Dat patroon is inmiddels zo consistent dat het moeilijk nog als falen alleen te zien valt. Het begint verdacht veel op een systeem te lijken.

Nederland weet namelijk vrij goed hoeveel opvangplekken er gemiddeld nodig zijn. Toch wordt opvangcapaciteit politiek en bestuurlijk nog steeds behandeld alsof ieder leeg bed een vorm van verspilling is die zo snel mogelijk moet verdwijnen. Iedere tijdelijke daling in bezetting leidt vrijwel onmiddellijk tot afschaling, sluiting of uitstel van investeringen. Asielmigratie fluctueert, alleen die fluctuaties zijn geen onbekend natuurverschijnsel. Toch wordt opvangcapaciteit keer op keer ingericht alsof iedere stijging uit de lucht komt vallen. Structurele locaties verdwijnen zodra de druk even afneemt, langetermijninvesteringen worden uitgesteld, gemeenten krijgen onvoldoende ondersteuning en spreidingsbeleid wordt politiek opgeblazen tot nationale crisis.

Het gevolg laat zich raden: zodra de aantallen weer stijgen, ontstaat er onmiddellijk schaarste. En schaarste kost geld. Heel veel geld.

Tijdelijke noodopvang is per plek vaak aanzienlijk duurder dan reguliere opvang. Commerciële partijen verdienen goud geld aan crisisbeheer dat grotendeels voorspelbaar was. Hotels, beveiligingsbedrijven, noodlocatie-exploitanten en consultancyclubs draaien mee in een systeem waarin permanente improvisatie lucratiever is geworden dan stabiel beleid. De overheid betaalt vervolgens hoofdprijzen om problemen op te lossen die ze zelf jarenlang heeft helpen organiseren.

Intussen ontstaat er politiek een tweede verdienmodel: electorale winst.

Want beelden van overvolle aanmeldcentra, geïmproviseerde opvanglocaties en lokale onrust vormen ideale brandstof voor partijen die campagne voeren op “grip verliezen”, “grenzen dicht” en “Nederland is vol”. De crisis bevestigt voortdurend het eigen verhaal. En precies daardoor ontstaat een pervers mechanisme: het politieke belang van sommige partijen loopt steeds minder parallel met het daadwerkelijk oplossen van het probleem.

Vooral de VVD heeft daar een opmerkelijke geschiedenis in opgebouwd. Jarenlang regeren, jarenlang verantwoordelijk zijn voor het afbreken van stabiele opvangstructuren, jarenlang waarschuwingen negeren van uitvoeringsorganisaties, en vervolgens bij iedere nieuwe chaos doen alsof de situatie hen overkomt. Alsof de asielopvang een spontane natuurramp is die iedere keer onverwacht toeslaat.

Terwijl veel van die “crisis” juist voortkomt uit beleidskeuzes.

Dat geldt ook voor het voortdurende politieke verzet tegen spreiding. Iedere gemeente die géén opvang organiseert, vergroot de druk elders. Iedere uitgestelde locatie maakt noodopvang waarschijnlijker. Iedere symbolische verkiezingscampagne tegen “dwang” of “asieldruk” vergroot uiteindelijk precies de chaos waar later weer politieke winst uit gehaald kan worden.

En zo blijft het systeem zichzelf voeden.

Een functionerend opvangsysteem zou waarschijnlijk veel minder zichtbaar zijn. Minder paniek, minder beelden van overvolle centra, minder crisisretoriek. Juist daarom levert goed beleid politiek minder op dan permanente ontregeling. Een stabiel systeem produceert immers weinig mogelijke angstcampagnes. Dus blijven we hangen in een model waarin Nederland tegelijkertijd beweert dat asielopvang onhoudbaar is, terwijl het bewust kiest voor de duurste, meest chaotische en minst efficiënte manier om die opvang te organiseren.

De “asielcrisis” is daarmee allang meer dan alleen een opvangprobleem geworden. Het is een politiek ecosysteem. Een crisis die periodiek opnieuw geproduceerd moet worden, omdat teveel partijen belang hebben gekregen bij het bestaan ervan.

En ergens onder al die beleidsnota’s, peilingen en campagnes bevinden zich nog steeds echte mensen. Mensen die maanden of jaren in onzekerheid zitten, van noodlocatie naar noodlocatie worden geschoven, kinderen die opgroeien in permanente tijdelijke opvang, gezinnen die bewust onderdeel worden gemaakt van een politiek spektakelstuk.

Hun uitzichtloosheid is inmiddels onderdeel van het decor geworden. Niet ondanks het politieke systeem, maar steeds vaker ten dienste ervan. Want iedere overvolle opvanglocatie, iedere slaapplaats in een sporthal en iedere nieuwe crisisfoto functioneert ondertussen ook als verkiezingsmateriaal.

Wij kennen Michael Peter Balzary natuurlijk allemaal als manische bassist van de Red Hot Chili Peppers, maar afgelopen jaren werkte hij aan een jazz-album, Honora, vernoemd naar zijn overgrootmoeder.

Daarop speelt Flea niet alleen basgitaar, maar ook trompet en op dit nummer zelfs de flumpet, een kruising tussen een trompet en een vleugelhoorn. Dat instrument werd in 1989 ontworpen voor jazztrompettist Art Farmer.

Gisteren verscheen er een uitgebreid artikel in de Volkskrant over de bedreigingen die politici op X krijgen, en dat ze desondanks er veelal blijven. De grote veronderstelling, ook in dat artikel, is dat X nog steeds belangrijk is. Dit typeert de wurgende omhelzing die journalisten en politici op dit punt al een paar jaar hebben.
Wat extra bijzonder hier aan is, is dat het er vanuit gaat dat alleen als iets op X verschijnt, het “gezien” wordt of relevant is. En dat in een wereld waar online tientallen platforms en kanalen zijn om diezelfde informatie uit te wisselen, vaak veel directer en zichtbaarder dan in de immense strontstroom die X inmiddels geworden is.

Maar laat ik eerst even de belangrijkste misvattingen in stukjes hakken.
Laten we beginnen met de opvatting er op X sprake is van een publiek debat.

Belangrijk voor een debat is naar elkaar luisteren. Op X luistert er niemand. Iedereen die denkt dat er ook maar meer dan een promille van de mensen die tweets zien deze ook daadwerkelijke begrijpend lezen, moet snel van de roze wolk af. Sterker nog, het zou sowieso helpen dat politici (en journalisten) zich van de vastzittende opvatting bevrijden dat mensen het altijd belangrijk zouden moeten vinden wat politici (en journalisten) zeggen (los of ze het er wel of niet mee eens zijn).

Dan het woord “publiek”. Over illusies gesproken. Ten eerste bestaat een groot deel van het “publiek” uit bots en anonieme accounts, vaak niet eens aangestuurd vanuit Nederland. Ten tweede behoren de “echte” accounts toe aan slechts een klein (elitair) deel van Nederland. In de kroeg kom je meer diversiteit tegen. En ten derde: niet iedereen krijgt op gelijke wijze alles te zien, er zit een (zeer manipulatief) algoritme tussen. Dat is geen publiek debat, dat is kijken naar een reality show waar alleen de juicy bits getoond worden.
Dus verre van representatief voor een echt breed publiek debat.

En ze luisteren toch niet.

Even een valse vergelijking tussendoor. Als politicus zeggen dat je op X wilt zijn omdat je denkt dat daar het publieke debat is, voelt alsof je naar een van de grote Neurenberg bijeenkomsten bijvoorbeeld 1938 gaat met als rechtvaardiging “daar komen de meeste mensen op af”.

Dan ter afronding hierbij de rol van de media. De hardnekkige overtuiging van politici (zeker bij kleine partijen) dat als ze niet op X zitten hun boodschap niet opgepikt wordt door de media. Daar zijn twee dingen mis mee. Ten eerste negeren de media (en journalisten) sowieso 99% van je content, zeker als er geen ophef uit te halen is. En ten tweede is de media daar waar jij bent en niet omgekeerd, anders hebben ze niets om over te publiceren. Beste voorbeeld is dat met die oranje gek in de VS die een eigen propaganda platform (Truth Social) heeft opgezet en nog steeds te pas en onpas iedere scheet ad verbum overgenomen wordt.
Daarnaast is het natuurlijk een zwaktebod als je jezelf afhankelijk maakt van media of journalisten bij het bereiken van je publiek. Echt, het doen van huiskamerbijeenkomsten of langs de deur gaan is vele malen effectiever en eerlijker. En dan luisteren ze waarschijnlijk wel echt.

Dit is geen oproep om X te verlaten overigens. Iedereen moet zelf weten of ze bijdragen aan het verdienmodel van een extremistische miljardair zonder er zelf (of voor de partij) iets van waarde(n) uit te halen terwijl je het bestaansrecht van extreme en gewelddadige uitingen valideert.

Dit is een oproep om alle social media de juiste plaats te geven. Er zijn vele podia waar je meer tot je recht komt, waar je jouw doelgroep beter bereikt en waar de interactie wel waarde(n)vol is. En dat is ook nog eens beter voor je eigen geestelijk welzijn.
Zoveel laten afhangen van 1 kanaal (in private handen) is zoo vorige week.

—–

NB: mocht je me buiten X zoeken (ik ben daar gestopt), je kan me op Mastodon (privé en Datagraver) en Bluesky (privé en Datagraver) vinden.

Multi-instrumentalist en singer-songwriter Bob Seger wordt hier in ere gehouden met deze cover van een liedje uit 1972 over de eenzaamheid en verveling die gepaard gaat met het beroep van rondreizend muzikant.

Er kleeft minder glamour aan dat bestaan dan je zou denken. Een carrière van zestig jaar, van 1961 tot 2019. Achttien studioplaten, met een verkoopcijfer van 75 miljoen. En wie kent ‘m nog?

Wie generaties lang leert dat geweld een legitiem antwoord is op politieke problemen, importeert uiteindelijk dat wereldbeeld in de eigen samenleving. De grens tussen “veiligheid” en militarisering vervaagt. De grens tussen burger en vijand eveneens. En zodra een staat burgers conditioneert om permanent in termen van dreiging, zuivering en vergelding te denken, blijft dat denken zelden beperkt tot Gaza, Libanon of de Westelijke Jordaanoever.

De Verenigde Staten zagen dat na Vietnam. Politiecorpsen werden in toenemende mate gevuld met veteranen die waren getraind voor oorlogssituaties, terwijl de bredere cultuur van “warfare policing” zich steeds verder ontwikkelde. De militarisering van de politie kreeg een enorme impuls. Protesten werden behandeld als opstanden. Wijken als vijandig gebied. Zelfs taal veranderde: agenten werden “warriors”, burgers “targets” of “threat environments”. Onderzoekers en historici beschrijven al jaren hoe militaire logica langzaam het civiele domein binnendrong.

Dat proces begon overigens al eerder, maar oorlogen als Vietnam versterkten het aanzienlijk. Amerikaanse politieadviseurs die actief waren geweest in Vietnam namen tactieken, denkwijzen en trainingsmodellen mee terug naar binnenlandse politiekorpsen. Sommige betrokkenen bij repressieve operaties in Vietnam doken later weer op binnen Amerikaanse veiligheidsstructuren.

Israël kent die scheiding tussen civiel en militair nog veel minder. Dienstplicht, reservistenstructuren en een politiek klimaat waarin veiligheid vrijwel alles overstemt, zorgen ervoor dat oorlogservaringen direct terugvloeien de samenleving in. Een samenleving die voortdurend leert dat totale controle noodzakelijk is, raakt gewend aan surveillance, ontmenselijking en uitzonderingsmaatregelen. Eerst tegen Palestijnen. Daarna steeds vaker intern.

Dat proces wordt ook zichtbaar in de omgang met protest. Israëlische demonstranten worden de afgelopen jaren steeds agressiever benaderd door politie en ordediensten. Protesten tegen Netanyahu, tegen de hervorming van de rechterlijke macht en tegen de oorlog in Gaza gingen gepaard met hardere arrestaties, geweld door politie-eenheden en een politieke retoriek waarin demonstranten steeds sneller als staatsgevaarlijk worden neergezet. Wie langdurig leeft in een veiligheidsstaat, merkt vroeg of laat dat de instrumenten die voor “de vijand” werden ontwikkeld, ook inzetbaar blijken tegen de eigen bevolking.

Dat zie je al gebeuren. Kritiek binnen Israël zelf wordt sneller weggezet als verraad. Journalisten, mensenrechtenorganisaties en demonstranten krijgen steeds meer vijandstatus. De logica van oorlog heeft een vervelend kenmerk: zodra die eenmaal dominant wordt, zoekt ze voortdurend nieuwe interne vijanden. Een voorproefje zagen we de afgelopen dagen met de mishandeling van de activisten van de Flotilla-activisten, die toch voor veel Israëliërs meer ‘ons soort menen’ zijn dan de Palestijn.

Historisch gezien eindigt dat zelden stabiel. Frankrijk hield diepe maatschappelijke littekens over aan Algerije. De Sovjet-Unie radicaliseerde verder door Afghanistan. De Verenigde Staten sleepten Irak en Afghanistan mee terug de binnenlandse politiek in, inclusief permanente veiligheidsretoriek, militarisering van politie en normalisering van uitzonderingsdenken. Oorlog exporteer je eerst. Daarna importeer je hem weer terug.

Israël lijkt ondertussen te geloven dat extreem geweld veiligheid produceert. Terwijl geschiedenis meestal het tegenovergestelde laat zien. Massaal geweld creëert nieuwe trauma’s, nieuwe haat en nieuwe generaties die opgroeien met wraak als horizon. Dat geldt voor Palestijnen. Uiteindelijk geldt het ook voor Israëli’s zelf.

Een samenleving kan zichzelf jarenlang wijsmaken dat permanent geweld een tijdelijke noodmaatregel is. Totdat blijkt dat de noodmaatregel de cultuur is geworden.

The Fever Mask is een nummer van het nieuwe At The Gates album The Ghost of a Future Dead. De begeleidende clip is een hommage aan zanger Tomas Lindberg, die overleed voordat het album uitkwam. De zang is kort voor zijn dood in september 2025 opgenomen. Een indrukwekkende laatste inspanning werd hier geleverd.

Zweedse melodieuze death metal blijft een fantastisch subgenre, en At the Gates is er erg goed in.

En zo sterft satire tegenwoordig: niet met censuur, maar met een PowerPoint over rendement, aandeelhouderswaarde en “strategische keuzes”. De grap hoeft niet verboden te worden. Het is genoeg als de boekhouder hem “te duur” vindt.

Deze week werden honderden sterfgevallen gemeld in de Democratische Republiek Congo en Oeganda vanwege een uitbraak van een nieuw ebolavirus. Experts verwachten nog veel meer slachtoffers. De uitbraak concentreert zich in het oosten van de Democratische Republiek Congo, waar mensen, waaronder arbeidsmigranten die in goudmijnen werken, de grens oversteken. Het gebied wordt ook geteisterd door een conflict dat meer dan een miljoen mensen ontheemd heeft, gezondheidsklinieken heeft verwoest en de reactie van de volksgezondheid heeft vertraagd, aldus functionarissen.

Congo is geen cruiseschip, dus de verspreiding van het virus is niet eenvoudig te voorkomen. Medicijnen zijn nog niet beschikbaar voor de nieuwe variant. De VS hebben voor 21 dagen de grens gesloten voor inwoners van Congo, Oeganda en Zuid-Soedan. Maar dat geldt niet voor Amerikaanse ingezetenen die daar vandaan komen. En hoeveel mensen met een ander paspoort zullen er vanuit deze landen naar de VS komen? Struisvogelpolitiek. Overigens is de medische zorg in Afrika ernstig gehandicapt door het wegvallen van Amerikaanse hulp. De Verenigde Staten trokken zich in januari formeel terug uit de WHO. Daarmee verloor de organisatie haar grootste financieringsbron en werd ze gedwongen haar budget voor 2026-2027 met 500 miljoen dollar te verlagen. De regering-Trump sloot vorig jaar ook het Amerikaanse Agentschap voor Internationale Ontwikkeling (USAID), een organisatie die een belangrijke rol heeft gespeeld bij het indammen van eerdere uitbraken. Daarnaast hebben de Verenigde Staten de financiering voor de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) stopgezet. Een besluit met dodelijke gevolgen voor een nog onbekend aantal Afrikanen.

Ituri, een provincie in het noordoosten van Congo, waar de uitbraak zich concentreert, is een lastige plek om de verspreiding van een uitbraak te monitoren en te beheersen. Grote aantallen mensen zijn ontheemd geraakt door jarenlange conflicten. De goudmijnen in de regio trekken arbeidsmigranten van elders aan. We mogen hopen dat de WHO gelijk heeft dat de nieuwe ebola-uitbraak geen wereldwijde pandemie wordt. Dat de zeer besmettelijke ziekte internationale gevolgen krijgt lijkt onvermijdelijk. Meer migratie bijvoorbeeld. 

Oorlogen en klimaatverandering

Oorlogen zijn sinds mensenheugenis direct of indirect een oorzaak van het op gang komen van migratiestromen. Het geweld verdrijft mensen. Maar ook de economische gevolgen van oorlog en binnenlandse conflicten kunnen de aanleiding zijn voor mensen om hun heil elders te zoeken. Nu de oorlog in het Midden-Oosten zijn derde maand ingaat, ontvouwt zich een catastrofe in de armste en meest instabiele landen ter wereld, waarschuwt het Wereldvoedselprogramma. Als de vijandelijkheden na juni voortduren, zal het aantal mensen dat te maken heeft met acute honger wereldwijd oplopen tot meer dan 363 miljoen, een toename van 45 miljoen vergeleken met de periode vóór de oorlog.

De energiecrisis die de Amerikaans-Israëlische oorlog met Iran veroorzaakte raakt allereerst de zwakste regio’s. Tekort aan brandstof is het begin van een tekort en daarmee verbonden de onbetaalbaarheid andere levensbenodigdheden. De voedselcrisis in Afrika en Azië is deels terug te voeren op de beperkingen van de wereldhandel tijdens de Covid19-pandemie. De oorlog in Oekraïne verminderde de graanexport van de regio en zorgde ervoor dat de prijzen van basisvoedsel zoals tarwe de hoogte in schoten, van Egypte tot Indonesië. Daarbovenop kwamen de tekorten in kunstmest die de voedselproductie in veel landen heeft gereduceerd. De wereldwijde voedselvoorziening wordt bovendien bedreigd door de verwoestende gevolgen van klimaatverandering: hittegolven, droogte en overstromingen.

Het is allemaal bekend. Talloze internationale organisaties en hulporganisaties waarschuwen al jarenlang voor de gevolgen van de elkaar versterkende tekorten aan voedsel, brandstof en kunstmest, die voor een groot deel zijn terug te voeren op een instabiele wereld met oorlogen en handelsconflicten. 

Neem belastingverlaging voor bedrijven en vermogenden. Het verhaal is bekend: lagere lasten leiden tot meer investeringen, hogere lonen en uiteindelijk brede welvaart. De praktijk vertelt een ander verhaal. Sinds de jaren tachtig zijn in vrijwel alle westerse landen de hoogste tarieven structureel verlaagd. De investeringen bleven achter, de lonen vlakten af, de vermogensongelijkheid groeide. Trickle-down bleef wat het altijd was: een belofte.

Deregulering van financiële markten volgt dezelfde logica. Minder regels zouden innovatie en efficiëntie brengen. Wat volgde was een reeks crises, met 2008 als dieptepunt. Banken namen risico’s die uiteindelijk publiek werden afgewenteld. De reactie: tijdelijke aanscherping, gevolgd door versoepeling zodra de druk wegviel. De cyclus herhaalt zich, met dezelfde argumenten.

Hetzelfde geldt voor flexibilisering van de arbeidsmarkt, gepresenteerd als motor van dynamiek en werkgelegenheid. Wat ontstond is een groeiende groep werkenden zonder zekerheid, met lagere inkomens en zonder onderhandelingsmacht. De beloofde doorstroom naar vaste banen blijft uit. Het antwoord op deze uitkomst is opvallend genoeg: meer flexibilisering. Alsof de vorige ronde slechts half af was.

Privatisering past in hetzelfde stramien. Publieke diensten zouden efficiënter worden onder marktwerking. In de zorg, energie en het openbaar vervoer ontstond een complex stelsel van prikkels waarin winst regelmatig botst met publiek belang. Kosten dalen zelden structureel; toegankelijkheid en transparantie staan onder druk. Toch blijft de reflex bestaan om nieuwe domeinen aan de markt over te laten.

Het migratiedossier laat dezelfde dynamiek zien. Strengere regels worden telkens gepresenteerd als oplossing voor structurele problemen. In werkelijkheid verschuiven die problemen, of worden ze onzichtbaar gemaakt, terwijl de economische afhankelijkheid van migratie blijft bestaan. Het beleid produceert spanning, geen oplossing.

Het meest expliciete voorbeeld is misschien wel het uitkeringsbeleid. Onder de noemers “eigen verantwoordelijkheid” en “werk moet lonen” wordt het verlagen en conditioneren van uitkeringen al jaren gepresenteerd als prikkel tot arbeidsparticipatie. De VVD heeft hier een eigen handtekening onder gezet. De wetenschap is intussen redelijk duidelijk: financiële prikkels spelen een beperkte rol wanneer beschikbaarheid van werk, gezondheid of scholing de echte beperkingen zijn. Toch is het antwoord steevast: strenger. Alsof eerdere rondes onvoldoende streng waren.

Wat al deze dossiers verbindt, is de weigering om uitkomsten serieus te nemen. Tegenbewijs wordt weggeredeneerd als uitvoeringsfout, als tijdelijke afwijking, als gebrek aan politieke wil, of weggezet als ‘linkse wetenschap’. De onderliggende aannames blijven buiten schot.

De vraag is dan ook niet waarom dit beleid faalt, maar waarom het wordt voortgezet. Ideologie biedt houvast, zeker voor partijen die hun identiteit ontlenen aan vaste economische overtuigingen. Toegeven dat een kernprincipe niet werkt is geen beleidswijziging meer. Het raakt de legitimiteit van het hele project. Zo ontstaat een situatie waarin beleid niet langer wordt getoetst aan resultaten, maar aan consistentie met het eigen verhaal. En daar krijgt die oude definitie van waanzin haar politieke betekenis.

De toekomst ziet er zo schitterend uit dat we een zonnebril moeten dragen.

Pat MacDonald, die met Barbara Kooyman de kern van Timbuk 3 vormde, zei ooit dat ‘The Future’s So Bright, I Gotta Wear Shades’ niet als een positieve kijk op de toekomst moest worden gezien, maar eigenlijk verwijst naar een dreigende nucleaire holocaust, te danken aan het werk van kernwetenschappers.

Dat zou de concrete uitkomst zijn van voorspellingen uit divese bronnen, over het ‘eind der tijden’. En daar past natuurlijk alleen maar een vrolijk deuntje bij. Toch…?

Gezien de huidige spanningen in de wereld en de daaruit voortvloeiende energieproblemen, zou een nucleaire toekomst wellicht een ernstig te nemen kwestie kunnen worden. Niet op de eerste plaats de zucht naar kernenergie, maar ook: staat er een idioot op die kernwapens wil inzetten om een eind aan de voortetterende strijd te maken?

Een perspectief dat hopelijk beperkt blijft tot een stukje 80-er jaren sentiment, als nawee van Koude Oorlog-retoriek.

Dat laatste is juridisch relevant. Een staat mag namelijk niet willekeurig schepen op volle zee enteren. Israël beroept zich al jaren op de blokkade van Gaza. In het internationaal oorlogsrecht bestaat inderdaad een beperkte mogelijkheid om een maritieme blokkade af te dwingen buiten territoriale wateren. Alleen zit daar een cruciale voorwaarde aan: die blokkade moet zelf rechtmatig zijn.

Tot een paar jaar geleden hield dat juridische en diplomatieke verhaal ook nog soort van stand. Alleen vooral omdat Israël voor het Westen nu eenmaal een bondgenoot is. Bondgenoten krijgen traditioneel meer ruimte binnen het internationale recht, zeker wanneer hun tegenstanders gemakkelijk als terroristen of schurkenstaten kunnen worden weggezet. Zolang de humanitaire gevolgen nog enigszins abstract bleven en westerse regeringen bereid waren weg te kijken, konden veel van Israëls acties nog worden verpakt als harde maar legitieme veiligheidspolitiek.

Die rek is er inmiddels al lang uit. Een blokkade die collectieve bestraffing veroorzaakt, hongersnood faciliteert en humanitaire hulp structureel belemmert, verliest haar legitimiteit. Het Internationaal Gerechtshof, VN-organisaties, mensenrechtenorganisaties en inmiddels ook een groeiend aantal westerse regeringen spreken inmiddels openlijk over ernstige schendingen van het humanitair recht door Israël.

En als de blokkade zelf illegaal is, verdwijnt ook de grondslag om schepen in internationale wateren te onderscheppen. Dan resteert een staat die ver buiten de eigen territoriale wateren gewapenderhand burgerboten aanvalt, communicatie uitschakelt, opvarenden gevangenneemt en hen afvoert naar een Israëlische haven.

Dat valt juridisch nog net geen honderd procent onder de klassieke definitie van piraterij, omdat internationaal recht piraterij meestal definieert als geweld op zee door private actoren en voor private doeleinden. Staten vallen daar dus technisch vaak buiten. Alleen wordt dat onderscheid op een gegeven moment vooral semantisch. Want voor de bemanning van een burgerboot maakt het weinig verschil of ze op volle zee worden geënterd door ‘echte’ piraten of door militairen met een staatsvlag. Het resultaat blijft hetzelfde: gewapende mannen nemen een schip over in internationale wateren, voeren mensen af en verhinderen vrije doorgang op zee.

En ook nu zijn dus ook Nederlanders door een vreemde mogendheid van een schip gehaald en afgevoerd, terwijl de Nederlandse overheid oorverdovend stil is. Het blijft vooral ongemakkelijk geschuifel: “de situatie is nog in ontwikkeling en niet alle feiten zijn bekend”, aldus minister van Buitenlandse zaken Berendsen. Ammehoela. Dit is niet de eerste keer en zal ook niet de laatste keer zijn. Alsof het hier gaat om een vergeten vervoersbewijs in de trein. Stel je voor dat Rusland, Iran of Venezuela Nederlandse burgers in internationale wateren van een schip had gehaald en naar een buitenlandse haven had afgevoerd. Den Haag zou bol staan van spoeddebatten, ferme verklaringen en grote woorden over de internationale rechtsorde.

Ondertussen vaart een genocide plegende kernmacht de Middellandse Zee op om hulpboten te enteren die voedsel en medicijnen richting een uitgehongerde bevolking brengen. Op een gegeven moment houdt juridische acrobatiek op. Dan blijft alleen de daad zelf over. En die daad begint steeds meer op georganiseerde staats-piraterij te lijken.

De Rekenkamer blikt terug, maar ook vooruit. Met waarschuwingen voor de risico’s die Nederland loopt bij ongewijzigd beleid. Om de risico’s die het halen van resultaten in de weg kunnen staan beter in beeld te krijgen publiceert de Algemene Rekenkamer vandaag – op verzoek van de Tweede Kamer – een Hoogrisicolijst (bijlage hier te downloaden). De lijst geeft een overzicht van de grootste risico’s voor het behalen van maatschappelijke doelen en voor de overheidsfinanciën.

De belangrijkste punten:

• Zwakke overheidsfinanciën en dalend vertrouwen in openbaar bestuur. Fiscale regelingen niet doeltreffend/doelmatig
• Afzakken als concurrerende economie. Te weinig investeren in R&D
• Afzakken als kennisland. Neergaande trend basisvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen en digitale
  geletterdheid)
• Veel klimaat- en milieudoelen uit zicht. Onvoldoende beleid, geld en uitvoeringsmogelijkheden
• Aanhoudend tekort aan (betaalbare) woningen. Knelpunten woningbouw niet in samenhang aangepakt
• Stijgende zorgvraag en zorgkosten. Zorghoofdlijnenakkoord mogelijk onvoldoende effectief
• Nederland onveiliger en onrechtvaardiger. Fraude en witwassen krijgen te weinig aandacht
• Weerbaarheid tegen crises kwetsbaarder. Groei defensie-uitgaven naar NAVO-norm 3,5% bbp
• Meer inwoners, ook kinderen, in armoede. Complexiteit en onuitvoerbaarheid WIA
• Stijgende ongelijkheid. Middelen ontoereikend voor tegengaan discriminatie (ambitieuze doelen, weinig
  middelen)

Kan er met dit lijstje geen nieuw regeerakkoord gemaakt worden?

In 1996 was de hoofdredacteur gepromoveerd taalwetenschapper maar niet werkzaam in de wetenschap. Het waren de dagen van de opkomst van het web, of eigenlijk waren het de dagen dat de eerste mensen tegen de hoofdredacteur begonnen te vertellen dat dat hele internet nu toch wel over zijn hoogtepunt heen was.

Je moest in die tijd nog alle codes voor webpagina’s zelf schrijven. Als je een woord schuingedrukt wilde opschrijven moest je schrijven:

<p>Als je een woord <em>schuingedrukt</em> wilde opschrijven...</p>

Van zijn kennis van die codes had de hoofdredacteur toen veel profijt. Hij gaf er cursussen over, schreef artikelen voor computerhobbyistenbladen en boeken voor uitgeverij Bruna, hij maakte websites en was de webredacteur van het tijdschrift Emnet. Dat betekende dat de redacteur hem agendapunten opstuurde en dat de webredacteur-die-later-hoofdredacteur-zou-worden die agendapunten van de juiste codes voorzag zodat ze op een ‘webstek’ konden verschijnen. Want sites werden toen door sommige puristen webstekken genoemd, een woord dat nu alleen nog nostalgie opwekt.

Niet veranderd

De webredacteur-die-later-hoofdredacteur-zou-worden schreef trouwens ook recensies van boeken over internet voor de papieren versie van Emnet. Want Emnet was gewijd aan het internet, maar zelf overwegend van papier.

Inmiddels is het geheel en al van de aardbodem verdwenen, maar nu de dagelijkse beslommeringen zijn weggevallen, doet de hoofdredacteur nog steeds precies hetzelfde werk: stukjes voorzien van html-codes om ze op Neerlandistiek op zolder te plaatsen. In normale tijden doet hij dat wat minder; er zijn programma’s waar je een woord cursief kunt maken zoals je dat bij Word doet, en die dat cursief dan omzetten in cursief, maar die programma’s zijn kennelijk gehackt. Een heel enkele keer kijkt de hoofdredacteur ook nog wel naar de codes van een pagina, maar meestal niet meer.

Alleen in tijden van calamiteiten komt zulke kennis toch ineens weer van pas, want de kern van hoe een webpagina wordt opgemaakt is in de afgelopen 30 jaar niet veranderd. Het heeft iets ambachtelijks, en dat is ook wel eens leuk, al kan de hoofdredacteur ook niet wachten tot de dagelijkse beslommeringen weer beginnen.

Zoals gisteren bleek: we hebben hier nog nooit een nummertje Nightwish gedaan. Nou ja! Bij deze dan, met Tarja die we gisteren ook al hoorde. En omdat het gezellige fijne tijden van vrolijkheid en jolijt zijn, doen we The End of All Hope. Maar ze hebben zat leuke nummers, check vooral andere dingen uit. Het meer recentere werk is van Neerlands trots Floor Jansen.

Waarom? De huidige code ziet oorlog volgens Rothman als een noodzakelijk kwaad, dat soldaten morele beperkingen oplegt en bang maakt. In het boek ‘Herstel van de spirit’ leggen twee gezaghebbende rabbijnen uit dat een nieuwe ethische code zich moet baseren op de Tenach. ‘Oorlog is een gebod, het is een goddelijke missie, het is onze weg naar Tikkun olam, het repareren van de wereld.’

De nieuwe ethische code, die de oude uit 1994 moet vervangen, zal volgens de rabbijnen iedere soldaat ervan doordringen dat hij de weg van koning David en van de Makkabeeën voortzet en dat hij strijdt in de naam van God en in naam van het Volk van Israël.

In de nog geldende ethische code voor de IDF staat niet dat een oorlog moet worden gewonnen. De initiatiefnemers voor een nieuwe code zijn van mening dat het van het allergrootste belang is het begrip ‘overwinning’ juist als hoogste ideaal in de nieuw te formuleren code op te nemen. Israëls militaire zege is volgens hen een absolute voorwaarde om het instorten van het land te voorkomen.

Bouman ziet hierin een ‘vingerwijzing’ naar een verdere afbraak van de seculiere staat:

Deze bijdrage is slechts een summiere afspiegeling van de ontwikkelingen in de Israelische samenleving van een seculiere staat in 1948, zonder grondwet, naar een staat gefundeerd op de wetten van de Tenach. Het is een langzaam proces dat wordt gestuurd vanuit de nederzettingen in Judea en Samaria, de westelijke oever van de Jordaan en het heeft al diepe wortels in de samenleving.

Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) beschermt ons al meer dan 70 jaar tegen bijvoorbeeld foltering en discriminatie en beschermt onder andere het recht op vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy. Toch dreigen deze mensenrechten op een Europese top op 15 mei 2026 ten onrechte deels overboord gegooid te worden. Hieraan liggen twee motieven ten grondslag.

Allereerst zou het EVRM, zoals Tweede Kamerlid Boomsma (JA21) eind maart bij Nieuwsuur zei, ‘steeds verderstrekkend geïnterpreteerd’ worden ‘op een manier die nooit door politici zo bedoeld is’ dan toen zij het verdrag opstelden in 1950. Boomsma wees ter illustratie op de klimaatrechtspraak van het Europese Mensenrechtenhof die Zwitserland zou verplichten om miljarden aan klimaat uit te geven. In een motie uit juni 2025 wees onder anderen Boomsma ook met de vinger naar de migratierechtspraak van hetzelfde Hof dat “de ruimte voor het asielbeleid in verregaande mate” zou beperken.

Het EVRM interpreteren zoals in 1950 de bedoeling was, is duidelijk onwenselijk. De opstellers van het verdrag hadden ideeën die de meesten van ons als gedateerd of zelfs racistisch zouden zien. Zo verklaarde Nederland het verdrag niet van toepassing op Nieuw-Guinea omdat de bevolking onvoldoende ontwikkeld zou zijn en hadden de opstellers van het verdrag niet direct vrouwen voor ogen wanneer zij dachten aan mensenrechten. Bovendien voorzagen de opstellers niet in welke context het EVRM nu moet worden toegepast. Zo is het recht op privéleven van toepassing op ‘correspondentie’: brieven in de context van de jaren 50. Als het Mensenrechtenhof dit recht niet van toepassing had verklaard op mails en appjes, zou dit recht nu irrelevant zijn.

Het tweede motief dat wordt aangevoerd om mensenrechten terzijde te plaatsen, is dat mensenrechten de democratie zouden ondermijnen aangezien de rechter met bijvoorbeeld het EVRM in de hand op de stoel van de politiek gaat zitten. Deze tegenstelling tussen democratie en mensenrechten is vals, zoals Van Eijken onlangs ook in de Volkskrant betoogde. Democratie en mensenrechten gaan juist hand in hand. Zonder mensenrechten geldt enkel het recht van de meerderheid en zijn belangrijke voorwaarden voor een democratie niet gewaarborgd, zoals de vrijheid van meningsuiting en het stemrecht.

De stellingname van Boomsma staat niet op zichzelf. Onder leiding van Italië en Denemarken is de aanval op het Hof geopend. Deze aanval ving aan met een open brief van negen landen uit mei 2025. Dankzij verzet van NSC tekende Nederland die brief niet. Na de dubbele val van het kabinet voegde het vorige kabinet zich wel bij een groep van inmiddels 27 landen die het Hof ertoe aanzetten om de rechten van migranten te beperken door het folterverbod (artikel 3 EVRM) en het recht op gezinsleven (artikel 8 EVRM) te ‘herinterpreteren’. Op 15 mei 2026 hoopt men met alle 46 lidstaten van de Raad van Europa – de internationale organisatie waartoe het Hof behoort – een politieke verklaring met die strekking aan te nemen.

Wij hopen dat het kabinet-Jetten in de onderhandelingen over die verklaring een genuanceerde(re) positie inneemt zonder mee te gaan in de valse tegenstelling tussen democratie en mensenrechten of terug te willen naar de jaren 50. Het kabinet moet zich inzetten voor respect voor de onafhankelijkheid van het Hof. Terwijl politici rechters verwijten dat ze op hun stoel gaan zitten, dreigen ze nu zelf op de stoel van de rechter te gaan zitten.

Ook moet het kabinet zich baseren op een correcte weergave van de rechtspraak van het Hof. Juist omdat er reële zorgen zijn bij burgers over asiel en migratie, moeten politici deze niet onnodig versterken met een verkeerde voorstelling van zaken. Uit voorbereidend werk van het Steering Committee for Human Rights van de Raad van Europa (CDDH) en recent onderzoek blijkt dat het Hof in zijn migratierechtspraak juist terughoudend is. Ngo’s en academici bekritiseren het Hof zelfs omdat het migranten onvoldoende zou beschermen. Bovendien bepaalt het Hof niet ons asielbeleid. De EU-landen hebben in de afgelopen 25 jaar op vrijwillige basis de door het Hof bepaalde ondergrens verder uitgebreid en in democratisch tot stand gekomen EU-wetgeving opgenomen. Het recht op asiel en bescherming bij uitzetting zijn zelfs neergelegd in het Handvest van de Grondrechten van de EU dat dezelfde juridische status heeft als de EU-Verdragen zelf.

Ten slotte moeten Europa en Nederland vooral niet het kind met het badwater weggooien, zeker omdat het EVRM ons in 75 jaar veel heeft gebracht. Het Verdrag garandeert bijvoorbeeld de aanwezigheid van een advocaat bij politieverhoor, beschermt ons tegen geluidsoverlast, verbiedt privacyschendende fraudesystemen en maakt het mogelijk Rusland verantwoordelijk te houden voor het neerhalen van MH-17. Minder bescherming voor een bepaalde groep gaat in tegen de essentie van mensenrechten, die voor alle mensen gelden. Als nu over de rug van migranten de deur wordt opengezet naar minder mensenrechtenbescherming, is de vraag welke groep volgt. Vrouwen? Lhbti+-personen? Religieuze minderheden? Het gevaar dat daarin schuilt verwoordde Martin Niemöller treffend:

Toen de nazi’s de communisten arresteerden, heb ik gezwegen;
ik was immers geen communist.
Toen ze de sociaaldemocraten gevangenzetten, heb ik gezwegen;
ik was immers geen sociaaldemocraat.
Toen ze de vakbondsleden kwamen halen, heb ik niet geprotesteerd;
ik was immers geen vakbondslid.
Toen ze de Joden opsloten, heb ik niet geprotesteerd;
ik was immers geen Jood.
Toen ze mij kwamen halen
was er niemand meer, die nog protesteren kon.

Het coalitieakkoord stelt onomwonden: “We blijven pal staan voor onze Westerse vrije waarden en komen op voor mensenrechten.” Wij hopen dat het kabinet de daad bij het woord voegt en het EVRM en het Hof uit de vuurlinie haalt.

Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut.
Lize R. Glas, universitair hoofddocent internationaal en Europees recht
Jasper Krommendijk, hoogleraar rechten van de mens
Annick Pijnenburg, universitair docent internationaal en Europees recht
Allen verbonden aan de Radboud Universiteit

Crossovers zijn vaak leuk. Zo ook Tarja Turunen, de originele zanger van Nightwish*, die een nummertje heeft opgenomen met Dani van Cradle of Filth.

*ik wou hier een linkje plaatsen naar nummers van Nightwish in de Closing Time, maar die hebben we blijkbaar nog niet.

En daar zit een interessante spanning. Want vrijwel alles wat het rapport beschrijft als bestuurlijk probleem, was ooit juist onderdeel van het ontwerp. De Nederlandse publieke omroep is historisch gebouwd als een gecontroleerde chaos van botsende belangen, stromingen, ideologieën en maatschappelijke zuilen. Katholieken, protestanten, socialisten, liberalen, jongerenomroepen, religieuze clubs, regionale geluiden en experimentele makers moesten allemaal een plek krijgen binnen hetzelfde publieke bestel. Juist omdat men wist dat media nooit neutraal zijn.

Dat systeem levert vanzelf frictie op. Omroepen concurreren met elkaar. Bestuurders trekken aan hun eigen belangen. Journalisten botsen over normen, toon en inhoud. Sommige clubs gedragen zich irritant, opportunistisch of activistisch. Dat hoort bijna onvermijdelijk bij een bestel dat pluriformiteit serieus neemt.

Het probleem is alleen dat pluriformiteit slecht past binnen modern rendementsdenken. De afgelopen jaren werd de NPO steeds sterker afgerekend op efficiency, bereik, bestuurbaarheid en meetbare “publieke waarde”. En precies daardoor leest het rapport ook minder als een neutrale analyse, en meer als de bestuurlijke opmaat voor een volgende centralisatieslag en bezuinigingsronde. Eerst wordt vastgesteld dat het bestel versnipperd, inefficiënt en vol conflicten is. Daarna volgt vanzelf de conclusie dat er meer centrale regie nodig is.

De passages over Ongehoord Nederland maken dat ingewikkelder. ON wordt in het rapport niet simpelweg opgevoerd als schoolvoorbeeld van wat er misgaat bij pluriformiteit. De commissie erkent juist dat ON een bijdrage levert aan de pluriformiteit, omdat de omroep een groep kijkers aan de publieke omroep probeert te verbinden die zich daar eerder niet in herkende. Dat is precies het soort ongemakkelijke vertegenwoordiging waarvoor het bestel ooit ruimte moest bieden.

De kritiek op ON zit elders: bij journalistieke kwaliteit, betrouwbaarheid, onafhankelijkheid en de omgang met instituties als de Ombudsman en het Commissariaat voor de Media. Daarmee wordt ON geen bewijs tegen pluriformiteit, maar een casus waarin de spanning tussen pluriformiteit en kwaliteitsbewaking zichtbaar wordt. Een publieke omroep moet ruimte bieden aan afwijkende geluiden, ook als die schuren. Tegelijk kan “afwijkend geluid” geen vrijbrief zijn voor feitelijke rommel, belangenverstrengeling of het systematisch ondermijnen van de eigen controlemechanismen.

Het probleem is dus niet dat er botsende belangen bestaan. Het probleem is dat de commissie die botsingen vooral bestuurlijk wil temmen: met heldere mandaten, meer doorzettingsmacht en centrale regie. Dat kan nodig zijn waar journalistieke normen worden geschonden, maar het schuurt met de historische logica van een bestel dat juist gebouwd is op georganiseerde tegenspraak. Wie die spanning oplost door vooral te centraliseren, loopt het risico de ziekte én het medicijn onder hetzelfde managementjargon te begraven. Pluriformiteit kan je niet simuleren.

Dat betekent ook niet dat alle kritiek uit het rapport onzin is. Sociale onveiligheid, wanbestuur en journalistieke problemen bestaan daadwerkelijk. De vraag is wat de oplossing moet zijn. In Den Haag eindigt dat gesprek opvallend vaak bij dezelfde reflex: centraliseren, stroomlijnen, reorganiseren. En vrijwel altijd volgt daarna een nieuwe bezuinigingsronde.

Ondertussen verdwijnt langzaam precies datgene waarvoor de publieke omroep ooit werd opgetuigd: een rommelig, soms vermoeiend medialandschap waarin maatschappelijke tegenstellingen zichtbaar blijven in plaats van gladgestreken worden.

Endless Energy van Am I Blood is vrij typische jaren ’90 thrash. Ze zijn nooit doorgebroken, maar dit is toch wel een aardig nummer.

JP Pellemans schreef een boek over die taal van de supermarkt, Het ABC van JP2 (de 2 staat er omdat Pellemans eerder al een succesvol boek schreef over andere kanten van de taal). Het blijkt een briljant gekozen onderwerp, niet alleen doordat het Pellemans de gelegenheid geeft om het verhaal achter allerlei merknamen te vertellen, maar ook omdat hij kan vertellen hoe de supermarkt in elkaar zit, en over zijn eigen leven, én omdat hij ook nog een paar fotostrips kan laten zien van en met de bekende fotostripmaker Ype Driessen.

Het boek geeft daardoor de overladen indruk van een supermarkt, en maakt even hebberig: dit feitje wil ik óók nog hebben, en dat óók nog!

Goed gedaan

De plattegrond van de supermarkt is ook die van het boek: eerst de groente (die de klant een tevreden gevoel over zichzelf geeft zodat hij daarna meer ongezonde dingen koopt) en helemaal achterin de winkel de zuivel (want die is de belangrijkste reden waarom mensen naar de supermarkt gaan, dus zo dwing je ze de hele winkel door te lopen).

En onderweg staan er dus allerlei producten met allerlei namen en allerlei verhalen. Paturain heette in Frankrijk Tartare, maar de associaties met rauw vlees en/of krijgshaftig volk maakten die naam in Nederland niet geschikt. Dus werd een naam gevormd op basis van het Franse woord voor ‘weiland’. Pellemans vertelt daar dan ook nog bij dat de oorspronkelijke tv-reclame, die zich in een weiland moest afspelen en waarin de acteur Rijk de Gooijer met een boer zou optreden, dreigde te mislukken vanwege slecht weer. Toen de heren ergens schuilden zei De Gooijer tegen de boer ‘Ga even zitten jochie’, en een belangrijk herkenbaar kenmerk van de reclame was geboren, net als het nog steeds in onze taal rondzingende zinnetje ‘Goed gedaan jochie’.

Geestelijk mandje

Het verhaal achter Roosvicee is wat grimmiger. Omdat er tot ver in de jaren vijftig in Nederland gebrek was aan verse groente en fruit, en scheurbuik dreigde, maakte een bedrijf een drank van de wel in ruime mate voorhanden rozenbottels — de naam is een samentrekking van rozenbottel en vitamine c. ‘Goh, ik kan niet wachten tot de Derde Wereldoorlog nou ’ns goed losbarst’, zegt Ype Driessen in het begeleidende fotostripje. ‘Wie weet wat voor lekkers dát oplevert’. Het is bovendien aanleiding om een aantal verhalen te vertellen over andere producten die in de Tweede Wereldoorlog zijn ontstaan (M&M’s waren traktaties voor Amerikaanse soldaten, Fanta werd in nazi-Duitsland ontwikkeld nadat Amerika stopte met het leveren van colasiroop).

Het ABC van JP2 is daarmee een omgekeerde supermarkt. Waar je in een supermarkt onderweg van de gezonde groente naar de nuttige yoghurt wordt verleid om allerlei chocoladerepen en frisdranken te kopen, word je in het boek juist aangetrokken door al het lekkers om uiteindelijk toch ook wat zinnige dingen in je geestelijke mandje te doen. Over alles op deze wereld valt een mooi taalverhaal te vertellen, zeker ook over de supermarkt.

J.P. Pellemans, Het ABC van JP2. Op avontuur door de supermarkt. Thomas Rap, 2026. Bestelinformatie bij de uitgever.