Italië levert een fraai voorbeeld. Na de massale migratie naar Ceuta voerde het grenscontroles in voor reizigers uit Spanje. Spanje antwoordde met controles op reizigers uit Italië. Inmiddels zijn beide maatregelen verlengd. Italië zegt verdere migratie vanuit Ceuta te willen voorkomen. Alleen ligt Ceuta buiten Schengen en worden reizigers van daar naar het Spaanse vasteland al gecontroleerd. De Italiaanse maatregel plaatste dus vooral nog zinloos een hek achter een bestaand hek. In de naam van daadkracht.

Duitsland doet ook een duit in het zakje. Het controleert sinds 2024 zijn landgrenzen en heeft alweer een verlenging tot maart 2027 aangekondigd. Die controles veroorzaken rond grensovergangen forse files. Bij de A3/A12 bij Emmerich zijn aan het einde van zulke files ernstige ongelukken gebeurd, met gewonden en meerdere doden. Grensgemeenten hebben daar herhaaldelijk voor gewaarschuwd. Toch gaan de controles door.

De verhouding tussen middel en resultaat raakt zo steeds verder uit beeld. Zolang de regering maar kan laten zien dat ze optreedt. Donald Trump beheerst die bestuursstijl als geen ander. De Golf van Mexico werd voor de Amerikaanse overheid de Gulf of America en Lake Ontario heet inmiddels Lake America.

Werkelijk bestuur vraagt analyse, samenwerking en soms de erkenning dat een probleem zich niet met één ferme maatregel laat wegdrukken. Moderne daadkracht verlangt vooral stoere taal en een camera.

Italië controleert Spanjaarden vanwege een migratieroute die al gecontroleerd werd. Spanje controleert daarop Italianen. Duitsland houdt controles vol die files, ongelukken en doden veroorzaken. Trump hernoemt geografische objecten. Het effect van die maatregelen? Nihil.

Internationale politiek begint zo steeds meer op een kleuterklas te lijken: wie het hardst met zijn voet stampt, mag zichzelf leider noemen die naar het volk luistert. Ondertussen wakkert die permanente voorstelling van dreiging en vergelding vooral haat en wantrouwen aan, tussen landen én tussen bevolkingsgroepen, waarna politici dat nieuw ontstane wantrouwen weer kunnen aanvoeren als reden voor de volgende ferme maatregel, met alle gevolgen van dien.

Een nobel uitgangspunt. Alleen lijkt zijn eigen regering te zijn samengesteld door iemand die deze memo niet heeft ontvangen. Trump bracht een hedgefondsmanager naar Financiën, een televisiegezicht naar Defensie, een complotdenker naar Volksgezondheid en een voormalig worstelbestuurder naar Onderwijs. Ook elders kregen televisiepersoonlijkheden, miljardairs, politieke activisten en trouwe bondgenoten toegang tot functies waarvoor vroeger zoiets bekrompens als relevante ervaring en bestuurlijke competentie werd verlangd.

Eigenlijk is de regering-Trump daarmee een indrukwekkend DEI-project. De Diversity zit wel goed. Trump rekruteert uit zeer uiteenlopende beroepsgroepen. Mensen uit de televisie-, worstel-, hedgefonds-, complot- en miljardairssector zijn eindelijk fatsoenlijk vertegenwoordigd in het landsbestuur. Vooral het glazen plafond voor Fox News-medewerkers heeft flinke barsten opgelopen.

Ook aan Equity is gedacht. Sommige kandidaten beginnen nu eenmaal met een achterstand omdat ze relevante ervaring, bestuurlijke kwaliteiten of intellectuele bagage missen. In een inclusieve organisatie laat je zulke mensen natuurlijk niet vallen. Je kijkt naar wat ze wél meebrengen. Bekendheid bijvoorbeeld. Geld. Een groot bereik op sociale media. Of het talent om Donald Trump in iedere denkbare situatie gelijk te geven.

Vooral dat laatste blijkt een competentie waarmee andere tekortkomingen ruimschoots kunnen worden gecompenseerd. En geheel onlogisch is dat niet. Wie de grenzen van zijn ambt graag opzoekt en daarbij liever geen gezeur krijgt over regels, procedures en belangenverstrengeling, heeft weinig aan kritische professionals. Wie corrupt wil kunnen opereren, heeft tenslotte vazallen nodig. Loyaliteit is dan gewoon een functie-eis.

En ten slotte is er Inclusion. Hele groepen Amerikanen die vroeger vrijwel kansloos waren voor een hoge regeringsfunctie vanwege een hinderlijk gebrek aan competentie, krijgen eindelijk een stoel aan tafel, of zelfs aan het hoofd ervan. De regering Trump kijkt verder dan diploma’s, ervaring en vakkennis en ziet de hele mens, inclusief diens bereidheid om ja te knikken.

Trump heeft DEI dan ook helemaal niet afgeschaft. Hij heeft alleen de doelgroep veranderd. Voorkeursbeleid voor vrouwen en minderheden is een aanval op de meritocratie. Voorkeursbeleid voor rijke witte mannen, televisiepersoonlijkheden, complotdenkers en vazallen heet tegenwoordig selectie van de allerbesten.

Kings of Leon maakt typische stadionrock: superstrak getimed, midtempo, meezingbare refreinen, stevig maar niet te hard, u kent het. Maar dat was niet altijd zo. Ze begonnen als prettig rammelend rockbandje. Dichterbij de garage dan het stadion. Het verschil tussen de rammelende en de stadion-uitvoering van deze Kings is goed te horen als je de originele opname van Molly’s Chambers uit 2003 vergelijkt met een live uitvoering van tien jaar later. Ieder zijn voorkeur, zullen we het daar maar op houden?

Trouw interviewde rechter Nicolas Guillou van het ICC onder de kop: ‘We zijn in Europa onze soevereiniteit kwijtgeraakt. Dat is best eng’. Hoe dat werkt legt hij uit aan de hand van de gevolgen van het belangrijkste onderdeel van de sancties: het verbod van Amerikaanse bedrijven om gesanctioneerden diensten te verlenen, dan wel van hun diensten gebruik te maken. “In de praktijk heeft dit verregaande gevolgen. Vanaf dag één begreep ik dat alle tools en apps die we dagelijks gebruiken, zoals Uber, Airbnb en PayPal, zouden verdwijnen. Elk account dat je bij deze platforms hebt, wordt in principe geblokkeerd. “Wat me wel echt verbaasde, was dat mijn bank in Frankrijk mijn creditcard blokkeerde. Hoewel we in Frankrijk een eigen kaartsysteem hebben, geeft geen enkele Franse bank tegenwoordig nog een kaart uit die uitsluitend Frans is. Ze hebben monopolies gegeven aan Visa en Mastercard, die Amerikaans zijn. Toen realiseerde ik me dat ik als Frans staatsburger geen andere betaalmethode dan een cheque kan gebruiken.” Zijn zorgverzekering vergoedde niets meer omdat ze bang waren om een terugbetaling op zijn bankrekening te doen. Een hotel reserveren via Booking.com was niet meer mogelijk. Hoewel het oorspronkelijk een Nederlands bedrijf is, en gevestigd in Amsterdam, is het nu overgenomen door een Amerikaans bedrijf. “Sommige banken weigeren zelfs bankoverschrijvingen te verwerken als je onder sanctie staat. Ik kan ook niets meer online kopen, omdat je nooit weet welke postdienst het pakket gaat bezorgen. Als het een Amerikaans bedrijf is, bijvoorbeeld UPS, dan wordt het pakket geblokkeerd. Dus eigenlijk leef ik min of meer zoals ik in de jaren negentig leefde.”

In de NRC schrijft Marloes de Koning over Autistici/Inventati (A/I) een door vrijwilligers gerunde alternatieve internetdienst die onlangs ook is getroffen door Amerikaanse sancties. ‘Op dag 1 stopte PayPal met hun account, waarop ze donaties ontvangen waarmee ze hun hardware betalen, die verspreid over Europa staat.
Daarna verloren ze de domeinnaam autistici.org, omdat het register van .org domeinen in Amerika wordt beheerd. Ik heb inmiddels geleerd dat ook domeinen die eindigen op .net en .com – en nog een hele sloot iets minder gebruikelijke extenties – vanuit Amerika worden beheerd.’ A/I biedt activisten wereldwijd gratis versleutelde e-mail en webhosting. Het begon een kwart eeuw geleden als hackerscollectief. Inmiddels is het een geregistreerde vereniging, gerund door vrijwilligers en gefinancierd met donaties. Zo’n twintigduizend organisaties wereldwijd gebruiken A/I voor hun website. Ze hebben in de regel gemeen dat ze zich antifascistisch, feministisch of anarchistisch noemen. A/I noemt zichzelf antikapitalistisch. „Voor ons betekent dit dat onze gebruikers geen producten zijn. Het zijn mensen die iets willen veranderen.” De Amerikanen hebben er het etiket ’terrorisme’ op geplakt. De Koning: ‘Wat het internetcollectief overkomt is een verhaal over Europese digitale autonomie (en het gebrek daaraan). De Amerikaanse regering heeft bezwaar tegen de inhoud van blogs die door A/I in de lucht worden gehouden. Maar in plaats van de gebruikelijke procedure, waarin autoriteiten een hostingprovider wijzen op bijvoorbeeld inhoud die oproept tot geweld en verzoeken die offline te halen, kiezen de Amerikanen voor het botte mes van een sanctie: ze halen de hele onderliggende Europese hostingprovider en dus alle 20.000 blogs offline.’

Dit zijn de gevolgen van de overweldigende digitalisering van ons (samen)leven. We kunnen weinig meer zonder Big Tech. En de VS hebben van Europa nu echt een filiaal gemaakt.

Anders dan de bandnaam misschien doet vermoeden klinkt Bar Italia ontzettend Engels. De Italiaanse zangers en de Velvet Underground invloed die ik erin meen te horen veranderen daar ook niks aan. De drie vaste bandleden doen afwisselend de leadzang. Er zijn natuurlijk wel meer bands met drie zangers, maar Bar Italia maakt er een gewoonte van om in elk nummer alle drie de bandleden aan het woord te laten.

Ik ontdekte dat ik niet het talent heb om alles te volgen wat er in deze video gebeurt terwijl ik tegelijkertijd van de muziek geniet. Mijn aandacht trekt automatisch steeds weer naar de muziek. Maar dat de video ietwat weird is, is niet aan mijn aandacht ontsnapt.

Waar zou een band die zich Kiwi Jr. noemt nou vandaan komen? Dat leek me een (te?) voor de hand liggende openingszin voor deze Closing Time. Voor de zekerheid zocht ik het toch nog even op. Canada.

Maar wat maakt het ook uit. Het is gewoon een sympathiek, opgewekt liedje om goedgemust het weekend in te gaan, mede dankzij die vrolijk rinkelende twaalfsnarige gitaar.

Ethiopië heeft alle betrokkenheid ontkend. Maar Addis-Abeba gaf onlangs wel ruimte aan een conferentie van de oppositie tegen het Soedanese regeringsleger SAF (Sudanese Armed Forces), dat gesteund wordt door Egypte. Die eindigde met een verklaring waarin een dialoog met SAF-leider Al Burhan werd afgewezen. Deze week kwamen er berichten naar buiten over een grootscheepse troepenconcentratie met bevoorradingsvoertuigen aan de noordelijke grens van Ethiopië.

Wat de situatie extra brandbaar maakt is het onopgeloste conflict tussen Ethiopië en Egypte over het water van de Nijl (foto). Na de bouw van de omstreden Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) kondigde de Ethiopische minister Minister Habtamu Itefa Gelata onlangs aan dat het land nog drie andere dammen wil bouwen in de blauwe Nijl, de tak van de rivier die uit Ethiopië stroomt naar Soedan en Egypte. Vanuit Egypte kwamen woedende reacties. Het land ziet dat de zoetwatervoorziening van meer dan 110 miljoen Egyptenaren bedreigd. In Ethiopië spelen naast water nog andere belangen. De Ethiopische politieke analist Jamal Ali Bashir omschreef de GERD als een “strategisch” ontwikkelingsproject. “Naast het voorzien van de plattelandsbevolking van elektriciteit, zal de GERD de industriële sector een goedkope energiebron bieden.” En het land kan elektriciteit exporteren. Het conflict over de dammen in de Nijl zit inmiddels muurvast. ‘Bijna tien jaar onderhandelingen met Ethiopië over een alomvattend Nijlcontract, met tientallen bijeenkomsten in Caïro, Addis Abeba en Khartoem, hebben de Egyptenaren niets opgeleverd,’ schrijft Al Majalla, een in Londen gevestigde en vanuit Saoedi-Arabië gefinancierde Arabische krant.  ‘Ook de bemiddeling door de VS en de Afrikaanse Unie is mislukt. Als gevolg hiervan heeft Caïro het vertrouwen in diplomatie verloren.’ Volgens Cairo hecht Addis Abeba meer belang aan het gebruik van de Nijl als wapen dan aan de opwekking van elektriciteit. Dit zou de toenemende retoriek van Egypte kunnen verklaren. Zou dat voor Egypte een extra stimulans kunnen zijn om de SAF te steunen tegen de RSF indringers vanuit Ethiopië? 

Aan de andere kant van het land dreigt Ethiopië in een gewapend conflict te raken over de veelbegeerde toegang tot de Rode Zee via de havenstad Assab. Volgens de Ethiopische premier Abiy Ahmed is het lot van zijn land niet alleen nauw verbonden met de Nijl maar ook met de Rode Zee. ‘Deze twee watermassa’s zijn fundamentele factoren zijn voor de groei of het verval van het land.’ Ethiopië grenst niet meer aan de zee en beschouwt dat als ‘een geografische gevangenis, als een onnatuurlijke situatie in plaats van een vaststaand geografisch feit’. Volgens de premier wijst de geschiedenis uit dat het land zijn meest bloeiende periodes dankte aan de toegang tot de zee. De Eritrese havenstad Assab heeft daarin een grote rol gespeeld toen Eritrea nog verbonden was met Ethiopië. Ethiopië gebruikte Assab als haven voor tweederde van zijn handel met de rest van de wereld, totdat de Eritrees-Ethiopische oorlog in 1998 uitbrak. De grenzen tussen Eritrea en Ethiopië werden gesloten en de handel met Ethiopië stopte. Nu wordt gezegd dat de premier zijn ambitie voor toegang tot de zee inmiddels zo openlijk heeft uitgesproken dat terugkrabbelen een flinke deuk in zijn geloofwaardigheid zou betekenen. ‘De vraag is niet of een oorlog zal uitbreken, maar wanneer. Want het is moeilijk voor te stellen hoe hij dit dossier volledig kan loslaten zonder gezichtsverlies.’

Abiy Ahmed zal ook nog moeite hebben om nieuwe binnenlandse gewelddadige uitbarstingen in de provincie Tigre de kop in te drukken. Hoewel hevig verdeeld is het TPLF, het bevrijdingsfront dat naar onafhankelijkheid streeft, nog steeds een bedreiging voor de eenheid van Ethiopië. Begin dit jaar raakten het Ethiopische leger en de Tigrese strijdkrachten na vier jaar opnieuw slaags. Daarop stuurde de regering in Addis Abeba verschillende divisies met zware artillerie richting de regio. Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN, Volker Türk luidde meteen de alarmbel over de opbouw van een troepenmacht rond Tigray. ‘De situatie kan snel verslechteren’, waarschuwde hij. Dan is er ook nog de Fano militie van de nationalisten in de provincie Amhara die na de beëindiging van de oorlog met Tigre in conflict kwamen met het Ethiopische leger. De Amharaanse nationalisten spreken van ‘een aanhoudend patroon van gerichte aanvallen, uitsluiting, verdrijving, ontbering, fysiek geweld en vernietiging tegen de Amhara als etnische groep’.  Wat er tot nu toe bekend is geworden zou een onderzoek rechtvaardigen of hier geen sprake is van genocide. Het Vlaamse Mo*Magazine kopt alles overziende terecht: ‘In Ethiopië heb je maar één vonk nodig en alles staat in lichterlaaie’. En dat geldt dan voor een hele regio die op alle mogelijke manieren verbonden is met allerlei geopolitieke onrust.

In de categorie “János dit moet je echt luisteren dit vind je vet!” hebben we vandaag Majesties. Ze hebben één album uit, Vast Reaches Unclaimed, uit 2023, maar de band bestaat al sinds 2016. Ze nemen er de tijd voor, zullen we maar zeggen. De kwaliteit is er ook naar. Majesties zit qua stijl helemaal in de midden-jaren-negentig melodische death metal, die je vooral in Gotenburg en omstreken aantrof.

En dat is een prima plek om te zitten – het was in die tijd dat de traditionele metalstijlen een stapje terug deden, en vervangen werden door grunge, groove, nu metal en aanverwanten, die mij persoonlijk toch een stuk minder konden boeien. De melodeath uit Gotenburg was één van de eenzame lichtpuntjes voor de wat conservatievere metalhead uit die tijd, waar je muzikale innovatie in de metal had zonder dat de riffs en solo’s gelijk het raam uit werden gekieperd.

Maar ik dwaal af. Je hoort duidelijk de invloeden van albums uit die tijd op Vast Reaches Unclaimed, maar dat is niet bepaald een straf. De (verder prima) zang had nog iets meer naar voren gemogen in de mix, maar een kniesoor die daar op let. Heerlijk tempo, lekkere riffs, meer van dit alsjeblieft!

De CD was op dat moment een belangrijke innovatie en de investeringen die daaraan vooraf gingen moesten natuurlijk terugverdiend worden. De adviesprijs van één CD, met meestal een klein uur aan muziek, was bijna veertig gulden. Twee keer zoveel als de LP. Een speler kosten vele honderden guldens. Consumenten moesten daar dus wel iets voor willen neerleggen. Gezien het succes van de CD waren ze daar echter graag toe bereid. In 2007, 25 jaar na de introductie, waren er zo’n 200 miljard CD’s verkocht.

De CD heeft zich op de consumentenmarkt dus ruimschoots terugverdiend. Het is daarmee ook een illustratie van hoe het kapitalisme in die jaren werkt. Innovatieve technologiebedrijven investeren in onderzoek en productiefaciliteiten en ontwikkelen nieuwe technieken. Dat leidt tot nieuwe producten die op de consumentenmarkt verkocht kunnen worden. Daarmee worden de investeringen terugverdient en wordt er, als het mee zit, nog jaren winst gemaakt.

Een andere economische sfeer

Dan de wereld van vandaag. Hebben we het tegenwoordig over high-tech en innovatie, dan denken we vooral aan de wereld van Big Tech. Een wereld waarin duizenden programmeurs werken, maar die vooral draait op wereldwijde netwerken en talloze datacenters. Dat is waar techbedrijven in investeren. Daar draaien duizenden computers, op grote hoeveelheden stroom die samen de fysieke infrastructuur vormen die het internet draaiend houdt. De hardware die de software mogelijk maakt waarmee we e-mailen, chatten, videobellen, zoekopdrachten geven, schrijven, filmpjes kijken, berichtjes doorsturen en hartjes uitdelen.

Als de economische sfeer van het internet hetzelfde zou werken als dat jaren-80-kapitalisme, dan zouden consumenten voor het gebruik geld neerleggen. Een middelbare scholier zou een bijbaantje hebben, om tegen betaling TikTokfilmpjes te kunnen zien, om Google zoekopdrachten te kunnen geven en via WhatsApp berichten te kunnen sturen. Maar het kapitalisme van big tech werkt niet zoals het kapitalisme van toen. Een groot deel van de economische sfeer van het internet werkt heel anders, mede doordat het gebaseerd is op software waar je niet voor betaald.

Privé-gegevens als betaalmiddel?

Dàt het niet zo werkt weten we allemaal. Niemand betaalt voor het gebruik van TikTok, Google en WhatsApp. Toch moeten die investeringen terug worden verdiend. Dat gebeurt natuurlijk vooral door onze persoonlijke gebruiksgegevens met advertentie-inkomsten te gelde te maken.[1] Tot zover niets dat u niet al wist. De vraag is alleen, hoe werkt die economische sfeer van het internet dan?

De conclusie die je in ieder geval niet kunt trekken is dat wij als consumenten onze privé-gegevens als betaalmiddel inzetten. Want stel je maar eens voor hoe het eruit zou zien als we met onze privé-gegevens zouden betalen. Je wilt TikTok gebruiken en bij het starten van de app wordt je gevraagd met welke gegevens je wilt afrekenen. Je kunt kiezen uit allerlei privé-gegevens die voor van alles zullen worden gebruikt. Je stemt in met het afstaan van drie dagen aan locatiegegevens, zodat TikTok en alle bedrijven die daarvoor willen betalen, je drie dagen mogen volgen. Of je verkoopt je zoekgeschiedenis, berichten aan bekenden, of foto’s. Vervolgens krijg je een uur de tijd om filmpjes kijken. In zo’n geval zijn je privé-gegevens betaalmiddel geworden. Er is een afweging van de consument die duidelijk weet wat betaald moet worden en wat hij daarvoor ontvangt. Als de consument akkoord gaat vindt de transactie plaats. Zo werkt het economisch contact met Big Tech echter niet.

Zo zou een betaalscherm voor transacties met privé-gegevens eruit kunnen zien

Gebruiker is niet de consument maar het product

Het kapitalistische model van de internet-economie en haar gratis software, is wel gebaseerd op privé-gegevens. Ze worden alleen niet door de gebruiker als betaalmiddel ingezet.

We kunnen de activiteiten van Big Tech beter vergelijken met de activiteiten van de olie-industrie. Want zoals de olie-industrie olie oppompt, zo tapt Big Tech privé-gegevens af om deze vervolgens te verkopen. Voor dat aftappen van privé-gegevens heeft Big Tech spionage-infrastructuur [2] gebouwd, die aan de aardlagen van onze telefoons, pads en computers doorlopend gegevens onttrekt. Daar bovenop wint ze waar mogelijk nog gegevens uit ons privé-domein, via onze camera’s en microfoons. [3] En zoals de olie-industrie olie raffineert voor ze die verkoopt, zo vindt er ook een soort data-raffinage plaats. Gegevens die gebundeld en geordend worden, alvorens ze te gelde worden gemaakt.

Essentieel daarbij is dat die gegevens-winning onze rol in het economische spel verandert. We zijn wel de gebruikers van de gratis producten van big tech, maar we zijn niet de consumenten. Ons gebruik van die gratis producten is de grondstof waar het winningsproces om draait. Het levert Big Tech de gegevens op die ze na bewerking verkoopt aan adverteerders.

Dat onderscheid, tussen gebruiker en consument is in de oude economie ongebruikelijk. De gebruiker van de CD was ook de consument die de CD aanschafte. De consumenten van Big Tech zijn echter de adverteerders. Door ons gebruik van alle gratis software zijn wij het product geworden dat door die adverteerders wordt geconsumeerd. Deze veranderde rol van het grote publiek dat voorheen altijd de consument was en de verreikende spionage-infrastructuur die daar de basis voor vormt, zijn bepalend voor de inrichting van de economische sfeer van het internet. Dat heeft allerlei gevolgen. Drie daarvan, elk van een andere orde, wil ik verkennen.

1. Anti-trust en mededinging

Het eerste gevolg heeft te maken met economische macht en hoe die ingeperkt kan worden. In de economisch orde van voor de jaren tachtig waren er twee belangrijke machten waar bedrijven mee te maken hadden. De eerste was de macht van de consument. Als een bedrijf een product maakte dat de consument niet beviel, dan kon de consument ‘met z’n voeten stemmen’ door te vertrekken naar de concurrent.

Dat kan echter niet bij een monopolist, omdat er geen concurrenten (meer) zijn. Daarom was er die andere macht, de overheid met haar anti-monopoliewetgeving. Op basis van die wetgeving kon de te grote macht van monopolisten aangepakt worden. Deze tegenmachten werken niet meer zo. Om te zien hoe dat is veranderd en te begrijpen wat dat betekent voor de door Big Tech ingerichte economische sfeer van het internet, hebben we enige historische context nodig.

Een blik in de geschiedenis van de anti-monopoliewetgeving. Deze begint, in de V.S., rond het aannemen van de Sherman Act in 1891. Dat was een reactie op de macht van de robberbarons, de bazen van grote bedrijven als Standard Oil. Het luidde het begin in van een strijd tegen die macht en kreeg handen en voeten met het instellen van The Bureau of Corporations in 1903. Dat onderzocht de olie-industrie en op basis van dat onderzoek werd Standard Oil, het zakelijk imperium van Rockefeller, in 1911 opgesplitst. In 1915 werd The Bureau of Corporations onderdeel van de in dat jaar opgerichte Federal Trade Commission (FTC), die nog steeds bestaat. De FTC onderzoekt monopolistisch machtsmisbruik en waar ze dat aantreft worden bedrijven voor de rechter gedaagd. Na Standard Oil volgde er in de twintigste eeuw verschillende grote zaken, zoals tegen Alcoa (eind jaren 30, begin jaren 40) en AT&T (jaren 70). [4] Die zaken werkten vooral ook preventief. In de woorden van Matt Stoller over Thurman Arnold – de ‘trustbuster’ die eerst werkte voor de FTC en vanaf 1938 de anti-trustdivisie van het Amerikaanse ministerie van Justitie leidde – “As Congress publicly exposed how monopolies acted in the economy, Arnold didn’t even have to prosecute cases.” [5]

— — —
Dit artikel is onderdeel van de substack Workshop Nieuw Kapitalisme. Geïnteresseerden kunnen zich daar inschrijven voor een nieuwsbrief. Nieuwe artikelen ontvang je dan per mail.
— — —

In de loop van de jaren 70 veranderde echter het denken over de macht van grote bedrijven. Onder het neoliberale gesternte werden de criteria voor problematische monopoliemacht aangepast. Cruciaal daarbij werd – en daarmee zijn we terug waar we begonnen – de consument. In navolging van het boek The Antitrust Paradox (1978) van Robert Bork, werd het probleem van monopoliemacht teruggebracht tot de vraag of een monopolie het consumentenwelzijn aantastte. Dat was het geval wanneer een monopolie leidde tot hogere consumentenprijzen. Als dat niet kon worden aangetoond, dan was er volgens deze neoliberale uitleg van de antitrustwetten, geen probleem. [6]

Kijken we vervolgens naar Big Tech, dan bestaat de indruk dat wij als gebruikers ook de consumenten zijn. Aangezien het grootste deel van de software kosteloos is, zou je daarom tot de conclusie kunnen komen dat de consument überhaupt niet hoeft te betalen aan Big Tech en gratis is natuurlijk nooit te duur. Daarmee vervalt, volgens het criterium van Bork, de grond om de macht van Big Tech aan te pakken.

We weten nu echter dat dat niet is hoe de economie van Big Tech werkt, omdat niet het grote publiek, maar adverteerders de consumenten zijn. Zij betalen veel geld aan de weinige aanbieders die deze markt van persoonsgegevens domineren. Een oligopolistische markt met slechts enkele spelers die mede daardoor immense macht in handen hebben en hoge prijzen kunnen vragen. Prijzen die de adverteerder ophoest en via andere wegen aan het grote publiek doorberekent.

Laten we in meer detail kijken naar die verhouding tussen Big Tech en de gebruiker.

2. Transactieloze keuze-arme gebruikerservaringen

In een klassieke economie heeft de consument een belangrijke functie in die zin dat zijn aankopen sturend zijn voor wat er geproduceerd wordt. We zijn allemaal consument en met onze aankopen bepalen we dus het succes, of falen van producten die de industrie levert, zoals de CD. Dat draait om een hele basale economische mechaniek, namelijk de afweging die plaatsvindt rondom een (mogelijke) transactie. De consument zoekt een product, maakt een inschatting over de kwaliteit, weegt de kosten af en neemt uiteindelijk een beslissing die soms tot aankoop leidt.

Die transacties tussen gebruikers en Big Tech bestaan binnen het ecosysteem van gratis software niet. De vraag hoeveel het iemand waard is om van Whatsapp en TikTok gebruik te maken, wordt nooit gesteld. Terwijl die afwegingen in het klassieke kapitalisme richtinggevend waren. Dat betekent dat de macht die de consument heeft, door ‘met de voeten te stemmen’ en naar de concurrent te gaan, niet op die manier werkt. Producten waar je niet voor betaalt zijn nooit te duur, dus dat is nooit een reden om naar een andere producent te gaan.

Een belangrijke overweging daarbij is dat voor veel van de gratis producten van Big Tech er nauwelijks alternatieven bestaan. Op de meeste I-Phones draait alleen het besturingssysteem IO/S van Apple. Andere telefoons worden standaard geleverd met Android (van Google/Alphabet). Alternatieven zijn nauwelijks bekend en omdat Android al geïnstalleerd staat, ingewikkelder om te gaan gebruiken. Voor YouTube van Google bestaan alternatieven, maar die bieden maar een fractie van het filmmateriaal van wat op Youtube te zien is. Dus ben je toch op YouTube aangewezen. Belangrijker nog is het fenomeen dat het netwerk-effect wordt genoemd. Dat geldt met name voor software als Whatsapp en TikTok. Als al je familie en vrienden gebruik maken van zo’n app, dan val je buiten dat netwerk op het moment dat jij kiest voor een alternatief. Het zorgt voor een soort sociale binnensluiting, waar je als individu niet uitkomt.

Kortom, de consument in de klassieke economie maakt altijd een afweging, over of het product de prijs wel waard is. Hij heeft keuzevrijheid en kan dus ook ‘met z’n voeten stemmen’ en bij een andere fabrikant aankloppen. Zo oefent hij de macht uit die hij als consument heeft. De gebruiker in het ecosysteem van gratis software maakt die afweging om tot aankoop over te gaan helemaal niet. Zijn keuzevrijheid is grotendeels gecompromitteerd door het functioneren van dat ecosysteem dat op allerlei manieren obstakels opwerpt om alternatieve keuzes te maken. Tegenover het gratis gebruik staat dus minder tegenmacht en minder keuzevrijheid.

We hebben gezien dat het loskoppelen van gebruiker en consument, in combinatie met de antitrustwetten die sinds de jaren 80 op consumentenprijzen focussen, een immense machtsconcentratie bij Big Tech heeft mogelijk gemaakt, die nauwelijks wordt aangevochten. Mede doordat gebruikers het probleem niet zien. Verder is duidelijk geworden dat het grote publiek niet meer uit consumenten bestaat die en masse met hun voeten stemmen. De gebruiker is geen consument, sluit geen transacties met Big Tech af en wordt zoveel mogelijk binnengesloten in het door Big Tech ingerichte ecosysteem van gratis software, die de winning van persoonsgegevens mogelijk maakt. Die alomvattende spionage-infrastructuur zelf heeft ook gevolgen, waar ik mee wil besluiten.

3. De (on)persoonlijke economie

Milton Friedman dichtte een eigenschap aan de klassieke economie toe, waar niet vaak bij wordt stilgestaan, maar die door de infrastructuur van Big Tech weleens ongedaan zou kunnen worden gemaakt. “The essence of a competitive market is its impersonel character”. [7]

Dat onpersoonlijke heeft te maken met het transactionele karakter van de economie en de rol van prijzen daarin. Prijzen zijn neutraal in die zin dat ze geen onderscheid maken tussen soorten mensen. Het maakt niet uit wie de mensen zijn die een product maken, welke politieke opvattingen ze hebben, of wat hun culturele achtergrond is. Op de markt gaat het om de prijs en de kwaliteit van het product. Dat is waar het om draait in een vrije markt economie.

Dat onpersoonlijke karakter van de economie vormt ook een fundament voor politieke vrijheid. Dat zien we het best als we begrijpen hoe dat in een dictatuur werkt, waar economie en politiek niet van elkaar gescheiden zijn. De economische productie is er of in handen van de overheid, of is onderwerp van vergaande overheidsbemoeienis. In zo’n situatie is kritiek op bijvoorbeeld een politieke leider niet mogelijk zonder het risico op vergaande economische consequenties. Want die kritiek wordt opgemerkt binnen het bedrijf en gerapporteerd aan de staat, of andersom. De staat noteert de kritiek in de media, of tijdens een demonstratie en geeft dat door aan de werkgever van de criticus. Het bedrijf weet wat te doen. De persoon die z’n mond open durfde te doen is z’n baan kwijt en vindt geen nieuwe, omdat alle bedrijven onder toezicht van de staat staan. Inkomen weg, huis weg, bestaan weg.

In een liberale democratie wordt politieke vrijheid mede mogelijk gemaakt doordat politiek en economie gescheiden zijn. Dus zelfs als een politiek leider het niet zo op heeft met zijn critici, zal dat niet leiden tot economische consequenties. De communicatie tussen bedrijven onderling en met de overheid is transactioneel, waarbij prijzen leidend zijn. Dat betekent dat je niet weet of het brood dat je eet is gemaakt van graan dat is geoogst door iemand met een andere politieke overtuiging, een ander geloof, of een andere kleur. Dat illustreert, in de woorden van Friedman

“how an impersonal market separates economic activities from political views and protects men from being discriminated against in their economic activities for reasons that are irrelevant to their productivity – whether these reasons are associated with their views or their color.[8]

Binnen de democratie bestaat er een scheiding van machten, de zogenaamde trias politica, die te grote machtsconcentraties voorkomt en de vrijheid van burgers waarborgt. In het verlengde daarvan draagt ook de scheiding tussen economie en politiek daaraan bij en zorgt voor het voortbestaan van onze vrijheid.

Die scheiding tussen politiek en economie en het onpersoonlijke karakter van de economie zelf dreigen verloren te gaan. De basis voor die verandering is de spionage-infrastructuur van Big Tech, die een omvang heeft die geheime diensten in de koude oorlog niet voor mogelijk hadden gehouden. Die infrastructuur wordt, zoals we weten, gebruikt voor het verzamelen van immense hoeveelheden persoonlijke gegevens, waaruit bijvoorbeeld duidelijke politieke profielen kunnen worden afgeleid. Wat die infrastructuur echter ook doet is het op allerlei manieren verweven van economische organisaties, met elkaar en met de politiek. Dat gebeurt op het moment dat data als product op de markt wordt verkocht, of als overheden data toe-eigenen, bijvoorbeeld op basis van anti-terrorismewetgeving. Dan worden werelden samengebracht, die om goede redenen gescheiden zouden moeten blijven.

Een ogenschijnlijk onschuldig voorbeeld zijn bedrijven die bij het zoeken naar personeel hun uitingen op social-media doorlichten. De infrastructuur van Big Tech, geeft toegang tot politieke opvattingen, soms van lang geleden, en maakt dat doorlichten mogelijk. Het zal dus voorkomen dat sollicitanten vanwege hun (vroegere) politieke opvattingen economisch worden benadeeld.

Dat het veel verder kan gaan illustreert de installatie van DOGE direct na de inauguratie van Donald Trump in januari 2025. Dit door zakenman Musk geïnitieerde Department of Government Efficiency krijgt een vrijgeleide van Trump om alle overheidsonderdelen die iets met diversiteit, gelijkheid en inclusie te maken hebben (DEI) te ontmantelen en medewerkers te ontslaan. Musk betrekt daarbij technici van zijn eigen bedrijven, die de computersystemen van de overheid overnemen, koppelen en doorlichten, op zoek naar afdelingen en mensen die dit gedachtegoed onderschrijven of uitdragen. Dit teneinde de overheid te zuiveren van dit gedachtegoed en deze praktijken.[9]

Kortom, een versmelting van politieke en economische macht, waarbij de digitale infrastructuur en medewerkers van bedrijven worden ingezet om bepaalde politieke opvattingen van mensen in overheidsdienst economisch te bestraffen. Het levert terecht geschokte reacties op, maar maakt vooral goed zichtbaar, wat in andere gevallen onzichtbaar zal blijven. Dat de infrastructuur van Big Tech economie en politiek met elkaar verweeft en daardoor onze politieke vrijheid vergaand kan ondermijnen.

— — —

[1] Ter illustratie de advertentie inkomsten van Meta tot 2024

[2] Het woord spionage kan in deze context wat ongepast klinken, omdat we daarbij eerder denken aan de activiteiten van de staat. Maar laat je de praktijken van Big Tech tot je doordringen, dan kan de conclusie geen andere zijn dan dat het woord spionage de lading uitstekend dekt.

[3] Denk aan de Facebook-pixel en Alexa van Amazon.

[4] Matt Stoller, Goliath. The 100 year war between monopoly power and democracy, Simon & Schuster Paperbacks, 2019. Pagina 135

[5] Ibid. Pagina 150

[6] Tim Wu, The Curse of Bigness. Antitrust in the new gilded age, Columbia Global Reports, 2018. Pagina 88

[7] Milton Friedman, Capitalism and Freedom, The University of Chicago Press, 2002. Pagina 119

[8] Ibid. Pagina 21

[9] Meer informatie is bijvoorbeeld te vinden op deze gearchiveerde pagina van de Washington Post.

Nepal

Afgelopen woensdag 26 augustus vond er een rampzalige stortvloed plaats in Nepal en het grensgebied met Tibet in het Himalaya gebergte. Het gevaar is op moment van schrijven nog niet volledig voorbij. Waarschijnlijk brak er een stuk gletsjer af in Tibet, wat een lawine veroorzaakte en benedenstrooms, in de rivier de Trishuli, een vernietigende stortvloed tot gevolg had. Een ongekend trieste ramp waarvan de volledige omvang pas later duidelijk zal zijn.

Dit soort rampen gebeurt niet in isolatie. Klimaatverandering teistert de hele wereld, en ook dus de Himalaya. Het smelten van gletsjers en permafrost is een van de duidelijkste gevolgen van de opwarming van de aarde. Een individuele ramp is nooit volledig door klimaatverandering veroorzaakt (de attributie studie van deze situatie volgt mogelijk nog), maar dat de kans op deze situaties toeneemt, is duidelijk. En daarmee past deze ramp “zeker in het plaatje”, zo stelt ook berghydroloog Walter Immerzeel op Nu.nl.

Dat sneeuw en ijs smelten door opwarming is een logisch gevolg. Maar wat heeft de menselijke klimaatverandering eigenlijk precies voor gevolgen in de hoogste bergtoppen van de wereld?

Himalaya en klimaatverandering

De “Hindu Kush Himalaya” (HKH) regio omvat het grootste volume aan ijs op aarde na de poolgebieden. De meer dan 60 duizend gletsjers en de met sneeuw bedekte bergtoppen in de HKH zijn een belangrijke bron van water voor een aantal van de werelds grootste rivieren, waaronder de Ganges, de Indus, de Mekong, en de Yangtze. De rivieren die hun oorsprong vinden in die besneeuwde bergtoppen voorzien samen zo’n 2 miljard (!) van de mensen op aarde van zoetwater.

Maar de Himalaya verliest snel haar ijs. In 2023 publiceerde onderzoekscentrum ICIMOD een zeer omvangrijk rapport dat de huidige status en de toekomst van het water en het ijs in deze regio samenvatte. De gletsjers in de HKH verliezen snel massa, en dat massaverlies is de afgelopen jaren aan het versnellen. In elke regio in de Himalaya verliezen de gletsjers hun massa en neemt dat tempo alleen maar toe, zo laat de onderstaande figuur zien. Pas sinds er observaties door satellieten beschikbaar zijn, is het goed te doen om het totale ijsvolume in de gletsjers te schatten, en daarom is er voor 1975 geen data weergegeven.

De gletsjer massabalans in de verschillende subregio’s van de HKH. Bron: ICIMOD

De toekomst is nog meer ijsvrij. Zelfs met een mondiale opwarming tussen de 1,5 en 2°C zal tussen de 30% en 50% van het totale gletsjervolume in de HKH in 2100 verdwenen zijn. Met hogere emissiescenario’s en dus meer opwarming zal ook meer van het ijsvolume verdwijnen. Maar ‘zelfs’ 30% van dat totale ijsvolume is al een ongekende hoeveelheid. Met de aanname dat het totale ijsvolume van de Himalaya ongeveer 7000 km3 is, zou 30% daarvan het totale oppervlakte van Nederland met een ijslaag van ongeveer 60 meter dik bedekken. Dat is niet mis.

Peak water

Het smelten van gletsjers is een seizoensgebonden aangelegenheid. In de zomer smelt het ijs en in de winter groeit de gletsjer weer aan door sneeuwval. Specifiek is april tot oktober de smeltperiode, waarbij de eerste maanden het smeltwater vooral van smeltende, in de voorafgaande winter gevallen sneeuw afkomstig is, en later in de zomer juist van ouder ijs van de gletsjer. In de Himalaya zelf is het smeltwater de grootste bron van water in de rivierbasins, terwijl benedenstrooms ook regenval (denk aan de moessons) een grote rol speelt.

Door de opwarming van de aarde smelten de gletsjers sneller en groeien ze ook minder aan. Die enorme toename van smeltwater in het smeltseizoen zorgt voor meer overstromingen. Uiteindelijk komt er echter een punt dat de gletsjer haar waterbufferfunctie verliest, alvorens hij grotendeels of volledig verdwijnt. De hoeveelheid smeltwater neemt dan dus af. Op een gegeven moment is er daardoor een piek in de hoeveelheid (extra) smeltwater door de afnemende gletsjers, waarna de waterbeschikbaarheid juist afneemt. Dat moment wordt ook wel “peak water” genoemd. Hans heeft dat fenomeen een poos geleden op de blog ook al toegelicht.

Eerst is er dus meer water en meer overstromingen, daarna waterschaarste. In de meeste rivierbekkens wordt die peak water verwacht rond het midden van de eeuw, en daarna zal de waterbeschikbaarheid rap afnemen. De precieze timing en ook de grootte van de piek in het smeltwater hangt wel iets af van het emissiescenario, zoals onderstaande figuren laten zien. De precieze relatie van de peak water met het niveau aan opwarming is niet eenvoudig, omdat de mondiale opwarming de waterhuishouding in de Himalaya op meerdere manieren beïnvloedt.

De afname in gletsjer oppervlakte (blauwe lijn) en de toename in gletsjer smeltwater (grijze staven) in de toekomst, onder een RCP4.5 (boven) en RCP8.5 (onder) emissiescenario. De groene staaf geeft het jaar van de peak water aan. Bron: ICIMOD

Deze veranderingen gelden overigens vooral voor de delen van de rivierbekkens die hoger in het gebergte liggen, en de basins die grotendeels van smeltwater afhankelijk zijn (zoals de Indus). Veranderingen in onder meer de Ganges en de Mekong zijn voor een groter deel afhankelijk van veranderingen in de regenval, zoals het gedrag van de moesson, en daar zie je (zeker benedenstrooms) minder duidelijk het peak water effect op de toekomstige waterbeschikbaarheid.

Dit deel van de wereld moet zich dus voorbereiden op gebrek aan water in de zomer, waar nu door het smelten van de gletsjers juist meer water beschikbaar is, maar nu leren omgaan met overstromingen. En die overstromingen komen in verschillende vormen.

Verschillende overstromingen

Het ICIMOD rapport concludeert ook dat er steeds meer verschillende klimaatdreigingen in de HKH zullen voorkomen, zowel ‘langzame’ (denk aan erosie) als snelle gevaren (zoals flash floods).

Een van die gevaren is een zogenaamde “glacial lake outburst flood” (GLOF), een snelle overstroming waarbij een gletsjermeer doorbreekt en leegloopt. Het risico op die zogenoemde GLOFs neemt sterk toe door klimaatverandering. Gletsjers die terugtrekken laten een dal achter dat zich vult met smeltwater en regen; een gletsjermeer. Dit stuwmeer vormt zich echter achter een redelijk instabiele dam die wordt gevormd door het puin en de brokstukken die de gletsjer voorheen voor zich uit heeft geduwd. Zo’n meer kan instabiel worden, bijvoorbeeld door regenval of veel smeltwater, de dam doorbreken en voor een zeer plotselinge overstroming zorgen.

Het rapport stelt dat deze meren nu al zijn toegenomen in aantal en grootte. Tegen het einde van de eeuw kan het risico op GLOFs nog verdrievoudigen. Maar het risico is zeer afhankelijk van de regio en locatie van de gletsjers. In sommige gebieden is er ook een ‘peak GLOF risk’ rond 2050 waarna het risico afneemt, simpelweg omdat de gletsjers, de natuurlijke dammen, en de gletsjermeren uiteindelijk zijn verdwenen.

Eerst werd er gedacht dat wat er in Nepal is gebeurd een GLOF was, maar dat lijkt toch niet zo te zijn. Wat hier waarschijnlijk is gebeurd, is dat er een stuk gletsjer is afgebroken en naar beneden is gestort (“glacier detachment”). Door de opwarming worden de gletsjers zelf ook instabiel, en neemt het risico op stukken die afbreken sterk toe, zo stelt ook het rapport. Een afbrekend stuk gletsjer kan vervolgens een enorme lawine aan brokstukken, ijs en water veroorzaken, wat een enorme vloedgolf tot ver benedenstrooms tot gevolg heeft. Dat lijkt precies op wat er afgelopen woensdag in Nepal is gebeurd.

Wat het rapport ook benoemt, is het toenemende risico op domino-effecten. Hevige regenval vergroot de kans dat de dam van een gletsjermeer bezwijkt, waarna er een GLOF ontstaat. Maar ook zo’n glacier detachment gebeurt niet in isolatie. Na de initiële vloedgolf blijven er op meerdere plekken in het rivierdal puin en brokstukken achter, wat voor instabiele stuwmeren zorgt. Als deze stuwmeren vervolgens ook weer leegstromen, zorgt dat voor een volgende vloedgolf. Dit is een aanzienlijk risico in de huidige situatie in Nepal.

In welke mate de opwarming van de aarde precies verantwoordelijk was voor de situatie in Nepal, zal uit een attributie moeten blijken. Maar dat klimaatverandering een situatie als deze heeft verergerd, is wel duidelijk, zo schrijft ook Zeke Hausfather op zijn blog theclimatebrink. Specifiek de vallei waar de gletsjer is ingestort (in de Langtang regio) is de afgelopen jaren ongekend sterk opgewarmd. De data laten bovendien zien dat de gletsjers in de regio sinds de jaren zestig al zeker een kwart van alle ijsmassa zijn kwijtgeraakt. De precieze timing van rampen als deze is moeilijk te voorspellen, maar dat ze meer en meer zullen plaatsvinden, is een zekerheid.

Wat nu?

Uiteindelijk is en blijft de beste manier om de risico’s klein te houden echter zo snel mogelijk onze uitstoot verminderen. Hoe minder opwarming, hoe minder de gletsjer smelten. Maar zelfs als we klimaatverandering snel weten te stoppen, zal een deel van de gletsjers nog steeds smelten en de aankomende decennia voor meer van deze plotselinge overstromingen zorgen. Wat is daar tegen te doen?

De overstromingen zullen plaatsvinden, maar de risico’s zijn te verminderen door adaptatiemaatregelen en het verminderen van kwetsbaarheden, maar ook door ‘early warning’ en snelle respons als er een ramp plaatsvindt. Een van de maatregelen die in het rapport worden benoemd, is het ‘doorprikken’ van de gletsjermeren zodat het risico op een GLOF afneemt. Dat lijkt mij echter wel een zeer technologisch hoogstaande optie en bovendien een riskante operatie. Het anders inrichten van de infrastructuur in de gebergtes is ook geen eenvoudige optie, dus risico’s monitoren, op tijd communiceren en evacueren, en snel handelen bij en na een ramp is cruciaal.

Het grote probleem in Tibet, Nepal, en eigenlijk de bredere HKH regio waar deze risico’s levensbedreigend zijn, is een gebrek aan internationale financiering en solidariteit. De mensen in deze regio hebben vrijwel geen verantwoordelijkheid voor de klimaatverandering die nu hun leefgebied onomkeerbaar verandert. Internationale klimaatakkoorden reppen vaak van rechtvaardigheid en solidariteit, maar in de praktijk wordt er maar weinig (extra) klimaatfinanciering beschikbaar gemaakt. Het is hoog tijd dat de rijke, welvarende, vervuilende landen waaronder Nederland, de EU en de VS, maar ook China en de OPEC landen, nu hun verantwoordelijkheid nemen en extra middelen beschikbaar maken om klimaatrisico’s als deze te verlagen. Niet uit liefdadigheid, maar omdat het moet.

One-man bands kennen wel wel. Je hebt ze in alle soorten soorten en maten.

Eén instrument bespeeld door meerdere muzikanten / musici is de andere categorie. U kent wel: quatre-mains, de vier handen op één piano. Wat natuurlijk altijd beter kan, maar voor 88 pianisten op één vleugel is wel wat kunst nodig.

De Canadese complete band ‘Walk off the Earth’ covered hier ‘Somebody That I Used to Know’ van Goteye. Dus met hun vijven, op één gitaar.

Eerder schreef de NRC dat het Nederlandse ministerie van Defensie bezig is in een ijltempo geld uit te geven, maar steeds minder informatie vrij geeft over waar al deze miljarden aan worden besteed. ‘In 2021 kreeg minder dan de helft (43 procent) van alle materieelprojecten het stempel ‘vertrouwelijk’; dit jaar was dat driekwart (76 procent).’ De redenen zijn zowel commercieel (bescherming van de onderhandelingspositie) als operationeel (de vijand niet informeren). Defensie probeert het zichzelf zo gemakkelijk mogelijk te maken. De grens voor uitgaven waarboven melding moet worden gemaakt aan de Kamer wordt verhoogd, aanbestedingsregels worden soepel gehanteerd. Dat leidde tot kritiek van de Algemene Rekenkamer die constateerde dat van de in totaal 4,4 miljard euro aan „fouten en onzekerheden” die de Rekenkamer vond in de door Defensie aangegane verplichtingen 3,6 miljard direct was gegund, zonder voldoende onderbouwing. De Rekenkamer is al jaren kritisch op Defensie. Dit jaar kapittelde voorzitter Pieter Duisenberg minister van Defensie Dilan Yesilgöz omdat zij volgens hem de onvolkomenheden niet serieus genoeg neemt. “Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevinding niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid”, zei Duisenberg.

Het gebrek aan openbaarheid bij Defensie heeft natuurlijk alles te maken met de aard van het bedrijf. Het ligt hier allemaal veel gevoeliger dan bij andere ministeries. Dat Defensie veel informatie als vertrouwelijk bestempelt is begrijpelijk. Maar hoever mag dat gaan? PRO-Kamerlid Kati Piri wilde ter voorbereiding van een Commissievergadering weten welke projecten er bij Defensie op de rol stonden. Zij werd geconfronteerd met een lading plannen die allemaal het etiket ‘vertrouwelijk’ hadden gekregen. „Ik dacht: hoe ga ik in godsnaam dit debat doen?” De Kamer wordt wel geïnformeerd. Kamerleden krijgen inzage in als ‘vertrouwelijk’ bestempelde stukken. Maar ze mogen er niet in het openbaar over debatteren. Voor burgers blijft alles verborgen. En in de debatten over de begroting zijn Kamerleden inzake uitgaven voor de bewapening dus met handen en voeten gebonden.

Dit raakt de democratie op een gevoelige wijze. Wat hier gebeurt is dat een enorme stijging van de staatsuitgaven feitelijk buiten het openbare debat wordt gehouden. Dat onze volksvertegenwoordigers hun mond moeten houden en dat burgers, die het uiteindelijk zullen moeten betalen, helemaal niets te horen krijgen en afgeleid worden met een onsje meer of minder belasting of eigen risico bij de zorgverzekering.

Nog maar een Nederlandstalig liedje doen? Een mooi liedje van Roosbeef, deze keer.

Jim van Os zegt dat het verleidelijk is om de kunstwerken van Marjan Teeuwen te projecteren op de psychiatrie. Die moet, in zijn ogen, ook afgebroken en herschikt worden. Maar zelf zag ik toch vooral een metafoor voor het einde van het programma dat sinds 1988 bestaat en waarvan ik nu naar de allerlaatste aflevering aan het kijken was. Een programma waarin elke keer één gast (een enkele keer twee) drie uur de tijd kreeg om samen met een presentator een ideale televisieavond op te bouwen, door zorgvuldig fragmenten, persoonlijke verhalen, bekentenissen, verhullende en onthullende reacties op elkaar te stapelen.

Maar ergens vorig jaar is er, in de nasleep van Schoof I en in de oneindige wijsheid van de NPO-top, besloten om dit zo zorgvuldig opgebouwde monument van de Nederlandse televisie, in één machtige beweging af te breken. Marjan Teeuwen stond enthousiast te becommentariëren hoe de graafmachine het plafond doormidden brak alsof het niks was. En nu zit ik hier, midden in de nacht, in eenzelfde soort maniakale staat, mijn allerlaatste zomergastenrecensie ooit te schrijven.

Het is dat ik weinig talent heb om mij psychologisch ontregeld te raken, maar ik had toch de indruk dat de makers van Zomergasten niet toevallig hun programma wilden uitluiden met een man die gespecialiseerd is in de waanzin. En die zo zijn eigen ideeën heeft over de vraag hoe wij als mens kunnen leren omgaan met existentiële wanhoop.

Want de grote vraag is: hoe gaan wij volgend jaar het zwarte gat vullen dat Zomergasten in onze zomer gaat slaan?

Je neemt altijd jezelf mee

De avond begon met een fragment uit het kunstwerk The Essential, een eindeloze reeks van korte documentaires waarin mensen van over de hele wereld vertellen over de essentie van hun leven. In deze portretten komen de geïnterviewden in slechts anderhalve minuut tot de kern. In Zomergasten doen ze daar doorgaans drie uur over. De ene gast lukt het beter dan de ander, maar het mooie van drie uur durende interviews is dat die kern altijd wel ergens naar boven komt. Soms overduidelijk, soms zonder dat je het door hebt.

Janine Abbring vroeg of het als interviewer noodzakelijk is om ook iets van jezelf te laten zien. Volgens Van Os kun je niks anders: je neemt altijd jezelf mee. Als interviewer en als gast.

En deze avond bleek hij weinig moeite te hebben om te laten zien dat niks menselijks hem vreemd was. Zo vertelde hij beeldend over zijn eigen bijna-psychose, toen hij als pas beginnende psychiater in een Franse psychiatrische inrichting meende een wondermiddel te hebben gevonden in verdunde alcohol. Voor mijn geestesoog zag ik hoe hij als een soort ontspoorde tovenaarsleerling in zijn garage dansend in potjes zat te roeren. Hij vertelde over de psychoses van zijn zoon, en hoe die hem confronteerde met zijn eigen nalatigheid als vader. Zijn eigen vader spaarde hij ook niet bepaald: het was een werkverslaafde alcoholische gynaecoloog die in de jaren ’70 zijn eigen zaad heeft gebruikt, waardoor er nu op z’n minst één halfbroer en één halfzus van Van Os op aarde rondlopen.

Ook zeer opmerkelijk vond ik een vrij nonchalant pleidooi voor gematigd alcoholisme, waarbij je met minimale inname maximaal probeert te genieten van dat waaraan je verslaafd bent. ‘Ik heb dorst’, zei hij. En als je dorst hebt, moet je dat niet gaan ontkennen. Dan ga je alleen maar meer drinken. Zorg er wel voor dat je een boeiend bestaan leidt, om niet aan de dorst onderdoor te gaan. ‘Hoe schraler je bestaan, hoe groter de kans dat de beloning van je verslaving je leven gaat beheersen.’

Stemmen in je hoofd

Zoals in elke uitzending van dit seizoen waren de getoonde fragmenten verrassend sterk en soms ronduit indrukwekkend. Neem bijvoorbeeld het fragment met de vrouw die een stem in haar hoofd hoorde. Van Os legde uit de we allemaal in dialoog zijn met onszelf. Maar soms gebeurt er iets in het gesprek met jezelf dat zo onverdraaglijk is dat die innerlijke stem als het ware naar buiten gaat. En jou de duisternis in sleurt.

Wetenschappelijk gezien, zegt Van Os, is elke psychologische ontregeling uniek. “Je kunt zeggen je bent psychosegevoelig of depressiegevoelig of verslavingsgevoelig. En dan gaan we kijken: hoe ziet die gevoeligheid eruit? En welke capaciteiten en talenten heb je die daar wellicht mee verwant zijn? En wat kunnen we daarmee?” De huidige psychiatrie is aan vervangen toe, volgens Van Os. We moeten  niet zozeer het huidige systeem hervormen, maar het volledig afbreken en tegelijkertijd iets nieuws opbouwen.

Een brandbrief en een tuchtrechtzaak

Tegen het einde van de avond, na een indringend fragment over een Amerikaanse gevangene met suïcidale gevoelens, kwam het gesprek op euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden. Een paar jaar geleden had Van Os een brandbrief ondertekend waarin een collega het OM verzocht de euthanasie van een zeventienjarig meisje te onderzoeken. De brief was de ouders onder ogen gekomen, die nu een kort geding hebben aangespannen. Van Os gaf toe dat dit niet had mogen gebeuren, maar hij bleef zijn zorgen uiten over de verruiming van de euthanasiewet. Een doodswens, zei hij, moet je serieus nemen, maar je moet er als arts niet aan toegeven. Je moet erover praten en hem verkennen. Hoe voelt het, waar komt het vandaan? Verleiden aan de ene kant, vertragen aan de andere kant.

Voor zover ik kan oordelen, waren de excuses van Van Os oprecht en is de uiting van zijn zorgen integer. Janine Abbring vond ik, zoals de hele avond eigenlijk, behoorlijk scherp in deze poging de olifant in de kamer de ruimte te geven die nodig was.

Zoals dat gaat

Het allerlaatste fragment van deze Allerlaatste Zomergasten Ooit was er weer een op metaniveau. Stephen Fry werd geïnterviewd door een groep neurodiverse jongvolwassenen, eindigend met I Wish I Knew How I Would Feel To Be Free van Nina Simone. En ik dacht: ja, hoe zou het zijn om vrij te zijn? Om volgend jaar zorgeloos op vakantie te kunnen? Zal ik de vrijheid voelen, of enkel het gemis?

Nadat Janine Abbring nog even wat huishoudelijke mededelingen deed, kregen we in vogelvlucht alle 214 Zomergasten ooit te zien (hoewel ik Ian Kerkhof niet zag, maar dat kan aan mij liggen). De eerste waarvan ik enige herinneringen had, was Jan Wolkers die in 1991 zijn ideale televisieavond eindigde met een fragment van Marilyn Monroe die de troepen in Vietnam toezong en die, volgens Wolkers, enkel dankzij haar superieure ironie in staat was al die mannen van haar af te houden. Anders was ze ‘die avond verdronken in het sperma, op dat podium’, een opmerking die zich in het geheugen van mijn 14-jarige zelf prentte. Zo begon mijn zomergastenkijkcarrière. Ergens in 2011 komt het hoofd van Marc-Marie Huijbregts langs, de eerste Zomergasten die ik op deze plek heb gerecenseerd. Daarna zijn er vele gevolgd, waarvan ik vele ben vergeten, maar waarvan er genoeg een diepe indruk op me hebben gemaakt. Mocht u tijd over hebben, kunt ze allemaal hier nalezen.

Het was een waardige laatste aflevering van een onvergelijkbaar televisieprogramma. Maar niks is voor altijd. Laten we de woorden van kunstenares Marjan Teeuwen maar in herinnering roepen terwijl ze toekijkt hoe haar kunstwerk wordt gesloopt: ‘Er komt wel weer iets nieuws.’

En wie weet komt het ook gewoon weer terug.

Dit schijnt kleinkunst te zijn. Van mij mag je Alex Roeka ook een singer-songwriter noemen, of zanger-liedschrijver, want dat zal hij zelf waarschijnlijk prefereren. Hij vertelt tussendoor wel wat verhaaltjes op het podium, maar het draait toch vooral om de muziek en liedteksten. En er zijn ook ander grote zanger-liedschrijvers die ook de nodige aandacht besteden aan hun bindteksten. Tom Waits bijvoorbeeld, of Loudon Wainwright. Nou ja, Wikipedia rekent Boudewijn de Groot ook tot de kleinkunst, dus dan klopt het wel weer.

Bassist Reyer Zwart mag ook wel eens worden genoemd. Hij is sinds het begin de arrangeur van de muziek van Alex Roeka, en levert dus een belangrijke bijdrage aan de sfeer ervan. Hij zou ook wel eens de muzikant kunnen zijn die de afgelopen decennia het vaakst heeft opgetreden in allerlei  radio- en tv-programma’s, gezien het grote aantal artiesten in wiens band hij speelt: van Freek de Jonge tot Daniël Lohues en van Lavinia Meijer tot Solo.

Statistiek

Eerst maar eens wat data, afkomstig van de Europese databank EFFIS. Met meteen maar een kanttekening, want de hier beschikbare data beslaan maar een vrij korte periode van twintig jaar. Vrij kort om al te stellige conclusies aan te verbinden over trends voor de lange termijn. Kijken we naar het totaal verbrande oppervlak in de EU tot nu toe, dan ligt dat ver boven het gemiddelde voor deze tijd van het jaar. Maar het ligt iets onder het record, dat vorig jaar werd gevestigd.

Verbrand oppervlak in de EU in 2026 tot en met 26 augustus (in rood) vergeleken met het gemiddelde (in blauw) en het minimum en maximum voor de periode 2006 – 2025. Bron: EFFIS

Ook in Nederland zitten we ver boven het gemiddelde maar onder het record. Dat record stamt uit 2020 toen er in de laatste week van april tegelijkertijd twee grote natuurbranden waren in de Deurnese Peel en de Meinweg, ten oosten van Roermond. Het was de beginperiode van de corona-epidemie, mogelijk zitten die branden daardoor wat minder prominent in ons collectieve geheugen.

Verbrand oppervlak in Nederland in 2026 tot en met 26 augustus (in rood) vergeleken met het gemiddelde (in blauw) en het minimum en maximum voor de periode 2006 – 2025. Bron: EFFIS

De meest dramatische cijfers van dit jaar zijn die voor Frankrijk, waar het verbrande oppervlak ver boven het jaarrecord ligt uit 2023. In Spanje gaat het tot nu toe vrijwel gelijk op met vorig jaar, dat daar het recordjaar is. Veel records dus in recente jaren, maar dat is niet overal het geval. Griekenland kende bijvoorbeeld een enorme uitschieter in 2007. Over het geheel genomen zou ik denken dat de cijfers uit deze database allesbehalve geruststellend zijn, maar dat ze ook geen hard bewijs vormen voor een toename. (Voor geïnteresseerden, er zijn verschillende websites die een wereldwijd overzicht geven van natuurbranden,  zoals deze, maar de informatie is daar te beperkt om iets over trends te kunnen zeggen.)

Invloed van weer en klimaat

Alleen maar naar op internet beschikbare statistieken kijken is natuurlijk ook het soort “eigen onderzoek doen” waar je een beetje mee moet oppassen. Er is immers ook onderzoek van mensen die daar hun vak van hebben gemaakt en die dus wat meer kennis van zaken hebben. Twee recente publicaties geven meer informatie, met name over de situatie in Zuid-Europa: van World Weather Attribution (WWA) en in Nature Scientific Reports, met een grote inbreng van onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG).

Er zijn meerdere manieren waarop klimaatverandering de risico’s van natuurbranden beïnvloedt. Over sommige van die invloeden is veel zekerheid, over andere minder. Dat een warmer klimaat tot een intensievere hydrologische cyclus leidt volgt uit basale natuurkunde: hoe warmer, hoe meer water er verdampt, en dat water komt ook weer ergens als neerslag naar beneden. De vuistregel is dan: droge gebieden en periodes worden droger, natte gebieden en periodes worden natter. Ofwel: zowel droogte als neerslag worden extremer. Daar komt bij dat droogte en hitte elkaar versterken: verdamping van water kan het aardoppervlak koelen, dus kan de temperatuur meer stijgen naarmate er minder water overblijft. En bij droge en warme omstandigheden is niet alleen de kans op een natuurbrand groter, er is vooral het gevaar dat zo’n brand zich razendsnel uit kan breiden. Meer daarover verderop in dit stuk. Voor nu is de conclusie dat dit onmiskenbaar invloed heeft op het risico van natuurbranden.

Hitte en verdamping vormen het relatief makkelijk te beredeneren deel van het verhaal, aan de hand van basale natuurwetenschap: de thermodynamica. Maar in het klimaat is er ook altijd het lastiger te beredeneren en te voorspellen deel: de dynamiek. Die kan, vooral op regionale schaal, de effecten van de thermodynamica versterken of juist afzwakken. Concreet gaat het dan over stromingspatronen, die een aanzienlijke interne variabiliteit hebben, maar ook kunnen veranderen door de opwarming van het klimaat.Het onderzoek van de RUG vindt aanwijzingen dat de kans op droog en heet weer, en daarmee op natuurbranden, in Zuid-Europa aanzienlijk groter is door veranderingen in de dynamiek. Het is goed mogelijk, maar nog niet overtuigend bewezen dat die veranderingen het gevolg zijn van de opwarming door onze uitstoot van broeikasgassen.

Het is paradoxaal, maar ook een periode met veel neerslag kan bijdragen aan het brandgevaar, wanneer die aan de warme en droge zomer voorafgaat. De neerslag bevordert dan de plantengroei. In de zomer is er dan meer organisch materiaal dat als brandstof een brand kan voeden. (Het roept de vraag op of stikstofdepositie en CO₂-fertilisatie ook significant bij zouden kunnen dragen aan brandrisico’s. Ik kon hier weinig wetenschappelijke literatuur over vinden.) Natte periodes in de winter of het voorjaar van 2025 en 2026 hebben op die manier bijgedragen aan de ernst van de branden in Spanje. Er zijn geen aanwijzingen dat klimaatverandering hier een rol van betekenis speelt.

Preventie en bestrijding

Ondanks de ongunstiger weersomstandigheden lag het aantal natuurbranden per jaar in Zuid-Europa in het afgelopen decennium onder het gemiddelde van de dertig jaar daarvoor. Dat geldt ook voor het verbrande oppervlak. Dat is het gevolg van maatregelen die zijn genomen om zowel de preventie als de bestrijding van branden te verbeteren. Adaptatie, dus. De recente heftige branden roepen de vraag op of die maatregelen nog wel voldoende zijn. Of moeten er meer, ingrijpender maatregelen worden genomen? En, nog wat meer confronterend: wanneer is de grens bereikt van wat er mogelijk is aan adaptatie? (Preventie kan bijvoorbeeld een averechts effect hebben, omdat zich daardoor juist over een langer periode brandbaar materiaal op kan hopen. Breekt er dan toch brand uit, dan kan die heel heftig zijn. Gecontroleerde branden kunnen dit soms oplossen, maar de omstandigheden moeten dat wel mogelijk maken.) Kijken we dichter bij huis, dan kunnen we in Nederland waarschijnlijk wel het een en ander leren van wat er in Zuid-Europa al is gedaan. Als we tenminste erkennen dat dat hier nodig is.

Verbrand oppervlak en aantal branden per seizoen in vijf Zuid-Europese landen voor de periodes 1981-2010 en 2016-2025. Bron: Feron et al.

Het lijkt me belangrijk om verder te kijken dan alleen de cijfers. In principe horen branden bij de normale gang van zaken in de natuur. Die kan zich vaak prima herstellen van een brand, een in veel gevallen is de schade voor de mens ook beperkt. Maar voor de inferno’s die we de afgelopen maanden regelmatig in het nieuws hebben gezien is dat anders. Dergelijke branden vormen een gevaar en enorme schadepost voor mensen, en de natuur heeft lange tijd nodig om zich te herstellen. Daarmee versterken zulke branden ook de opwarming: de CO₂ die vrijkomt wordt niet of pas na lange tijd weer opgenomen door de vegetatie en de bodem, als de natuur zich moeilijk kan herstellen.

Kern van het probleem is dat intense natuurbranden niet of moeilijk beheersbaar zijn. De “Severity Rating” van EFFIS geeft een indicatie van de invloed van weersomstandigheden op de beheersbaarheid van een natuurbrand, nadat een ontsteking heeft plaatsgevonden. Naast temperatuur, hoeveelheid neerslag worden luchtvochtigheid en windsnelheid ook meegenomen in de berekeningen. Wind heeft een grote invloed op de snelheid waarmee een brand zich kan verspreiden. De rating ligt voor Europa in het jaar tot nu toe iets boven de waarde uit recordjaar 2022. Voor deze figuur worden data gebruikt vanaf 1980; een aanzienlijk langere datareeks dus dan die van verbrande oppervlakken bovenaan dit stuk.

Severity Rating (indicatie van negatieve invloed van weer op beheersbaarheid) voor natuurbranden in de EU voor 2026 tot en met 26 augustus (in rood) vergeleken met het gemiddelde (in blauw) en de hoogste en laagste waarde voor de periode 1980-2025. Bron: EFFIS.

Hitte en droogte zijn niet de directe oorzaak van een natuurbrand. In eerste instantie ontstaat een brand door een ontstekingsbron, en in veel gevallen is dat de mens, al dan niet bewust. Maar hitte en droogte bepalen wel in belangrijke mate hoeveel brandstof er beschikbaar is na een ontsteking. Hoe meer brandstof, hoe intenser het vuur en hoe moeilijker de bestrijding. Op zeker moment is de brandweer dan machteloos. Beheersbaarheid is niet zo makkelijk nauwkeurig te meten, maar het is wel de factor die grotendeels bepaalt hoe gevaarlijk of schadelijk een natuurbrand is. Als onbeheersbare branden vaker voorkomen, hebben we een flink probleem.

De Mis komt uit Nijmegen. Ze hebben iets gemeen met hun stadgenoot Frank Boeijen: ze zingen in een soms wat lastig verstaanbaar  Nederlands. Niet dat dat een probleem hoeft te zijn. Ik ken Nederlandstalige bands die wel wat meer onverstaanbaarheid zouden kunnen gebruiken. Bovendien moeten er nu eenmaal keuzes worden gemaakt bij het mixen van geluidsopnames: meer nadruk op het een gaat altijd ten koste van iets anders. En deze mix klinkt absoluut lekker, met de power die hoort bij punk en postpunk. Alleen kan het onderwerp van de tekst daardoor wel aan de aandacht ontsnappen: het gevaar dat vrouwen lopen op straat.

Die oorlog duurde tot halverwege de jaren 90, met de genocide in Srebrenica als tragisch dieptepunt. Vervolgens herhaalde de geschiedenis zich nog een keer eind 99 in Kosovo – waar de Servische agressie uiteindelijk mede door bombardementen van de NAVO een halt toe werd geroepen. De nationalistische waanzin eiste het leven van naar schatting 130.000 a 140.000 levens, waarvan een groot deel burgers.

De vraag is dan: waar zet je je als Servische regering voor in, 25 a 30 jaar later? Je kan je energie besteden aan het verbeteren van de verstoorde relaties met buurlanden. Het opsporen van nog voortvluchtige oorlogsmisdadigers uit die tijd. Het werken aan de relatie met Europa, omdat Servië toe wil treden tot de EU (werkt vast beter dan spelletjes te spelen en te voetjevrijen met de Russen).

Maar de prioriteit bij de minister van justitie in Servië lag enkel dagen geleden blijkbaar nog bij: gratie voor Ratko Mladic. U weet wel, de (of in ieder geval ‘een’) slager van de Balkan. Medeverantwoordelijk voor de genocide in Srebrenica. Veroordeeld door het Joegoslaviëtribunaal voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide.

Ik zou andere prioriteiten kiezen als ik hen was…

Dit artikel is een paar dagen geleden geschreven en reeds ingehaald door de actualiteit. Bleek het niet alleen vanuit ethisch oogpunt, maar ook vanuit praktisch oogpunt niet zo’n goede move.

IJsland is al jaren verbonden met Europa. Het land maakt deel uit van de Schengenzone, de EER (Europese Economische Ruimte) en de EVA (Europese Handelsassociatie). Qua handel en reizen volgt het land Europese regels en wetgeving, echter zonder er over mee te mogen praten. Net als Noorwegen. Voor beide landen is het visserijbeleid tot nu toe de belangrijkste reden om geen lid te worden. De tegenstanders van aansluiting bij de EU verzetten zich er tegen omdat het land dan onderworpen zou worden aan visquota en visserijbeheerregels die door de EU worden vastgesteld, en het zou gedeelde toegang tot bepaalde wateren moeten accepteren. De visserijsector en de vissersgemeenschappen zouden aanzienlijke verliezen kunnen lijden. De EU Commissaris voor de Visserij Costas Kadis heeft al laten weten dat er ruimte is voor uitzonderingen. Een aanbeveling aan de IJslanders om voor hervatting van de onderhandelingen te stemmen. Maar het is de vraag hoever Costas Kadis van de huidige EU-leden mag gaan. 

Volgens een opiniepeiling in juni zijn de voorstemmers voor hervatting van de onderhandelingen iets in de meerderheid. Als er nu direct voor het lidmaatschap gekozen zou moeten worden is nog altijd een meerderheid tegen. Belangrijke argumenten van de voorstanders voor aansluiting bij de EU zijn de verwachte economische stabiliteit, zeker als het land ook over gaat op de euro. De herinnering aan de instorting van de IJslandse banken in 2008 leeft nog altijd. IJsland is niet alleen een rijk, maar ook een duur land, met hoge rentetarieven. IJsland zit op een rente van 7,75 procent, tegenover bijvoorbeeld 2,25 procent in Nederland. Minister van Buitenlandse Zaken Katrín Gunnarsdóttir: „De inflatie is bij ons altijd al hoger, en door de hoge rente is het voor vooral jongeren nauwelijks te doen een huis of appartement te kopen. Ik denk heus niet dat wanneer we ook op de euro overgaan alle problemen meteen voorbij zijn, maar wel dat de koers voorspelbaarder wordt en we meer discipline zullen moeten opbrengen om inflatie tegen te gaan.” Trumps claim op Groenland was een belangrijk motief om nu toch maar weer serieus naar de EU te kijken. Anderen wijzen op de veranderde geopolitieke situatie. De VS was altijd de beschermengel van het land, maar sinds de oorlog in Oekraïne groeien de twijfels. IJsland is lid van de NAVO, maar aansluiting bij de EU kan een extra veiligheidsgarantie bieden. De invloed van een klein land als IJsland zal misschien niet groot zijn. Maar je zit wel aan tafel en op een aantal punten geldt in de EU-raad van regeringsleiders nog steeds een veto.

Voor de rest van Europa zou aansluiting van IJsland bij de EU een kans kunnen bieden om duurzame doelen op zee dichterbij te brengen. IJsland, Noorwegen en Japan zijn de enige landen die een commerciële jacht op walvissen in stand houden. IJsland heeft nog onlangs een schip van de Britse dierenrechtenactivist Paul Watsom geënterd toen het een IJslandse walvisvaarder hinderde. De bemanning is uitgewezen en zal niet meer in het land worden toegelaten. De roep om de walvisvaart af te schaffen, is inmiddels groot, ook in IJsland. Als lid van de EU zal het zeker snel afgelopen zijn. Een ander voorbeeld: diepzeemijnbouw , die een enorme bedreiging vormt voor de natuur. Wetenschappers waarschuwen dat diepzeemijnbouw onomkeerbare schade zal toebrengen aan het leven in de diepe oceaan en het opgeslagen CO₂ dreigt te verstoren. Het bestaande moratorium kan waarschijnlijk alleen in stand worden gehouden als de EU er achter gaat staan. De rol van zeeën en oceanen in de klimaatbeheersing kan alleen door gezamenlijke initiatieven van landen beïnvloed worden. En een land als IJsland is gezien zijn ligging daarbij onmisbaar. Dus valt het te hopen dat de IJslanders besluiten om niet voor deur te blijven staan, maar zullen aankloppen voor een goed gesprek.

Nazi-vergelijkingen met twee maten

Vorige week beschuldigde voormalig parlementariër Wim Kortenoeven de ChristenUnie en het CDA van antisemitisme. Kortenoeven, die tegenwoordig in een Israëlische nederzetting woont en zich tot het orthodoxe jodendom heeft bekeerd, richtte zich in het Reformatorisch Dagblad op twee partijen die een boycot van producten uit Israëlische nederzettingen steunen. Hij haalde daarbij zelfs de Duitse leus ‘Kauft nicht bei Juden’ aan, bekend van de landelijke boycot van Joodse winkels, artsen en advocaten die de NSDAP op 1 april 1933 organiseerde.

Thierry Baudet werd voor de rechter gesleept toen hij de coronamaatregelen met de Holocaust vergeleek en Francesca Albanese (VM Speciaal Rapporteur voor de mensenrechten in de Palestijnse gebieden) werd op verzoek van het CIDI uit de Tweede Kamer geweerd toen ze Tweede Wereldoorlog-analogieën maakte, omdat die de Holocaust zouden bagatelliseren. Dus blijkbaar mag Kortenoeven, directeur van het Netherlands-Israel Public Affairs Committee (NIPAC), een lobbyorganisatie ten behoeve van Israël (een Nederlandse variant van het Amerikaanse AIPAC), de Holocaust wél bagatelliseren, want hij doet het voor een goed doel.

Een paar dagen eerder werd ook Frans Timmermans van antisemitisme beschuldigd omdat hij rechts en extreemrechts in Israël met de nazi’s vergeleek. Trouwens, de vergelijking van Timmermans was een legitieme deductieve analogie.

Deze week kwam daar nog een voorbeeld bij. Eddo Verdoner betoogde in de Volkskrant dat een cartoon van Peter de Wit over de bezetting antisemitische beeldtaal zou gebruiken.

Mijn voorstel is om de definitie van antisemitisme te versimpelen: “Alle uitspraken over het Israëlisch-Palestijnse conflict zijn antisemitisch, behalve de uitspraak: ‘Israël heeft altijd gelijk.’”

Antony Lerman en de herdefiniëring van antisemitisme

Een uitvoerige analyse van de steeds ruimer wordende definitie van antisemitisme staat in Whatever Happened to Antisemitism? Redefinition and the Myth of the ‘Collective Jew’ van de Britse onderzoeker Antony Lerman. Hij schrijft niet alleen als academicus, maar ook vanuit tientallen jaren ervaring binnen organisaties die antisemitisme onderzochten. Hij werkte bij het Institute of Jewish Affairs, later werd hij directeur van die organisatie en van haar opvolger, het Institute for Jewish Policy Research. Hij zette ook de Antisemitism World Report op, een jaarlijks landenrapport over antisemitisme.

In die zin is Lerman ook een klokkenluider in zijn eigen vakgebied. Hij beschrijft in zijn boek conflicten binnen de organisaties waarvoor hij werkte en druk van andere instellingen. Toen hij in 1985 kritiek uitte op de neiging Arabische oppositie tegen Israël als antisemitisch te behandelen, leidde dat tot oproepen hem te ontslaan. Later verzette zijn instituut zich tegen samenwerking met een door de Mossad gefinancierd onderzoeksproject, omdat het twijfelde aan de onafhankelijkheid daarvan.

Van Jodenhaat naar ‘nieuw antisemitisme’

Lermans hoofdonderwerp is de verandering van het begrip antisemitisme sinds de jaren zeventig. Klassiek antisemitisme heeft volgens hem betrekking op vijandigheid tegen Joden als Joden: bijvoorbeeld samenzweringstheorieën over Joodse macht, bloedlaster, Holocaustontkenning en racistische karikaturen. Hij bestrijdt niet dat zulke vormen van antisemitisme nog steeds bestaan.

Daarnaast ontstond volgens Lerman geleidelijk het concept van het ‘nieuwe antisemitisme’. Daarin kwam de houding tegenover Israël en het zionisme steeds centraler te staan. De gedachte is dat Israël tegenwoordig de rol vervult van de ‘collectieve Jood onder de naties’: zoals Joden vroeger werden uitgesloten, gedemoniseerd en bedreigd, zou Israël nu als staat worden uitgesloten, gedemoniseerd en bedreigd. Boycots van Israël, anti-zionisme en bepaalde vormen van kritiek op de staat konden vanuit die gedachte als hedendaagse verschijningsvormen van antisemitisme worden beschouwd.

Lerman reconstrueert hoe deze benadering zich vanaf de jaren zeventig ontwikkelde. De verhouding tussen anti-zionisme en antisemitisme werd steeds intensiever besproken, maar lange tijd bestond daarover geen overeenstemming. Zo werd binnen Joodse en Israëlische instellingen enerzijds betoogd dat het ontkennen van Joodse nationale zelfbeschikking antisemitisch kon zijn, terwijl anderzijds werd erkend dat oppositie tegen Israëlisch beleid of ideologische kritiek op het zionisme dat niet noodzakelijk was.

Volgens Lerman kwam rond de eeuwwisseling een omslag. De tweede intifada, de Durban-conferentie en een groeiende politieke aandacht voor anti-Israëlische uitingen versterkten de opvatting dat anti-zionisme en antisemitisme nauw met elkaar verbonden waren. Onderzoeksinstellingen, Joodse organisaties en Israëlische overheidsorganen gingen zich steeds nadrukkelijker met dit ‘nieuwe antisemitisme’ bezighouden.

De ‘collectieve Jood’

Het theoretische middelpunt van Lermans boek is zijn kritiek op het beeld van Israël als ‘collectieve Jood’. Volgens hem worden daarin twee verschillende categorieën met elkaar verbonden: een bevolkingsgroep en een staat.

Een individu kan vanwege zijn Joodse afkomst of religie worden gehaat of gediscrimineerd. Een staat is daarentegen een politieke instelling die kan worden beoordeeld op haar wetgeving, grenzen, ideologie, militaire optreden en beleid. Daarom volgt volgens Lerman uit vijandigheid tegenover Israël of het zionisme niet zonder meer vijandigheid tegenover Joden.

Hij trekt daaruit niet de conclusie dat anti-Israëlische uitingen nooit antisemitisch kunnen zijn. Dat kunnen ze volgens hem wel degelijk zijn, bijvoorbeeld wanneer klassieke stereotypen over Joodse macht of samenzweringen worden gebruikt of wanneer Joden als groep verantwoordelijk worden gesteld voor het optreden van Israël. Zijn bezwaar richt zich tegen een automatische gelijkstelling: de concrete inhoud en context moeten bepalen of een uiting antisemitisch is.

Van EUMC naar IHRA

Een belangrijk deel van het boek gaat over de institutionalisering van deze nieuwe benadering. In 2005 publiceerde het European Union Monitoring Centre on Racism and Xenophobia een ‘working definition’ van antisemitisme. Die tekst was volgens het EUMC onderdeel van een lopend proces en had geen juridische status. De definitie kwam niet uitsluitend van academische onderzoekers tot stand; Lerman beschrijft hoe vertegenwoordigers van verschillende organisaties bij de ontwikkeling ervan betrokken waren.

In 2016 nam de International Holocaust Remembrance Alliance een aangepaste versie van die definitie over. Voor Lerman is vooral van belang dat veel van de bijbehorende voorbeelden betrekking hebben op Israël. Daardoor werd een ontwikkeling die eerder vooral in politieke en academische discussies plaatsvond volgens hem steeds sterker onderdeel van het beleid van regeringen, universiteiten, politieke partijen en andere instellingen.

Lerman ziet daarin de institutionele verankering van een bredere definitie van antisemitisme, waarin niet alleen vijandigheid tegen Joden, maar ook bepaalde vormen van anti-zionisme en Israëlkritiek een plaats krijgen.

Het risico van begripsvervaging

Lermans belangrijkste bezwaar is uiteindelijk conceptueel. Wanneer zeer uiteenlopende verschijnselen onder hetzelfde begrip worden gebracht, wordt het volgens hem moeilijker onderscheid te maken tussen klassieke Jodenhaat en politieke conflicten over Israël en Palestina.

Daarom verzet hij zich tegen de eenvoudige formule dat anti-zionisme gelijkstaat aan antisemitisme. De twee kunnen volgens hem overlappen, maar zijn niet identiek. Of een uitspraak over Israël antisemitisch is, moet worden vastgesteld aan de hand van wat er daadwerkelijk wordt gezegd, welke stereotypen worden gebruikt en tegen wie de vijandigheid is gericht.

Dat heeft volgens Lerman ook praktische gevolgen. Wanneer BDS, kritiek op de bezetting, discussies over een éénstaatoplossing of beschuldigingen van mensenrechtenschendingen al snel onder verdenking van antisemitisme komen te staan, kan het begrip mede gaan bepalen welke politieke standpunten nog als legitiem worden behandeld. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat een te ruim begrip het moeilijker kan maken om antisemitisme in zijn klassieke vormen precies te herkennen en te bestrijden. Hij koppelt zijn kritiek daarom juist aan de wens het begrip analytisch scherp te houden.

Te onthouden

Antisemitisme is een vorm van racisme. Racisme is het gedrag waarbij iemand ongerechtvaardigde voordelen nastreeft, of anderen onterechte nadelen toebrengt, gebaseerd op veronderstelde biologische kenmerken. De juridische definitie omvat ook ‘rassendiscriminatie’ (discriminatie op afkomst of nationale of etnische afstamming). U moet echter onthouden dat de kern van discriminatie is dat iemand schade lijdt, of iets wordt ontnomen (of onthouden) waar hij of zij recht op heeft.

Om CDA, ChristenUnie, Frans Timmermans en de Volkskrant van antisemitisme te kunnen beschuldigen, moet men dus eerst aantonen dat zij de Joden schade toebrengen.

Over de auteur:

Dit artikel verscheen eerder bij Thrasymachus. Mihai Martoiu Ticu is afgestudeerd filosoof en heeft een master Internationaal Recht (Universiteit Utrecht). Hij schrijft op zijn persoonlijke website over politiek, filosofie, argumentatie en mensenrechten. Tevens plaats hij artikelen op zijn weblog Thrasymachus.