PROUD HINDU DHARMA

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 5 (ரிஷபதேவரின் உபதேசம்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-14T03:40:00.000-08:00

ரிஷபதேவரின் உபதேசம்

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 5

ऋषभ उवाच –

न अयं देहः देह-भाजां नृ-लोके कष्टान् कामान् अर्हते विट्-भुजां ये।
तपः दिव्यं पुत्रकाः येन सत्त्वं शुद्ध्येत् यस्मात् ब्रह्म-सौख्यं तु अनन्तम् ॥ १ ॥

महत्-सेवां द्वारम् आहुः विमुक्तेः तमः-द्वारं योषितां सङ्गि-सङ्गम्।
महान्तः ते सम-चित्ताः प्रशान्ताः विमन्यवः सुहृदः साधवः ये ॥ २ ॥

ये वा मयि ईशे कृत-सौहृद-अर्थाः जनेषु देहं-भर-वार्तिकेषु।
गृहेषु जाय-आत्मज-राति-मत्सु न प्रीति-युक्ताः यावत् अर्थाः च लोके ॥ ३ ॥

नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म यत् इन्द्रिय-प्रीतयः आपृणोति।
न साधु मन्ये यत् आत्मनः अयम् असन् अपि क्लेश-दः आस्य देहः ॥ ४ ॥

पराभवः तावत् अबोध-जातः यावत् न जिज्ञासते आत्म-तत्त्वम्।
यावत् क्रियाः तावत् इदं मनः वै कर्म-आत्मकं येन शरीर-बन्धः ॥ ५ ॥

एवं मनः कर्म-वशं प्रयुङ्क्ते अविद्यया आत्मनि उपधीयमाने।
प्रीतिः न यावत् मयि वासुदेवे न मुच्यते देह-योगेन तावत् ॥ ६ ॥

यदा न पश्यति अयथा गुण-ईहां स्व-अर्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित्।
गत-स्मृतिः विन्दति तत्र तापान् आसाद्य मैथुन्यम् अगारम् अज्ञः ॥ ७ ॥

पुंसः स्त्रिया मिथुनी-भावम् एतं तयोः मिथः हृदय-ग्रन्थिम् आहुः।
अतः गृह-क्षेत्र-सुत-आप्त-वित्तैः जनस्य मोहः अयम् अहं ममेति ॥ ८ ॥

यदा मनः-हृदय-ग्रन्थिः अस्य कर्म-अनुबद्धः दृढः आश्लथेत।
तदा जनः सम्परिवर्तते अस्मात् मुक्तः परं याति अतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

हंसे गुरौ मयि भक्ति-अनुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्व-तितिक्षया च।
सर्वत्र जन्तोः व्यसन-अवगत्या जिज्ञासया तपसा ईहा-निवृत्त्या ॥ १० ॥

मत्-कर्मभिः मत्-कथया च नित्यं मत्-देव-सङ्गात् गुण-कीर्तनात् मे।
निर्वैर-साम्य-उपशमेन पुत्राः जिहासया देह-गेह-आत्म-बुद्धेः ॥ ११ ॥

अध्यात्म-योगेन विविक्त-सेवया प्राण-इन्द्रिय-आत्म-अभिजयेन साध्यक्।
सत्-श्रद्धया ब्रह्म-चर्येण शश्वत् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥

सर्वत्र मत्-भाव-विचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञान-विराजितेन।
योगेन धृति-उद्यम-सत्त्व-युक्तः लिङ्गं व्यपोहेत् कुशलः अहम्-आख्यम् ॥ १३ ॥

कर्म-आशयं हृदय-ग्रन्थि-बन्धम् अविद्यया आसादितम् अप्रमत्‍तः।
अनेन योगेन यथा-उपदेशं सम्यक् व्यपोह्य उपरमेत् योगात् ॥ १४ ॥

पुत्रान् च शिष्यान् च नृपः गुरुः वा मत्-लोक-कामः मत्-अनुग्रह-अर्थः।
इत्थं विमन्युः अनुशिष्यात् अतत्-ज्ञान् न योजयेत् कर्मसु कर्म-मूढान्।
कं योजयन् मनुजः अर्थं लभेत निपातयन् नष्ट-दृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

लोकः स्वयं श्रेयसि नष्ट-दृष्टिः यः अर्थान् समीहेत् निकाम-कामः।
अन्योन्य-वैरः सुख-लेश-हेतोः अनन्त-दुःखं च न वेद मूढः ॥ १६ ॥

कः तम् स्वयं तत्-अभिज्ञः विपश्चित् अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानम्।
दृष्ट्वा पुनः तम् सघृणः कुबुद्धिं प्रयोजयेत् उत्-पथ-गं यथा अन्धम् ॥ १७ ॥

गुरुः न सः स्यात् स्व-जनः न सः स्यात् पिता न सः स्यात् जननी न सा स्यात्।
दैवं न तत् स्यात् न पतिः च सः स्यात् न मोचयेत् यः समुपेत-मृत्युम् ॥ १८ ॥

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः।
पृष्ठे कृतः मे यत् अधर्मः आरात् अतः हि माम् ऋषभं प्राहुः आर्याः ॥ १९ ॥

तस्मात् भवन्तः हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसम् अमुं सनाभम्।
अक्लिष्ट-बुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तत्-भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठाः।

ततो मनुष्याः प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये॥ २१

देवासुरेभ्यः मघवत्-प्रधाना दक्ष-आदयः ब्रह्म-सुताः तु तेषाम्।

भवः परः सः अथ विरिञ्च-वीर्यः सः मत्-परः अहं द्विज-देव-देवः॥ २२ ॥

न ब्राह्मणैः तुलये भूतम् अन्यत् पश्यामि विप्राः किम् अतः परं तु।
यस्मिन् नृभिः प्रहुतं श्रद्धया अहम् अश्नामि कामं न तथा अग्नि-होत्रे॥ २३ ॥

धृता तनुः उशती मे पुराणी येन इह सत्त्वं परमं पवित्रम्।
शमः दमः सत्यं अनुग्रहः च तपः तितिक्षा अनुभवः च यत्र॥ २४ ॥

मत्तः अपि अनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्ग-अपवर्ग-अधिपतेः न किञ्चित्।
येषाम् किमु स्यात् इतरेण तेषाम् अकिञ्चनानां मयि भक्ति-भाजाम्॥ २५ ॥

सर्वाणि मत्-धिष्ण्यतया भवद्भिः चराणि भूतानि सुताः ध्रुवाणि।
सम्भावितव्यानि पदे पदे वः विविक्त-दृग्भिः तत् उ हार्हणं मे॥ २६ ॥

मनः-वचः-दृक्-करण-ईहितस्य साक्षात्-कृतं मे परिबर्हणं हि।
विना पुमान् येन महा-विमोहात् कृतान्त-पाशात् न विमोक्तुम् ईशेत्॥ २७ ॥

श्री-शुक उवाच

एवम् अनुशास्य आत्मजान् स्वयम् अनुशिष्टान् अपि लोक-अनुशासन-अर्थम्
महानुभावः परम-सुहृत् भगवान् ऋषभ-आदेशः

उपशम-शीलानाम् उपरत-कर्मणाम्
महा-मुनीनाम् भक्तिः–ज्ञान–वैराग्य-लक्षणम्
पारमहंस्य-धर्मम् उपशिक्षमाणः

स्व-तनय-शत-ज्येष्ठम् परम-भागवतम् भगवत्-जन-परायणम्
भरतम् धरणि-पालनाय अभिषिच्य

स्वयम् भवने एव उर्वरित-शरीर-मात्र-परिग्रहः
उन्मत्तः इव गगन-परिधानः प्रकीर्ण-केशः

आत्मनि आरोपित-आहवनीयः ब्रह्म-आवर्तात् प्रवव्राज ॥ २८ ॥

जड-अन्ध-मूक-बधिर-पिशाच-उन्मादकवत् अवधूत-वेषः
अभिभाष्यमाणः अपि जनानाम् गृहीत-मौन-व्रतः तूष्णीम् बभूव ॥ २९ ॥

तत्र तत्र पुर-ग्राम-आकर-खेट-वाट-खर्वट
शिबिर-व्रज-घोष-सार्थ-गिरि-वन-आश्रम-आदिषु

अनुपथम् अवनि-चर-अपसदैः परिभूयमानः
मक्षिकाभिः इव वन-गजः

तर्जन-ताडन-अवमेहन-ष्ठीवन-ग्राव-शकृत्-रजः
प्रक्षेप-पूति-वात-दुरुक्तैः तत् अविगणयन् एव

असत्-संस्थाने एतस्मिन् देह-उपलक्षणे
सत्-अपदेशः उभय-अनुभव-स्वरूपेण स्व-महिमा-अवस्थानेन

अस्मारोपित-अहं-मम-अभिमानत्वात् अविखण्डित-मनाः
पृथिवीम् एक-चरः परिबभ्राम ॥ ३० ॥

अति-सुकुमार-कर-चरण-उरः-स्थल
विपुल-बाहु-अंस-गल-वदन-आदि-अवयव-विन्यासः

प्रकृति-सुन्दर-स्वभाव-हास-सुमुखः
नव-नलिन-दल-आयमान-शिशिर-तार-अरुण-आयत-नयन-रुचिरः

सदृश-सुभग-कपोल-कर्ण-कण्ठ-नासः विगूढ-स्मित-वदन-मह-उत्सवेन

पुर-वनितानाम् मनसि कुसुम-शर-आसनम् उपदधानः

पराग-अवलम्बमान-कुटिल-जटिल-कपिश-केश-भूरि-भारः
अवधूत-मलिन-निज-शरीरेण ग्रह-गृहीतः इव अदृश्यत ॥ ३१ ॥

यर्हि वाव सः भगवान् लोकम् इमम् योगस्य आद्धा प्रतीपम् इव आचक्षाणः

तत्-प्रतिक्रिया-कर्म बीभत्सितम् इति व्रतम् आजगरम् आस्थितः

शयानः एव अश्नाति पिबति खादति अवमेहति हदति स्म
चेष्टमानः उच्चरित-आदि-ग्ध-उद्देशः ॥ ३२ ॥

तस्य ह यः पुरीष-सुरभि-सौगन्ध्य-वायुः तम् देशम् दश-योजनम्
समन्तात् सुरभिम् चकार ॥ ३३ ॥

एवम् गो-मृग-काक-चर्यया व्रजन् तिष्ठन् आसीनः शयानः

काक-मृग-गोचरितः पिबति खादति अवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

इति नाना-योग-चर्या-आचरणः भगवान् कैवल्य-पतिः ऋषभः

अविरत-परम-महा-आनन्द-अनुभवः आत्मनि सर्वेषाम् भूतानाम् आत्म-भूते

भगवति वासुदेवे आत्मनः अव्यवधान-अनन्त-रोदर-भावेन

सिद्ध-समस्त-अर्थ-परिपूर्णः योग-ऐश्वर्याणि
वैहायस-मनोजव-अन्तर्धान पर-काय-प्रवेश-दूर-ग्रहण-आदीनि

यदृच्छया उपगतानि न अञ्जसा नृप हृदयेन अभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

॥ इति श्रीमद्-भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
पञ्चम-स्कन्धे ऋषभदेव-अनुचरिते पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 4 (ரிஷபதேவரின் அரசாட்சி) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-14T03:15:00.000-08:00

ரிஷபதேவரின் அரசாட்சி

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 4

श्री-शुक उवाच –
अथ ह तम् उत्पत्ति-एव अभिव्यज्यमान-भगवत्-लक्षणं
साम्य-उपशम-वैराग्य-ऐश्वर्य-महा-विभूतिभिः
अनुदिनम् एधमान-अनुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणाः देवताः च
अवनि-तल-समवना-याति-तरां जगृधुः ॥ १ ॥

तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहद्-छ्लोकेन च
ओजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्य-शौर्याभ्यां च
पिता ऋषभः इति इदं नाम चकार ॥ २ ॥

तस्य हि इन्द्रः स्पर्धमानः भगवान् वर्षे न ववर्ष
तत् अवधार्य भगवान् ऋषभदेवः योग-ईश्वरः
प्रहस्य आत्म-योग-मायया स्व-वर्षम् अजनाभं नाम अभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥

नाभिः तु यथा-अभिलषितं सु-प्रजस्-त्वम् अवरुध्य
अति-प्रमोद-भर-विह्वलः गद्गद-अक्षरया गिरा
स्वैरं गृहीत-नर-लोक-सत्-धर्मं भगवन्तं पुराण-पुरुषं
माया-विलसित-मति: वत्स तात इति
सानुरागम् उपलालयन् परां निर्वृतिम् उपगतः ॥ ४ ॥

विदित-अनुरागम् आ-पुर-प्रकृति-जनपदः राजा नाभिः
आत्म-जं समय-सेतु-रक्षायाम् अभिषिच्य
ब्राह्मणेषु उपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां
प्रसन्न-निपुणेन तपसा समाधि-योगेन
नर-नारायण-आख्यं भगवन्तं वासुदेवं
उपासीनः कालेन तत्-महिमानम् अवाप ॥ ५ ॥

यस्य ह पाण्डवेय श्लोकौ उदाहरन्ति –कः नु तत् कर्म

राज-ऋषेः नाभेः अनु आचरेत् पुमान्।
अपत्यताम् अगात् यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥

ब्रह्मण्यः अन्यः कुतः नाभेः विप्राः मङ्गल-पूजिताः।
यस्य बर्हिषि यज्ञ-ईशं दर्शयामासुः ओजसा ॥ ७ ॥

अथ ह भगवान् ऋषभदेवः स्व-वर्षं कर्म-क्षेत्रम् अनुमन्यमानः
प्रदर्शित-गुरु-कुल-वासः लब्ध-वरैः गुरुभिः अनुज्ञातः
गृह-मेधिनां धर्मान् अनुशिक्षमाणः जयन्त्याम् इन्द्र-दत्तायाम्
उभय-लक्षणं कर्म समाम्नाय-आम्नातम् अभियुञ्जन्
आत्म-जानाम् आत्म-समानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥

येषां खलु महा-योगी भरतः ज्येष्ठः श्रेष्ठ-गुणः आसीत्
येन इदं वर्षं भारतं इति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥

तम् अनु कुशावर्तः इलावर्तः ब्रह्मावर्तः मलयः
केतुः भद्रसेनः इन्द्र-स्पृक् विदर्भः कीकटः
इति नव नवति प्रधानाः ॥ १० ॥

कविः हविः अन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः।
आविर्होत्रः अथ द्रुमिलः चमसः करभाजनः ॥ ११ ॥

इति भागवत-धर्म-दर्शनाः नव महा-भागवताः
तेषां सु-चरितं भगवत्-महिमा-उपबृंहितं
वसुदेव-नारद-संवादम् उपशमायनम्
उपरिष्टात् वर्णयिष्यामः ॥ १२ ॥

यवीयांसः एकाशीति: जायन्ते याः पितुः आदेश-कराः
महा-शालीनाः महा-श्रोत्रियाः यज्ञ-शीलाः
कर्म-विशुद्धाः ब्राह्मणाः बभूवुः ॥ १३ ॥

भगवान् ऋषभ-संज्ञः आत्म-तन्त्रः
स्वयं नित्य-निवृत्त-अनर्थ-परम्परः
केवल-आनन्द-अनुभवः ईश्वरः एव
विपरीत-वत् कर्माणि आरभमाणः
कालेन अनुगतं धर्मम् आचरणेन उपशिक्षयन्
अ-तद्-विदां समः उपशान्तः मैत्रः कारुणिकः
धर्म-अर्थ-यशः-प्रजा-आनन्द-अमृत-आवरोधेन
गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥

यत् यत् शीर्षणि आचरितं तत् तत् अनुवर्तते लोकः ॥ १५ ॥

यत् अपि स्व-विदितं सकल-धर्मं ब्राह्मं गुह्यं
ब्राह्मणैः दर्शित-मार्गेण साम-आदिभिः उपायैः
जनताम् अनुशशास ॥ १६ ॥

द्रव्य-देश-काल-वयः-श्रद्धा-ऋत्विक् विविध-उद्देश-उपचितैः
सर्वैः अपि क्रतुभिः यथा-उपदेशं
शत-कृत्वः इयाज ॥ १७ ॥

भगवत् ऋषभेण परिरक्ष्यमाणे एतस्मिन् वर्षे
न कश्चन पुरुषः वाञ्छति अविद्यमानम् इव
आत्मनः अन्यस्मात् कथञ्चन किमपि
कर्हिचित् अवेक्षते भर्तरि अनु-सवनं
विजृम्भित-स्नेह-अतिशयम् अन्तरेण ॥ १८ ॥

सः कदाचित् अटमानः भगवान् ऋषभः
ब्रह्मावर्त-गतः ब्रह्म-ऋषि-प्रवर-सभायां
प्रजानां निशामयन्तीनाम् आत्म-जान् अवहित-आत्मनः
प्रश्रय-प्रणय-भर-सुयन्त्रितान् अपि उपशिक्षयन् इति होवाच ॥ १९ ॥

॥ इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चम-स्कन्धे चतुर्थः अध्यायः ॥ ४ ॥

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 3 (நாபி மகாராஜன் சரித்திரம்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-14T03:03:00.000-08:00

நாபி மகாராஜன் சரித்திரம்

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 3

श्रीशुक उवाच –
नाभिः अपत्य-कामः अ-प्रजया मेरु-देव्या
भगवन्तं यज्ञ-पुरुषम् अवहित-आत्मा अयजत् ॥ १ ॥

तस्य ह वा श्रद्धया विशुद्ध-भावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्य-देश-काल
मन्त्र-ऋत्विक्-दक्षिणा-विधान-योग-उपपत्त्या दुरधिगमः अपि भगवान्
भागवत-वात्सल्यतया सुप्रतीकः आत्मानम् अपराजितं
निज-जन-अभिप्रेत-अर्थ-विधित्सया गृहीत-हृदयः
हृदयङ्गमं मनः-नयन-आनन्दन अवयव-अभिरामम् आविश्चकार ॥ २ ॥

अथ ह तम् आविष्कृत-भुज-युगल-द्वयं हिरण्मयं पुरुष-विशेषं
कपिश-कौशेय-अम्बर-धरम् उरसि विलसत् श्री-वत्स-ललामम्
दर-वर-वन-रुह-वन-माला- अच्छूर्य-अमृत-मणि-गदा-आदिभिः
उपलक्षितं स्फुट-किरण-प्रवर-मुकुट- कुण्डल-कटक-कटि-सूत्र-हार-
केयूर-नूपुर-आदि-अङ्ग-भूषण-विभूषितम् ऋत्विक्-सदस्य-गृहपतयः
अधनाः इव उत्तम-धनम् उपलभ्य स-बहु-मानम् अर्हणेन
अवनत-शीर्षाणः उपतस्थुः ॥ ३ ॥

ऋत्विजः ऊचुः –
अर्हसि मुहुः अर्हत्-तम अर्हणम् अस्माकम् अनु-पथानाम्
नमः नमः इति एतावत् सत्-उपशिक्षितम् कः अर्हति पुमान्
प्रकृति-गुण-व्यतिकर-मतिः अनीशः ईश्वरस्य परस्य
प्रकृति-पुरुषयोः अर्वाक्-तनाभिः नाम-रूप-आकृतिभिः
रूप-निरूपणम् ॥ ४ ॥

सकल-जन-निकाय-वृजिन-निरसन शिव-तम-प्रवर-गुण-गण
एक-देश-कथनात् ऋते ॥ ५ ॥

परिजन-अनुराग-विरचित शबल-संशब्द-सलिल
सित-किसलय-तुलसिका दूर्वा-अङ्कुरैः अपि सम्भृतया
स-पर्यया किल परम् परितुष्यसि ॥ ६ ॥

अथ अनया अपि न भवतः इज्ययोः उभा-र-भरया
समुचितम् अर्थम् इह उपलभामहे ॥ ७ ॥

आत्मनः एव अनु-सवनम् अञ्जसा अव्यतिरेकेण बोभूयमान
अशेष-पुरुष-अर्थ-स्वरूपस्य किन्तु नाथ आशिष् आशासानानाम्
एतत् अभि-संराधन-मात्रम् भवितुम् अर्हति ॥ ८ ॥

तद् यथा बालिशानाम् स्वयम् आत्मनः श्रेयः परम-विदुषाम्
परम-परम-पुरुष प्रकर्ष-करुणया स्व-महिमानम् च
अपवर्ग-आख्यम् उपकल्पयिष्यन् स्वयम् न अपचितः एव
इतर-वत् इह उपलक्षितः ॥ ९ ॥

अथ अयम् एव वरः हि अर्हत्-तम यर्हि बर्हिषि
राज-ऋषेः वर-द-ऋषभः भवान् निज-पुरुष-ईक्षण-विषयः आसीत् ॥ १० ॥

असङ्ग-निशित-ज्ञान-अनल विधूत-अशेष-मलानाम् भवत्-स्वभावानाम्
आत्म-आरामाणाम् मुनीनाम् अनवरत-परिगुणित-गुण-गण
परम-मङ्गल-आयन- गुण-गण-कथनः असि ॥ ११ ॥

अथ कथञ्चित् स्खलन-क्षुत्-पतन-जृम्भण दुरवस्थान-आदिषु विवशानाम् नः
स्मरणाय ज्वर-मरण-दशायाम् अपि सकल-कश्मल-निरसनानि
तव गुण-कृत-नाम-धेयानि वचन-गोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥

किञ्च अयम् राज-ऋषिः अपत्य-कामः प्रजाम् भवत्-आदृशीम् आशासानः
ईश्वरम् आशिषाम् स्वर्ग-अपवर्गयोः अपि भवन्तम् उपधावति
प्रजायाम् अर्थ-प्रत्ययः धन-दम् इव अ-धनः फली-करणम् ॥ १३ ॥

को वा इह ते अ-पराजितः अ-पराजितया मायया
अनवसित-पदव्या अनावृत-मतिः
विषय-विष-रय-अनावृत-प्रकृतिः अनुपासित-महत्-चरणः ॥ १४ ॥

यदु ह वा तव पुनः अदभ्र-कर्तरि इह समाहूतः तत्र अर्थ-धियाम्
मन्दानाम् नः तत् यत् देव-हेलनम् देव-देव अर्हसि साम्येन
सर्वान् प्रति-वोढुम् अविदुषाम् ॥ १५ ॥

श्रीशुक उवाच –
इति निगदेन अभिष्टूयमानः भगवान् अनिमिष-ऋषभः
वर्ष-धर-अभिवादित-अभिवन्दित-चरणः स-दयम् इदम् आह ॥ १६ ॥

श्रीभगवान् उवाच –
अहो बत अहम् ऋषयः भवत्-भिः अवितथ-गीर्भिः वरम् असुलभम् अभियाचितः
यत् अमुष्य आत्म-जः मया सदृशः भूयात् इति मम अहम् एव अभिरूपः
कैवल्यात् अथ अपि ब्रह्म-वादः न मृषा भवितुम् अर्हति
मम एव हि मुखम् यत् द्विज-देव-कुलम् ॥ १७ ॥

ततः आग्नीध्रिये अंश-कलया अवतारिष्यामि
आत्म-तुल्यम् अनुपलभमानः ॥ १८ ॥

श्रीशुक उवाच –
इति निशामयन्त्या मेरु-देव्याः पतिम् अभिधाय अन्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥

बर्हिषि तस्मिन् एव विष्णु-दत्तः भगवान् परम-ऋषिभिः प्रसादितः
नाभेः प्रिय-चिकीर्षया तत् अवरोध-आयने मेरु-देव्याम्
धर्मान् दर्शयितु-कामः वात-रशनानाम् श्रमणानाम् ऋषीणाम्
ऊर्ध्व-मन्थिनाम् शुक्लया तनुवा अवततार ॥ २० ॥

॥ इति श्रीमद्-भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चम-स्कन्धे नाभि-चरिते ऋषभ-अवतारः नाम तृतीयः अध्यायः ॥ ३ ॥

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 2 (ஆக்னித்ரன் சரித்திரம்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-14T02:55:00.000-08:00

ஆக்னித்ரன் சரித்திரம்

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 2

श्री-शुक उवाच –
एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तद्-अनु-शासने वर्तमानः आग्नीध्रः जम्बू-द्वीप-ओकसः प्रजाः
औरसवत् धर्म-अवेक्षमाणः पर्यगोपायत् ॥ १ ॥

सः च कदाचित् पितृ-लोक-कामः सुर-वर-वनिता-क्रीडा-अचल-द्रोण्याम्
भगवन्तं विश्व-सृजाम् पतिम् आभृत-परिचर्या-उपकरणः आत्म-एकाग्र्येण
तपस्वी आराधयाम् बभूव ॥ २ ॥

तत् उपलभ्य भगवान् आदि-पुरुषः सदसि गायन्तीम् पूर्व-चित्तिम् नाम
अप्सरसम् अभियापयाम् आस ॥ ३ ॥

सा च तत्-आश्रम-उपवनम् अति-रमणीयम् विविध-निबिड-विटपि-विटप-निकर-संश्लिष्ट
पुरट-लता-आरूढ-स्थल-विहङ्गम-मिथुनैः प्रोच्यमान-श्रुतिभिः प्रतिबोध्यमान
सलिल-कुक्कुट-कारण्डव-कलहंस-आदिभिः विचित्रम् उपकूजित
अमल-जल-आशय-कमल-आकरम् उपबभ्राम ॥ ४ ॥

तस्याः सु-ललित-गमन-पद-विन्यास गति-विलासायाः च अनु-पदम्
खण-खणायमान-रुचिर-चरण-आभरण-स्वनम्
उपाकर्ण्य नर-देव-कुमारः समाधि-योगेन आमीलीत
नयन-नलिन-मुकुल-युगलम् ईषत् विकचय्य व्यचष्ट ॥ ५ ॥

ताम् एव अविदूरे मधु-करीम् इव सुमनसः उपजिघ्रन्तीम्
दिविज-मनुज-मनः-नयन-आह्लाद-दुघैः गति-विहार-व्रीडा-विनय-अवलोक
सु-स्वर-अक्षर-अवयवैः मनसि नृणाम् कुसुम-आयुधस्य
विदधतीम् विवरम् निज-मुख-विगलित-अमृत-आसव
सहास-भाषणा-आमोद-मद-अन्ध मधुकर-निकर-उपरोधेन
द्रुत-पद-विन्यासेन वल्गु-स्पन्दन-स्तन-कलश-कबर-भार-रशनाम्
देवीं तत्-अवलोकनेन विवृत-अवसरस्य भगवतः
मकर-ध्वजस्य वशम् उपनीतः जडवत् इति होवाच ॥ ६ ॥

का त्वम् चिकीर्षसि च किम् मुनि-वर्य शैले माया असि कापि भगवत्-पर-देवतायाः।
विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृत्-आत्मनः अर्थे किम् वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ७ ॥

बाणौ इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ शान्तौ अपुङ्ख-रुचिरौ अवतितिग्म-दन्तौ।
कस्मै युयुङ्क्षसि वने विचरन् न विद्मः क्षेमाय नः जड-धियाम् तव विक्रमः अस्तु ॥ ८ ॥

शिष्याः इमे भगवतः परितः पठन्ति गायन्ति साम स-रहस्यम् अजस्रम् ईशम्।
युष्मत्-शिखा-विलुलिताः सुमनः-अभिवृष्टीः सर्वे भजन्ति ऋषि-गणाः इव वेद-शाखाः ॥ ९ ॥

वाचम् पराम् चरण-पञ्जर-तित्तिरीणाम् ब्रह्मन् अरूप-मुखराम् शृणवाम तुभ्यम्।
लब्धा कदम्ब-रुचिर-अङ्क-विटङ्क-बिम्बे यस्य अमल-आतप-परिधिः क्व च वल्कलम् ते ॥ १० ॥

किम् सम्भृतम् रुचिरयोः द्विज-शृङ्गयोः ते मध्ये कृशः वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे।
पङ्कः अरुणः सुरभिः आत्म-विषाणः ईदृक् येन आश्रमम् सुभग मे सुरभीकरोषि ॥ ११ ॥

लोकम् प्रदर्शय सुहृत्-तम तावकम् मे यत्र अति इत्थम् उरसाव् अवयवौ अपूर्वौ।
अस्मत्-विधस्य मन-उन्नयनौ बिभर्ति बहु-अद्भुतम् सरस-रस-सुधा-आदि वक्त्रे ॥ १२ ॥

का वा आत्म-वृत्तिः अदानात् हविः अङ्ग वाति विष्णोः कला अस्य निमिष-उन्मकरौ च कर्णौ।
उद्विग्न-मीन-युगलम् द्विज-पङ्क्ति-शोचिः आसन्न-भृङ्ग-निकरम् सरः इत् मुखम् ते ॥ १३ ॥

यः असौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गः दिक्षु भ्रमन् भ्रमतः एजयते अक्षिणी मे।
मुक्तम् न ते स्मरसि वक्र-जटा-वरूथम् कष्टः अनिलः हरति लम्पटः एष नीवीम् ॥ १४ ॥

रूपम् तपोधन तपः-चरताम् तपः-घ्नम् हि एतत् तु केन तपसा भवता उपलब्धम्।
चर्तुम् तपः अर्हसि मया सह मित्र मह्यम् किम् वा प्रसीदति सः वै भव-भावनः मे ॥ १५ ॥

न त्वाम् त्यजामि दयितम् द्विज-देव-दत्तम् यस्मिन् मनः दृक् अपि नः न वियाति लग्नम्।
माम् चारु-शृङ्गि अर्हसि नेतुम् अनु-व्रतम् ते चित्तम् यतः प्रतिसरन्तु शिवाः सचिव्यः ॥ १६ ॥

श्री-शुक उवाच –
इति ललना-अनुनय-अति-विशारदः ग्राम्य-वैदग्ध्यया परिभाषया
ताम् विबुध-वधूम् विबुध-मति: अधि-सभाजयाम् आस ॥ १७ ॥

सा च ततः तस्य वीर-यूथ-पतेः बुद्धि-शील-रूप-वयः-श्री-औदार्येण
पर-आक्षिप्त-मनाः तेन सह आयुत-आयुत-परिवत्सर-उपलक्षणम्
कालम् जम्बू-द्वीप-पतिना भौम-स्वर्ग-भोगान् बुभुजे ॥ १८ ॥

तस्याम् उ ह वा आत्म-जान् सः राज-वरः आग्नीध्रः
नाभि-किम्पुरुष-हरि-वर्ष-इलावृत रम्यक-हिरण्मय-कुरु-भद्र
श्वेतकेतु-माल-संज्ञान् नव पुत्रान् अजनयत् ॥ १९ ॥

सा सूत्वा अथ सुतान् नवान् अनुवत्सरम् गृहे एव अपहाय
पूर्व-चित्तिः भूयः एव अजम् देवम् उपतस्थे ॥ २० ॥

आग्नीध्र-सुताः ते मातुः अनुग्रहात् औत्पत्तिकेन एव संहनन-बल-उपेताः
पित्रा विभक्ताः आत्म-तुल्य-नामानि यथा-भागं जम्बू-द्वीप-वर्षाणि बुभुजुः ॥ २१ ॥

आग्नीध्रः राजा अत्रप्तः कामानाम् अप्सरसम् एव अनुदिनम् अधिमन्यमानः
तस्याः स-लोकतां श्रुतिभिः अवारुन्ध यत्र पितरः मादयन्ते ॥ २२ ॥

सम्परेते पितरि नव भ्रातरः मेरु-दुहितॄः मेरु-देवीं प्रति-रूपाम् उग्र-दंष्ट्रीं

लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देव-वीतिम् इति संज्ञाः नव उदवहन् ॥ २३ ॥

॥ इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चम-स्कन्धे आग्नीध्र-वर्णनं नाम द्वितीयः अध्यायः ॥ २ ॥

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 1 (ப்ரியவ்ரத சரித்திரம்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-14T01:34:00.000-08:00

ப்ரியவ்ரத சரித்திரம்

ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 1

राजा उवाच —

प्रिय-व्रतः भागवत आत्म-आरामः कथम् मुने ।
गृहे अरमत यत्-मूलः कर्म-बन्धः परा-भवः ॥ १ ॥

न नूनम् मुक्त-सङ्गानाम् तादृशानाम् द्विज-ऋषभ ।
गृहेषु अभिनिवेशः अयम् पुंसाम् भवितुम् अर्हति ॥ २ ॥

महताम् खलु विप्र-ऋषे उत्तम-श्लोक-पादयोः ।
छाया-निर्वृत-चित्तानाम् न कुटुम्बे स्पृहा-मतिः ॥ ३ ॥

संशयः अयम् महान् ब्रह्मन् दारा-आगार-सुत-आदिषु ।
सक्तस्य यत् सिद्धिः अभूत् कृष्णे च मतिः अच्युता ॥ ४ ॥

श्री-शुक उवाच —

बाढम् उक्तम् भगवत उत्तम-श्लोकस्य श्रीमत्-चरण-अरविन्द-मकरन्द-रस आवेशित-चेतसः
भागवत-परमहंस-दयित-कथाम् किञ्चित् अन्तराय-विहताम् स्वाम् शिव-तमाम् पदवीम्
न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥

यर्हि वाव ह राजन् सः राज-पुत्रः प्रिय-व्रतः परम-भागवतः नारदस्य चरण-उपसेवया
अञ्जसा अवगत-परम-अर्थ-सतत्त्वः ब्रह्म-सत्रेण दीक्षिष्यमाणः अवनि-तल-परिपालनाय
आम्नात-प्रवर-गुण-गण-एकान्त-भाजनतया स्व-पित्रा उपामन्त्रितः
भगवति वासुदेव एव अव्यवधान-समाधि-योगेन समावेशित
सकल-कारक-क्रिया-कलापः न एव अभ्यनन्दत्
यद्यपि तत् अप्रत्याम्नातव्यम् तत् अधिकरणे
आत्मनः अन्यस्मात् असतः अपि परा-भवम् अन्वीक्षमाणः ॥ ६ ॥

अथ ह भगवान् आदि-देवः एतस्य गुण-विसर्गस्य
परिबृंहण-अनुध्यान व्यवसित-सकल-जगत्-अभिप्रायः
आत्म-योनिः अखिल-निगम-निज-गण-परिवेष्टितः
स्व-भवनात् अवततार ॥ ७ ॥

सः तत्र तत्र गगन-तले उडु-पतिः इव
विमान-आवलिभिः अनुपथम्
अमर-परिवृढैः अभिपूज्यमानः पथि पथि च वरूथ-शः
सिद्ध-गन्धर्व-साध्य-चारण-मुनि-गणैः उपगीयमानः
गन्ध-मादन-द्रोणीम् अवभासयन् उपससर्प ॥ ८ ॥

तत्र ह वा एनम् देव-ऋषिः हंस-यानेन पितरम् भगवन्तम्
हिरण्य-गर्भम् उपलभमानः सहसा एव उत्थाय
अर्हणेन सह पिता-पुत्राभ्याम् अवहित-अञ्जलिः उपतस्थे ॥ ९ ॥

भगवान् अपि भारत तत्-उपनीत-अर्हणः सूक्त-वाकेन
अति-तराम् उदित गुण-गण-अवतार-सुजयः
प्रिय-व्रतम् आदि-पुरुषः तम् स-दय-हास-अवलोकः इति ह उवाच ॥ १० ॥

श्री-भगवान् उवाच —

निबोध तात एतत् ऋतम् ब्रवीमि
मा असूयितुम् देवम् अर्हसि अप्रमेयम् ।
वयम् भवः ते ततः एषः महा-ऋषिः
वहाम सर्वे विवशाः यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥

न तस्य कश्चित् तपसा विद्यया वा
न योग-वीर्येण मनीषया वा ।
न एव अर्थ-धर्मैः परतः स्वतः वा
कृतम् विहन्तुम् तनु-भृत् विभूयात् ॥ १२ ॥

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुम्
शोकाय मोहाय सदा भयाय ।
सुखाय दुःखाय च देह-योगम्
अव्यक्त-दिष्टम् जनता अङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥

यत् वाचि तन्त्याम् गुण-कर्म-दामभिः सु-दुस्तरैः वत्स वयम् सु-योजिताः ।
सर्वे वहामः बलिम् ईश्वराय प्रोताः नसीव द्वि-पदे चतुष्-पदः ॥ १४ ॥

ईश-अभिसृष्टम् हि अवरुन्ध्महे अङ्ग दुःखम् सुखम् वा गुण-कर्म-सङ्गात् ।
आस्थाय तत् तत् यत् अयुङ्क्त नाथः चक्षुष्मत्-अन्धाः इव नीयमानाः ॥ १५ ॥

मुक्तः अपि तावत् बिभृयात् स्व-देहम् आरब्धम् अश्नन् अभिमान-शून्यः ।
यथा अनुभूतम् प्रति-यात-निद्रः किम् तु अन्य-देहाय गुणान् न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥

भयम् प्रमत्तस्य वनेषु अपि स्यात् यतः सः आस्ते सह षट्-सपत्नः ।
जित-इन्द्रियस्य आत्म-रतेः बुधस्य गृह-आश्रमः किम् नु करोति अवद्यम् ॥ १७ ॥

यः षट्-सपत्नान् विजिगीषमाणः गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् ।
अत्येति दुर्ग-आश्रितः ऊर्जित-अरीन् क्षीणेषु कामम् विचरेत् विपश्चित् ॥ १८ ॥

त्वम् तु अब्ज-नाभ-अङ्घ्रि-सरोज-कोश दुर्ग-आश्रितः निर्जित-षट्-सपत्नः ।
भुङ्क्ष्व इह भोगान् पुरुष-अतिदिष्टान् विमुक्त-सङ्गः प्रकृतिम् भजस्व ॥ १९ ॥

श्री-शुक उवाच —

इति समभिहितः महा-भागवतः भगवतः त्रि-भुवन-गुरोः अनुशासनम्
आत्मनः लघुतया अवनत-शिरोधरः बाढम् इति स-बहुमानम् उवाह ॥ २० ॥

भगवान् अपि मनुना यथा-वत् उपकल्पित-अपचितिः
प्रिय-व्रत-नारदयोः अविषमम् अभि-समीक्षमाणयोः
आत्म-समवस्थानम् अवाक्-मनसम्
क्षयम् अव्यवहृतम् प्रवर्तयन् अगमत् ॥ २१ ॥

मनुः अपि परेण एवम् प्रतिसन्धित-मनोरथः
सुर-ऋषि-वर-अनुमतेन आत्मजम्
अखिल-धरा-मण्डल-स्थिति-गुप्तये आस्थाप्य
स्वयम् अति-विषम-विषय-विष-जल-आशय-आशायाः उपरराम ॥ २२ ॥

इति ह वा सः जगती-पतिः ईश्वर-इच्छया अधि-निवेशित-कर्म-अधिकारः
अखिल-जगत्-बन्ध-ध्वंसन-पर-अनुभावस्य भगवतः आदि-पुरुषस्य
अङ्घ्रि-युगल-अनवरत-ध्यान-अनुभावेन परिरन्धित-कषाय-आशयः
अवदातः अपि मानव-वर्धनः मही-तलम् अनुशशास ॥ २३ ॥

अथ च दुहितरम् प्रजापतेः विश्व-कर्मणः उपयेमे बर्हिष्मतीम् नाम
तस्याम् उ ह वा आत्मजान् आत्म-समान-शील-गुण-कर्म-रूप-वीर्य-उदारान्
दश भावयाम् बभूव कन्याम् च यवीयसीम् ऊर्जस्वतीम् नाम ॥ २४ ॥

आग्नीध्र-इध्मजिह्व-यज्ञबाहु-महावीर- हिरण्यरेतस्-घृतपृष्ठ-सवन-मेधातिथि-
वीतिहोत्र-कवयः इति सर्वे एव अग्नि-नामानः ॥ २५ ॥

एतेषाम् कविः-महावीरः-सवनः इति त्रयः आसन् ऊर्ध्व-रेतसः
ते आत्म-विद्यायाम् अर्भ-भावात् आरभ्य कृत-परिचयाः
पारमहंस्यम् एव आश्रमम् अभजन् ॥ २६ ॥

तस्मिन् उ ह वा उपशम-शीलाः परम-ऋषयः सकल-जीव-निकाय-आवासस्य
भगवतः वासुदेवस्य भीतानाम् शरण-भूतस्य
श्री-मत्-चरण-अरविन्द-अविरत-स्मरण-अविगलित
परम-भक्ति-योग-अनुभावेन परिभावित-अन्तः-हृदय-अधिगते भगवति
सर्वेषाम् भूतानाम् आत्म-भूते प्रत्यक्-आत्मनि एव
आत्मनः तादात्म्य-अविशेषेण समीयुः ॥ २७ ॥

अन्यस्याम् अपि जायायाम् त्रयः पुत्राः आसन्
उत्तमः तामसः रैवत इति मनु-अन्तर-अधिपतयः ॥ २८ ॥

एवम् उपशम-आयनेषु स्व-तनयेषु अथ जगती-पतिः
जगती-अर्बुदानि एकादश परिवत्सराणाम्
अव्याहत-अखिल-पुरुष-कार-सार-सम्भृत
दोः-दण्ड-युगल-आपीडित-मौर्वी-गुण
स्तनित-विरमित-धर्म-प्रतिपक्षः बर्हिष्मत्याः च
अनुदिन-एधमान-प्रमोद-प्रसरण यौषित्-अव्रीडा-प्रमुषित
हास-अवलोक-रुचिर-क्ष्वेल्य-आदिभिः पराभूयमान-विवेकः
इव अनवबुध्यमानः इव महामनाः बुभुजे ॥ २९ ॥

यावत् अवभासयति सुर-गिरिम् अनु-परिक्रामन् भगवान् आदित्यः
वसुधा-तलम् अर्धेन एव प्रतपति अर्धेन अवच्छादयति
तदा हि भगवत्-उपासना-उपचित अति-पुरुष-प्रभावः
तत् अनभिनन्दन् सम-जवेन रथेन ज्योति-मयेन
रजनीम् अपि दिनम् करिष्यामि इति सप्त-कृत्वः तरणिम् अनु-पर्यक्रामत्
द्वितीयः इव पतङ्गः ॥ ३० ॥

ये वा उ ह तत्-रथ-चरण-नेमि-कृत-परिखाताः ते सप्त सिन्धवः आसन्
यतः एव कृताः सप्त भुवः द्वीपाः ॥ ३१ ॥

जम्बू-प्लक्ष-शाल्मलि-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्कर-संज्ञाः
तेषाम् परिमाणम् पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् उत्तरः उत्तरः
यथा-सङ्ख्यम् द्वि-गुण-मानेन बहिः समन्ततः उपकॢप्ताः ॥ ३२ ॥

क्षीर-उद-इक्षु-रस-उद-सुर-उद-घृत-उद-दधि-मण्ड-उद-
शुद्ध-उदाः सप्त जल-धयः सप्त द्वीप-परिखाः इव
अभ्यन्तर-द्वीप-समानाः एक-एक-शः यथा-अनुपूर्वम्
सप्तसु अपि बहिः-द्वीपेषु पृथक् परितः उपकल्पिताः ॥ ३३ ॥

दुहितरम् च ऊर्जस्वतीम् नाम उशनसे प्रायच्छत्
यस्याम् आसीत् देवयानी नाम काव्य-सुता ॥ ३४ ॥

न एवम्-विधः पुरुष-कारः उरु-क्रमस्य पुंसाम् तत्-अङ्घ्रि-रजसा
जित-षट्-गुणानाम् चित्रम् विदूर-विगतः सकृत् आददीत
यत् नाम-धेयम् अधुना सः जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥

सः एवम् अपरिमित-बल-पराक्रमः एकदा तु
देव-ऋषि-चरण-अनुशयन अनुपतित-गुण-विसर्ग-संसर्गेण
अनिर्वृतम् इव आत्मानम् मन्यमानः आत्म-निर्वेदः इदम् आह ॥ ३६ ॥

अहो असाधु अनुष्ठितम् यत् अभिनिवेशितः अहम्
इन्द्रियैः अविद्या-रचित विषम-विषय-अन्ध-कूपे
तत् अलम् अलम् अमुष्याः वनितायाः
विनोद-मृगम् माम् धिक् धिक् इति गर्हयाम् चकार ॥ ३७ ॥

पर-देवता-प्रसाद-अधिगत आत्म-प्रत्यवमर्शेन
अनुप्रवृत्तेभ्यः पुत्रेभ्यः इमाम् यथा-आदायम् विभज्य
भुक्त-भोगाम् च महिषीम् मृतकम् इव सह महा-विभूतिम् अपहाय
स्वयम् निहित-निर्वेदः हृदि गृहीत-हरि-विहार-अनुभावः
भगवतः नारदस्य पदवीम् पुनः एव अनुससार ॥ ३८ ॥

तस्य ह वा एते श्लोकाः प्रिय-व्रत-कृतम् कर्म कः नु कुर्यात् विना ईश्वरम्।

यः नेमि-निम्नैः अकरोत् छायाम् घ्नन् सप्त वारि-धीन् ॥ ३९ ॥

भू-संस्थानम् कृतम् येन सरित्-गिरि-वन-आदिभिः।
सीमा च भूत-निर्वृत्यै द्वीपे-द्वीपे विभागशः ॥ ४० ॥

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम्।
यः चक्रे निरय-उपम्यं पुरुष-अनुजन-प्रियः ॥ ४१ ॥

॥ इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायां
पञ्चम-स्कन्धे प्रियव्रत-विजये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 19 (பும்ஸவன விரதத்தின் விதி) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-13T23:31:00.000-08:00

பும்ஸவன விரதத்தின் விதி

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 19

राजोवाच –
व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यद् उदीरितम्।
तस्य वेदितुं इच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच –
शुक्ले मार्ग-शिरे पक्षे योषिद्-भर्तुर् अनुज्ञया।
आरभेत् व्रतम् इदं सार्व-कामिकम् आदितः ॥ २ ॥

निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणान् अनुमन्त्र्य च।
स्नात्वा शुक्ल-दती शुक्ले वसीत-आलंक्रिताम्बरे।
पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥

अलं ते निरपेक्षाय पूर्ण-काम नमोऽस्तु ते।
महाविभूति-पतये नमः सकल-सिद्धये ॥ ४ ॥

यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिम-औजसा।
जुष्ट ईश गुणैः सर्वैः ततोऽसि भगवान् प्रभुः ॥ ५ ॥

विष्णु-पत्नी महामाये महा-पुरुष-लक्षणे।
प्रीयेऽथा मे महाभागे लोक-मार्तर्नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥

ॐ नमो भगवते महा-पुरुषाय महानुभावाय महा-विभूति-पतये सह महा-विभूतिभिः बलि-मुपहरामि इति।
अनेनाह-रह-र्मन्त्रेण विष्णोः आवाहन-अर्घ्य-पाद्य-उपस्पर्शन-स्नान-वास-उपवीत-विभूषण-गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-उपह्य-आराध्य-उपचारांश् च समाहित उपाहरेत् ॥ ७ ॥

हविः-शेषं तु जुहुयाद् अनले द्वादश-आहुतीः।
ॐ नमो भगवते महा-पुरुषाय महा-विभूति-पतये स्वाहेति ॥ ८ ॥

श्रियं विष्णुं च वरदा-आवाशिषां प्रभव-आवुभौ।
भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदि इच्छेत् सर्व-सम्पदः ॥ ९ ॥

प्रणमेद् दण्ड-वद् भूमौ भक्ति-प्रह्वेण चेतसा।
दश-वारं जपेन मन्त्रं ततः स्तोत्रम् उदीरयेत् ॥ १० ॥

युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम्।
इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा माया-शक्तिः दुर्गत्यया ॥ ११ ॥

तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः।
त्वं सर्व-यज्ञ इज्येयं क्रियेयं फल-भुग्भवान् ॥ १२ ॥

गुण-व्यक्ति-रियं देवी व्यञ्जको गुण-भुग्भवान्।
त्वं हि सर्व-शरीर्यात्मा श्रीः शरीरेन्द्रिय-आशयाः।
नाम-रूपे भगवती प्रत्ययः त्वम् अपाश्रयः ॥ १३ ॥

यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ।
तथा म उत्तम-श्लोक सन्तु सत्या महाशिषः ॥ १४ ॥

इत्यभिष्टूय वरदं श्री-निवासं श्रिया सह।
तन्निःसार्योपहरणं दत्त्वा आचमनं अर्चयेत् ॥ १५ ॥

ततः स्तुवीत् स्तोत्रेण भक्ति-प्रह्वेण चेतसा।
यज्ञ-उच्छिष्टं अवघ्राय पुनः अभ्यर्चयेत् धरिम् ॥ १६ ॥

पतिं च परया भक्त्या महा-पुरुष-चेतसा।
प्रियैः तैस्तैर् उपनमेत् प्रेम-शीलः स्वयं पतिः।
बिभृयात् सर्व-कर्माणि पत्न्या उच्च-आवचानि च ॥ १७ ॥

कृतम् एकतरेणापि दम्पत्योः उभयोः अपि।
पत्न्यां कुर्यात् अनर्हायां पतिरेतत् समाहितः ॥ १८ ॥

विष्णोः व्रतम् इदं बिभ्रन्न विहन्यात् कथञ्चन।
विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः स्रग्गन्ध-बलि-मण्डनैः।
अर्चेत् हर-हर् भक्त्या देवं नियममास्थितः ॥ १९ ॥

उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितं अग्रतः।
अद्यादात्म-विशुद्ध्यर्थं सर्व-कामर्धये तथा ॥ २० ॥

एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश-हायनम्।
नीत्वा थोऽपचरेत् साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि ॥ २१ ॥

श्वो भूतेऽप् उपस्पृश्य कृष्णम् अभ्यर्च्य पूर्ववत्।
पयः-श्रृतेन जुहुयाच् च रण्‍णा सह सर्पिषा।
पाक-यज्ञ-विधानेन द्वादश-इव आहुतीः पतिः ॥ २२ ॥

आशिषः शिरसाऽऽदाय द्विजैः प्रीतैः समीरिताः।
प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत् तद् अनुमञ्ञया ॥ २३ ॥

आचार्यं अग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः।
दद्यात् पत्न्यै च रोः शेषं सुप्रजा स्त्वं सुसौभगम् ॥ २४ ॥

एतच्छरित्वा विधिवद् व्रतं विभोः
अभीप्सित-आर्थं लभते पुरुषः इह।
स्त्री त्वेतद् आस्थाय लभेत् सौभगं
श्रियं प्रजां जीव-पतिं यशो गृहम् ॥ २५ ॥

कन्या च विन्देत् समग्र-लक्षणं
वरं त्ववीराः हत-किल्बिषा गतिम्।
मृत-प्रा-जा जीवसुता धनेश्वरी
सु-दुर्भगा सु-भगाः रूपम् अग्र्यम् ॥ २६ ॥

विन्देत् विरूपा विरुजा विमुच्यते
याऽमयावीन्द्रिय-कल्यादेहम्।
एतत् पठन्नभ्युदये च कर्म-
ण्य अनन्त-तृप्तिः पितृ-देवतानाम् ॥ २७ ॥

तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्त-कामान्
होम-आवसाने हुत-भुक् श्रीर्हरिः।
राजन् महन् मरुतां जन्म पुण्यम्
दितेः व्रतं च अभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वैयासिक्य-अष्टादश-साहस्र्यां पारमहंस्यां संहितायां षष्ठ-सं-खदे पुंसवन-व्रत-कथनं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 18 (அதிதி, திதியின் பிள்ளைகள்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-13T23:04:00.000-08:00

அதிதி, திதியின் பிள்ளைகள்

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 18

श्रीशुक उवाच –
पृश्निः तु पत्नी सवितुः सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम्।
अग्नि-होत्रं पशुं सोमं च अतुर्मास्यं महामखान् ॥ १ ॥

सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम्।
आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥ २ ॥

धातुः कुहूः सिनी-वाली राका च अनुमतिः तथा।
सायं दर्शमथ प्रातः पूर्ण-मासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥

अग्नीन् पुरीष्यान् अधत्त क्रियायां सम-अनन्तरः।
चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगुः पुनः ॥ ४ ॥

वाल्मीकीश्च महायोगी वल्मीका अद्भवत् किल।
अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च मित्रा-वरुणयोः ऋषी ॥ ५ ॥

रेतः सिषि-चतुः कुम्भे उर्वश्याः सन्निधौ द्रुतम्।
रेवत्यां मित्र-उत्सर्ग-मरीष्टं पिप्पलं व्यधात् ॥ ६ ॥

पौलोम्याः इन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रानिति नः श्रुतम्।
जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभुः ॥ ७ ॥

उरु-क्रमस्य देवस्य मायावामन-रूपिणः।
कीर्तौ पत्न्यां बृह-च्छ्लोकः तस्यासन् सौ-भगादयः ॥ ८ ॥

तत् कर्म-गुण-वीर्याणि काश्यपस्य महात्मनः।
पश्चात् वक्ष्यामहेऽदित्यां यथा वावत-तार ह ॥ ९ ॥

अथ कश्यप- दायादान् दैतेयान् कीर्तयामि ते।
यत्र भागवतः श्रीमान् प्रह्लादो बलिरेव च ॥ १० ॥

दितेः द्वावेव दायादौ दैत्य-दानव-वन्दितौ।
हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च कीर्तितौ ॥ ११ ॥

हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी।
जम्भस्य तनया दत्ता सुषुवे चतुरः सुतान् ॥ १२ ॥

संह्रादं प्राग् अनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च।
तत् स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥

शिरोऽहरद्यस्य हरिश्चक्रेण पिबतोऽमृतम्।
संह्रादस्य कृतिर्भार्या-सूत पञ्चजनं ततः ॥ १४ ॥

ह्रादस्य धमनिर्भार्या-सूत वातापि-मिल्वलम्।
योऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापि-मिल्वलः ॥ १५ ॥

अनुह्रादस्य सूर्यायां बाष्कलो महिषस्तथा।
विरोचनस्तु प्राह्रादिः देव्या स्तस्याभवद् बलिः ॥ १६ ॥

बाण-ज्येष्ठं पुत्र-शतमशनायां ततोऽभवत्।
तस्य अनुभावः सु-श्लोक्यं पश्चादेवाभिधास्यते ॥ १७ ॥

बाण आराध्य गिरिशं लेभे तद्-गण-मुख्यताम्।
यत् पार्श्वे भगवानास्ते ह्यद्यापि पुर-पालकः ॥ १८ ॥

मरुतश्च दितेः पुत्राश्च त्वरिंशन्नवाधिकाः।
ताः आसन्न-प्रजा: सर्वे नीता इन्द्रेण सात्मताम् ॥ १९ ॥

श्रीराजोवाच –
कथं त आसुरं भावम् अपोह्य औत्पत्तिकं गुरो।
इन्द्रेण प्रापिताः सात्म्यं किं तत् साधु कृतं हि तैः ॥ २० ॥

इमे श्रद्दधते ब्रह्मन् नृषयः हि मया सह।
परिज्ञानाय भगवं तन्नो व्याख्यातुं अर्हसि ॥ २१ ॥

श्रीसूत उवाच –
तद् विष्णु-रातस्य स बादरायणिर्वचो
निशम्य अदृतम् अल्प-अर्थवत्।
सभाजयन् सं-निभृतेन चेतसा
जगाद् सत्रायण सर्व-दर्शनः ॥ २२ ॥

श्रीशुक उवाच –
हत-पुत्रा दितिः शक्र- पार्ष्णि-ग्रहेण विष्णुना।
मन्युना शोक-दीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥

कदा नु भ्रातृ-हन्तारम् इन्द्रिय-आरामम् उल्बणम्।
अक्लिन्न-हृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४ ॥

कृ-मिविड्-भस्म संज्ञा अस्ये शाभिहितस्य च।
भूत-ध्रुक् तत् कृते स्वार्थं किं वेद् निरयो यतः ॥ २५ ॥

आशासानस्य तस्य एतं ध्रुवम् उन्नद्ध-चेतसः।
मद-शोषक इन्द्रस्य भूयात्येन सुतो हि मे ॥ २६ ॥

इति भावेन सा भर्तुर आचचारास कृत् प्रियम्।
शुश्रूषया अनु-रागेण प्र-श्रयेन दमेन च ॥ २७ ॥

भक्त्या परमया राजन् मनो-ज्ञैः वल्गु-भाषितैः।
मनः जग्राह भाव-ज्ञा स स्मित-आपाङ्ग-वीक्षणैः ॥ २८ ॥

एवं स्त्रिया जडी-भूतो विद्वान् अपि विदग्धया।
बाढम् इति आह विवशो न तच्चित्रं हि योषिति ॥ २९ ॥

विलोक्य एकान्त-भूतानि भूतानि आदौ प्रजापतिः।
स्त्रियं चक्रे स्व-देहार्धं यया पुंसां मति: हृता ॥ ३० ॥

एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यपः स्त्रिया।
प्रहस्य परम-प्रीतो दितिम् आह अभिनन्द्य च ॥ ३१ ॥

श्रीकश्यप उवाच –
वरं वरय वामोः प्रीतस्तेऽहम् अनिन्दिते।
स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते कः काम इह च आगमः ॥ ३२ ॥

पति-एव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम्।
मानसः सर्व-भूतानां वासुदेवः श्रियः पतिः ॥ ३३ ॥

स एव देवता-लिङ्गैः नाम-रूप-विकल्पितैः।
इज्यते भगवान् पुम्भिः स्त्रीभिश्च पति-रूप-धृक् ॥ ३४ ॥

तस्मात् पातिव्रता नार्यः श्रेयस्-कामा: सुमध्यमे।
यजन्ते अनन्य-भावेन पति-मात्मानं ईश्वरम् ॥ ३५ ॥

सोऽहं त्वया आर्चितो भद्रे ईदृग् भावेन भक्तितः।
तत्ते सम्पादये कामम् असतीनां सुदुर्लभम् ॥ ३६ ॥

दितिर् उवाच –
वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रम् इन्द्र-हणं वृणे।
अमृत्युं मृत-पुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ ॥ ३७ ॥

निशम्य तद् वचो विप्रो विमनाः पर्यतप्यत।
अहो अधर्मः सुमहान् अद्य मे समुपस्थितः ॥ ३८ ॥

अहो अद्य इन्द्रिय-आरामो योषिन् मय्येह मायया।
गृहीत-चेताः कृपणः पतिष्ये नरके ध्रुवम् ॥ ३९ ॥

कोऽतिक्रमः अनु-वर्तन्त्याः स्वभावम् इह योषितः।
धिङ्मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजि-इन्द्रियः ॥ ४० ॥

शरत्-पद्म-उत्सवं वक्‌त्रं वचः च श्रवण-ामृतम्।
हृदयं क्षुर-धारा-अभं स्त्रीणां को वेद् चेष्टितम् ॥ ४१ ॥

न हि कश्चित् प्रियः स्त्रीणाम् अञ्जसा स्व-आशिष्-आत्मनाम्।
पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्ति अर्थे घातयन्ति च ॥ ४२ ॥

प्रतिश्रुतं ददामि इति वचस्तन्न मृषा भवेत्।
वधं नार्हति चेन्द्रोऽपि तत्र एतद् उपकल्पते ॥ ४३ ॥

इति सञ्चिन्त्य भगवान् मारीचः कुरुनन्दन।
उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन् ॥ ४४ ॥

श्रीकश्यप उवाच –
पुत्रः ते भविता भद्रे इन्द्र-हा देव-बान्धवः।
संवत्सरं व्रतं इदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥ ४५ ॥

दितिर् उवाच –
धारयिष्ये व्रतं ब्रह्मन् ब्रूहि कार्याणि यानि मे।
यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यानि तु ॥ ४६ ॥

श्रीकश्यप उवाच –
न हिंस्याद् भूत-जातानि न शपेन्न अनृतं वदेत्।
नच्छिन्द्य-आन्नख-रोमाणि न स्पृशेद् यद् अमङ्गलम् ॥ ४७ ॥

नाप्सु स्नायन् न कुप्येत न सम्भाषेत् दुर्जनैः।
न वसीता धौत-वासः स्रजं च विधृतां क्वचित् ॥ ४८ ॥

नोच्छिष्टं चण्डिका-आन्नं च सामिषं वृषल-आहृतम्।
भुञ्जीत् ओदक्यया दृष्टं पिबेन्नाञ्जलिना त्वपः ॥ ४९ ॥

नोच्छिष्ट-आस्पृष्ट-सलिला सन्ध्यायां मुक्त-मूर्धजा।
अनर्चिता असंयत-वाङ् नासं-वीता बहिश्चरेत् ॥ ५० ॥

नाधौत-पाद-प्रयता नार्द्र-पान्नो उदक-शिराः।
शयीत नापराङ् नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययोः ॥ ५१ ॥

धौत-वासा शुचिर्नित्यं सर्व-मङ्गल-संयुता।
पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् गो-विप्राञ् श्रियम् अच्युतम् ॥ ५२ ॥

स्त्रियो वीर-वतिः चार्चेत् स्रग्-गन्ध-बली-मण्डनैः।
पतिं चार्च्य उपतिष्ठेत् ध्यायेत् कोष्ठ-गतं च तम् ॥ ५३ ॥

सांवत्सरं पुंसवनं व्रतं एतद् अविप्लुतम्।
धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्र-हा भविता सुतः ॥ ५४ ॥

बाढम् इति अभ्युपेत्याथ दिती राजन् महामनाः।
कश्यपं गर्भम् आधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा ॥ ५५ ॥

मातृष्व-असुरभि, प्रायम् इन्द्र आज्ञाय मानद।
शुश्रूषणेन आश्रम-स्थां दितिं पर्यचरत् कविः ॥ ५६ ॥

नित्यं वनात् सुमनस् फल-मूल-समित् कुशान्।
पत्राङ्कुर-मृदोऽपश्च काले काल उपाहरत् ॥ ५७ ॥

एवं तस्या व्रत-स्थाया व्रत-छिद्रं हरिः नृप।
प्रेप्सुः पर्यचरज्जिह्मो मृग-हेव मृग-आकृतिः ॥ ५८ ॥

नाध्य-गच्छद् व्रत-छिद्रं तत् परोऽथ महीपते।
चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच् शिवं त्विह् ॥ ५९ ॥

एकदा सा तु सन्ध्यायाम् उच्छिष्टा व्रत-कर्-शिता।
अस्पृष्ट-वार्य-धौताङ्घ्रिः सुष्वाप विधि-मोहिता ॥ ६० ॥

लब्ध्वा तद् अन्तरं शक्रः निद्रा-अपहृत-चेतसः।
दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशः योग-मायया ॥ ६१ ॥

च-कर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनक-प्रभम्।
रुदन्तं सप्त-धैकैकं मा रोदीरिति तान् पुनः ॥ ६२ ॥

ते तमूचुः पाट्य-मानाः सर्वे प्राञ्जलयः नृप।
नो जिघांससि किम् इन्द्र भ्रातरो मरुतः तव ॥ ६३ ॥

मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयम् इत्याह कौशिकः।
अनन्य-भावान् पार्ष-दानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥

न मम आर् दितेः गर्भः श्री-निवासानुकम्पया।
बहुधा कुलिश-क्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥ ६५ ॥

सकृद् इष्ट्वा आदिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम्।
संवत्सरं किञ्चिद् ऊनं दित्या यद्धरि-र्चितः ॥ ६६ ॥

स-जूरिन्द्रेण पञ्चाशद् देवास्ते मरुतोऽभवन्।
व्यपोह्य मातृ-दोषं ते हरिणा सोम-पाः कृताः ॥ ६७ ॥

दितिर् उत्थाय ददृशे कुमारान् अनल-प्रभान्।
इन्द्रेण सहितान् देवी पर्यतुष्यद् अनिन्दिता ॥ ६८ ॥

अथ इन्द्र-माह ताताहम् आदित्यानां भयावहम्।
अपत्यम् इच्छन्त्यचरं व्रतम् एतत् सु-दुष्करम् ॥ ६९ ॥

एकः सङ्कल्पितः पुत्रः सप्त-सप्ताभवन् कथम्।
यदि ते विदितं पुत्रः सत्यं कथय मा मृषा ॥ ७० ॥

इन्द्र उवाच –
अम्ब तेऽहं व्यवसितम् उपधार्य आगतोऽन्तिकम्।
लَب्धान्तरोऽच्छिदं गर्भम् अर्थ-बुद्धिर्न धर्मवित् ॥ ७१ ॥

कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारकाः।
तेऽपि चैकैकशो वृक्णाः सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ७२ ॥

ततः तत् परमाश्चर्यं वीक्ष्य अध्यवसितं मया।
महापुरुष-पूजायाः सिद्धिः काप्य-अनुषङ्गिणी ॥ ७३ ॥

आराधनं भगवत् ईह-माना निराशिषः।
ये तु न इच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थ-कुशलाः स्मृताः ॥ ७४ ॥

आराध्यात्म-प्रदं देवं स्व-आत्मानं जगदीश्वरम्।
को वृणीते गुण-स्पर्शं बुधः स्यान् नरकेऽपि यत् ॥ ७५ ॥

तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि।
क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भः मृत-उत्थितः ॥ ७६ ॥

श्रीशुक उवाच –
इन्द्रस्तयाः अभ्य-नुज्ञातः शुद्ध-भावेन तुष्टया।
मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम् त्रि-दिवं प्रभुः ॥ ७७ ॥

एवं ते सर्वम् आख्यातं यन्मां त्वं परि-पृच्छसि।
मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूयः कथयामि ते ॥ ७८ ॥

॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
षष्ठ-स्कन्धे मरुद्-उत्पत्ति-कथनं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ 18॥

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 17 (பார்வதி சித்ரகேதுவை சபித்தல்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-13T22:54:00.000-08:00

பார்வதி சித்ரகேதுவை சபித்தல்

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 17

श्री-शुक उवाच

यतः-च अन्तः-हितः अनन्तः तस्यै कृत्वा दिशे नमः।
विद्याधरः चित्रकेतुः च चर गगन-चरः ॥ १ ॥

स लक्षं वर्ष-लक्षाणाम् अव्याहत-बलेन्द्रियः।
स्तूयमानः महा-योगी मुनि-भिः सिद्ध-चारणैः ॥ २ ॥

कुलाचलेन्द्र-द्रोणीषु नाना-सङ्‌कल्प-सिद्धिषु।
रेमे विद्याधरः स्त्री-भिः गापयन् हरि-ईश्वरम् ॥ ३ ॥

एकदा स विमानेन विष्णु-दत्तेन भास्वतः।
गिरि-शं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्ध-चारणैः ॥ ४ ॥

आलिङ्ग्य अङ्‌कीकृतां देवीं बाहुना मुनि-संसदि।
उवाच देव्याः श्रृण्वन्त्या जहासोच्चैः तद् अन्तिके ॥ ५ ॥

चित्रकेतुः उवाच

एष लोक-गुरुः साक्षात् धर्मं वक्ता शरीरि-नाम्।
आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनी-भूय भार्यया ॥ ६ ॥

जटाधरः तीव्रतपा ब्रह्म-वादी सभापतिः।
अङ्‌कीकृत्य स्त्रियं च आस्ते गत-ह्रीः प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥

प्रायशः प्राकृताः चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति।
अयं महा-व्रत-धरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥

श्री-शुक उवाच

भगवान् अपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्य अगाधधीर् नृप।
तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याः च तद् अनु-व्रताः ॥ ९ ॥

इति अत् वीर्य-विदुषि ब्रुवाणे बहु-शोभनम्।
रुषाऽऽह देवी धृष्टाय निर्जित-आत्मा-अभिमानिने ॥ १० ॥

श्री-पार्वति उवाच

अयं किम् अधुना लोके शास्ता दण्ड-धरः प्रभुः।
अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्र-कृत् ॥ ११ ॥

न वेद धर्मं किल पद्म-योनिः
न ब्रह्म-पुत्रा भृगु-नारदा आद्याः।
न वै कुमारः कपिलः मनुः च
ये नो निषेधन्ति अति-वर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥

एषाम् अनु-ध्येय-पदाब्ज-युग्मं
जगत्-गुरुं मङ्‌गल-मङ्‌गलं स्वयम्।
यः क्षत्र-बन्धुः परि-भूय सूरीन्
प्रशास्ति धृष्टः तदयं हि दण्ड्यः ॥ १३ ॥

नायम् अर्हति वैकुण्ठ-पाद-मूल-उपसर्पणम्।
सम्भावित-मतिः स्तब्धः साधु-भिः परि-उपासितम् ॥ १४ ॥

अतः पापीयसीं योनि-आसुरीं याहि दुर्मते।
यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥

श्री-शुक उवाच

एवं शप्तः चित्रकेतुः विमानात् अवरुह्य सः।
प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥

चित्रकेतुः उवाच

प्रतिगृह्णामि ते शापम् आत्मनोऽञ्जलि-नांबिके।
देवैः मर्त्याय यत् प्रोक्तं पूर्व-दिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥

संसार-चक्र एतस्मिन् जंतुर्ज्ञान-मोहितः।
भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥

न एव आत्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुख-दुःखयोः।
कर्तारं मन्यतेऽ प्राज्ञ आत्मानं परम एव च ॥ १९ ॥

गुण-प्रवाह एतस्मिन् कः शापः को न वानुग्रहः।
कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखं एव वा ॥ २० ॥

एकः सृजति भूतानि भगवान्-आत्म-मायया।
एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः ॥ २१ ॥

न तस्य कश्चिद् दयितः प्रतीपो
न ज्ञाति बन्धुः न परः न च स्वः।
समस्‍य सर्वत्र निरञ्जनस्य
सुखे न रागः कुत एव रोषः ॥ २२ ॥

तथापि तत्-शक्ति-विसर्ग एषां
सुखाय दुःखाय हित-आहिताय।
बन्धाय मोक्षाय च मृत्यु-जन्मनोः
शरीरिणां संसृतये अवकल्पते ॥ २३ ॥

अथ प्रसादये न त्वां शाप-मोक्षाय भामिनि।
यन्मन्यसे असाधूक्तं मम तत् क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥

श्री-शुक उवाच

इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम।
जगाम स्व-विमानेन पश्यतः स्मयतोस्तयोः ॥ २५ ॥

ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदम् अभ्रवीत।
देवर्षि-दैत्य-सिद्धानां पार्षद-नाम् च श्रृण्वताम् ॥ २६ ॥

श्री-रुद्र उवाच

दृष्टवत्यसि सु-श्रौनि हरेर अद्भुत-कर्मणः।
माहात्म्यं भृत्य-भृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥

नारायण-पराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति।
स्वर्ग-अपवर्ग-नरकेषु अपि तुल्य-र्थ-दर्शिनः ॥ २८ ॥

देहिनां देह-संयोगाद् द्वन्द्वान् ईश्वर-लीलया।
सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥

अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इव आत्मनि।
गुण-दोष-विकल्पः च भिदेव स्रजिवत् कृतः ॥ ३० ॥

वासुदेवे भगवति भक्तिम् उद्वहतां नृणाम्।
ज्ञान-वैराग्य-वीर्याणां नेह कश्चिद् व्यपाश्रयः ॥ ३१ ॥

न अहं विरिञ्चो न कुमार-नारदौ
न ब्रह्म-पुत्रा मुनयः सुरेशाः।
विदाम् यस्ये हितम् अंश-कांशका
न तत् स्वरूपं पृथक् ईश-मानिनः ॥ ३२ ॥

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चिन् न अप्रियः स्वः परोऽपि वा।
आत्मत्वात् सर्व-भूतानां सर्व-भूत-प्रियो हरिः ॥ ३३ ॥

तस्य चायं महा-भागः चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः।
सर्वत्र सम-दृक् शान्तो ह्यहं चैव अच्युत-प्रियः ॥ ३४ ॥

तस्मात् न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु।
महा-पुरुष-भक्तेषु शान्तेषु सम-दर्शिषु ॥ ३५ ॥

श्री-शुक उवाच

इति श्रुत्वा भगवतः शिवस्य ओमाभि-भाषितम्।
बभूव शान्त-धी राजन् देवी विगत-विस्मया ॥ ३६ ॥

इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुम् अलन्तमः।
मूर्ध्ना सञ्जगृहे शापम् एतावत् साधु-लक्षणम् ॥ ३७ ॥

जज्ञे त् वष्टुर् दक्षि-णा-ग्नौ दान्वीम् योनि-आश्रितः।
वृत्र इति अभिविख्यातः ज्ञान-विज्ञान-संयुतः ॥ ३८ ॥

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन्मां त्वं परि-पृच्छसि।
वृत्रस्य असुर-जातेष्च कारणं भगवन्-मतेः ॥ ३९ ॥

इतिहासम् इमं पुण्यं चित्रकेतोः महा-ात्मनः।
माहात्म्यं विष्णु-भक्तानां श्रुत्वा बन्धाद् विमुच्यते ॥ ४० ॥

य एतत् प्रातः उत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत्।
इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥

इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायां
षष्ठ-स्कन्धे चित्रकेतु-शापो नाम सप्तदशोऽध्याय़ः ॥ १७ ॥

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 16 (வ்ருத்தாசுரன் மோக்ஷம்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-13T22:44:00.000-08:00

வ்ருத்தாசுரன் மோக்ஷம்

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 16

श्री-शुक उवाच

अथ देव-ऋषी राजन् सम्परेतम् नृप-आत्मजम्।
दर्शयित्वा इति होवाच ज्ञातीनाम् अनु-शोचताम् ॥ १ ॥

श्री-नारद उवाच

जीव-आत्मन् पश्य भद्रम् ते मातरम् पितरम् च ते।
सुहृदः बान्धवाः तप्ताः शुचा त्वत्-कृतया भृशम् ॥ २ ॥

कलेवरम् स्वम् आविश्य शेषम् आयुः सुहृत्-वृतः।
भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृ-प्रत्तान् अधितिष्ठ नृप-आसनम् ॥ ३ ॥

जीव उवाच

कस्मिन् जन्मनि अमी मह्यम् पितरः मातरः अभवन्।
कर्मभिः भ्राम्यमाणस्य देव-तिर्यक्-नृ-योनिषु ॥ ४ ॥

बन्धु-ज्ञाति-अरि-मध्यस्थ-मित्र-उदासीन-विद्विषः।
सर्वे एव हि सर्वेषाम् भवन्ति क्रमशः मिथः ॥ ५ ॥

यथा वस्तूनि पण्यानि हेम-आदीनि ततः ततः।
पर्यटन्ति नरेषु एवम् जीवः योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

नित्यस्य अर्थस्य सम्बन्धः हि अनित्यः दृश्यते नृषु।
यावत् यस्य हि सम्बन्धः ममत्वम् तावत् एव हि ॥ ७ ॥

एवम् योनि-गतः जीवः सः नित्यः निर्-अहङ्‌कृतः।
यावत् यत्र उपलभ्येत तावत् स्वत्वम् हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

एषः नित्यः अव्ययः सूक्ष्मः एषः सर्व-आश्रयः स्व-दृक्।
आत्म-माया-गुणैः विश्वम् आत्मानम् सृजते प्रभुः ॥ ९ ॥

न हि अस्य अस्ति प्रियः कश्चित् न अप्रियः स्वः परः अपि वा।
एकः सर्व-धियाम् द्रष्टा कर्तॄणाम् गुण-दोषयोः ॥ १० ॥

न आदत्ते आत्मा हि गुणम् न दोषम् न क्रिया-फलम्।
उदासीन-वत् आसीनः पर-अवर-दृक् ईश्वरः ॥ ११ ॥

श्री-शुक उवाच

इति उदीर्य गतः जीवः ज्ञातयः तस्य ते तदा।
विस्मिताः मुमुचुः शोकम् छित्त्वा आत्म-स्नेह-शृङ्‌खलाम् ॥ १२ ॥

निर्हृत्य ज्ञातयः ज्ञातेः देहम् कृत्वा उचिताः क्रियाः।
तत्यजुः दुस्त्यजम् स्नेहम् शोक-मोह-भय-आर्तिदम् ॥ १३ ॥

बाल-घ्न्यः व्रीडिताः तत्र बाल-हत्या-हत-प्रभाः।
बाल-हत्या-व्रतम् चेरुः ब्राह्मणैः यत् निरूपितम्।
यमुनायाम् महा-राज स्मरन्त्यः द्विज-भाषितम् ॥ १४ ॥

सः इत्थम् प्रति-बुद्ध-आत्मा चित्रकेतुः द्विज-उक्तिभिः।
गृह-अन्ध-कूपात् निष्क्रान्तः सरः-पङ्‌कात् इव द्विपः ॥ १५ ॥

कालिन्द्याम् विधि-वत् स्नात्वा कृत-पुण्य-जल-क्रियः।
मौनेन संयत-प्राणः ब्रह्म-पुत्रौ अववन्दत ॥ १६ ॥

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयत-आत्मने।
भगवान् नारदः प्रीतः विद्याम् एताम् उवाच ह ॥ १७ ॥

ॐ नमः तुभ्यम् भगवते वासुदेवाय धीमहि।
प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय नमः सङ्‌कर्षणाय च ॥ १८ ॥

नमः विज्ञान-मात्राय परम्-आनन्द-मूर्तये।
आत्म-आरामाय शान्ताय निवृत्त-द्वैत-दृष्टये ॥ १९ ॥

आत्म-आनन्द-अनुभूत्यै एव न्यस्त-शक्ति-ऊर्मये नमः।
हृषीकेशाय महते नमः ते विश्व-मूर्तये ॥ २० ॥

वचस् उपरतेऽप्राप्य य एकः मनसा सह।
अनाम-रूपः चिन्मात्रः सः अव्यन्नः सदसत् परः ॥ २१ ॥

यस्मिन् इदं यतश् चेदं तिष्ठत्यपि एति जायते।
मृण्मयेषु इव मृज्जाति तस्मै ते ब्रह्मणे नमः ॥ २२ ॥

यन् न स्पृशन्ति न विदुः मनो-बुद्धी-इन्द्रियासवः।
अन्तर्-बहिः च विततं व्योमवत् तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

देह-इन्द्रिय-प्राण-मनोधिः अमी
यद् अंश-विद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु।
न एव यदा लोहमिव अप्रतप्तं
स्थानेषु तद् दृष्ट्र-प्रदेशमेति ॥ २४ ॥

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महा-विभूति-पतये सकल-सात्वत-परिवृढ-निकर-करकमल-कुड्मल-उपलालित-चरणारविन्द-युगल-परम-परमेष्ठिन् नमस्ते ॥ २५ ॥

श्रीशुक उवाच –
भक्ताय एतां प्रपन्नाय विद्या आमादिश्य नारदः।
ययावङ्‌गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

चित्रकेतुः तु विद्याम् तां यथा नारद-भाषिताम्।
धारयामास सप्ताहम् अभक्षः सुसमाहितः ॥ २७ ॥

ततः च सप्त-रात्रान्ते विद्या धार्यमाणया।
विद्या-धरा-अधिपत्यं स लेभे अप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

ततः कतिपयाः अभिः विद्यया एधमान-ओगतिः।
जगाम देव-देवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

मृणाल-गौरं शितिवास-सं स्फुरत्
किरीट-केयूर-कटि-त्रकङ्‌कणम्।
प्रसन्न-वक्त्र-अरुण-लोचनं वृतं
ददर्श सिद्धेश्वर-मण्डलैः प्रभुम् ॥ ३० ॥

तत् दर्शन-ध्वस्त-समस्त-किल्बिषः
सस्थ-अमल-अन्तःकरणोऽभ्ययान् मुनिः।
प्रवृद्ध-भक्त्या प्र-नय-आश्रुलोचनः
प्रहृष्ट-रोमानम् अदादि पुरुषम् ॥ ३१ ॥

स उत्तम-श्लोक-पद-आब्ज-विष्टरं
प्रेम-आश्रु-लेशैः उपमेहयन् मुहुः।
प्रेमो-परुद्धा अखिल-वर्ण-निर्गमो
नैव अशकत्तं प्र-समीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

ततः समाधाय मनः मनीषया
बभाष एतत् प्र-तिलब्ध-वाग् सौ।
नियम्य सर्वे इन्द्रिय-बाह्य-वर्तनं
जगत् गुरुं सात्वत-शास्त्र-विग्रहम् ॥ ३३ ॥

चित्रकेतुः उवाच –
अजित्-अजित जितः सम-मति-भिः
साधुभिः भवन् जितात्मभिः भवता।
विजितास्ते अपि च भजतां
अ-काम-आत्मनां य आत्म-दः अति-करुणः ॥ ३४ ॥

तव विभवः खलु भगवन्
जगत् उदय-स्थिति-लयादीनि।
विश्व-सृजस्तेऽशांशाः तत्र
मृषा स्पर्धन्ते पृथक् अभिमत्या ॥ ३५ ॥

परमाणु-परम-महतोः
त्वम् आद्य-अन्त-आन्तर-वर्ती त्रय-विधुरः।
आदावन्ते अपि च सत्त्वानां
यद् ध्रुवं तदेव-आन्तराले अपि ॥ ३६ ॥

क्षित्या आदि-भिरेष किलावृतः
सप्तभिर्दश-गुणोत्तर-ऐरण्ड-कोशः।
यत्र पतति अणु-कल्पः
सह-आण्ड-कोटि-कोटिभिः तद् अनन्तः ॥ ३७ ॥

विषय-तृषो नर-पशवो
य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम्।
तेषाम् आशिष् ईश तद् अनु
विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

काम-धियः त्वयि रचिताः
न परम् रोहन्ति यथा करम्भ-बबीजानि।
ज्ञान-आत्मन्य गुण-मये
गुण-गणातोऽस्य द्वन्द्व-जालानि ॥ ३९ ॥

जितम्-अजित् तदा भवता
यदाह भागवतं धर्मम् अनवद्यम्।
निष्किञ्चना ये मुनयः
आत्म-आरामा यम् उपासते अपवर्गाय ॥ ४० ॥

विषम-मतिर्न यत्र नृणाम्
त्वम् अहम् इति मम त्वेति च यद् अन्यत्र।
विषम-धियाः रचितः यः
स हि अविशुद्धः क्षयिष्णुर्धर्म-बहुलः ॥ ४१ ॥

कः क्षेमो निज-परयोः
कियानर्थः स्व-पर-द्रुहा धर्मेण।
स्व-द्रोहात् तव कोपः
पर-सम्पीडया च तथा-अधर्मः ॥ ४२ ॥

न व्यभिचरति तव एक्षा
यया हि अभिहितः भागवतः धर्मः।
स्थिर-चर-सत्त्व-कदम्बेषु
पृथग्धियः यम् उपासते त्वा-आर्याः ॥ ४३ ॥

न हि भगवन् अगटितम् इदं
त्वद् दर्शनात् नृणाम् अखिल-पापक्षयः।
यन्नाम् असकृच्छ्रवणात्
पुल्कसकः अपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

अथ भगवन् वयम् अधुना
त्वद् अवलोक-परिमृष्ट-आशयम् अलाः।
सुर-ऋषिणा यत् उदितम्
तावकेन कथम् अन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

विदितम् अनन्त समस्तं
त्वत् जगद् आत्मनो जनैः इह आचरितम्।
विज्ञाप्यम् परम-गुरोः
कियद् इव सवितुः इव खद्योतैः ॥ ४६ ॥

नमस्तुभ्यं भगवते
सकल-जगत् स्थिति-लय-उदय-एशाय।
दुरवसि-तात् आत्म-गतये
कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

यं वै श्वसन्तम् अनु विश्वसृजः श्वसन्ति
यं च एकितानम् अनु चित्तय उच्चकन्ति।
भूमण्डलं सर्षपा यति यस्य मूर्ध्नि
तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्र-मूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

श्रीशुक उवाच –
संस्तुतः भगवानेव अमन्तस्तम् अभाषत।
विद्या-धरा-पतिं प्रीतः चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

श्री-भगवान् उवाच –
यन् नारद-आङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मे अनु-शासनम्।
संसिद्धः असि तया राजन् विद्या-द्वारा दर्शनात् च मे ॥ ५० ॥

अहं वै सर्व-भूतानि भूत-आत्मा भूत-भावनः।
शब्द-ब्रह्म परं ब्रह्म मम अभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

लोके विततं आत्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम्।
उभयम् च मया व्याप्तं मयि च एव उभयम् कृतम् ॥ ५२ ॥

यथा सुषुप्तः पुरुषः विश्वं पश्यति चात्मनि।
आत्मानं एक-देश-स्थं मन्यते स्वप्न-उत्थितः ॥ ५३ ॥

एवं जागरणादीनि जीव-स्थानानि चात्मनः।
माया मात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

येन प्र-सुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनः तदा।
सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तं आत्मानम् अवेहि माम् ॥ ५५ ॥

उभयम् स्मरतः पुंसः प्र-स्वाप-प्रतिबोधयोः।
अन्वेति व्यति-रिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत् परम् ॥ ५६ ॥

यदेतद् विस्मृतं पुंसः मद् भावं भिन्नम् आत्मनः।
ततः संसार एतस्य देहा-द्देहो मृतेर्मृतिः ॥ ५७ ॥

लब्ध्वे ह मानुषीं योनिं ज्ञान-विज्ञान-संभवाम्।
आत्मानं यः न बुद्ध्येत न क्वचित् शमम् आप्नुयात् ॥ ५८ ॥

स्मृत्वे हायां परि-क्लेशं ततः फल-विपर्ययम्।
अभयम् च अपि निहायां सं-कल्पाद् विरमेत् कविः ॥ ५९ ॥

सुखाय दुःख-मोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः।
ततः अनिवृत्ति-रप्राप्तिः दुःखस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणाम् विज्ञा-भिमानिनाम्।
आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थान-त्रय-विलक्षणाम् ॥ ६१ ॥

दृष्ट-श्रुता-भिः मात्राभिः निर्मुक्तः स्वेन तेजसा।
ज्ञान-विज्ञान-सन्तुष्टः मद्-भक्तः पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

एतावान् एव मनुजैः योग-नैपुण-बुद्धिभिः।
स्वार्थः सर्व-आत्मना ज्ञेयः यत् परात्म-एक-दर्शनम् ॥ ६३ ॥

त्वम् एतच्छ्रद्धया राजन् अप्रमत्तो वचः मम।
ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नः धारयन् आशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

श्री-शुक उवाच –
आश्वास्य भगवान् इत्यथं चित्रकेतुं जगद्-गुरुः।
पश्यतस्तस्य विश्व-आत्मा ततः चान्तर-दधे हरिः ॥ ६५ ॥

॥ इति श्री-मद्-भागवते महा-पुराणे पार-महंस्यां संहिता-यां
षष्ठ-स्कन्धे चित्रकेतोः परम-आत्म-दर्शनं नाम षोडश-ः अध्यायः ॥ १६ ॥

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 15 (சித்ரகேதுவிற்கு அங்கிரஸரும் நாரதரும் உபதேசித்தார்கள்) - ஸ்ரீமத் பாகவதம். Srimad Bhagavatham

2025-12-13T22:17:00.000-08:00

சித்ரகேதுவிற்கு அங்கிரஸரும் நாரதரும் உபதேசித்தார்கள்

ஸ்கந்தம் 6: அத்யாயம் 15

श्री-शुक उवाच

ऊचतुः मृतक-उपान्ते पतितम् मृतक-उपमम्।
शोक-अभिभूतम् राजानम् बोधयन्तौ सत्-उक्तिभिः ॥ १ ॥

कः अयम् स्यात् तव राज-इन्द्र भवान् यम् अनुशोचति।
त्वम् च अस्य कतमः सृष्टौ पुरा इदानीम् अतः परम् ॥ २ ॥

यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतो-वेगेन वालुकाः।
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः ॥ ३ ॥

यथा धानासु वै धानाः भवन्ति न भवन्ति च।
एवम् भूतेषु भूतानि चोदितानि ईश-मायया ॥ ४ ॥

वयम् च त्वम् च ये च इमे तुल्य-कालाः चर-अचराः।
जन्म-मृत्योः यथा पश्चात् प्राक् न एवम् अधुना अपि भोः ॥ ५ ॥

भूतैः भूतानि भूतेशः सृजति अवति हन्ति अजः।
आत्म-सृष्टैः अस्वतन्त्रैः अनपेक्षः अपि बालवत् ॥ ६ ॥

देहेन देहिनः राजन् देहात् देहः अभिजायते।
बीजात् एव यथा बीजम् देही-अर्थः इव शाश्वतः ॥ ७ ॥

देह-देहि-विभागः अयम् अविवेक-कृतः पुरा।
जाति-व्यक्ति-विभागः अयम् यथा वस्तुनि कल्पितः ॥ ८ ॥

श्री-शुक उवाच

एवम् आश्वासितः राजा चित्रकेतुः द्विज-उक्तिभिः।
प्रमृज्य पाणिना वक्त्रम् आधि-म्लानम् अभाषत ॥ ९ ॥

श्री-राजा उवाच

कौ युवाम् ज्ञान-सम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम्।
अवधूतेन वेषेण गूढौ इह समागतौ ॥ १० ॥

चरन्ति हि अवनौ कामम् ब्राह्मणाः भगवत्-प्रियाः।
मादृशाम् ग्राम्य-बुद्धीनाम् बोधाय उन्मत्त-लिङ्गिनः ॥ ११ ॥

कुमारः नारदः ऋभुः अङ्गिराः देवलः असितः।
अपान्तरतमः व्यासः मार्कण्डेयः अथ गौतमः ॥ १२ ॥

वसिष्ठः भगवान् रामः कपिलः बादरायणिः।
दुर्वासाः याज्ञवल्क्यः च जातुकर्णः तथा अरुणिः ॥ १३ ॥

रोमशः च्यवनः दत्तः आसुरिः स-पतञ्जलिः।
ऋषिः वेद-शिराः बोध्यः मुनिः पञ्च-शिखः तथा ॥ १४ ॥

हिरण्य-नाभः कौसल्यः श्रुत-देवः ऋत-ध्वजः।
एते परे च सिद्ध-ईशाः चरन्ति ज्ञान-हेतवः ॥ १५ ॥

तस्मात् युवाम् ग्राम्य-पशोः मम मूढ-धियः प्रभू।
अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञान-दीपः उदीर्यताम् ॥ १६ ॥

श्री-अङ्गिरा उवाच

अहम् ते पुत्र-कामस्य पुत्र-दः अस्मि अङ्गिराः नृप।
एषः ब्रह्म-सुतः साक्षात् नारदः भगवान् ऋषिः ॥ १७ ॥

इत्थम् त्वाम् पुत्र-शोकेन मग्नम् तमसि दुस्तरे।
अतत्-अर्हम् अनुस्मृत्य महा-पुरुष-गोचरम् ॥ १८ ॥

अनुग्रहाय भवतः प्राप्तौ आवाम् इह प्रभो।
ब्रह्मण्यः भगवत्-भक्तः न अवसीदितुम् अर्हसि ॥ १९ ॥

तदा एव ते परम् ज्ञानम् ददामि गृहम् आगतः।
ज्ञात्वा अन्य-अभिनिवेशम् ते पुत्रम् एव ददौ अहम् ॥ २० ॥

अधुना पुत्रिणाम् तापः भवता एव अनुभूयते।
एवम् दाराः गृहाः रायः विविध-ऐश्वर्य-सम्पदः ॥ २१ ॥

शब्द-आदयः च विषयाः चलाः राज्य-विभूतयः।
मही राज्यं बलं कोशः भृत्य-अमात्याः सुहृत्-जनाः ॥ २२ ॥

सर्वे अपि शूर-सेने इमे शोक-मोह-भय-आर्तिदाः।
गन्धर्व-नगर-प्रख्याः स्वप्न-माया-मनोरथाः ॥ २३ ॥

दृश्यमानाः विनार्थेन न दृश्यन्ते मनो-भवाः।
कर्मभिः ध्यायतः नाना कर्माणि मनसः अभवन् ॥ २४ ॥

अयम् हि देहिनः देहः द्रव्य-ज्ञान-क्रिया-आत्मकः।
देहिनः विविध-क्लेश-सन्ताप-कृत् उदाहृतः ॥ २५ ॥

तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिम् आत्मनः।
द्वैते ध्रुव-अर्थ-विश्रम्भम् त्यज उपशमम् आविश ॥ २६ ॥

श्री-नारद उवाच

एताम् मन्त्र-उपनिषदम् प्रतीच्छ प्रयतः मम।
याम् धारयन् सप्त-रात्रात् द्रष्टा सङ्कर्षणम् प्रभुम् ॥ २७ ॥

यत्-पाद-मूलम् उपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे
शर्व-आदयः भ्रमम् इमम् द्वितयम् विसृज्य।
सद्यः तदीयम् अतुलम् अधिकम् महित्वम्
प्रापुः भवान् अपि परम् न चिरात् उपैति ॥ २८ ॥

इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम्
षष्ठ-स्कन्धे चित्रकेतु-सान्त्वनम् नाम पञ्चदशः अध्यायः ॥ १५ ॥