafının mahsulü, bugünkü mahsulleri ise içinden sıyrıldığımız bir âlemin çürümüş taraflarının son filizleridir. Birisi öbürünün yerini elbette ki tutamaz.”
(Yaşadığım Gibi, 364)
Şehir
“Bazı isimler ve beyitler de yaşamış oldukları şehrin gece saatlerine öylece hâkimdirler. Şahsa ait sokak ve semt isimlerinin muhayyelemizde hakikî hüviyetini alması için gece saatlerini beklemek lâzımdır. Gündüzleyin bizim için sadece Vefa olan semt, geceleyin Şeyh Vefa Efendi olur.”
(Yaşadığım Gibi, 160)
“Bir şehirde hatıralar ve tarih yalnız kitaplarda yaşarsa, o şehir kendi zamanlarını kaybetmiş demektir. Çünkü asıl canlı hatıralar, zamanla kutsîlik kazanmış, tılsımın usta eli dokunduğu için canlanmış, ruh sahibi olmuş maddenin taşıdığı hatıralardır.”
(Yaşadığım Gibi, 197)

“Sis, ameliyesini aydınlığın üzerinde yaptığı için olsa gerek biraz da zihnin hallerine benzer. Onun için daima muhayyeleyi gıcıklar. Görüş plânlarımızı altüst eder, eşyayı değiştirir, aralarına acayip mesafeler koyar, onları tabiî halde tanımadıkları bir yalnızlıkta karşımıza çıkarır. Hülâsa, san'atın büyüsünü, yahut nizamını günlük hayatımızda kurar. Onunla karşılaşınca ister istemez bir çeşit yaratmaya mahkûm oluruz. Hangi İstanbul'lu sisli mevsim sabahlarında veya geceleri yatağında o acı düdük seslerini dinlerken az çok şâir değildir?”
(Yaşadığım Gibi, 238)

“Niçin Bursa'yı bu kadar seviyoruz? Bu sevgi hayatın dışında bir oyun mudur? Kendimize bir güzellik dini, geçmiş zaman kokulu bir âlem, çinilerden, su seslerinden, kemer ve oymalardan, eski kumaşlardan ve geçmiş modalardan, isim ve hatıralardan bir dünya yaratıp onun içinde, o yapma cennette bir takım zihnî uyuşturucular veya coşturucularla yaşadığımız zamandan uzakta sarhoş olmak mı istiyoruz?

Böyle bir şüpheyi taşıyanlar elbette yanılırlar. Ne Bursa, ne de eski zevkimiz ve san'atianmız bizim için bu cinsten bir afyon hokkası değildir. Bursa'ya zamanımızın gürültüsünden uzaklaşmak, bir hamam kubbesi çınlayışında kendimizi kaybetmek için gitmiyoruz. Eskiyi zorla san'atkârca bir rüya temini için sevenlerden değiliz.

Zaten şiir ve san'at, hiçbir zaman bu cinsten bir oymalı lâhid uykusu, yahut fildişi kule rüyası olmamıştır. Onun rüyası daima en verimli ve devamlı hareket, daima yaratıcı ve kurtarıcı hamledir. Çünkü asıl hareket dışta değil, ruhtadır. Dışarda seyrettiğimiz, bizi çabuk, beklenmedik gelişmeleriyle, kudretiyle o kadar şaşırtan, hatta zaman zaman büyüklüğüne hayran eden şey, ya bu içerdeki itişin bir aksi, iş halinde tercümesidir, yahut da onun yokluğu, o şifasız ruh fakirliği yüzündenvküçük realiteler tarafından zaptedilmenin, onlara kapanmanın, onlar üzerinde küçük ve miskin hülyalar kurmanın kendisidir.”
(Yaşadığım Gibi, 215)
DikkatZihnin hazmı konuşma ile oluyor. Biz düşüncelerimizi başkalarının dikkatinde, başkalarının kayıtsızlığında veya hiddetinde, hattâ zulmünde yaşarız.
Yaşadığım Gibi (s:274)
-Sizce dehânın miyarı nedir?

-Dikkat... İnsan dikkatidir. Dikkati nisbetinde büyüktür, kuvvetlidir. Çünkü dikkat bize, eşyanın ve kendimizin kapılarını açar.
(Yaşadığım Gibi, 319)

“Benim için san'atta, ilimde her şeyden evvel dikkat esastır. Daha büyülü kelime bilmem.”
(Yaşadığım Gibi, 331)
Eğitim-Gençlik

“Bizim orta okullarımız, liselerimiz bazı sergilerde boşuna işleyen makinalara benzer. Yani mücerrette çalışırlar. Çocuk 7 yaşında ilkokula başlar, 21'de yahut 25'de faydasızı ciddiye almak kabiliyetine göre üniversiteyi bitirir. Daha 1870'den evvel Bismarck lise mezunu proleterlerinden bahsediyordu. Biz şimdi onun bu alayının ikinci safhasında, yani devlet memuriyetinin dışında içtimaî fonksiyonu olmayan işsiz kalabalığı karşısındayız. Bu vakıa, önüne geçemezsek, yarın Türkiye'yi kökünden sarsacaktır. Bu o kadar gözle görülür bir hakikattir ki söylemekle hiçbir keramette bulunmuyorum.”
(Yaşadığım Gibi, 294)

“Gençlerimiz ihtirassız, hatta heyecansız; gençlik bir takım meselelere açılmak, onları hararetle yaşamaktır. Boşlukta ne san'at eseri, ne de fikir olur. En dışımızda görünen bilgi bile içimizde yaşayan bir azap şeklinde olmalıdır. Mektep bitirmek için mektep bitirilmez. Her genç enginde bir gemi gibi her an kendi kendisine (ben neyim) -(niçin buradayım)- (Ne yapmak istiyorum) sualini sormalıdır. Bunu yapmayan genç hiçbir zaman genç olamayacak bir ihtiyardır. Yani ölü olarak yaşamayı kendiliğinden kabul etmiş demektir.”
(Yaşadığım Gibi, 333)
Semboller : Zaman – Rüya - Gece
“Kimbilir belki de, ölümün sırrına sahip olduğu söylenen sihirbaz ay, bu yeraltı güneşi, bir mucize ile geçmiş zamanın derinliğinden bir takım gölgeleri çekecek ve güneşle yontulmuş küçük mücevher muayyeniyetlerinde ideal bir tanbur kâsesi gibi aksisadanın uyukladığı Bebek, Kanlıca, Büyükdere koyları tekrar unutulmuş saz sesleriyle dolacaktır.

Niçin olmasın? Madem ki şâir: “Velhâsıl o rüya duruyor yerli yerinde” diyor, biz de rüyalarımızın kaybolmadığına inanabiliriz. Her yalanda bir hakikat parçası vardır, derler. Arkasında insan muhayyelesinin velûd mekanizması çalışan şiirin yalanı ise daima, hakikatin kendisi olmasa bile, mutlak ve bir ebediyet için mahfuz çehresi olmuştur.”
(Yaşadığım Gibi, 161)

Gece, gece, hülyalarımızın büyük ve ebedî mimarı! Sen ebediyetin sonsuz yüzü, ölümün munis kardeşisin; onun içindir ki ruhuna sahip her insan, kendisini ancak seninle ve sende tamamlanmış bulur.

(Yaşadığım Gibi, 162)
“Aydınlığı, vuzuhu herkes gibi severim; hayatı yapan şüphesiz ki onlardır. Fakat hakikî rüyası olan her şeyde karanlığın bir hissesi vardır. Gölgesini aydınlıkta bile yanısıra gezdiren insanoğlunun yan tarafını karanlık, esrarengiz gayrişuur yapan asıl hazine, bizi kâinat dediğimiz büyük manzumeye ithal eden bağların mecmuası karışık ve mufassal benliğimiz onda saklıdır. Bunun içindir ki bilhassa sanat, karanlıktan kendini kurtaramamış, hatta nâdir olarak elde ettiği gölgesiz aydınlıklar bile bizzat vuzuhun şiddetiyle hiç olmazsa gözlerimizi kamaştırmıştır.”
(Yaşadığım Gibi, 158)
Hakikât - Realite - Gerçeklik Algısı
“Bakın Hayri Bey, ben karar verdim, beraber çalışacağız bundan sonra... Onun için anlaşmamız lazım. Realist olmak hiç hakikati olduğu gibi görmek değildir. Belki onunla en faydalı şekilde münasebetimizi tayin etmektir. Hakikati görmüşsün ne çıkar? Kendi başına hiçbir mânâsı ve kıymeti olmayan bir yığın hüküm vermekten başka neye yarar? İstediğin kadar uzatabileceğin bir eksikler ve ihtiyaçlar listesinden başka ne yapabilirsin? Bir şey değiştirir mi bu? Bilakis yolundan alıkor seni. Kötümser olursun, apışır kalırsın, ezilirsin. Hakikati olduğu gibi görmek... Yani bozguncu olmak... Evet bozgunculuk denen şey budur, bundan doğar. Siz kelimelerle zehirlenen adamsınız, onun için size eskisiniz dedim. Yeni adamın realizmi başkadır.”
(Saatleri Ayarlama Enstitüsü, 213)
-Aman beyefendi, dedim, hangi artist, hangi büyük...Arz ettim, sesi çirkin, sonra kabiliyetsiz... sonra cahil. Daha İsfahanla Mahuru, Rastla Acemaşiranı birbirinden ayıramıyor. Hayır, imkansız... Belki başka bilmediğim meziyetleri vardır. Belki, ne bileyim şahsen güzeldir, yani değildir amma, söz gelişi diyorum, güzel olur da ben farketmemiş olabilirim. Fakat o sesle musıkisi begenilsin! Buna imkan yok. Kulağı yok efendim, hiç yok. Sesleri ayıramıyor.

../..

-Güzel olamaz, dedi. Güzelden anlıyorsunuz. Hayatınızı artık biliyorum. Siz güzel kadından anlıyorsunuz. Fakat sanattan, bugünün sanatından anlamıyorsunuz. Evvela bu bir kalabalık işidir. Kalabalık neyi sever neyi sevmez? Bunu kimse bilemez. Sonra bu mesele ümitsiz bir kalabalığın işidir. Siz de bilirsiniz ki zevk denen yüksek şeyin bizim içimizde içgüdüden kolaylığa kadar giden bir yığın karşılığı vardır. Zevkten ümit kesildi mi onlara kolayca teslim oluruz. İşler karışınca zevkten ümit kesilir. Musıki denince herkes, evvela "Hangi musıki?" sualini kendisine soruyor. Bu sual bir kere soruldu musizin zevk, üslup dediğiniz şeyler yoktur artık. Sonra kulağın herkeste ayarı bozuldu. Radyo devrindeyiz. Musıkiyi nadir bir şey gibi dinlemiyoruz. O, romatizma, nezle, para sıkıntısı, harp ihtimali, çok geçimsizlik gibi günlerimizin tabii arkadaşı oldu. Bu işe bir de kalabalığı ilave edin... Hayır, ben eminim ki bahsettiğiniz hanımefendi bir kaç gün içinde yepyeni bir şöhret olarak İstanbul'u fethedebilir. Bakın! Vaziyet çok müşkül olurdu, şayet baldızınız hanımefendi batı musıkisine merak sarsaydı. Çünkü onu hakikaten yıllar boyu öğrenmek lazım.

Bir müddet yüzüme baktı. Hakikaten afallamıştım.

-Bu meselelerde herkes işin alayında... Farkında olmadan alayında. Burasını anlamıyor musunuz?

-Hangi alay? Çıldırıyorlar...

-Tabii... Hayatlarına biraz duygu, istisnai zamanlar katmak istiyorlar. Herkes kendi boşluğunu bir parça duygu ile doldurmak kendini süslemek istiyor, fakat musıkiden o kadar anlamıyorlar ki, şarkıları güfteleri için seviyorlar. Zavallı Hayri Bey, siz garip bir adamsınız. Sizin bahsettiğiniz ölçüler geçmiş zamanda kaldı. Onlar, hani şu demin söylediğiniz, ustadan ustaya mektuplardı. Şimdi artık o klasik devirde değiliz. İsfahanla Acemaşiranı birbirinden ayırmak kimsenin aklından geçmez. Siz bana söyleyin, kimi taklit ediyor?

-Meşhurların hemen hepsini... Fakat hepsini aynı sesle, aynı makamdan, aynı şekilde söylüyor...

-Demek son derece şahsi! Mesele halloldu. Orijinal ve yeni... Dikkat edin, yeni diyorum. En büyük harflerle yeni! Yeninin bulunduğu yerde başka meziyete lüzum yoktur. Şimdi seçilecek yol kaldı, Halk musıkisi mi Alaturka mı? Yoksa alafrangaya kaçan halk musıkisi mi, yahut hal musıkisine kaçan alafranga mı?... Amma bunu burada, bu masa başında pek kesip atamayız. Fakat öyle sanıyorum ki, sesin bahsettiğiniz meziyetlerine göre -Halit Ayarcı burada yüzünü buruşturdu ve parmaklarıyla çok adi bir kumaşı yokluyormuş gibi bir hareket yaptı- daha ziyade alafrangaya kaçan bazı mahalli halk türkülerinde muvaffak olacaktır... Evet öyle tahmin ediyorum. Meğer ki Türkçe tangoyu tercih etsin! Yahut bazı şarkıları...

Yüzüme dalgın dalgın baktı:

-Evet, bütün mesele burada. Siz teşebbüs fikrinden mahrumsunuz. Sonra idealistsiniz. Realiteyi görmüyorsunuz... Hulasa eski adamsınız. Yazık, çok yazık! Biraz realist olsanız bir parça, ufak bir miktarda, her şey değişirdi.
(Saatleri Ayarlama Enstitüsü, 211)

“Amma bir yanlış yapabilirdim, her şey berbat olurdu.

Bir kahkaha savurdu.

- Yapsanız ne çıkardı? Hatâ denen şey yoktur ki zaten... İyi anlayın! Farz ediniz ki hakikaten bir yanlış yaptınız! Oradan yürürüz ve doğruya çıkarız. Hata denen şey tashih etme budalalığında bulunanlar için mevcuttur. Bizim için değil... Biz onun varlığını kabul ettiğimiz andan itibaren her türlü hatanın üzerindeyiz. Hayır, Hayri Bey, hayır, yanlış yoktur ve olmaz da. Bütün mesele bir vaziyeti iyi hazırlamaktır. Ve insana itimattır.”
(Saatleri Ayarlama Enstitüsü, 324)
Ölçü – Değer
“Hayata inanmak lâzım Hayri Bey. Siz hayata değil, Acemaşirana inanıyordunuz...”
(Saatleri Ayarlama Enstitüsü, 216)

Bir sonra ele alacağımız yazarı KEMAL TAHİR olarak tespit ettik. Onu da tanımaya çalışırken buradakine benzer başlıklar altında kitaplarından iktibaslar yapmayı planlıyoruz.

21 Eylül 2011

S. Cenap Baydar

Modern Zamanlar

2011-04-25T00:39:00.000+03:00

Charlie Chaplin’in son sessiz filmi olan “Modern Times” filmi için, çekildiği 30’lu yılların teknolojisinin sunabildiği kısıtlı imkânlardan dolayı çabuk çabuk akan kareleriyle, oyuncuların belki sessiz sinemanın zorladığı bir tarz olarak başvurduğu pandomimvari abartılı hareketleriyle hafızalarımızda yer etmiş, siyah beyaz bir Şarlo komedisi diye düşünülüp geçilir. Halbuki zamanının ötesine geçmiş bir entellektüel olarak Chalie Chaplin, bizi bugün bile güldüren hareketlerini, aslında çok güçlü bir tenkidin sosu olarak kullanmıştır.

Derler ki büyük zihinler, dilin ağızdaki bir yaraya mütemadiyen gidip dokunması gibi “lîsan” mevzuu üzerinde ısrarla durularmış. Belki yirminci yüzyıl aydınları için bu sözü “lisânın” yanına “modernlik” ve “zaman” kavramlarını ilave ederek tadil etmek gerekir. Mezkûr kavramlar, hem yurdumuzda hem dünyada, kalburüstü 20. yüzyıl aydınlarını hayli meşgul etmiştir. Filmin hemen başında uzun uzun görüntülenen “duvar saati” bana, Ahmet Hamdi Tanpınar’ı, meşhur “Ne içindeyim zamanın” şiirini, unutulmaz şaheseri “Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü” ve bu eserin kahramanı “Halit Ayarcı’yı” düşündürdü.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın mezar taşına ilk iki mısraı hakkedilmiş olan şiirin ilk kıtasını hatırlayalım:

Ne içindeyim zamanın, Ne de büsbütün dışında; Yekpâre geniş bir ânın Parçalanmaz akışında.

Tanpınar, Charlie Chaplin’in filminde anlatmak istediklerini, 4 Ocak 1950’de Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “Kelimeler Arasında Elli Yıl” başlıklı yazısında, şöyle dile getiriyor:

“Yirminci asrın başı, dünyayı hakikî bir cennet yapacağa benziyordu. İlim, her va’dini tutmuştu. Hayat büyük bir emniyet içindeydi ve daha ziyade kurulmuş bir saate benziyordu. Her geçen an bir sonrakini tayin ediyor hissini veriyordu.”

O hissi veren zamanlar, o “modern” zamanlar, kuşattığı insanoğluna Firavun’lara Nemrud’lara parmak ısırttıracak bir güven sağlayarak ilahlık taslama zemini de oluşturmuştu. Herşeyin sırrı bir bir çözülüyor ve tabiat, insan ve zaman dahil herşey hergün biraz daha manipüle edilebilir hâle geliyordu. Bilim her sırrı deşifre ediyor, yeni bilim “dininin” her saniye bir salgın gibi yayıldığı dünya yüzünde, pek kısa süre sonra bilinmedik hiçbir şey kalmayacak diye düşünülüyordu.

Modern zamanların dini bilim, felsefesi pozitivizm, makbul mesleği mühendislikti. Uyumuş kalmış da uyandığı anda geç kaldığı işine yetişmek için çılgınca çırpınmaya başlamış bir kimse misali hummalı bir gelişme yarışına giren insanoğlu bu yarışta kendini ileri götürebilecek en hakîki mürşidi ilim, mutlak yardımcıyı mühendis bellemişti. Herşeyin mühendisliği olurdu; toplumun bile.

İşte Chaplin’in kendi zamanının ötesinde bir dâhi olarak, mizahın kudretiyle alıp yerden yere vurduğu modern zamanlar dininin en kayda değer rahiplerinden -yani mühendislerinden- biri olan Frederick Winslow Taylor’ı burada hatırlamak gerekir.

Frederick Winslow Taylor, Amerikalı bir makine mühendisi. 1856’da doğup 1915 yılında ölmüş. Onun için ilk endüstriyel yönetim uzmanı, sınâi verimliliği artırmak icin sistematik bir şekilde çalışan ilk kişi, bilimsel yönetimin babası, hatta endüstri mühendisliğinin kurucusudur diyenler var. Onu belki de asıl şöhretine kavuşturan, 1911 yılında yayınladığı “The Principles of Scientific Management" isimli makalesi olmuş. Bu makalesinde vazettiği prensipler Taylor ilkeleri ya da Taylorizm diye adlandırılıyor.

Bugün bile birçok insana gayet makul, hatta mutlak doğrularmış gibi gelebilecek önerileri geniş kabul gören Taylor, aslında insanı da, fabrikayı da, mahalleyi de, şehri de, ülkeyi de bir makine gibi algılama eğilimindeydi. Herkesi ve herşeyi üretimin bir ögesi olarak görüyordu. İdarecilerin aslında “makinenin” doğru şekilde çalışması için gerekeni yapan mühendis rolünü üstlenmesini bekliyordu. Nasıl bir makinede çarklardan biri nerede ve ne hızda döneceğine kendi karar veremezse işletmelerde de hiçbir konu şansa yahut kişisel tercihlere bırakılmamalıydı. İnsanların sadece kötü niyetli, tembel değil aynı zamanda aptal olduğu kabulü zamanın ruhuna hiç de aykırı olmadığı gibi genel kabul görüyordu. Bu yüzden işçilere neler yapacakları geri zekâlı birine anlatılır gibi anlatılmalı, hatta talimatnameler yazılarak en temel görevler bile izlenebilir robotik adımlara dönüştürülmeliydi. İşçilere parça başı ücret ödemesini savunan Taylor’a göre “bilimsel” hesaplamalara göre belli rakamların altına düşen işçiler cezalandırılmalı, üstüne çıkanlar ödüllendirilmeliydiler. İnsanlar bu bilimselliği o kadar uç noktalarda algılıyordu ki, bir kişinin işini yaparken gerçekleştirdiği fiziksel hareketleri etüd edilip, lüzumsuz efor ve zaman sarfetmeye sebep olanlar bulunarak elimine edilsin diyenler bile vardı. Tuvalete gidiş saatleri, sigara molaları bile regüle edilmeliydi. Bu modern zamanların saniyesi bile mühimdi ve bilimsel yönetim, saniyelerin hesabını yapmaktı.

http://www.youtube.com/watch?v=MHdmaFJ6W6M

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün” sloganını hatırlayalım şimdi:

“Ayar, saniyenin peşinden koşmaktır.”

Düşün Hayri İrdal, düşün aziz dostum bu ne sözdür? Bu ne demektir ki, iyi ayarlanmamış bir saat, bir saniyeyi bile ziyan etmez! Halbuki biz ne yapıyoruz? Bütün şehir ve memleket ne yapıyor? Ayarı bozuk saatlerimizle yarı vaktimizi kaybediyoruz. Herkes günde saat başına bir saniye kaybetse, saatte on sekiz milyon saniye kaybederiz. Günün asıl faydalı kısmını on saat addetsek, yüz seksen milyon saniye eder. Bir günde yüz seksen milyon saniye yani üç milyon dakika; bu demektir ki, günde elli bin saat kaybediliyoruz. Hesap et artık senede kaç insanın ömrü birden kaybolur. Halbuki bu on sekiz milyonun yarısının saati yoktur; ve mevcut saatlerin çoğu da işlemez. İçlerinde yarım saat, bir saat gecikenler vardır. Çıldırtıcı bir kayıp… çalışmamızdan , hayatımızdan, asıl ekonomimiz olan zamanımızdan kayıp. (Saatleri Ayarlama Enstitüsü - Sayfa 37)

Charlie Chaplin, Modern Zamanlar filminin hemen başında, ağıla sokulan koyun sürüleri misali fabrikalara sokulan işçilerin hayatlarının nasıl regüle edildiğini sinema tarihine geçen karelerde, mizahın güçlü diliyle anlatıyor:
http://www.youtube.com/watch?v=CReDRHDYhk8

Rus yazar Yevgeny Zamyatin’in, 1984’ün müellifi George Orwell’e ilham verdiği söylenen meşhur romanı “Biz” i okurken Taylor adına yapılan göndermeleri farketmiş ama göndermenin matematikteki Taylor serilerine ismini veren meşhur matematikçi Brook Taylor’a olduğunu düşünmüştüm. Fakat Taylorizm’i araştırırken asıl göndermenin burada bahsettiğim mühendis Taylor’a olduğunu anladım. “Biz” isimli romanında Zamyatin, sosyalist bir devrimin ardından 26. yüzyılda geçen distopik bir hikâye anlatır. Tabiattan ve fıtratından koparılarak mühendislik esaslarına göre dizayn edilmiş bir düzende “Biz” adı altında toplanmış insanlar artık isim bile kullanmazlar. Bilimlerin en üstünü sayılan matematikten yararlanılarak herkese isim yerine bir sayı verilmiş, totaliter bir gelecek tasavvurudur bu roman. Şimdi bu romandan bir iki alıntı yapalım:

Evet, bu Taylor sorgusuz sualsiz geçmişlerin en büyük dehasıydı. Doğru, fikirleri metodunu tüm hayata, her adıma, her günün 24 saatine yayacak noktaya kadar ilerlememişti ama yine de Kant hakkında kütüphanelerce kitaplar yazanlar, Taylor’u, o on asır sonrasını görebilen peygamberi nasıl fark edemezler? (Biz - Sayfa 26)

Şu satırlar yanılgımı anlamamı sağlayan satırlar oldu:

Aşağıda düzenli, hızlı bir ritimle, Taylor sistemine göre hareket eden, eğilen kalkan, tek dev bir makinenin manivelaları gibi dönen adamları seyrettim.(Biz - Sayfa 64)

Makinelerin, makineleşmenin bir tür ütopyaya dönüştüğü o zamanlar, ülkemizde de bu ideallerin peşinde koşanları bulmak mümkün. Nasım Hikmet’in 1923’te yazdığı meşhur şiirini hatırlamakta fayda var:

Makinalaşmak İstiyorum

trrrrum,
trrrrum,
trrrrum!
trak tiki tak!
makinalaşmak istiyorum!

beynimden, etimden, iskeletimden geliyor bu!
her dinamoyu
altıma almak için çıldırıyorum!
tükrüklü dilim bakır telleri yalıyor,
damarlarımda kovalıyor
oto-direzinler lokomotifleri!

trrrrum,
trrrrum,
trak tiki tak
makinalaşmak istiyorum!

mutlak buna bir çare bulacağım
ve ben ancak bahtiyar olacağım
karnıma bir türbin oturtup
kuyruğuma çift uskuru taktığım gün!

trrrrum
trrrrum
trak tiki tak!
makinalaşmak istiyorum!

Vahşi kapitalizmin Amerika’da acımasızca sömürdüğü insanların hikâyelerinden bahsederken, komünizmi seçen Rusya’da neler olduğu sorusu da aklımıza geliyor. Makinalaşmak arzusunu anladık da, bu hedefin peşinde koşarken insanlıktan çıkartılan işçilerin isyanlarının yankı bulduğu sosyalist dünyada durum nasıldı acaba? Azıcık merak edip araştırınca Taylor’ın dünyanın diğer siyasi kutbundaki ikiz kardeşini buluveriyoruz: Alexey Grigoryevich Stakhanov

(Resimde en önde, arkasında “brigada” denilen takımı)

Stakhanov 5 saat 45 dakika içinde çalıştığı kömür madeninde 102 ton kömür çıkartarak kotasının on dört katına çıktığı söylenen bir maden işçisi. Dışarıda sosyalist ekonomi modelinin kapitalist modelden daha üstün ve daha verimli olduğu düşüncesinin propagandasını yapmak, içeride verimliliği arttırmak için ileri sürülen bu işçi, kapitalist dünyanın da dikkatini çekmiş olacak ki, 1925 yılında yayınlanan Time dergilerinden birinin kapak konusu olmuş. Aslında Taylorizmin insanı yok sayan anlayışının sosyalist dünyada soslanıp sunulmasından başka birşey olmayan Stakhanovizm’in Sovyet propaganda makinesinin gücüyle de olsa sosyalist dünyada “işe yaraması“ oldukça ibretlik bir durum gibi görülüyor. Neticede insanlara mutluluk getirme iddiasındaki her iki ideoloji materyalist köklerinde buluşup iddiasından kopmuş görünüyor. İşin daha da enteresan yanı, hakkında kitaplar yazılan, hatta propaganda filmleri çekilen bu Sovyet süper kahramanının foyası 1985’te su yüzüne çıkarılan belgelerle ortaya çıkıyor. Anlaşılmış ki sadece sıradan bir işçi olan Stakhanov’un “rekorları altüst etmesi” kayıtlarla biraz oynanılarak mümkün olmuş.

Çağrışımlar, yansımalar...

Tüm bu anlattıklarımın günümüze yansımalarına gelince söyleyeceğim birkaç şey var... Yeni bir anayasa yapmanın arifesinde olduğumuz şu günlerde, belki de tasfiye etmek üzere olduğumuz önemli unsurlardan biri kamu idare modelimizi şekillendiren Tayloristik anlayış olacak. Her ne kadar işletme bölümlerinde artık arkaik, gayr-ı insani bir işletme modeli olarak okutuluyor olsa da Taylorizm adeta genlerimize işleyecek seviyede idari yapılanmamızda kendine yer bulmuştur. Şaşılacak olan, pozitivizmin, Taylorizmin belirleyici unsur olduğu geçtiğimiz asrın başlarında kurulan, Türkiye Cumhuriyeti’nde idari model olarak Taylorizmin benimsenmesi değil, 2011 yılında hala cari bir idari model olarak kalabilmesidir.

Bizde devlet koca bir makina gibi tasarlanmıştır, koca bir makina gibi çalıştırılmak istenir. Tüm memurlar bu dev makinenin çarklarıdır. Aslında cumhuriyetin ilk yıllarında sadece devlet mekanizmaları değil toplumun bütünü de o büyük makinanın parçaları gibi tasarlanmak istenmiştir. “İmtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış bir kitle” olmak iddiasının arkasında parti-devlet birliğini de bulabilirsiniz, valilerin ya da diyanet işleri başkanının aynı zamanda partinin il başkanı olmasını da bulabilirsiniz, tek tip siyah önlükler giydirilmiş “öğrencileri” fabrikasyon hatası olmadan tek tip düşünce sahipleri olarak mezun etmek amacıyla senelerce sürdürülen indoktrinasyonunu da bulabilirsiniz. Dikkatli gözler, halen carî olan bu anlayışın izlerini bugün bile sürebilir. Mesela devlet “aygıtının” iyi çalışması için bürokrasi içinde çarklar zaman zaman yer değiştirir. Bir bakarsınız bir emniyet müdürü vali olmuş, bir bakanlığın daire başkanı diğer bir bakanlığını genel müdür yardımcısı... Çünkü insanların çalıştıkları konu ile ilgili bilgileri, tecrübeleri devletin gözünde anlamsızdır. Hatta bu tür tecrübeler menfi puan olarak bile görülebilir. Devlet yapılacak işleri talimatlarla, kanunlarla, yönetmeliklerle belirlemiştir. Burada bürokrata düşen bir insiyatif olmamalıdır. İyi bürokrat (yahut çark) atandığı yeni kurumda (yahut takıldığı yeni motor bölgesinde) ona sunulan talimatları yerine getiren (takılmadan dönen) kimsedir.

Bugün bile askerlik yapanlar, talimatsız kımıldayamayacak bir robotu yönlendirir gibi, maddeler halinde ne yapacaklarının yazılı olduğu talimatnamelerle karşılaşırlar. Bu talimatnameleri komutanları erlere bağıra bağıra okuturlar, altına imza attırırlar. Bir örnek verirsek:

1. tüfeğin boş olması gereken zamanlarda tüfeğime şarjör takmayacağım.

2. dolu tüfekle koğuşa çıkmayacağım.

3. doldur boşalt yerinde rütbeli nezaretinde tüfeğimi boşaltacağım.

4. tüfeği boşalttıktan sonra serçe parmağımla namlu mermi yatağını kontrol edeceğim.

5. tüfeği yarım dolduruşta iken devamlı emniyette bulunduracağım.

6. emir verilmeden tam dolduruş yapmayacağım.

7. tam dolduruşta iken tüfeğimi devamlı emniyette bulunduracağım.

8. dolu tüfekle, tüfek emniyette olsa dahi şaka yapmayacağım.

9. dolu veya boş tüfeği kesinlikle arkadaşıma doğrultmayacağım, tetik düşürmeyeceğim.

10. tüfeğime boş şarjörü her takışımda mermi olup olmadığını kontrol edeceğim.

11. eğitimde tüfek ve kasatura ile şaka yapmayacağım.

12. nişancılık eğitiminde tetik düşürme eğitimi yaparken tüfeğimin namlu mermi yatağını serçe parmağımla kontrol ederek boş olup olmadığına dikkat edeceğim.

13. yukarıdaki kurallara uymayan arkadaşlarımı en yakın amirime bildireceğim.

14. morali bozuk stresli arkadaşlarımı en yakın amirime bildireceğim.

15. çıplak kablo ucu ve kopmuş tele rastladığımda kesinlikle dokunmayacağım ve en yakın amirime bildireceğim.

16. prizlere tel, çivi, kasatura ucu, harbi vb. cisimler sokmayacağım.

17. ıslak elle priz ve elektrik düğmelerine dokunmayacağım.

18. koğuşa, nöbet yerine kesinlikle elektrik sobası takmayacağım.

19. kesinlikle tüpgaz düğmeleri, tüp dedantörü ve bağlı hortumlar ile oynamayacağım.

20. sobaları emirde belirtilen saatler dışında yakmayacağım.

21. sobaları benzin, mazot, gaz vs. yanıcı ve parlayıcı maddeler ile yakmayacağım.

22. yanmış, patlamış ampülleri ilk amirlerime bildireceğim. kesinlikle kendim değiştirmeyeceğim.

23. koğuşta sigara içmeyeceğim.

24. araçlarda sigara içmeyeceğim.

25. garajda sigara içmeyeceğim.

26. araçlarda benzin ikmali yaparken ikmal yerinde sigara içmeyeceğim.

27. benzinliğe sigara ile yaklaşmayacağım.

28. yanık sigarayı görev odasına ve pencereden dışarıya atmayacağım.

29. ateşle cephaneyi yan yana ve yakınında bulundurmayacağım.

30. mermilerin tabanındaki kapsüllerle oynamayacağım.

31. terli terli su içmeyeceğim.

32. reçetesiz ilaç kullanmayacağım.

33. ecza dolabından müsaadesiz ilaç almayacağım.

34. yüzme bilsem dahi deniz, gölet veya her türlü akarsuya rütbeli personel başımda olmadan ve izinsiz girmeyeceğim.

35. hamamda arkadaşlarım ile şaka yapmayacağım.

36. kalorifer kazan dairesine inip vidalarla oynamayacağım.

37. teknik arızalı tüm cihazlara dokunmayacağım ve ilk amirime haber vereceğim.

38. kesici, delici ve küt cisim maddelerle şaka yapmayacağım.

39. her türlü psikolojik sorunumu ilk amirime bildireceğim.

40. ailevi problemlerimi ilk amirime bildireceğim.

41. parasızsam amirimden isteyeceğim.

42. araçların yanında ve altında yatmayacağım.

43. göreve çıkarken araç üstü avadanlıklarının tam olup olmadığını kontrol edeceğim.

44. araç komutansız garajdan çıkmayacağım.

45. araçların kontak anahtarlarını ve direksiyonunu kimseye vermeyeceğim.

46. aracın tonajını geçen yük ve yolcu taşımayacağım.

47. önümden giden aracı yarı kadar mesafeden takip edeceğim.

48. önümden giden aracı, karşı istikametten gelen aracın mesafesini, süratini, yol durumunu ve arkadan gelen araçların durumunu dikkate alarak geçeceğim.

49. ambulans gibi kapalı araçların içinde çalışırken uzun süreli oturmayacağım ve uyumayacağım.

50. emir verildiği takdirde emredilen kilometrenin üstünde sürat yapmayacağım.

51. mutfakta ve çamaşırhanede sorumluluğuma verilen makineleri talimatına göre kullanacağım, sorumluluğum harici malzemeleri kullanmayacağım.

52. mutfakta ve çamaşırhanede sorumluluğuma verilen makinelerin başka personel tarafından kullanılmasına müsaade etmeyeceğim.

53. mutfakta et, sebze doğrarken dikkatli olacağım ve elimde bıçak veya kesici olan aletlerle arkadaşlarımla şakalaşmayacağım.

54. et, kıyma makinasını kullandığımda et emniyet hunisini takarak, tahta ve tokmakla etleri iteceğim.

55. mutfakta kullandığım bıçak, satır vs. gibi aletlerin işi bittikten sonra yerlerine koyarak kazalara sebep olmayacağım.

56. hamamda daima kayabileceğimi düşünerek itinalı yürüyeceğim.

57. taşıyamayacağım kadar ağır ve geniş boyutlu malzeme içinde kaynar su, benzin, vs. gibi yanıcı ve akıcı maddeler bulunan taşıması tehlikeli olan kapları taşımayacağım.

58. elektrik direklerine tırmanmayacağım.

Askeriyemizde son yıllarda öne çıkan “misyonerlik” endişesi de aslında dünyaya Taylorist gözlükle bakmanın bir neticesidir. Kendini toplumun mühendisi olarak görenler için halk güdülmesi gereken bir kitledir. Talimatlarla yönetilemeyecek kalabalıklar aslında tehdittir. Maddi imkanları geniş, siyasi, kültürel etkileri fazla olan “başka toplum mühendisleri” (yani misyonerler) bu kitleyi kolayca etkileyip yönlendirebilirler. O yüzden bu dış etkenlerle mücadele etmek gerekir. Halkın bilinçlendirilmesi asla düşünülmez zira bu (onlara göre) hem zaten mümkün değildir, hem de mümkün olduğu anda kendilerine dönecek yeni bir tehdit olacaktır.

Yine devlet mekanizmalarından bir örnek olarak diyanet işlerinin uygulamalarını gösterebiliriz. Yaklaşık seksenbin camide devletin memuru olarak görev yapan imam ve müezzinler de dev makinanın şuursuz parçaları gibi görülür. Şuurlu hareketleri tehdit olarak algılanır. Namaz kıldırmak, ezan, mevlit okumak gibi standardize edilmiş fiiller dışına çıkmaları istenmez. 28 Şubat süreciyle başlayan bir uygulamayla Ankara’da Cuma namazı öncesinde vaaz bile veremez cami imamları. Onların yerine merkezde “güvenilir” bir imamın sesi, üzerinde kocaman “Aselsan” yazan elektronik aksamla cuma cemaatine dinlettirilir.

Herhalde Taylor artık heryere kolayca monte edilebilen kameraları, tamamen tarassut altına alınabilen iletişim araçlarını, parmak izi okuyucularını, retina tarayıcılarını görse çok mutlu olurdu!.. Ve tabi zamanın çok ötesine geçmiş büyük sanatçı Charlie Chaplin’de yine modern zamanlar filminin sonunda iyimserlikle cevapladığı soruyu belki tekrar sorardı: Çabalamaya gerek var mı?

Libya Müdahalesi Üzerine Kısa Bir Değerlendirme

2011-03-28T07:51:00.005+03:00

Benim şahsen bir kanaat tesis etmekte zorlandığım, itibar ettiğim çoğu kişinin de bir kanaat tesis etmekte güçlük çektiğini müşahade ettiğim Libya'ya uluslararası müdahale mevzuunda bazı kişilerin şeksiz şüphesiz kanaatini oluşturduğunu görüyorum. Sunusi'lerin torunlarını bombalayan öldüren küffara yardım edenler” gibi hamasi cümleler havalarda uçuşuyor.

Her şeyden önce biz herhangi bir bombalama eylemine yardım etmiyoruz. Denizden ülkeye sokulacak silahların geçişini engellemek üzere donanmamız tertibat alıyor. Kime, hangi taraf giderse gitsin, ülkeye sokulan silah Müslüman kanının dökülmesinde kullanılacak. Eğer başarılı olunursa, Batı’lı silah tüccarlarının suyunu akıtan ağızlarına vurulan bir tokat olacak bu.

Siyasi iktidara muhalefetin kanaatleri tesis etmede kişilere yanıltıcı bir kolaylık sağladığını düşünüyorum. “Bu adamları sevmiyorum binaenaleyh bunlar ne yapıyorsa yanlıştır” önermesi “bu adamların her yaptığı yanlış olduğu için bu adamları sevmiyorum” önermesinden daha zayıf bir önerme ve argüman. Tabi herkesin bu argümanların benzerlerini iktidarın tercihlerini genel olarak muvafık bulan kimseler için ileri sürebileceği de açık.

Dilerseniz meseleyi, bu hissî “sevip-sevmeme” zemininden daha “fikrî” bir zemine çekmeye gayret edelim. Şu lehte ve aleyhte (pro-con) argümanlar üzerinde düşünelim:

Fransız-Amerikan liderlerinin başını çektiği bir koalisyonun Müslüman bir ülkenin içişlerine böyle karışması son derece rahatsız edicidir.

Libya’da yaşanan siyasi-fikrî bir çatışmanın çok ilerisine geçmiş, Kaddafi denen piskopat zalim, halkını göz kırpmadan namlunun ucuna koymuştur. Kan dökülmektedir. Üçüncü dünya diktatörlerinin kendi halklarına reva gördüğü işkence ve katliamlarda milyonlarca kişinin öldüğü malumdur.

“Haçlı Koalisyonu’nun” insanî endişelerle bu operasyonu yaptığını düşünmek safdillik olur. Kesin kirli çıkarlar peşindedirler.

Kötü niyetler mevzuubahis olsa da orada katledilen korumasız halk için bu müdahale bir kurtuluş olabilir. Kendi hava kuvvetlerinin bombaladığı bir halk aciz vaziyettedir.

Bizim orada bulunmamız ve bu harekete destek vermemiz, ister zalimlerin safında olmak, ister onların kuklası olmak anlamında düşünüldüğünde son derece yanlıştır.

Böylesi bir NATO harekâtına razı olmadığımızı açıkça ilan ettiğimiz halde mâni de olamadığımız görülüyor. Şimdi gelinen noktada ya veryansın edip uzaktan protestolarla ve sert “notalarla” günü geçireceğiz, ya da bölgede önemli bir aktör olarak yerimizi alarak kötü niyetli “haçlı kuvvetlerinin” hareket alanını daraltmaya, yapılması muhtemel yanlışlara bizzat orada bulunarak dur demeye çalışacağız.

Nisa Suresinin 75. ayeti sanki bu tür durumlar için gelmiş gibi:

Size ne oluyor da Allah yolunda ve "Ey Rabbimiz bizi, halkı zulme sapmış şu kentten çıkar; katından bize bir dost gönder, katından bize bir yardımcı gönder!" diye yakaran mazlum ve çaresiz erkekler, kadınlar, yavrular için savaşmıyorsunuz!

Ortada kötü bir durum ve bu durumdan istifade etmek isteyen kötü niyetli insanlar var. Soru şu:

Bu kötü durumu ortadan kaldıracak ve kötü niyetlileri “elimizle” durduracak gücümüz yoksa ne yapmalıyız? Dilimizle (diplomasi yoluyla) direnmek mi yoksa sadece kabuğumuza çekilip kalbimizden buğz etmekle mi yetinmeliyiz?

Zannediyorum bu noktada tekrar hissî zemine dönülüyor. Bir grup insan, idarecilerimizi sevmedikleri ve onlara güven duymadıkları için orada olmamızın ya kötü niyet ya acziyetten kaynaklandığını düşünmek isteyecekler. İdarecilerimizin Müslüman ferasetiyle hareket etmeye gayret ettiği fikrinde olan diğer cephedekiler ise orada olmanın, şartların bizi zorladığı bir mecburiyet ve/veya stratejik bir hamle olduğunu düşünecekler.

En doğrusunu Allah bilir...

Dövüş Kulübü

2011-01-18T11:11:00.004+02:00

Gerçek bir intihar girişiminden çok, ümitsizce bir yardım çağrısının hikâyesi...

Bu yazının erkek okuyucularına bir kaç soru:

- En son ne zaman dövüştünüz?
- En son ne zaman kendinizi gerçek bir “erkek” gibi, cesur bir ‘delikanlı’ gibi hissettiniz?
- En son ne zaman bir yanlışlığa dur demek için yumruklarınızı sıkıp bir zorbanın üzerine yürüdünüz?

Cevaplarınız, “hatırlamıyorum” ya da “ne mânâsız sorular bunlar” gibi cümleler etrafında dolaşıyorsa, kendi hikâyenizden parçalar bulabileceğiniz bir filmden bahsedeceğiz.

Dövüş Kulübü 1999 yapımı bir film. Yönetmeni David Fincher olan filmde başrollerde Brad Pitt, Edward Norton ve Helena Bonham Carter rol almış. Gişede beklenen ölçüde başarılar göstermese de sinema tarihine en tartışmalı filmlerden biri olarak geçen Dövüş Kulübü, modern batı medeniyetine getirdiği şiddetli eleştirileri ile tartışılmayı, üzerinde düşünülmeyi hak eden, ilgi çekici bir film.

Genel olarak modernitenin sınırlarını belirlediği, çağdaş, batılı hayat tarzının derin bir eleştirisinin yapıldığı filmde, modern çağın ve kapitalizmin insanlara getirdiği psikolojik buhranlar, anarşizm, vandalizm, kimliksizlik, kıymetsizlik, şiddet ve pornografi gibi kavramlar üzerinde duruluyor.

Filmin, Edward Norton tarafından canlandırılan temel karakteri ve anlatıcısının bir ismi yok! Filmin önemli temalarından biri olan “kapitalizmin kişiliksizleştirdiği, kimliksizleştirdiği, sıradanlaştırdığı ve değersizleştirdiği modern insan” fikrini desteklemesi açısından bu isimsizlik oldukça anlamlı.

Aynı zamanda anlatıcı olan kahramanımız, filmin ilk saniyelerinde ağzına sokulmuş silah namlusuna bakıp “bir an için Tyler’ın kontrollü yıkım planını unutup silahın ne kadar temiz olduğunu düşündüm” diyor. Kahramanın bu sözlerinden, filmin ilerleyen dakikalarında şahit olacağımız şiddetin meşruiyeti ile ilgili vicdanî kuşkularının olduğunu anlaşılıyor. Zaten tüm film kişilik bölünmesi yaşayan bir adamın kendisiyle mücadelesi şeklinde geçiyor.

İlk sahnenin ardından, bir flash-back ile filmin hikayesine geçiyoruz. Kahramanımız sıradan Amerikalı bir vatandaş. Bir otomobil şirketinde, iyi bir işte çalışıyor, güzel bir dairede yalnız başına oturuyor. Tüm hayatı, içine doğup büyüdüğü kapitalist dünyanın görünmez baskılarıyla şekillendirilmiş. Onu sadece daha çok tüketmeye yönlendiren yaşadığı dünya, ona insan olduğunu, müstakil bir şahsiyet olduğunu hissettirmekten çok uzak. “Tıpkı birçok diğer insan gibi ben de IKEA yuva kurma dürtüsünün kölesi haline gelmiştim” diyen kahramanımız adeta IKEA kataloglarındaki mobilyaları satın almak için yaşar hale gelmiş. Adeta bağımlılık haline gelmiş bir hırsla mobilyalar aldığını anlatıyor. Her reklam kampanyasının, her pazarlama stratejisinin birinci elden muhattabı ve azad kabul etmez kölesi haline gelmiş olduğunu söylüyor. “Hangi yemek takımının kişiliğimi yansıttığını merak ediyordum” derken, satıcıların aslında onbinlerce farksız kopyasını sattıkları sanayi ürünleri hakkındaki pazarlama yalanları ile inceden inceye dalga geçiyor. Bu arada, “dürüst, çok çalışmak zorunda olan yerlilerce yapıldığı belli olsun diye mahsus hatalı üretilmiş cam tabaklardan bile almıştım” derken, kapitalizmin bir yandan insanı tüketmeye teşvik ederken, bir yandan da alttan alta vicdanları rahatsız etmesi gereken unsurları bile satış stratejisinin bir parçası yapabileceğini anlatıyor. Kahramanımızın, IKEA çağrı merkezindeki görevlinin telefondaki “lütfen bekleyin” sözlerine ölgün bir sesle “bekliyordum zaten” demesinin de sembolik bir anlamı bulunuyor. Yaşadığımız kapitalist dünya, satıcıların bizi mallarını satmak için bekleme kuyruğuna dizdiği bir dünya...

Kahramanımız ciddi bir uykusuzluk problemi yaşıyor. Gittiği doktorlar derdine bir çare bulamıyorlar. Uykusuzluk yavaş yavaş başka psikolojik sorunların başgöstermesine sebep oluyor. Zaten kişilik bölünmesi rahatsızlığının ve -dolayısıyla- Tyler Durden karakterinin ortaya çıkması da tam da bu döneme denk geliyor. Filmin ilerleyen bölümlerinde Tyler Durden’dan bahseden bir kişinin “bir akıl hastanesinde doğmuş, geceleri sadece bir saat uyuyormuş” sözleri zaten bu noktaya işaret ediyor.

Yaşadığı uyuyamama problemini aşmak için, doktorunun tavsiyesiyle “gerçekten acı çeken” insanların birbirlerine destek olmak için kurdukları grupların toplantılarına katılmaya başlayan kahramanımız, bu toplantılardan birinde tanıştığı Bob’a sarılıp doya doya ağladıktan sonra biraz rahatlıyor. Bob karakteri de oldukça sembolik bir karakter. Bob, aslında televizyon programları yapacak kadar ön plana çıkmış bir vücüt geliştirmeci. Steroidler, hormonlar kullandığı için kanser olan ve göğüsleri büyüyen Bob, kapitalizme hem özne hem nesne olarak hizmet etmiş ama yine kapitalizm tarafından her türlü şekilde kullanıldıktan sonra fırlatılıp atılmış, unutularak ölüme terkedilmiş bir zavallı.

Kahramanımızın Bob ile tanıştığı toplantı, sembolik anlamıyla filme esas teşkil eden temaya kuvvetli bir destek sağlıyor. Toplantı, kanser sebebiyle testisleri alınmış kişileri bir araya getiren bir toplantı ve “birlikte erkek kalalım” yazan bir panonun önünde yapılıyor. Artık erkekliklerinden şüphe eden ve bu fikrin yarattığı depresyonun üstünden gelmeye çalışan kişilerin toplantısının hiç de “erkekçe” bir toplantı olmadığını görüyoruz. Kendilerini inandırmak istercesine “evet biz erkeğiz, başka bir şey değiliz” diyerek birbirlerine sarılıp ağlayan erkeklerin trajik manzaraları müthiş! Derdini bir grup erkek önünde paylaşarak, hatta grubun içinde ağlayarak ve nihayet birilerine sarılarak ve sarıldığı kişinin omuzunda ağlayarak rahatlamak fikrinin hiçbir tarafının “erkekçe” olmadığı gayet aşikâr! Kahramanımızın da kapitalist düzen tarafından -tabiri caizse- “hadım edilmiş” bir kişi olması hasebiyle kendini ait hissettiği bir topluluk bulmuş olması, gerçekten incelikle işlenmiş akıllıca bir motif.

Bu sahnede dikkati çeken bir nokta da, “asgari acı, azami zevk arayışı” şeklinde formüle edilebilecek hedonist dünya görüşünün vaadettiği saadetin yerinde ancak hastalık bulan modern insanın, huzuru bilakis acıda, başkalarının dertlerini dinlemekte ve ağlamakta buluyor olması. Kahramanımız doyasıyla ağlamasının ardından “Özgürlüğü buldum. Tüm ümidi kaybetmek özgürlüktü” cümlelerini sarfederken aslında, ölüm yoluna girince tüm ümidini kaybeden insanların artık içinde yaşadıkları düzenin dayatmalarına aldırmaktan vazgeçmelerine gönderme yapıyor.

İnsanların bencilce çekildikleri dünyalarında, başka insanların varlığına, başka insanları dinlemeye ve onlara dertlerini anlatmaya duydukları karşı konulmaz ihtiyacın, ancak ölüme yaklaşırken su yüzüne çıkması da ibret alınacak bir nokta. “İnsanlar öleceğini düşününce seni gerçekten dinliyorlar yoksa sadece sıranın kendilerine gelmesini beklerlerdi” sözleri ile samimi bir dinleyici bulmanın neredeyse imkânsızlaştığı gayriinsanî, karanlık ve soğuk bir dünyanın hikâyesinin anlatıldığını anlıyoruz.

Bundan sonra filmin ana karakterlerinden Marla Singer hikâyeye dâhil oluyor. Marla, tıpkı kahramanımız gibi buhranlarına çare ararken, ölümcül hastalıklara yakalanmış insanların toplantılarını mesken tutan, ve yine tıpkı kahramanımız gibi psikolojik açıdan mahvolmuş biri. Hayatı, her an ölecekmiş gibi yaşıyor, yoğun trafiği umursamadan yola atlıyor, başkalarının umûmî çamaşırhanelerde bıraktığı giysileri çalıp satarak karnını doyuruyor.

Kahramanımızın kendisi gibi, hasta olmadığı halde o toplantılara devam eden biri - başka bir yalancı- olduğunu keşfettiği andan itibaren “derde deva” toplantıların da tüm büyüsü bozuluyor ve uykusuzluk illeti geri geliyor. Çünkü yalan ve illüzyon, nefret edilen ve onları hasta eden düzenin temel bileşenleri. Uçaklarda yer alan acil durum bilgilendirme kartlarındaki çizimlere bakarken “güvenlik illüzyonu” kelimelerini işitmemiz de aslında kahramanımızın varlığını saran her türlü illüzyona ve yalana tepkisi olarak değerlendirilebilir.

Kahramanımızın çalıştığı şirkette yaptığı vazife gereği, sürekli ülkenin değişik yerlerine uçarak seyahat ettiğini, insan hayatlarını hiçe sayarak ölümlerin bile formüllere döküldüğü mâliyet hesaplarıyla kârını maksimize etmeye çalışan bir otomotiv şirketinin elemanı olduğunu daha sonra görüyoruz. Uçuşlar esnasında kullanılan tek kullanımlık şeker, krema, tereyağı ve derken tek kullanımlık arkadaşlardan bahseden kahramanımız aslında kapitalist endüstri toplumunun fert ile ilişkisine de gönderme yapıyor. Bu düzende tüm fertleriin, müşteri olduğu esnada geçici bir anlam ve özel bir kıymet kazanıp, sonra -tekrar- anlamsızlaşan, -tekrar- bir “hiç” mesabesine inen kapitalizm nesneleri olduğu anlatılıyor belki de. Seyahatleri esnasında bir kazada ölmeyi arzulayan, ama bunu düşünürken bile sigortadan ödenecek parayı hesaplayan kahramanımız, kafası allak bullak olmuş bir “kapitalizm nesnesi” olarak karşımıza çıkıyor.

Tek kullanımlık ürünlerin ekonomi çarklarının sürekli dönmesi için ekonomistlerin bir icadı olduğu da bilinen bir gerçek. Özellikle 1950’lerden sonra yaygınlaştırılan tek kullanımlık eşyaların, insanların sahip olduklarını yenileme döngülerini, mecburi bir tempoya soktuğu söylenir. Böylece insan sürekli tüketip yeniden almak üzere programlanmış bir robota dönüştürülmeye başlanmıştır.

Çocukluk hatıralarını boyası dökülmüş yelelerinde saklayan basit, demirden bir oyuncak atın, ilk gençlik ürpertilerini dişlerinde bulabileceğiniz bir kemik tarağın, eski, rengi atmış el örgüsü bir kazağın, biraz yıpranmış olsa da işini kâmilen gören bir koltuğun, bugünün dünyasında yeri ancak çöplükler olmuştur.

Kahramanımızın hayatında, evinin havaya uçmasıyla yeni bir perde açılıyor. Polisin “arayabileceğiniz kimse var mı?” sorusu adeta cevapsız kalmaya mahkum. Bütün hayatını üzerine kurduğu mobilyaların, yanmış, paramparça olmuş kalıntılarına bakıp “Ne utanç verici: bir ev dolusu sos var ama yemek yok” diye söylenen adamın trajedisini izliyoruz. Tyler Durden karakterinin devreye tam girdiği an da bu oluyor. Tyler Durden karakteri aslında kahramanımızda olmayan ne varsa ona sahip bir karakter. Her şeyden önce kapitalist düzenin bütün zincirlerinden kurtulmuş biri. Korkusuz, gözü kara bir “delikanlı”. Filmin unutulmaz repliklerinin bazılarını bu sahnede tespit ediyoruz:

… Evet biz tüketiciyiz. Bir hayat tarzı takıntısının yan ürünleriyiz. Cinayet, suç, fakirlik. Bunlar beni ilgilendirmiyor.Benim için önemli olan magazin dergileri, 500 kanallı televizyon...iç çamaşırımda kimin adının yazdığı, Rogaine, Viagra. Olestra...

...Sonunda, sahip oldukların sana sahip oluyor...

Ve bu noktadan sonra filme adını veren “dövüş kulübünün” temellerine ilk harç atılıyor. Filmin özellikle “erkeklik” ve “delikanlılık” vurgusu çok belirgin. Modernitenin ve kapitalizmin tabiri caizse “kadınlaştırdığı” erkeklerin yumruklarını tekrar sıkıp, erkekliklerini hatırlaması ve onları bu noktaya getiren herkes ve her şeyden intikam almaları işleniyor.

Tyler Durden “hiç bir yara izine sahip olmadan ölmek istemiyorum” derken, medenilik, modernlik kisvesi altında “hanım evladı” olmaya, “kız gibi” olmaya tepkisini gösteriyor. “Biz kadınlar tarafından büyütülmüş bir erkek nesliyiz. Aradığımız cevabın, gerçekten başka bir kadın olduğundan şüpheliyim” repliği oldukça ilginç. Daha küçük bir çocukken babası tarafından terkedilen ve bir erkek rol modelinden mahrum olarak, annesi tarafından yetiştirilen bir çok Amerikalı erkeğe gönderme yapan bu cümlelerden çıkartılabilecek bazı neticeler var. Hristiyan batı medeniyetinde bilindiği üzere tanrı-baba eşleştirmesi yaygındır. Aslında babası tarafından terk edilen çocuktan bahsederken, tanrısını kaybeden, hatta tanrı tarafından mahsus terk edildiğini düşünen bir nesilden bahsedilmiş oluyor. Babanın umursamazlığından bahsederken, tanrının umursamadığı ve değer vermediği bir nesilin durumuna telmih yapılıyor. Tyler Durden’ın unutulmaz repliğini olduğu gibi buraya alıyorum:

Lanet olsun bütün bir nesil benzin pompalıyor.

Garsonluk yapıyor ya da beyaz yakalı köleler oluyorlar.

Reklamlara kanıp araba ve kıyafet kovalıyorlar.

Nefret ettiğimiz işlerde çalışıp ihtiyaç duymadığımız şeyler alıyoruz.

Bizler tarihin ortanca çocuklarıyız.

Ne bir amacımız var ne de bir yerimiz.

Ne büyük savaşı yaşadık ne de büyük buhranı.

Bizim savaşımız, ruhani bir savaş

En büyük buhranımız: hayatlarımız.

Televizyonla büyürken bir gün milyoner bir film yıldızı ya da Rock yıldızı olacağımıza inandık ama olmayacağız.

Bunu yavaş yavaş öğreniyoruz ve çok ama çok kızgınız...

Bahsedilen kızgınlık hızla büyüyen bir şiddete dönüşüyor.

Tyler Durden’ın evi ve işyeri “Kağıt Caddesi”nde. İş yerinin adı “Kağıt Caddesi Sabun Şirketi” Kağıdın, modern-kapitalist nizamın, “erkekliğini yeniden hatırlayan mağdurlarının” kolayca paramparça edebilecekleri kartondan müesseselerini işaret ettiği düşünülebilir. Sabunu ise kirleri temizlemekte kullanılan bir vasıta olarak ele alırsak, hammadesi sabun olan patlayıcıların da sistemin kirlerini “temizlemekte” kullanılması şeklinde bir mazmuna ulaşabiliriz.

Filmde bunun gibi birçok gönderme, sembolik anlatım, kelime oyunları tespit etmek mümkün. Bunlardan örnekler verecek olursak;

Sadece bir dolara bitpazarından aldığını söylediği elbise için Marla şunları söylüyor: “Birisi bu elbiseyi bir günlüğüne çok sevmiş, sonra bir köşeye atmış. Bir Noel ağacı gibi.” Bu sözlerde tüketim toplumuna, kutsalları bile tek kullanımlık metalara çeviren kapitalist sermayeye gösterilen tepkiyi bulmak mümkün.

Dövüş kulübüne ev sahipliği yapan barın sahibi Lou, Tyler Durden’ı öldüresiye dövdüğünde, Durden kendisini mahveden ve iğrenç bir hale koyan kişiye, kendi sebep olduğu kanı, iğrençliği bulaştırma tehdidiyle istediklerini elde ediyor. Aslında kendini rezil bir hale koyduğunu düşündüğü topluma, düzenin kurumlarına karşı organize ettiği saldırılar da mantıken farklı değil.

Tyler Durden, birer askere dönüştürdüğü dövüş kulübünün mensuplarına ilk görev olarak, çatılara çıkıp antenleri parçalamayı veriyor. Bu hamle yüzlerce kanallı televizyonun kölesi haline gelen modern insanı kurtarma yahut en azından uyandırma girişimi olarak değerlendirilebilir.

Marla telefonda “bu gerçek bir intihar girişimi değil, daha çok yardım çağrısı gibi bir şey” derken içimizi acıtıyor. Aslında “dövüş kulübü” fikrinin kendisi de bir intihardan çok yardım çağrısı olarak değerlendirilebilir.

Dövüş kulübünün militanlara dönüştürülen mensuplarından, siyah kıyafetler getirmeleri isteniyor. Bilindiği gibi siyah anarşistlerin rengidir.

Filmin bir yerinde anlatıcı “dövüş kulübünde biz Tyler’a inanıyorduk - (In Tyler we trusted)” diyor. Bu ifade bir doların üzerinde yazan “biz tanrıya inanıyoruz - (In God We Trust)” ifadesine yapılan bir gönderme.

Araba kazasından hemen sonra, ölümden şans eseri kurtulup yara bere içinde arabadan çıkan Tyler Durden, “az önce hayata yaklaşma tecrübesi yaşadık (We've just had a near-life experience!)” diyor. Aslında İngilizce’de sık kullanılan “ölüme yaklaşma tecrübesi (near-death experience)” kalıbı üzerinde bir kelime oyunu yapılıyor.

Tyler Durden, dövüş kulübü mensuplarına “gentlemen” diye hitap ediyor. Centilmen kelimesi, özellikle bizim lisanımızda biraz anlam kaymasına uğramış bir kelime. Bizde sadece kibar, efendi, muaşeret kurallarını iyi bilen ve tatbik eden mânâlarında kullanılan bu kelime aslında tüm bu anlamların yanısıra “erkeklik”, “delikanlılık” ve “özgürlük” anlamlarını da ifade ediyor. Mesela kelimenin yaygın kullanıma kavuştuğu yılların İngiltere’sinde centilmen kıyafetinin mütemmim cüzünün bir kılıç olduğu biliniyor. Başka bir deyişle “kılıçsız” centilmen olunmuyor.

Tyler Durden telefonda polisle konuşan kahramanımıza kendisinden “mülkümü yok ederek kendimi bulmamı sağlayan kişi” şeklinde bahsetmesini söylüyor. Mülke, mülkiyet fikrine karşı çıkış, Kropotkin, Bakunin, Proudhon ve hatta Marks gibi birçok düşünürün çeşitli seviyelerde benimsediği bir anlayış. İlk anarşist düşünür Pierre-Joseph Proudhon’un 1841’de yayınlanan “Mülkiyet nedir?” başlıklı kitabında verdiği cevap meşhurdur: “Ben, vatandaşlar, -çok iyi bildiğiniz gibi- o kelimeleri yazan adamım: mülkiyet hırsızlıktır. sözlerimi geri almıyorum, tanrı korusun. ... mülkiyet hırsızlıktır dediğimde ortaya bir ilke koymuyorum, aksine varılan bir sonucu ifade ediyorum. aradaki müthiş farkı kolaylıkla kavrayacaksınız.” Ursula K. Leguin’in Türkçe’ye “Mülksüzler” ismiyle çevirilen ve bir anarşist ütopya kurgusu olan roman da tam olarak bu teorik görüşün pratik uygulamalarının nasıl olabileceği üzerine bir denemedir.

Kahramanımız “dövüş kulübünde mesela kazanmak ya da kaybetmek değildi, meselenin kelimelerle ilgisi yoktu, histerik çığlıklar daha çok bir pentekostal kilisesi ayininde olduğu gibi anlamsız mırıldanmalardı” diyor. Pentekostal kilise, özellikle 1900’lerin sonuna doğru kıyametin kopacağın ve mesihin geleceğine inanan hristiyanlarca benimsenmiş bir dini akım. Muharref İncil’in tanrı kelamı olmadığını bilen bu insanlar anlamsız kelimeler mırıldanırlar ve bunun tanrının gerçek dili olduğunu ve ancak bazı ruhani seviyelere erişmiş kimselerin bu sözleri anlayabileceklerini söylerlermiş. Bu benzetmeyle dövüş kulübü fikrinin ardında, şuursuzca da olsa bir kurtarıcı, yahut ilahi bir hedef arayışı olduğu hissettiriliyor.

Kimliksizleştirilmiş babasını -ve tanrısını- kaybetmiş insanlar adına konuşan Tyler Durden “Tanrı’nın kızdığı kişiler olmak en kötüsü değil” derken daha kötüsünün, tanrının en ufak bir değer verip dikkate bile almadığı sıradan, kimliksiz, şahsiyetsiz, amaçsız kişiler olmak olduğunu söylemek istiyor.
Eski dostu Bob bir eylem esnasında polis kurşunu ile öldürüldüğünde onu sessizce bahçeye gömmek isteyen adamlarına şiddetle tepki gösteren, ölen kişiye insan gibi muamele edilmesini, arkadaşının isimsiz ve yok edilmesi gereken bir kanıt muamelesi görmesine razı olmayan kahramanımızın sözleri elemanlarca anlaşılamıyor. Elemanlar ölen kişinin bir tür “şehit” muamelesi görmesi gerektiğine inanıp “onun adı Robert Paulsen” cümlerini sloganlaştırarak tekrarlamaya başlıyorlar. Böylece sistem içinde kimliksizleştirilen insana en azından ölümünden sonra bir şahsiyet sahibi olma şansı veren bir anlayışa sahip olduklarını düşünüyorlar.

Filmin final sahnesi gerçekten çok etkileyici. Finalde, artık psikoljik rahatsızlığının ve ikinci kişiliğinin tamamen farkına varan kahramanımız, başlattığı yıkım projesinin, artık durdurulamayacak bir noktaya geldiğini görüyor. Bu “çılgınlığa” bir son vermek için intihar dahil her şeyi deneyen kahramanımıza filmin son karelerinde, modern putlar gibi birbiri ardına patlatılarak yıkılan gökdelenleri, kredi kartı şirketlerinin binalarını ve global ölçekte faaliyet gösteren dev şirketlerin merkezlerini seyretmekten başka yapacak bir şey kalmıyor. Modern batı medeniyetini “sıfırlamak” ve “başa döndürmek” maksadıyla birincil hedef olarak kredi kartı merkezlerinin belirlenmiş olması son derece ilginç.

Dövüş Kulübü filmi, ihtiva ettiği bir çok mesaj dikkate alınarak seyredilmesi gereken bir film. Kapitalizmin modern insanı hem manen hem maddeten sürüklediği felaketi tüm çıplaklığıyla göstermesi açısından son derece kıymetli ve ibretlik bir eser.

Salih Cenap
18 Ocak 2011

http://www.mavicadir.com/

http://www.alticizilisatirlar.net/

http://www.salihcenap.net/

Provake Edilmiş Kollektif Bir Cinnetin Sarsıcı Hikâyesi

2011-01-11T11:04:00.002+02:00

Hotel Ruanda filmi, Ruanda katliamından tam on sene sonra 2004 yılında çekildi. Katliam esnasında yaşanmış gerçek bir hadiseyi sinema diline döken bu sarsıcı film, üç dalda akademi ödüllerine aday gösterildi. Amerikan film enstitütüsünün bütün zamanların en ilham verici yüz filmi listesine aldığı film, seyreden herkes üzerinde kuvvetli tesirler bırakan bir film olarak sinema tarihine geçti.

Sinema filmlerinde tecrübeli seyirciye asıl tesir eden, alt metinler ve kullanılan semboller oluyor. Hotel Ruanda filminin batılı yapımcılarının tespit ettiği hakikatler ve bunları hem doğrudan hem de semboller vasıtasıyla anlatış biçimleri takdire şayan. Naçizane, filmde yakaladığımızı düşündüğümüz birkaç ilginç noktayı küçük yorumlar eşliğinde paylaşmak istiyoruz.

Filmin İrlanda’lı yönetmeni Terry George, sadece oryantalist bakışından kurtulup meseleyi sömürülen halklarının gözünden ele alıyor. Bununla da kalmayıp ortalama üçüncü dünya aydını kavrayışının da ötesine geçen müthiş bir kavrayışla bize kendi hikayemizi anlatıyor.

Film, batının tüm üstyapı kurumlarına neredeyse tapacak derecede hürmet ve muhabbet gösteren Ruanda’lı otel müdürü Paul Rusesabagina’nın şahsında, ortalama bir üçüncü dünya ülkesi vatandaşının hayata bakışını anlatarak başlıyor. Ceketiyle, kravatıyla, ütülü gömleğiyle, batılı “efendilerin” yaptığı gibi belli bir “puro” markasına kıymet vermesiyle batılılarla paylaştığı zemini daha genişlettiğini düşünen bir otel müdürü izliyoruz. “Stil” kelimesi öne çıkıyor. Aslında otel müdürünün övüp göklere çıkardığı “stil” batı dünyasının kabuğunda görebildiğimiz her şey. Müdürün, bir statü belirleyicisi sandığı şuursuzca bağlılığın, ülkede üst düzey askeri bürokratlar, zengin iş adamları gibi diğer ileri gelenlerce de paylaşıldığını görüyoruz.

Batılılarla temas alanı nispeten geniş olan iş adamları ve bürokratlar, “batılılıkları” ile kendi halklarının içinde müstesna bir mevki kazandıklarını düşünmekle kalmıyor, yeterince medenileşememiş vatandaşlarına kimi zaman küçümseyen, kimi zaman acıyan nazarlarla bakıyorlar. Hatta yer yer kendilerine, “vahşi vatandaşlarını ıslah etmek” gibi bir misyon dahî belirliyorlar.

Yönetmen, sömürgecilerin dünyanın değişik bölgelerinde uyguladıkları yöntemlerin ortak paydasını incelikle anlatıyor. Sömürülecek ülkede sömürgeci güçlere yardımcı olmak üzere bir azınlık grubu tespit ediliyor. Bu gruplar, bazen ideolojilerine, bazen dinlerine, olmadı mezheplerine ve nihayet -ekseriyetle- ırklarına göre seçiliyor. Azınlık teşkil eden gruplar, sömürgeci efendiler eliyle, çoğu kez de kanlı yöntemler vasıtasıyla iktidara getiriliyor. İktidarlarının hiçbir meşru temeli bulunmayan gruplar, tahtlarının biricik güvencesi gördükleri sömürgeci güçlere bir avcı köpeği sadakatiyle bağlanırken, mevcudiyetlerine tehdit olarak algıladıkları kendi halklarına zulmetmekten de geri durmuyorlar.

Mısır’dan, İran’a, Suriye’den Libya’ya kadar birçok ülkede, daha ilk bakışta derhal teşhis edilebilecek kadar klişeleşmiş bu sömürgecilik yöntemi, ne acıdır ki sömürge aydınları için her daim bir muamma (!) oluyor. Kendi halkına oryantalist gözlüklerle bakmayı hayat tarzı olarak benimsemeye gayret eden elitler, elbette baktıkları yerde hakikati deği,l hakikatin çarpıtılmış bir versiyonunu görüyorlar sadece.

Gözünü para hırsı bürümüş iş adamlarının nasıl kolayca, sömürgeci değirmenine su taşımaya başlayacakları da filmde çok güzel vurgulanıyor. Bir katliam tasarımında kendilerine biçilen rolü gayet mâhirâne oynayan iş adamları, kendi halklarının, belki anne-babalarının, belki yavrularının kanlarını dökecek, müthiş işkenceler altında tarifsiz acılarla ölmesine sebebiyet verecek silahları ülkeye ithal edebiliyor. Bu rezil ticaretin, vicdanları nasıl rahatsız etmediği, nasıl kanatmadığı da incelemeyi hak eden bir konu olarak ortaya çıkıyor.

Bugün Ruanda katliamının acı hatıralarının segilendiği müzeler var. Buralarda yukarıda bahsettiğimiz tüccarlarca Çin’den tanesi on sent gibi düşük fiyatlara alınmış palalarla kafatasları parçalanmış küçücük masum çocukların acı içinde takallüs etmiş cesetlerini görmek mümkün. O çocukların dökülen kireçle bembeyaz kesilmiş küçücük bedenleri, bu tarifsiz acılar yaşanırken korkunç cinayetlere bigâne kalan bir umursamazlık çağının, bunların olmasına müsaade eden insanlığın günahlarının tecessüm etmiş hali gibi adeta...

Umursamazlığın bir kanser gibi sardığı çağımıza bakınca Aldous Huxley’in 1931’de ortaya attığı karanlık gelecek tasavvuru gerçekleşmiş gibi görünüyor. Bu öylesine yaman bir hastalık ki adeta herkesi kuşatıyor. Filmde bu mevzuya da göndermeler var. Cevval bir batılı muhabirin, çektiği katliam fotoğraflarının batı televizyonlarında gösterilecek olmasına memnun olan, bundan bir kurtuluş ümidi yeşertmeye çalışan otel müdürüne boşuna heveslenmemesi için söylediği şu sözler gibi: “İnsanlar bu görüntüleri gördükleri zaman, aman tanrım bu korkunç diyecekler, sonra yemeklerini yemeye devam edecekler.”

Yine umursamazlığa vurgu yapılan başka ilginç bir sahne de otel müdürünün oğlunu, evinin bahçesinde kanlar içinde bulduğu, kucaklayıp evine getirdiği ve nihayet çocuğun üzerine bulaşan kanların çocuğa ait olmadığını anlayıp da rahatladığı sahne. Babası rahatlasa da yaşadığı dehşetin tesiriyle içine kapanan, dili tutulan çocuk film boyunca içimizi sızlatan bir motif oluyor. Burada da babanın rahatlaması her ne kadar insanî bir refleks gibi görünse de “onun kanı değilmiş” sözleri, başkasının kanını daha az umursamayı işaret eden sözler. “Önemli olan ailedir” sözü gibi “onun kanı değilmiş” sözünün de yanlışlığı filmin ilerleyen dakikalarında ortaya konuyor. Bu sözlerin sahibi otel müdürü, ailesinden de, kendi kanından da olmayan bine yakın insanın hayatlarını kurtarma pahasına kendi hayatını riske atıyor.

Filmin belki de en vurucu sahnesi, otel müdürünün, hayat tarzlarına hayran olduğu, ahlaklarından şüphe duymadığı, o çok güvendiği batılıların onları bir kanlı cinnetin ortasında ölüme terkedip gittiklerini öğrendikten sonra kanlı gömleğini değiştirmek için odasına gitmesiyle başlıyor. Temiz gömleklerinden birini sırtına geçirip, batılılığının simgesi kravatını bağlamaya çalışırken öyle bir an geliyor ki artık Paul sükunetini muhafaza edemiyor. Önce kravatını, sonra gömleğini parçalayarak çıkarıp atıyor. Kanlı olanın, gömleklerden biri değil de, belki gömlek giyerek ulaşmaya çalıştığı “medeniyet” olduğunu anladığı müthiş bir an bu. Filmin başrol oyuncusu Don Cheadle bu sembolik sahneyi unutulmaz bir performansla adeta hafızalarımıza kazıyor.

Otel müdürü Paul’ün, otel personeliyle ilişkileri üzerinden dikkat çekilen noktaları da tespit etmek gerekiyor. Müdür, personele otelin seviyesinin düşürülmemesi ile ilgili bir nutuk çekiyor. Dışarıda bir katliam süregiderken ve insanlar çaresizce sıkıştıkları bir çıkmazda ölümü beklerken yapılan bu anlamsız istek, müdürün aldığı batılı terbiyeyle izah edilebilir belki. Kendilerini ölüme terkeden batılılar yağmurdan zarar görmesin diye son adımlarında bile şemsiye tutmaya çalışan zenci kominin davranışı ile bu davranış bir paralellik arzediyor sanki. Dünyanın tüm geri kalmış ülkelerinin, ancak batı medeniyetin geçtiği safalardan bir bir geçerek, batının ayak izlerini takip ederek “yükseleceği” kabulü, bu ülkelerin aydınlarını “muasır medeniyetler seviyesine ulaşma” şeklinde formüle edilen bir hedefe taşıyor. “Seviyeyi yükseltme” fikri çerçevesinde yoğunlaşan gayretler, aslında her alanda düşük seviyeliliğin, ezikliğin, eksikliğin, yetersizliğin zımnen kabulü anlamını taşıyor.

Otel personelinin kendisini idareci olarak tanıması için müdür Paul’un müdürü olduğu otelin Belçika’daki sahiplerinden bir belge istemesi de, daha sonra o belgeyi yırtarak çalışanlarına mesaj vermesi de ibretlik sembollerden. Sömürgelerde idarecilerin meşruiyet problemi yaşadıklarını, yahut özellikle böylesine bir problemi yaşaması muhtemel kişilerin sömürgecilerce idareci yapıldığını yukarıda anlatmıştık. O belgeyi yırttığı andan itibaren Paul, Hôtel des Mille Collines müdür yardımcısı olmaktan, tabiî bir lider olmaya terfi etmiş oluyor. Bir yerde Paul’un ağzından dökülen “bana onlardan biri olduğumu söylemişlerdi” cümlesi kandırıldığını anlayan Paul’ün derin pişmanlığını ve acısını gözler önüne seriyor.

Filmde kızıl haç gönüllüsü Pat Archer rolünü başarıyla oynayan Cara Seymour bize Filistin’de İsrail tankları altında can veren Rachel Corrie’yi hatırlatıyor. Onun katledilen çocukları seyretmeye zorlandığını anlattığı ve bir çocuğun “ne olur beni öldürmeyin, bir daha Tutsi olmayacağım” dediğini aktardığı sahne kalbi, vicdanı olan herkesi derinden sarsıyor. İnsanın annesini, babasını, ırkını belirleyemeyeceği, bir kötü huy gibi terkedip değiştiremeyeceği hakikati havada öylece asılı dururken, hâlâ ırkçılık yapabilenlerin zavallı muhakemeleri, acınası düşünce tarzları gözler önüne seriliyor. Film seyircilerine, bir insan yavrusunu sırf filanın oğlu ya da kızı diye katledebilenlerin ancak bir tımarhanede yahut hapishanede mevcudiyetlerini sürdürmelerine izin verilebileceği gerçeğini bir kez daha hatırlatıyor.

Anlatılan “muz cumhuriyetlerinde” batı taklit edilerek kurulan uydurma düzenin, sahte devlet kurumlarının, aslında bir kandırmacadan ibaret bürokratik yapının derin bir tenkidi de filmde yerini buluyor. Hemen her türlü kanunsuzluğun rüşvet karşılığı yaptırılabildiği, parasının itibarî değeri bir anda sıfırlanabilecek bu sözüm ona “devletlerin” acınası hali bütün çıplaklığıyla sunuluyor.

Dikkatimizin çekildiği bir nokta da iç savaş kaosunda paramiliter güçlerin belirleyiciliği oluyor. En acımasız genarallerin bile savaş suçları mahkemesinde yargılanma endişesi taşıdığı bir ortamda, provake edilerek gözü dönmüş canilere döndürülmüş isimsiz gençlik çetelerinin her türlü vahşeti cezalandırılma endişesi bile taşımadan gerçekleştirebildiğini görüyoruz. Sürü psikolojisi içinde kontrolden çıkan hislerin, çete marşlarının gürültüsüyle bastırılan vicdan azabı sesinin, yanlışın, günahın, ayıbın, iğrencin, rezilin, müptezelin, kollektif bir cinnetin neticesinde normalleşmesinin insanı nasıl bir yıkıma götürdüğünü, nasıl meleklerle yarışma potansiyeli taşıyan insanı “esfel-i safilin” noktasında batırdığını müşahade ediyoruz.

Hotel Ruanda, içimizdeki insanî hislerin erozyona uğradığını hissettiğimizde tekrar tekrar seyredilebilecek bir film. Filmin yönetmeni “biz bir vahşet filmi çekmek istemedik” diyor. “İnsanlar bu filmi vahşet var, kan var diye seyretsin istemedik” diye sözlerine devam eden yönetmen, ulaşmak istediği hislerin daha derin daha ulvî, daha insanı insan yapan hisler olduğunu söylüyor. Gerçekten de kontrolden çıkmış, zulmün en karanlık anında zirveye çıkmış bir şiddetin anlatıldığı filmde işkence, katliam, tecavüz sahneleri yok. Sadece olanı biteni anlamamıza yetecek sembolik sahneler ve anlatımlar var. Bu filmi böylesine başarılı ve tesirli yapan belki biraz da bu tarafı.

Evrak Takip Sistemi (ETS) nedir? Dijital Arşiv (DA) nedir? Doküman Yönetim Sistemi (DYS) nedir? Ne değildir?

2010-10-09T13:00:00.003+03:00

Evrak Takip Sistemi (ETS) bir kuruma dışarıdan gelen ve kurumdan dışarıya gönderilen resmi yazışmaların kayıtlarının bir veritabanında saklanarak ihtiyaç halinde o dokümanlara fiziksel olarak erişmeyi kolaylaştırmak için kullanılan uygulamadır. Evrakların kendileri dijital ortamda saklanmaz sadece geliş-gönderiliş zamanı, geldiği-gittiği kurum, teslim alan-eden kişinin kim olduğu, elle verilen numarası ve fiziksel olarak hangi dosyada, hangi klasörde, hangi depoda saklandığı gibi künye bilgileri –biz buna meta data deriz- saklanır. Bunu bir kütüphane otomasyonu gibi düşünebilirsiniz. Yazılım, aradığınız kitabın hangi rafta olduğu ya da şu an mevcut olup olmadığı bilgisine erişim maksadıyla kullanılır. Kitabın kendisini –içeriğini- size ekranda göstermez. İçerikte bazı kelimeleri arama imkanı vermez.

Dijital Arşiv Sistemleri ETS’den bir adım öteye giderek indekslenen dokümanları dijital ortama aktararak saklama ve bunlara erişim imkanı veren sistemlerdir. Kağıda basılı (hard copy) belgelerin tarayıcılar vasıtasıyla taranarak elektronik ortama aktarılması esasına dayanır. Aktarılan belgeler çoğu kez, hem fiziksel hem dijital ortamda saklanır. Yani kağıt ortamı tamamen kaldırılmaz. Bunun kamilen olabilmesi için ilişkide bulunan tüm kurumların ıslak imza ile aynı hukuki geçerlilikte olan dijital imzalı elektronik dokümanlarla haberleşmesi gerekir.

Dijital İmza

Ülkemizde Dijital İmza konusunun hukuki-teknik altyapısı tam oluşmamıştır. Elektronik İmza kanunda değişmesi gereken noktalar için çalışma yapılmaktadır. Dijital imzayla bir belgeyi imzalamak o belgenin imzalandığı andan itibaren değişmediğini garanti altına almak demektir. Dijital imzayla imzalanan bir belgenin parmak izi (hash) bilgisi çıkarılır. Bu doküman içinde bir nokta bile değişse hash bilgisi bozulmuş olacağından imzası geçersiz olur. Dijital imzanın bir görevi de imzalayan kişiyi belirlemektir. Bunun için kişilerin ellerinde akıllı kartlar olmalı ve bir pin numarası girerek imzalama işlemi tamamlanmalıdır. Kanunda eksik olan konu zaman damgası konusudur. Dijital imza sertifikaları belli zaman aralıkları için verilmektedir. Belgenin imzalandığı anda imzalayan kişinin sertifikasının geçerli olması için bir zaman sertifika otoritesinin (CA) güvenilirliğini tanıdığı bir zaman sunucusundan (time server) zaman bilgisi güvenli yoldan alınmalıdır. Yani offline durumda yapılan dijital imzanın hukuki geçerliliği yoktur zira kişiler bilgisayarlarının saatini geri alarak sertifikaları expire etmiş olsa bile imzalamayı gerçekleştirebilirler. Bazı dijital imza sağlayıcıları time server sorguları için para charge ediyorlar. Yani her imza için (kuruşlar mertebesinde de olsa) ek para istiyorlar.

Elektronik imza konusunda sahanın derin bir cehaleti söz konusudur. Veritabanındaki alanların ya da canlı -on the fly- oluşturulan raporların imzalanması diye bir şey söz konusu değildir. Bir PDF’i bir Word belgesini, bir jpg resmi imzalayabilirsiniz. Yani elinizde dijital bir doküman olmalıdır.

Repository

Dijital Arşiv sistemleri çeşitli formattaki evrakı (resim ya da yazı) iki şekilde saklar. Kimisi depolama ortamı (repository) olarak Oracle gibi ilişkisel veritabanlarını, kimi de dosya sistemlerini kullanır. Bir de google gibi evrak indeksleme konusunda korkunç bir hıza ve yatay genişlemeye ihtiyaç duyan yazılım şirketlerinin kendileri için geliştirdikleri (GFS-Google File System veya NoSQL) gibi yüksel performanslı sistemler, alt yapılar vardır. Veritabanını kullanmayı tercih edenlerin sistemlerin yüksek doküman sirkülasyonu olan kurumlarda arşivlenen dosyaların sayısı hızla arttığı için ciddi performans problemleriyle karşılaştıkları bilinmektedir.

OCR (Optical Character Recognition – Optik Karakter Tanıma)

DA sistemleri dijitize edilen içeriği aranabilir halde sunmak için OCR ismi verilen teknolojiyi kullanır. Tarayıcılarda taradığımız yazıların bilgisayar için aslında manzara resminden farkı yoktur. O reim içinde yazılanların text haline getirilmesi için ek bir çabaya ihtiyaç vardır. Gelişmiş matematiksel algoritmalarla resim şeklinde taranan dosyaların içindeki harfleri tanır, kelimelere, cümlelere çevirir ve sonra indeksler. Bu özel bir uzmanlık alanıdır ve bizim yapacağımız bir iş, yazacağımız bir bileşen değildir. Bu bileşeni bu işi kendine uzmanlık alanı olarak seçen firmalardan birinden ücreti mukabili alıp kullanırız.

İndeksleme

İndeksleme işi de oldukça kompleks matematik algoritmalar gerektirir. Zira kullanıcı herhangi bir kelime içinde geçebilecek herhangi üç harfle de arama yapabilir, bir cümle ile de. Arana kelimelerin metin içinde birbirleriyle uzaklığının hesaplanması isabetli sonuçlar döndürmek için gereklidir. Örneğin “dijital arşiv” ifadesini arayan birisine döndürülen sonuçlarda dijital ve arşiv kelimelerinin ardı ardına ve en sık geçtiği dokümanlar en başta, daha seyrek geçtiği dokümanlar daha sonra, bu iki kelimenin arasında başka kelimelerin girdiği dokümanlar daha sonra, bu iki kelimenin aynı anda bulunduğu ama yakın olmadıkları dokümanlar daha sonra, bu iki ifadeden birinin geçtiği dokümanlar da en sonda getirilmelidir. Profesyonel sistemlerde aramaların çabuk cevap dönebilmesi için bu işlemler arama yapıldığı anda yapılmaz. Arka planda indeksleme motoru çalışıp her muhtemel ifade için akıllı algoritmalarla sonuçlar hazırlar. Mesela siz Google’da bir şey aradığınızda eğer o arama ilk defa yapılacak olsaydı milyarlarca dokümanın tek tek açılıp bakılması belki aylar sürerdi. Ama sorgularımıza mili saniyeler içinde cevap alıyoruz. Dijital arşiv sistemlerini kafanızda sanal kütüphaneler şeklinde canlandırabilirsiniz.

Şifreleme-Encryption

Dijital arşiv sistemlerinde arşive erişim yetki mekanizmasıyla olsa da dosyaların gerçekten arşivlendiği yerlere (mesela dosya sunucusu olan makineye) fiziksel erişim sağlayanların belgelere erişmemeleri için dosyaların şifrelenerek (encryption) saklanmaları gerekir. Böylelikle kötü niyetli bir kişi dosyalara erişse bile içeriklerine bakamayacaktır.

Doküman Yönetim Sistemleri (DYS)

DYS’ler şu ana kadar anlattıklarımız arasında en gelişmiş sistemlerdir. DA kabiliyetlerinin yanı sıra versiyon yönetimi, dinamik iş akışları, dinamik iş kuralları, raporlama, dış ERP sistemleriyle entegrasyon gibi ek özellikler sunarlar. Bu özelliklerin nerdeyse her biri için sayfalarca açıklama gerekeceğinden buraya almıyorum. Dijital Arşivi bir kargo şirketinin ana deposu gibi düşünürseniz DYS’yi bu kargo şirketinin tümü gibi düşünebilirsiniz. Hangi belge (kargo) sisteme nasıl girecek, kim karşılayacak, kim taşıyacak, nereye taşıyacak, nerede ne şekilde saklanacak, hedefine nasıl ulaştırılacak, alıcı yerinde bulunamazsa ne yapılacak, bütün bunların takibini müşteriler nasıl yapacak gibi her konu DYS’lerde düşünülmek zorundadır. Legacy sistemlerle entegrasyon da başka önemli bir husustur. Yetkilendirmeyi ya da insan kaynağının izin durumlarını mevcut ERP otomasyonu ile entegre olarak halletmek. Mevcut yapı ile bilgi alışverişi yapmak mümkün olmalıdır. Dünyada tek işi DYS yazmak olan firmalar var. Satış rakamları milyon dolarlar mertebelerinde.

Şimdi kabaca bir dijital arşiv modulünden (dikkat DYS'den değil) beklenen özellikleri listeleyelim:

Gelen-Giden Evrak Kaydı
Yetkilendirme
Tarama
Taranan Resmin Üzerinde Manipülasyon yapabilme
Yüksek boyutlu dosyaların sorunsuz transferi ve depolanması
Dosya sunucusu kullanımı
İstenen başka bir sunucunun dosya sunucusu yapılabilmesi
Dosya sunucusunda dosyaların binary olarak saklanması
Dosyaların meta taglarının kendi üstlerinde saklanması
Arşiv indeksinin dosyalar üzerinde yeniden oluşturulabilmesi
Dış bir veritabanına ihtiyaç bulunmaması
Versiyonlama
Elektronik imza
Elektronik imzalı dokümanlar için viewer
Repository ile güvenli (encrypted) iletişim
Transaction desteği – rollback imkanı
Text tabanlı dosyalarda full-text arama kabiliyeti
OCR ve indeksleme
Basit bir loglama ve log takibi mekanizması
Modül seviyesinde (iç) yetkilendirme
Versiyon yönetimi

Salih Cenap Baydar