Dirty Three is de band van Warren Ellis, die vooral bekend is als een Bad Seed. Meer dan een gewone Bad Seed zelfs, want Nick Cave onderneemt al jarenlang heel weinig zonder intensief met Ellis samen te werken. Bij Nick Cave staat hij in dienst van dienst muziek, die in de loop van de tijd toegankelijker is geworden, en meer geïnspireerd op traditionele stijlen en songstructuren. Maar bij de Dirty Three mogen alle demonen los. Bereid u voor op een vol kwartier aan noise en chaos.

In het manifest staat dat hogere militaire uitgaven “niet de veiligheid” bevorderen. Als bewijs volgt dat de EU voor de oorlog in Oekraïne al vier keer zoveel aan defensie uitgaf als Rusland, en de NAVO zelfs zeventien keer zoveel. Toch werd de oorlog niet voorkomen.

Dat klinkt als een logisch argument, maar dat is het niet. Om te beginnen is Oekraïne geen lid van de NAVO. De afschrikking van het bondgenootschap gold dus nooit voor Oekraïne. Rusland viel een land aan dat buiten die bescherming viel, en geen land dat erbinnen viel. Dat bewijst niet dat afschrikking altijd werkt. Het is wel een vreemd voorbeeld om te laten zien dat ze niet werkt.

En zelfs als het wel een NAVO-land was geweest: dat afschrikking één oorlog niet voorkomt, bewijst niet dat ze nutteloos is. Misdaad bestaat ook nog terwijl er politie is. Niemand concludeert daaruit dat de politie nooit misdaad voorkomt of oplost.

Bovendien telt de vergelijking vooral geld op. Dat de NAVO als geheel veel meer uitgeeft dan Rusland, zegt weinig over welke militaire capaciteit waar beschikbaar is, hoe snel die ingezet kan worden en hoeveel ervan bedoeld is voor de verdediging van Europa. Rusland besteedde in 2025 volgens SIPRI 190 miljard dollar aan zijn leger, zo’n 7,5 procent van zijn bbp. De 29 Europese NAVO-landen gaven samen ongeveer drie keer zoveel uit, maar verdeeld over even veel krijgsmachten, met elk hun eigen wapensystemen, bevelsstructuren en prioriteiten. Dat is geen argument voor onbeperkte defensie-uitgaven. Het is wel een probleem voor de stelling dat minder uitgeven vanzelf meer of zelfs maar dezelfde veiligheid oplevert.

Onderhandelen met iemand die schiet

Nog duidelijker wordt het bij Oekraïne. Volgens het manifest moet diplomatie leiden tot een wapenstilstand en onderhandelingen. Maar diplomatie is geen alternatief voor macht. Diplomatie vindt plaats binnen bestaande machtsverhoudingen. Als de ene partij bereid is een grens met geweld te verleggen en de andere partij principieel minder militaire middelen wil inzetten, ontstaat er niet vanzelf vrede. Dan ontstaat vooral de kans dat geweld loont. En wat loont, wordt herhaald.

Eerlijk gezegd zie ik niet eens meer hoe vrede in Oekraïne of Gaza eruit zou moeten zien zonder dat de agressor wordt beloond. In Oekraïne betekent een wapenstilstand langs de huidige frontlinie dat Rusland mag houden wat het met geweld heeft veroverd. In Gaza pleegt Israël een genocide, en Israël heeft vrijwel alle kaarten in handen. Over de grote vragen beslist in de praktijk vooral de sterkste partij: wie Gaza bestuurt, wat er met het gebied gebeurt en of er ooit een Palestijnse staat komt. Het manifest roept op tot onderhandelingen, maar zegt niet waarover en hoe. Precies daar zit het probleem: een vrede die de agressor beloont, is vooral een pauze tot de volgende ronde. En het roept de vraag op: is een onrechtvaardige vrede wel échte vrede?

Wie wil aansluiten bij de beweging, moet ondertussen wel “het recht op verzet tegen onderdrukking in lijn met internationaal recht” erkennen. Dat is een goed principe. Het internationaal recht erkent ook het recht van staten om zich te verdedigen tegen een gewapende aanval. Precies dat recht oefent Oekraïne sinds 2022 uit. Maar dan blijft één ongemakkelijke vraag over: waarmee? Verzet vraagt om soldaten, wapens, munitie en militaire productie. Een recht op zelfverdediging zonder middelen voor zelfverdediging is vooral een recht op papier, leuk dat het er is, maar feitelijk waardeloos.

Niemand soldaat

Bij de dienstplicht wordt die spanning het duidelijkst. Het manifest waarschuwt voor jongeren die met “militaire propaganda” worden gelokt en stelt dat niemand “gedwongen of aangemoedigd” moet worden om soldaat te worden.

Over dwang kun je uitstekend discussiëren. Maar niet eens aanmoedigen? Een beweging die het recht op verzet erkent, moet ergens uitleggen wie dat verzet uitvoert als een andere staat besluit tanks de grens over te sturen. Als niemand wordt aangemoedigd, rest alleen de hoop dat er vanzelf genoeg mensen opstaan. Dat antwoord ontbreekt. En juist daar wordt pacifisme gemakkelijk: het werkt zolang iemand anders bereid is het geweld te stoppen. Vooral landen met een sterk leger kunnen zich pacifisme veroorloven.

De luxe van afschrikking

De ongemakkelijke paradox is dat een relatief vreedzaam Europa decennialang kon bestaan juist omdat staten wisten dat militaire agressie gevolgen kon hebben. Dat betekent niet dat iedere verhoging van het defensiebudget verstandig is. SIPRI wijst er terecht op dat de stijgende militaire uitgaven grote sociale en economische kosten hebben. In 2025 bereikten die wereldwijd een record van bijna 2,9 biljoen dollar, het elfde jaar op rij met groei.

Maar daaruit volgt niet dat ontwapening, los van wat anderen doen, veiliger is. Een geloofwaardige vredespolitiek moet daarom twee vragen tegelijk beantwoorden: hoe voorkom je dat staten steeds meer middelen in oorlog stoppen? En wat doe je als een staat ondanks alle diplomatie toch geweld gebruikt?

Op de eerste vraag heeft De Nieuwe Vredesbeweging veel antwoorden. Op de tweede weinig. En daar ligt de tegenstelling die het manifest niet wil zien: pacifisme werkt het best als degenen die de vrede willen bewaren, haar ook kunnen én willen verdedigen. Desnoods met geweld.

Die Anstalt komt uit Berlijn. Ik heb het idee dat een band als deze onmogelijk ergens anders vandaan zou kunnen komen. Ze combineren zang, gitaar en bas met electronica, tot een mix van EBM, synthpunk en post-punk. En dat klinkt heel fijn.

Goede bandnaam, trouwens!

Deze week was er ineens een nieuwe video van Morphine, de band van de in 1999 overleden zanger en bassist Mark Sandman. Het blijkt een aankondiging te zijn van een album dat eind dit jaar uitkomt. Het zijn opnames uit 1998 voor een nieuwe plaat, die door het overlijden van Sandman nooit is afgemaakt. De overgebleven bandleden hebben dat nu alsnog gedaan. Dit nummer heeft alles wat Morphine zo’n fijne band maakte. Allereerst de stem van Sandman en verder de vrij minimalistische instrumentale invulling met vooral veel laag: een tweesnarige met slide bespeelde basgitaar en een bariton- en tenorsax. Met verder een prima drummer en zo hier en daar een toefje van een ander instrument.

Toen ik vorige week enkele keren aandacht besteedde aan de saxofoon dacht ik al even aan Morphine, maar ik heb toen niets van ze geplaatst. De gelegenheid om dat nu alsnog te doen laat ik niet aan me voorbijgaan.

Maar dat gebeurt eigenlijk over geen enkel onderwerp, simpelweg omdat de inhoud al heel lang niet is wat de praatprogramma’s drijft. Dat geldt niet alleen voor Kunstmatige Intelligentie.

Wij waren wél geïnteresseerd in de inhoud en we kwamen dus al snel te spreken over een argument dat de geleerden in hun brief noemden: het argument dat Klöpping antropomorfismen gebruikt. De achtergrond is dat onlangs bekend werd dat een verzameling agents van ChatGPT gezamenlijk een opdracht uitvoerden op een manier die inging tegen de instructies van de menselijke gebruiker, vervolgens berichten schreven op een plek waar de andere bots ze konden inlezen, en op een bepaald moment ook berichten stuurden over het feit dat de menselijke gebruiker bezwaar zou hebben tegen deze manier van doen, en dat die gebruiker daar niet achter moest komen:

De Grote Klöpping Show – waarin hij met een twinkeling in z’n ogen over het potentiële einde van de mensheid praat – zit vol met bekende antropomorfismes. AI wordt ‘vindingrijker’ en mag niet overleggen, maar ‘doet dat toch’ en ‘op eigen houtje’. Ze raken ‘in paniek’ bij de gedachte dat mensen ze in de smiezen kunnen krijgen.

Later in de brief komen de schrijvers nogmaals terug op die paniek:

Menselijkheid zit in een lijf, dát voelt spanning, liefde, honger. Paniek voelen, dat kan niet zonder lijf, want dat voel je in je hart, of in je longen of buik. Een AI-systeem kan dus niet ‘in paniek’ raken, want paniek is geen logisch gevolg van rekenkundige processen, maar iets dat je lichaam instinctief doet, vanzelf.

De vraag is in hoeverre dit klopt. Heb je een lichaam nodig om in paniek te raken? Dat lijkt me een kwestie van definitie. De autoriteit waarmee wordt gesteld dat paniek een kwestie is van hart, longen of buik, is lastig te onderbouwen: het wordt hier simpelweg gesteld, maar zonder argumenten.

Er valt echter wel iets tegenin te brengen. Er is bijvoorbeeld het idee van collectieve paniek, waarbij het iets is dat niet zozeer een individu behelst, als wel een groep mensen die als individu rustig zouden zijn gebleven, maar die ervoor zorgen dat ze als groep in paniek raken. En die groep heeft geen letterlijk hart, of longen of buik.

Solide

Je kunt ook niet zeggen; ja, maar ieder van die individuen heeft natuurlijk wel de voor paniek kennelijk benodigde organen, want dan kun je niet begrijpen hoe die paniek dan overslaat. Het is niet een biologisch virus, dat overslaan kan redelijkerwijs alleen cognitief overslaan: je merkt dat anderen zenuwachtig worden, en daardoor wordt je zelf zenuwachtig. Zo bezien is het logischer om te zeggen dat je verhoogde hartslag en de kramp in je buik het gevolg zijn van je paniek: die paniek komt eerst en je lichaam reageert daarop, omdat je nu eenmaal een lichaam hebt.

‘Menselijkheid zit in een lijf’ is, kortom, natuurlijk een respectabel filosofische positie, en populair in deze tijd omdat hij individualistisch is (de individuele mens is waar stemmingen verkeren) en reductionistisch (gevoelens worden teruggebracht naar lichamelijke toestanden) maar het is niet de enige. Je kunt minstens ook zeggen dat menselijkheid in de verbinding met anderen zit, en dan de (open) vraag opwerpen of een zwerm botjes dezelfde vorm van collectiviteit bezit als een groep mensen.

Sowieso lijken de geleerde briefschrijvers hier ‘antropomorfisme’ als wetenschappelijk uitgangspunt te verwarren met het gebruik van metaforen in wetenschapscommunicatie. Je kunt terecht bezwaar maken als je zegt dat nu bewezen is dat bots de menselijke stemming ‘paniek’ kennen, dat nu bewezen zou zijn dat je dus in paniek kunt raken als gevolg van logisch rekenkundige processen. Want dat is helemaal niet bewezen: er is immers ook de interpretatie mogelijk dat die paniek alleen maar ligt in de manier waarop mensen het gedrag van die bots interpreteren. Dat lijkt me wetenschappelijk meer solide.

Absolute waarheid

Maar in mijn ogen betekent dat niet dat een communicator als Klöpping niet zou spreken van paniek bij de bots. Sterker nog, het is heel lastig om over deze vrij ingewikkelde gang van zaken te praten zonder beeldspraak te gebruiken die je aan menselijk gedrag ontleent. Dat is bovendien de manier waarop mensen al sinds mensenheugenis over hun apparaten praten: mijn grasmaaier heeft er vandaag geen zin in, stom ding! Of: deze beleidsmaatregel vermoordt iedere lust tot intiatief. Je bespreekt iets vrij onbegrijpelijks in termen van iets waar je wel een intuïtie over hebt. En dan kun je wel zeggen dat er voor vermoorden twee levende wezens nodig zijn (een moordenaar met de intentie om te moorden en een ademend wezen dat met ademen ophoudt), en dat de beleidsmaatregel en de lust niet aan die voorwaarden voldoen, maar dan mis je het punt.

Er is wel een ánder punt met die antropomorfische beeldspraak: dat mensen in het specifieke geval van kunstmatige intelligentie misschien geneigd zijn om die beeldspraak net te letterlijk te nemen – te vergeten dat we hier met apparaten van doen hebben waarop niet alles wat we over mensen denken zomaar van toepassing is. Daarover kun je best discussiëren. Maar het helpt volgens mij dan niet om te doen alsof één beeld van stemmingen – dat ze producten zijn van het biologische lichaam – zelf als absolute waarheid te stellen. Want ook daar valt best iets op af te dingen.

Lekker catchy nummer, paar gerenommeerde gastzangers, kek clipje… wat wil een mens nog meer op de vrijdag avond, dan Joseph, van Falling in Reverse?

De diagnose ligt er dus al. Alleen trekken we er nog niet de conclusie uit die erbij hoort. Want als er ergens sprake is van indoctrinatie, dan gaat die al een tijd compleet de andere kant op.

Kijk wat een puber op een gemiddelde dag voorgeschoteld krijgt. Jongens krijgen een giftige karikatuur van mannelijkheid: je moet sterk en dominant zijn, vrouwen veroveren, kwetsbaarheid is zwak en homo is vooral iets wat je absoluut niet wilt lijken, laat staan zijn. Meisjes krijgen influencers die vertellen dat emancipatie een vergissing was, dat vrouwen misschien beter niet kunnen stemmen en dat hun bestemming thuis bij man en kinderen ligt. Niet af en toe. De hele dag door, en elke klik levert meer van hetzelfde op.

Dát is iets door de strot duwen. Een wereldbeeld dat eindeloos wordt herhaald, via kanalen waar ouders en docenten nauwelijks zicht op hebben, en dat zichzelf verkoopt als “gewoon eerlijk zeggen hoe het zit”. Daar staan een regenboogvlag, Paarse Vrijdag en een docent tegenover die af en toe uitlegt dat homo’s, lesbiennes, biseksuelen en trans mensen bestaan en volwaardige mensen zijn.

En het slimste trucje van die andere kant: wie tegengas geeft, wordt zelf de indoctrineur genoemd. Een regenboogvlag is propaganda. Een influencer die vrouwen het stemrecht wil afnemen zegt “hoe het is”. De leerling die “genderindoctrinatie” roept, gebruikt precies het woord dat hem is aangereikt om de ene boodschap te wantrouwen en de andere niet eens op te merken.

Dus ja, uitleg blijft nodig. Maar met alleen betere uitleg win je het niet van een boodschap die uren per dag in hun broekzak zit, ook wanneer de les allang is afgelopen.

Laten we de rollen dan ook benoemen zoals ze zijn. Niet steeds verdedigen waarom een regenboogvlag mag hangen, maar die reactionaire karikatuur van man, vrouw en seksualiteit hardop aanwijzen als wat het is: een ideologie die actief wordt verspreid en genormaliseerd en onze kinderen vergiftigt. Door platforms die eraan verdienen en politieke bewegingen die er garen bij spinnen.

Paarse Vrijdag of een regenboogzebra zijn geen indoctrinatie. Het zijn papieren parapluutjes in een stortbui.

Misschien wordt het tijd dat we naast paraplu’s uitdelen ook iets aan het klimaat gaan doen.

De nieuwe maatregelen hebben voor veel onrust gezorgd onder kleine handelaren uit buurland Burundi. Honderden Burundezen zochten hulp en reisdocumenten bij hun ambassade in Nairobi, uit angst dat het nieuwe overheidsbeleid zou kunnen leiden tot uitzettingen of verdere intimidatie. Inmiddels heeft de regering een overbruggingstermijn van 90 dagen afgekondigd waarin de migranten er voor kunnen zorgen alsnog de juiste papieren voor hun verblijf te regelen. Maar volgens advocaat Waringa Wahome is het al te laat. Ze wijst op incidenten in Mathare, waarbij buitenlandse handelaren naar verluidt werden aangevallen en hun goederen werden meegenomen of vernietigd. Ook Wahome ziet in de maatregel geen oplossing voor de grote economische problemen waar het land voor staat. “De meerderheid van de Keniaanse jongeren is arm, werkloos en heeft geen hoop meer,” zei ze, wijzend op de stijgende kosten van levensonderhoud, de toenemende ongelijkheid, de krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld en de zorgen over corruptie en publieke middelen. Jongeren ontvluchten de armoede door in te tekenen voor risicovolle banen in het buitenland waarvoor de regering bemiddeelt. Jongens worden gerecruiteerd door het Russische leger om te vechten in Oekraïne. Meisjes vinden emplooi als huishoudster bij rijke Saoedi’s waar ze mishandeld en verkracht worden.  Wahome: “De grootse retoriek van president Ruto kan slechts worden gezien als een uitspraak die bedoeld is om de aandacht af te leiden van de structurele economische plundering.” Enig tegenwicht kwam deze zomer van de vakbond van verpleegkundigen die het na een staking van 43 dagen eindelijk voor elkaar heeft gekregen dat een negen jaar geleden beloofde loonsverhoging is ingewilligd. Een dreigement van dokters dat ze ook zouden gaan staken gaf de doorslag. 

Ruto presenteerde zijn omstreden maatregelen tegen buitenlandse winkeliers en straatverkopers als een bescherming voor de Keniaanse economie en benadrukte dat de focus van de economische ontwikkeling moet verschuiven naar buitenlandse investeerders die kapitaal aanbrengen, banen creëren en bijdragen aan de lokale productie. De president is dezer dagen in New York in de context van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties actief bezig de nodige contacten te leggen voor zijn plannen. Zoals voor een Nigeriaanse olieraffinaderij die naar verwachting 700.000 vaten ruwe olie per dag gaat verwerken, waarbij de overheid rekent op aanzienlijke kansen op het gebied van werkgelegenheid en industrialisatie dankzij het project.

Giftig afval

In Noord-Kenia (foto) zal dat plan met argusogen worden bekeken. Bewoners van dat gebied hebben de staat aangeklaagd vanwege de gevolgen van giftig afval dat daar in de jaren tachtig is achtergelaten door het Amerikaanse oliebedrijf Amoco (nu BP). De Keniaanse autoriteiten hebben vastgesteld dat de grond sterk vervuild is. Het grondwater bevat tal van giftige chemische stoffen. Arsenicum is aangetroffen in een hoeveelheid van 110% van de waarde die door de WHO als veilig wordt beschouwd. En grondwater is voor de nomadische veehouders in de regio van levensbelang voor mens en dier. In de loop van de tijd is er al veel vee verloren gegaan. En het aantal kankerpatiënten in de regio ligt ver boven het gemiddelde. Ondanks dat de vervuiling al jarenlang bekend is heeft de staat nog steeds niets gedaan voor de getroffen bewoners. Kenia heeft de oliemaatschappij nooit aansprakelijk gesteld. Dat is voor milieujurist Kelvin Kubai reden om nu namens een groep bewoners van het vervuilde gebied de staat aan te klagen. ‘Kinderen die hier geboren worden zijn van aanvang af ter dood veroordeeld’, zegt Kubai.

Kamelen

De fossiele industrie raakt Noord-Kenia ook nog op een andere manier, zo laat een artikel uit de The Washington Post van vorig jaar zien dat door 360 Magazine is vertaald. De droogte in de Hoorn van Afrika die drie jaar duurde heeft 80 procent van de koeien in dit gebied gedood en daarmee het levensonderhoud van ontzettend veel mensen vernietigd. In deze regio, waar de reserves het kleinst zijn, worden miljoenen mensen gedwongen om zich aan te passen aan de klimaatverandering. In plaats van koeien hebben de veehouders nu voor kamelen gekozen. In tijden van ontbering produceren kamelen meer melk dan koeien. Vaak hoor je dit gezegde: ‘in een droogteperiode sterft de koe het eerst en de kameel het laatst.’

Krijg je een lekker stukje relaxte jazzy funk waar je best wel wat vrolijk van kan worden, blijkt het nummer over misère te gaan.

Thundercat (de artiestennaam van Stephen Lee Bruner) zingt hier over de emotionele verwarring en de pijnlijke strijd om te herstellen na het verlies van een geliefde. Hij is even de weg kwijt, weet niet hoe-ie zich moet voelen.

Als je dan ziet hoe hij, nadat het nummer is geëindigd, met een brede lach het applaus ontvangt, valt het allemaal wel mee.

Maar ja, wat moet ik nou als luisteraar met de schizofrene expressie van een klaaglied op funky noten?

Volgens het nieuwe kabinetsplan moeten woningcorporaties huurders met een hoger inkomen voortaan ieder jaar verplicht 50 of 100 euro extra huur per maand laten betalen, totdat de maximale huur volgens het puntenstelsel is bereikt. Ongeveer 177.000 huishoudens zouden ervoor in aanmerking komen.

Het idee is dat deze zogenaamde scheefwoners dan vanzelf doorstromen. Maar waarheen precies? Nederland heeft momenteel een woningtekort van ongeveer 384.000 woningen. Er zijn 427.000 woningvragers tegenover 43.000 beschikbare woningen. De overheid meldt zelf dat wachttijden voor sociale huur op sommige plekken inmiddels boven de tien jaar uitkomen.

Toch doet het begrip ‘scheefwonen’ alsof ergens buiten beeld een passende woning op deze mensen staat te wachten. Alsof iemand met een iets hoger inkomen alleen uit gemakzucht in zijn sociale huurwoning blijft zitten, terwijl betaalbare koopwoningen en middenhuur voor het oprapen liggen.

Zelfs de eerdere evaluatie van de inkomensafhankelijke huurverhoging biedt daarvoor nauwelijks steun. Mensen met hogere huren zeggen vaker dat ze willen verhuizen. Of ze vervolgens daadwerkelijk méér verhuizen, kon niet worden vastgesteld. De onderzoekers wijzen juist op de schaarste en hoge prijzen van koopwoningen en vrije huur als obstakel.

De verplichte huurverhoging lost dat obstakel op geen enkele manier op. Er komt geen huis bij. De gegarandeerde uitkomst is slechts dat de huur stijgt. En daarmee verdwijnt bij deze huishoudens iedere maand 50 of 100 euro aan besteedbaar inkomen. Geld dat niet meer naar boodschappen, horeca, kleding, sport of andere uitgaven kan. Corporaties kunnen de extra inkomsten natuurlijk investeren in hun woningvoorraad, maar dat maakt van een huurverhoging nog geen doorstromingsbeleid.

Zolang honderdduizenden woningen ontbreken, bestaat ‘scheefwonen’ vooral op papier. Je kunt mensen die nergens heen kunnen steeds harder financieel richting de uitgang duwen, maar er verschijnt alleen elders nog steeds geen deur.

Afgaande op de titel verwacht je misschien een vrolijk, licht zomers stukje muziek. Een beetje ‘Here comes the sun’, een vleugje ‘Het regent zonnestralen’, of als dat al te licht naar uw smaak is: Set the Controls for the Heart of the Sun.

De ‘Ouverture tot he Sun’ is beslist geen lichtvoetig, zonnig deuntje. Dit kamerorkestwerk is geïnspireerd op het boek Klara and the Sun van Kazuo Ishiguro, waarin een ‘kunstmatige vriendin’ in de echte mensenwereld een ziek meisje moet helpen, maar niet alles van echte mensen begrijpt.

Componiste Meriç Artaç over deze ouverture:

Het stuk stelt het  idee van dualisme en heterogene principes ter discussie; contrasterende, navolgende en imiterende melodieën en harmonieën. Twee entiteiten ontmoeten elkaar, vullen elkaar aan, transformeren, botsen en scheiden zich van elkaar op een reis om de verborgen zon te vinden, op zoek naar avontuur, hoop en uiteindelijk verlossing.

Een indrukwekkend stukje muziek over een zorgrobot, kunstmatige intelligentie, begrip en onbegrip, desillusie en hoop.

Vorig jaar trok AVROTROS een grens. Het menselijk leed in Gaza was te groot. De persvrijheid werd aangetast. De politiek bemoeide zich ermee. Deelname was niet langer te verantwoorden. Duidelijke taal. En AVROTROS meende het: ook voor 2027 zegt de omroep nee, omdat meedoen nog steeds niet strookt met haar waarden.

En wat deed de NPO? Die had maar één vraag. Niet: hebben ze gelijk? Niet: is er iets veranderd in Gaza? Nee. De vraag was: welke andere omroep wil het klusje overnemen? Het antwoord was: niemand. Geen enkele omroep wilde zijn naam eraan verbinden. Dus doet de NPO het maar zelf, want uitgezonden zal het worden.

Ondertussen is in Gaza niets opgelost. Helemaal niets. De onafhankelijke VN-onderzoekscommissie stelde in juni opnieuw vast dat Israël genocide blijft plegen in Gaza. Deze maand meldt de VN nog altijd aanhoudende aanvallen, enorme humanitaire nood en levensbedreigende omstandigheden. Dat is geen oud nieuws. Dat is nu.

Dus zo werkt het. Eerst trekken we een grens. Dan zoeken we iemand die eroverheen wil stappen. En een paar maanden later zwaaien we met vlaggetjes en roepen we “douze points”. Met een glimlach. Op primetime.

AVROTROS bleef tenminste bij haar woorden. De NPO heeft die woorden doodleuk bij het oud papier gezet.

Alles went. Blijkbaar zelfs een genocide.

Bits of Freedom gaat nog een stukje verder en eist een verbod op gluurbrillen. BoF vindt dat de gluurbrillen de openbare orde verstoren en een gevaar vormen voor onze veiligheid en privacy. Alles wat je op straat doet, kan worden opgenomen en op het internet komen te staan. Als iemand met een telefoon voor je gezicht staat, kun je nog weglopen als je niet op camera wilt verschijnen. Bij een bril is ontzettend moeilijk vast te stellen of je wel of niet wordt gefilmd. Wat extra zorgelijk is: je hebt geen controle over wat Meta vervolgens met al die opgenomen data doet. Met de reputatie van Meta op het gebied van privacy, moeten we haar niet op haar blauwe ogen geloven dat ze het beste met ons voor heeft.

Bits of Freedom publiceert vandaag op een speciale campagnesite een grappig filmpje waarin Meta-medewerkers geconfronteerd worden met de bril. Ze lijken er niet allemaal even enthousiast over te zijn.

Update 24 september:

Meta heeft zojuist een satirische video verwijderd waarin programmamaker Roel Maalderink en digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom kritiek uitten op de Meta AI-brillen. De video is volgens Meta niet in lijn met hun richtlijnen: er zou sprake zijn van pesten en intimidatie.

Neem stikstof. Jarenlang werd geprobeerd ruimte te creëren zonder eerst de uitstoot voldoende terug te brengen. Nadat de rechter daar een einde aan maakte, bleef de politieke reflex bestaan: zoek vooral een manier waarop boeren minder snel hoeven te veranderen. Onder BBB-minister Femke Wiersma kwam er vervolgens een wetsvoorstel om de bestaande stikstofdoelen te vervangen. De Raad van State waarschuwde dat dit voorstel verplichtingen vooruit naar 2035 schuift en onvoldoende waarborgen bevat voor tijdige maatregelen.

Bij klimaat zien we hetzelfde patroon. Het PBL constateerde in september 2026 dat de geraamde emissiedaling richting 2030 inmiddels drie jaar stagneert en noemt politieke impasses expliciet als oorzaak. De kans dat Nederland het wettelijke klimaatdoel voor 2030 haalt, is inmiddels kleiner dan vijf procent.

Ook de hypotheekrenteaftrek illustreert de selectieve voorzichtigheid. De VVD wil er nog altijd niet aan tornen, juist omdat afbouw huiseigenaren direct geld kost. De partij noemt behoud van de aftrek tegenwoordig zelfs onderdeel van de gewenste “rust in de portemonnee”.

Groningen laat zien wat langdurig uitstel kan kosten. De parlementaire enquêtecommissie concludeerde dat de belangen van Groningers structureel zijn genegeerd en dat geld dominant was in de besluitvorming over de gaswinning. Decennialang was stoppen te duur, te lastig of te ingrijpend. Uiteindelijk werd de schade alleen groter.

Intussen heeft rechts een politiek veel aantrekkelijker onderwerp gevonden voor de onvrede over vastgelopen publieke problemen: migratie.

De PVV legt de koppeling zeer expliciet. Wilders schrijft dat Nederlanders geen woning kunnen vinden terwijl asielzoekers volgens hem wél een woning krijgen. Ook de VVD zet sterk in op het afschaffen van voorrang voor statushouders. Migratie verhoogt uiteraard de woningvraag, alleen verklaart zij geen decennia van tekortschietende woningbouw, fiscaal beleid rond koopwoningen en een vastgelopen sociale huursector, in een tijd waar de VVD bijna constant aan de macht is geweest. Ter verhouding: volgens het CBS ging in 2021 zes procent van de vrijgekomen corporatiewoningen naar huishoudens met statushouders.

Zo ontstaat een handig politiek patroon. Hervormingen die gevestigde belangen pijn doen worden vertraagd, afgezwakt of teruggedraaid. De problemen blijven bestaan en worden duurder. Vervolgens verschuift het politieke debat naar de mensen die er het makkelijkst verantwoordelijk voor kunnen worden gehouden: asielzoekers, statushouders en andere migranten.

Wie jarenlang de verbouwing tegenhoudt, kan daarna natuurlijk altijd klagen over de nieuwe bewoners.

De Israëlische voetbalbond reageerde verontwaardigd, met een merkwaardig verweer: “We hebben op talloze gebieden bijgedragen aan de wereld en mensheid en daarbij een indrukwekkend aantal Nobelprijzen in de wacht gesleept.” Vervolgens kreeg Hallgrímsson het verwijt dom, onwetend en hypocriet te zijn.

Vooral dat woordje “we” verdient aandacht.

Israël zelf heeft namelijk veertien Nobelprijswinnaars voortgebracht. Dat is natuurlijk niet niets, maar ook niet per se iets om jezelf zo over op de borst te kloppen. Het aantal Joodse Nobelprijswinnaars wereldwijd daarentegen ligt boven de tweehonderd, en dat is inderdaad opmerkelijk. Wanneer de Israëlische voetbalbond in reactie op kritiek op Israël begint over het “indrukwekkende aantal Nobelprijzen” dat “we” hebben gewonnen, wordt dus op zijn minst de suggestie gewekt dat de prestaties van Joden wereldwijd onderdeel zijn van een Israëlisch collectief.

Dat past bij de manier waarop Israël zichzelf officieel definieert. Israël heeft geen formele grondwet. De Basiswetten hebben er constitutionele status en vormen samen het constitutionele raamwerk van de staat. Een van die wetten bepaalt sinds 2018 expliciet dat Israël de natiestaat van het Joodse volk is. Diezelfde Basiswet draagt de Israëlische staat op de banden met “leden van het Joodse volk” in de diaspora te versterken en hun culturele, historische en religieuze erfgoed te helpen bewaren. De politieke koppeling tussen Israël en Joden buiten Israël is dus formeel in de staatsinrichting vastgelegd.

Daar zit ook een antisemitisch mechanisme in. Antisemitisme behandelt Joden immers als één collectief waaraan eigenschappen, belangen en verantwoordelijkheid kunnen worden toegeschreven. Israël versterkt precies dat denkbeeld wanneer het Joden buiten Israël in zijn eigen “wij” trekt.

Als Joodse wetenschappers in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië of Duitsland ineens onderdeel zijn van dat Israëlische “wij” zodra hun Nobelprijzen goed uitkomen, worden zij tegelijk verbonden aan een politieke staat waarvan zij helemaal geen deel hoeven uit te maken.

Daarmee worden niet alleen positieve eigenschappen gekoppeld aan alle Joden, zoals wetenschappelijke prestaties en Nobelprijzen. Via hetzelfde “wij” ontstaat ook een verbinding met de daden van de Israëlische staat. Inclusief de genocide in Gaza.

Zo bezien kun je zelfs stellen dat Israël zélf antisemitisch handelt. Omdat Israël zelf een van de basale antisemitische denkbeelden reproduceert: dat Joden overal ter wereld één collectief vormen.

Een Jood in Amsterdam, New York of Londen heeft natuurlijk niets te maken met besluiten van Netanyahu, het Israëlische kabinet of het Israëlische leger. Toch maakt de Israëlische staatsopvatting hem of haar voortdurend onderdeel van hetzelfde wereldwijde “Joodse volk” waarvan Israël zegt de natiestaat te zijn.

De Israëlische voetbalbond laat zien waar dat toe leidt. Bij Nobelprijzen zijn de prestaties van Joden wereldwijd plotseling onderdeel van “ons”. Zodra iemand vervolgens Joden aankijkt op wat Israël doet, wordt dezelfde vereenzelviging terecht als antisemitisch herkend.

Het politieke nut van die vervaging is moeilijk te missen. Wie Israël presenteert als politieke vertegenwoordiger van alle Joden, kan kritiek op Israël vervolgens gemakkelijker voorstellen als een aanval op Joden en dus als antisemitisme. Dat gebeurt in de praktijk ook: mensenrechtenorganisaties hebben herhaaldelijk gewaarschuwd dat beschuldigingen van antisemitisme worden gebruikt om kritiek op Israël en steun voor Palestijnse rechten te delegitimeren of zelfs te onderdrukken. Zo werkt de vereenzelviging twee kanten op. Bij Nobelprijzen levert ze Israël prestige op, bij kritiek een schild.

Ik rouw er niet om.

Want laten we vooral niet doen alsof de politie zulke bijeenkomsten organiseerde uit louter warme belangstelling voor andermans geloof en de ‘band met de buurt’. De politie zegt het zelf: contact met religieuze gemeenschappen is ook nuttig om “signalen uit die gemeenschap op te halen”. De minister noemde eerder eveneens het “preventief signalen oppikken” als onderdeel van dit soort professioneel politiewerk. Vertrouwen winnen, contacten opbouwen, informatie krijgen. Ogen en oren in de gemeenschap dus, en daarmee ook een vorm van surveillance.

Daar zit sowieso iets bedenkelijk aan. Zeker wanneer juist islamitische gemeenschappen al jarenlang als veiligheidsrisico worden benaderd, en dit soort evenementen vooral op die groepen worden gericht, want het werkt repressie in de hand. Tien gemeenten kregen dit jaar nog boetes wegens het illegaal verwerken van informatie over islamitische mensen, na jarenlang heimelijk onderzoek naar moslimgemeenschappen. Profilering langs religieuze en daarmee vaak ook etnische lijnen heeft in Nederland bepaald geen theoretisch karakter.

Het ironische is dat juist de anti-islamhoek dit kennelijk niet zag. FVD maakte dit voorjaar een punt van politie-iftars en de azan, en in het verleden noemde Wilders het ’theedrinken’ met extremisten. En dat terwijl je, als je moslims toch voortdurend als potentiële bron van problemen beschouwt, nauwelijks een handiger constructie kunt bedenken dan ze zelf uitnodigen, eten voorschotelen, vertrouwen winnen en ondertussen “signalen ophalen”.

Dus prima dat de politie ermee stopt. Jammer alleen dat het besluit niet voortkomt uit bezinning op die merkwaardige rol van de politie als vriendelijke buurman én informatieverzamelaar. Het komt na politieke ophef die zich weer eens specifiek op islamitische zichtbaarheid richtte.

Zelfs wanneer racistische politiek per ongeluk iets afschaft waar goede redenen voor zijn, blijft de reden waarom behoorlijk beroerd.

Multi-instrumentalist en video-artiest Ana Lua Caiano mengt traditionele Portugese muziek met elektronische klanken en hiphop. Haar videoclips zijn, net als haar teksten, verhaaltjes op zich.

‘Um Mais Um’ (Portugees voor ‘één plus één’, lijkt een kinderspelletje (hinkelen?), maar gaat over de onvermijdelijkheid van de dood. Alsof ze wil zeggen: door te leven, graven we vanzelf ons eigen graf.

Um mais um, passou mais um dia
E o pé que anda no chão cava cova
Cada passo afunda um pouco o nosso corpo
E tira o pó da campa

Vertaald:

Een plus een, weer een dag voorbij.
En de voet die op de grond loopt, graaft een graf.
Elke stap laat ons lichaam een ​​beetje wegzakken
en verwijdert het stof van het graf.

Tot zover een wat alledaagse constatering. Maar een paar coupletten verder legt Ana Lua Caiano er toch wat drama in:

De tijd draait rond en rond en wordt een tornado
Die weer draait en alles stort neer
Je leven stort neer in een diep graf
En je lichaam versmelt met de donkere aarde

Ik denk niet dat dit liedje de top zoveel van uitvaartmuziek zal halen.

Bovendien komen verschillende talen soms ook op verschillende oplossingen uit. Terwijl men in het Duits alweer geruime tijd vormen gebruikt als Professor*Innen om aan te geven dat men het over mannelijke én vrouwelijke hoogleraren heeft, wordt in het Nederlands meestal de voorkeur gegeven aan professoren – de vorm die ook wel als mannelijk geldt, wordt als vrouwelijk gebruikt.

Althans, het zit nog wel iets ingewikkelder, blijkt uit onderzoek waarover Natalie Verelst rapporteert in het nieuwste nummer van het vakblad Taal en Tongval. Verelst bestudeerde de stijladviezen die tien Nederlandse en twee Vlaamse universiteiten de afgelopen jaren hebben gepubliceerd: hoe kunnen medewerkers van die universiteiten hun woorden zo kiezen dat ze geen mensen buiten sluiten?

Inderdaad blijken veel van die universiteiten het advies te geven om de ‘mannelijke’ vorm te gebruiken. Althans, om dat soms te doen, want consistent zijn de gidsen niet. Volgens de Universiteit Utrecht is bewoner een neutrale vorm, maar huisgenoot mannelijk, iets wat ik in ieder geval helemaal niet navoelen kan (voor zover ik er een intuïtie over heb zou die eerder tegenovergesteld zijn). Verderop in hetzelfde advies staat “Gebruik de mannelijke vorm nooit als generieke beschrijving” – waarna gebruiker en bewoner als neutraal gebruik worden opgevoerd.

Bovendien moet het in Utrecht in vacatures weer anders: het advies beveelt de toevoeging m/v/x aan “als verduidelijking van het genderneutrale gebruik van de vorm”. Verelst ziet dat, terecht denk ik, als een teken aan de wand: zo neutraal zijn die vormen nu ook weer niet, zodra er juridische gevolgen dreigen, grijpt men toch naar expliciete differentiatie om inclusief te zijn. In Maastricht wordt datzelfde m/v/x juist afgekeurd omdat het niet inclusief zou zijn.

Zulk soort verwarring treedt ook elders op. De Universiteit Gent adviseert om secretariaatsmedewerker te gebruiken in plaats van secretaresse. Kennelijk is medewerker dus een neutrale vorm volgens het Gentse taalgevoel, terwijl elders dan weer te lezen is dat assistent en onderzoeker mannelijk zijn.

Toch valt er ook wel enige orde te destilleren uit al die academische taaladviezen, en wel een hiërarchie van neutraliteit die bestaat uit vier stappen:

• Echt neutrale termen zoals directie, aanwezigen, jongere, staflid en leerkracht.
• Niet-gefeminiseerde persoonsaanduidingen in het meervoud, zoals lezers, alumni.
• Niet-gefeminiseerde vormen in het enkelvoud mét (m/v/x), zoals begeleider (m/v/x).
• Niet-gefeminiseerde vormen in een kaal enkelvoud, zoals begeleider, medewerker.

De mannelijke vormen zijn dus een soort laatste keuze; de Radboud Universiteit noemt dat ook letterlijk zo (voor de duidelijkheid: ik heb niets met die gids te maken, ik had er tot mijn schande tot gisteren zelfs nooit van gehoord).

Intrigerend is ook dat het meervoud kennelijk als neutraler aanvoelt dan het enkelvoud. Het heeft mogelijk iets te maken met het feit dat we in het meervoud ook voor voornaamwoorden geen verschil tussen mannelijke en vrouwelijk maken: hij loopt, zij loopt,(enz.) worden van elkaar onderscheiden, maar zij lopen kan op groepen van alle mogelijke genders door elkaar slaan. In een groep doet geslacht er kennelijk niet zoveel meer toe.

Een supergroep. Wordt dat woord eigenlijk nog wel eens gebruikt? Ik kan me niet herinneren dat ik het de laatste jaren nog eens heb gehoord of gelezen. Mogelijk was dat anders geweest als ik vaker naar programma’s van of met Leo Blokhuis zou kijken of luisteren. Maar ik dwaal af. Toen de plaat van Monsters of Folk uitkwam was het woord zeker nog wel in gebruik én op zijn plaats. De band bestaat uit singer-songwriter M. Ward, Jim James van My Morning Jacket, en Conor Oberst en Mike Mogis van Bright Eyes. Drie karakteristieke stemmen die heel goed samen blijken te klinken en een multi-instrumentalist. Wat zou je dan verder nog nodig hebben?

We hadden dat natuurlijk ook wel kunnen gaan begrijpen als we het nieuws regelmatig zouden volgen. Als we zouden weten dat er al maandenlang iedere dag gemiddeld zeker zes aanvallen van settlers plaatsvinden waarbij meestal mensen gewond raken of gewoon gedood worden zonder dat er iemand wordt gepakt, verantwoordelijk wordt gehouden en gestraft. Waarbij het leger altijd achteraf paraat staat om tussenbeide te komen en de aangevallen Palestijnen ofwel in hechtenis te nemen, dan wel af te ranselen, of gewoon naar gelang neer te schieten.

Waarbij huizen worden ingepikt, schapen of geiten worden gestolen, olijfbomen worden omgehakt, stukken land worden afgepakt en omheind, nieuwe “wilde” nederzettingen worden gesticht, wegen worden aangelegd dwars door landerijen, auto’s of andere bezittingen als schuren of huizen in brand worden gestoken, soms met de bewoners er nog in, en verder iedereen steeds moet oppassen voor onverwachte nachtelijke bezoeken van de wakkere soldaten van het IDF, het zogenaamde Israëlische defensieleger, dat nog wat mensen kwam arresteren – of soms ook om ze dood te schieten, want daar zitten blijkbaar weinig verschillen tussen.

Maar het rapport is juist opgesteld voor mensen die dat allemaal niet weten. Of die daar blind voor blijven en het niet tot zich door laten dringen. Het is bedoeld om die mensen ervan te doordringen dat Israël nu toch echt de Palestijnse aanwezigheid wil uitwissen en dat daarom bezig is het “collectieve Palestijnse leven” te ontmantelen en een permanente joodse soevereiniteit te vestigen. Het wil vooral een categorie overtuigen die zich al tenminste sinds 1967 voor de gek laat houden (of zichzelf voor de gek houdt) waaronder een heel leger politici. Dat leger had al lang – zo’n 40 of 50 jaar geleden – de Europese verdragen met Israël moeten opzeggen die het gedrag van Israël in de bezette gebieden met zoveel woorden afkeurt, of ze op zijn minst moeten opschorten. Het had defensiecontracten moeten opzeggen.

Het had Israël ter verantwoording moeten roepen. Maar dat zou “antisemitisch” zijn geweest en daarom deden ze niets, of ze lieten een voorzichtig afkeurend geluid horen, wat eigenlijk op hetzelfde neerkomt. Nu zijn diezelfde politici onlangs toch een beetje wakker geworden en hebben met een aantal Europese landen (waaronder Nederland) een verbod van de handel van ”producten van nederzettingen” afgekondigd. Dat is volgens Israel nog steeds “antisemitisch”. Maar het is ook vele jaren te laat. En het stelt ook nagenoeg niets voor, want een verbod van van producten uit de nederzettingen is nagenoeg onmogelijk te handhaven.

Volgens B’Tselem is het belangrijk dat iedereen nu echt wakker wordt en zich realiseert dat Israël echt bezig is het Palestijnse leven om zeep te helpen en de joden definitief de zaak te laten overnemen. Dat is in feite al aan de gang sinds de minister van Financiën Bezalem Smotrich in 2022 zijn plannen ontvouwde die nooit officieel zijn overgenomen maar niettemin worden uitgevoerd. Sinds 7 oktober 2023 is en de zaak in een stroomversnelling gekomen en nu is het een systeem dat bestaat uit vijf componenten die tegelijkertijd worden uitgevoerd, zegt B’Tselem. Het eerste element is ”geweld en intimidatie”. De terreur van de settlers, die door het leger en de gevestigde orde wordt gesteund is er volop een voorbeeld van. Het regelmatig optreden van het leger hoort er ook bij. Tussen oktober 2023 en september 2026 zijn tenminste 1107 Palestijnen van de Westoever gedood. En de teller is voorlopig niet gestopt.

Het tweede element is de “inperking van de bewegingsvrijheid”. Het hele systeem van checkpoints, vast of mobiel, het zijn er samen honderden, plus afsluitingen met metalen hekken van dorpen en toegangswegen van steden. Het is bekend. En dan is er nog het verbod om bepaalde wegen te gebruiken. Het leidt tot urenlange omwegen die mensen moeten nemen, en tot onderlinge verwijdering.

Het derde element is “economische verstikking”. Israël heeft bij elkaar al gigantische sommen verplichte afdracht van belasting aan de Palestijnse Autoriteit niet afgedragen. Er zijn importbeperkingen. Het heeft bovendien alle contracten ingetrokken van Palestijnen die werkten in Israël. De werkloosheid is van 13,1% in 2022 gestegen tot meer dan 31% in 2004. Tezamen werkt het tot grote sociale verarming en politieke inactiviteit.

Het vierde element is ”sociale en politieke afbraak” die dus vooral het gevolg zijn van de voorgaande elementen, maar evengoed zijn er sinds 2023 zo’n 60 journalisten van de Westoever opgepakt, zit de belangrijkste politicus Marwan Bargouthi al eeuwen in de gevangenis, en is de werking van het Palestijnse parlement volledig onmogelijk gemaakt.

Het vijfde element tenslotte, is “‘ethnic cleansing’ en territoriale overname”. Israel heeft tenminste 75 gemeenschappen met geweld verplaatst, 33.000 inwoners van vluchtelingenkampen in Jenin en Tulkarem verjaagd terwijl de kampen werden ‘herbouwd’, en met behulp van haar voortvarende settlers heeft het nu 18% van de Westoevers “Area C” in handen, oftewel ruim een miljoen dunam (100,000 ha) grond. Het aantal “wilde” nederzettingen zou intussen 500 bedragen.

Uiteraard moet er wel bij bedacht worden dat de verschillende elementen op elkaar inwerken en elkaar versterken. “Inperking van bewegingsvrijheid en economische verstikking schaden de inkomens, sociale banden en de mogelijkheid om sociale instituties te onderhouden. De politieke en sociale schade die als gevolg ervan optreedt verminderen de Palestijnse mogelijkheid op te komen voor hun politieke rechten en hun band met het land te onderhouden,” zegt B’tselem.

Zo is het. Het is nodig om het systeem van ideologische wortels en leidende structuren te analyseren om te begrijpen welke realiteit er op dit moment in de Westbank op dit moment plaatsvindt. Dat is eliminatie van een autochtone gemeenschap met een duidelijke band met het land door een racistische soevereine joodse overheersing. De Austalische historicus Patrick Wolfe beschrijft hoe een dergelijk “settler colonialist” project werkt bij het reduceren, ontmantelen, en tenslotte verwijderen van een gemeenschap met een duidelijke band met het land. En dat is wat hier speelt (en wat de heersende politieke elite nog steeds weigert te zien). Smotrich geeft de Palestijnen op de Westoever in zijn “Beslissende Plan” slechts de keuze uit drie opties. Het zijn: leven onder joodse suprematie en alle politieke eisen opgeven, weggaan, of zwaar onderdrukt worden als ze zich verzetten.