Livestreams werden frame voor frame uitgeplozen op TikTok, Reddit, YouTube en X. Compressiefouten, reflecties en overlayproblemen veranderden binnen minuten in “bewijs” dat NASA alles in een studio had opgenomen. Een zwevend knuffelbeest in de Orion-capsule dat kort visuele artefacten vertoonde, groeide online uit tot vermeend greenscreenbewijs. Factcheckers moesten uitleggen dat het probleem ontstond in een tv-uitzending en niet in NASA’s originele beelden.  Ondertussen gingen AI-gegenereerde nepbeelden van Artemis II viraal, waarna dezelfde accounts die NASA beschuldigden die vervalsingen weer gebruikten als bewijs dat NASA met CGI werkt.

Dat maakt Flat Earth interessanter dan alleen een bizarre nichegemeenschap. De beweging functioneert steeds meer als een uitvergrote versie van bredere (internet)mechanismen: wantrouwen richting instituties, algoritmes die emotie belonen en online ecosystemen die complete alternatieve werkelijkheden bouwen rond identiteit en verontwaardiging.

Hetzelfde patroon zie je terug bij klimaatontkenning en radicale anti-immigratieprotesten. Niet een gebrek aan informatie vormt het probleem, maar een overdaad aan selectief gebruikte informatie. Voor vrijwel ieder onderwerp bestaat inmiddels een parallel circuit van influencers en complotters die uitleggen waarom officiële cijfers, wetenschappelijke conclusies of journalistieke verslaggeving verdacht zouden zijn.

Daarom klinkt ook die standaard politieke reflex steeds holler: “we moeten het beter uitleggen”. Alsof het probleem vooral communicatief van aard zou zijn. Alsof Flat Earthers na een extra PowerPointpresentatie ineens denken: ach ja, natuurlijk, de aarde is toch rond. Het idee dat grote groepen mensen vooral verkeerd stemmen of complotten aanhangen omdat experts hun verhaal onvoldoende helder hebben gebracht, onderschat fundamenteel hoe deze ecosystemen functioneren.

De discussie gaat namelijk allang niet meer over uitleg. Binnen zulke werelden worden instituties zelf gewantrouwd. Wetenschappers, media, universiteiten, rechters, statistiekbureaus of ruimtevaartorganisaties gelden daar al bij voorbaat als verdacht. Extra uitleg wordt daardoor geen oplossing, maar juist extra bewijs dat “het systeem” zichzelf probeert te verdedigen, en dat er dus een kern van waarheid in het complot zit.

Artemis II laat daardoor iets ongemakkelijks zien. Zelfs een van de meest controleerbare technologische prestaties van deze eeuw verandert online binnen uren in een strijd tussen werkelijkheid en geconstrueerde alternatieven daarop. Klimaatverandering en migratie zijn natuurlijk complexere onderwerpen, maar de mechanismen zijn exact hetzelfde.

Los van het feit dat gebrek aan bestuurlijke doortastendheid tot deze chaos leidt, lopen de kosten ook stevig uit de hand. Voor eigenaren van hotels en cruiseschepen is het een aardig verdienmodel geworden. Het Rijk is gedwongen fikse boetes uit te betalen aan Ter Apel en eerder gesloten opvanglocaties zijn op enkele plaatsen weer opgetuigd tot noodopvang.

Is de opvang in Ter Apel een electoraal businessmodel geworden? Of Koehandel uitgelokt door de Spreidingswet? In de memorie van toelichting staat dat gemeenten die snel duurzame opvang creëren een ‘specifieke uitkering’ kunnen krijgen, die ze naar eigen kunnen besteden (lees meer hier)

Welke minister-president had het ook alweer over het ‘cynische businessmodel van die bootjessmokkelaars’? Het willens en wetens in stand houden van de situatie in Ter Apel is minstens zo cynisch.

Een van onze lezers (met dank aan Emile M) heeft een petitie opgezet die oproept de achtergrond van die kosten middels een parlementaire enquête in beeld te krijgen. Want wat mogen de redenen zijn (geweest) om hier structureel beleid van te maken? Meer dan genoeg aanleiding om de petitie te ondertekenen en te verspreiden onder uw familie, vrienden en collega’s. Hoort zegt het voort.

Dus teken de petitie!:

Wij: met verschillende politieke opvattingen
constateren dat: wensdenken al jaren leidt tot droombegrotingen
en verzoeken: de instelling van een parlementaire enquêtecommissie die de achtergrond van de kosten van de asielopvang onderzoekt.

Mooie, melodieuze progmetal van Karmanjakah uit Zweden. Jullie luisteren naar het titelnummer van hun meest recente CD Diamond Morning. Er zit wat minder herrie in dit nummer dan wat ik normaal prefereer, maar hey, wel relaxed dit.

En dat was de enige kanttekening die ik heb bij het mooie boek van historicus Roel Meijer, Een moderne geschiedenis van de Arabische wereld. Het is wat lastig te zien wat in een zó gevarieerd gebied het verbindende element is dat de gezamenlijke behandeling rechtvaardigt. Meijer erkent het probleem: hij begint zijn boek met het verdelen van de Arabische wereld in drie deelgebieden, namelijk de Maghreb, het Arabische Schiereiland en het Midden-Oosten. Maar wat er méér is dan de standaardtaal en een Ottomaans verleden dat deze gebieden verbindt, heb ik, om eerlijk te zijn, niet ontdekt.

Dat gezegd zijnde: wauw, wát een goed boek! In 335 bladzijden en vijftig pagina’s nawerk praat Meijer je bij over de geschiedenis van (als ik het goed heb geteld) achttien landen waarvan afgelopen week alleen Tunesië en Irak de Nederlandse kranten niet haalden.noot De Arabische landen zijn voortdurend in het nieuws, en doorgaans om niet al te prettige redenen; als u de achtergronden bij de actualiteit wil begrijpen, is Een moderne geschiedenis van de Arabische wereld verplichte literatuur.

Elite en middenklasse

Meijers verhaal spitst zich toe op de relatie tussen burger en overheid: het steeds wijzigende sociaal contract. Hij onderscheidt negen fases. De eerste daarvan was het traditionele islamitische sociale contract, zoals dat heeft bestaan in het Ottomaanse Rijk, waarin God een verbond had met de moslims, waarin regels bestonden voor de relaties tussen moslims onderling, en ook afspraken waren voor de relaties met niet-moslims. De negentiende-eeuwse hervormingen veranderden dat, en niet iedereen was daarmee gelukkig, al ontstond wel een klasse van schatrijke grootgrondbezitters die ervan profiteerde.

Na de Eerste Wereldoorlog trokken westerse mogendheden de grenzen tussen de diverse Arabischsprekende landen. Het opleggen van een statische orde, zo anders dan het flexibele Ottomaanse systeem, was vanzelfsprekend een uiting van Europese macht en een onderdrukking van het Arabisch-eigene, maar Meijer wijst er terecht op dat de koloniale periode niet zomaar valt te typeren als een Europese overheersing. Ze valt beter te begrijpen als een pact tussen de westerse koloniale mogendheden en de Arabische elites. Dit hoofdstuk was in feite centrum-periferie-theorie voor arabisten.

Wat je ook over de koloniale tijd mag denken, er kwam modern onderwijs en de arbeiders konden zich organiseren. Er ontstond een middenklasse, die na de Tweede Wereldoorlog en de Dekolonisatie een nieuw sociaal contract voorstond en fundamentele hervormingen eiste: gelijke rechten, democratische vertegenwoordiging, antisektarisme en een eerlijker verdeling van de welvaart. Hoewel dit sociale contract nergens werkelijk succes heeft gehad, zijn de idealen sindsdien aanwezig gebleven.

Dictatuur

De middenklasse was echter niet sterk genoeg en de stichting van de staat Israël verkleinde de speelruimte voor de politici in de nieuwe, seculiere republieken. Doorgaans was er een staatsgreep die een dictator aan de macht bracht, waarop een uitruil volgde: in ruil voor meer welvaart, gezondheidszorg, onderwijs en werkgelegenheid zag de bevolking af van politieke rechten. Het is dezelfde uitruil van civiele rechten tegen welvaart die eerder in de twintigste eeuw had plaatsgevonden in de Sovjet-Unie en Duitsland. Democratie was dan een façade.

Extra werkgelegenheid betekende in de Arabische wereld overigens vaak uitbreiding van de bureaucratie. “In feite zijn de enige burgers in de nieuwe staten de ambtenaren,” zoals Meijer het samenvat. Een baantje bij de overheid, met alle privileges en bescherming van dien, was de droom van elke Arabier. Ik herinner me een Egyptische beambte die lang op een feest bleef en op de vraag of hij niet eens naar bed moest, serieus antwoordde dat hij wel zou slapen op kantoor.

De dictaturen verloren de controle toen in de jaren zeventig de globalisering inzette. De bureaucratieën bleken inert; maatschappelijke organisaties vulden de gaten die de overheid liet vallen; de informele economie groeide; de veiligheidsdiensten werden repressief. De overheden waren gedwongen tot liberalisering en moesten ambtenaren ontslaan, waardoor de onvrede groeide, waarop de overheden antwoordden met deelpacten met aparte sociale groepen. Steeds meer mensen vielen buiten de boot. Hier had ik wel een vergelijking met Iran en Turkije willen zien, of Henk Beckers Generaties en hun kansen, dat zo aardig beschrijft hoe de overheid in Nederland een deelpact sloot met de generatie die was geboren tussen 1945 en 1960.

Na de dictatuur

Niet alle Arabische landen zijn republieken: Marokko, Jordanië, Saoedi-Arabië en de Golfstaten zijn monarchieën. Het sociaal contract in deze landen is met één woord te typeren: paternalisme. Koningen kunnen flexibeler opereren en zeker in de rijke Golfstaten hebben de overheden de mogelijkheid het klassieke sociale contract in stand te houden. Toen de Arabische Lente in 2011 aanbrak, kon die worden geabsorbeerd.

Voor de republieken lag dat anders. Als reactie op het falen van de autoritaire stelsels ontstond hier een nieuw islamitisch sociaal contract. Dit islamisme was geen terugkeer naar het oude pact, maar was gericht op het overnemen van het in de twintigste eeuw gegroeide staatsapparaat. Daarbij onderscheidt Meijer een maximalistisch programma en een liberaler, minimalistisch programma. Intrigerend is zijn observatie dat islamistische bewegingen zich ervan bewust waren dat ze de façadedemocratieën alleen konden omzetten in een beter systeem met westerse hulp.

Het Arabische heden

De Arabische Lente begon in het voorjaar van 2011. De slagzinnen waren zó algemeen dat seculiere en islamistische partijen zich erin konden vinden: vrijheid, brood, rechtvaardigheid. En de overheid moest gewoon d’r werk eens gaan doen. Feitelijk greep men terug op de democratische ambities van na de Dekolonisatie. Meijer beschrijft het als een proces van zeven fasen, die bijna elk land doorliep, zij het niet in hetzelfde tempo: mobilisatie en eenheid, de eerste reactie van het regime, de verdeeldheid van het regime, de verdeeldheid van de sociale beweging, verkiezingen, stagnatie en repressie. Zelfs Tunesië, dat de democratische transitienoot heeft weten te maken, is inmiddels terug bij af.

Meijers verklaring voor het falen van het nieuwe Arabische sociale contract is dat er teveel mensen waren (ambtenaren, soldaten, medewerkers van de veiligheidsdiensten…) die belang hadden bij het voortbestaan van de oude orde. De democraten hadden ook maar weinig competente leiders. Secularisten en islamisten konden bovendien samenwerken tot een bepaald punt, maar raakten daarna verdeeld.

Gelukkig vormt deze mislukking niet het laatste woord. Meijer ontwaart een Tweede Arabische Lente in 2019, waarbij de opstandelingen hebben geleerd van de fouten van de Eerste Arabische Lente: ze wantrouwen het leger, ze schrijven niet voortijdig verkiezingen uit en zijn zich bewust van het gevaar van verdeeldheid. De tegenkrachten die ik noemde in de vorige alinea zijn er echter nog altijd, en helaas was er ook Covid-19.

Milities

Het laatste hoofdstuk van Meijers boek is het meest grimmig, en u raadt al waarover het gaat. Er zijn autoritaire staten zoals Algerije en Egypte; er zijn flexibele maar repressieve monarchieën; en er zijn conservatieve landen waar de overheid alleen een pact heeft met een klein deel van de ingezetenen. Hier functioneert de overheid nog. Elders, in wat Meijer de periferie noemt, nemen milities de macht over.

Die milities zijn vaak sektarisch van aard, zoals de sjiitische Hezbollah in Libanon en de soennitische Islamitische Staat in Irak en Syrië. Andere verdedigen een regio, zoals in Libië, Koerdistan of Soedan. Ze halen hun inkomsten uit olie (Libië), smokkel en afpersing (Al Qaeda), of de verkoop van eten aan de onderdrukte bevolking (Hamas). Om draagvlak te behouden, moet tussen de militie en de bevolking op een of andere manier een nieuw sociaal contract ontstaan.

Hier is Hezbollah het beste voorbeeld: de beweging steunt op een gemarginaliseerde sjiitische bevolking, heeft een duidelijke ideologie, biedt de eigen leden bestaanszekerheid en is bereid tot samenwerking met andere groepen, zowel binnen Libanon als internationaal (“Axis of Resistance”). Door staatstaken als de medische zorg, onderwijs en nutsbedrijven over te nemen, wordt zo’n militie een alternatief voor de staat. Dat klinkt heel aardig, maar zulke strijdgroepen bestaan bij de gratie van de permanente staat van oorlog. In landen waar milities de macht overnemen, is grote sterfte onder de burgerbevolking en vluchten degenen die geen lid zijn van de militie. Als ze de kans al krijgen.

Aanrader

U merkt dat ik me heb beperkt tot een samenvatting van Meijers boek, maar ik heb er ook een oordeel over: dit is een aanrader. Mijn eigen ervaring in de Arabische wereld is dat ik er minder van begrijp naarmate ik er meer over lees en ik meer mensen spreek. Voor mij is het als met een foto waarop je inzoomt: je ziet steeds meer interessante details maar herkent het totaalplaatje niet langer. Het boek van Meijer biedt weer wat hoofdlijnen.

Natuurlijk ontbreken perspectieven. Zou een Irakees dit boek hebben geschreven, dan zou de nadruk wat meer hebben gelegen op de familiebanden tussen de diverse leiders, zoals de fascinerende As-Sadrs. Elk boek vertegenwoordigt de keuzes van de auteur, en de keuzes van Meijer zijn verhelderend. Hij toont dat dezelfde processen plaatsvinden in de drie door hem onderscheiden regio’s, en dat de daar al bestaande sociale, religieuze en geografische verschillen verklaren waarom de uitkomsten steeds anders zijn. Er zijn in de ogenschijnlijk verwarde geschiedenis wel degelijk patronen aan te wijzen.

Meijer ordent. Ik denk dat ik daarin de docent van de Radbouduniversiteit herken, want Een moderne geschiedenis van de Arabische wereld is heel goed gestructureerd, en wel volgens het beproefde didactische principe dat je eerst vertelt wat je gaat vertellen, dat je het vervolgens vertelt en dat je tot slot, bij Meijer aan het einde van elk hoofdstuk, nog eens vertelt wat je hebt verteld. Als hij van een bepaald verschijnsel enkele aspecten wil noemen, geeft hij eerst aan hoeveel dat er zijn en nummert hij ze ook. Het boek eindigt met een overzichtelijke bibliografie. De opbouw is daardoor wat schools,  maar ik las zelden zo’n helder boek over zo’n complex, zo’n actueel en zo’n interessant thema.

[Full disclosure: Roel Meijer was een van de meelezers bij mijn boek over Libanon.]

De kolonisering van de Westelijke Jordaanoever geldt onder internationaal recht als oorlogsmisdaad, waaraan Booking.com bijdraagt en waar het van profiteert. Daarom werd het moederbedrijf in februari 2020 door de VN op een zwarte lijst geplaatst, waarop inmiddels zowel Booking Holdings als Booking.com staan. Alleen al die nominatie valt niet te rijmen met de miljardensubsidie die Booking in Nederland ontvangt.

De Nederlandse route voor belastingontwijking is interessant vanwege de zogenaamde ‘innovatiebox’. Dat is een in 2010 opgetuigde fiscale subsidieregeling waarmee de overheid innovatie wil aanjagen en innovatieve bedrijven voor Nederland wil behouden. Bedrijven die tot de regeling worden toegelaten betalen minder belasting over hun winst op ‘innovatieve activiteiten’: in plaats van 19 procent (over een winst tot en met 200.000 euro) en 25,8 procent (over hogere winst) betalen zij slechts 9 procent. In totaal maken circa 3.000 bedrijven gebruik van de regeling. Het kabinet heeft er voor 2026 een kleine drie miljard euro voor gereserveerd. Uit recent onderzoek van Trouw en Het Financieele Dagblad bleek dat slechts drie multinationals maar liefst 91 procent van het beschikbare budget over 2025 toucheerden.

In november 2023 deed The Rights Forum samen met ELSC, SOMO en Al-Haq aangifte tegen Booking wegens het witwassen van inkomsten uit oorlogsmisdaden – een strafbaar feit. Tweeënhalf jaar later heeft het Openbaar Ministerie daar echter nog geen vervolg aan gegeven.

In april startten The Rights Forum en haar partners daarom een zogeheten artikel 12-procedure. Daarmee wordt het gerechtshof gevraagd om zelf te beoordelen of de aangifte tot vervolging moet leiden. Om de kosten van de procedure te dekken is een crowdfundingactie gestart.

Inmiddels is de hoofdredacteur 40e-jaars student Nederlands, sinds hij zich in 1986 inschreef voor die opleiding. Het is niet overdreven om te stellen dat het veertig jaar waren van voortdurende neergang. Al zat hij met ruim honderd eerstejaarsstudenten in de collegezaal, toch werd de hoofdredacteur er toen al op gewezen dat dit er veel minder waren dan tien jaar eerder. En dat bovendien de kwaliteit van de opleiding die de hoofdredacteur en die 99 anderen kregen niet bepaald vooruit was gegaan sinds de invoering van de zogeheten tweefasenstructuur enkele jaren eerder, die de maximale lengte van een studie had teruggebracht naar vier jaar.

Sindsdien werd altijd alles almaar minder. Allerlei opleidingen waarbij de hoofdredacteur betrokken is geweest, leiden een kwijnend bestaan, de tak van onderzoek waarover de hoofdredacteur zo vol vuur een proefschrift geschreven heeft, bestaat niet meer, grote helden uit het verleden zijn overleden, en de hoofdredacteur kent uit zijn eigen studieperiode meerdere personen (mannen) die manager zijn geworden, maar geen grote wetenschappers.

Geldschieters

Ondertussen mag je blij zijn als alle opleidingen Nederlandse Taal en Cultuur samen net zoveel studenten trekken als die ene waar de hoofdredacteur zijn lange, lange studiepad op begon.

Je zou misschien verwachten dat bij zoveel achteruitgang er geregeld sprake is van felle protesten, of misschien zelfs ongeregeldheden. Al is het alleen al omdat een en ander ook een slechte uitwerking moet hebben op het ene schoolvak dat iedereen in Nederland volgen moet — Nederlands. Maar de hoofdredacteur kan zich uit die veertig jaar niet dergelijke protesten herinneren.

Het is, denkt de hoofdredacteur, terwijl hij een Romaans taartje eet naast een Romaanse koffie, misschien een generatiekwestie. Zijn generatie, geboren uit de laatste lootjes van de stille generatie, is altijd ingeklemd geweest tussen de groep die in de jaren zeventig studeerden of hun eerste banen kregen, overal een grote mond over hadden, maar het vak daarmee ook daadwerkelijk groot hebben gemaakt. Die af en toe rollebollend over straat gingen met twisten over het vak, maar daarmee ook lieten zien hoe belangrijk neerlandistische vragen waren. En deze zelfde polemische kracht ook wist in te zetten in manieren om geldschieters ervan te overtuigen dat het onderzoek naar het Nederlands gesteund moest worden.

Onzin

De hoofdredacteur heeft zijn generatie ooit weleens de generatie Isaäc genoemd, genoemd naar de schlemiel onder de aartsvaders, de man over wie zijn vader niet aarzelt om hem zo nodig te slachten, en die door zijn zoons later voor de gek wordt gehouden, en dat is zijn enige functie in de lange Bijbelse geschiedenis. ‘Ze zijn competent, mijn generatiegenoten,’ schreef de hoofdredacteur 15 jaar geleden, ‘vooral communicatief.’

Maar veel ideeën hebben ze niet en ze zullen geen geschiedenis maken. Dat lijkt hun ambitie ook niet. Ze hebben de macht, maar een macht die nog steeds aan het handje loopt van de vorige generatie, die ook nog ruim vertegenwoordigd is en die als mentor optreedt […]. Zulke constructies, van oudere mannen die over de schouder meekijken, had de vorige generatie waarschijnlijk niet toegelaten.

De bestuurders in mijn generatie, of in ieder geval de mannen onder hen (opmerkelijk genoeg zijn de vrouwelijke bestuurders vaak wel uit het juiste hout gesneden — maar dat zijn er dan ook te weinig), blijken sindsdien inderdaad vooral goed in op andermans winkel passen. Mark Rutte, in Trouw indertijd al hét voorbeeld, laat dat nog steeds iedere dag zien. Zijn werk bestaat uit het slijmen bij hoger gestelden. De onderzoekers van de generatie Isaäc breken geen baan. En vergis u niet: ook de hoofdredacteur is vooral hoofdredacteur bij de gratie van anderen.

Er is gelukkig wat dit betreft wel hoop. Deze generatie is het stokje aan het overdragen aan de kinderen van de naoorlogse generatie die wel stampij maakten, en die dit talent mogelijk (hopelijk) ook hebben doorgegeven aan de jongeren die nu aan het roer komen. Die hopelijk weer wat meer luidkeels durven te zeggen waar het op staat, ook als dat in de ogen van de hoofdredacteur onzin zal blijken te zijn.

We hebben nu wel genoeg berust.

Carlos Santana en band maakten nogal indruk op Woodstock. Als u denkt: die gasten lijken wel high, dan heeft u gelijk. Volgens Santana stond hij compleet te trippen nadat hij een papiertje met LSD had gekregen van Jerry Garcia, gitarist voor de Grateful Dead. 

Santana verkeerde in de veronderstelling dat het nog een halve dag zou duren voordat hij op moest treden, en dat hij dus nog tijd zat had om uit z’n trip te geraken. Vervolgens kreeg hij te horen dat hij op moest.

Toen ik begon te spelen, begon de hals van de gitaar te zwabberen als een slang. Dus ik begon gekke bekken te trekken, want ik probeerde ‘m kalm te houden.

Dat begint al in de openingsscène. De zoon die over Gaza begint wordt neergezet als emotioneel, absolutistisch en sociaal agressief: “Het zijn gewoon de feiten, en wie dat niet wil zien, die bestaat voor mij niet.” Opvallend genoeg is dat soort taal, en vooral dat dramatische “bestaat niet voor mij”, een positie die ik buiten columns als deze eigenlijk nooit tegenkom. Het voelt vooral toegevoegd om het standpunt radicaler en onredelijker te laten klinken. Daar tegenover staat een uitspraak die inmiddels juist overal te horen is: “Begin bij 7 oktober. Jullie laten je inpakken door Hamas-fakenieuws.” Toch behandelt de column beide reacties als equivalent bewijs van ontsporende polarisatie. Daarna positioneert de auteur zichzelf erboven, als degene die ziet hoe “beide kanten” ontsporen en reflecteert op zichzelf. Dat is een bekende journalistieke reflex: het redelijke midden claimen. Alleen is dat midden zelden neutraal.

De kern van het stuk zit in de zin: “Het probleem is niet dat we het oneens zijn, maar dat we ons oordeel niet uitstellen.” Dat klinkt verstandig, tegelijk verschuift het debat daarmee van inhoud naar omgangsvormen. De vraag of er daadwerkelijk sprake is van grootschalig en structureel geweld in Gaza raakt ondergeschikt aan de vraag hoe mensen daar tijdens een diner over praten. Is ‘je oordeel uitstellen’ in zo’n kwestie (of als het gaat om klimaatopwarming) wel zo wenselijk?

Want hier sluipt false balance binnen. De column behandelt het conflict vooral als voorbeeld van “polarisatie”, van “kampen”, van “loopgraven waar verschillen worden uitvergroot”. Machtsverhoudingen verdwijnen daarmee naar de achtergrond. Een demonstrant die genocide roept en een staat die een gebied bombardeert worden impliciet onderdeel van hetzelfde probleem: de verhitte sfeer. Dat is een vorm van morele nivellering.

Bovendien doet de column alsof polarisatie symmetrisch uit de samenleving opborrelt, terwijl onderzoek juist laat zien dat georganiseerde radicalisering, complotvorming en desinformatiecampagnes sterk asymmetrisch opereren. De algoritmische ecosystemen rond extreemrechts, anti-migratiebewegingen, antivaxgroepen en reactionaire influencers zijn geen spiegelbeeld van “beide kanten”, maar vormen een grotendeels rechtse infrastructuur van radicalisering en desinformatie. Ook de voorbeelden die de column zelf noemt, van de Defend-vlag in kinderhanden bij een azc-protest tot de manosfeer, wijzen vrijwel uitsluitend in die richting. Er bestaan geen grootschalige algoritmische campagnes die mensen massaal richting ecosocialisme of vakbondspolitiek duwen. Toch trekt de auteur uit zijn eigen voorbeelden geen conclusie en lost alles weer op in een algemeen verhaal over “kampen” die elkaar niet begrijpen.

Dit soort centristische reflexen functioneren vaak niet als neutrale scheidsrechter, maar als stabilisator van de status quo. Zodra één partij veel meer macht heeft dan de andere, wordt “laten we het gesprek rustig houden” een manier om de bestaande verhoudingen acceptabel te houden. Wie te fel ageerde tegen apartheid, kolonialisme of structureel racisme kreeg datzelfde verwijt te polariseren. Achteraf blijkt die zogenaamd neutrale positie opvallend vaak vooral bezig geweest met vertragen.

Het voorbeeld van Donald Pols illustreert dat patroon. Pols stapte over van Milieudefensie naar Tata Steel, een overstap die vanzelfsprekend inhoudelijke vragen oproept over belangen, geloofwaardigheid en de rol van activisten binnen vervuilende industrieën. De auteur noemt de reacties vervolgens vooral “oorlogstaal” en wijst op termen als “NSB’er” en “Judas”. Terecht, want dat soort retoriek helpt weinig. Tegelijk slaat de suggestie dat het conflict vooral over toon en polarisatie zou gaan het hele issue plat. Daarmee raakt de inhoudelijke kritiek opnieuw uit beeld. Milieubewegingen hebben decennialang gezien hoe bedrijven kritiek absorberen, groene taal overnemen en ondertussen fundamenteel weinig veranderen. Dat wantrouwen komt ergens vandaan. Door vooral de felheid centraal te stellen, ontstaat opnieuw het frame dat “de polarisatie” het echte probleem vormt.

Opvallend is ook de abstractie van het kwaad in de slotfase. “Het ware kwaad kijkt verlekkerd toe.” Maar welk kwaad precies? Staatsgeweld? Nationalisme? De bombardementen? Dehumanisering? Dat blijft vaag. Alles lost op in “algoritmen”, “kampen” en “de meningenarena”. Daardoor hoeft de schrijver minder expliciet positie te kiezen tegenover de politieke realiteit die die emoties veroorzaakt.

Wat wel overeind blijft is dat mensen elkaar tegenwoordig sneller reduceren tot karikaturen. Alleen behandelt het stuk conflict vervolgens vooral als iets dat opgelost moet worden, in plaats van serieus te onderzoeken of dat conflict voortkomt uit een valide morele tegenstelling. Soms is polarisatie geen ontsporing van het debat, maar een symptoom van een werkelijkheid die moreel en politiek onhoudbaar is geworden.

Dat maakt het Israël-voorbeeld zo wrang. De standpunten die tegenover elkaar worden gezet zijn helemaal niet equivalent. Er is ook geen morele symmetrie tussen klimaatontkenning en het benoemen van klimaatverandering, tussen racisme en anti-racisme, of tussen genocide-ontkenning en verzet daartegen. Je hoeft die ideeën niet eindeloos als legitieme gesprekspartner te behandelen om de sfeer aan tafel prettig te houden. Op het moment dat zulke ideeën salonfähig blijven omdat niemand de confrontatie aan wil gaan, schuift de politieke consensus vanzelf verder naar rechts.

Daar komt een praktisch probleem bij. Het debat is asymmetrisch. Wie onzin produceert hoeft alleen maar steeds nieuwe claims over de schutting te gooien, terwijl de ander iedere losse claim moet ontleden en weerleggen. Dat mechanisme staat bekend als het bullshit asymmetry principle, versterkt door de gish gallop: een eindeloze lawine van halve waarheden en verdraaiingen die onmogelijk in realtime te ontkrachten zijn.

Het idee dat dit opgelost kan worden met meer empathie en rustiger praten aan de keukentafel is daarom naïef. Het probleem is niet een gebrek aan begrip, maar een informatie-ecosysteem dat systematisch leugens, radicalisering en reactionaire politiek beloont. Ook aan de keukentafel.

Dat patroon is inmiddels zo consistent dat het moeilijk nog als falen alleen te zien valt. Het begint verdacht veel op een systeem te lijken.

Nederland weet namelijk vrij goed hoeveel opvangplekken er gemiddeld nodig zijn. Toch wordt opvangcapaciteit politiek en bestuurlijk nog steeds behandeld alsof ieder leeg bed een vorm van verspilling is die zo snel mogelijk moet verdwijnen. Iedere tijdelijke daling in bezetting leidt vrijwel onmiddellijk tot afschaling, sluiting of uitstel van investeringen. Asielmigratie fluctueert, alleen die fluctuaties zijn geen onbekend natuurverschijnsel. Toch wordt opvangcapaciteit keer op keer ingericht alsof iedere stijging uit de lucht komt vallen. Structurele locaties verdwijnen zodra de druk even afneemt, langetermijninvesteringen worden uitgesteld, gemeenten krijgen onvoldoende ondersteuning en spreidingsbeleid wordt politiek opgeblazen tot nationale crisis.

Het gevolg laat zich raden: zodra de aantallen weer stijgen, ontstaat er onmiddellijk schaarste. En schaarste kost geld. Heel veel geld.

Tijdelijke noodopvang is per plek vaak aanzienlijk duurder dan reguliere opvang. Commerciële partijen verdienen goud geld aan crisisbeheer dat grotendeels voorspelbaar was. Hotels, beveiligingsbedrijven, noodlocatie-exploitanten en consultancyclubs draaien mee in een systeem waarin permanente improvisatie lucratiever is geworden dan stabiel beleid. De overheid betaalt vervolgens hoofdprijzen om problemen op te lossen die ze zelf jarenlang heeft helpen organiseren.

Intussen ontstaat er politiek een tweede verdienmodel: electorale winst.

Want beelden van overvolle aanmeldcentra, geïmproviseerde opvanglocaties en lokale onrust vormen ideale brandstof voor partijen die campagne voeren op “grip verliezen”, “grenzen dicht” en “Nederland is vol”. De crisis bevestigt voortdurend het eigen verhaal. En precies daardoor ontstaat een pervers mechanisme: het politieke belang van sommige partijen loopt steeds minder parallel met het daadwerkelijk oplossen van het probleem.

Vooral de VVD heeft daar een opmerkelijke geschiedenis in opgebouwd. Jarenlang regeren, jarenlang verantwoordelijk zijn voor het afbreken van stabiele opvangstructuren, jarenlang waarschuwingen negeren van uitvoeringsorganisaties, en vervolgens bij iedere nieuwe chaos doen alsof de situatie hen overkomt. Alsof de asielopvang een spontane natuurramp is die iedere keer onverwacht toeslaat.

Terwijl veel van die “crisis” juist voortkomt uit beleidskeuzes.

Dat geldt ook voor het voortdurende politieke verzet tegen spreiding. Iedere gemeente die géén opvang organiseert, vergroot de druk elders. Iedere uitgestelde locatie maakt noodopvang waarschijnlijker. Iedere symbolische verkiezingscampagne tegen “dwang” of “asieldruk” vergroot uiteindelijk precies de chaos waar later weer politieke winst uit gehaald kan worden.

En zo blijft het systeem zichzelf voeden.

Een functionerend opvangsysteem zou waarschijnlijk veel minder zichtbaar zijn. Minder paniek, minder beelden van overvolle centra, minder crisisretoriek. Juist daarom levert goed beleid politiek minder op dan permanente ontregeling. Een stabiel systeem produceert immers weinig mogelijke angstcampagnes. Dus blijven we hangen in een model waarin Nederland tegelijkertijd beweert dat asielopvang onhoudbaar is, terwijl het bewust kiest voor de duurste, meest chaotische en minst efficiënte manier om die opvang te organiseren.

De “asielcrisis” is daarmee allang meer dan alleen een opvangprobleem geworden. Het is een politiek ecosysteem. Een crisis die periodiek opnieuw geproduceerd moet worden, omdat teveel partijen belang hebben gekregen bij het bestaan ervan.

En ergens onder al die beleidsnota’s, peilingen en campagnes bevinden zich nog steeds echte mensen. Mensen die maanden of jaren in onzekerheid zitten, van noodlocatie naar noodlocatie worden geschoven, kinderen die opgroeien in permanente tijdelijke opvang, gezinnen die bewust onderdeel worden gemaakt van een politiek spektakelstuk.

Hun uitzichtloosheid is inmiddels onderdeel van het decor geworden. Niet ondanks het politieke systeem, maar steeds vaker ten dienste ervan. Want iedere overvolle opvanglocatie, iedere slaapplaats in een sporthal en iedere nieuwe crisisfoto functioneert ondertussen ook als verkiezingsmateriaal.

Wij kennen Michael Peter Balzary natuurlijk allemaal als manische bassist van de Red Hot Chili Peppers, maar afgelopen jaren werkte hij aan een jazz-album, Honora, vernoemd naar zijn overgrootmoeder.

Daarop speelt Flea niet alleen basgitaar, maar ook trompet en op dit nummer zelfs de flumpet, een kruising tussen een trompet en een vleugelhoorn. Dat instrument werd in 1989 ontworpen voor jazztrompettist Art Farmer.

Gisteren verscheen er een uitgebreid artikel in de Volkskrant over de bedreigingen die politici op X krijgen, en dat ze desondanks er veelal blijven. De grote veronderstelling, ook in dat artikel, is dat X nog steeds belangrijk is. Dit typeert de wurgende omhelzing die journalisten en politici op dit punt al een paar jaar hebben.
Wat extra bijzonder hier aan is, is dat het er vanuit gaat dat alleen als iets op X verschijnt, het “gezien” wordt of relevant is. En dat in een wereld waar online tientallen platforms en kanalen zijn om diezelfde informatie uit te wisselen, vaak veel directer en zichtbaarder dan in de immense strontstroom die X inmiddels geworden is.

Maar laat ik eerst even de belangrijkste misvattingen in stukjes hakken.
Laten we beginnen met de opvatting er op X sprake is van een publiek debat.

Belangrijk voor een debat is naar elkaar luisteren. Op X luistert er niemand. Iedereen die denkt dat er ook maar meer dan een promille van de mensen die tweets zien deze ook daadwerkelijke begrijpend lezen, moet snel van de roze wolk af. Sterker nog, het zou sowieso helpen dat politici (en journalisten) zich van de vastzittende opvatting bevrijden dat mensen het altijd belangrijk zouden moeten vinden wat politici (en journalisten) zeggen (los of ze het er wel of niet mee eens zijn).

Dan het woord “publiek”. Over illusies gesproken. Ten eerste bestaat een groot deel van het “publiek” uit bots en anonieme accounts, vaak niet eens aangestuurd vanuit Nederland. Ten tweede behoren de “echte” accounts toe aan slechts een klein (elitair) deel van Nederland. In de kroeg kom je meer diversiteit tegen. En ten derde: niet iedereen krijgt op gelijke wijze alles te zien, er zit een (zeer manipulatief) algoritme tussen. Dat is geen publiek debat, dat is kijken naar een reality show waar alleen de juicy bits getoond worden.
Dus verre van representatief voor een echt breed publiek debat.

En ze luisteren toch niet.

Even een valse vergelijking tussendoor. Als politicus zeggen dat je op X wilt zijn omdat je denkt dat daar het publieke debat is, voelt alsof je naar een van de grote Neurenberg bijeenkomsten bijvoorbeeld 1938 gaat met als rechtvaardiging “daar komen de meeste mensen op af”.

Dan ter afronding hierbij de rol van de media. De hardnekkige overtuiging van politici (zeker bij kleine partijen) dat als ze niet op X zitten hun boodschap niet opgepikt wordt door de media. Daar zijn twee dingen mis mee. Ten eerste negeren de media (en journalisten) sowieso 99% van je content, zeker als er geen ophef uit te halen is. En ten tweede is de media daar waar jij bent en niet omgekeerd, anders hebben ze niets om over te publiceren. Beste voorbeeld is dat met die oranje gek in de VS die een eigen propaganda platform (Truth Social) heeft opgezet en nog steeds te pas en onpas iedere scheet ad verbum overgenomen wordt.
Daarnaast is het natuurlijk een zwaktebod als je jezelf afhankelijk maakt van media of journalisten bij het bereiken van je publiek. Echt, het doen van huiskamerbijeenkomsten of langs de deur gaan is vele malen effectiever en eerlijker. En dan luisteren ze waarschijnlijk wel echt.

Dit is geen oproep om X te verlaten overigens. Iedereen moet zelf weten of ze bijdragen aan het verdienmodel van een extremistische miljardair zonder er zelf (of voor de partij) iets van waarde(n) uit te halen terwijl je het bestaansrecht van extreme en gewelddadige uitingen valideert.

Dit is een oproep om alle social media de juiste plaats te geven. Er zijn vele podia waar je meer tot je recht komt, waar je jouw doelgroep beter bereikt en waar de interactie wel waarde(n)vol is. En dat is ook nog eens beter voor je eigen geestelijk welzijn.
Zoveel laten afhangen van 1 kanaal (in private handen) is zoo vorige week.

—–

NB: mocht je me buiten X zoeken (ik ben daar gestopt), je kan me op Mastodon (privé en Datagraver) en Bluesky (privé en Datagraver) vinden.

Multi-instrumentalist en singer-songwriter Bob Seger wordt hier in ere gehouden met deze cover van een liedje uit 1972 over de eenzaamheid en verveling die gepaard gaat met het beroep van rondreizend muzikant.

Er kleeft minder glamour aan dat bestaan dan je zou denken. Een carrière van zestig jaar, van 1961 tot 2019. Achttien studioplaten, met een verkoopcijfer van 75 miljoen. En wie kent ‘m nog?

Wie generaties lang leert dat geweld een legitiem antwoord is op politieke problemen, importeert uiteindelijk dat wereldbeeld in de eigen samenleving. De grens tussen “veiligheid” en militarisering vervaagt. De grens tussen burger en vijand eveneens. En zodra een staat burgers conditioneert om permanent in termen van dreiging, zuivering en vergelding te denken, blijft dat denken zelden beperkt tot Gaza, Libanon of de Westelijke Jordaanoever.

De Verenigde Staten zagen dat na Vietnam. Politiecorpsen werden in toenemende mate gevuld met veteranen die waren getraind voor oorlogssituaties, terwijl de bredere cultuur van “warfare policing” zich steeds verder ontwikkelde. De militarisering van de politie kreeg een enorme impuls. Protesten werden behandeld als opstanden. Wijken als vijandig gebied. Zelfs taal veranderde: agenten werden “warriors”, burgers “targets” of “threat environments”. Onderzoekers en historici beschrijven al jaren hoe militaire logica langzaam het civiele domein binnendrong.

Dat proces begon overigens al eerder, maar oorlogen als Vietnam versterkten het aanzienlijk. Amerikaanse politieadviseurs die actief waren geweest in Vietnam namen tactieken, denkwijzen en trainingsmodellen mee terug naar binnenlandse politiekorpsen. Sommige betrokkenen bij repressieve operaties in Vietnam doken later weer op binnen Amerikaanse veiligheidsstructuren.

Israël kent die scheiding tussen civiel en militair nog veel minder. Dienstplicht, reservistenstructuren en een politiek klimaat waarin veiligheid vrijwel alles overstemt, zorgen ervoor dat oorlogservaringen direct terugvloeien de samenleving in. Een samenleving die voortdurend leert dat totale controle noodzakelijk is, raakt gewend aan surveillance, ontmenselijking en uitzonderingsmaatregelen. Eerst tegen Palestijnen. Daarna steeds vaker intern.

Dat proces wordt ook zichtbaar in de omgang met protest. Israëlische demonstranten worden de afgelopen jaren steeds agressiever benaderd door politie en ordediensten. Protesten tegen Netanyahu, tegen de hervorming van de rechterlijke macht en tegen de oorlog in Gaza gingen gepaard met hardere arrestaties, geweld door politie-eenheden en een politieke retoriek waarin demonstranten steeds sneller als staatsgevaarlijk worden neergezet. Wie langdurig leeft in een veiligheidsstaat, merkt vroeg of laat dat de instrumenten die voor “de vijand” werden ontwikkeld, ook inzetbaar blijken tegen de eigen bevolking.

Dat zie je al gebeuren. Kritiek binnen Israël zelf wordt sneller weggezet als verraad. Journalisten, mensenrechtenorganisaties en demonstranten krijgen steeds meer vijandstatus. De logica van oorlog heeft een vervelend kenmerk: zodra die eenmaal dominant wordt, zoekt ze voortdurend nieuwe interne vijanden. Een voorproefje zagen we de afgelopen dagen met de mishandeling van de activisten van de Flotilla-activisten, die toch voor veel Israëliërs meer ‘ons soort menen’ zijn dan de Palestijn.

Historisch gezien eindigt dat zelden stabiel. Frankrijk hield diepe maatschappelijke littekens over aan Algerije. De Sovjet-Unie radicaliseerde verder door Afghanistan. De Verenigde Staten sleepten Irak en Afghanistan mee terug de binnenlandse politiek in, inclusief permanente veiligheidsretoriek, militarisering van politie en normalisering van uitzonderingsdenken. Oorlog exporteer je eerst. Daarna importeer je hem weer terug.

Israël lijkt ondertussen te geloven dat extreem geweld veiligheid produceert. Terwijl geschiedenis meestal het tegenovergestelde laat zien. Massaal geweld creëert nieuwe trauma’s, nieuwe haat en nieuwe generaties die opgroeien met wraak als horizon. Dat geldt voor Palestijnen. Uiteindelijk geldt het ook voor Israëli’s zelf.

Een samenleving kan zichzelf jarenlang wijsmaken dat permanent geweld een tijdelijke noodmaatregel is. Totdat blijkt dat de noodmaatregel de cultuur is geworden.

The Fever Mask is een nummer van het nieuwe At The Gates album The Ghost of a Future Dead. De begeleidende clip is een hommage aan zanger Tomas Lindberg, die overleed voordat het album uitkwam. De zang is kort voor zijn dood in september 2025 opgenomen. Een indrukwekkende laatste inspanning werd hier geleverd.

Zweedse melodieuze death metal blijft een fantastisch subgenre, en At the Gates is er erg goed in.

En zo sterft satire tegenwoordig: niet met censuur, maar met een PowerPoint over rendement, aandeelhouderswaarde en “strategische keuzes”. De grap hoeft niet verboden te worden. Het is genoeg als de boekhouder hem “te duur” vindt.

Deze week werden honderden sterfgevallen gemeld in de Democratische Republiek Congo en Oeganda vanwege een uitbraak van een nieuw ebolavirus. Experts verwachten nog veel meer slachtoffers. De uitbraak concentreert zich in het oosten van de Democratische Republiek Congo, waar mensen, waaronder arbeidsmigranten die in goudmijnen werken, de grens oversteken. Het gebied wordt ook geteisterd door een conflict dat meer dan een miljoen mensen ontheemd heeft, gezondheidsklinieken heeft verwoest en de reactie van de volksgezondheid heeft vertraagd, aldus functionarissen.

Congo is geen cruiseschip, dus de verspreiding van het virus is niet eenvoudig te voorkomen. Medicijnen zijn nog niet beschikbaar voor de nieuwe variant. De VS hebben voor 21 dagen de grens gesloten voor inwoners van Congo, Oeganda en Zuid-Soedan. Maar dat geldt niet voor Amerikaanse ingezetenen die daar vandaan komen. En hoeveel mensen met een ander paspoort zullen er vanuit deze landen naar de VS komen? Struisvogelpolitiek. Overigens is de medische zorg in Afrika ernstig gehandicapt door het wegvallen van Amerikaanse hulp. De Verenigde Staten trokken zich in januari formeel terug uit de WHO. Daarmee verloor de organisatie haar grootste financieringsbron en werd ze gedwongen haar budget voor 2026-2027 met 500 miljoen dollar te verlagen. De regering-Trump sloot vorig jaar ook het Amerikaanse Agentschap voor Internationale Ontwikkeling (USAID), een organisatie die een belangrijke rol heeft gespeeld bij het indammen van eerdere uitbraken. Daarnaast hebben de Verenigde Staten de financiering voor de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) stopgezet. Een besluit met dodelijke gevolgen voor een nog onbekend aantal Afrikanen.

Ituri, een provincie in het noordoosten van Congo, waar de uitbraak zich concentreert, is een lastige plek om de verspreiding van een uitbraak te monitoren en te beheersen. Grote aantallen mensen zijn ontheemd geraakt door jarenlange conflicten. De goudmijnen in de regio trekken arbeidsmigranten van elders aan. We mogen hopen dat de WHO gelijk heeft dat de nieuwe ebola-uitbraak geen wereldwijde pandemie wordt. Dat de zeer besmettelijke ziekte internationale gevolgen krijgt lijkt onvermijdelijk. Meer migratie bijvoorbeeld. 

Oorlogen en klimaatverandering

Oorlogen zijn sinds mensenheugenis direct of indirect een oorzaak van het op gang komen van migratiestromen. Het geweld verdrijft mensen. Maar ook de economische gevolgen van oorlog en binnenlandse conflicten kunnen de aanleiding zijn voor mensen om hun heil elders te zoeken. Nu de oorlog in het Midden-Oosten zijn derde maand ingaat, ontvouwt zich een catastrofe in de armste en meest instabiele landen ter wereld, waarschuwt het Wereldvoedselprogramma. Als de vijandelijkheden na juni voortduren, zal het aantal mensen dat te maken heeft met acute honger wereldwijd oplopen tot meer dan 363 miljoen, een toename van 45 miljoen vergeleken met de periode vóór de oorlog.

De energiecrisis die de Amerikaans-Israëlische oorlog met Iran veroorzaakte raakt allereerst de zwakste regio’s. Tekort aan brandstof is het begin van een tekort en daarmee verbonden de onbetaalbaarheid andere levensbenodigdheden. De voedselcrisis in Afrika en Azië is deels terug te voeren op de beperkingen van de wereldhandel tijdens de Covid19-pandemie. De oorlog in Oekraïne verminderde de graanexport van de regio en zorgde ervoor dat de prijzen van basisvoedsel zoals tarwe de hoogte in schoten, van Egypte tot Indonesië. Daarbovenop kwamen de tekorten in kunstmest die de voedselproductie in veel landen heeft gereduceerd. De wereldwijde voedselvoorziening wordt bovendien bedreigd door de verwoestende gevolgen van klimaatverandering: hittegolven, droogte en overstromingen.

Het is allemaal bekend. Talloze internationale organisaties en hulporganisaties waarschuwen al jarenlang voor de gevolgen van de elkaar versterkende tekorten aan voedsel, brandstof en kunstmest, die voor een groot deel zijn terug te voeren op een instabiele wereld met oorlogen en handelsconflicten. 

Neem belastingverlaging voor bedrijven en vermogenden. Het verhaal is bekend: lagere lasten leiden tot meer investeringen, hogere lonen en uiteindelijk brede welvaart. De praktijk vertelt een ander verhaal. Sinds de jaren tachtig zijn in vrijwel alle westerse landen de hoogste tarieven structureel verlaagd. De investeringen bleven achter, de lonen vlakten af, de vermogensongelijkheid groeide. Trickle-down bleef wat het altijd was: een belofte.

Deregulering van financiële markten volgt dezelfde logica. Minder regels zouden innovatie en efficiëntie brengen. Wat volgde was een reeks crises, met 2008 als dieptepunt. Banken namen risico’s die uiteindelijk publiek werden afgewenteld. De reactie: tijdelijke aanscherping, gevolgd door versoepeling zodra de druk wegviel. De cyclus herhaalt zich, met dezelfde argumenten.

Hetzelfde geldt voor flexibilisering van de arbeidsmarkt, gepresenteerd als motor van dynamiek en werkgelegenheid. Wat ontstond is een groeiende groep werkenden zonder zekerheid, met lagere inkomens en zonder onderhandelingsmacht. De beloofde doorstroom naar vaste banen blijft uit. Het antwoord op deze uitkomst is opvallend genoeg: meer flexibilisering. Alsof de vorige ronde slechts half af was.

Privatisering past in hetzelfde stramien. Publieke diensten zouden efficiënter worden onder marktwerking. In de zorg, energie en het openbaar vervoer ontstond een complex stelsel van prikkels waarin winst regelmatig botst met publiek belang. Kosten dalen zelden structureel; toegankelijkheid en transparantie staan onder druk. Toch blijft de reflex bestaan om nieuwe domeinen aan de markt over te laten.

Het migratiedossier laat dezelfde dynamiek zien. Strengere regels worden telkens gepresenteerd als oplossing voor structurele problemen. In werkelijkheid verschuiven die problemen, of worden ze onzichtbaar gemaakt, terwijl de economische afhankelijkheid van migratie blijft bestaan. Het beleid produceert spanning, geen oplossing.

Het meest expliciete voorbeeld is misschien wel het uitkeringsbeleid. Onder de noemers “eigen verantwoordelijkheid” en “werk moet lonen” wordt het verlagen en conditioneren van uitkeringen al jaren gepresenteerd als prikkel tot arbeidsparticipatie. De VVD heeft hier een eigen handtekening onder gezet. De wetenschap is intussen redelijk duidelijk: financiële prikkels spelen een beperkte rol wanneer beschikbaarheid van werk, gezondheid of scholing de echte beperkingen zijn. Toch is het antwoord steevast: strenger. Alsof eerdere rondes onvoldoende streng waren.

Wat al deze dossiers verbindt, is de weigering om uitkomsten serieus te nemen. Tegenbewijs wordt weggeredeneerd als uitvoeringsfout, als tijdelijke afwijking, als gebrek aan politieke wil, of weggezet als ‘linkse wetenschap’. De onderliggende aannames blijven buiten schot.

De vraag is dan ook niet waarom dit beleid faalt, maar waarom het wordt voortgezet. Ideologie biedt houvast, zeker voor partijen die hun identiteit ontlenen aan vaste economische overtuigingen. Toegeven dat een kernprincipe niet werkt is geen beleidswijziging meer. Het raakt de legitimiteit van het hele project. Zo ontstaat een situatie waarin beleid niet langer wordt getoetst aan resultaten, maar aan consistentie met het eigen verhaal. En daar krijgt die oude definitie van waanzin haar politieke betekenis.

De toekomst ziet er zo schitterend uit dat we een zonnebril moeten dragen.

Pat MacDonald, die met Barbara Kooyman de kern van Timbuk 3 vormde, zei ooit dat ‘The Future’s So Bright, I Gotta Wear Shades’ niet als een positieve kijk op de toekomst moest worden gezien, maar eigenlijk verwijst naar een dreigende nucleaire holocaust, te danken aan het werk van kernwetenschappers.

Dat zou de concrete uitkomst zijn van voorspellingen uit divese bronnen, over het ‘eind der tijden’. En daar past natuurlijk alleen maar een vrolijk deuntje bij. Toch…?

Gezien de huidige spanningen in de wereld en de daaruit voortvloeiende energieproblemen, zou een nucleaire toekomst wellicht een ernstig te nemen kwestie kunnen worden. Niet op de eerste plaats de zucht naar kernenergie, maar ook: staat er een idioot op die kernwapens wil inzetten om een eind aan de voortetterende strijd te maken?

Een perspectief dat hopelijk beperkt blijft tot een stukje 80-er jaren sentiment, als nawee van Koude Oorlog-retoriek.

Dat laatste is juridisch relevant. Een staat mag namelijk niet willekeurig schepen op volle zee enteren. Israël beroept zich al jaren op de blokkade van Gaza. In het internationaal oorlogsrecht bestaat inderdaad een beperkte mogelijkheid om een maritieme blokkade af te dwingen buiten territoriale wateren. Alleen zit daar een cruciale voorwaarde aan: die blokkade moet zelf rechtmatig zijn.

Tot een paar jaar geleden hield dat juridische en diplomatieke verhaal ook nog soort van stand. Alleen vooral omdat Israël voor het Westen nu eenmaal een bondgenoot is. Bondgenoten krijgen traditioneel meer ruimte binnen het internationale recht, zeker wanneer hun tegenstanders gemakkelijk als terroristen of schurkenstaten kunnen worden weggezet. Zolang de humanitaire gevolgen nog enigszins abstract bleven en westerse regeringen bereid waren weg te kijken, konden veel van Israëls acties nog worden verpakt als harde maar legitieme veiligheidspolitiek.

Die rek is er inmiddels al lang uit. Een blokkade die collectieve bestraffing veroorzaakt, hongersnood faciliteert en humanitaire hulp structureel belemmert, verliest haar legitimiteit. Het Internationaal Gerechtshof, VN-organisaties, mensenrechtenorganisaties en inmiddels ook een groeiend aantal westerse regeringen spreken inmiddels openlijk over ernstige schendingen van het humanitair recht door Israël.

En als de blokkade zelf illegaal is, verdwijnt ook de grondslag om schepen in internationale wateren te onderscheppen. Dan resteert een staat die ver buiten de eigen territoriale wateren gewapenderhand burgerboten aanvalt, communicatie uitschakelt, opvarenden gevangenneemt en hen afvoert naar een Israëlische haven.

Dat valt juridisch nog net geen honderd procent onder de klassieke definitie van piraterij, omdat internationaal recht piraterij meestal definieert als geweld op zee door private actoren en voor private doeleinden. Staten vallen daar dus technisch vaak buiten. Alleen wordt dat onderscheid op een gegeven moment vooral semantisch. Want voor de bemanning van een burgerboot maakt het weinig verschil of ze op volle zee worden geënterd door ‘echte’ piraten of door militairen met een staatsvlag. Het resultaat blijft hetzelfde: gewapende mannen nemen een schip over in internationale wateren, voeren mensen af en verhinderen vrije doorgang op zee.

En ook nu zijn dus ook Nederlanders door een vreemde mogendheid van een schip gehaald en afgevoerd, terwijl de Nederlandse overheid oorverdovend stil is. Het blijft vooral ongemakkelijk geschuifel: “de situatie is nog in ontwikkeling en niet alle feiten zijn bekend”, aldus minister van Buitenlandse zaken Berendsen. Ammehoela. Dit is niet de eerste keer en zal ook niet de laatste keer zijn. Alsof het hier gaat om een vergeten vervoersbewijs in de trein. Stel je voor dat Rusland, Iran of Venezuela Nederlandse burgers in internationale wateren van een schip had gehaald en naar een buitenlandse haven had afgevoerd. Den Haag zou bol staan van spoeddebatten, ferme verklaringen en grote woorden over de internationale rechtsorde.

Ondertussen vaart een genocide plegende kernmacht de Middellandse Zee op om hulpboten te enteren die voedsel en medicijnen richting een uitgehongerde bevolking brengen. Op een gegeven moment houdt juridische acrobatiek op. Dan blijft alleen de daad zelf over. En die daad begint steeds meer op georganiseerde staats-piraterij te lijken.

De Rekenkamer blikt terug, maar ook vooruit. Met waarschuwingen voor de risico’s die Nederland loopt bij ongewijzigd beleid. Om de risico’s die het halen van resultaten in de weg kunnen staan beter in beeld te krijgen publiceert de Algemene Rekenkamer vandaag – op verzoek van de Tweede Kamer – een Hoogrisicolijst (bijlage hier te downloaden). De lijst geeft een overzicht van de grootste risico’s voor het behalen van maatschappelijke doelen en voor de overheidsfinanciën.

De belangrijkste punten:

• Zwakke overheidsfinanciën en dalend vertrouwen in openbaar bestuur. Fiscale regelingen niet doeltreffend/doelmatig
• Afzakken als concurrerende economie. Te weinig investeren in R&D
• Afzakken als kennisland. Neergaande trend basisvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen en digitale
  geletterdheid)
• Veel klimaat- en milieudoelen uit zicht. Onvoldoende beleid, geld en uitvoeringsmogelijkheden
• Aanhoudend tekort aan (betaalbare) woningen. Knelpunten woningbouw niet in samenhang aangepakt
• Stijgende zorgvraag en zorgkosten. Zorghoofdlijnenakkoord mogelijk onvoldoende effectief
• Nederland onveiliger en onrechtvaardiger. Fraude en witwassen krijgen te weinig aandacht
• Weerbaarheid tegen crises kwetsbaarder. Groei defensie-uitgaven naar NAVO-norm 3,5% bbp
• Meer inwoners, ook kinderen, in armoede. Complexiteit en onuitvoerbaarheid WIA
• Stijgende ongelijkheid. Middelen ontoereikend voor tegengaan discriminatie (ambitieuze doelen, weinig
  middelen)

Kan er met dit lijstje geen nieuw regeerakkoord gemaakt worden?