Antifascisme moet normaal worden, is de boodschap. Fascisme bedreigt de democratie. Dat was niet alleen vroeger zo. Kenmerken van fascisme zoals we die uit de geschiedenis kennen zien we vandaag de dag in eigentijdse vormen opnieuw: het leiderschapsprincipe, de uniformering van ‘het volk’, de uitsluiting en vervolging van minderheden, het appelleren aan een nationale wedergeboorte, en zelfs de toepassing van geweld. ‘In essentie is fascisme een beweging die zich voedt met onvrede over democratisering en die vervolgens democratie gebruikt om die de nek om te draaien’, schrijven de auteurs. ‘Democratie probeert verschil van mening in goede banen te leiden…door het conflict te institutionaliseren…door allerlei vormen van tegenmacht te organiseren…het is een open uitnodiging tot meerstemmigheid en dus onenigheid…De kern van democratie is daarom pluriformiteit.’ Zo beschouwd moet het toch in een democratische samenleving volstrekt normaal zijn om zich te keren tegen de tendens om dit alles om zeep te helpen? Maar wat gebeurt er? Een meerderheid van de Tweede Kamer stemt voor een motie van FvD, PVV en BBB om ‘antifa’ als ’terroristische organisatie’ aan te merken. Los van het feit dat de regering de motie makkelijk naast zich neer kan leggen omdat ‘antifa’ nu eenmaal geen organisatie is, kunnen we deze uitspraak, die ook door de VVD werd onderschreven, wel als een dieptepunt beschouwen van de hedendaagse Nederlandse politiek. Het versterkt de oproep van de groep die dit boek schreef om ook antifascist te worden en alle vormen van fascisme met woord en daad te bestrijden. ‘Het is noodzakelijk. Het is vanzelfsprekend. En het werkt.’ Je kunt op dit punt niet volstaan met een neutrale houding van enerzijds, anderzijds.

Maar de bestrijding van het fascisme lijkt mij toch niet zo makkelijk als de auteurs van Het jaar dat wij antifascisten werden het doen voorkomen. Er is nogal wat tegenwind. Antifascisme wordt geframed als extreem, radicaal. En veel media zijn eerder geneigd radicaal rechts te normaliseren dan antifascisme. Radicaal rechtse geluiden krijgen veel aandacht, ze worden voortdurend herhaald in debatten en kritiek heeft niet zelden een averechts effect. Het is ‘spelen met vuur‘ zoals onderzoekers van de universiteit van Utrecht al een paar jaar geleden concludeerden. Daartegenover vind ik de adviezen die in dit boek worden gegeven af en toe wel erg vaag en naïef. Solidariteit bevorderen, jawel. Maar de meeste mensen komen maar heel moeilijk uit hun bubbel. Met andersdenkenden ‘samen onderzoeken hoe realistisch een zondebokstrategie is’. Kom op, zeg! Je komt er echt niet met een standaard therapie voor gedragsbeïnvloeding. Het fascisme is keihard en niet louter een cultuurfenomeen. Er is ook een materiële onderbouw. Kijk wie extreemrechts promoten met hun kapitaal, hun relaties, hun macht. Er is meer te bestrijden dan foute gedachten.

Een laatste vraag. Ik begrijp niet dat de auteurs anoniem willen blijven. Ze presenteren zich met een website onder de naam Wombats als een ‘affiniteitsgroep’ voor alledaags antifascisme. Waarom zou je dit anoniem doen? Toch niet vanwege die domme Tweede Kamer-motie? Anoniem blijven suggereert toch een beetje dat het om een heel bijzonder soort actie gaat. Maar als je pleit voor het normaliseren van antifascisme, als je het opkomen voor democratie, solidariteit en pluriformiteit vanzelfsprekend en noodzakelijk vindt, wat houdt je tegen dit met open vizier te doen?

Het jaar dat wij antifascisten werden. Wombat (red.) Uitgeverij Mazirelpers/Walburgpers, €22,50.

Kalmte, rust, verstilling….

Is dat niet wat we nodig hebben? Een tegenstem die zich verheft tegen de gewelddadige tijden?

Jazzpianist Bill Evans zal daar niet aan gedacht hebben toen hij deze piano improvisatie bedacht en het de enigszins grappige alliteratie ‘Peace piece’ als titel gaf.

Doet er niet toe. Meer stille tochten begleid met een enkele trommelslag. Meer minuten stilte met alleen het geritsel van boombladeren. Meer muziek met ingetogen vrede…

Ik ben een beetje boos. Eigenlijk best heel erg boos. En wel op de grote Nederlandse supermarkten. Supermarkten zouden een deel kunnen zijn van de oplossing, maar ze zijn het probleem. Door hun keuzes krijgen mensen onnodig veel nare ziekten zoals die van Parkinson, en ze zijn ook verantwoordelijk voor de achteruitgang van onze natuur.

Want we zijn onszelf en elkaar aan het vergiftigen met landbouwgif. Zelfs voor Yvon Jaspers is de onschuld er inmiddels een beetje vanaf, sinds haar broer de diagnose Parkinson kreeg. We dachten voor een dubbeltje op de eerste rij te zitten, maar eindigen voor dat dubbeltje op de polikliniek. Maar dan is het te laat. Control-Z doet het dan niet meer.

En voor alle duidelijkheid: de meeste boeren zijn niet de schuldigen, maar zitten in overlevingsmodus gevangen in dit moreel failliete systeem. Een systeem dat er trouwens helemaal niet op gericht is om mensen te voeden, maar vooral om dieren te voeden. Wereldwijd voeden we bijna 100 miljard landbouwdieren. Met de ruimte voor dat voedsel zouden we een veelvoud van de menselijke wereldbevolking kunnen voeden. Dit deel van het systeem wordt fanatiek beschermd door dominante conservatieve politiek, met leugens over voedselzekerheid die niet de boer maar de veevoer-importeurs en hun lobby bedienen.

Maar voor het kleine percentage landbouwgrond dat we daadwerkelijk gebruiken om mensen gericht van voedsel te voorzien gaat het ook fout. En daar ligt het niet alleen aan de politiek, maar juist in grote mate aan de dominante macht van de supermarkten. Want de wetenschap is er al lang uit: mens en natuur zijn extreem gebaat bij meer biologische tuin- en akkerbouw in plaats van de grote hoeveelheden landbouwgif die nu gespoten worden. Alle boeren zouden biologisch moeten kunnen telen, en alle consumenten zouden het moeten kunnen betalen.

Tegenargumenten over efficiëntie zijn kul: zolang we meer dan 75% van onze landbouwgrond kunnen verspillen om dieren te voeden in plaats van mensen, kunnen we op die minder dan een kwart voor mensenvoer best een paar procent inleveren voor meer gezondheid en natuur. Met nieuwe technieken wordt het verschil in efficiëntie bovendien steeds kleiner. Dan resteert het argument van de betaalbaarheid, en dit is waar de kwaadaardigheid van supermarkten in het spel komt. Supermarkten laten ons veel teveel betalen voor biologische producten. Hierbij moeten twee misverstanden over hoe deze markt werkt worden opgehelderd:

 1) Wat een consument voor een product betaalt, wordt bij een op winst gerichte organisatie niet bepaald door wat het moet kosten om het product te verkopen, maar door op welke manier deze organisatie er zoveel mogelijk winst op kan maken. Natuurlijk is dát afhankelijk van de kostprijs, want als die erg laag is dan kan een concurrent het product voor veel minder aanbieden. Maar dát mechanisme werkt steeds minder goed in een sterk gemonopoliserende markt zoals de onze. Er is in onze wereld maar plek voor een handvol grote supermarktketens, omdat de schaalgrootte waarmee zij werken hen in staat stelt voor de hele boodschappenwagen de prijs laag te houden op een breed assortiment. Distributiecentra. Logistiek. Inkoopcontracten. Marketing. Op de schaal die daar voor nodig is, is er binnen de huidige marktregels maar plek voor een beperkt aantal spelers. En deze spelers zijn stuk voor stuk nauwelijks begaan met onze gezondheid of die van boeren, en de natuur. Ondanks alle mooie praatjes.

 2) Supermarkten maximaliseren hun winst door gebruik te maken van ‘marge-mixen’. Ieder product dat ze verkopen levert een bepaalde winst (en soms zelfs verlies) op, en het is aan de supermarkt om de totale winst zo hoog mogelijk te maken. Die winst maken ze niet op een kilo zout of op een pak tarwebloem van een budgetmerk. Die winst maken ze in grote mate op producten zoals biologisch voedsel, waar de winstmarges een veelvoud zijn van die op reguliere landbouwgifproducten.

En wat doen die stomme Nederlandse supermarkten dan collectief? Ze verhogen de marges op biologisch eten, zodat ze andere producten goedkoper kunnen maken, en opgeteld zoveel mogelijk winst maken. Supermarkten maken de inschatting dat biologische producten vooral gekocht worden door klandizi met een vollere portemonnee. En dat moet ook wel, want de prijsverschillen zijn enorm! Het is de ultieme cirkelredenering: alleen rijke klanten kopen biologisch, daarom zijn die producten extra duur, daarom kopen alleen rijke klanten ze.

Gemiddeld betaal je voor een biologisch product 66% meer, zo berekende de Consumentenbond. Maar uitschieters tot 300% zijn ook niet ongewoon, zo blijkt uit de uitzending “Biologische prijzen” van de Keuringsdienst van Waarde van vrijdag 16 oktober. Het bizarre is dat de biologische boer over het algemeen maar zo’n 30% tot 40% meer vergoeding krijgt voor zijn product (en volgens de bio-boeren uit de KvW-uitzending krijgen zij nu zelfs minder vergoeding voor hun biologische boontjes dan 3 jaar geleden). En de vulploegmedewerker, de koeling, de kassa, distributiecentra, vrachtverkeer, etc. zijn allemaal precies even duur als het giftigere alternatief.

Het zou daarom prima te verdedigen zijn dat biologische producten hooguit 25% meer kosten dan hun minder verantwoorde tegenhangers. Op die manier wordt het voor een veel grotere groep consumenten een aantrekkelijk alternatief en kunnen meer boeren overstappen op productie die voor hen, de volksgezondheid én de natuur werkt.

Sinds mijn inkomen het toestaat koop ik zoveel mogelijk biologisch voedsel. Dat doe ik niet alleen voor mijn gezondheid, die van de boer en voor de natuur. Er zit ook echt meer smaak aan, iedereen proeft met gemak het verschil tussen een smaakrijke biologische komkommer en het labelloze alternatief. Maar ik zie het vooral als maatschappelijk leergeld waarvan ik me realiseer dat niet iedereen het kan opbrengen. Door met de portemonnee te stemmen hoop ik dat duurzame landbouw steeds meer mainstream kan worden.

Maar de motivatie gaat er wel een beetje vanaf als ik zie hoe die transitie actief wordt tegengewerkt door de Jumbo’s en Albert Heijns van deze wereld. De Nederlandse overheid heeft zich als doel gesteld dat in 2030 15% van onze landbouw biologisch is. We zitten nu op zo’n 6%. Misschien moeten er iets meer mensen samen met mij boos worden op de Nederlandse supermarkten, want zij hebben de sleutel in handen. Hier is geen magie voor nodig. Alle ingrediënten zijn aanwezig, behalve nuchter duurzaam beleid van de Nederlandse supermarkten.

Een klassieker, twintig jaar oud alweer, als afsluiter van het serietje boze vrouwen. Lily Allen laat zien dat je niet per se harde gitaren nodig hebt om woede uit te drukken. Een scherpe tekst met een vrolijke, meezingbare melodie kan ook heel effectief zijn. De boodschap is duidelijk: denk maar niet dat ik mijn humeur laat verpesten door de eerste de beste hufter. Lily Allen heeft nooit gezegd over wie ze het heeft. Maar met de kennis van nu zou je je af gaan vragen of ze profetische gaven had, toen ze de tekst schreef. Als het nu zou worden uitgebracht, zou het perfect passen bij de actualiteit.

Het ‘flamingoprotest’ is uitgelopen op een bredere beweging tegen Rama en het gehele Albanese politieke systeem. De jongeren zijn vooral ontevreden over het banentekort. Veel studenten die zijn afgestudeerd komen niet aan het werk en ze vinden de kosten van het onderwijs te hoog.

De politie treedt keihard op, niet alleen met traangas en pepperspray maar ook met rubberen kogels die rechtstreeks op demonstranten worden afgeschoten. Ook twee journalisten raakten gewond.  Vanuit Albanië bericht Vincent Yüsui van Gerven Oei op zijn blog The Albanian Mechanism: ‘De afgelopen dagen hebben demonstranten, journalisten en burgerrechtenactivisten talloze gevallen gedocumenteerd van willekeurig, extreem geweld door Albanese staatstroepen tegen ongewapende en vaak minderjarige demonstranten. Hiermee maken zij zich op een grootschalige en ongekende wijze schuldig aan schendingen van zowel de Albanese als de internationale wetgeving. Er zijn videobeelden waarop te zien is hoe politieagenten demonstranten slaan, zelfs nadat zij al zijn aangehouden. Ook is er sprake van bestraffende mishandelingen, enkel omdat mensen door een politieafzetting renden. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat de politie beveiligingscamera’s heeft afgedekt op plekken waar zij arrestanten naartoe brengt.’ De politie overtreedt meerdere wettelijke bepalingen, constateert Van Gerven Oei. Ook is er sprake van ‘niet-geïdentificeerde agenten of agenten in burger die zich niet bekendmaken voordat zij demonstranten intimideren, treiteren of met geweld aanhouden, om hen vervolgens in ongemarkeerde witte of zwarte busjes af te voeren naar politiebureaus.’ Onder die niet-geïdentificeerde agenten zouden personen zitten ‘met criminele banden die worden ingelijfd bij de staatspolitie om het “vuile” werk op te knappen’. Van Gerven Oei verwijst hierbij naar wat hij eerder schreef over de inzet van criminele netwerken tijdens verkiezingen. 

En waar is de premier? ‘Rama geeft de staat op’, kopt The Albanian Mechanism vorige week na de eerste demonstraties. ‘Terwijl ik gisteren de door studenten geleide anti-regeringsprotesten volgde – die zich verplaatsten van het ministerie van Onderwijs naar het ministerie van Economische Zaken, het ministerie van Justitie en de parlementsgebouwen tegenover het kantoor van de premier – viel me één ding op: hoe volkomen onbewaakt al deze gebouwen waren. Het ene na het andere gebouw werd door de demonstranten binnengedrongen, leeggehaald, geplunderd en in brand gestoken. In geen enkel geval probeerde een ambtenaar, beveiliger of politieagent de toegang te blokkeren – alsof de panden al die tijd al leeg waren geweest. Toen de demonstranten daarentegen dreigden het Toptani Center binnen te gaan – het grote winkelcentrum nabij het parlement dat eigendom is van oligarch Bashkim Ulaj (en is ontworpen door MVRDV, een van de architectenbureaus die centraal staan ​​in het ‘Albanian Files‘-schandaal) – werden ze snel op andere gedachten gebracht door slechts twee beveiligers, terwijl er binnen enkele seconden een grote politiemacht verscheen om het pand te beschermen.’

De conclusie van Van Gerven Oei: ‘Het verschil was symbolisch: staatseigendommen worden onbeschermd gelaten, terwijl het bezit van oligarchen wordt verdedigd.‘

Woede, praatzang en gitaren, Sprints heeft het allemaal. De woede gaat hier samen met een meer filosofische benadering, zoals de titel al duidelijk maakt. Het gaat over de artistieke creatie als overlevingsstrategie in de huidige wereld. “Ik schrijf, dus ik besta”, zoiets. Een filosofische inslag leidt vanzelf tot introspectie, en dat gaat niet goed samen met het schrijven van politieke pamfletten. Ik zou “Descartes” dan ook geen protestsong noemen. Maar dat neemt niet weg dat er nog steeds heel wat terechte woede in doorklinkt.

Het verband tussen waterdamp en temperatuur

Eerst maar eens die duizenden jaren. De gemiddelde wereldtemperatuur is de afgelopen decennia zoveel gestegen, dat het vrijwel zeker is dat het nu warmer is dan ooit eerder het geval is geweest in het huidige interglaciaal, het Holoceen. Voor hogere temperaturen moeten we dus terug naar de periode voor de laatste ijstijd, meer dan 100.000 jaar geleden. En temperatuur en waterdamp in de atmosfeer hangen nauw met elkaar samen. Het is simpele, onbetwiste natuurkunde: warmere lucht kan meer waterdamp bevatten. Volgens de basale natuurkunde van de Clausius-Clapeyronvergelijking is dat ongeveer 7% meer met elke graad dat de temperatuur stijgt. Bedenk daarbij wel dat het gaat om hoeveel waterdamp lucht maximaal kan bevatten, het dus zeker geen wetmatigheid dat lucht altijd ook echt zo vochtig is. Maar het verband tussen temperatuur en waterdamp is toch duidelijk te zien in allerlei klimaatdata. Waterdamp volgt duidelijk de opwarming van het wereldklimaat, al lopen ze niet altijd exact synchroon. Er zijn nu eenmaal ook altijd andere variabelen die invloed hebben. De waterdamppiek in 1983 zou bijvoorbeeld wel eens te verklaren kunnen zijn door de combinatie van na-ijleffecten van een grote vulkaanuitbarsting (El Chichón in 1982) en een zeer sterke El Niño.

Verloop van gemiddelde mondiale temperatuur en atmosferische waterdamp in de maand augustus sinds 1979. Bron: Andrew Dessler, The Climate Brink.

Ook de kaart hieronder laat het verband zien tussen temperatuur en waterdamp in de atmosfeer. Naast het verschil tussen hogere en lagere breedtegraden is ook de invloed van het hooggebergte te zien. Boven kilometershoge bergen blijft er simpelweg minder lucht over die nog waterdamp kan bevatten, en is die lucht ook nog eens kouder dan op vergelijkbare breedtegraden op zeeniveau.

Gemiddelde hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer voor de periode 1991 -2020. Bron: Andrew Dessler, The Climate Brink.

Er is ook nog een seizoensvariatie van de hoeveelheid waterdamp die gekoppeld is aan de temperatuur. In de zomer op het noordelijk halfrond is de aarde warmer dan in de winter. Dat komt doordat er op het noordelijk halfrond veel meer land ligt, en land sneller opwarmt door de zon dan de oceanen. De piek ligt altijd in juli of augustus, zowel voor de temperatuur als voor waterdamp.

Gemiddelde hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer per maand sinds 1940. Bron: Climate Reanalyzer, Univesity of Maine.

De hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer kan uitgedrukt worden in kilogram per vierkante meter of in millimeters, want die komen met elkaar overeen. Een kilogram water heeft namelijk een volume van een liter, en als je die uitgiet over een oppervlak van een vierkante meter krijg je een laagje water van een millimeter. Het record van afgelopen augustus bedraagt 27,35 mm, dat is 1,7 mm meer dan het gemiddelde voor augustus in de periode 1971 – 2000. Het is overigens niet de grootste afwijking van het maandgemiddelde uit de gegevensreeks. Die werd in september 2023 bereikt, met bijna 1,9 mm.

Afwijking van de maandgemiddelde hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer. Bron: Climate Reanalyzer, University of Maine.

Neerslag, droogte en wolken

Met een statische atmosfeer zou het allemaal weinig uitmaken voor de waterhuishouding van de planeet. Door de dynamiek in de atmosfeer ontstaat de hydrologische cyclus: verdamping aan het aardoppervlak en condensatie hoger in de atmosfeer. Omdat een warmere atmosfeer meer water kan bevatten, pompt die cyclus dan meer water rond en dat leidt tot intensere neerslag. Ook dat was altijd al te zien in het klimaat. De intense hoosbuien die voorkomen in de tropen, of bij ons in de zomer, doen zich niet voor in koudere jaargetijden en gebieden. Aan de andere kant kan een warmere atmosfeer in droge gebieden of periodes ook meer water afvoeren middels verdamping. Het is simpele natuurkundige logica. Al net zo voor de hand liggend als het smelten van ijs bij hogere temperaturen. Een toename van zowel extreme neerslag als extreme droogte is dan ook een gevolg van klimaatverandering waar wetenschappers al vroeg op wezen. In 1990 wees het eerste IPCC-rapport er al op dat dergelijke veranderingen te verwachten waren, al kon er toen nog weinig gezegd worden over hoe dat op regionale schaal uit zou vallen.

Het is overigens niet zo dat de hoeveelheid neerslag en verdamping ook met 7% toenemen met elke graad dat het warmer wordt. Het is aanzienlijk minder, namelijk ongeveer 2%. Omdat waterdampmoleculen het meer naar hun zin hebben in warmere lucht, blijven ze daar langer zitten. Daardoor nemen neerslag en verdamping minder snel toe dan de hoeveelheid atmosferische waterdamp.

Meer waterdamp zorgt niet voor meer wolken, al lijkt dat op het eerste gezicht misschien ook logisch. Maar voor wolken heb je lucht nodig die oververzadigd is met waterdamp, en er is geen reden om aan te nemen dat die meer voor zal komen in een warmer klimaat. Je zou ook een simpele redenering kunnen bedenken die een tegenovergestelde conclusie oplevert: meer condensvorming zorgt ervoor dat wolkendruppeltjes sneller groeien en dus eerder uitregenen. De werkelijkheid is veel ingewikkelder: de vorming, het uitregenen of weer oplossen van bewolking wordt door een heleboel processen beïnvloed. Een stijging van de temperatuur en een sterkere hydrologische cyclus is daarom niet zomaar een op een te relateren aan meer of minder bewolking.

Sommige veranderingen in bewolking kunnen de opwarming versterken, terwijl andere die juist wat af kunnen zwakken. Het meeste onderzoek wijst op een versterkend effect van de optelsom van de verschillende veranderingen. Met nog wel een aanzienlijke mate van onzekerheid.

Schematische weergave van de invloed van opwarming op wolken. Bron: IPCC WG1 AR6 FAQ 7.2.

Andere invloeden op de temperatuur

Waterdamp is een broeikasgas. Dat zal bij de meeste van onze lezers bekend zijn. Het vormt dus een versterkende terugkoppeling in het klimaat: bij een hogere temperatuur neemt de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer toe, en dat versterkt de opwarming. (Om even een misverstand recht te zetten dat ik laatst ergens las: het maakt voor die terugkoppeling niet uit wat de initiële oorzaak van de temperatuurstijging is. Er zijn mensen die hun eigen inzicht zo overschatten en klimaatwetenschappers zo onderschatten, dat ze denken dat volgens de klimaatwetenschap die terugkoppeling alleen op zou treden bij opwarming door broeikasgassen.)

Maar er is ook een andere kant. Waterdamp helpt om een deel van dat versterkende effect weer ongedaan te maken. Als water aan het aardoppervlak verdampt en hoog in de lucht condenseert, voert het daarmee warmte af van het aardoppervlak. Vanaf die grotere hoogte kan warmtestraling makkelijker aan het broeikaseffect ontsnappen en zo de atmosfeer verlaten. De warmte die vrijkomt bij condensatie helpt lucht ook nog om verder op te stijgen. Het is allemaal niet genoeg om de versterkende terugkoppeling ongedaan te maken, maar het helpt wel wat. Natuurlijk houdt die klimaatwetenschap hier rekening mee. Het is allemaal onderdeel van het radiatief-convectieve evenwicht.

Conclusie: er valt niet de ontsnappen aan natuurwetten

Niets of niemand ontsnapt aan het ijzeren regime van de natuurwetten; ook een complex systeem zoals het klimaat niet. Het betekent niet dat we op basis van wat simpele natuurwetten alles in het klimaat in detail kunnen voorspellen. Maar ze bepalen wel de grote lijnen. Zoals in dit geval dat warme lucht meer waterdamp op zal nemen, met als gevolg meer extreme neerslag én meer extreme droogte.

Droog wordt droger, nat wordt natter, dat is wat op mondiale schaal te verwachten is. Maar het hoeft niet te betekenen dat het overal precies zo zal lopen. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen dat de zogenaamde Hadley-circulatie zich uitbreidt naar hogere breedtegraden. Die circulatie veroorzaakt zowel de overvloedige neerslag in de tropen als het droge klimaat in woestijnen rond de 30 graden noorder- en zuiderbreedte. Het gevolg zal zijn dat sommige woestijngebieden, die het dichtst bij de tropen liggen, een natter klimaat zullen krijgen. En op hogere breedtegraden zullen gebieden die nu nog een vrij nat, gematigd klimaat hebben juist veel droger worden.

Tenslotte is nog wel goed om te bedenken dat de toename van de hoeveelheid waterdamp in de lucht door opwarming het minst slechte scenario is. Het alternatief zou namelijk een sterk dalende relatieve vochtigheid zijn. Met als onvermijdelijk gevolg een geleidelijke uitdroging van de continenten. Hoe problematisch de gevolgen van de intensievere hydrologische cyclus ook mogen zijn, het alternatief zou nog rampzaliger zijn.

Ik ga nog wat Closing Times verder waar Janos afgelopen dinsdag was gebleven. Boze vrouwen laten zich horen in de indierock en -pop van nu, en terecht! Er is voor iedereen genoeg aan de hand in de wereld om boos over te zijn, en dan is er voor vrouwen meer dan genoeg. (Opmerkelijk dus dat vooral mannen zich afficheren als boze burger, maar daar heeft dat “meer” in meer dan genoeg wel het een en ander mee te maken.)

Klassieke punk met praatzang, bestaat er een effectievere manier om je woede te uiten? Voor Lambrini Girls niet. Die gaan recht op hun doel af. Waarom zou je ook een omweg nemen?

QUOTE - Voor burgers blijkt de waarde van democratie volgens Marcouch uit concrete zaken: een woning kunnen vinden, toegang hebben tot zorg en onderwijs en voldoende zekerheid hebben om een bestaan op te bouwen. Wie verantwoordelijkheid neemt maar toch iedere maand tekortkomt, kan gaan twijfelen of politiek en overheid ook voor hem verschil maken.

Heeft Lula zijn tegenstander onderschat? Dat is wat de journalist Abel Gilbert veronderstelt: “De PT (Lula’s socialistische partij) onderschatte Flávio; ze namen hem niet eens serieus als concurrent. Ze zagen hem louter als iemand die de familienaam droeg, en vonden dat het hem zowel aan charisma als aan voorbereiding ontbrak.” En hij bleef steeds iets achter in de peilingen. Maar ze hadden het kunnen zien aankomen. De trend op het continent is duidelijk richting extreemrechts. Ook in een reeks andere Latijns-Amerikaanse landen, Colombia, Honduras, Ecuador, Peru, Bolivia, Paraguay, Argentinië en Chili wonnen uiterst rechtse, conservatieve kandidaten. En de polls bleken niet altijd te kloppen. Extreemrechts blijkt succesvol in het zaaien van angst voor links. Zo is een aanzienlijk deel van de kiezers ervan overtuigd dat progressieve regeringen – hoewel zij investeren in sociale programma’s – verantwoordelijk zijn voor de toenemende onveiligheid en corruptie. Dit is bereikt via een ideologische campagne die op twee fronten wordt gevoerd: de stelling dat de staat inherent corrupt is (zoals vaak wordt beweerd in de neoliberale doctrine), en het idee dat onveiligheid voortkomt uit het feit dat centrumlinkse regeringen geen harde lijn hanteren tegen irreguliere migratie, criminelen en drugshandel. Rationele argumenten van links hebben de drogredenen van rechts niet kunnen ontkrachten bij de meeste kiezers. Radicaal rechts heeft meer succes met emotionele, sentimentele campagnes op sociale media, gevoed door onverifieerbare en sensationele informatie. 

De rol van Trump

Daar bovenop komt de ongekend brutale inmenging van de VS. Toen Jaïr Bolsonaro werd veroordeeld voor een poging tot staatsgreep verhoogde Trump de importtarieven voor Braziliaanse producten. De man die na zijn verkiezingsnederlaag verantwoordelijk wordt gehouden voor de bestorming van het Capitool spreekt zijn openlijke steun uit voor de man die een gelijksoortige aanval op het Braziliaanse parlement ontketende nadat hij in 2022 de presidentsverkiezingen verloor.

De Braziliaanse politie is nu een onderzoek gestart naar mogelijke beïnvloeding van de verkiezingen op 4 oktober. Dit mede naar aanleiding van een bericht van de correspondent van The Guardian dat het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een miljoen dollar (ongeveer € 888.300) heeft overgeheveld van het Fonds voor Mensenrechten en Democratie naar het programma “Bestrijding van rechtszaken en censuur in Brazilië”. Deze Amerikaanse fondsen zouden zijn gebruikt om netwerken en organisaties in Brazilië te financieren met als doel zich te bemoeien met het politieke debat en “de institutionele integriteit van de Braziliaanse rechterlijke macht te destabiliseren en te ondermijnen”, aldus de officiële verklaring van het Braziliaanse overheidsagentschap. In juli stuurde Trump zijn ambtenaren naar Brazilië om de verkiezingsprocedure en met name de computers voor elektronisch stemmen te bekijken. Die werden door Bolsonaro verantwoordelijk gehouden voor zijn verlies bij de vorige verkiezingen. De Amerikaanse vice-president Vance is betrokken bij de steun van het particuliere Rockbridge Fonds voor de oprichting van een  technologieraad van 23 zakenlieden, die de campagne van Flávio Bolsonaro rechtstreeks van advies moest dienen. Financiers van het Rockbridge-netwerk zijn Rebekah Mercer – een conservatieve megadonor en erfgename van het fortuin uit het hedgefonds van de familie Mercer – en Peter Thiel, een fascistische miljardair, tech-investeerder en financieel ondersteuner van Vance.

China

De Braziliaanse verkiezingen kunnen geopolitieke gevolgen krijgen omdat Flávio Bolsonaro anders dan de huidige president zijn onvoorwaardelijke steun heeft uitgesproken voor hechtere relaties met de VS. Hij heeft beloofd dat hij als president de VS minder afhankelijk zal maken van China door de rijke mineraalbronnen in zijn land beschikbaar te stellen voor Amerikaanse technologie en militaire macht. Dat zou dan ten koste gaan van de relaties die Lula heeft opgebouwd met China. In 2025 keerde hij met een groot aantal contracten terug van een bezoek aan Peking. Daarbij ook steun voor kleine boeren in zijn land, zoals voor een project rond kunstmatige intelligentie voor agro-ecologie en agrarische hervorming, ontwikkeld door Braziliaanse volksbewegingen met behulp van Chinese open-source-modellen. 

Misschien nog wel belangrijker voor de geopolitieke verhoudingen zijn de gevolgen van het aantreden van Bolsonaro jr. voor de coalitie van BRICS landen als invloedrijk samenwerkingsverband van sterke economieën tegenover de oude westerse wereld. Brazilië is met China een van de machtigste partners in deze organisatie. Als het land onder een nieuwe president volledig afhankelijk wordt van de VS verzwakt dat de samenwerking van de Global South landen. Het zal een van de redenen zijn dat Trump op Flávio heeft ingezet.

We maken er vandaag een Cubaans dagje van, al was het maar om symbolisch de Cubanen die stand houden tegen de Amerikaanse agressie een steuntje in de rug te geven.

Gewoon met een traditioneel Cubaans muziekje: Lagrimas Negras (zwarte tranen), een klassieke Cubaanse bolero son uit 1930, waarin de tranen vergoten worden over een liefje die er vandoor is gegaan.

Trump valt Cuba aan met een olieboycot, sancties tegen Cubaanse leiders en strijdkrachten en nieuwe sancties tegen negen staatsbedrijven in de mijnbouw, metaalindustrie en bouwsector.
Daarbovenop werden kwamen pogingen om met een speciale taskforce van de CIA een ‘regime change’ te forceren. Volgens een rapport van CBS News doet het Amerikaanse leger al onderzoek naar wat nodig is voor een interventie in Cuba.

Van revolutie naar evolutie

Je zou zeggen dat dit alles de genadeklap moet zijn. Vooralsnog is daar geen sprake van. Dankzij de weerbaarheid van de Cubanen zelf. Eén daarvan is zanger, dichter Silvio Rodríguez. Hij heeft de nodige kritiek op de Cubaanse leiders, maar blijft pal staan achter de idealen van de revolutie, die hij liever herdoopt ziet in ‘evolutie’.

In het lied ‘Sea Senora’ (hier de tekst) op het album “Segunda Cita”, oftewel “Tweede date”, dat in 2010 verscheen) zong Rodriguez al:

Bestrijd ontgoocheling met verlangen.
Overwin de “r” van revolutie.
Herstel wat ik als vervallen beschouw

In een inteview sprak hij ooit de hoop uit “dat de evolutie ons, zoals de engel in het lied zegt, rechtstreeks naar het kruispunt brengt waar we de verkeerde beslissing hebben genomen en dat we die rechtzetten.”

Een tweede date

Er moet wat veranderen in Cuba, maar zonder dat Trump het voor het zeggen krijgt over welke kant het op moet. Mocht Trump tot een invasie over willen gaan, krijgt hij mensen als Rodriguez tegenover zich.

Onder dezelfde naam als het album, begon Silvio Rodríguez in 2010 ook het weblog ‘Secuda Cita’, voor poëzie, cultuur en maatschappelijk debat. Ondertitel: “Blog en evolucion y red abeja” (Blog over evolutie en het bijennetwerk). Leden van de community rond het weblog noemen zichzelf de red de abejas (bijennetwerk) vanwege hun gezamenlijke, ijverige interacties.

Op 18 maart jl. plaatste Silvio Rodriguez een reactie onder een artikel van psycholoog en essayist Josué Veloz Serrade (“Cuba op het kruispunt van hypocriet multilateralisme”, originele tekst / engelstalige versie). Rodriguez reageerde op een  mogelijk Amerikaanse militaire interventie en schreef:

“Exijo mi AKM, si se lanzan. Y conste que lo digo muy en serio”

Dat betekent zoveel als “Ik eis mijn AKM terug als ze een aanval lanceren. En laat het duidelijk zijn dat ik dat meen.” En  jawel, twee dagen later kreeg hij van legerleider Álvaro López Miera het geweer kado.

Cubanen willen ‘een andere Castro’

Niet elke Cubaan zal zo hartstochtelijk achter de Cubaanse politiek staan, maar ook Bram Vermeulen, die de 3-delige Frontlinie serie over Cuba maakte (1e deel hier te zien, 2e en 3e deel volgen vanavond en volgende week 22 oktober) zag dat, hoewel de Cubanen klaar zijn met de huidige president Díaz-Canel, dat niet betekent dat ze de Amerikanen met open armen ontvangen. Veel inwoners zeggen “een andere Castro” te willen, iemand die zorgt voor het volk, zonder te buigen voor de VS.

Cubanen overleven als dieren

Op het weblog van Silvio Rodriguez staat een column van arts en schrijver Laidi Fernández de Juan. Zij schrijft met humor en ironie over het dagelijks leven in Cuba. In haar artikel van 4 augustus jl. beschrijft ze het flexibele aanpassingsvermogen van de Cubanen om ook deze crisis het hoofd te bieden: Wat ze niet hadden berekend, was onze verdiering.

Te midden van deze chaotische situatie waarin we leven, waar overleven voorop staat en veerkracht, vindingrijkheid en een berustende acceptatie van het onvermijdelijke de boventoon voeren, verwerven we geleidelijk aan eigenschappen die we ons nooit hadden kunnen voorstellen.

Vervolgens geeft ze voorbeelden van eigenschappen waarmee dieren overleven, die door de Cubanen worden overgenomen. Als er stroomafsluitingen zijn, ontwikkelen ze nachtzicht, net als katten of vleermuizen. Alsof ze krokodillen zijn, bloeden ze nauwelijks, of helemaal niet. “Laatst viel er een zware zaklamp op een van mijn wenkbrauwen. Onder normale omstandigheden zou het bloed uit het gewonde wenkbrauwbot hebben gespoten, maar nu niet.”

“Net als wijze olifanten, als zachtaardige dolfijnen, als veelkleurige vlinders, accepteren we een nieuwe manier van leven, een die voortdurend verandert.”

“Het kan gebeuren dat het gezegende uur van de elektriciteit midden in de nacht aanbreekt. (…) Elk gezinslid springt met de snelheid van een cheetah uit bed, omdat we weten dat we binnen enkele minuten de weinige apparaten die we hebben – de mobiele telefoons, de ventilatoren – moeten opladen, naast wassen, koken, schoonmaken en misschien strijken, zelfs als het 3 uur ’s nachts is.”

Laidi Fernández de Juan eindigt haar column met de wetenschap dat door dat vergaande aanpassingsvermogen de Cubanen niet verslagen zullen worden:

Hoe hard, moeilijk, omslachtig en verstikkend ons corrosieve dagelijkse leven ook mag zijn, hoe dierlijk we ook mogen lijken, en hoe ver de hoop ook mag lijken, we zullen niet verslagen worden. Want onze overtuiging als een onoverwinnelijk volk, om het simpel te zeggen, dwingt ons te weten dat hoe somber de vooruitzichten ook mogen zijn (en dat zijn ze ongetwijfeld), de zon, in welke vorm dan ook, elke ochtend van elke dag zal opkomen. Al was het maar om de dolfijn, het konijn, de kat of de krokodil te vertellen wie we zijn. “Goedemorgen, hier ben ik.”

Internationale solidariteit

De werkelijkheid is dat de Cubanen overleven op internationale hulp die het land nog binnen weet te komen (al doet Trump alle moeite ook die hulp te blokkeren).

Een particulier initiatief in Mexico deed wat de Mexicaanse regering, zwichtend voor Trumps dreigmenten, naliet: medische goederen werden ingezameld en naar Cuba gebracht. Inmiddels heeft de Mexicaanse regering de hulp weer hervat.

Het internationale  ‘Nuestra América Convoy’ (initiatief van burgers en verschillende organisaties) wist in maart Havana te bereiken en voesdel en medische hulpgoederen af te leveren.

In de documentaire van Bram Vermeulen zien we zijn ontmoeting met een Russische scheepskapitein, die ook de Cubaanse haven aandeed. Blijkbaar, zo stelt Vermeulen vast, is de Amerikaanse blokkade niet geheel waterdicht.

Hulp ui Nederland

Internationale solidariteit met Cuba strekt zich ook uit tot Nederland. De stichting Laramco heeft 25 juli jl. 80 kilo aan medicijnen en medische hulpmiddelen naar Havana gebracht (Dankzij de inzet van inwoners uit Wemeldinge, Kruiningen, Yerseke en Zuidland).

En volgens dit bericht is Zwollenaar Gerard van der Sluijs momenteel in Cuba om verschillende vrijwilligers, hulpontvangers en lokale initiatieven te bezoeken. Hij richtte een half jaar geleden de hulporganisatie ‘Amistad con Cuba’ op, die al verschillende kleinschalige hulp in Cuba heeft weten te realiseren.

Van de zijde van onze Nederlandse regering, die het vooral druk met zichzelf heeft, is het aangaande Cuba doodstil. Geen noodhulp, geen diplomatieke druk op Amerika om de blokkades op te heffen. Geen enkele reactie op de oproep van VN-mensenrechtendeskundigen “snel actie te ondernemen om te voorkomen dat er een “stille Gaza” op het eiland ontstaat”.

Onder druk van de Amerikaanse sancties, is de Cubaanse regering ondertussen begonnen 175 veranderingen voor te bereiden. Onder andere het privatiseren van wat tot nu toe staatsbedrijven zijn: banken en de vastgoedsector. Ook de verkoop van landbouwproducten, tot nu toe vrijwel volledig in handen van de staat, kan in handen van particuliere bedrijven komen.

Cuba gaat dus toch op de knieën? De Cubaanse president Miguel Díaz-Canel was stellig van niet:

“We zweren het socialisme niet af, Waarover wordt gedebatteerd hier is het dilemma hoe we het proces van socialistische opbouw moeten voortzetten, dat te lijden heeft gehad onder de langste blokkade in de geschiedenis, opgelegd door de grootste wereldmacht.”

Laten we de Cubanen alle sterkte toewensen.

We stick together – in love we trust
They cannot divide and conquer us
Stick together through thick and thin
We will win

Dat laatste zou je de funky variant kunnen noemen van ‘El Pueblo Unido Jamás Será Vencido’ (Een verenigd volk zal nooit verslagen worden’), een van oorsprong Chileens protestlied tegen de militaire dictatuur van Pinochet (na de  val van Allende), nog steeds te horen bij veel protesten over de hele wereld, waarvan de meeste geen direct verband houden met de Chileense staatsgreep of Latijns-Amerika.

Hier de volledige tekst van ‘Never give up’ (2025). Van het olijke gezelschap Brooklyn Funk Essentials (sinds 1993).

Het is natuurlijk een treurige wereld…

It’s so hard to be soft
In a world built for the hustle
Rich keep blaming the poor

They say the streets are unsafe
Then they blame it on the sweeper
Bankers raking it in
While your debt keeps getting deeper

… maar ga er niet alleen aan staan….

We stick together – in love we trust
They cannot divide and conquer us
Stick together through thick and thin
We will win, we will win, we will win, we will win
Don’t you give up on love – Keep it inside

Uit zijn reactie:

Bismarck: “(…) Tsaar Nicolaas II werd gedwongen troonsafstand te doen, waarmee er een einde kwam aan eeuwen van tsaristische heerschappij. De tsaar en zijn gezing werden vermoord.”

“Die is wel heeel kort door de bocht.”

Ik: Ja, daar heb je gelijk. Maar om het artikel niet al te lang te maken kan je dat van elke voorbeeld (en het hele stuk) wel zeggen. Ik heb bij elk voorbeeld geen uitgebreide details gegeven over het tijdsverloop en wat daar allemaal binnen is gebeurd. Bovendien heb ik weggelaten wat de effecten op de korte en lange termijn zijn geweest. Ik heb alleen in korte, algemeen bewoordingen daar iets over gezegd.

Verder wil ik je best tegemoet komen door nu dan maar een niet-kort-door-de-bocht-reactie te geven.

Bismarck: “Ziet u in bovenstaande voorbeelden enige overeenkomsten met de actualiteiten?”
“(…) zit er ook nog niets tussen dat ook maar een beetje overeenkomt met de toespraak van Alexus Grynkewich.”

Ik: Nee, nogal wiedes. De militair heeft geen details prijsgegeven wat zijn “Wij weten wat ons te doen staat” inhoudt.
De enige overeenkomst in relatie tot zijn opmerkingen (“Ik denk dat de bevolking in de landen van het bondgenootschap zich enigszins ongerust maakt”) en dat zulks niet nodig is (Ik wil de miljard burgers van ons bondgenootschap dan ook geruststellen: wij hebben de situatie onder controle” sluit aan bij de actualiteit van de laatste persconferentie na de ministerraad (reuring over de uitlatingen van de minister van Defensie die Rusland voortaan ‘de vijand” wil noemen, maar geen onrust wil opwekken door te zeggen: “dat betekent niet dat wij in oorlog zijn”.

Jetten bevestigde dat in de persconferentie (zie “We hebben een vijand”:

Journalist: Als we een vijand hebben, moeten we dan ook rekening houden met een oorlog?
Jetten: Nee, daar is in die zin geen acuut risico op een grootschalige oorlog of een directe confrontatie.

Bismarck: “Ondanks een groot gebrek aan overeenkomsten tussen de voorbeelden onderling …”
Ik: Nou,  volgens mij is je de kern van het stukje ontgaan, namelijk de rol van de bevolking. Omstandigheden, aanleiding en verloop verschillen, maar hoe de burgers hebben gehandeld is van betekenis geweest bij het beëindigen van oorlogen en/of het einde van regimes/regeringen die verantwoordelijk waren voor (aspecten van) oorlogen. Ik loop de voorbeelden even na en stip ook de overeenkomsten met de actualiteiten aan:

1. Portugal (Anjerevolutie): dictatuur wilde koloniën behouden, dat leidde tot armoe, economisch verval.

Overeenkomst: Poetin lijkt het koloniale Sovjetideaal (deels) in ere te willen herstellen. De Russische staat stuurt grote sommen geld naar de defensie-industrie, waardoor de overheid fors moet snijden in reguliere uitgaven; Rusland schuift kosten voor de oorlog af op zijn bevolking; langdurige oorlog dreigt de Russische economie blijvend te verlammen.

Geen overeenkomst: de Russische militairen en bevolking komen (nog?) niet in opstand tegen het dictatoriale, ondemocratische Poetin-regime.

2. Tunesië (Constitutionele Coup tegen Bourguiba): voorbeeld van president die “ze niet helemaal meer op een rijtje heeft”.
Ik snap niet waarom je de overeenkomst met Trump. Poetin en Netanyahu niet ziet. Dat ga ik dan 0ok niet nader voor je uitwerken, behalve dan nog even over:

3. Rusland (Troonsafstand Tsaar Nicolaas II): Overeenkomst: Poetin die zich als een nieuwe tsaar gedraagt. Geen overeenkomst: de bevolking is hem (nog??) niet zat.

4. Israël (aftreden regering Golda Meir): aanleiding was een rapport over de inlichtingen- en paraatheidscatastrofe van het Israëlische leger (IDF) voorafgaand aan de Jom Kipoer-oorlog (6 oktober 1973). Dat leidde tot grootschalige protesten. De aanhoudende maatschappelijke druk en het vernietigende rapport dwong haar en haar kabinet in 1974 tot aftreden.

Overeenkomst:
Nadat er al Israëlische burgers tegen Netanyahu’s oorlogspolitiek opstonden was Israël in shock door onthulling dat premier Netanyahu was gewaarschuwd voor Hamas-aanslag. Het leidde tot protesten door Israëlische burgers. Eerder werd een intern onderzoek van het Israëlische leger bekend dat aantoonde dat plannen van Hamas jarenlang verkeerd waren ingeschat.

Geen overeenkomst:
Netanyahu weigert een onafhankelijke staatscommissie op te richten om het falen van de overheid en de veiligheidsdiensten rond de Hamas-aanvallen te onderzoeken. Ondanks dat 74% van de Israëlische bevolking zo’n onafhankelijke staatscommissie een goed idee vindt.

5. Spanje (misleiding van de regering-Aznar over de Irakoorlog):
Overeenkomst: protesten tegen van het oorlogsbeleid van de regering- Aznar (steun aan Amerikaanse invasie van Irak in 2003). Moet ik nu echt wijzen op protesten in diverse landen tegen het oorlogsbeleid aldaar, gericht tegen onvoldoende steun aan Oekraïne, onvoldoende maatregelen tegen Israëlische regering wegens het Gaza-drama en onvoldoende afwijzing van Trumps idioterie ten aanzien van Iran, Venezulea en Cuba?

Terug naar waar het in het besproken stukje over gaat. Aanleiding was het nieuws over de toespraak van de hoogste NAVO-militair. Daar lichtte ik één citaat uit, dat neerkwam op “burgers, laat het maar op ons over” want “Wij weten wat ons te doen staat.”

Met een enkele opmerking mijnerzijds dat als militairen weten wat ze te doen staat, dat vaak reden is om erg ongerust te worden, kwam ik, als reactie, met een vijftal voorbeelden waarin de rol toch wel belangrijk is geweest ten aanzien van het oorlogsbeleid van regimes/regeringen die verantwoordelijk waren voor (aspecten van) oorlogen.

Intentie: Ik heb liever een bevolking en soldaten dat haar leiders tot vrede weet te dwingen, dan militairen die ons voorhouden dat het allemaal wel goed komt.

Beste Bismarck, misschien interpreteer ik je kritiek totaal verkeerd, maar dat zal je hopelijk dan wel recht willen zetten?

In navolging van gisteren, nog meer (terecht) boze hardcore punk vrouwen: War on Women, met het nummer Predator in Chief. Wel een beetje vage en ambigue titel natuurlijk, want over wie zou dit nou kunnen gaan?!?

“Ik denk dat de bevolking in de landen van het bondgenootschap zich enigszins ongerust maakt. Ik wil de miljard burgers van ons bondgenootschap dan ook geruststellen: wij hebben de situatie onder controle. Wij weten wat ons te doen staat.”

Als militairen weten wat ze te doen staat, is dat vaak reden om erg ongerust te worden. Noem me naïef, maar dat hoeft natuurlijk niet zo te zijn. Denk eens aan:

De Anjerrevolutie in Portugal (1974).

Portugal werd decennialang geregeerd door de rechts-radicale dictatuur van de Estado Novo (Nieuwe Staat) en raakte uitgeput door slepende koloniale oorlogen. De bevolking werd dat in toenemende mate meer dan zat en een groep van lagere militaire officieren, Movimento das Forças Armadas (MFA) wist wat het hen te doen stond: op 25 april 1974 voerde de MFA een nagenoeg volledig geweldloze staatsgreep uit: de Anjerevolutie (de bevolking ging massaal de straat op om de militairen te steunen en staken rode anjers in de lopen van de geweren.

Wat daarna volgde was een niet geheel vlekkeloze gang naar parlementaire democratie en de dekolonisatie van  Mozambique, Angola, Guinee-Bissau en Kaapverdië, Sao Tomé en Principe en uiteindelijk ook Oost-Timor.

Een voorbeeld van militair ingrijpen als de regerende president ze niet helemaal meer op een rijtje heeft:

Tunesië (1987) – De “Constitutionele Coup” tegen Bourguiba

President Habib Bourguiba raakte op late leeftijd (in de tachtig) paranoïde, mentaal instabiel en regeerde steeds dictatorialer. De angst voor totale chaos of een burgeroorlog in het land nam toe. Zijn nieuw aangestelde premier (en voormalig militair/veiligheidschef) Zine El Abidine Ben Ali greep op 7 november 1987 in. Hij liet Bourguiba door een team van artsen medisch onbekwaam verklaren om te regeren en nam vreedzaam de macht over. Er viel geen enkele druppel bloed.

Hoewel Ben Ali later zelf in een dictator zou veranderen, werd deze specifieke coup in 1987 door de Tunesische bevolking en politieke elites met enorme opluchting en steun ontvangen als een noodzakelijke ingreep om het land te redden van een seniele alleenheerser.

Regime-changes gaan helaas niet altijd langs geweldloze weg. Denk aan:

Rusland (1917) Troonsafstand van Tsaar Nicolaas II

Tevens een voorbeeld van een regime dat instortte door oorlogsprotesten. De Russische deelname aan de Eerste Wereldoorlog leidde tot miljoenen doden, acute voedseltekorten en economische chaos. In februari 1917 stroomden de straten van Petrograd (Sint-Petersburg) vol met stakende arbeiders en demonstranten die riepen om “Brood en Vrede”. Het leger weigerde op de demonstranten te schieten en sloot zich bij de protesten aan. Tsaar Nicolaas II werd gedwongen troonsafstand te doen, waarmee er een einde kwam aan eeuwen van tsaristische heerschappij. De tsaar en zijn gezin werden vermoord.

Zijn we klaar omdat we er klaar mee zijn?

Maar moeten we, als we oorlog en de gevolgen ervan zat zijn,  het altijd over laten aan militairen die “weten wat ze te doen staat”?

Genoeg voorbeelden die ons laten zien dat protesten tegen oorlogen bijdragen aan het beëindigen er van. En vooral niet te vergeten: voorbeelden van democratische middelen als verkiezingen, die ook een heel aardig handje kunnen helpen. Al was het maar om regimes ter verantwoording te roepen.

Israël (1974) – aftreden regering Golda Meir

Aanleiding was de politieke en maatschappelijke nasleep van de Jom Kipoer-oorlog van 6 oktober 1973. Egypte en Syrië Israël aanvielen in een poging hun in 1967 door Israël bezette gebieden te heroveren. Ook Marokko, Irak, Algerije, Koeweit en Saoedi-Arabië namen deel aan de strijd.

De Agranat Commission), ingesteld in november 1973, deed onderzoek naar de inlichtingen- en paraatheidscatastrofe van het Israëlische leger (IDF) voorafgaand aan de Jom Kipoer-oorlog. Hoewel het interim-rapport van de commissie de politieke top (waaronder Meir en defensieminister Moshe Dayan) niet direct verantwoordelijk stelde voor de militaire onvoorbereidheid, was de Israëlische bevolking diep geraakt door die onvoorbereidheid en de zware verliezen aan het begin van de oorlog, wat leidde tot grootschalige protesten en felle kritiek op de regering.

Hoewel premier Golda Meir begin 1974 nog herkozen werd, dwong de aanhoudende maatschappelijke druk en het vernietigende rapport van de commissie-Agranat haar en haar kabinet in april 1974 tot aftreden.

Vooruit. Nog één voorbeeld:

Spanje (2004) – misleiding van de regering-Aznar over de Irakoorlog

Hoewel de Spaanse premier José María Aznar niet direct via een revolutie werd afgezet, verloor zijn partij de verkiezingen direct als gevolg van zijn oorlogsbeleid en de volkswoede daarover. Aznar steunde de Amerikaanse invasie van Irak in 2003, ondanks het feit dat meer dan 90% van de Spaanse bevolking tegen de oorlog was en miljoenen Spanjaarden de straat op gingen.

Toen Madrid in maart 2004 werd opgeschrikt door zware treinaanslagen door Al-Qaida (als vergelding voor de Spaanse deelname aan de oorlog), probeerde de regering de schuld in de schoenen van de Baskische afscheidingsbeweging ETA te schuiven om de link met Irak te verhullen. De Spaanse bevolking pikte deze misleiding niet en ging massaal de straat op met de leus “Pasó de la guerra, queremos la verdad” (Stop de oorlog, wij willen de waarheid). Dagen later werd de partij van Aznar bij de verkiezingen buiten spel gezet door de kiezer, waarna de nieuwe regering de Spaanse troepen direct terugtrok uit Irak.

Ziet u in bovenstaande voorbeelden enige overeenkomsten met de actualiteiten? Eén overeenkomst ontbreekt in ieder geval:

We zijn we klaar omdat we er klaar mee zijn. Dus we weten wat we te doen staat.

Naar aanleiding van die uitermate weerzinwekkende vertoning op Cornell University, zag ik op de socials recent wat muziek langskomen van boze vrouwen. Voor een potje terechte pissigheid leent hardcore punk zich natuurlijk uitermate goed. Punch is een gezelschap uit San Francisco, Worth More Than Your Opinion is van hun laatste album uit 2014.

Een groepje van vijfjarige kinderen zou dat kunnen doen: je spreekt onderling een volgorde af en dan tel je om en om. Maar de chatbots brengen er weinig van terecht en zouden de 100 zo te zien nooit gehaald hebben als Husk niet af en toe de regie had overgenomen. Ze lagen anders waarschijnlijk nu nog steeds heel enthousiast tegen elkaar te roepen: ‘Exactly! We can do this! Let’s keep the pace going and we will arrive there smoothly’ zonder dat iemand een getal gaf. Het humoristische video’s komt voor een deel uit het contrast tussen dit grote enthousiasme van de bots en de wat slomere manier van praten van de mens.

Er zijn zo te zien twee problemen, het ene wat oppervlakkiger dan het andere. Het oppervlakkige probleem is dat de bots nogal veel zeggen, en dus de hele tijd hun enthousiasme over de opgelegde taak en hun bereidheid om hem uit te voeren uitdrukken. Maar het interessante probleem is hun totale gebrek aan gevoel voor coördinatie.

Het is ook ingewikkeld, in een gesprek, zelfs bij zo’n eenvoudig taakje. Je moet eerst afspreken wie er het eerste komt, en daarbij moet er iemand het initiatief nemen, en dan moet er iemand tweede willen zijn. Dat initiatief nemen lijken de bots nog wel te begrijpen, herhaaldelijk claimen ze ‘I’ll go first’ (vaak zonder dan daadwerkelijk te beginnen), maar geen van hen zegt ooit ‘ok, dan ga ik tweede’. Noch lijkt een van hen er op de schaarse momenten dat ze tellen (ze komen wel bij 100, maar dat kost ze 40 minuten, waarvan je er in het filmpje 20 ziet) echt intern rekening mee te houden wanneer hij aan de beurt is. Als het even draait, roepen ze in willekeurige volgorde het volgende getal, ze wachten niet op elkaar. Een van de drie is bijvoorbeeld wat slomer, en die komt geregeld met een getal dat al geweest is.

Gesprekken voeren is een ingewikkelde taak. Je moet weten wanneer je wel of niet moet beginnen te spreken, en dat luistert al nauw: een fractie van een seconde te lang wachten nadat de ander is gestopt met praten, is ongemakkelijk, te snel invallen is onbeleefd. En hoe weet je dat die ander klaar is? Bovendien is zomaar één woord (bijvoorbeeld: fifty nine) zeggen in sommige omstandigheden onbeleefd, en moet je dat wat aankleden, maar in andere omstandigheden is dat voortdurend aankleden en in een hele zin zeggen en daarbij ook nog zeggen dat je echt op de goede weg bent alleen maar storend.

Ik denk dat je kunt zien dat de chatbots zijn getraind op dialogen met mensen, wat ze erg afwachtend maakt, vandaar dat ze grote moeite hebben om daadwerkelijk te beginnen met tellen. Met elkaar wordt het ingewikkelder, en dan zeker in groepjes. Zichzelf opsplitsen in groepjes ‘agents’ die samen een complexe taak uitvoeren, zoals een ingewikkeld wiskundig probleem oplossen of een computerprogramma schrijven, doet kunstmatige intelligentie overigens wel vaker, maar dan hoeft het niet door dat filter dat getraind is op begripvolle gesprekken met een menselijke gebruiker. En zich zo snel aanpassen aan deze wonderlijke taak, dat lukt niet.

[1] de video:

Veel muzikanten kijken kritisch of argwanend naar AI, zoals ook schrijvers, illustratoren, filmmakers en andere creatievelingen dat doen. Maar er zijn nog maar weinig protestsongs tegen AI, bij mijn weten. Dit is er eentje, van Art d’Ecco uit Vancouver. Hij heeft het niet op de techbro’s, dat is duidelijk. Logisch dus dat hij geen AI gebruikte om ze op te laten draven in zijn video. Waarom zou hij ook? De ouderwetse methode van acteurs met maskers werkt zeker zo goed. Dat geldt ook voor de low budget manier om een datacenter te verbeelden aan het eind van de video.

De SGP kreeg donderdag aanvankelijk precies wat ze wilde. Het presidium had toestemming gegeven om op Coming Out Day de regenboogvlag boven de Tweede Kamer te hijsen. Na bezwaar van de SGP werd dat besluit teruggedraaid: over zo’n vlag moest volgens de partij het parlement zelf beslissen.

Dus dienden Kati Piri, Laura Bromet, Marjolein Moorman, Christine Teunissen, Jan Struijs en Laurens Dassen een motie in. Als de Kamer er over moet beslissen, dan zou de Kamer er ook over stemmen. En snel ook.

En toen deed de SGP iets opmerkelijks.

SGP-Kamerlid Diederik van Dijk vroeg een hoofdelijke stemming aan. Kamerleden die al naar huis waren, moesten daardoor ’s avonds laat terug naar Den Haag om persoonlijk voor of tegen het hijsen van de regenboogvlag te stemmen. Een aantal van hen deed dat ook. Om 23.15 uur werd de motie alsnog aangenomen met 90 stemmen voor en 36 tegen.

Die hoofdelijke stemming lijkt op het eerste gezicht nogal overdreven. Kamerleden ’s avonds laat terugroepen om persoonlijk over een vlag te stemmen, terwijl een gewone stemming had volstaan. Het heeft veel weg van een ordinaire trollenactie.

Toch past deze actie uitstekend bij wat de SGP probeert te bereiken. De partij verzet zich al langer tegen de publieke zichtbaarheid en erkenning van LHBTI’ers. Door een hoofdelijke stemming af te dwingen, maakt ze van een uiting van solidariteit een expliciete politieke confrontatie. Kamerleden moeten persoonlijk kleur bekennen, waarna de regenboogvlag kan worden gepresenteerd als een omstreden politiek symbool.

Dat laatste deed Van Dijk ook in zijn stemverklaring, waarin hij de regenboogvlag een symbool van activisme noemde. De partij creëert zo mede de politieke controverse waarmee ze haar verzet tegen de vlag vervolgens rechtvaardigt.

Of het terugroepen van Kamerleden vooral bedoeld was om te trollen, weten we niet. De politieke functie ervan lijkt een stuk duidelijker.

En daarmee heeft de SGP wel degelijk iets bereikt. Een vlag die anders waarschijnlijk zonder veel ophef zou zijn gehesen, werd onderwerp van een landelijke politieke rel. De partij slaagde erin de regenboogvlag te presenteren als een omstreden politiek symbool, waarbij Kamerleden gedwongen werden persoonlijk positie te kiezen.

Die stemming verloor de SGP, maar de rel die ze zelf had uitgelokt, kreeg ze cadeau. En juist die rel helpt de partij om de politieke tegenstelling rond de regenboogvlag verder aan te scherpen en een symbool van tolerantie te framen als iets anders.