En zo werd Rome een machtige stad. Gevaarlijk machtig, naar de zin van de alleenheerser van Syracuse, Dionysios I. Daarom verzocht hij de Gallische huurlingen die hij in die tijd in dienst nam, om even langs Rome te gaan, als ze toch op weg waren naar het zuiden. Op 18 juli 387 versloegen zij een Romeins leger en daarna sloegen ze het beleg op voor het Capitool. De Romeinen kochten de belegeraars af en we vinden de Galliërs vervolgens in de “teen” van Italië. Dionysios stuurde later nog eens een vloot, die overigens weinig te plunderen vond.

Camillus dictator

We zijn er zeker van dat de Romeinen in deze crisis een dictator aanstelden, een tijdelijke magistraat met absolute bevoegdheden, verheven boven elke andere vorm van gezag. Dat was de zojuist genoemde Marcus Furius Camillus. (Ik heb het altijd een interessante man gevonden. Ter voorbereiding van mijn gymnasiumexamen vertaalde ik het zesde boek van Titus Livius; ik heb als puber een roman over hem geschreven; ik heb meegewerkt aan de latere Nederlandse Liviusvertaling.) Camillus’ optreden is met legenden omgeven, maar dát hij dictator was, is boven elke twijfel verheven. Livius schrijft over de wederopbouw:

De stad stond weer overeind, maar zocht aanvankelijk nog steun bij degene met wiens hulp zij zich had opgericht: Marcus Furius Camillus, haar voornaamste burger. Men wilde niet dat hij afstand deed van de dictatuur voor het einde van het jaar. (noot: Livius 6.1.4-5; vert. Katwijk-Knapp)

Het einde van het jaar is juni 386, want het Romeinse jaar liep destijds van zomer tot zomer. Zoals Livius het beschrijft, bekleedde Camillus de dictatuur dus zeker tien of elf maanden. Of dat feitelijk waar is, is onbelangrijk: het gaat me erom dat in een algemeen bekend verhaal over een algemeen bekende oer-Romeinse held voor een algemeen ontwikkeld publiek de dictatuur langer werd uitgeoefend dan de zes maanden die menigeen associeert met dit ambt.

Want die zes maanden, die staan werkelijk overal, in n’importe welke oudheidkundige publicatie waarin het woord “dictator” valt. Zeg “dictator” en de oudheidkundige echoput roept “zes maanden”. Behalve dus dat Camillus tien maanden dictator was.

Andere voorbeelden

Er zijn meer voorbeelden die duidelijk maken dat die zes maanden een wassen neus waren. Toen begin 314/313 v.Chr. (316 Varro) een conflict met de Samnieten dreigde, stelden de Romeinen opnieuw een absolute machthebber aan: Lucius Aemilius Mamercinus Privernas.noot Die bleef het hele jaar in functie en droeg vervolgens de macht over aan … nee, niet aan de consuls, ook al werden die gekozen, maar aan een nieuwe dictator, Quintus Fabius Maximus Rullianus.noot Die bleef ook lang aan.

Een eeuw later is Quintus Fabius Cunctator acht-en-een-halve maand dictator, vanaf de Romeinse nederlaag bij het Trasimeense Meer tot het overdragen van de macht aan de nieuwe consuls. Na de nederlaag bij Cannae gebeurt iets soortgelijks: Marcus Junius Pera blijft dictator tot hij zijn leger kan overdragen aan de consuls, medio maart 215.

Voilà: ik heb niet alle dictatoren gecontroleerd, maar hier hebt u er vijf die langer dan zes maanden in functie waren. Tegen het einde van de republiek duurde de dictatuur van Lucius Cornelius Sulla dertien maanden, maar zijn benoeming verliep middels een machtigingswet (de Lex Valeria) en niet volgens een reguliere crisisprocedure, dus die laten we maar even buiten beschouwing.

Cicero

De vraag is waar het idee vandaan komt dat een dictator maximaal zes maanden mocht dienen. Er lijkt wel een soort norm te hebben bestaan, waar verschillende auteurs naar verwijzen. De voornaamste is Cicero, die in De Wetten schrijft dat tijdens een oorlog die gepaard gaat met interne spanningen, de Senaat één iemand voor niet meer dan zes maanden (ne amplius sex menses) kan aanstellen met het gezag van beide consuls.noot Cicero’s tekst geeft echter niet de Romeinse praktijk weer maar een ideaal; het boek is expliciet geïnspireerd door het gelijknamige werk van Plato, waarin de Griekse filosoof zijn visie geeft op de beste staatsinrichting. Je kunt de woorden van Cicero dus niet interpreteren als een bestaande wet. Het is wat Cicero als wet zou willen hebben.

Het is ook logisch dat een termijn van zes maanden niet méér kan zijn geweest dan een suggestie, een advies. De termijn kan nooit in een wet hebben gestaan, want als je iemand de absolute macht geeft, staat hij boven de wet, en dus ook boven de wettelijke termijn. Cicero stelt daarom niet één maar twee beperkingen voor: de dictator regeert maximaal een half jaar én heeft de macht van beide consuls. Geen absolute macht.

Julius Caesar

En nu de moraal: toen Julius Caesar zich aandiende als “eeuwig dictator” was er geen constitutioneel beletsel. Caesar is, zoals ik in mijn blogreeks heb aangegeven, niet vermoord omdat zijn monarchie onconstitutioneel zou zijn. In tegendeel: wat de moordenaars angst aanjoeg, was dat hij een vorm had gevonden die wél constitutioneel was, zodat ze nooit meer van de alleenheerser af zouden komen. Tenzij ze de man zelf doodden.

De aangifte tegen PVV-Kamerlid Gidi Markuszower legt daar nu een veel ernstiger vraag naast. Markuszower stelde dat Palestijnen “misschien met nog meer geweld dan waar ze vandaan komen” tegengehouden moeten worden, en wat hem betreft in Gaza mogen “verpieteren”. Dat is geen abstract frame meer, geen “kritiek op immigratie”, geen debat over integratie of grenzen. Hier komt expliciet geweld in beeld. Niet als verspreking, maar als politiek taalgebruik richting een compleet volk.

En precies daarom zou niet-vervolgen hier een fundamenteel kantelpunt zijn.

Het Nederlandse recht kent bewust hoge drempels rond politieke uitingen. Alleen bestaat die bescherming uiteindelijk bij de gratie van één impliciete grens: dat politici geen vrijbrief krijgen om groepen structureel te ontmenselijken of geweld tegen hen te legitimeren. Als zelfs dit juridisch irrelevant blijkt zodra een Kamerlid het zegt, blijft er inhoudelijk nauwelijks nog een grens over.

De verdediging begint inmiddels ook zichtbaar vorm te krijgen. Markuszower zegt dat hij het geweld van Hamas bedoelde en dat zijn uitspraken verkeerd zijn geïnterpreteerd, terwijl hij tegelijk de inhoud van zijn standpunt overeind laat. Dat trucje is inmiddels bekend: de letterlijke formulering wordt iets teruggeschroefd, de politieke boodschap blijft intact. Want politieke taal werkt zelden via letterlijke bevelen. Politieke normalisering werkt via verschuivingen. Via steeds hardere formuleringen die na verloop van tijd gewoon onderdeel worden van het debat. Tot uitspraken die tien jaar geleden politiek ondenkbaar waren nog slechts een halve rel veroorzaken.

Het OM lijkt momenteel vast te lopen in een soort maximalistische interpretatie van politieke vrijheid van meningsuiting, waarin vrijwel alles geoorloofd wordt zolang het binnen een politieke context plaatsvindt. Alleen verandert die vrijheid daarmee langzaam in een uitzonderingspositie die haaks staat op het oorspronkelijke doel van de wet. Die wetten tegen groepsbelediging en haatzaaien bestaan immers juist omdat collectieve ontmenselijking historisch zelden begint bij knokploegen op straat. Ze begint meestal met politieke taal die stap voor stap bepaalt welke groepen minder bescherming verdienen.

Niet vervolgen in deze zaak, ook na de opzichtige ‘nuancering’,  zou daarom meer zijn dan een juridisch oordeel over één uitspraak. Het zou feitelijk bevestigen dat de politiek zichzelf grotendeels buiten de morele en juridische grenzen van de wet en samenleving heeft geplaatst.

De autocratische hindoe-nationalist Narendra Modi heeft in eigen land steeds minder te duchten van de oppositie. De één-partij staat komt dichterbij, schrijft de New York Times. De Congress Party, de belangrijkste concurrent van Modi’s Bharatiya Janata Party (BJP), schrompelt ineen. Twee belangrijke regionale oppositieleiders, Mamata Banerjee, de premier van West-Bengalen sinds 2011, en M.K. Stalin, die sinds 2021 aan het hoofd stond van Tamil Nadu leden deze week beide een gevoelige verkiezingsnederlaag. Ook in Assam won de BJP. De partij heeft nu de macht in 20 van de 28 deelstaten. Een pluralistisch India, zoals ooit voorzien door Nehru, de eerste premier na de onafhankelijkheid, staat op de tocht. Evenals het seculiere karakter van de staat dat in de grondwet is vastgelegd. 

Het is de eerste keer dat de BJP wint in West-Bengalen, een grote en politiek belangrijke deelstaat in het oosten van het land. Banerjee, de verliezende minister-president, weigert af te treden. Ze beschuldigt de BJP  er van de verkiezingen “met geweld te hebben gekaapt”. De BJP beschuldigt haar van een aanval op de democratie en de grondwet. De spanningen zijn sinds maandag hoog opgelopen met inmiddels drie doden als gevolg, waaronder een assistent van de BJP-leider. Meer dan 400 mensen zijn inmiddesl gearresteerd voor geweldplegingen na de verkiezingen. TMC, de partij van Banerjee beschuldigt de BJP van het vernielen en in brand steken van zijn partijkantoren.

De BJP is zelf al eerder beschuldigd van malversaties bij de verkiezingen en dan met name het gebruik van staatsmiddelen om zijn tegenstanders uit te schakelen. Vorig jaar won de BJP voor het eerst in 27 jaar de verkiezingen in Delhi, de hoofdstad. De partij versloeg daarmee Arvind Kejriwal, een van de weinige politici die de opkomst van Modi sinds 2014 hadden betwist. Kejriwal en zijn medewerkers werden voortdurend door de federale politie gearresteerd en hun huis werd nooit in beslag genomen. Dit was volgens hen bewijs dat Modi de macht van de overheid misbruikte. Kritiek was er ook op het opschonen van de kieslijsten. De Indiase kiescommissie, die zogenaamd onafhankelijk is maar een door Modi gekozen leider heeft, is een intensieve operatie gestart om namen te verwijderen die niet op de kiezerslijsten thuishoren. Dit heeft veel mensen ervan weerhouden te stemmen. Leden van de moslimminderheid in de staat zeiden dat zij oneerlijk werden behandeld door de verwijdering van hun namen. Datzelfde speelde afgelopen week ook in West-Bengalen. 

In het straatarme Bihar behaalde de BJP eind vorig jaar ook een grote overwinning. Opmerkelijk was dat veel meer vrouwen dan ooit hadden deelgenomen. Volgens de BJP had dat te maken met het vrouwvriendelijke beleid van de zittende premier Kumar van een aan de BJP geliëerde partij. Enkele weken voor de verkiezingen deelde de coalitieregering contante uitkeringen van ongeveer 110 dollar uit aan miljoenen vrouwen in de staat – een bedrag dat hoger lag dan het gemiddelde maandinkomen per hoofd van de bevolking van de staat, dat rond de 70 dollar lag. De oppositie protesteerde fel en stelde dat de staatsmiddelen de coalitie van Modi een oneerlijk voordeel gaven.

Sinds Modi twaalf jaar gelden aan de macht kwam staat de moslimminderheid onder steeds grotere druk. 80 procent van de Indiase bevolking is hindoe en volgens journalist en India-expert Gie Goris groeit onder Modi meer en meer het idee dat die meerderheid de regels bepaalt. Ondanks dat ze de meerderheid vormen zien de nationalisten de moslims als bedreiging. ‘Eén van de meest verspreide mythes gaat over de zogenaamde omvolking. Het idee bestaat dat moslims zich veel sneller voortplanten dan hindoes en op die manier het land zullen overnemen. Alle recente demografische studies wijzen echter uit dat die stelling nergens op gebaseerd is, van exponentiële groei of grotere gezinnen bij moslims is geen sprake.’ Onder die zogenaamde bedreiging speelde Modi het vorig jaar hard tegen de moslimbevolking van de semi-autonome provincie Kashmir. Een oorlog met het aangrenzende Pakistan dat delen van het gebied claimt werd ternauwernood voorkomen.

Het bericht bestaat grotendeels uit zinnen die tegelijk professioneel klinken en vrijwel niets betekenen. Odido “blijft investeren in beveiliging”. Odido “blijft open over wat we leren”. Odido “blijft extra ondersteuning bieden”. Alles blijft, ook al was dat wat blijft in het verleden duidelijk geen garantie. Dus wat wordt er precies geleerd? Hoe helpt die extra ondersteuning ons tegen het al gebeurde datalek? Wat er concreet misging blijft opmerkelijk vaag. Wat er precies gedaan wordt om het in de toekomst te voorkomen ontbreekt grotendeels of is zo vaag dat het alles kan betekenen.

Dat is ergens indrukwekkend. Een telecombedrijf weet een complete mail over een enorm beveiligingsincident te schrijven zonder daadwerkelijk uit te leggen welke beveiliging faalde, welke systemen kwetsbaar waren, welke keuzes verkeerd uitpakten of welke structurele maatregelen nu zijn genomen. Het woord “transparantie” valt meerdere keren, terwijl de tekst zelf vooral uit abstracte mist bestaat.

Zelfs de periode van stilte, die door veel mensen onbegrijpelijk werd gevonden, wordt gladgestreken. De communicatie was volgens Odido namelijk tijdelijk “minder zichtbaar en direct”, omdat eerst het onderzoek moest worden afgerond. Natuurlijk. Alsof die radiostilte een vorm van zorgvuldigheid was.

Ook de hack zelf wordt handig geabstraheerd. Er is sprake van “steeds complexere cyberdreigingen”, alsof het bedrijf werd getroffen door extreem weer, en er allemaal ook niets meer . Een soort digitale natuurramp waar niemand echt iets aan kon doen. Daarmee verdwijnen alle ongemakkelijke vragen uit beeld. Hoeveel gegevens werden te lang bewaard en waarom? Hoeveel werd er mogelijk bespaard op beveiliging? Hoe lang bestonden kwetsbaarheden al? Welke interne afwegingen speelden mee? Welke waarschuwingen zijn eerder genegeerd? Over hoeveel weken wordt Odido weer gehackt?

In plaats daarvan krijgen klanten een CEO-video en gratis toegang tot een beveiligingsdienst. Leuk, maar iets wat totaal los staat van het lek, en niks opgelost zou hebben. Dat voelt ongeveer alsof je een nieuw slot krijgt aangeboden terwijl net je huis is afgebrand.

Het interessante aan dit soort mails is dat ze vooral gaan over het gevoel rond het lek, nauwelijks over het lek zelf. Het draait om vertrouwen, verbinding, betrokkenheid en herstel. Het datalek verandert zo van een technisch en organisatorisch falen in een communicatiemoment. Een reputatievraagstuk, waar je misschien als organisatie nog iets uit kan halen.

Ondertussen weet ik als klant nog steeds helemaal niets.

Het verhaal gaat over een monnik in de middeleeuwen die er maar niet in slaagde een goede reden te bedenken voor de verplichting van een christelijke man om zijn vrouw lief te hebben. De vrouw was immers een irrationeel wezen, dat niet alleen zelf geneigd was tot zondigheid, maar ook mannen ertoe verleidde te zondigen. Was het niet Eva die haar man Adam alzo in het verderf had gestort, en daarmee de gehele mensheid?

Tot op een gezegende dag de Geest vaardig werd over deze monnik en de beste man zich realiseerde dat Christus zelf ons geboden had onze vijanden lief te hebben. Probleem opgelost.

Alles in de redenering van deze monnik is van christelijke oorsprong, maar toch zal niemand er moeite mee hebben als de inhoud van ’s mans gedachten wordt beoordeeld als onchristelijk. De gedachtegang is niet christelijk en ook weer wel, het ligt er een beetje aan van welke kant af je het bekijkt. Preciezer: wat je bedoelt met het woord ‘christelijk’.

Wie lijstjes doorneemt van drogredenen zal daarin ook de ‘no true Scotsman fallacy’ aantreffen:

“Een drogreden waarbij een ad hoc poging wordt gedaan om een generalisering in stand te houden” aldus Wikipedia. Geen beste definitie, het voorbeeld doet het beter: wie beweert dat alle Schotten whisky drinken (de generalisatie), en te horen krijgt dat een bekende Schot géén whisky drinkt (het tegenvoorbeeld), kan zich eruit redden met: ‘Dan is dat geen échte Schot’ (de ad hoc oplossing).gedachten

Die oplossing heet ad hoc te zijn omdat het erop lijkt dat hij ter plekke verzonnen kan worden. In ieder geval introduceert het een nieuw element in de discussie: een extra criterium op basis waarvan je zou kunnen beslissen wat een ‘échte Schot’ is. In voorkomende gevallen kun je dat blijven doen, door bij elk tegenvoorbeeld je definitie nader te bepalen. Zo verzet je in wezen de doelpalen.

Er is een reden waarom deze drogreden genoemd is naar Schotten, want wat een échte Schot is, daar zijn maar een zeer beperkt aantal definities van mogelijk en bovendien is het antwoord op de vraag wie een échte Schot is, nauwelijks van belang voor the meaning of life, the universe and everything, zeg maar.

Dat wordt anders, héél anders als je het gaat hebben over concepten die heel wat ingewikkelder zijn dan ‘Schotten’. Democraten bijvoorbeeld, of liberalen, christenen, moslims, atheïsten, altruïsten, hedonisten, ik noem maar wat. Nou ja, ‘maar wat’: deze voorbeelden zitten wel in de ingewikkelde hoek.

Wie de gedachtengang van onze monnik hierboven zou citeren als christelijke misstand, loopt een zeer gerede kans tegengeworpen te krijgen dat deze monnik geen echt christelijk standpunt vertegenwoordigt. Daar kun je ‘no true Scotsman fallacy’ tegenin brengen, maar dan mis je het probleem: dit is geen ter plekke verzonnen ‘ad hoc’ argument, hier zijn redenen voor aan te dragen en steekhoudende redenen ook: een stortvloed aan bijbelcitaten, kerkvaders, theologen en moraalridders, allemaal even christelijk.

Onze monnik is nog een onschuldig voorbeeld, eentje dat het voordeel van duidelijkheid heeft. In andere discussies wordt het al snel complexer. Waren kruistochten en ketterverbrandingen christelijk? Is moslimterrorisme islamitisch? Was de Sovjetunie marxistisch? Het antwoord op dergelijke vragen is volledig afhankelijk van je begrip van termen als ‘marxistisch’, ‘islamitisch’ en ‘christelijk’. De discussies daarover stranden doorgaans al snel bij onderscheid maken in ‘marxistisch in enge of brede zin’, in maximalisme of minimalisme, discussies die doorgaans niets oplossen omdat de te hanteren definitie veelal geen kwestie van overtuiging is, maar een keuze. Het is heel goed mogelijk – zelfs voor één en dezelfde persoon – om verschillende definities van dergelijke begrippen te hanteren, zonder dat er direct sprake is van inconsistentie, simpelweg omdat de gewenste definitie kan afhangen van de context. Heb je het met ‘christelijk’ over een descriptief begrip, of een normatief, bijvoorbeeld. Duidt je een historisch fenomeen aan, of een universele standaard?

Wie in een dergelijke discussie de ‘no true Scotsman fallacy’ inroept, is als een wiskundige die met alle geweld een constante in een formule wil stoppen, zonder zich te realiseren dat die formule in werkelijkheid een complex linguïstisch probleem is en die constante een variabele.

Daarmee heeft het OM vooral iets anders duidelijk gemaakt: racisme wordt in Nederland blijkbaar vooral strafbaar geacht zolang het buiten de politiek plaatsvindt. Zodra discriminatoire beeldtaal onderdeel wordt van een electorale strategie, verandert zij juridisch in “maatschappelijk debat”, “politieke context” of “verschillende interpretaties”. Precies op de plek waar racisme historisch het krachtigst functioneert, namelijk als politiek mobilisatie-instrument, brengt de rechtsstaat plotseling uitzonderlijk veel begrip op.

Politieke uitingen krijgen altijd al meer ruimte dan gewone publieke communicatie. Dat principe bestaat om scherpe oppositie, provocatie en fundamentele kritiek mogelijk te maken. Maar de grens van wat onder die noemer nog acceptabel is, schuift hiermee steeds verder op. Het probleem van deze beslissing is dan ook niet dat Wilders wegkomt met één specifieke afbeelding. Het probleem is dat politieke context tegenwoordig fungeert als vrijbrief voor beeldtaal die in elke andere omgeving direct als stigmatiserend en racistisch gemotiveerd zou worden herkend.

Vanaf nu bestaat discriminatie in de politiek blijkbaar pas wanneer iemand er letterlijk “ik discrimineer nu” onder zet in Comic Sans, ondertekend met naam en datum. Iedere andere vorm van beeldtaal zweeft voortaan in een semantische mistbank waarin alles tegelijk propaganda, satire, politieke analyse en misschien gewoon een gezellig moodboard kan zijn.

Het OM legt zelfs uitgebreid uit dat de afbeelding óók gelezen kan worden als een debat over “opvattingen van de PvdA en PVV over moslims”. Prettig om te weten. Iedere racistische karikatuur is voortaan onschuldig zodra je achteraf roept dat het eigenlijk over “standpunten” ging.

Nog mooier is de formulering dat Wilders mogelijk slechts duidelijk maakte “wiens belangen” hij wil vertegenwoordigen. Het OM beschrijft hier feitelijk een afbeelding waarin een blonde jonge vrouw als het gewenste Nederland wordt gepresenteerd, tegenover een boze oudere vrouw met hoofddoek als impliciet afschrikbeeld, om vervolgens te concluderen dat dit misschien gewoon een neutrale doelgroepanalyse is. Alsof een reclamebureau achteraf uitlegt dat een pro-Zwarte Piet-campagne slechts een verkenning was van traditionele consumentensentimenten.

Het OM erkent ondertussen wél dat de afbeelding negatieve stereotypen over vrouwen met een islamitische achtergrond oproept (en over vrouwen in het algemeen, maar misschien kan iemand dat het OM even uitleggen). Alleen: dat blijkt juridisch irrelevant zodra meerdere interpretaties mogelijk zijn. Een fascinerende norm. Een baksteen door een ruit kan immers ook meerdere betekenissen hebben. Misschien vandalisme. Misschien een kritisch debat over glasconstructies. Misschien een artistieke interventie over transparantie in de samenleving.

Zo ontstaat een wonderlijke praktijk waarin context voor gewone burgers als verzwarende factor geldt, en voor Wilders juist als oplosmiddel. Hoe explicieter de politieke bedoeling, hoe magischer de strafbaarheid verdampt. Dat is precies de omgekeerde wereld. Juist binnen de politiek is racistische beeldvorming het effectiefst: daar wordt zij ingezet om tegenstellingen te verscherpen, bevolkingsgroepen tegenover elkaar te zetten en angst electoraal rendabel te maken, versterkt door media-aandacht, parlementaire legitimiteit en miljoenenbereik. De anonieme schreeuwer op Facebook loopt juridisch meer risico dan een nationale politicus die exact dezelfde sentimenten verpakt in professionele campagnebeelden. Alsof racisme problematischer wordt zodra het amateuristisch oogt, en acceptabeler naarmate het strategischer wordt ingezet.

Het meest onthullende deel van het OM-bericht zit in de bijzin dat veel mensen de afbeelding “onwenselijk of kwetsend” vinden, maar dat dit juridisch onvoldoende is. Ruim 16.000 meldingen, onderbouwde vergelijkingen met fascistische beeldtaal, discriminatieorganisaties die alarm slaan: allemaal maatschappelijk relevant, behalve precies daar waar het ertoe doet. Gereduceerd tot “ook maar een mening”.

Het OM heeft daarmee een helder maatschappelijk signaal afgegeven. Niet over discriminatie, maar over de flexibiliteit van juridische taal zodra een politicus hard genoeg polariseert. Praktisch scheelt dat enorm veel werk. Iedere verdachte hoeft voortaan alleen nog te zeggen: “Dat was vatbaar voor meerdere interpretaties.” Zaak gesloten.

Vandaag pak ik mijn biezen, maar niet omdat ik denk dat de rol van mijn vak is uitgespeeld, integendeel. Juist nu de democratische besluitvorming wordt geteisterd door stelselmatige misleiding en desinformatie, moet de bestuurswetenschappelijke missie nieuwe glans krijgen. Kan dat? Hoe dan? Dat zijn de vragen die ik in mijn afscheidsrede ga bespreken.[1]

Zwaar weer

Voordat ik hierop inga, lijkt het me nuttig een korte aanloop te nemen. Hoe is het eigenlijk gesteld met de actuele wereld van politiek, beleid en bestuur? Niet best, hoor ik u meedenken, de lijst hoofdpijndossiers wil maar niet krimpen. Wooncrisis, klimaatverandering, stikstof, energietransitie, zorgkosten, immigratie en zo nog meer.

Maar wat als de gemeenschap verkruimelt, uit elkaar valt, geen gemeenschapszin meer ervaart?

Het Schip van Staat, een begrip ontleend aan Plato, verkeert in zwaar weer. In een liberale democratie is het de gemeenschap die het politieke gezag voert. Maar wat als de gemeenschap verkruimelt, uit elkaar valt, geen gemeenschapszin meer ervaart? Dan moeten we sturen zonder een wij, een moeizame zo niet onmogelijke exercitie.

Een tweede probleem is dat het Schip van Staat haar bestemming uit het oog is verloren. Hadden we ooit de grote vergezichten – socialisme, liberalisme en christendemocratie – momenteel is sprake van een ideologisch tekort. Waar we heen gaan, we weten het niet meer. De staat werd de afgelopen decennia een bedrijf, met doelmatigheid als hoogste goed. Dit neoliberalisme is moreel leeg, en vastgelopen. Wat resteert, zijn gemankeerde ideologieën. Solidariteit? Jawel, maar uitsluitend met het eigen volk. Liberale vrijheden? Jawel, maar vooral voor hen die zich kunnen verschansen in Fort Europa.

Als de kapitein in een identiteitscrisis verkeert, en de bestemming in nevelen is gehuld, dan is het de vraag of het nog wel zin heeft om over een vaarplan, van oudsher het domein van de bestuurswetenschap, nog na te denken.

Voorbij de waarheid

Als de politiek verzaakt en geen richting geeft, ontstaan initiatieven om tastend en zoekend pragmatische antwoorden te vinden op maatschappelijke problemen. Zo gek is het dus niet om toch met vaarplannen bezig te zijn. Waar de politieke gemeenschap de weg kwijt is geraakt, kunnen kennis en inzicht immers richting geven.

We worden echter steeds vaker geconfronteerd met leiders die misleiden

Maar dan stuiten we tegenwoordig op het probleem dat feiten speelbal zijn geworden van leugen en bedrog. Experts kunnen nog zo hun best doen het klimaatprobleem te doorgronden, maar wat als het probleem simpelweg wordt ontkend? Dan wordt een vaarplan potsierlijk en verliest het Schip van Staat haar laatste baken.

Als kinderen van de Verlichting hebben we geleerd ons oordeel over de wereld te ontlenen aan zorgvuldige waarneming en redelijk nadenken. We worden echter steeds vaker geconfronteerd met leiders die misleiden. Met influencers die sprookjes vertellen, en systemen die leugens fabriceren, verspreiden en verwerkelijken. Daardoor zijn er drie maatschappelijke dimensies ontstaan in het denken over waarheid. Allereerst is er de zwendelsamenleving, dan is er de sceptische samenleving en tenslotte is er de redeloze samenleving. Afzonderlijk en in onderlinge samenhang bedreigen deze vormen van post-truth de mogelijkheid van rationeel democratisch bestuur.

Zwendelsamenleving

Zwendel is van alle tijden, maar er is iets nieuws aan de hand. Er is een technologie beschikbaar gekomen die vrij eenvoudig de suggestie van waarheid en waarachtigheid kan genereren. Of het nu gaat om een nieuwsbericht, een kunstuiting, een wetenschappelijk onderzoek of een foto, de echtheid ervan is in de zwendelsamenleving niet meer zeker. Technologie maakt het mogelijk, (hyper)kapitalisme is de belangrijke aanjager. Met misleiding valt grof geld te verdienen. Het sjoemelen zit goed verstopt. Sensationele fake berichten lokken je naar sites waar influencers klaar staan om het geld uit je zakken te kloppen.

Politieke macht is een andere prominente aanjager. Het loont om met leugens het opinieklimaat te beïnvloeden, te interveniëren in buitenlandse verkiezingen, of eenvoudigweg voor maatschappelijke verwarring en ophef te zorgen.

Achterdocht begint de norm te worden in het sociale verkeer

Zwendel heeft via algoritmische verspreiding en vermenigvuldiging een enorme vlucht genomen en is inmiddels gemeengoed geworden. Een eerste consequentie lijkt te zijn dat we ons vermogen verliezen het eens te worden over de aard van de sociale werkelijkheid. In termen van Habermas’ democratietheorie betekent dit dat de publieke sfeer verdampt, en daarmee de open en eerlijke uitwisseling van argumenten.

Een tweede ingrijpend gevolg is de opbloei van wat we een low trust society plegen te noemen. Empathie en wederzijds vertrouwen maken plaats voor een argwanend mens- en wereldbeeld. Achterdocht begint de norm te worden in het sociale verkeer.

Gestaag groeit zo een cultuur waarin onoprechtheid eerder regel dan uitzondering is. Als Donald Trump zijn zoveelste aperte leugen opdist, lijkt zijn aanhang niet geschokt of beschaamd, maar eerder verheugd over zoveel moed. De zwendel is de schaamte voorbij en wordt langzaamaan gewoon.

Sceptische samenleving

In de zwendelsamenleving delen bedriegers en bedrogenen min of meer dezelfde opvatting van waarheid, die in de wetenschapsfilosofie wel wordt aangeduid als de correspondentieleer. Een uitspraak is waar wanneer deze correspondeert met een waargenomen toestand in de werkelijkheid. We zien echter een groeiende scepsis over gevestigde waarheden. We geloven nog wel in waarheid, maar verstaan daar niet perse hetzelfde onder en wantrouwen de gangbare institutionele bronnen van ware kennis.

Welbeschouwd gaat die achterdocht terug op een serieuze traditie in de sociale wetenschappen, die van de kritische theorie. Meer dan vijftig jaar geleden legden Herbert Marcuse, Max Horkheimer en Jürgen Habermas uit dat uitspraken over de sociale werkelijkheid niet zelden halve waarheden bevatten. Gehalveerde rationaliteit noemden zij dat.

Het scepticisme bevindt zich nu vooral aan de rechterkant van het politieke spectrum

De kritische school relateerde de productie van sociale feiten aan de kapitalistische inrichting van de samenleving en werd destijds een belangrijke inspiratiebron voor de linkse goegemeente. De verbeelding moest aan de macht komen. Immers, als de maatschappelijke werkelijkheid een product was van macht, dan zouden er ook andere werkelijkheden kunnen bestaan, andere waarheden.

Het scepticisme bevindt zich nu vooral aan de rechterkant van het politieke spectrum. De nieuwe sceptici menen dat we heimelijk worden geregeerd door links-globalistische elites die langzaam maar zeker alle belangrijke instituties in hun greep hebben gekregen. Het staatsapparaat, de rechterlijke macht, het onderwijs, de media: overal zouden hun halve en halfzachte woke waarheden klinken, gevoegd bij een globaliseringsagenda die de opheffing van natiestaten najaagt.

Ik wil het hier niet hebben over de ongeloofwaardigheid van het nieuwe scepticisme, maar over het feit dat er nog maar weinig kritisch onderzoek plaatsvindt naar de werking van macht. Dat heeft alles te maken met de wijze waarop de wetenschap de afgelopen decennia werd georganiseerd en gefinancierd. Kennis moest vooral nuttig en bruikbaar zijn.

Redeloze samenleving

De radicaalste variant van de post-truth wereld is de redeloze samenleving. Het is de variant waarin weinig of geen waarde aan waarheid wordt toegeschreven. Ook hier is er een link met klassieke filosofische denkrichtingen. In de negentiende eeuw werden in de geneeskunde ideeën ontwikkeld die zich verzetten tegen de wetenschappelijke, mechanistische benadering van leven. In het vitalisme wordt een onstoffelijke levensvonk verondersteld, een kracht die doet leven, een levensdrift, een ziel.

Het vitalisme vinden we vandaag de dag, danig verminkt, terug in extreemrechtse kringen

Dit denken verloor in de medische wetenschap geleidelijk terrein, maar in de filosofie, ethiek en sommige takken van de menswetenschap speelt het vitalisme tot op de dag van vandaag een rol. De filosofie van Friedrich Nietzsche heeft daartoe belangrijke aanzetten gegeven.[2] Nietzsche verkondigde de dood van God; de mens en zijn wetenschap hadden hem vermoord. En zo was er geen ijkpunt meer voor de moraal. In zekere zin heel goed, zo vond Nietzsche, want het christendom had vooral een weke slavenmoraal voortgebracht, waarin lijdzaamheid en zwakte als deugden gelden. Met de dood van God moest er een nieuwe moraal komen, door de mens zelf te bepalen.

Vitalisme

Wetenschap kon zo’n moraal niet bieden, want het zoeken naar kennis, vanuit de zogenaamde wil tot waarheid, is fundamenteel anders dan het zoeken naar het goede. Nietzsche redeneerde dat de nieuwe moraal gevonden moest worden in menselijke kracht, tegenover de slapheid van de christelijke moraal. In die de wil tot macht zouden klassieke deugden als moed en strijdlustigheid een herwaardering ondergaan. Waarheid is waardeloos, als het gaat om een vurig en vitaal leven.

Het vitalisme vinden we vandaag de dag, danig verminkt, terug in extreemrechtse kringen, zoals alt-right in de Verenigde Staten en in Nederland bij de soevereinen en bij Forum voor Democratie. Gepaard aan die ontwikkeling, zien we dat we in de zwendelsamenleving niet meer zeker kunnen zijn of uitingen waar en waarachtig zijn. Dat in de sceptische samenleving gevestigde waarheden worden uitgedaagd en alternatieve waarheden het licht zien. En dat in de redeloze samenleving waarheid niet langer geldt als prominente waarde.

Politieke en economische motieven bevorderen zwendel, aanzwellende onzekerheid over globalisering en de macht van elites voeden de scepsis, en een virulent vitalisme ondermijnt ten slotte de wil tot waarheid. Deze ontwikkelingen grijpen op elkaar in, mede omdat ze dezelfde aanjager delen, namelijk de informatietechnologie en in het bijzonder de artificiële intelligentie. Slimme, zelflerende algoritmes die frauduleuze representaties van de werkelijkheid vervaardigen, verspreiden en vervolgens verwerkelijken, in een razend tempo en op steeds grotere schaal.

Waarheid blootleggen, waar eigenbelang en ideologische dwaalwegen de blik vertroebelen

De vraag is of beleids- en bestuurswetenschappen hierop met wijsheid kunnen reageren. De Noord Amerikaanse politicoloog Aaron Wildavsky vatte de missie van het vakgebied samen als speaking truth to power. Ofwel: mensen in machtsposities voorhouden hoe de probleemwerkelijkheid in elkaar steekt.

Oproep tot activisme

Waarheid blootleggen, waar eigenbelang en ideologische dwaalwegen de blik vertroebelen. Willen beleids- en bestuurswetenschappen deze missie vervolgen – ze zouden dat beslist moeten willen – dan moeten ze activistisch worden, om te verdedigen wat dezer dagen zo hevig wordt aangevallen.

Dat activisme zou op verschillende manieren vorm kunnen worden gegeven.

• In het licht van de zwendelsamenleving kan de bestuurswetenschap nog meer aan fact checking gaan doen. Nu gebeurt dat vooral door geëngageerde journalisten en burgerorganisaties zoals Bellingcat en Global Witness. Input vanuit onze tak van wetenschap kan helpen waarheidsvinding in de wereld van politiek, beleid en bestuur te bevorderen en te verankeren in hiertoe op te zetten instituten. Met daarbij de uitdagende onderzoeksvraag hoe aan deze instituten uitstraling, gezag en legitimiteit kan worden verleend.

Daarnaast zou het klassieke bestuurskundig thema van reguleringsvraagstukken nieuw leven moeten worden ingeblazen, met name voor het internet. Hoe kan het bestaan dat ophef een verdienmodel is geworden, dat bedrijven jongeren betalen om klinkklare onzin te verkopen, dat we valse identiteiten toestaan leugens en haat rond te pompen, dat vitale informatiestromen niet afgeschermd zijn van kwaadaardige en criminele netwerken. Het internet heeft dringend herontwerp nodig, waarbij de publieke functie ervan recht wordt gedaan met vormgevingsprincipes die de perverse verdienmodellen verdringen. We hebben het hier over publieke infrastructuur en daar weten bestuurswetenschappers wel raad mee, dacht ik.

• Een stap verder op de activistische agenda brengt ons bij de sceptische samenleving. De aanpak hier is niet om aanhangers van alternatieve waarheden honend op hun ongelijk te wijzen maar om serieus kritisch onderzoek te doen naar de relatie tussen macht en kennisproductie. Dan komt vanzelf wel bovendrijven dat het niet de linkse elites zijn die een monopolie op de waarheid hebben gevestigd, maar dat het langzamerhand veeleer techbedrijven zijn die de wereld definiëren. Big Tech, met haar duizelingwekkende miljarden, haar omvangrijke lobbynetwerk, de wurgcontracten, het inzicht in al ons doen en laten en denken, haar vermogen de politieke agenda te dicteren.

Strijd voeren tegen de redeloosheid, waar dat maar kan en nodig is

Kritisch onderzoek doen, is één kant van het wetenschappelijk activisme. De andere kant bevindt zich nadrukkelijker aan de activistische kant. Strijd voeren tegen de redeloosheid, waar dat maar kan en nodig is. Overigens is het dan wel gewenst dat sociale wetenschappers ook zelf uitstralen waarde te hechten aan waarheidsvinding. Dat is in de afgelopen decennia nog wel eens anders geweest.

Wijs besluit

Strijd voeren dus, zoals ook de Verlichting in de zeventiende en achttiende eeuw begon als een activistische beweging die ijverde voor de emancipatie van rede en wetenschap, voor tolerantie en vrijheid van denken en spreken. Maar ik pleit niet voor een herhaling van zetten, maar om een verlichting van de Verlichting, om het in de cryptische taal van de kritische school te zeggen.

De eerste Verlichting draaide vooral om de instrumentele rede, om doelrationaliteit in plaats van waarderationaliteit. Dat heeft de mensheid veel gebracht, maar de nieuwste loot aan deze stam, de informatietechnologie, lijkt ons terug te voeren naar de duisternis, naar een wereld die we weliswaar zelf hebben gemaakt, maar niet meer doorgronden, met zelflerende algoritmes die hun eigen goddelijke gang gaan, en met de terugkeer van mythisch denken, alternatieve waarheden, complotten en vitalistische redeloosheid.[3]

De tweede Verlichting moet de instrumentele rede inbedden, aan de hand van wat Jurgen Habermas de communicatieve rede heeft genoemd, verwijzend naar het vermogen van mensen een gedeeld, waardegeladen begrip van de werkelijkheid op te bouwen. Wederopbouw van dit vermogen zou onze nieuwe politieke bestemming kunnen zijn, en de wereldwijde verbinding tussen mensen die zich hieraan wijden het nieuwe wij.

Technologie, mits losgeweekt van Big Tech, zou daarbij kunnen helpen. Denk aan al die internetplatforms die gelijkgestemde mensen over de grenzen heen verbinden en zich toeleggen op doelen als gelijkheid, duurzaamheid, menswaardigheid. Nieuwe bootjes die zich razendsnel langs het dobberende Schip van Staat manoeuvreren, om alsnog een sociaal-politiek verschil te maken. Nieuwe entiteiten en identiteiten met een verlichtingsoogmerk. Lichtpuntjes.

De communicatieve rede, zo leerde ik als student sociologie, berust noodzakelijkerwijs op idealisme. Immers, als we veronderstellen dat alleen het beste argument telt, dan kunnen we niet anders dan veronderstellen dat er een samenleving mogelijk is waarin misleiding, intimidatie, brute kracht structureel zijn uitgebannen, of in ieder geval in toom gehouden worden. Communiceren is anticiperen op een machtsvrije samenleving. Ik vond het destijds een eyeopener en in de dreigende context van vandaag, alsnog een hoopvolle constatering. En, zo u wilt, een wijs besluit van mijn loopbaan aan de VU.

Noten:

[1] Deze rede berust op inzichten die ik eerder naar voren bracht in de afscheidsbundel voor ex-collega Romke van der Veen (Verdeel en beheers, 2025) en in een paper gepresenteerd op de conferentie The Global Rise of Post-Truth, Sapienza University, Rome, 18-20 september 2025. Met dank aan Aad Sosef voor enkele rake observaties.

[2] Sue Prideaux (2018) schreef een prachtige biografie over Nietzsche, met de veelzeggende titel Ik ben dynamiet. De biografie biedt naast een sfeervol levensverhaal een goede kennismaking met de ideeën van de man.

[3] De Amerikaanse staatsman Henry Kissinger schreef hierover op 95-jarige leeftijd een prikkelend essay: How the Enlightenment ends. In The Atlantic, june 2018 issue.

Dit artikel is eerder verschenen bij Sociale Vraagstukken

Donderdag en vrijdag is in de binnenstad van Nijmegen het Novio  Magica fantasyfestival. Ook filmhuis Lux doet mee, en laat voor de gelegenheid een aantal klassiekers uit het fantasygenre zien. Waaronder Labyrinth, met een glansrol van David Bowie als de goblinkoning. Underground werd door Bowie geschreven voor de soundtrack.

Voor meer details heb ik er dan maar The Guardian bijgehaald.

Een paar dingen vielen me op:

In het parlement van Wales hebben de nationalisten van Plaid Cymru, de partij van Wales, de eerste plaats overgenomen van Labour (43 zetels, bijna genoeg voor de meeerderheid). De partij komt exclusief op voor de belangen van de inwoners van Wales en verzet zich tegen de dominantie van de Londense politiek. ‘Wales not Westminster‘ is een van hun leuzen. Maar ze staan ook voor: ‘Prosperity not poverty‘, ‘Fairness not injustice‘ en ‘Tolerance not hate‘. Een van het eerste programmapunten is ‘Better Government‘. Dat kan Starmer in zijn zak steken. En Farage, die met 34 zetels op de tweede plaats kwam, kan hier weinig mee.

Farage won met zijn Reform UK bij de parlementsverkiezingen in Schotland, maar zal daar evenmin aan de bak komen. Labour verloor licht en is er nu even groot als Reform (17 zetels). De grote winnaar is de Schotse Nationale Partij SNP (58 zetels) onder het motto ‘always on Scotland’s side’. Ook hier de wens ‘to protect Scotland from Westminster’s wrong choices‘. Met een sociaal programma dat zorgt voor ‘more cost-of-living support, a stronger NHS, and a stronger economy.’

In de Engelse gemeenten waar dit keer gestemd werd won Reform UK enorm ten koste van Labour: meer dan 1400 raadsleden tegenover een verlies van meer dan 1200 voor Labour. In 14 gemeenten heeft Reform de meerderheid. In veel gemeenten is er geen ‘overall control‘ en moet er dus samengewerkt worden. In Groot-Londen heeft Reform in slechts één gemeente de meerderheid. Daarnaast hebben de Groenen ook veel gewonnen bij deze verkiezingen. In maar liefst drie Londense deelgemeenten zijn ze nu in de meerderheid.

Het doet uiteraard allemaal niets af aan de gigantische nederlaag van Labour en de winst van extreemrechts. Maar het geeft toch wel wat nuance. De Britten hebben zich niet overal overgegeven aan de racisten. Afkeer van Labour heeft ook geleid tot stemmen op partijen die wel een fatsoenlijk sociaal beleid willen voeren. Misschien kunnen we er hier wat van leren. Al was het maar om niet eindeloos dezelfde boodschap te herhalen. Herhalen is een recept voor de marketing. Politiek vraagt om nuance, details over stemmen van burgers en niet alleen over de strijd tussen kopstukken.

In de categorie “hebben we hier echt nog nooit…?” hebben we vandaag Manowar. En neen, die hebben we hier echt nog nooit laten horen, als Closing Time. Manowar maakt, vanaf het begin in de jaren 80, traditionele, klassieke heavy metal. Tekstueel en qua uitstraling zo over de top dat het een parodie zou kunnen zijn… maar dat is het niet. Daar kun je van alles van vinden, maar muzikaal valt er niet zo veel op af te dingen, als je een beetje van het genre houdt. En om het een beetje goed te maken, doen we er gewoon een bonusliedje bij:

Dat patroon zagen we bijvoorbeeld in 2003 bij de accijnsverhoging op sterke drank. Hogere accijnzen moesten consumptie ontmoedigen én geld opleveren. Vervolgens daalde de verkoop stevig. Precies het mechanisme waar deze accijnzen voor bedoeld zijn. Alleen bleek dat politiek ongewenst, zodra slijterijen begonnen te klagen en belastinginkomsten tegenvielen. Dus werd de verhoging een jaar later alweer teruggedraaid. De impliciete boodschap: ontmoediging is prima, zolang mensen het signaal eigenlijk niet of nauwelijks oppakken en de inkomsten op peil blijven. Dat zie je eigenlijk ook altijd met de raming van de inkomsten na een verhoging. Bijna altijd wordt er van uitgegaan dat de maatregel niet werkt en wordt de verhoging alvast één op één als extra inkomsten op de begroting gezet.

Bij sigarettenaccijnzen gebeurt exact hetzelfde. Hogere prijzen leiden aantoonbaar tot minder rokers. Vooral jongeren beginnen minder snel, bestaande rokers stoppen vaker of minderen. Vanuit volksgezondheidsperspectief werkt het beleid gewoon. Alleen ontstaat er tegelijk ook een voorspelbaar neveneffect: mensen rijden naar Duitsland of België voor goedkopere sigaretten. Experts zijn het erover eens, netto is het nog steeds een positief effect op de volksgezondheid, maar meteen verschuift het debat dan van “hoe krijgen we minder rokers?” naar “hoe beschermen we de staatsinkomsten?”.

Het echte probleem blijkt vaak dat overheden twee doelen tegelijk proberen na te streven die elkaar eigenlijk uitsluiten. Accijnzen moeten én structureel veel geld opleveren én consumptie stevig terugdringen. Dat kan maar beperkt samen. Een accijns die perfect werkt, vernietigt uiteindelijk zijn eigen belastingbasis. Een samenleving die massaal stopt met roken levert nu eenmaal geen tabaksaccijns op.

Eigenlijk zegt dat vooral iets over hoe accijnzen politiek verkocht worden. Ze worden gepresenteerd als gezondheidsbeleid, terwijl overheden tegelijk rekenen op stabiele inkomsten uit precies het gedrag dat ze zeggen te willen bestrijden. De ideale burger is daarmee iemand die nét genoeg rookt en drinkt om de begroting sluitend te houden, zolang die vooral niet volledig stopt.

Deze tekst schreef ik in februari en maart van dit jaar; inmiddels is het begin mei. Als alles volgens plan is verlopen, ben ik vanochtend overleden – een dood waarvoor ik zelf heb gekozen, en die ik maandenlang heb besproken en voorbereid.

[fragment rouwkaart; foto: bert Nienhuis, 1993]

Mijn denken over mijn leven en dood is sterk gekleurd door mijn eigen haperende gezondheid. Tussen mijn 19e en mijn 25e kampte ik met anorexia/boulemie; in 1986 begonnen de eerste verschijnselen van multiple sclerose; in 1994 werd een voorstadium van baarmoederhalskanker ontdekt; in 1995 kreeg ik een hersenbloeding. En in 2006 bleek ik borstkanker te hebben.

Eind juli 2012 hoorde mijn hartsvriendin, Christiane Hardy, dat ze alvleesklierkanker had. We trouwden kort daarna. Nog geen zes maanden later stierf ze. (Meer daarover lees je hier). Daarna belandde ik in een diepe depressie, die pas in 2017 begon te wijken. Haar dood sloeg een gat in mijn leven; ik ben daar bijna aan onderdoor gegaan.

[Ons huwelijk werd voltrokken door Riny Meijer]

Telkens heb ik mezelf uiteindelijk herpakt, vaak met hulp van mijn vrienden.

In 2018 ging ik bij Follow the Money werken; ik werd daar al snel chef eindredactie. Dat was buitengewoon inspirerend en zinvol werk: ik floreerde, en kon er een ijzersterk team opbouwen. ‘De strengste eindredactie van Nederland,’ pochte ik.

Dat werk had ik graag nog jarenlang willen doen. Maar in mei 2023 haalde mijn lichaam me voor de zoveelste keer in, nu met een heftige ms-aanval – en ditmaal kwam het niet goed. Eerst trad ik af als chef eindredactie, later moest ik minder gaan werken. Desondanks bleef ik achteruitgaan. Uiteindelijk moest ik in april 2025 mijn werk neerleggen. Ook dat hielp niet.

Erger: voor het eerst kon ik me ook thuis niet goed meer redden. Dat veranderde alles.

Zo werden mijn planten me bijvoorbeeld te veel. Bij navraag bleek dat de Amsterdamse Hortus mijn collectie hoya’s en hertshoorns graag wilde overnemen. Toen ik begin dit jaar moest erkennen dat ik hun verzorging niet langer aankon, zijn mijn hoya’s naar de Hortus verhuisd. De hertshoorns kon ik nog net bijbenen; die volgen straks.

[Mijn hertshoorns, maart 2026]

Voor de dood ben ik niet bang, dat heb ik altijd geweten. Mijn ervaring tijdens die hersenbloeding in 1995, waarbij ik dacht te sterven toen ik volledig out ging, bevestigde me daarin: ik gleed weg in een dwingend zwartfluwelen gat, waarin geen ‘ik’ bestond. Het was niet eng: mijn ‘zelf’ verdween in al dat zwart – bijna achteloos.

(Wel was ik licht verontwaardigd dat mijn plannen abrupt werden doorkruist: die avond zou ik immers met mijn lief naar de bioscoop gaan. ‘Ga nu film leven zien,’ schoot het door me heen, en pal daarna, ietwat bozig: ‘Zou naar gewone film.’ Merk op: daar kwamen geen persoonlijk voornaamwoorden meer aan te pas: geen ik, geen mijn. Mijn ‘zelf’ was al vertrokken.)

Wat ik wél altijd vreesde, is afhankelijkheid. Mijn moeder haalde graag aan dat ik al als kleuter steevast – en overmoedig – beweerde: ‘Kan ik zelluf wel…!’

Die drang om op eigen benen te staan, handicap of niet, is een onvervreemdbaar deel van wie ik ben en hoe ik wil zijn. Juist daar liep het nu spaak: ik kon steeds minder en moest steeds meer opgeven – en al dat inleveren hielp niet eens.

Want ondanks twee jaar intensieve fysiotherapie – drie keer per week krachttraining en stabiliteitsoefeningen – en nadat Ik was gestopt met werken, bleef ik achteruit gaan, de afgelopen maanden zelfs harder dan tevoren. Steeds vaker kwamen er dagen dat ik door mijn huis strompelde en me overal aan moest vastklampen, omdat mijn benen me niet goed hielden.

[Nelis, mijn laatste kat, lift mee op mijn rollator]

De hoop dat dit alles nog zou bijtrekken, voelde na ruim tweeëneenhalf jaar van marchanderen tevergeefs.

Wanneer ik afhankelijk word, ben ik niet te harden: ook dat heb ik altijd geweten. Dan kan ik mezelf niet uitstaan, en word ik uiteindelijk zelfs tegen mijn liefste vrienden kattig. Het botst simpelweg met mijn karakter om vaak om hulp te moeten vragen.

In plaats van af te wachten wat ik nog meer moest inleveren, verkoos ik daarom de dood. Te vroeg sterven vind ik oprecht minder erg dan het vooruitzicht mijn zelfstandigheid te gaan verliezen.

Ook die radicaliteit zit in mijn karakter. Ik ga liever out with a bang: bij mijn volle besef, in staat om alles zelf te regelen – maar wel na daar uitgebreid met mijn intimi over te hebben gepraat.

Wat die gesprekken lastig maakte, was dat ik uiterlijk volkomen oké leek. Zolang ik zat, merkte je niks aan me. Pas wanneer ik ging staan of wilde lopen, zag je wat er allemaal mis was: ik wankelde, mijn benen bibberden en werden spastisch, ik sloeg om de haverklap dubbel. Zelfs door een bemoedigende schouderklop lag ik soms al op de grond.

Ik kon mezelf simpelweg niet meer overeind houden.

[Spaink als kleuter]

Voor mijn eigen vrede met mijn dood was essentieel dat ik mijn intimi daar op voorhand deelgenoot van zou maken. Als je vertrekt met open vragen van de mensen die je innig aangaan, zonder hun ongemak, onbegrip of verdriet erover te adresseren, wringt dat, vind ik. Dan laat je hen daar botweg mee achter, alsof het je niet aangaat – terwijl je dat alles heus zelf hebt veroorzaakt.

Het ging me niet om hun toestemming. Wel wilde ik de mensen van wie ik houd ruimte geven voor hun vragen en hun verdriet, en vooral: daarover met hen praten. Ik wilde ze inzicht bieden in mijn eigen – au fond zelfzuchtige – beslissing; ze eraan laten wennen door ze er in te kennen, in plaats van hen voor een fait accompli te stellen.

Zulke gesprekken voeren was tevens een uitvloeisel van een fundamenteel inzicht dat het feminisme me eerder had gegeven: ook het hoogstpersoonlijke is soms politiek.

Uitzoeken op welke gronden je voor je eigen dood kiest en met anderen bespreken hoe zij daarover denken, rekening houden met hun pijn, en checken of je er zelf wellicht ergens een kromme redenering op nahoudt, is daar wellicht een ongewone versie van. Maar uiteindelijk is ook dat deels een sociale, publieke kwestie – en iets waar we zelden openlijk over spreken.

[foto: Gon Buurman, 1991]

Al vroeg in 2025 ging ik daar met mijn intimi over praten. Een jaar later – vanaf januari 2026, toen mijn besluit zich had geconsolideerd – heb ik langzaamaan ook andere vrienden en relaties ingelicht en gezorgd dat ik hen ‘nog een laatste (paar) keer’ kon zien en spreken. Dat was een mooi, lavend, soms heftig, en vooral intensief proces.

Het was ook doodvermoeiend: inmiddels had ik bar weinig energie, en lag ik vaak halve dagen op bed.

De wekelijkse borrels bij Brouwerij ’t IJ, waarvoor ik gaandeweg meer mensen uitnodigde, waren een uitkomst. (Het werden er uiteindelijk veertien.) Het openbare karakter daarvan hield de toon licht en het hart warm, en maakte – zo hoopte ik althans – dat rouw, verdriet en afscheid geen individuele ervaring hoefden te zijn, maar iets dat we konden delen. (Bovendien hadden we er dan tenminste goede bitterballen bij.)

[IJ-borrel 29 april 2026, foto: Mirna van Dijk]

Ik was immens blij met ieders aanwezigheid daar, al helemaal omdat veel mensen trouwe bezoekers werden. De borrels waren de afgelopen maanden oprecht het hoogtepunt van mijn week. Al kon ik niet met iedereen uitgebreid spreken: ik genoot intens van ieders aanwezigheid.

Het was bijzonder te zien hoe mensen uit verschillende tijdvakken en domeinen van mijn leven plots onderling in gesprek raakten, of dat nu luchtige zaken of grote kwesties betrof. De gesprekken varieerden van de behoudendheid van ‘safe spaces’ en de perfide invloed van Big Tech, van Dora’s miniboks en verhalen van mijn exen die daar opdaagden, tot de ongekende impact van aids op ons leven. Het ging over rouw, omgaan met verlies, over zingen, verbeelding, het belang van taal, kunst en degelijk (journalistiek) onderzoek en over verzet.

En al die tijd mocht ik ieders hand vasthouden, vrienden omhelzen, tegen ze aanleunen, zeggen dat ik van ze hield, zoenen uitdelen en krijgen, pardoes hoogstpersoonlijke gesprekken voeren. Ik zag hoe lief mijn vrienden voor me waren. Ze lieten zien hoe rijk mijn leven is geweest, en bewezen dat ik een imposante en trouwe schare vrienden had gevonden.

Dat was ongelooflijk troostend.  Het voelde als sterven in schoonheid.

[6 mei 2026: met mijn getrouwen op de laatste borrel. Foto: Heleen Emanuel]

Het was ook onverwacht zwaar.

Mijn besluit dat ik zo niet langer door wilde, was vooral rationeel ingegeven: iets waar ik eigenlijk amper verdriet over had gevoeld. Ik koos immers tussen twee kwaden, en dat ik die keuze überhaupt kon maken, vond ik een groot goed. Daarnaast wilde ik mijn aanstaande dood voor mijn vrienden graag ‘behapbaar’ maken – al wist ik dat ik hun verdriet daarmee niet kon wegnemen.

Maar al die mensen plotseling zo intensief zien, pakte uit als een emotionele boemerang. Ik genoot van hun gezelschap, maar ervoer tegelijkertijd acuut hoe bijzonder al die mensen waren van wie ik afscheid aan het nemen was.

Daardoor kwam iets raars bovendrijven. Geregeld dacht ik: ‘O lieverds toch, ik ga jullie straks zo ontzettend missen…!’ Dat was een sentiment uit het ongerijmde: want ‘straks’ was ik immers dood, en dan voelde ik niks. Maar nu voelde ik zelf ineens rouw en verdriet. Bovendien kampte ik onverwacht met iets dat naar schuldgevoel zweemde. Ik ging jullie allemaal in de steek laten. Dat voelde als verraad.

Wekenlang was ik verlamd. Ik ging met plezier naar de wekelijkse borrels, maar deed niets om andere dingen fatsoenlijk af te ronden. En er moest veel gebeuren: mijn testament aanpassen, financiën op orde brengen, papierwerk afhandelen, afspraken met het Expertisecentrum Euthanasie bezegelen, bedenken wie welke spullen zou krijgen, mijn nabestaanden uitleggen waar dat dan allemaal lag of stond, adreslijsten voor de rouwkaart maken. Ik moest zelfs nadenken over een grafsteen.

Ergens half maart snapte ik eindelijk dat ik mezelf had klemgezet. Ik besefte dat ik het leed van mijn vrienden niet kon voorkomen, maar dat van mezelf wel, en dat ik echt niet verder wilde.

Dat hielp. Er kwam klaarheid. Daarna werd het makkelijker om door te pakken – ook omdat ik inmiddels alweer achteruit was gegaan. De tijd begon te dringen.

[Nelis vindt alles best – zolang hij eten en liefde krijgt]

Dit was mijn allerlaatste project: mijn eigen dood organiseren, zorgen dat ik zo goed mogelijk afscheid zou nemen van iedereen die me aanging, en ruimte voor gemeenschappelijke rouw en gedeeld verdriet kon scheppen.

Wat ik mijn getrouwen en vrienden nogmaals op het hart wil drukken: terwijl ik er – gezien mijn brakke gezondheid – nooit op had gerekend ouder dan vijftig te worden, heb ik godbetere de 68 gehaald. Dat zijn liefst achttien bonusjaren.

Weet dat ik een extreem rijk en vol leven heb gehad, mede dankzij jullie vriendschap, aanvuring, steun en eerlijkheid. Jullie snapten dat ik meer had aan frivoliteit, nuchterheid, confrontatie, valse grappen of een liefdevolle schrobbering dan aan medelijden, omzichtigheid, wegkijken of dingen inslikken.

Weet vooral dat ik zonder spijt of berouw ben gestorven. Ik heb veel kunnen doen, ondanks die ms, aanzienlijk meer dan ik eerder vreesde; maar ik wilde simpelweg niet dat die ziekte alsnog het laatste woord zou krijgen. Ik wilde zelf mijn uiterste grens bepalen.

Dat heb ik nu gedaan.

Vandaag, op 8 mei 2026, ben ik in aanwezigheid van mijn zes getrouwen overleden: Tanja, Caroline, Ruud, Peter, Eric en Luuk.

Dat zij erbij konden zijn, was een groot goed. Zonder hulp bij zelfdoding was ik zelf met pillen gaan fröbelen – die lagen al jarenlang klaar – maar dan had ik eenzaam moeten doodgaan, ongewis over de afloop, en zonder zo’n warm afscheid. Nu stierf ik in liefde.

[Uitzicht vanaf mijn bed, voordat de hoya’s naar de Hortus gingen]

Mijn hersenen en ruggenmerg heb ik aan de Hersenbank gedoneerd. Die doet onderzoek naar multiple sclerose, en naar PIRA (progression independent of relapse activity, ook bekend als the smouldering disease) – vermoedelijk het stadium waarin ik me sinds mei 2023 bevond. (Ze hebben daar serieus behoefte aan de hersenen van gezonde mensen, als controlegroep. Meld je vooral aan.)

Mijn website blijft nog tien jaar in de lucht. Het auteursrecht van al mijn gepubliceerde columns, artikelen, lezingen, essays, vertalingen en boeken heb ik aan het publieke domein vermaakt. Doe daar vooral je eigen ding mee.

Moge het jullie goed gaan. Ik hoop dat mijn vrienden nog een tijdje bij Brouwerij ’t IJ blijven borrelen – niet voor mij, maar voor elkaar. Ik wens jullie vooral veel liefde, moed, wijsheid en zinnig verzet toe in de barre tijden die in aantocht zijn, zowel politiek en ecologisch als qua nepnieuws, surveillance en AI.

Besef daarbij dat je nooit meer hoeft in te leveren (of te verdragen) dan je zelf wilt of aankunt. Je mag altijd je eigen grenzen stellen, en daarnaar leven – of ervoor sterven.

Sepultura neemt, een paar jaar lang, uitgebreid de tijd voor hun afscheidstournee genaamd ‘Celebrating Life Through Death’. Tussen het spelen door, en om hun nieuwe drummer Greyson Nekrutman de kans te geven wat nieuwe muziek met de band te maken, heeft de band een E.P.-tje gemaakt: The Cloud of Unknowing. En jajaja, ik snap heus wel de logica van ‘op je hoogtepunt stoppen’* enzo, maar na het fantastische Quadra, en nu dit, vraag je je toch af hoeveel mooie muziek er nog in het vat had gezeten als ze nog een paar jaar door waren gegaan.

*Los van de vraag wanneer dat precies was, want dat kan bij deze band nogal wat discussie oproepen.

Een greep uit recente berichten:

Volgens medici en hulpverleners zijn eind april bij twee Israëlische luchtaanvallen in de Gazastrook minstens acht Palestijnen omgekomen, onder wie drie kinderen. Op 30 april vielen nog eens vier doden. Afgelopen dinsdag berichtte Reuters dat Israëlische luchtaanvallen in de Gazastrook minstens drie Palestijnen hebben gedood, onder wie een kind. Medici meldden dat een Palestijn om het leven kwam en twee anderen gewond raakten door een Israëlische luchtaanval nabij de wijk Sheikh Radwan in Gaza-stad, terwijl een andere Palestijn om het leven kwam en meerdere anderen gewond raakten door Israëlische tankbeschietingen nabij het centrum van de enclave.

Israëlische troepen in Gaza hebben volgens The Guardian medio april een wateringenieur en twee chauffeurs gedood die gedurende vier dagen water vervoerden naar ontheemde gezinnen. Dit incident heeft het ernstige tekort aan schoon water verergerd en de verspreiding van ziekten aangewakkerd. Vier dagen eerder schoten Israëlische troepen twee chauffeurs dood die werkten voor Unicef, de VN-organisatie voor kinderen, bij het belangrijkste waterverzamelpunt voor het noorden van Gaza. Ratten en parasieten verspreiden zich door de tentenkampen voor ontheemde Palestijnen in Gaza, meldde The Times of Israel gisteren. Ze bijten kinderen in hun vingers en tenen terwijl ze slapen, knagen aan de weinige waardevolle bezittingen die mensen nog hebben en verspreiden ziektes. Volgens berichten van de VN worden knaagdieren en ander ongedierte regelmatig aangetroffen op 80% van de locaties waar ontheemde gezinnen momenteel verblijven. De VN vluchtelingenorganisatie UNWRA waarschuwt nu het weer zomer wordt ook voor een opleving van huidziekten zoals die in 2024 minstens 150.000 mensen hebben getroffen.

De hongersnood in Gaza door de Israëlische blokkade heeft een grote invloed gehad op de gezondheid van zwangere vrouwen en baby’s. Artsen Zonder Grenzen waarschuwt voor levenslange gevolgen van de ondervoeding van moeder en kind. De hulporganisatie legt een directe link met de Israëlische blokkade van hulpgoederen en aanvallen op de infrastructuur, waaronder medische voorzieningen. AzG waarschuwt dat de situatie nog niet veel is verbeterd, ondanks het zogenaamde staakt-het-vuren dat in oktober werd afgekondigd. Israël blokkeert ook nog steeds de levering van materiaal dat de hulporganisaties nodig hebben voor allerlei herstelwerkzaamheden en de aanpak van de watervoorziening en problemen met afval en puin. Onder de verboden goederen die Israël bij de grens tegenhoudt omdat Hamas ze zouden kunnen gebruiken voor wapens is ook hout. Lokale timmerlieden gebruiken nu resthout en pallets om broodnodige eenvoudige bedden en tafels te maken. Zoals timmerman Mohammed Wafi die in Khan Younis pallets gebruikt als een van de weinige beschikbare houtbronnen zodat, zegt hij, mensen niet meer op de grond hoeven te slapen en hun bezit kunnen beschermen tegen ongedierte.

Intussen heeft Israël het operatiegebied van het leger nog eens verder uitgebreid. Nieuwe kaarten van de Gazastrook, die Israël iets meer dan een maand geleden in alle stilte heeft uitgegeven, plaatsen duizenden ontheemde Palestijnen binnen een uitgebreid verboden gebied. Na de gele lijn trekt het leger nu ook een oranje lijn en bezet het inmiddels tweederde van de Gazastrook.

Hier blijft het stil

In Den Haag en in Brussel blijft het stil. Ook de kaping van de Global Sumud Flotilla (GSF) die met hulpgoederen op weg was naar Gaza en in internationale wateren bij Kreta werd tegengehouden door Israël heeft weinig reactie opgeleverd. Zelfs niet na indringende getuigenissen van de gevangen genomen opvarenden die onder mensonterende omstandigheden werden vastgehouden in Israëlische gevangenissen. De Nederlander Marco Tesh vertelde dat “Israël iedereen mishandelt, maar vooral de mensen met een Arabische of moslim-achtergrond”. “Zelf ben ik van Palestijnse origine en ik werd vanaf dag 1 mishandeld. Ik kon bijna niet ademen, omdat ze iets over m’n gezicht hadden getrokken en mijn handen waren op de rug vastgebonden.” De meeste mensen zijn inmiddels vrijgelaten. Het VN-bureau voor de mensenrechten heeft Israël woensdag opgeroepen om ook de laatste twee leden van de Global Sumud Flotilla onmiddellijk vrij te laten. ‘Solidariteit met Gaza is geen misdaad’, zegt woordvoerder Thameen Al-Kheetan.

Uit solidariteit met de Palestijnen in Gaza en op de West-Bank hebben inmiddels meer dan een miljoen mensen in Europa, meer dan 75 ngo’s , bijna 400 voormalige diplomaten en VN-deskundigen opgeroepen tot onmiddellijke opschorting van het associatieverdrag van de EU met Israël. De ministers van Buitenlandse Zaken van België, Ierland, Slovenië en Spanje slaagden er op 21 april echter niet in hun collega’s uit andere EU-landen te overtuigen. Duitsland en Italië speelden een sleutelrol bij het blokkeren van de opschorting. Ook Nederland heeft een kans laten liggen om zich duidelijk uit te spreken voor opschorting van het verdrag, zegt Amnesty International. “Het besluit van de EU om haar handelsovereenkomst met Israël te handhaven is een moreel falen. Het getuigt van schaamteloze minachting voor het leven van burgers, met name in Bezet Palestijns Gebied en in Libanon”, zegt AI woordvoerder Erika Guevara-Rosas.

In je eentje een hele band zijn – best lastig, maar toch zijn er de nodige artiesten die het kunnen en doen. Zo ook de Schot James McBain, die in zijn eentje Hellripper vormt. Kun je wel lekker je eigen ding doen, en hoef je geen rekening te houden met anderen, enzo. De kwaliteit van de muziek hoeft er niet onder te lijden, blijkt wel weer.

Alleen zat het echte nieuws ergens anders. Want bijna ongemerkt verdwenen namelijk óók de scenario’s aan de onderkant. De paden waarin de opwarming beperkt bleef tot relatief lage niveaus gelden inmiddels eveneens als weinig realistisch. Dat detail kreeg hooguit een bijzin. De koppen draaiden vrijwel volledig om het verdwijnen van het extreme scenario, alsof dat het hele verhaal was.

En daarmee hielp de journalistiek het frame te versterken waar professionele twijfelzaaiers op teren. Zet “IPCC schrapt rampscenario” in een kop, verstop “lage scenario’s eveneens onhaalbaar” halverwege het artikel, en het internet doet de rest. Binnen een paar uur verandert een complexe wetenschappelijke actualisering in: zie je wel, klimaatalarmisme stort in elkaar. Het stuk in de Volkskrant hielp daar flink aan mee, zeker omdat de ‘maar’ die nu in de kop tussen haakjes er in sommige versies van het stuk niet stond.

De feitelijke boodschap van deze bijstelling is juist tamelijk grimmig. De bandbreedte schuift aan beide kanten op. De meest extreme opwarming lijkt minder waarschijnlijk dan eerder gedacht, grotendeels doordat technologische ontwikkelingen en beleid effect hebben gehad. Tegelijk verdwijnen ook de optimistische scenario’s, waar de wereld officieel naar streeft, steeds verder uit zicht. Het midden wordt waarschijnlijker. Alleen ligt dat midden nog steeds ergens rond niveaus van opwarming die enorme schade gaan veroorzaken.

Ondertussen worden deze redactionele keuzes uitgemolken. Iedere bijstelling, iedere correctie, iedere discussie binnen de wetenschap wordt gepresenteerd alsof het hele bouwwerk instort. Terwijl juist het tegenovergestelde gebeurt: wetenschap scherpt zichzelf voortdurend aan. Dat is geen zwaktebod. Dat heet wetenschap. Alleen in het hoofd van de professionele twijfelzaaier betekent “dit specifieke scenario blijkt minder waarschijnlijk” automatisch: “dus alles was gelogen”.

En dat scenario waar het om draait, RCP8.5, was nooit “de voorspelling”. Het was altijd al een bewust extreem scenario. Een waarschuwing over wat er zou kunnen gebeuren bij zeer hoge uitstoot en beperkte technologische ontwikkeling. Zelfs klimaatwetenschappers discussieerden al jaren over de waarschijnlijkheid ervan. Dat debat bestond publiekelijk, openlijk en uitgebreid.

Wat Clintel vervolgens doet, is precies wat het altijd doet: doen alsof nuance hetzelfde is als vrijspraak. De kunst van twijfel. Genoeg mist optrekken zodat het publiek denkt dat “de waarheid wel ergens in het midden zal liggen”.

Intussen zitten we nog steeds op een pad richting grofweg 2,5 tot 3 graden opwarming. Alsof dat ineens een gezellig vooruitzicht is geworden. Alsof ecosystemen bij 3 graden ineens opgelucht ademhalen en zeggen: o gelukkig, geen 5. Alsof mislukte oogsten, hittegolven, droogte, overstromingen en migratiestromen plots een soort acceptabel bijeffect vormen omdat de absolute Apocalyps statistisch wat minder waarschijnlijk oogt.

Het lijkt op iemand die juichend meldt dat de brandweer zojuist heeft bevestigd dat waarschijnlijk slechts vier woonblokken afbranden in plaats van vijf, en dat daarmee het vuur is gedoofd.

En ondertussen werkt die permanente twijfelcampagne exact zoals bedoeld. Vertraging. Verlamming. Cynisme. Altijd nét genoeg verwarring creëren zodat politieke actie weer kan worden uitgesteld. Fossiele belangen hoeven de klimaatwetenschap allang niet meer volledig te ontkennen. Ze hoeven alleen twijfel maatschappelijk aantrekkelijk te houden. Dat is voldoende.

En net zoals de creationist juicht wanneer een nieuwe missing link wordt gevonden, omdat hij daarna simpelweg kan roepen dat er nu twéé missing links zijn, één voor en één na de nieuwe vondst, juicht de klimaatontkenner wanneer klimaatmodellen worden aangescherpt, omdat iedere verbetering van de wetenschap in zijn hoofd bewijs vormt dat al het voorgaande fout was. En daarmee diens zijn gelijk bevestigd ziet.

Dus ja, gefeliciteerd Clintel. Het absolute horrorscenario lijkt minder waarschijnlijk geworden. Mede dankzij technologische ontwikkelingen en klimaatbeleid waar jullie jarenlang tegen hebben lopen ageren. En dat is misschien nog wel het meest ironische deel van dit hele circus.

Dispossessed was een Australische extreme metalband, die actief waren tussen 2015 en 2019. Naar ik begrepen heb, hebben de bandleden een Aboriginal-achtergrond, en zingen ze onder andere over hoe ellendig kolonialisme en racisme zijn, en dat hun land gestolen is. De pissigheid daarover klinkt door in de muziek, zullen we maar zeggen.

“We moeten naar de markt kijken en we bevinden ons in een wereld waarin de entertainmentmarkt zich het meest heeft ontwikkeld. […] Dus moeten we marktconforme tarieven hanteren.”

Infanto legt het ons even uit: je wordt wel gedwongen woekerprijzen te vragen voor tickets, omdat anderen dat ook doen. Het is het argument van de huisjesmelker die “ook gewoon marktconform” verhuurt, van de supermarkt die inflatie nét iets enthousiaster interpreteert dan noodzakelijk, van ieder kartel ooit dat zichzelf liever een natuurverschijnsel noemt. Niemand kiest ervoor, iedereen doet slechts gehoorzaam mee. De markt wordt zo een soort hogere macht: een god die toevallig altijd het hoogste vraagt en die niet mag worden tegengesproken.

Tickets voor het WK voetbal zijn deze editie gemiddeld verviervoudigd ten opzichte van de vorige editie. En dan is er ook nog de doorverkoop, die in de VS aan geen enkele beperking is gebonden.

Uit de stapel die dit jaar verscheen licht ik een boek met de titel ‘Na de Bevrijding’, eigenlijk dus niet over de oorlog zelf maar over de jaren direct daarna. Daarmee gaat het toch ook weer wel over de oorlog. Veel van wat direct na de bevrijding gebeurde stond immers volledig in het teken van de oorlog. Hoe sterk het verlangen ook was om de oorlogsellende snel te vergeten en vooruit te kijken, er moest een zware en voor velen tragische periode verwerkt worden. ‘Na de bevrijding’, het onlangs verschenen boek van een drietal historici verbonden aan de Radboud Universiteit laat zien hoe Nederlanders hun oorlogservaringen in de jaren veertig hebben verwerkt. De auteurs hebben daarvoor een originele aanpak gekozen. De voornaamste bronnen zijn artikelen uit de toen verschenen dagbladen die een beeld geven van de dagelijkse actualiteit en de wijze waarop gewone mensen met alle tekorten en handicaps de draad van hun leven weer proberen op te pakken. Met name regionale en lokale kranten waar er ‘nauwelijks afstand is tussen de journalist en de gewone burgers’ zijn in de ogen van de auteurs een belangrijke bron voor maatschappelijke ervaringen rond de bevrijding. Ze vormen een aanvulling op individuele getuigenissen en wat er in archieven te vinden is over deze periode.

De thema’s die in het boek aan de orde komen zijn wel bekend. De rol van het militaire gezag en de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), de afrekening met collaborateurs, de distributie van levensmiddelen, de trage wederopbouw en de woningnood komen allemaal aan de orde aan de hand van artikelen uit De Provinciale Zeeuwse Courant, De Winschoter Courant, de Helmondsche Courant, de Vrije Stemmen van Schouwen Duiveland, naast de landelijke, uit het verzet voortgekomen kranten als De Waarheid, Trouw, Het Parool en Het Vrije Volk.

Uit de pers van die dagen blijkt bijvoorbeeld dat de ‘bijltjesdag’-excessen en de verhalen over de interneringskampen voor collaborateurs die pas onlangs door Ewout Kieft uit de archieven van een Parlementaire Enquête zijn opgediept ook toen al de nodige aandacht kregen. Zo waarschuwde de Nijmeegse Courant eind 1944 al voor eigen richting: ’…dan gelden niet meer de normen van de rechtsstaat, maar van de jungle en dan is de strijd dien wij meer dan vier jaar gevoerd hebben en nog voeren tegen tyrannie en barbarij zonder zin geweest’. De Nieuwe Nederlander, een links protestants dagblad klaagt dat het moeilijk is een beeld te krijgen wat er in de interneringskampen gebeurt. ‘Wij willen weten, omdat het niet voor mag komen, dat in ons land mogelijk toestanden ontstaan, die wij, zoo wij het geweten hebben, niet geduld zouden hebben.’ Het lokale dagblad Het Kompas schrijft over kinderen van collaborateurs die in Nijmegen onder hevig protest van de moeders door de politie uit een interneringskamp werden gehaald. Pas in 1950, na de Parlementaire Enquête, wordt een van de kampcommandanten door de rechtbank in Groningen veroordeeld omdat, zo schrijft de Zierikzeesche Nieuwsbode, hij ‘op de meest ergerlijke wijze Duitse kampmethoden had overgenomen en zijn machtswellust heeft willen botvieren op zijn arrestanten.’

Een apart hoofdstuk is gewijd aan de koloniale oorlog in Indonesië. Volgens velen toen noodzakelijk. Want: ‘Indië verloren, rampspoed geboren’. De wederopbouw van het sterk verarmde Nederland is afhankelijk van het herstel van de band met Nederlands Indië. De Heldersche Courant schrijft op 2 augustus 1945: ‘De bevolking is verzwakt, het jongere geslacht ondervoed. De bodem is uitgemergeld en de veestapel verminderd. De bedrijven zijn gehavend, geplunderd en ontwricht. De koopvaardijvloot leed zware verliezen. Maar verreweg het ergste is dat onze rijke overzeese gebieden verloren gingen in de strijd’. En zo wordt het pas bevrijde Nederland voorbereid op een nieuwe oorlog met geweld van ‘onze jongens’ en misstanden die ook toen al aan het licht kwamen, zij het niet in alle kranten. De Waarheid publiceert een brief van een Nederlandse militair die in Indië dient. ‘De meeste jongens schieten iedere pemoeda, gewond of niet, meteen maar dood. Je maakt hier staaltjes mee, zo diep treurig en beschamend, dat je je afvraagt waarom de nazi’s zo weinig succes hebben gehad bij ons volk (…). Mijn grootste grief echter is dat gevangenen niet alleen geslagen, maar ook werkelijk gemarteld en gefusilleerd worden.’ Deze stemmen zullen pas veel later doordringen tot het grote publiek.

De keuze voor krantenartikelen van vlak na de bevrijding als bron voor een beeld van de toestand in die dagen is interessant, maar heeft natuurlijk, net als dagboeken en archieven een beperking. De kranten waren in die tijd nauw verbonden met politieke groeperingen en kerkelijke autoriteiten. Ze weerspiegelen hun denkbeelden en laten vooral de stemming in het land zien, meer denk ik dan wat de auteurs noemen de ‘maatschappelijke ervaringen’. ‘Geselecteerde ervaringen’ zou je misschien moeten zeggen. Dat laat onverlet dat dit boek zeker ook een waardevolle bijdrage is aan de geschiedenis over een periode waarover voorlopig nog niet het laatste woord is gezegd.

Xia van Beuningen, Charlotte Dommerholt en Lieke Speerstra. Na de bevrijding; wederopbouw, schaarste, zuivering. Uitgeverij Wbooks Zwolle, €27,95

“Te lang heeft Iran schepen lastiggevallen en geprobeerd hieraan te verdienen met tolheffingen”

Aldus Pete Hegseth, de Amerikaanse minister van onzinnige maar dodelijke oorlogen, die daarbij voor het gemak even ‘vergeet’ dat Iran pas tol is gaan heffen in reactie op Amerikaanse aanvallen. Orwell zou trots op hem zijn.

Een tweede interessante quote:

“De wereld heeft de Straat van Hormuz harder nodig dan wij.”

Klinkt toch een beetje als een kleuter die met een van pijn vertrokken gezicht zegt ‘het doet me toch geen pijn’. Tegelijkertijd heeft hij wel gelijk, het raakt Europa en Azië harder. Dat maakt zijn eis dat de NAVO moet helpen interessant. Want vraag je bondgenoten om zichzelf in de voet te schieten op het moment dat je daar om vraagt? Blijkbaar wel.