Met de winst voor extreemrechts in Chili, Colombia en Peru is nu de gehele Pacific kust in handen van Trumpaanhangers. Dat zouden zij te danken hebben aan de angst van de burgers voor de toenemende criminaliteit en het groeiende gevoel van onveiligheid. Precies het thema waarop Trump sinds zijn aantreden hamert bij het verwerven van invloed. Zo presenteerde hij in maart van dit jaar met twaalf rechtse bondgenoten uit de regio het Shield of the Americas, een militaire coalitie om gezamenlijk tegen de drugskartels te strijden. Vorige week kondigde de Ecuadoriaanse president Daniel Noboa aan dat Amerikaanse militairen in zijn land vrij spel krijgen. Een van de meest in het oog springende beslissingen is dat Noboa in een decreet verklaart dat hij gratie zal verlenen aan militairen, politieagenten en burgers die deelnemen aan operaties ter verdediging van de staat. Daarnaast drong hij er bij het parlement op aan om amnestie te verlenen aan iedereen die in deze context handelt en tijdens toekomstige operaties misdaden begaat. Tot slot bepaalt decreet 424 dat buitenlands personeel dat aan deze acties meewerkt, immuniteit geniet.

De nieuwe leider van Colombia Abelardo de la Espriella, die ook een Amerikaanse paspoort heeft, zit op dezelfde lijn. Hij profileerde zich in de verkiezingscampagne als een radicaal-rechtse leider en als iemand die buiten de gevestigde politiek staat. En hij  beloofde om een rigoureuze oplossing te bieden voor de geweldsspiraal waar Colombia al zo lang in zit. Of hij daartoe in staat is moet worden afgewacht. Hij heeft ook aangekondigd de vredesakkoorden met guerillagroepen op te zeggen. En een sociaal beleid, jarenlang inzet van de guerilla, hoeven de Colombianen niet van hem te verwachten. Zijn campagne was gericht op radicale anticommunistische retoriek, een compromisloze neoliberale economische agenda met de belofte van een reductie van de omvang van de staat met 40%. Op dat punt lijkt hij op de uiterst rechtse president van Argentinië, Milei (die met die kettingzaag), ook een grote favoriet van Trump. En op de in december verkozen Chileens president José Antonio Kast, die grote bewondering heeft voor Milei en de vroegere dictator van Chili, Pinochet. Ook Kast wil een een radicale neoliberale hervorming doorvoeren: het terugdringen van de overheidsuitgaven met meer dan 6 miljard dollar in slechts 18 maanden, zonder naar verluidt de sociale uitgaven te raken. Dit wordt door verschillende Chileense economen als onmogelijk beschouwd, tenzij hij het budget voor sociale programma’s verlaagt. 

Komend najaar zijn er verkiezingen in Brazilië, het grootste land van het continent. Trump zal er alles aan doen om zijn kandidaat, Flavio Bolsonaro, zoon van de veroordeelde oud-president Jair Bolsanaro, aan de macht te krijgen. Volgens Reuters heeft zijn tegenkandidaat, de huidige president Lula, zijn lichte voorsprong in de polls deze maand uitgebreid. Bemoeienis van Trump met de verkiezingen is ook in dit geval niet uitgesloten, temeer daar ze plaatsvinden een maand voor de voor Trump in eigen land cruciale midterms verkiezingen.

Trump kan zich voor eigen publiek op de borst kloppen voor het succes in zijn hemisphere. Maar er blijven toch nog wel een paar vlekjes weg te werken. Cuba op de eerste plaats. Deze week werden weer nieuwe sancties tegen het land afgekondigd dat al sinds 1960 met de Verenigde Staten in de clinch ligt. De Cubaanse regering wil van geen wijken weten ondanks dat de toestand in het land steeds penibeler wordt sinds Trump begin dit jaar Venezuela verbood olie naar Cuba te exporteren. Onlangs opende de communistische regering in Cuba de weg naar vrijemarktwerking. Of dat voldoende is voor Trump valt te betwijfelen. Venezuela is ‘geregeld’ volgens de Amerikaanse president. Het “is een gelukkig land geworden” dankzij al het geld dat binnenkomt via de nieuwe handel met de Verenigde Staten. Daar denken de Venezolanen toch wat anders over. De olie-inkomsten hebben niet gebracht wat zij er van verwachtten en wat plaatsvervangende president Delcy Rodríguez beloofde. De VS kunnen het misschien nog goed maken nu het land getroffen is door zware aardbevingen. 

Geen commentaar nodig, dunkt me.

Neem het voortdurend reageren op extreemrechtse standpunten. Intuïtief voelt dat logisch. Als een politicus beweert dat migranten verantwoordelijk zijn voor woningnood, criminaliteit of maatschappelijke achteruitgang, dan wil je dat weerspreken. Je wilt feiten tegenover fictie zetten. Je wilt duidelijk maken dat racisme racisme is.

Alleen zit daar een probleem. Door een standpunt voortdurend te herhalen, zelfs om het te ontkrachten, help je het onderwerp centraal te stellen in het publieke debat. Onderzoek naar normalisering laat zien dat aandacht op zichzelf al kan bijdragen aan het verschuiven van grenzen van wat als acceptabel wordt gezien. Hoe vaker een idee terugkomt, hoe minder uitzonderlijk het voelt.

Dat brengt links in een vrijwel onmogelijke positie.

Zwijgen is geen optie. Niet omdat stilte extreemrechtse ideeën laat verdwijnen, maar omdat anderen gewoon doorgaan met het verspreiden ervan. Als linkse partijen besluiten een frame te negeren, houdt rechts zelden dezelfde discipline aan. Het resultaat is dan geen debat zonder extreemrechtse standpunten, maar een debat waarin die standpunten vrijwel ongehinderd rondzingen. Tegelijk verwacht de eigen linkse achterban dat aanvallen op minderheden, democratische instituties of fundamentele rechten worden weersproken. Wie zwijgt, laat het speelveld aan de tegenstander én vervreemdt de mensen die juist op een weerwoord rekenen. Dat maakt de spagaat compleet: reageren helpt de normalisering, zwijgen versnelt haar mogelijk nog verder.

Tegelijkertijd betekent reageren dat je opnieuw meedoet aan het verspreiden van precies die frames die je wilt bestrijden. Iedere discussie over “massa-immigratie”, “omvolking” of andere extreemrechtse obsessies bevestigt impliciet dat dit de onderwerpen zijn waar de samenleving zich mee bezig zou moeten houden.

Het resultaat is een klassieke lose-lose-situatie. Niet reageren kost politieke ruimte. Wel reageren helpt de tegenstander.

Daarom wordt in de literatuur vaak gewezen op een andere aanpak: het cordon sanitaire. Niet voortdurend debatteren over extreemrechtse standpunten, maar extreemrechtse partijen behandelen als politieke paria’s. Geen coalities, geen normalisering, geen bestuurlijke samenwerking. Het idee daarachter is simpel: geef de ideeën geen institutionele legitimiteit.

Alleen wringt daar tegenwoordig iets anders. Een cordon sanitaire werkt uitsluitend als een substantieel deel van het politieke landschap eraan meedoet. Zodra andere rechtse centrumrechtse partijen (hoi VVD!) electorale winst zien in samenwerking of inhoudelijke toenadering, valt het mechanisme uiteen. De verleiding is groot. Op korte termijn levert het stemmen op. Op lange termijn verschuift het hele politieke speelveld naar rechts.

Sterker nog, veel partijen rechts van het midden profiteren inderdaad juist van die verschuiving. Zij hoeven de meest extreme standpunten vaak niet eens zelf te verkondigen. Het bestaan van een radicaal-rechtse flank trekt het debat al richting hun favoriete thema’s. Vervolgens kunnen zij zich presenteren als de redelijke variant, terwijl ze ondertussen delen van dezelfde agenda overnemen. Voor hen is de normalisering van extreemrechts geen probleem dat opgelost moet worden. Vaak is het een politieke kans.

Dat maakt de huidige situatie zo lastig. Links zit gevangen tussen strategieën waarvan de nadelen bekend zijn. De enige aanpak waarvan redelijk overtuigend is aangetoond dat die de opmars van extreemrechts kan afremmen, vereist medewerking van precies die politieke partijen die er vaak voordeel bij hebben om haar niet toe te passen.

Het grootste succes van extreemrechts is daardoor niet noodzakelijk electorale groei. Het zit in het vermogen om de voorwaarden van het debat te bepalen. Tegenstanders voelen zich gedwongen erop te reageren. Bondgenoten nemen delen ervan over. Het politieke midden schuift mee. De discussie gaat vervolgens vooral nog over de antwoorden op extreemrechtse thema’s, veel minder over de vraag of die thema’s überhaupt het politieke debat zouden moeten domineren. Tegen de tijd dat die vraag wordt gesteld, heeft de normalisering haar werk vaak al gedaan.

Tja, toch even voor de mensen die gister de CT zagen en bij het lezen van de titel dachten een mooi stukje (moderne) Iron Maiden te gaan horen, en die toen teringteleurgesteld waren omdat het een jaren-80 emulatieband bleek, hier toch nog even die andere Brighter than a thousand suns.

Jacobs en Jansen laten in hun boek zien dat de geheime diensten anders dan in het verleden rekening moeten houden met allerlei wettelijke beperkingen. En er is nu ook uitgebreid toezicht op het handelen van de diensten: door de onafhankelijke Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) en door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) voor bepaalde operaties vooraf. De minister van Binnenlandse Zaken wordt in de Commissie voor Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (Commissie ‘Stiekem’) door fractievoorzitters van de vijf grootste partijen namens het parlement aangesproken op zijn verantwoordelijkheid voor de diensten. Aan de andere kant constateren de auteurs ook dat je met een vaag, niet exact gedefiniëerd begrip van nationale veiligheid nog alle kanten uit kan, zoals blijkt uit de ontwikkeling van autocratieën in de Verenigde Staten, Polen en Hongarije. Hun beschrijving van deze aftakeling van de democratie in de afgelopen jaren is bijzonder waardevol: zo werkt dat als er in een land leiders aan de macht komen die zich noch van de wet noch van de feiten iets willen aantrekken. En die de geheime diensten graag inzetten voor hun politieke doelstellingen, juist omdat ze geheim zijn.

Een ‘politisering’ van de geheime diensten is onwenselijk, maar moeilijk te voorkomen. De beste garantie zit ‘m denk ik toch in de keuze van politiek verantwoordelijke bewindslieden die respect hebben voor de democratie en de rechtsstaat. Maar de politisering van de diensten kan, zo schrijven de auteurs, ook van onderop komen. ‘Een eenzijdig, politiek gekleurd personeelsbeleid brengt in het bijzonder bij geheime diensten de risico’s van groepsdenken, tunnelvisie en ideologische verblinding met zich mee’. Het is jammer dat in het boek naast de als waarschuwing bedoelde voorbeelden van hedendaagse autocratieën elders nauwelijks verwezen wordt naar de geschiedenis van de Nederlandse diensten. De BVD was in de Koude Oorlog volledig gepolitiseerd, mede dankzij het bewust eenzijdige personeelsbeleid van de eerste baas Louis Einthoven. Jacobs en Jansen schrijven dat Nederland ‘geen historie heeft van ministers die de diensten inzetten voor politieke doeleinden’. Een stelling die ze even daarna zelf onderuit halen als ze verwijzen naar de oprichting door de BVD van een ‘maoïstische schaduwpartij om de eenheid onder Nederlandse communisten te breken’ (project Mongool). Deze operatie vond plaats met goedkeuring van toenmalig minister. Daaraan vooraf gingen nog enkele andere operaties ter ontregeling van een in het parlement vertegenwoordigde partij. Het project Toekomst beoogde met psychologische oorlogsvoering via door de BVD samengestelde ‘kaderbrieven’ de interne partijstrijd in de CPN aan te wakkeren. Die strijd liep in 1958 uit op een splitsing en de oprichting van een nieuwe dissidentenpartij, de Socialistische Werkerspartij. De BVD leverde voor deze partij zowel financiën als mankracht. In het mede door de CIA gefinancierde project Phoenix trachtte de dienst vervolgens via de SWP het conflict over de koers van het communisme internationaal aan te wakkeren. Dit alles met instemming van de verantwoordelijke bewindslieden, en buiten medeweten van het parlement.

Een discutabel punt van Democratie onder druk vind ik verder het toch redelijk grote vertrouwen van de auteurs in de letter van de wet. Natuurlijk moet de bescherming van grondrechten en de democratische rechtsstaat goed geregeld worden in wetten die het werk van de geheime diensten regelen. Maar het vervelende van autocratische regimes is nu juist dat hun leiders die wetten gewoon naast zich neerleggen als die hun doelen in de weg zitten. Dictators regeren zoals de auteurs het noemen post-truth en post-rules. Om een democratie tegen de dictatuur te beschermen is dus meer nodig dan degelijke wetgeving.

Veel wetgeving is ook ‘poreus’, erkende Rowin Jansen in een radiointerview. Om het zoeken naar mazen in de wet moeilijker te maken adviseren de auteurs daarom de diensten te onderwerpen aan een ‘autocratische stresstest’ om zwakke plekken te identificeren en geitenpaadjes voor kwaadwillende politici te versperren. Ze beschrijven daarvoor een aantal worstcasescenario’s op basis van de besproken buitenlandse voorbeelden. Een van die scenario’s is de mogelijkheid dat autocraten de wettelijk geregeld diensten negeren en een nieuwe dienst oprichten die ze geheel naar eigen goeddunken kunnen inrichten. Daarbij verwijzen de auteurs terecht ook naar de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) van het Ministerie van Justitie en het inmiddels opgedoekte Land Information Manoeuvre Centre (LIMC) bij het Ministerie van Defensie. Het zijn recente Nederlandse voorbeelden van diensten die buiten de geregelde en gecontroleerde AIVD en MIVD om onrechtmatig binnenlandse spionageactiviteiten hebben ondernomen. Zonder degelijke juridische basis. ‘Ik koos er bewust voor om niets te regelen. Dat geeft alleen maar gezeur’, zei Tjibbe Joustra die de voorloper van de NCTV aanstuurde. Jacobs en Jansen vinden dat deze organisatie ‘een zinvolle taak’ vervult, maar betreuren het gebrek aan regelgeving. Maar kan regelgeving onrecht voorkomen als de leiding van een dienst er heel bewust zo min mogelijk van wil weten?

Naast het geloofwaardige scenario van de oprichting van nieuwe diensten beschrijven Jacobs en Jansen voor hun autocratische stresstest ook een case waarin de minister ‘hem onwelgevallige operaties van de diensten’ wil blokkeren. Bijvoorbeeld een progressieve minister die weigert zijn handtekening te zetten voor operaties naar targets die actief zijn binnen de radicale milieubewegingen. Misschien willen de auteurs met dit voorbeeld hun adviezen ook acceptabel maken voor rechtse politici. Ik vind dat jammer. De druk op de democratie komt van rechts. Laten we daar duidelijk over zijn. Dit boek biedt daarvoor op zichzelf al voldoende bewijs.

Geheime diensten kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de bescherming en instandhouding van de democratie. Dat stelt wel heel hele hoge eisen. Niet alleen aan de wetgeving maar ook aan de praktijk van hun operaties, het toezicht en de rol van de verantwoordelijke politici. Democratie onder druk is ondanks het gemis van een stukje geschiedenis en het overmatige vertrouwen in regels een welkom uitgangspunt om het debat hierover te voeren.

Bart Jacobs & Rowin Jansen, Democratie onder druk; over de geheime diensten in turbulente tijden. Uitgeverij Querido, Prijs: € 18,50

Bij het luisteren van God For Hire, van Brighter Than A Thousand Suns, kan het niemand ontgaan dat ze écht heel erg hun best doen om de jaren-80 synth-pop (electro-synth? Denk ik? Iemand? Ik zit niet zo in muziekstijlen waarbij niet geschreeuwd wordt – maar in ieder geval jaren 80!) beeld en geluid te benaderen. Ik denk dat het ze aardig lukt.

De verklaring is waarschijnlijk dat de eerste link van een artikel meestal verwijst naar een iets algemener begrip. Het artikel over de hond leidt naar ‘zoogdier’, dat naar ‘dier’, dat naar ‘organisme’, en zo klim je stap voor stap van het concrete naar het abstracte, tot je bij het meest abstracte begrip van allemaal aankomt — en dat is kennelijk de wijsbegeerte. Het spel legt zo een soort verborgen ladder bloot: een rangorde van begrippen die de hele Engelstalige encyclopedie ongemerkt doortrekt.

Maar dat geldt niet voor alle talen. Het Duits, Frans en Russisch lijken weliswaar op het Engels, maar het Italiaans komt vaker uit bij psychologie; sommige Oost-Aziatische edities belanden eerder bij ‘mens’ of ‘aarde’, en het Japans vertoont helemaal geen duidelijke convergentie. Elke taaleditie heeft haar eigen voorkeursbestemming. Ook het Nederlands zou afwijken, aldus het Wikipedia-artikel over het fenomeen. Daar werd ik weethebberig van: waar leidt de Nederlandstalige Wikipedia dan wél naartoe?

Ik besloot het te tellen.

Tocht

De methode is eenvoudig. Men neme duizend willekeurige artikelen en volge vanaf elk daarvan de eerste gewone link in de tekst, net zo lang tot het pad ofwel in een eindeloze lus terechtkomt, ofwel doodloopt bij gebrek aan een volgende link.

De uitkomst: in het Nederlands leiden de Wikipediapaden níét naar de filosofie. De pagina Filosofie wordt door amper 0,9 procent van de paden onderweg aangedaan, en is nooit het eindpunt. In plaats daarvan stroomt bijna alles samen in drie kleine lussen (in een lus verwijst een pagina naar een andere pagina die weer terugverwijst naar het beginpunt): ‘Kennis Weten’ (38,7 procent), ‘Illusie Werkelijkheid’ (26,7 procent) en ‘Mening Subjectiviteit’ (23,5 procent). Samen vangen die drie bijna negen van de tien artikelen in de Nederlandstalige Wikipedia. Opvallend genoeg zijn het alle drie eenvoudige lussen van twee pagina’s: de encyclopedie blijft aan het eind heen en weer pendelen tussen twee begrippen die elk naar de ander verwijzen. Doodlopende paden zijn er nauwelijks — slechts 4,8 procent komt uit op een pagina zonder links. Gemiddeld duurt de tocht een stuk of tien stappen — de meeste reizen tellen tussen de zes en twintig klikken, met een enkele uitschieter naar boven of beneden.

Eindbestemming van duizend willekeurige Nederlandstalige artikelen

Mensensoort

De grote trechter loopt via ‘Wetenschap → Kennisverwerving → Kennis → Weten’: de pagina Wetenschap alleen al komt in ruim een derde van alle paden voor. Een voorbeeld: vanaf ‘Grand Prix Formule 1 van Monaco 1975’ bereik je in dertig stappen, via de autosport, machine, hout, organisme, leven, heelal, sterrenkunde en natuurwetenschap, ten slotte de lus Kennis Weten.

Elke Wikipedia heeft haar eigen zwaartepunt, en dat van het Nederlands is de kennis zelf. Nu raken de drie belangrijkste lussen dan wel weer aan kernbegrippen van de kennisleer: kennis – weten, illusie – werkelijkheid, mening – subjectiviteit. De Nederlandstalige Wikipedia raakt dus wel het hart van de wijsbegeerte — alleen niet met het wóórd Filosofie.

Deze ontologie is ook een wankel bouwwerkje. Doordat alles door een handvol knooppunten loopt, zou één bewerking van de eerste link op ‘Kennis’ of ‘Wetenschap’ van de ene dag op de andere honderden artikelen een andere kant op sturen. Het spel zegt minder over de structuur van de wereld dan over de wonderlijke (en bewonderenswaardige) mensensoort die Wikipedia-artikelen bewerkt.

Wikipedia nederlands eerste-link-netwerk

De verbondenheid en solidariteit die we hier voelden was ongekend. Zeker in een tijd waarin de steun aan mensen op de vlucht onder druk staat.

De eerste Nacht van de vluchteling was in 2010. Toen wandelden 400 deelnemers van Rotterdam naar Den Haag (de opbrengst van deze sponsorloop heb ik niet kunnen  vinden). Door de jaren heen namen aantal deelnemers en opbrengst van de donaties gestaag toe. En nu is met 10.000 deelnemers en 2,1 miljoen euro aan donaties een nieuw record gevestigd.

Kijken we naar de cijfers van de vorige jaren, dan had de directeur het natuurlijk een beetje kunnen zien aankomen.

Dit initiatief is bedoeld om vluchtelingen in crisisgebieden te helpen. De opbrengt van dit jaar gaat naar noodhulp in Libanon, Somalië, Afghanistan, Burkina Faso, Oekraïne en DR Congo. Stichting Vluchteling zorgt daar onder andere voor voedsel- en waterhulp, medische zorg en onderdak.

Stichting Vluchteling  is voor haar werk natuurlijk niet alleen afhankelijk van één jaarlijkse nachtwandeling.  De giro 555-actie ‘Samen in actie voor slachtoffers Midden-Oosten’ eind 2024, leverde 25, 6 miljoen euro op. Stichting Vluchteling mocht daar 1,7 miljoen euro van ontvangen, waarvan tot vorig jaar oktober 500.000 euro is besteed aan hulp voor 4.380 mensen in Noord-Libanon (voor hygiëne-, baby- en educatiepakketten, matrassen en dekens) en werden drie collectieve opvanglocaties opgeknapt.

Overigens ging het grootste deel van het bestede giro 555-geld (56%) naar hulporganisaties die in Gaza met voedsel, schoon drinkwater, onderdak, medische zorg en traumahulp de mensen daar probeerden te helpen.

Volgend jaar een nieuw record? Hopelijk wel met meer deelnemers en donaties. Hopelijk voor minder vluchtelingen in oorlogsgebieden.

Dragonforce staat bekend om hun powermetal met muzikaal-technische hoogstandjes. Summum is waarschijnlijk Through the Fire and the Flames, wat ooit gebruikt werd in de categorie ‘heel moeilijk’ bij de game Guitar Hero. Ik heb het nooit gespeeld, maar vermoed dat deze gitaarstukjes in het echt onder de knie krijgen nog een stukje lastiger is.

Gezien vanuit het heden was dit natuurlijk alleen maar een klein eerste barstje in het idee dat mannen mannen zijn en vrouwen vrouwen en dat daarmee alles gezegd is. Als het gaat over hoe iemand klinkt speelt natúúrlijk iemands lichaamsbouw mee – hoe groot het strottenhoofd is, hoe lang de mondholte, enzovoort – maar ook sociale identiteit. Soms praten vrouwen om hun vrouwelijkheid te tonen net wat vrouwelijker.

Stevige uitspraken

Inmiddels denken onderzoekers veel genuanceerder over dit soort dingen. Ze erkennen bijvoorbeeld dat er mensen zijn die zich niet in de tweedeling man-vrouw laten stoppen. En dat er verschillende manieren zijn om een indeling te maken: door het aan mensen zelf te vragen, door je te richten op het gender dat mensen bij de geboorte is toegekend, door mensen in een vragenlijst voor te leggen in hoeverre ze in eigen ogen aan ’typisch mannelijke’ of ’typisch vrouwelijke’ eigenschappen te voldoen, of in hoeverre ze in hun jeugd als jongetje of meisje werden opgevoed.

In een nieuw artikel in het Journal of Phonetics beschrijven Duitse onderzoekers een ambitieus onderzoek dat ze onder een groep Duitstalige sprekers hebben gedaan. Het onderzoek is ambitieus omdat het keek naar alle manieren van in gender indelen die ik net noemde, én naar een groot aantal mogelijke akoestische verschillen – niet alleen hoogte van de stem, maar ook bijvoorbeeld de precieze manier waarop klinkers worden gemaakt, of s-klanken en zo nog een heleboel. Als je zoveel verschillende dingen allemaal met elkaar wil vergelijken moet je onderzoek doen bij heel veel mensen, en een mogelijk kritiekpunt op dit onderzoek is dat ze net wat te weinig mensen hebben gevonden om over alles even stevige uitspraken te doen.

Compenseren

Toch zijn er een aantal duidelijke bevindingen. Zo vonden de onderzoekers dat je op basis van sommige karakteristieken, zoals toonhoogte en de vorming van klinkers, niet twee categorieën kunt meten: niet alleen (‘cis’) mannen en vrouwen, maar ook een groep die er tussen inzat – niet binairen. De manier waarop iemand sprak – iets wat je heel lastig bewust kunt manipuleren – correleerde dus met het gender waarmee iemand zich identificeerde. Tegelijkertijd kon je binnen de non-binaire groep verschil maken tussen mensen die bij hun geboorte als jongen waren aangemerkt en degenen die als meisje waren aangemerkt. Dat is ook niet zo gek, want in sommige opzichten speelt lichaamsbouw hier dus een rol (en er is een statistische correlatie tussen welk gender iemand bij geboorte krijgt aangemerkt en diens latere lichaamsbouw).

Er waren ook akoestische factoren waar de groep non-binaire mensen duidelijk ánders was dan die van de cis-mensen, en er niet alleen maar tussen inzat. Het voorbeeld daarbij zijn de s-klanken. Het geval wil dat mannen gemiddeld wat meer sj-achtige s-klanken maken, en vrouwen wat scherpere. Maar bij cis-mensen doet zich iets eigenaardigs voor: mannen met een wat hogere stem lijken dat te compenseren met nog wat sterker sj-achtige s’en, en voor vrouwen met een wat lagere stem dan gemiddeld maken juist een nog wat scherpere s. Mensen drukken nu eenmaal hun gender-identiteit uit met hun spraakorganen, en als het lichaam je een ’te hoge’ of ’te lage’ stem geeft, kun je dat op andere manieren compenseren.

Ongelijk

Maar bij mensen die zich als non-binair identificeerden, zagen de onderzoekers dat effect helemaal niet. Er was geen correlatie tussen iemands stemhoogte en diens uitspraak van de s. Deze mensen trokken zich met andere woorden niet zoveel aan van de onbewuste normen van hoe een man of een vrouw een s moet maken.

Ik word daar vrolijk van: wat is de wereld toch verbazingwekkend ingewikkeld. Ook ik ken heus wel intelligente oudere heren die bij hoog en bij laag volhouden dat er alleen mannen en vrouwen zijn. Alsof er in de prachtige wereld waarin wij leven ooit iets binair is. De feiten geven die mensen ongelijk.

Pfff. Het is heet, vies, plakkerig, en iedereen is hartstikke gaar van het weer. Hier tenminste. Dan maar ff iets met een beetje energie, wellicht wordt u er wakker van, en heeft u nog iets aan uw avond. Vergeet niet de ramen open te gooien (zodat het nog een beetje afkoelt binnen, en wellicht willen de buren meegenieten van het moois van The Fall of Asterion van Fleshgod Apocalypse).

Dat is een nogal schrale definitie van daadkracht. Wie dierenwelzijn serieus neemt, laat sancties niet dertien jaar langzaam verdampen terwijl bedrijven intussen gewoon door kunnen rekenen. Dan is deze verhoging geen principiële aanscherping, maar achterstallig onderhoud aan een boetestelsel dat kennelijk jarenlang weinig politieke urgentie had.

Natuurlijk is een hogere boete beter dan een lagere boete. De vraag is vooral waarom dit pas gebeurt nadat de oude bedragen door inflatie zijn uitgehold. Het antwoord ligt onaangenaam voor de hand: dierenmishandeling door bedrijven is blijkbaar ernstig genoeg voor ferme woorden, zolang de financiële gevolgen voor die bedrijven vooral symbolisch blijven.

Alsof de symboliek nog wat extra bestuurlijke room nodig had, komt er tegelijk een beloning voor ondernemers die zich wél aan de regels houden: lichter toezicht en minder toezichtlast. Op zichzelf is risicogericht toezicht verdedigbaar. In deze context schuift de prioriteit alleen nogal zichtbaar op. De overheid heeft dertien jaar nodig om boetes tegen dierenmishandeling op niveau te brengen, en presenteert in dezelfde adem minder toezicht als voordeel voor de ‘brave’ bedrijven.

Daarmee ontstaat ook een perverse prikkel. Wie lang genoeg de schijn van goed gedrag weet op te houden, kan worden beloond met minder controle. Juist in sectoren waar dieren achter gesloten deuren, in stallen, vrachtwagens en slachthuizen afhankelijk zijn van toezicht van buitenaf, is dat riskant. Het systeem beloont dan niet alleen naleving, maar ook het vermogen om naleving overtuigend te veinzen. Daar zit de echte prioriteit verstopt. Zelfs in een bericht over dierenmishandeling gaat het al snel over toezichtlast voor ondernemers. Het dier is de aanleiding, de ondernemer blijft de maat der dingen.

Enfin, de rotte appels krijgen een nieuw prijskaartje. Het systeem dat ze jarenlang met verouderde boetes liet wegkomen, of erger nog ze gewoon niet oplegde omdat er geen controlecapaciteit is, blijft buiten beeld.

Het begon allemaal vijf jaar geleden. Ivanka Trump en haar man Jared Kushner ontdekten op hun vakantie het onbewoonde Albanees eilandje Sazan niet ver van de stad Vlora. De goudgele, verlaten stranden en prachtige natuur maken het een van de laatste ongerepte gebieden langs de Adriatische kust. Zakenman Kushner zag er een kans voor profijtelijke investeringen en toevallig (?) kwam hij de Albanese premier Edi Rama tegen die maar al te graag aan zijn wensen voldeed. Juridische belemmeringen voor ontwikkeling van luxe resorts in een beschermd natuurgebied werden ongedaan gemaakt. Begin dit jaar heeft de Albanese regering Kushners initiatief de status van strategische investeerder toegekend nog voordat er een businessplan en haalbaarheidsonderzoek was overlegd. Kushner wil ook een beschermd natuurgebied op het schiereiland Zvërnec bij Vlora ontwikkelen. De besloten vennootschap Zvërnec South Adriatic Development stuurt het project juridisch en financieel aan. Deze entiteit is in bezit van de vergunning, structureert de aandelen en sluist gelden door naar het Albanese eiland Sazan en het schiereiland Zvërnec. Eind 2024 keurde de regering het gebied goed voor ontwikkeling door Kushners private equity firma Affinity Partners. Het onderzoek van het OM naar de drugsgeldstromen heeft onder andere betrekking op het land in Zvërnec van Artur Shehu waar Kushner nu zijn resort wil bouwen.

De Ierse schrijver, historicus en onafhankelijk onderzoeker Alison McIntyre is diep in de achtergronden van het Albanese project gedoken. Ze kwam een hele reeks namen tegen van aan Trump geliëerde zakenmensen en ontdekte dat Sazan inmiddels in handen is van twee Qatarese miljardairs. Ook zou de blokkade op de rekeningen van het onderzochte vastgoedbedrijf al na een dag zijn opgeheven. McIntyre vermoedt dat de nog bestaande militaire infrastructuur het eiland aantrekkelijk maakt als particuliere schuilplaats in een nucleaire oorlog.

‘Flamingorevolutie’

De verkoop van Sazan heeft de Albanese bevolking gealarmeerd. Avond aan avond trekken Albanezen door de straten van Tirana. Afgelopen weekend kwam het tot een hoogtepunt, toen tienduizenden mensen onder de leuze ‘Albanië is niet te koop’ het aftreden van premier Edi Rama eisten. Ook Albanezen in het buitenland laten van zich horen, afgelopen zondag in Den Haag en morgen in Amsterdam. Het begon met een protest tegen de aantasting van de natuur in het gebied dat onderdak biedt aan meer dan 70 bedreigde diersoorten en meer dan 200 vogelsoorten, waaronder flamingo’s en Dalmatische pelikanen. Het ligt aan de Adriatische trekroute, een cruciale migratieroute voor miljoenen vogels die jaarlijks tussen Afrika en Europa reizen. Inmiddels wordt gesproken van een ‘flamingorevolutie’ tegen het heersende corrupte politieke systeem onder leiding van premier Rama, die zijn Sazan project met hand en tand blijft verdedigen. 

Terwijl het Europese parlement zich heeft uitgesproken tegen de bouwactiviteiten in het beschermde natuurgebied blijft de Europese Commissie Rama steunen. Eurocommissaris voor Uitbreiding Marta Kos liet maandag weten dat de regering haar gegarandeerd heeft zich aan de Europese regelgeving te houden. Een grote teleurstelling voor de protestbeweging, die de avond erna een groot spandoek meedroeg met de vraag: ‘Europa kun je ons horen?!’ De toetreding van landen van de westelijke Balkan tot de Europese Unie staat weer op de agenda, bleek onlangs op een topconferentie van Europese leiders. Montenegro is genoemd, maar ook Albanië. Eind vorig jaar schreef de Commissie al dat Montenegro en Albanië aanzienlijke vooruitgang hebben geboekt op weg naar toetreding tot de EU. Zo heeft Albanië dat o.a. bereikt door het justitiële stelsel te hervormen en de georganiseerde misdaad en corruptie te bestrijden. Commissaris Kos is daar, ook na alle berichten over de Sazan-affaire nog niet op teruggekomen.

Luister naar Dr. John (1941 – 2019), de ‘Night Tripper’ die vanuit het eeuwige ons toezingt er toch maar het beste van te maken.

Zo gezongen, zo geswongen, in een heerlijke New Orleans blues:

The world we know was built on skills
But that alone don’t count
Without the sweat and toil of mine, it wouldn’t be worth a dime
You got to live and give, share and care
Really put some love in the air
When your neighbor’s down, try to pick him up
Nobody can live in despair

De situatie in Ter Apel is geen bewijs van een oncontroleerbare migratiestroom. Wie noodopvang na noodopvang zag verrijzen, zag geen onverwachte ramp. Wat zichtbaar werd, was het resultaat van jarenlang beleid waarin opvangcapaciteit systematisch werd afgebouwd terwijl iedereen wist dat vluchtelingenstromen niet zouden verdwijnen. Dat is ongeveer alsof een gemeente de helft van haar brandweerkazernes sluit en vervolgens concludeert dat er een brandweercrisis is zodra er ergens brand uitbreekt.

De Nederlandse overheid behandelt asielopvang nog steeds als een incidenteel probleem. Alsof oorlogen, vervolging, politieke instabiliteit en klimaatgerelateerde migratie uitzonderingen zijn die elk moment voorbij kunnen zijn. De werkelijkheid is natuurlijk anders. Vluchtelingen zullen blijven komen. Niet omdat Nederland zo aantrekkelijk is, maar omdat conflicten en menselijke ellende niet ophouden bij de buitengrenzen van Europa.

Juist daarom is het opmerkelijk hoe vaak politieke discussies zich richten op symbolische maatregelen. Er wordt eindeloos gesproken over strengere regels, afschrikking en uitzonderingswetten. Veel minder aandacht gaat uit naar de vraag waarom procedures jarenlang kunnen duren, waarom de Immigratie- en Naturalisatiedienst structureel kampt met achterstanden, of waarom gemeenten er telkens weer in slagen opvang naar elkaar door te schuiven.

Het meest onthullende moment kwam misschien wel met de komst van Oekraïense vluchtelingen. Ineens bleek er van alles mogelijk. Gemeenten organiseerden opvang. Gebouwen werden beschikbaar gesteld. Hotels werden ingezet. Procedures werden versneld. De bestuurlijke creativiteit die jarenlang afwezig leek, bleek gewoon te bestaan. Dat was goed nieuws voor de mensen die bescherming zochten. Maar het maakte ook iets anders zichtbaar: de logistieke problemen waren kennelijk niet zo onoverkomelijk als jarenlang werd beweerd.

De ongemakkelijke conclusie is dat Nederland niet zozeer worstelt met opvangcapaciteit als wel met politieke keuzes. Ondertussen worden asielzoekers in het publieke debat vaak gereduceerd tot aantallen. Ze verschijnen als statistiek, als dossier of als bedreiging. Veel minder vaak als mens. Terwijl achter iedere aanvraag een individueel verhaal schuilgaat van oorlog, vervolging, verlies of wanhoop.

Dat betekent niet dat iedere asielaanvraag automatisch moet worden ingewilligd. Natuurlijk heeft een staat het recht om grenzen te bewaken en procedures vast te stellen. Maar een rechtsstaat wordt niet getest wanneer alles goed gaat. Een rechtsstaat wordt getest wanneer mensen afhankelijk zijn van haar bescherming. Juist dan blijkt of humaniteit een principe is of slechts een verkiezingsslogan.

De voortdurende verwijzing naar een asielcrisis heeft nog een ander voordeel voor politici: zij leidt de aandacht af van bestuurlijke verantwoordelijkheid. Wanneer opvanglocaties overvol raken, kan men wijzen naar de instroom. Wanneer procedures vastlopen, naar internationale ontwikkelingen. Wanneer mensen buiten slapen, naar Europa. Bijna nooit naar de eigen keuzes.

Toch zijn veel van de huidige problemen terug te voeren op beleid dat bekend was, voorzienbaar was en waarvan de gevolgen jarenlang door deskundigen zijn aangekondigd. De overbelasting van het systeem wordt vervolgens gebruikt als bewijs dat het systeem niet werkt. Een merkwaardige redenering, zeker wanneer dezelfde overheid verantwoordelijk is voor de inrichting ervan.

De vraag is daarom niet hoeveel vluchtelingen Nederland aankan. De vraag is waarom een rijk, goed georganiseerd land er telkens opnieuw in slaagt van een beheersbaar vraagstuk een bestuurlijke chaos te maken. Dat is de echte crisis. Niet aan de grens. Maar in Den Haag.

Met hun debuutsingle ‘Bela Lugosi’s Dead’ (1979) bracht het roemruchte Bauhaus (1978 – 2022) een ‘in  memoriam’ over de dood van Dracula. Dat wil zeggen: de acteur Bela Lugosi, die in 1931 de rol van Dracula vorm gaf in de gelijknamige film.

Volgens de Wikipedia mag dit werk de eerste gothic rock plaat genoemd worden.

Bauhaus roept de overledene tot leven (Bela Lugosi’s dead / Undead, undead, undead / Bela’s undead / Oh, Bela, Bela’s undead). Dracula leeft nog voort, maar Bela Lugosi is in 1956 toch echt naar het eeuwige vetrokken.

Na de oorlog ligt er een (uitgelekt) voorlopig akkoord waarin Iran opvallend weinig, of eigenlijk zelfs niet, kleiner is geworden. Mocht het waar zijn, dan stopt de strijd op alle fronten. Ook bondgenoten moeten zich eraan houden, waardoor de tekst impliciet ook de strijd tussen Israël en Hezbollah raakt. Dat alleen al is een interessante uitkomst: Iran wordt niet geïsoleerd, maar erkend als partij die invloed heeft op de regionale brandhaarden. Voor een land dat zogenaamd op zijn plek moest worden gezet, is dat een vrij ruime plek geworden.

Nog aardiger wordt het bij de wederzijdse belofte om zich niet meer met elkaars binnenlandse aangelegenheden te bemoeien. Trump had na de eerste aanvallen nog gefantaseerd over regimeverandering in Iran. Nu belooft Washington datzelfde regime met rust te laten. Blijkbaar is de dictatuur na een paar maanden oorlog weer voldoende legitiem om er ordentelijk afspraken mee te maken. Principes zijn mooi, zolang ze niet in de weg staan van olieprijzen.

Economisch is de verschuiving nog groter. De VS heffen meteen de maritieme blokkade op. Binnen dertig dagen na een definitief akkoord moeten Amerikaanse troepen uit de omliggende regio verdwijnen, al blijft handig vaag wat “de omliggende regio” precies betekent. Iran moet de Straat van Hormuz herstellen naar het niveau van voor de oorlog en mijnen verwijderen. Dat klinkt als een concessie, tot je bedenkt dat de zeestraat vóór de oorlog ook al open was. De VS krijgen dus terug wat er al was, en mogen dat verkopen als strategische winst.

Iran krijgt intussen tastbare voordelen. Het mag direct ruwe olie en andere producten exporteren, inclusief toegang tot banken en verzekeraars. Bevroren tegoeden kunnen worden vrijgegeven. Na een definitief akkoord wil Washington stapsgewijs alle sancties opheffen, inclusief sancties via de VN-Veiligheidsraad. Daarbovenop komt een herstelplan van 300 miljard dollar aan investeringen voor Iran. Dat is een opmerkelijke manier om een vijand te breken: eerst bombarderen, daarna de wederopbouw financieren. In normaal Nederlands heet dat schadebeperking. In Washington vermoedelijk staatsmanschap.

Het nucleaire dossier, de reden waarom dit allemaal zogenaamd noodzakelijk was, blijft precies het gat in het midden van het akkoord. Iran herhaalt dat het nooit een kernwapen zal maken, zoals het voor de oorlog ook al deed. Later moet worden afgesproken hoeveel uranium het mag verrijken, bijvoorbeeld voor energieproductie,  zoals het voor de oorlog ook al deed. Tot het definitieve akkoord er is, geldt de status quo: Iran bouwt zijn nucleaire capaciteit nog niet af, de VS heffen nog niet alle sancties op. Het zwaarste probleem wordt dus vooruitgeschoven, terwijl Iran alvast olie, geld en diplomatieke status terugkrijgt.

De VS winnen vooral rust. Hormuz open, oliehandel hersteld, oorlogspauze geregeld, persmoment gered. Israël wint veel minder. De maximale-druklogica had Iran moeten isoleren en verzwakken. In plaats daarvan krijgt Iran economische zuurstof, regionale erkenning en tijd.

De winnaar is dus Iran. Niet omdat Teheran sympathiek, vreedzaam of stabiel is. Wel omdat het na de oorlog beter staat dan ervoor. Het regime overleefde, de sanctiedruk neemt af, de olie kan stromen, de tegoeden komen mogelijk terug en het nucleaire dossier blijft voorlopig onbeslist. Iran moest verliezen. Het kreeg een adempauze met investeringsbudget.

En nu maar hopen voor Trump dat de oliemarkten zijn hersteld vóór de verkiezingen in november.

Maar welk kies je dan? Daarover gaat een onderzoek van de Amsterdamse taalkundigen Martje Wijers en Anna Mihlic, dat ze publiceerden in een tijdschrift met de zeer duidelijke titel Linguistics in Amsterdam. In het bijzonder keken ze naar vertalingen van kinderboeken vanuit talen waarin gender minder een rol speelt. Het Hongaars heeft bijvoorbeeld alleen maar gender-neutrale voornaamwoorden: niks hij of zij, alleen maar ő  dat voor mensen van alle genders staat.

Het Zweeds heeft wel equivalenten van hij, zij en hen, maar allerlei manieren om die minder frequent te gebruiken. Wijers en Mihlic citeren bijvoorbeeld het volgende zinnetje van kinderboekenschrijfster Sofia Chanfreau:

Vega skrattade såklart åt grizzlybjörnen som satt bredvid henne ochduschade med pälsenfull av skummigt schampo, inklämd i badkaret som var alldeles för litet.

Vertaald in het Nederlands is dat:

of waarom ze zo moest lachen (…). Om de grijze beer natuurlijk, die met zijn vacht ingezeept met shampoo in de badkuip zat, waar hij eigenlijk veel te dik voor was.

In het Zweeds kun je zeggen ‘de vacht’, en ‘die veel te klein was’, maar in het Nederlands word je als je het soepel wil opschrijven gedwongen te kiezen voor zijn en hij. En dus een man te maken van de beer, waar het Zweeds dat in het midden laat.

Oké, kun je zeggen, leve de precisie. Het Nederlands vindt het nu eenmaal belangrijk om altijd en overal uit te drukken tot welk gender iets of iemand behoort, ook als dat er voor het verhaal totaal niet toe doet. Maar die vertaalkeuzes leggen volgens Wijers en Mihlic iets vast: Nederlandse vertalers kiezen als ze niet weten tot welk geslacht iemand hoort, vaker voor een man dan voor een vrouw.

Of eigenlijk: ze kiezen vaker voor hij dan voor zij. Nu geldt hij wel als de ‘neutrale’ vorm van het voornaamwoord; mensen zeggen ‘Iedere student weet waar hij zijn klachten kan indienen’, en dan kan die zin ook over vrouwelijke studenten gaan. Maar uit ander onderzoek weten we dat lezers, en vooral mannelijke lezers, als ze hij lezen toch eerder denken aan een man.

Bij elkaar leidt kan dit alles tot een vicieuze cirkel leiden. Kinderboeken gaan overwegend over hij omdat dit ‘neutraal’ is, maar tegelijkertijd denken de meeste kinderen dan aan een man. Dus groeien ze op in een fictiewereld waarin overwegend mannen wonen. En dus blijven mannen de ‘neutrale’ keuze voor zo’n kind. Tot ze een manier vindt om daaruit weg te breken.

De Japanse componist Minoru Miki (1930 – 2011) werd voor het eerst uitgevoerd in het Amsterdamse Concertgebouw door marimbaspeelster Keiko Abe en de Slagwerkgroep Amsterdam (1965 – 1972).

Keiko Abe vroeg eind 1983 aan Minuro Miki nieuw werk te maken voor haar optreden met Slagwerkgroep Amsterdam.  Rond Kerst 1983 vatte Minuro Miki het idee met dit werk zijn woede uit te drukken over de destijds desastreuze hongersnood in Afrika.

‘Marimba Spiritual’ bestaat uit delen. Het eerste langzame deel is een requiem, een muzikale condoleance voor de slachtoffers van de hongersnood. Het tweede, snelle deel mogen we horen als een levendige wederopstanding.

Omdat we blijven hopen op betere tijden, dat deel vandaag in deze Closing Time. Uitvoerenden zijn  Adélaïde Ferrière die samen met haar collega’s Rodolphe Théry en Emmanuel Jacquet slagwerkgroep Trio Xenakis vormen, bijgestaan door Othman Louati.

Die houding is onder Trump scherper zichtbaar geworden. Trump presenteert zich graag als de man die deals sluit, oorlogen beëindigt en bondgenoten aan de lijn houdt. Alleen botst dat in het Midden-Oosten op een bondgenoot die allang geleerd heeft dat Amerikaanse woede zelden hetzelfde is als Amerikaanse consequenties. Netanyahu kan Trump irriteren, frustreren en publiekelijk vernederen, zonder werkelijk te hoeven vrezen dat de Amerikaanse veiligheidsparaplu wordt dichtgeklapt.

Dat is de kern van Israëls weerbarstige houding richting de VS. Washington kan aandringen op terughoudendheid, onderhandelingen, humanitaire toegang of een staakt-het-vuren. Israël kan vervolgens knikken, traineren, herformuleren of doorgaan. En ergens in Jeruzalem weet men waarschijnlijk precies waarom dat kan: uiteindelijk laten de Verenigde Staten Israël toch niet vallen.

Wie zo’n vangnet heeft, leert iets over zwaartekracht. Namelijk dat die vooral voor anderen geldt. Neem de recente spanning rond Amerikaanse pogingen om verdere escalatie in de regio te voorkomen (hoewel het daar zelf ook niet consequent in is). Trump zou volgens recente berichtgeving woedend zijn geweest op Netanyahu omdat Israëlische aanvallen op Beiroet een naderend akkoord met Iran zouden hebben vertraagd. Trump verweet Netanyahu een gebrek aan beoordelingsvermogen (lol), terwijl hij tegelijk volhield dat een deal met Iran nog steeds mogelijk was.

Dat is veelzeggend. Zelfs Trump, die in zijn eerste termijn de Amerikaanse ambassade naar Jeruzalem verplaatste en de Israëlische rechterzijde een reeks symbolische cadeaus gaf, ontdekt nu dat maximale politieke vrijgevigheid geen gehoorzaamheid koopt. Wie jarenlang te horen krijgt dat hij uitzonderlijk is, gaat zich op den duur uitzonderlijk gedragen.

Trump heeft die dynamiek verder vergroot. Zijn stijl van buitenlandse politiek is transactioneel, persoonlijk en theatraal. Hij wil loyaliteit, applaus en zichtbare overwinningen. Netanyahu wil overleven, escalatieruimte behouden en zijn extreemrechtse coalitie tevreden houden. Dat levert geen stabiele hiërarchie op, zelfs niet tussen twee politici die elkaar ideologisch op veel punten nabij staan. Het levert een machtswedstrijd op tussen twee mannen die allebei denken dat druk vooral iets is wat je op anderen uitoefent.

Voor Netanyahu is Trump bruikbaar zolang hij levert. Wapens, diplomatieke dekking, druk op Iran, erkenning van Israëlische claims, bescherming tegen internationale isolatie. Zodra Trump echter zelf iets nodig heeft, bijvoorbeeld een deal, een staakt-het-vuren of het beeld van een president die de regio onder controle heeft, verandert hij voor Netanyahu in een obstakel. Dan wordt de Amerikaanse president behandeld als een bondgenoot die even lastig doet, niet als een beschermheer wiens steun werkelijk op het spel staat.

Dat kan omdat Israël de Amerikaanse politiek goed leest. Biden kon waarschuwen en wapens blijven sturen. Trump kan vloeken en alsnog de strategische relatie overeind houden. Het verschil zit vooral in stijl. Biden verpakte machteloosheid in zorgelijke formuleringen, Trump in spektakel. Voor Netanyahu blijft de berekening dezelfde: Amerikaanse druk is pas relevant wanneer die wordt gekoppeld aan tastbare gevolgen.

Hoe banaal ook, Israël gedraagt zich als een verwend kind. Het gaat om een staat en een regering die afhankelijk zijn van Amerikaanse steun, maar zelden merken dat daar echte voorwaarden aan vastzitten. Dan voelt afhankelijkheid niet als een beperking, maar als extra bewegingsruimte. Een kind dat altijd wordt opgevangen, leert niet voorzichtig lopen. Het leert harder stampen.

Trump maakt dat beeld bijna karikaturaal. Hij is in zijn eigen politieke universum de strenge vader die iedereen op zijn plek zet. In de praktijk blijkt Israël een van de weinige bondgenoten die hem kan tarten zonder dat de geldkraan dichtgaat. De VS zijn militair en economisch de veel grotere macht, alleen is Israël politiek zo diep verankerd in Washington dat het zich geregeld kan gedragen alsof juist Amerika om toestemming moet vragen.

Daar zit de Amerikaanse zelfvernedering. Washington wil invloed zonder echte voorwaarden, gezag zonder consequenties en bondgenootschap zonder discipline. Trump wil bovendien de pose van totale controle behouden, terwijl Netanyahu precies weet dat Amerikaanse controle vaak ophoudt zodra Israël “veiligheid” zegt. Het woord werkt als een diplomatieke loper. Elke deur gaat open, elke grens wordt opgerekt.

Juist Israël kan door die Amerikaanse bescherming steeds roekelozer kan opereren. Het land presenteert zichzelf permanent als existentiële uitzondering, en krijgt vervolgens de privileges van die uitzondering uitbetaald in wapens, veto’s en geduld. Israël heeft veiligheidszorgen, alleen zijn die voor een aanzienlijk deel het gevolg van eigen keuzes: bezetting, blokkades, kolonisatie, escalatiepolitiek en de weigering om Palestijnse rechten serieus als politieke werkelijkheid te behandelen. De vraag is waarom zelf geproduceerde onveiligheid telkens weer mag functioneren als vrijbrief voor gedrag waarvoor andere staten allang zwaarder zouden zijn gestraft.

Zolang de VS hun steun niet geloofwaardig voorwaardelijk maken, blijft Israël de grens opzoeken en gaat daar overheen. Niet omdat Israël irrationeel is, juist omdat dit rationeel gedrag is binnen een volledig verknipte prikkelstructuur. Wie weet dat de rekening toch wordt betaald, bestelt makkelijker nog een ronde.

Trump verandert dat patroon niet wezenlijk. Hij maakt het zichtbaarder, grover en persoonlijker. Zijn boosheid op Netanyahu klinkt spectaculair, vooral omdat Trump van elk conflict een scène maakt. Alleen is boosheid zonder sanctie in de internationale politiek vooral geluid. Netanyahu hoort dat geluid, wacht tot het wegsterft, en kijkt daarna wat er nog steeds op tafel ligt.

Zo ontstaat een bondgenootschap dat steeds minder lijkt op volwassen samenwerking en steeds meer op een familiedrama met raketten, bezettingspolitiek en een doorlopende rekening bij de Amerikaanse belastingbetaler. Israël stampvoet, Trump briest, de regio brandt verder. En aan het einde van de dag weet iedereen hoe het meestal afloopt: papa betaalt.