Het is dieptreurig dat ‘Political science’ (politieke wetenschap) wordt bedreven door oorlogsgeleerden, die met hun koude, wrede waanzin “bouwen aan ’t verderf van leven en land”.

Die tekst komt uit ‘Oorlogsgeleerden’, gezongen en gyespeeld door Wannes van der Velde (1937 – 2008) en Roland Van Campenhout. Het is een cover van Bob Dylan’s ‘Masters of War’ (1963), vrij vertaald in zangerig vloeiend Vlaams.

Ge bouwt aan ’t verderf van leven en land
ge steekt met uw streken de wereld in brand.
En al kan ’t u nie schelen, dak ulle verwens
toch zijde ne vloek in de buurt van ne mens.

Gehele tekst

‘Oorlogsgeleerden’ staat op het album ‘De nomaden van de muziek’, uitgebracht in 2000.
Voor zover ik heb kunnen vinden is het lied voor het eerst uitgebracht in 1977 op het album ‘Intiem’ (Onuitgegeven werk uit de BRTN archieven 1966-1996)

Nu is er Slow Science: een nieuw manifest, van begin dit jaar, die oproept tot een vergelijkbare omwenteling in de wetenschap. (De initiatiefnemers verwijzen expliciet naar de parallel met Slow Food.) Het nieuwe manifest is pan-Europees. Wat ze delen is een grondgedachte: dat versnelling een vijand is van kwaliteit.

Die gedachte komt geen moment te laat, want de snelkookpan van de wetenschap staat op ontploffen. De wereldwijde productie van wetenschappelijke artikelen steeg van twee miljoen in 2010 naar 3,3 miljoen in 2022 — een groei van 65 procent in twaalf jaar. Verwacht wordt dat door de komst van kunstmatige intelligentie die stroom alleen maar toeneemt. En er zijn weinig aanwijzingen dat hiermee ook de groei van kennis toeneemt.. Een bekende studie in Nature uit 2023, gebaseerd op een analyse van 45 miljoen artikelen en 3,9 miljoen patenten over zes decennia, toonde aan dat die artikelen en patenten steeds minder ‘disruptief’ zijn. Ze bouwen voort op bestaand werk in plaats van het te vervangen. Steeds meer onderzoekers, steeds meer artikelen, steeds minder echt nieuw inzicht.

Hoe komt dat? Het Slow Science Manifest wijst op een samenspel van factoren. Publicatiedruk maakt van onderzoekers lopende-bandarbeiders die hun cv vullen met in kleine plakjes uitgesneden onderzoek. Competitieve subsidierondes concentreren middelen bij een kleine groep, waardoor de rest van de wetenschap in chronische onzekerheid verkeert. Peer review wordt slordiger naarmate reviewers meer manuscripten moeten beoordelen, en de ongeschreven regels van het vak — je citatie-index, je impactfactor — belonen alles behalve langzaam en diep nadenken. Chatbots verergeren het probleem: ze maken het makkelijker om meer te publiceren, maar niet per se om meer te ontdekken.

Je kunt daar pragmatisch op reageren: zo is de academische wereld nu eenmaal, en wie er niet in mee wil draaien, werkt maar ergens anders. Maar dat gaat voorbij aan wat wetenschap zou moeten zijn, de bijdrage die ze aan onze samenleving en ons aller leven kan leveren. Wetenschap is geen modern kantoorgebouw dat iedere paar jaar moet worden gesloopt en herbouwd. Ze is een kathedraal die steen voor steen verrijst, over generaties. De fundamenten van de kwantummechanica werden niet gelegd door onderzoekers die bezorgd waren over hun jaarlijkse output; Darwin publiceerde On the Origin of Species na twintig jaar dubben. Charles Goodyear besteedde meer dan een decennium aan gevulkaniseerd rubber voordat hij zijn doorbraak bereikte. een tijdsinvestering die, zoals chemicus Jean-François Lutz in Nature Chemistry opmerkte, in het huidige systeem ondenkbaar zou zijn, zoals er inmiddels al meerdere beschouwers van de wetenschap zijn die laten zien dat de grote geesten van vroeger niet meer in het systeem passen.

Het Slow Science Manifest is niet het eerste dat dit punt maakt. In 2011 publiceerde een groep Duitse academici onder de naam Slow Science Academy een korter manifest, met de mededeling dat wetenschap tijd nodig heeft om te denken, te lezen en te falen. In 2018 kwam de Belgische filosofe Isabelle Stengers met Another Science is Possible, waarin ze betoogde dat de wetenschap is overgenomen door marktdenken. Het nieuwe manifest bouwt (langzaam!) op die traditie voort, maar is concreter in zijn programma: het richt zich expliciet tot geldverstrekkers, universiteiten, uitgevers en onderzoekers zelf.

Iemand die zichzelf slow noemt, is misschien niet in staat tot revolutie. Maar misschien is die wel nodig, zolang het systeem zichzelf in stand houdt. Een individuele jonge onderzoeker die besluit om minder te publiceren en langer na te denken, pleegt in veel vakgebieden carrièrezelfmoord, tenzij beoordelingscommissies meeveranderen. Het manifest erkent dit probleem en roept daarom vooral mensen met vaste aanstellingen op om het voortouw te nemen.

En toch. Er is iets wezenlijks verschoven in het wetenschappelijke zelfbewustzijn van de afgelopen jaren. De tekenen zijn overal: in de discussie over de replicatiecrisis, in de groeiende scepsis over bibliometrische maatstaven, in het feit dat steeds meer onderzoekers openlijk zeggen dat het systeem ze kapotmaakt. Het Slow Science Manifest is geen revolutie. Het is een symptoom van een breed gedragen onbehagen en hopelijk een eerste stap naar iets beters.

Of het genoeg is? Het gesprek voeren is in ieder geval een begin. En soms begint verandering bij het uitdelen van kommetjes penne.

Zojuist moest ik weer even denken aan dit liedje van Billy Joel (hierboven in een geactualiseerde versie door Fallout Boy), toen ik dit clipje van een metal-reactie op de Amerikaanse staatssecretaris van Defensie Oorlog, Pete Hegseth voorbij zag komen.

“We didn’t start this war, but under President Trump, we are finishing it,” horen we Hegseth zeggen.

Een gotspe natuurlijk, maar wel illustratief voor een wereld waarin leugens en rookgordijnen dekking geven aan catastrofale besluiten die heel wel mogelijk de levens van honderden miljoenen mensen in armoe en ongeluk kunnen storten.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik het refrein altijd heb opgevat als een sarcastisch commentaar op de Amerikaanse kijk op haar eigen optreden in buiten- en binnenland, maar Genius en Songmeaning suggereren dat Joel het werkelijk meent in 1989:

De wereld was altijd al gevuld met uitzinnige gebeurtenissen en schijnbaar balancerend op het randje van de afgrond, en de babyboom-generatie van Joel heeft juist getracht het ten goede bij te sturen.

Amerika heeft natuurlijk wel wat met bombardementen. En niet alleen in  het Midden-Oosten: Golfoorlog 1990 -1991, Irak (2003), Afghanistan (2001-2021), Jemen (2024) en nu Iran.

Wellicht heeft in het historische besef van sommige Amerikanen sinds de Tweede Wereldoorlog het idee post gevat dat militaire interventies en bombardementen dé manier zijn om hen onwelgevallige regimes naar het stenen tijdperk te gooien.

Denk aan Laos, Cambodja, Vietnam, Korea, Panama. En als het niet om regimes gaat, dan wel om bootjes waarmee drugs zouden zijn vervoerd (Caribisch gebied, Venezuela, Ecuador 2025 – 2026).

Het is ‘Political science’, het historische besef dat Trump en consorten motiveert. Randy Newman zong er vorig jaar nog over met zijn in 1972 uitgebrachte satirische commentaar op die geschiedenis.

De hele tekst, en zeker de eerste twee coupletten, doen sterk aan de actualiteit van vandaag denken:

No one likes us, I don’t know why
We may not be perfect, but heaven knows we try
And all around, even our old friends put us down
Let’s drop the big one and see what happens

We give them money, but are they grateful?
No, they’re spiteful and they’re hateful
They don’t respect us, so let’s surprise them
We’ll drop the big one and pulverize them

Hopelijk heeft Trump en zijn kliek een mnimaal besef dat ze met hun handen van die ‘big one’ moeten afblijven.

Volgens een bericht van de New York Times zijn de Verenigde Staten onderhandelingen begonnen met Denemarken over toegang tot drie extra bases in Groenland, waaronder twee die eerder door Amerikanen zijn verlaten. Dit zou de eerste Amerikaanse uitbreiding in het land in decennia betekenen, aldus een hoge generaal van het Pentagon, generaal Gregory M. Guillot. “Ik werk samen met ons departement en anderen om meer havens en vliegvelden te ontwikkelen, wat onze minister en de president meer mogelijkheden biedt, mochten we die in het noordpoolgebied nodig hebben.” Het plan is in het geheim ontwikkeld en noch de VS noch Denemarken was bereid er commentaar op te leveren. Wel is duidelijk dat Denemarken weinig tegen de nieuwe Amerikaanse expansie kan ondernemen. De aanwezigheid van Amerikaanse bases is in de jaren vijftig overeengekomen. Hetzelfde verdrag dat Denemarken gebruikte tegen de recente claim van Trump om Groenland te annexeren wordt nu door het Pentagon ingezet om van de Denen medewerking te krijgen voor versterking van de militaire aanwezigheid van de VS. 

IJsland

De crisis rond Groenland heeft in IJsland de discussie over aansluiting bij de EU weer losgemaakt. De geschiedenis van IJsland met het EU-lidmaatschap gaat terug tot 2009, toen de regering van voormalig premier Jóhanna Sigurðardóttir de eerste stappen zette naar het lidmaatschap. In 2013 schortte de regering van de Progressieve en Onafhankelijkheidspartij de onderhandelingen op. De toenmalige minister van Buitenlandse Zaken zei in 2015 dat het toetredingsproces volledig was gestopt, maar de EU heeft heropening van de onderhandelingen altijd open gehouden. Nu heeft de regering op 29 augustus 2026 een referendum aangekondigd waarin de IJslanders zich kunnen uitspreken over heropening van de onderhandelingen. Als die uitmonden in een toetredingsverdrag zal dat opnieuw per referendum aan de bevolking worden voorgelegd. 

Economisch gezien is de urgentie van toetreding niet erg groot. IJsland is lid van de EER (Europese Economische Ruimte) en daarmee onderdeel van de Europese interne markt (zonder daarover mee te kunnen praten). Het gaat nu eigenlijk alleen om de veiligheid. In februari sloot de IJslandse regering op voorhand al een veiligheidspact met de EU. IJsland sloot eerder aparte veiligheidspacten met Duitsland en Finland. IJsland is wel lid van de Navo, maar heeft zelf geen leger en geeft bijna niks uit aan defensie. Het land vertrouwt voor zijn verdediging van oudsher geheel op bescherming door de Verenigde Staten. Maar daar lijkt nu een eind aan te komen. De kritiek op de VS groeit nadat de Amerikaanse president – toen hij onlangs op het World Economic Forum in Davos sprak over zijn wens om Groenland in te lijven – zich meermaals versprak, en het had over IJsland. Ook gestegen energieprijzen en door Trump afgekondigde invoerheffingen hakken er flink in. Er wordt op het eiland volop geklaagd over stijgende kosten van levensonderhoud. En er was geen enkel begrip voor de als ‘grap’ bedoelde uitspraak van de aankomend Amerikaanse ambassadeur Billy Long dat IJsland de 52e staat van Amerika zou worden en hij gouverneur. Er kwam een petitie tegen zijn benoeming die meteen door 4000 IJslanders werd ondertekend.

Noorwegen

De leider van de Noorse oppositionele Conservatieve Partij Ine Eriksen Søreide vindt dat haar land IJsland moet volgen. Noorwegen stemde begin jaren negentig in een referendum tegen het lidmaatschap. Sindsdien is er altijd een meerderheid tegen gebleven.  De bescherming van Noorwegens enorme energievoorraden wegen nog steeds zwaarder dan de voordelen van het lidmaatschap. Ondanks dat ook Noorwegen als lid van de EER het merendeel van de Europese wetgeving volgt zonder er over mee te mogen praten. Ook in het Noorse parlement is een meerderheid van de parlementsleden tegen toetreding. Maar Søreide wijst er op dat de houding ten opzichte van het EU-lidmaatschap aan het veranderen. De steun voor het EU-lidmaatschap is de afgelopen maanden aanzienlijk gestegen in Noorwegen, tot 41 procent in een recente peiling. In 2023 was nog slechts 27 procent voor toetreding. Nu is nog steeds 48 procent tegen, maar 63 procent van de respondenten is wel positief over een nieuw referendum over het EU-lidmaatschap – in tegenstelling tot de Noorse politieke leiding die een hernieuwd EU-debat heeft uitgesloten. 

“Man Zendeam Hanooz” – I am still alive (2026) is een recent protestlied van componist Adib Ghorbani en dichter Pooyan Moghaddassi, dat hoop en verzet uitdrukt. Hier uitgevoerd door de Iraanse hiphopmuzikant en rapper Toomaj Salehi.

De originele compositie, uitgevoerd door Iraanse musici en een koor, werd begin dit jaar op het web verspreid door aanhangers van de |Iraanse pro-democratie beweging en is hier te beluisteren op Soudcloud.

En hier wat achtergrondinformatie en context van deze song.

Schrödingers bondgenootschap

De NAVO verkeert in een fascinerende kwantumtoestand: tegelijk totaal nutteloos én cruciaal voor de overwinning. Een alliantie die niets kan, behalve precies datgene doen wat Trump nodig heeft en blijkbaar niet alleen kan. Zolang Europese landen weigeren zich in een conflict te laten trekken dat ze zelf niet zijn begonnen, bewijzen ze hun zwakte. Zouden ze wél meedoen, dan bevestigt dat uiteraard dat Trump gelijk had. Elke uitkomst valideert de oorspronkelijke stelling. Geopolitiek “heads I win, tails you lose”.

De impliciete bekentenis

Als de NAVO werkelijk een papieren tijger is, zou de Amerikaanse inzet Iran zonder moeite moeten kunnen verslaan. Geen probleem. Klaar. Maar tegelijk klagen dat bondgenoten nodig zijn om überhaupt kans te maken, is impliciet toegeven dat die oorlog zonder hen moeilijk, riskant of zelfs onhaalbaar is. Voor wie goed luistert, zit de eerlijkste analyse van Trumps Iran-avontuur verstopt in zijn eigen verwijten.

Abonnementsmodel zonder kleine lettertjes

Het onderliggende wereldbeeld is niet zo ingewikkeld. Allianties zijn geen structuren gebaseerd op verdragen, wederzijdse verplichtingen en afwegingen van soevereine staten. Het zijn abonnementen. Je betaalt, dus je krijgt service. On demand. Jammer alleen dat Artikel 5 over collectieve verdediging gaat, niet over het ondersteunen van een aanvalsoorlog buiten het verdragsgebied. Dat onderscheid is juridisch vrij elementair. In deze redenering bestaat dat verschil niet.

Conclusie zonder conclusie

De NAVO is zwak én essentieel. Overbodig én onmisbaar. Een mislukking én een noodzakelijke voorwaarde voor succes. Het enige wat werkelijk consistent blijft, is de eis dat anderen klaarstaan op het moment dat het uitkomt, en de verontwaardiging wanneer ze dat niet doen.

Wat zou er in de hoofden van de mensen gebeuren die nu in de gebieden wonen die gebombardeerd worden door Amerika en Israël? In Libanon, in Iran, in Gaza.

Bomkraters, puinhopen, doden en gewonden laten ongetwijfeld onuitwisbare herinneringen achter.

De uit Libanon afkomstige Yasmine Hamdan (tegenwoordig in Frankrijk wonend) zingt:

I remember to forget
It’s foul from within

Volledige tekst (Engels vertaling) hier op haar website.

De song komt van het album ‘I remember I forget’,  uitgebracht in 2025 door het Crammed Discs.

De kans dat Israëliërs met deze wet te maken is verwaarloosbaar, want deze is gericht op militaire rechtbanken, en laat dat nu net het ‘rechtssysteem’ zijn waar Palestijnen onder vallen. Israëlische burgers vallen – vanzelfsprekend – onder civiel recht. Daarmee ontstaat een voorspelbare uitkomst: maximale straf binnen een systeem met beperkte, zelfs afwezige bescherming.

De werking van dat systeem blijkt ook uit de cijfers. In militaire rechtbanken ligt het percentage veroordelingen rond de 96 tot 99 procent. Vrijspraak komt zelden voor. Veel zaken eindigen in schuldbekentenissen onder detentie, zogenaamde ‘plea deals’, en de uitkomst ligt daarmee in bijna alle gevallen vast.

De wet wordt – zoals altijd – gepresenteerd als afschrikking. Tegelijkertijd blijft geweld van kolonisten tegen Palestijnen zelden tot vervolging leiden. Het strafrecht markeert zo wie bescherming krijgt, en bevestigt daarmee een systeem van apartheid waarin verschillende groepen onder verschillende regels en rechten vallen.

De combinatie van bezetting, gescheiden rechtssystemen en een vrijwel automatische veroordeling maakt de kern zichtbaar. De doodstraf versterkt een bestaande ongelijkheid en geeft die een definitieve vorm.

Naschrift: overigens is ook de ‘neutraliteit’ van NU.nl opvallend met hun ‘volgens critici‘. Iedereen kan zien dat deze wet alleen op Palestijnen is gericht, daar hoef je geen ‘criticus’ voor te zijn.

Want wat er gebeurde na de Romeinse onderdrukking van de Joodse opstanden was deportatie, maar geen volledige ontvolking. Een groot deel van de bevolking bleef in het gebied achter. In de eeuwen daarna veranderde de religieuze identiteit van de achterblijvers, eerst richting christendom, later richting islam. De lijn van bewoning werd niet verbroken; zij veranderde van vorm. Bovendien was er op dat moment geen staat Israël die werd ontmanteld. De politieke entiteiten die er in de oudheid hadden bestaan waren relatief kortstondig en ingebed in een lange geschiedenis van wisselende rijken en overheersers.

Palestijnen zijn dan ook geen volk dat ergens vandaan is gekomen om zich later in Palestina te vestigen, in de achtergelaten huizen van de verdreven Joden. Zij zijn, in overwegende mate, afstammelingen van de oorspronkelijke bewoners van het gebied en hebben er continu gewoond. Dat hun identiteit over de eeuwen veranderde, maakt hun aanwezigheid niet minder reëel en hun claim niet minder geldig.

De Joden die in de diaspora terechtkwamen, vormden bovendien geen statische gemeenschap die onaangeroerd bleef wachten op terugkeer. Zij mengden zich met hun nieuwe omgevingen, namen talen en gebruiken over en werden onderdeel van andere samenlevingen. Het idee dat deze gemeenschappen na eeuwen nog steeds een direct, collectief territoriaal recht hebben op een specifiek stuk land waar anderen onafgebroken woonden, is historisch niet te verdedigen.

De absurditeit van dit principe wordt zichtbaar zodra men het toepast op andere situaties. Stel dat over tweeduizend jaar een Oekraïense diaspora, na eeuwen van verspreiding en vermenging met andere culturen, terugkeert en Oekraïne opeist op basis van historische en culturele verbondenheid, terwijl de bevolking die er al die tijd is gebleven als tijdelijk of minder legitiem wordt bestempeld. Zo’n claim zou in het nu onmiddellijk als onhoudbaar worden gezien.

Wat overblijft van de Israëlische claim is daarmee primair cultureel en religieus, een beroep op herinnering en symboliek. Dat kan als identiteitsverhaal betekenis hebben, maar mag geen algemeen geaccepteerde basis vormen voor soevereiniteit.

Dat alles zou theoretisch blijven, als Israël dit verhaal ook als zodanig behandelde. Maar dat doet het niet. De staat Israël gebruikt deze claim actief als politiek instrument en vertaalt haar naar beleid, grenzen en feiten op de grond. De voortdurende uitbreiding van nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever, ondanks internationale veroordelingen en de kwalificatie als strijdig met internationaal recht, wordt gelegitimeerd met een beroep op historisch en moreel recht.

Hier wordt geschiedenis niet gebruikt om het verleden te begrijpen, maar om het heden te herstructureren. Palestijnen worden in deze logica geen bewoners met rechten, maar obstakels in een historisch verhaal. De groep die continu aanwezig was, wordt gedegradeerd tot indringer. De groep met een lange historische onderbreking wordt gepresenteerd als oorspronkelijke eigenaar.

Het probleem is niet alleen dat de historische claim zwak is. Het probleem is dat zij wordt afgedwongen met macht. Militaire controle, juridische constructies en internationale rugdekking zetten een cultureel verhaal om in territoriale realiteit. Geschiedenis wordt daarbij niet ingezet als verklaring, maar als legitimatie.

Dat maakt de westerse steun aan Israël tot meer dan een geopolitieke keuze. Wie de “terugkeer”-framing klakkeloos overneemt, neemt ook de impliciete degradatie van de Palestijnse aanwezigheid over, en daarmee hun dehumanisering. De vraag is niet of Joden recht hebben op een veilig thuis, dat staat buiten kijf. De vraag is of een historisch verhaal dat feitelijk niet klopt, de basis mag vormen voor beleid dat mensen van hun land verdrijft.

Leent traditionele qawwali zich voor Europese klassieke orchestratie? Behoorlijk goed, zo blijkt uit deze co-productie tussen dit qawwali-ensemble onder leiding van Abi Sampa het Schots kamerorkest.

Samen met Rushil Ranjan ontwikkelde Sampa het concept van ‘orchestral qawwali’. Hadden ze net pech dat ze in de coronatijd begonnen…

In alle westerse media wordt de resolutie bekritiseerd vanwege een passage waarin de transatlantische slavernij de ‘ernstigste misdaad tegen de mensheid’ wordt genoemd. Over de rest van de resolutie is minder bekend geworden. Daar is toch wel wat meer over te zeggen. In de resolutie staat:

‘Het verhandelen van tot slaaf gemaakte Afrikanen en hun raciaal gemotiveerde uitbuiting was de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid, vanwege de ingrijpende breuk in de wereldgeschiedenis, de omvang, duur, systematische aard, wreedheid en de blijvende gevolgen die tot op heden het leven van mensen beïnvloeden via raciaal bepaalde systemen van arbeid, bezit en kapitaal.’

Ook roept de resolutie de VN-lidstaten op om in gesprek te gaan

“over herstelrecht, inclusief een volledige en formele verontschuldiging, maatregelen voor restitutie, compensatie, rehabilitatie, genoegdoening, garanties dat de misdaden zich niet zullen herhalen en wijzigingen in wetten, programma’s en diensten om racisme en systemische discriminatie aan te pakken.”

Tot nu toe is Nederland het enige land dat excuses heeft aangeboden. Van financiële compensatie willen de voormalige kolonistenlanden niets weten. Nederland gaf bij deze VN-resolutie aan moeite te hebben met de manier waarop internationaal recht „met terugwerkende kracht” wordt toegepast. Slavenhandel, zo redeneert Nederland in navolging van de VS , was toen het plaatsvond nog niet strafbaar. Daarnaast heeft ons land zoals ook andere landen bezwaar tegen de de aangebrachte „hiërarchie onder misdaden tegen de menselijkheid”, met bovenaan de lijst de trans-Atlantische slavenhandel. Karwan Fatah-Black, slavernijhistoricus aan de Universiteit Leiden, begrijpt dat wel. ‘Waarom zou de mensenhandel in bijvoorbeeld Azië niet als even ernstig worden gezien?’ Hij noemt het een gemiste kans. Nu konden veel landen die niet meestemden zich ‘verschuilen’ achter de hiërarchie in leed als reden voor hun onthouding in plaats van dat het zou gaan over herstelbetalingen. Liliane Umubyeyi van de Brusselse denktank African Futures Lab ziet ook een wel heel gemakkelijk excuus om niet met de resolutie in te stemmen. „Als je de tragedies écht erkent, zou je zo’n excuus niet nodig hebben.”

Fatah-Black ziet hoe slavernijgeschiedenis de afgelopen jaren steeds meer „onderdeel [is gaan] uitmaken van de Nederlandse identiteit en hoe we naar het verleden kijken”. Dat is slechts het begin, zeggen alle betrokkenen. Na de eerste stap van herkenning moet gesprek over reparaties nu gaan over het vormgeven van gerechtigheid en herstel. Zoals de VN-resolutie bepleit.

Maar laten we niet in het verleden blijven steken. De resolutie noemt ook de gevolgen van de slavernij ‘die tot op heden het leven van mensen beïnvloeden via raciaal bepaalde systemen van arbeid, bezit en kapitaal.’ Landen die de ernst van de slavernij uit het verleden erkennen kunnen daarmee laten zien dat ze ook bereid zijn hedendaags racisme en alle nieuwe vormen van slavernij te bestrijden. 

Het was een goed idee van de redactie van Nederlandse letterkunde om een themanummer te maken over de manier waarop er in andere vakken wordt omgegaan met literatuur. Het leverde onder andere een pakkend artikel op van Johannes Müller over het gebruik van verhalen in de biologie.

De biologie is onder de natuurwetenschappen een beetje een uitzondering. Ze komt voort uit een vak dat ‘natuurlijke historie’ werd genoemd en dus alleen al in die naam een verband legde met de geesteswetenschappen. Bovendien blijkt het veel lastiger om het gedrag van mieren of mensapen in wiskundige formules te vangen dan dat van elektronen of waterstofmoleculen. De wereld is op het niveau waarop ze tot leven komt toch net iets te rommelig voor precieze deterministische modellen. En dus, schrijft Müller, is het verhaal altijd een rol blijven spelen in de wetenschap.

Een prominent recent voorbeeld is de theoretisch bioloog Stuart Kaufmann die in zijn boek A world beyond physics: the emergence and
evolution of life (2019) de grenzen van de wiskundige modeleerbaarheid aanwijs. Müller:

In een verhalende beschrijving van hoe de eerste levensvormen bepaalde ecologische niches veroverden en creëerden laat Kauffman de proto-cellen Sly, Gus, Patrick en Rupert optreden om uit te leggen hoe verschillende organismen op elkaar aangewezen zijn en de voorwaarde zijn voor elkaars bestaan. De verhalende vorm van deze beschrijving is voor Kauffman cruciaal: ‘The story is pretty much all you have to know. What would mathematics do here at all?’

Maar Kaufman staat in een lange traditie, laat Müller zien. Vooral biologen die werkten aan de evolutietheorie grijpen regelmatig terug op bekende verhalen. In discussies over de vraag hoe groot en hoe klein levende wezens precies kunnen zijn, wordt bijvoorbeeld verwezen naar het bijbelverhaal over Goliath (1 Samuel 17) of de lilliputters en reuzen in Gullivers reizen, of de reuzenspinnen bij Tolkien. Als het gaat om de verleidingen van teleologische verklaringen (het idee dat een staart of een extra vinger een bepaald doel dient) komt vaak Pangloss uit Voltaires Candide ter sprake, die meende dat de functie van de neus was om er een bril op te kunnen zetten.

Een verhaal waarnaar vaak verwezen wordt is dat van de Rode Koningin in Alice in Wonderland, die zo hard mogelijk moest hollen om op dezelfde plaats te blijven omdat de wereld onder haar heel hard in de omgekeerde richting bewoog. Het is op een bepaalde manier het verhaal van ieder levend wezen: we verkeren allemaal in een eindeloze wedloop met onze prooien en met onze prooidieren. De prooi moet hard wegrennen of gevaarlijke krachten ontwikkelen om de prooidieren van het lijf te slaan. De prooidieren moeten daarop nog harder rennen en nog gevaarlijker krachten ontwikkelen. Zodat de prooien nog weer harder en gevaarlijker moeten. Wij levende wezens zijn ons voortdurend aan het aanpassen aan onze omgeving die zich ondertussen ook weer aan ons aanpast.

Het heeft natuurlijk te maken met de aard van de evolutietheorie die een historische wetenschap is. Waar je in de volkomen ahistorische natuurkunde misschien beter kunt grijpen naar diagrammen om iets inzichtelijk te maken, heb je in de biologie intellectuele instrumenten nodig die inzicht geven in hoe zaken elkaar opvolgen en hoe tussen die gebeurtenissen complexe causale relaties bestaan. Dat is ongeveer de definitie van het verhaal. En dus kun je soms beter grijpen naar Lewis Carroll dan naar statistiek.

Nog zo’n bandje dat Berber blues beoefent. Toch zijn het geen groentjes: Tissaliwen bestaat al sinds 2008 en ontleent zonder schaamte inspiratie aan vergelijkbare artiesten zoals Tinariwen, Terakaft en Bombino.

De groep ontleent haar naam aan de bergketen Tassili n’Ajjer, die zich uitstrekt nabij hun geboortestad Djanet, in het zuidoosten van Algerije.

Terwijl inkomende raketten dood en verderf zaaien onder onschuldige Iraanse burgers hield een bijzonder assertieve Tweede Kamer op 12 maart 2026 een debat, waarin onze grondwettelijke bevordering van de “internationale rechtsorde” en “internationaal recht” centraal stonden.

Minister van Buitenlandse Zaken, Tom Berendsen, had eerder op 2 maart 2026 in de Tweede Kamer al laten weten wel “begrip” te kunnen opbrengen voor de aanvallen op Iran. Op de vraag of die aanvallen in strijd zijn met het internationaal recht antwoordde hij op 12 maart 2026 in de Kamer: “Dat is niet aan mij om te beoordelen,”. “Dit kabinet vindt het internationaal recht belangrijk,” voegde hij daar nog aan toe. “Tegelijkertijd wil ik ook eerlijk zijn dat het internationaal recht niet het enige kader is dat je op deze situatie kunt leggen.” We moeten een meer realistische koers varen, zei hij, en daarin is maar beperkt ruimte voor het internationaal recht. Want uiteindelijk draait het, zo zei hij, om het “Nederlands belang in het buitenland” terwijl we “door de mist van de nieuwe wereldorde varen”.

Hoewel het internationaal recht cruciaal is voor het voorkomen van conflicten en het reguleren van grensoverschrijdende kwesties, staat de naleving ervan in de huidige politieke context dus vaak onder druk.

De woorden van de bewindsman deden mij denken aan de overleden, oud-diplomaat, Peter van Walsum. Deze had als enig lid van de Commissie van onderzoek besluitvorming Irak (Commissie-Davids) in 2010 reeds opgemerkt, dat “Volkenrecht moet soms wijken voor een dwingende eis van de internationale politiek”.

De Amsterdamse hoogleraar André Nollkaemper vindt ook dat de inhoud en toepassing van het internationaal recht vooral bepaald wordt door geopolitieke belangen.

In dit verband schoten mij de volgende drie voorbeelden te binnen:

1. Het arbitragetribunaal, ingesteld onder Bijlage VII van het VN-Verdrag inzake het Recht van de Zee (UNCLOS) en zijn uitspraak op 12 juli 2016 over de zaak die de Filipijnen tegen China hadden aangespannen over de juridische status van de Chinese negenstreeplijn en historische rechten over de Zuid-Chinese Zee. Het arbitragetribunaal oordeelde overweldigend in het voordeel van de Filipijnen en verklaarde dat China’s negenstreeplijn en de geclaimde historische rechten over de Zuid-Chinese Zee geen juridische basis hebben onder de UNCLOS. De meeste Zuidoost-Aziatische staten, behalve de Filipijnen, inclusief andere pretendenten in de Zuid-Chinese Zee-conflicten, zijn stil gebleven. Deze regionale terughoudendheid weerspiegelt een onuitgesproken erkenning van de beperking van het internationaal recht bij het oplossen van historisch ingebedde geopolitieke geschillen, vooral wanneer een van de belangrijkste belanghebbenden (China) de legitimiteit ervan volledig afwijst.

2. Ook de invasie van Rusland in Oekraïne is in strijd met het internationaal recht, namelijk art. 2 lid 4 van het Handvest van de VN. Zo ziet Rusland de nabije regio (near abroad) als deel van de ‘eigen invloedssfeer’ c.q. als ‘bufferzone’. In de relaties met deze landen past een doctrine van ‘beperkte soevereiniteit’, inhoudende dat in de Russische visie deze landen niet vrij zijn in hun buitenlands-politieke oriëntatie, in het bijzonder als die een sterkere band met het Westen (EU/NAVO) betekent.

3. De Amerikaanse president Donald Trump maakt het met zijn 19e-eeuwse wereldvisie echter te bont. Zo heeft hij in ‘The New York Times’ verklaard dat “zijn eigen moraliteit” het enige is wat zijn machtsvertoon kan inperken. “Ik heb het internationaal recht niet nodig”, zei hij. “Mijn eigen moraliteit. Mijn eigen verstand. Dat is het enige wat me kan stoppen”, verklaarde Trump tegen journalisten van The New York Times toen hem werd gevraagd of er een limiet stond op zijn macht.
Gevraagd of zijn regering zich aan het internationaal recht moest houden, verklaarde Trump dat dat het geval is. Maar hij voegde er in een adem aan toe dat hij zou bepalen of dat recht al dan niet van toepassing was. “Het hangt ervan af wat je definitie van internationaal recht is”, zei hij. Inmiddels zijn de Amerikaanse activiteiten in Venezuela, de Caraïbische Zee en Iran ook gebaseerd op geopolitieke belangen.

Zo heeft de Leidse hoogleraar internationaal recht, Larissa van den Herik, die vindt dat niet het internationaal recht tekort schiet, maar staten en politici, toch wel gelijk.

Het Kamerlid, Henri Bontenbal, bleek diep te hebben nagedacht. Hij zei terecht voor een muisstille Kamer, dat waarden zonder macht leeg zijn, maar macht zonder moreel kompas gevaarlijk is. Hij pleitte daarom voor een koers van op waarden-gebaseerd realisme, waarbij men vasthoudt aan principes, maar niet mag vervallen in passiviteit nu de internationale rechtsorde onder druk staat.

Volgens Bontenbal vraagt dat terecht een sterker en weerbaarder Europa, hervorming van internationale instituties (bv. hervorming Veiligheidsraad) en nauwere samenwerking met andere middelgrote machten.

Nu staat Europa al jarenlang langs de zijlijn van de geopolitieke ontwikkelingen en verkondigt Bontenbal, niet als enige, de noodzaak van een sterker en weerbaarder Europa.

Toch dreigt Europa hieraan weinig te veranderen. Het onderwerp ‘Europees leger’ is nog steeds taboe in Europa, want dat Brussel beslist welke militairen worden uitgezonden wordt beschouwd als een ‘non starter’. Maar meer samenwerking, standaardisatie en een stevige Europese defensie-industrie op een continent dat 178 verschillende wapensystemen heeft tegenover de VS 30, is niet alleen efficiënter maar ook noodzakelijk. Dit in plaats van de verhoogde defensiebudgetten in Europa grotendeels aan nationale voorkeuren en keuzes te besteden.

Voor alle zekerheid ga ik toch maar, ter bevordering van mijn weerbaarheid, een tweede noodpakket inslaan!

Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Generaal-majoor der mariniers b.d. Mr. Drs. Kees Homan is Veiligheidsdeskundige.

De heren van Kula Shaker zijn inmiddels krasse knarren geworden. Ze rocken er niet minder hard om. Dat geluid klinkt nog altijd moddervet.

Het is winter, 16 december 2019 om precies te zijn, en de mensen die in dit deel van onze planeet wonen (boven: N 31.546518 E 34.548088; onder: N 31.542875 E 34.486812), wonen te midden van behoorlijk wat groen. Tuinen waarschijnlijk, zelfs op de onderste satellietfoto – midden in een stad -beslaan ze behoorlijk wat oppervlak. En ondanks dat het winter is, oogt het allemaal behoorlijk groen. Wat wil je ook. Op 31 graden noorderbreedte zit je in de subtropen.

Op 17 augustus 2023 is dat niet heel erg veranderd. Eigenlijk is alleen de kwaliteit van de satelliet camera’s wat verbeterd.

U kunt op deze foto’s de rijen bomen, die soms op de foto’s van vier jaar daarvoor ook zichtbaar zijn, veel beter zien. Dit zijn niet zomaar tuinen, het zijn boomgaarden en akkers, zelfs in de stad.

Drie maanden later, op 24 november 2023 is op beide plekken de situatie volledig veranderd. Alle groen is verdwenen, en dat ligt niet aan het feit dat het winter is, dat had u in december 2019 al gezien.

Wat u daar ziet zijn tanktracks, op elke vierkante centimeter tussen de bebouwing heeft de rupsband van een tank gereden. Dit zijn twee plekken in Gaza, 48 dagen later. En wat u hier ziet, kunt u op Google Earth op meer plekken in Gaza zien. Een strook van 7 kilometer lang langs de kust bijvoorbeeld, vanaf de bestandslijn uit 1947 naar het zuiden, van ongeveer 600 tot 1500 m breed is op de schop gegaan. Niet alleen is alle groen er verdwenen, alle ruimte tussen de huizen, ook waar geen groen was, bestaat uit uitsluitend tanktracks van iets meer dan drie meter breed.

Dit is de stand van zaken iets meer dan een maand na 7 oktober 2023. De meest recente stand van zaken op Google Earth is van 1 december 2024, een jaar en krap twee maanden later en u kunt zelf zien dat de hoeveelheid groen in de loop van die periode gestaag afneemt en vervangen wordt door tanktracks.

Op sommige plekken levert het zelfs een vorm van kunst op waar de rupsbanden zich rond de – deels verwoeste – bebouwing vlechten in ingewikkelde patronen. Hier een voorbeeld van 1 december 2024 op 31°32’33.45″N 34°27’8.76″O, waar niet zoveel groen is omgeploegd maar wel de snelweg langs de kust, die u niet meer ziet in de noordwesthoek van de foto.

Dit was de oorspronkelijke situatie in augustus 2023:

Waar wil ik heen? Simpel: de uithongering van de bevolking van Gaza die we hierna zagen, is al lang van tevoren gepland. Vrijwel direct na 7 oktober 2023 zijn de tanks alle groen, alle akkers, boomgaarden en moestuinen gaan omploegen om te voorkomen dat er verbouwd en geoogst kon worden door de mensen die er woonden. Ze moesten volledig afhankelijk worden van hulp en die is vervolgens afgeknepen.

Naschrift: ook deze blogpost is grotendeels al ongeveer een jaar oud (tot ‘iets meer dan drie meter breed’). Ik heb hem kort geleden bij de tijd gebracht met de foto’s van december 2024 en de bijbehorende tekst.

Britney Spears, gecovered door Franz Ferdinand. Met een boel strijkers om het op te fraaien. Het is niet zo briljant als gehoopt, maar best wel vermakelijk.

In theorie herdenken we op 4 mei de slachtoffers van oorlog en onderdrukking. Op 5 mei vieren we de bevrijding. De onderliggende boodschap luidt steevast dat vrijheid meer is dan een vlag, een festival en een obligate verwijzing naar “dit nooit weer”. Juist daarom is dit zo wrang. Het probleem is niet alleen de beslissing zelf, maar wat die beslissing blootlegt: dat de lessen die op 4 mei worden uitgesproken op 5 mei alweer zijn vergeten. Of misschien eigenlijk nooit zijn geleerd. Vrijheid zou ook moeten betekenen dat mensen kunnen spreken over onrecht, juist wanneer dat politiek gevoelig ligt. Maar dan blijkt ineens dat een artiest met een uitgesproken mening over de genocide in Gaza toch net iets te ingewikkeld wordt.

Directe historische lijn met het heden

Het gaat bovendien over een genocide die, hoe ongemakkelijk ook om te benoemen, wordt uitgevoerd door een land dat is voortgekomen uit het zwartste wat die oorlog heeft voortgebracht. Hierdoor loopt er een directe historische lijn tussen wat we herdenken en wat we nu liever niet benoemen. Dan verandert vrijheid in iets bureaucratisch. Iets dat beheerd, gedoseerd en netjes afgeschermd moet worden van de actualiteit. omdat deze te confronterend wordt met de realiteit. Alsof herdenken wel over vervolging mag gaan, zolang niemand de brutaliteit heeft om parallellen met het heden te trekken die politiek gezien niet lekker uitkomen.

De vrijheid die geen conflict verdraagt

Dat maakt de zaak vooral ook onthullend. Want hier wordt zichtbaar hoe graag Nederland vrijheid viert als voltooid verleden tijd, en weigert te reflecteren op wat die lessen ons in het hier en nu leren. De oorlog ligt veilig achter ons, de slogans zijn bekend, de kransen liggen klaar. Zodra vrijheid echter de vorm aanneemt van een actuele politieke stem, begint het ongemak. Dan duiken de bekende termen op: verbinding, nuance, geen polarisatie. Woorden die in de praktijk meestal betekenen dat vooral bepaalde kritiek even moet verdwijnen.

Dat is alles behalve neutraliteit.

De ambassadeur die zwijgt

Zo bezien krijgt het begrip Ambassadeur van de Vrijheid iets onbedoeld komisch, of liever, cynisch. Blijkbaar gaat het niet om iemand die de vrijheid belichaamt door vrijuit te spreken, maar om iemand die bewijst dat vrijheid het prettigst functioneert binnen vooraf gemarkeerde grenzen en het vooral niet te moeilijk maakt.

Op 4 mei zeggen we dat we moeten blijven waarschuwen tegen ontmenselijking, uitsluiting en wegkijken. Op 5 mei feliciteren we onszelf met onze vrije samenleving. En ergens tussen die twee rituelen in lijkt de boodschap aan Sef te zijn geweest dat sommige woorden, op sommige momenten, toch beter even kunnen wachten.

Dan vier je geen vrijheid. Dan maak je er een lachwekkende parodie op.

David: Wat me opviel, was hoezeer deze sites op games lijken. Ze zijn ontworpen om je erin te lokken. Ik krijg voortdurend e-mails met de boodschap: “Kijk eens naar dit spannende dat er in de wereld gebeurt! Waarom wed je er niet op?” Het gaat ook veel verder dan sport en politiek. Alleen al in december werd er bijna 12 miljard dollar verhandeld op Polymarket en Kalshi, de twee grootste platforms. 

Katrin: De gokmarkten roepen de verdenking op van handel met voorkennis. De dag voordat de VS en Israël Iran voor het eerst aanvielen, plaatsten meer dan 150 anonieme Polymarket-accounts grote weddenschappen die de aanval correct voorspelden.

David: Het is een grote zorg. De platforms bieden weddenschappen aan op zo’n beetje alles, dus er is veel voorkennis in omloop. Je zou bijvoorbeeld iemand kunnen zijn die weet of Jeff Bezos de Super Bowl zal bijwonen. Rond de tijd van de Amerikaanse inval in Venezuela wees een verdacht patroon in weddenschappen erop dat iemand had geprofiteerd van voorkennis over de militaire operatie.

Katrin: Wat zegt de populariteit van deze voorspellingsmarkten over de culturele en politieke situatie waarin we ons bevinden?

David: Een van de oprichters van Kalshi omschreef zijn doel als “de financialisering van alles”, wat in feite neerkomt op het idee dat elke mening, elke beslissing, kan worden omgezet in een transactie. Voor sommigen is dat opwindend; voor anderen is er iets dystopisch aan het idee dat elk aspect van het leven terug te voeren is op een winstmogelijkheid.