Erven is natuurlijk sowieso een niet natuurlijke constructie. Normaal als een mens dood gaat blijft er hooguit een lichaam achter en wat herinneringen bij de overlevers. De rest is later bedacht. Zoals bijvoorbeeld titels als “koning” of “baron”.
En daarbij is dan vooral de kortste erfelijke (genetische) route meestal bepalend.
Dat laatste is evolutionair gezien nog wel een beetje te verklaren. Een mens is er op gericht voort te planten en voorkeur te geven aan de eigen genen. Dus geef je ook voor de overleving het stukje grond (erf) en de paar geiten door. Ook al hebben de geiten noch de aarde daar een stem in.

En vanuit dat evolutionaire perspectief gezien, is het ook begrijpelijk dat we het dan tegenwoordig liever over een zak met geld hebben in plaats van geiten. Hoewel je dan nog een stevige filosofische boom kan opzetten over wat meer helpt bij overleven, geld of geiten… Maar dan dwalen we af.

Als erfelijk erven mag bestaan vanuit het idee dat dit goed is voor de toekomst van jouw eigen nageslacht (of breder, iedereen die na je komt), dan moet in de erfenis alles meegenomen worden uit jouw leven dat nog lang na jouw dood effect heeft op de nabestaanden.
Net als dat het normaal is dat van je (geldelijk) bezit eerst de (geldelijke) schulden afgetrokken worden.

Zo moeten we ook bijvoorbeeld de immense hoeveelheid CO2 geproduceerd door de overledene (sinds 1990 zeg maar) als last in de erfenis gestopt worden (bv tegen 500 euro per ton CO2). Immers, dat heeft een negatief effect op het nageslacht door het snel verslechterende klimaat en alle gevolgen van dien op de mensen die blijven leven.
Maar ook kan betoogd worden dat voor al het afval dat in iemands leven gedumpt is, waarvan bekend is dat er schadelijke reststoffen in zitten die de gezondheid van mensen beïnvloedt, compensatie vraagt.
Sterker nog, stel je was directeur-eigenaar van een pfas-producerend bedrijf (en er lag al een rapport op je bureau of de gevolgen sinds 2000), dan zit ook in de erfenis de plicht om al die shit op te ruimen zodat je nageslacht niet voortijdig overlijdt aan kanker.

En misschien moeten we ook wel zaken als “gewone” misdaden en de gevolgen daarvan in de erfenis stoppen. Dus bijvoorbeeld als de dode in zijn of haar leven de partner ernstig heeft mishandeld en dat komt pas uit na de dood, dat dan de genetische erfgenamen als genoegdoening naar de maatschappij en die partner alsnog de straf uitzitten, want kennelijk is daar nog een les te leren, relevant voor de overleving van de soort.

Kortom, dump de erfbelasting en maak de erfenis echt.

Maar ik zou het ook acceptabel vinden als er een extreem progressief stelsel opgetuigd wordt waarmee de overheid het geld binnen haalt om andermans achtergebleven shit op te ruimen.

Minister van Defensie Pete Hegseth kondigde woensdag een nieuw verplicht screeningsprogramma aan waarbij alle militairen van 30 jaar en ouder, inclusief vrouwen, jaarlijks worden getest op testosterontekort. Hormoonbehandeling voor militairen met een laag testosterongehalte zal vrijwillig zijn. “Ons meest doorslaggevende tactische voordeel zal altijd de individuele soldaat zijn”, zei Hegseth in een video vanuit zijn kantoor in het Pentagon. “Het is onze heilige plicht om dat voordeel te behouden.” Het doel, zo zei hij in een bericht op sociale media bij de video, was een “Ministerie van Oorlog met een hoog testosterongehalte”, de naam die Hegseth zelf aan het Ministerie van Defensie geeft. De focus van Hegseth op testosteronniveaus op een moment dat de Amerikaanse strijdkrachten hun aanvallen in Iran opvoeren, is ongebruikelijk. Ministers van Defensie richten zich doorgaans op grotere strategische vraagstukken, zoals allianties, oorlogvoering en wapenproductie.

Die zoektocht wordt ook door anderen ondernomen, zoals Yanis Varoufakis, econoom en voormalig minister van financiën van Griekenland. In Tegenlicht, vertelde hij naar aanleiding van zijn boek Technofeudalism, hoe hij de economie ziet veranderen en hoe we dat volgens hem onder woorden moeten brengen. Hij haalt daarbij een onderwerp aan waar ik eerder een artikel over schreef. We komen, zoals ik zal laten zien, echter niet tot dezelfde conclusies.

Eerst de aflevering van Tegenlicht:

Airbnb en Amazon

Waar we het over eens zijn is dat bedrijven als Airbnb en Amazon, geen gewone bedrijven zijn. Maar wat zijn het dan? Het antwoord dat ik in het artikel Wat is Airbnb? geef: Airbnb is een geprivatiseerde markt – één van de zuiverste voorbeelden van dit fenomeen – in het juridische lichaam van een bedrijf. Een belangrijke reden om Airbnb als voorbeeld aan te dragen, was ook die zuiverheid van het voorbeeld. Er zijn namelijk meer bedrijven die marktachtige kenmerken hebben, zoals bijvoorbeeld Deliveroo, maar doordat ze hybride zijn, is dat moeilijker te zien. Airbnb is evident een markt, waardoor het verschil met een gewoon bedrijf sneller duidelijk is.[1]

Varoufakis heeft het vooral over Amazon. En dan met name over de rol van Amazon als markt, wat hij zelf geen markt wil noemen (daarover zo meer). Waar hij echter aan voorbij gaat is dat Amazon eigenlijk een meer hybride organisatie is. Het is een markt, maar ook een een productie- en een dienstverlenend bedrijf. [2] Hij ziet daardoor iets belangrijks over het hoofd.

De geprivatiseerde markt

Laten we iets nauwkeuriger kijken naar wat Varoufakis zegt over dat deel van Amazon dat ik een geprivatiseerde markt noem [3] :

amazon.com lijkt sterk op een markt. Je vindt er miljoenen verkopers en miljarden kopers. Goederen, diensten, er is van alles te koop. Is het daarmee een markt? Nee, en wel hierom: U en ik kunnen samen over de boerenmarkt lopen naar de producten kijken en zeggen: dat hoef ik niet. De kop van die vent staat me niet aan, de tomaten zien er niet uit. En het mooie van die boerenmarkt is de mate van vrijheid die je hebt omdat er geen centrale autoriteit is. Niemand die zegt: dit is de tomaat voor jou, graag of niet.

Als wij hier onze laptops hadden en we typen allebei ‘elektrische fiets’ in het zoekvenster dan krijgt u vijf andere aanbevelingen dan ik. Het algoritme besluit welke fietsen u ziet en welke fietsen ik zie. Het algoritme kent u. U hebt het algoritme getraind. Het cloud capital van Bezos. U hebt het getraind om u te trainen om het te trainen om u te trainen tot het u zo goed kent dat het u koppelt aan verkopers op basis van een wiskundig statistisch model dat de waarschijnlijkheid maximaliseert dat Bezos maximale huur ontvangt van degene die u een fiets verkoopt.

Ik spreek u alleen als we in dezelfde ruimte zijn. Ik kan niet met fietsfabrikanten praten. Ik ben volledig overgeleverd aan het algoritme. Het is dictatoriale, van boven opgelegde marktwerking die niet als een markt werkt. Zoals amazon.com werkt, en alle cloud-leengoederen, dat zou de natte droom zijn geweest van de economische planners van de Sovjet-Unie.

Hij noemt dus een paar bezwaren tegen het als markt kwalificeren van Amazon. In de eerste plaats is het geen markt, omdat er een centrale autoriteit is, die je op een klassieke markt niet hebt. Bovendien kent die autoriteit onze voorkeuren, omdat we die doorlopend aan hem kenbaar maken, bijvoorbeeld door zoekopdrachten op amazon.com. Op basis van die kennis schotelt het algoritme ons gepersonalificeerde aanbevelingen voor, die dus van persoon tot persoon verschillen. Ook van belang is dat er geen, of nauwelijks, direct contact is tussen consument en producent. Tot slot houdt het algoritme, volgens Varoufakis, ook rekening met aan welke producten Amazon het meest wordt verdiend. Die verdiensten kwalificeert hij als huur. Wat we volgens hem zien is dictatoriale, van boven opgelegde marktwerking die niet als markt werkt.

Zijn observaties zijn belangrijk, maar niet perse overtuigend als je het punt wil maken dat Amazon geen markt is. Er zijn consumenten en producenten actief op Amazon en er vinden aankopen plaats, dat zijn nogal belangrijke kenmerken van een markt. Er wordt niemand gedwongen iets te kopen, in die zin is er niets dictatoriaals aan. Er is ook sprake van marktwerking, als met dat woord gedoeld wordt op de informatie die markten, via de transacties die plaatsvinden, binnen de economie doorgeven. Worden er veel boeken en fietsbanden verkocht via Amazon, dan stijgt de vraag naar papier en rubber, waardoor de prijzen stijgen, etc. Een goed werkende markt is ook een communicatiesysteem dat veranderingen in vraag en aanbod omzet in prijsstijgingen en -dalingen. Die marktwerking kan samengaan met het bestaan van geprivatiseerde markten. Wat Amazon wel doet is het opslaan van informatie over de miljoenen transacties die via haar digitale infrastructuur tot stand komen. Dat biedt haar veel inzicht in vraag en aanbod, goedlopende producten en de activiteiten op al die markten. Die informatie gebruikt Amazon.

Technofeodalisme of geprivatiseerde markten?

Amazon lijkt dus op allerlei manieren op een markt en misschien is het dan niet zo raar het ook een markt te noemen.

Een ander belangrijk argument om niet met Varoufakis mee te gaan is echter marketingtechnisch van aard. Niemand weet nog echt wat feodalisme is en hoe zo’n leenstelsel werkte, terwijl iedereen wel iets weet over wat markten zijn. Het is om die reden veel eenvoudiger mensen te laten begrijpen wat geprivatiseerde markten zijn dan ze uit te leggen wat wordt bedoeld met technofeodalisme.

Bovendien komen de geprivatiseerde markten die we nu zien voort uit vier decennia neoliberalisme waarin marktdenken dominant was. Die geprivatiseerde markten liggen in het verlengde van dat denken. Terwijl het woord technofeodalisme de suggestie wekt dat de veranderingen die we nu zien daar helemaal los van staan. Laten we zijn terminologie daarom niet overnemen, maar kijken naar wat Varoufakis en de casus Amazon kunnen toevoegen aan het idee van geprivatiseerde markten.

— — —
Dit artikel is onderdeel van de substack Workshop Nieuw Kapitalisme. Geïnteresseerden kunnen zich daar inschrijven voor een nieuwsbrief. Nieuwe artikelen ontvang je dan per mail.
— — —

De marktmeester

Veel van wat Varoufakis benoemt heeft te maken met die centrale autoriteit. Maar anders dan hij lijkt te suggereren, kent ook een klassieke markt zo’n autoriteit, die we meestal marktmeester noemen. De klassieke marktmeester bemoeit zich echter nauwelijks met de handel en transacties die op markten plaatsvinden en is daardoor veel minder duidelijk aanwezig. Vooral via wetgeving en soms via controlerende instanties hebben bedrijven en consumenten met haar te maken.

Die klassieke marktmeester lijkt wel op Amazon en Airbnb in die zin dat ze zich bezig houdt met de infrastructuur van de markt. Dat kan, in het klein, op een marktplein gaan over de toedeling van plaatsen voor marktkramen. In een samenleving met een vrije markt economie, gebeurt dat op grotere schaal, door bijvoorbeeld aanleg en onderhoud van wegen en bruggen. Het slechten van fysieke hindernissen vereenvoudigt en versnelt de handel en verbetert de werking van de markt.

Amazon en Airbnb zorgen ook voor infrastructuur, namelijk de websites waarop de koopwaar zichtbaar is. Middels die infrastructuur, door Varoufakis cloud capital genoemd, hebben marktmeesters als Airbnb en Amazon echter een veel directere rol op de markten die ze faciliteren.

De digitale marktmeester

Dat begint ermee dat ook de transactie via de digitale marktmeester loopt. Bij het boeken van een overnachting op Airbnb of de aankoop van een product op Amazon, betaal je via de website. Daarmee worden ook de koopvoorwaarden door de digitale marktmeesters opgesteld. Bovendien is daardoor, zoals Varoufakis aangeeft, direct contact tussen koper en verkoper heel beperkt of afwezig. Dat maakt bijvoorbeeld onderhandelen over de prijs onmogelijk net als het opbouwen van een persoonlijke band tussen koper en verkoper, wat voor de handel belangrijk kan zijn. Met het verdwijnen van dat persoonlijke contact, dat in een klassieke winkelsituatie normaal is, verdwijnt een bepaald soort economie.

De digitale marktmeester beschikt ook over veel informatie en kan die inzetten om de klant aan bepaalde producten te koppelen. Hoe groter de digitale markt, hoe belangrijker het wordt om te selecteren wat zoekende klanten zien. Dat realiseert Amazon zich natuurlijk ook. Het zet daarom die gigantische hoeveelheid, via zoekopdrachten en eerdere aankopen verzamelde informatie, in om via zijn algoritme die selectie te doen en de klant bepaalde producten voor te schotelen.

De machtige marktmeester

Het is goed je voor te stellen hoe dit fysiek zou werken. Stel je loopt op een markt die zo groot is dat je eigenlijk een gids nodig hebt om te vinden wat je zoekt. Amazon is de marktmeester die ook je gids is. Het kent elk product, weet ook veel van jou en helpt je zoeken naar producten die bij je passen. Behulpzaam en effectief. Zodra je bij een kraampje iets ziet dat je wil kopen en je bent akkoord met de vraagprijs, betaal je het product via deze gids. Een deel van het bedrag houdt hij in, als een soort belasting over de aankoop. Wil je nog iets anders kopen, dan gaat dat wederom via de gids.

Dat betekent dat deze gidsende marktmeester heel veel macht heeft, ten opzichte van de klant, maar ook ten opzichte van de producent. Die wil tenslotte graag zoveel mogelijk potentiële klanten bij zijn kraamp hebben. In tegenstelling tot de klassieke marktmeester, die alleen op de achtergrond aanwezig was, speelt deze digitale marktmeester dus een hoofdrol bij elke transactie. Dat geeft hem – zeker in het geval van Amazon, door de schaal van de markten waar het de infrastructuur voor levert – een extreem machtige positie.

Varoufakis noemt dat “dictatoriale, van boven opgelegde marktwerking, die niet als een markt werkt” en dat lijkt een aanlokkelijke conclusie. Het is echter moeilijk te zien waar het dictatoriale dan in zit. Wel belangrijk is dat het opereren van deze marktmeester geheim is, omdat het algoritme op basis waarvan Amazon consumenten gidst geheim is. Dit in tegenstelling tot de klassieke marktmeester, die functioneert op basis van publiek besproken, democratische vastgestelde wetten, die voor alle bedrijven gelden.

De bedrieglijke marktmeester

Zo’n digitale marktmeester als Amazon, met veel macht vanwege die rol als gids in de zoektocht naar producten, zagen we nooit eerder. Dat is een nieuw fenomeen. Daar komt echter nog iets wezenlijks bij dat Varoufakis volledig over het hoofd ziet. Want hij laat buiten beschouwing dat Amazon daarnaast ook producent is, die haar eigen producten verkoopt op de markt waarvan ze zelf ook de marktmeester is. Amazon speelt dus een dubbelrol.

Op die markten waar Amazon de consument die haar website bezoekt langs allerlei producten gidst, staan dus ook kraampjes van Amazon zelf. Zoals bijvoorbeeld van het merk Amazon basics. Alle producten die je daar ziet concurreren met de producten van andere producenten, die daardoor bij voorbaat op achterstand staan. Aangezien Amazon zelf de consumenten rondleidt, komen die natuurlijk heel vaak bij kraampjes terecht waar Amazon haar eigen producten slijt. Dat is voor andere spelers op die markt zoiets als een voetbalwedstrijd spelen tegen een team waarvan één van de spelers ook de scheidsrechter is. Het is een ongelijk speelveld.

De bedrieglijkheid van Amazon gaat, zoals we in een special report van Reuters kunnen lezen [4], echter nog een stap verder, omdat ze ook succesvolle producten van concurrenten namaakt. Als digitaal marktmeester beschikt ze over zoveel data, dat ze eenvoudig kan zien welke producten goed verkopen. Hoewel Bezos in 2020 voor het Amerikaanse Congres ontkende, vertellen de documenten van Amazon, waar voornoemde artikel op gebaseerd is, een ander verhaal.

the internal documents seen by Reuters show for the first time that, at least in India, manipulating search results to favor Amazon’s own products, as well as copying other sellers’ goods, were part of a formal, clandestine strategy at Amazon [5]

Fundamentele verandering

Varoufakis heeft gelijk dat de economische verandering die hij beschrijft voor onze samenleving fundamenteel is. Van een publieke naar een geprivatiseerde marktmeester. Van een democratische wetgevende marktmeester, naar een marktmeester die op basis van geheime algoritmes de klant actief over de markt gidst. Van een marktmeester die een gelijk speelveld creëert, naar een marktmeester die zelf ook marktspeler is en die als het hem uitkomt een ongelijk speelveld creëert, om zelf zoveel mogelijk winst te kunnen maken.

Piyusch Tulsian, een verkoper uit New Dehli, vertelde Reuters dat hij muismatten van Logitech op Amazon verkocht, waar hij 1500 dollar per maand mee verdiende. Tot twee jaar geleden de verkopen kelderden. Hij kwam erachter dat klanten die naar de detailpagina van zijn muismatten keken, een advertentie van Amazon te zien kregen voor een muismat die 60% goedkoper was. Zijn muismat verscheen ook lager in de zoekresultaten van Amazon. “It’s frustrating,” said Tulsian, who is 36. They are mistreating sellers.” [6] Marktmeester Amazon gidst de klant naar het kraampje van producent Amazon waar veel klanten vervolgens hun aankoop doen, ten koste van de omzet van deze kleine handelaar.

Economisch liberalisme heeft in de digitale economie geleid tot veel vrijheid voor grote private organisaties als Amazon. Die vrijheid heeft Amazon vervolgens gebruikt om dat wat voorheen een overheidstaak was, naar zich toe te trekken. Het is marktmeester geworden van de digitale markt die het zelf organiseert. Deze digitale markt werkt anders dan markten zoals we die voorheen kenden. De marktmeester is actief betrokken bij elke transactie, heeft veel macht en zet, door het speelveld te manipuleren, deze macht in voor eigen gewin. De keerzijde van de grote winsten voor Amazon, ligt bij de talloze kleine ondernemers die op haar markt het onderspit delven. Ze kunnen daarvoor niet aankloppen bij een onafhankelijke marktmeester. Zo verliest het particuliere initiatief, waar het liberalisme oorspronkelijk juist voor op de bres stond.

[1] In één opzicht zou je Airbnb overigens wel een bedrijf kunnen noemen. Ze verkopen reisverzekeringen, maar dat is een klein onderdeel van hun activiteiten en niet de core business.

[2] Amazon heeft, om maar wat te noemen, productielijnen voor kleding, potten en pannen. Verder is ze een belangrijk dienstverlenend bedrijf via Amazon Web Services (AWS) waarmee ze over de hele wereld clouddiensten aanbiedt.

[3] Ik gebruik hier de vertaling van Tegenlicht, omdat die wat soepeler loopt dan de uitgeschreven teksten van Varoufakis.

[4] Amazon copied products and rigged search results to promote its own brands, documents show – A REUTERS SPECIAL REPORT, door Aditya Kalra (New Delhi) en Steve Stecklow (London), 13 oktober 2021

[5] Ibid

[6] Ibid

Letterlijk, de afgelopen dagen, want we kwamen hier niet echt toe aan Closing Time’pjes. Oeps. Bij deze, om het goed te maken, een liedje dat net zo lang duurt als drie normale nummers bij elkaar. (Nou ja, meestal dan, er zijn uitzonderingen).

Hoe dan ook: nu weer een mooi nummer. En zelf tijd en zin om mensen blij te maken met mooie muziek? Sargasso kan altijd nog wel een CT-redacteur gebruiken (net al in het algemeen schrijvers, redactie- en bestuursleden). Stuur bij interesse een berichtje naar de redactie!

Voeg hier een collectieve oogrol in van iedereen die zich destijds ook maar enigszins in de materie had verdiept en de zeperts van De Hond had gezien. Een genie? Eerder een stilstaande klok die, zoals stilstaande klokken nu eenmaal doen, twee keer per dag de juiste tijd aangaf. En toegegeven, de rol van aerosolen, slecht geventileerde ruimtes en luchtkwaliteit is in het officiële coronabeleid inderdaad te lang onderschat. Op dat punt zat De Hond dichter bij wat later serieuzer werd genomen dan veel van zijn critici toen wilden toegeven.

Alleen volgt daar veel minder uit dan zijn aanhang ervan maakt. Gelijk krijgen op één onderdeel maakt iemand nog geen betrouwbaar denker. Een correcte uitkomst kan voortkomen uit een sterke methode, uit geluk, uit intuïtie, uit koppigheid, of uit een combinatie daarvan.

Pointer zette in 2021 een aantal claims van De Hond op een rij. De anderhalvemetersamenleving zou onnodig zijn. Je zou niet besmet kunnen raken door voorwerpen aan te raken. Het kon volgens hem “gewoon niet anders” dan dat besmettingen via de lucht gingen. Ook stelde hij in het voorjaar van 2020 dat er tot het najaar geen tweede golf zou komen, wat duidelijk wel gebeurde. Volgens Pointer schreef De Hond bovendien dat aerosolen verantwoordelijk waren voor 95 procent van de coronabesmettingen.

Dat zijn geen accentverschillen binnen een ingewikkeld wetenschappelijk debat. Dat zijn stellige publieke claims, gedaan in een periode waarin beleid, gedrag en vertrouwen direct gevolgen hadden. De Hond had dus niet simpelweg een punt over ventilatie. Hij trok een reëel tekort in het beleid naar zich toe en maakte er een totaalverhaal van, inclusief de suggestie dat andere maatregelen vooral schijnveiligheid waren.

Zijn probleem zat juist in die methode. Hij trok grote conclusies uit beperkte data, zag patronen waar voorzichtigheid geboden was en presenteerde onzekerheden met de overtuigingskracht van iemand die de zaak al had opgelost. Een terecht punt over ventilatie groeide bij hem uit tot een bijna allesverklarend model van de pandemie. Daarmee verschoof het debat van een noodzakelijke correctie op het beleid naar een eigen gelijkssysteem.

Statisticus Casper Albers vatte het bij Pointer samen: De Hond maakte soms valide punten, maar sloeg vaak de plank mis, ging te kort door de bocht of trok conclusies die de data niet ondersteunden. Bij een kaart waar hij de correlatie tussen uitbraken en (lage) temperatuur was ingetekend zag De Hond bewijs voor een van zijn theorieën, terwijl Albers erop wees dat de gebieden op die kaart ook simpelweg dichtbevolkte gebieden waren. Bij een andere analyse over besmettingen en tests ontbrak volgens Albers reflectie op de aannames, terwijl De Hond die conclusies wel gebruikte om met gestrekt been op beleidsmakers en GGD in te gaan.

Dat is het terugkerende verhaal: De Hond ziet een patroon, noemt het een verklaring en gebruikt die verklaring daarna als knuppel tegen iedereen die trager, voorzichtiger of professioneler formuleert. Zijn bewijsvoering loopt achter zijn zekerheid aan.

Dat patroon was ook al bekend van zijn peilingen. Ook daar is al jaren inhoudelijke kritiek op de methode: de samenstelling van online panels, de weging, de representativiteit, de volatiliteit van uitkomsten en de schijnprecisie waarmee zetelstanden worden gepresenteerd. Soms zit zo’n peiling dicht bij de uiteindelijke uitslag. Vaak ook niet. De interessantere vraag is of de methode vooraf stevig genoeg is om het gewicht te dragen dat De Hond er publiekelijk aan hangt.

Nog fundamenteler is dat we deze les al vóór corona hadden kunnen trekken. Want naast zijn problematische peilingen wees De Hond in de Deventer moordzaak de zogenoemde klusjesman publiekelijk aan als dader. De man was niet veroordeeld voor de moord, maar werd door De Hond wel het publieke mikpunt van een alternatieve waarheidsmachine. De rechter verbood De Hond in 2006 om de klusjesman in het openbaar als moordenaar of verdachte aan te wijzen. In 2007 werd hij veroordeeld wegens smaad, in 2009 volgde in hoger beroep een veroordeling wegens smaad en smaadschrift tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van twee maanden. Ook moest hij een schadevergoeding betalen aan de klusjesman en diens vriendin.

De Hoge Raad merkte in de Deventer moordzaak op dat zelfs als de klusjesman geen sluitend alibi zou hebben gehad, daaruit nog niet volgt dat hij de moordenaar was. Dat is precies het onderscheid dat De Hond publiekelijk wegdrukte: twijfel aan een scenario is nog geen bewijs voor een alternatief scenario.

Hier liet De Hond zien wat er gebeurt wanneer zekerheid losraakt van bewijs, terughoudendheid en verantwoordelijkheid. Iemand werd publiekelijk vermalen door een particuliere theorie die met grote stelligheid werd verkocht. Dat zo iemand jaren later opnieuw als serieuze buitenstaander mocht optreden, zegt veel over het korte geheugen van media, politiek en publiek.

Precies daar zat in coronatijd de schade. De Hond wees niet alleen op ventilatie. Hij stookte voortdurend tegen instituties, experts en maatregelen, alsof iedere vorm van terughoudendheid bewijs was van domheid of kwade wil. Dat heeft het publieke vertrouwen verder aangevreten in een periode waarin dat vertrouwen al onder druk stond. Zijn optreden maakte onzekerheid giftiger.

Pointer liet bovendien zien dat zijn boodschap niet alleen als losse wetenschappelijke hypothese rondging. De Hond kreeg 100.000 euro van vastgoedondernemer Klaas Hummel, zette met dat geld Smartexit.nu op en begon een petitie tegen de anderhalvemetersamenleving. Rond dezelfde boodschap bewogen horecaondernemers, Viruswaanzin/Viruswaarheid en partijen met belang bij ventilatieoplossingen. Dat bewijst niet dat zijn inhoudelijke punt alleen uit belangen voortkwam. Het laat wel zien hoe snel zijn aerosoltheorie veranderde in een campagne-instrument tegen beleid.

Een wetenschappelijke hypothese vraagt om onzekerheidsmarges, tegenwerpingen en correcties. Een campagne vraagt om duidelijke vijanden, simpele slogans en maximale stelligheid. De Hond koos in coronatijd te vaak voor het tweede, terwijl hij het eerste bleef claimen.

Daarmee komen we bij de echte vraag. Waarom krijgt iemand met zo’n staat van dienst nog steeds het voordeel van de twijfel? Waarom wordt iemand die eerder onterecht een burger publiekelijk tot dader maakte, en die in coronatijd opnieuw grote claims verkocht met te weinig rem op zijn eigen zekerheid, nog steeds behandeld als een soort van noodzakelijke dwarsdenker?

Het antwoord is waarschijnlijk onaangenamer dan zijn fans lief is, en tegelijk voor de hand liggend. De Hond is bruikbaar voor media omdat hij levert wat het format vraagt: conflict, stelligheid, een helder kamp en een tegenstem die zich gemakkelijk laat monteren. Wetenschappelijke voorzichtigheid is slechtere televisie. Methodologische terughoudendheid scoort minder lekker dan iemand die komt uitleggen dat hij het allang had gezien.

Een stilstaande klok kan achteraf indrukwekkend lijken als je precies op het juiste moment kijkt. Het wordt pas riskant wanneer mensen hem daarna daadwerkelijk gaan gebruiken.

Het lijkt op het verdienmodel van een maffiafamilie. Eerst veroorzaak je zelf het veiligheidsprobleem. Daarna bied je bescherming aan tegen de gevolgen. Wie betaalt, mag hopen op een veilige doorgang. Wie weigert, zoekt het kennelijk zelf maar uit, en daarbij vertrouwt Trump op Iran om de dreiging te leveren.

Hij verkoopt hiermee een oplossing voor een feitelijk niet bestaand probleem. De Amerikaanse marine verandert daarbij van bewaker van de vrije scheepvaart in de gewapende incassodienst van het Witte Huis.

De hoogte van de gevraagde tol maakt de vergelijking nog treffender. Twintig procent van de ladingwaarde is geen bijdrage aan loodsdiensten, kustbewaking of verkeersleiding. Het is een aandeel in de buit. Bij een tanker met een straatwaarde van honderd miljoen dollar vraagt Trump twintig miljoen voor één veilige passage. Don Corleone zou zijn vingers aflikken bij zo’n deal.

Opvallend genoeg eiste hij kort daarvoor nog dat de Straat van Hormuz zonder tol zou worden opengesteld. Vrije doorvaart is voor Trump kennelijk alleen een beginsel zolang een ander de rekening probeert te sturen. Zodra de Verenigde Staten zelf kunnen innen, verandert afpersing in dienstverlening.

De boodschap aan de internationale scheepvaart en gemeenschap is eenvoudig: wij hebben de brand aangestoken, wij bezitten de brandweer en de rekening bedraagt twintig procent van uw inventaris.

Ik behoor tot de snel slinkende groep Nederlanders die nog nooit ChatGPT heeft gebruikt. Denken en communiceren wil ik niet uitbesteden aan een stochastische papegaai, die woorden aan elkaar plakt op basis van kansberekening. Ik troost me met de voorspelling van een Amerikaanse hoogleraar computerwetenschap dat mensen die boeken lezen en zélf schrijven van waarde zullen blijken tegen de tijd dat alle anderen hun brein gefrituurd hebben in AI-drab.

Mijn weerzin tegen AI wordt goed verwoord door de kritische techdenkers die ons waarschuwen om niet in het frame van een AI-race te stappen. Want dan worden alle spelregels voor AI een blok aan het been.

Maar telkens wanneer het over AI gaat, dwalen mijn gedachten af naar Oekraïne. Ruim vier jaar na de start van zijn grootschalige invasie is het Poetin nog altijd niet gelukt om het land te onderwerpen. Dat komt door de moed en veerkracht van de Oekraïners, maar ook door het vernuft waarmee zij een dronerevolutie hebben ontketend.

Dankzij de massale inzet van drones houden de Oekraïense frontsoldaten stand tegen een overmacht aan Russische soldaten, tanks, houwitsers en raketten. Het gebruik van onbemenste vlieg- en voertuigen – voor verkenning, aanval en verdediging, maar ook voor bevoorrading en evacuatie – spaart levens van Oekraïense soldaten. Aan de kant van de agressor valt inmiddels driekwart van de doden en gewonden door dronegeweld. Achter de frontlinie leggen drones voor de middellange afstand de Russische militaire logistiek lam. Lange-afstandsdrones slopen allengs de infrastructuur voor de olie- en gasexport waarmee Poetin zijn oorlogsmachine financiert.

AI speelt een steeds grotere rol in de drone-oorlog. Door AI ondersteunde software geeft commandanten een actueel overzicht van het slagveld. AI helpt dronepiloten om doelwitten te selecteren. Dankzij AI worden drones ongevoelig voor de stoorzenders van de vijand: zij vinden zelf hun weg naar het mikpunt. Drones vliegen nu ook in zwermen, waarbij zij onderling afstemmen welke drone zich op het doelwit stort – ook weer dankzij AI.

Ook de Russische drones worden slimmer en sneller. Dat dwingt Oekraïne om te blijven innoveren. Daarbij zullen drones almaar zelfstandiger opereren, met steeds minder menselijke controle – alleen al omdat Oekraïne dronepiloten tekort komt.

Moeten we ons er nu bij neerleggen dat anything goes bij de inzet van AI op het slagveld? Nee, maar de Oekraïners zijn de laatsten die we mogen verwijten dat ze AI in de strijd gooien. Verraden door Trump en alleen op afstand gesteund door Europese bondgenoten, zetten zij alles op alles om hun recht op zelfbeschikking te verdedigen. Hun vindingrijkheid en sneuvelbereidheid bepalen niet alleen of Oekraïne blijft voortbestaan, maar ook of democratie en recht kunnen overleven in een wereld vol agressieve autocraten.

Stempelmachine

“De toekomst van oorlog is autonoom”, voorspelt de Oekraïense defensieminister Mykhailo Fedorov. Maar vooralsnog staat de regering van Oekraïne de krijgsmacht niet toe om volledig autonome drones in te zetten, behalve voor testdoeleinden. In VN-verband erkennen Kyivs diplomaten de risico’s van dit soort drones, alleen al voor de eigen troepen en de burgerbevolking. Wanneer de VN spreken over het aan banden leggen van autonome wapens en van AI op het krijgstoneel, ligt Oekraïne niet dwars.

Israël doet dat wel. Tijdens zijn genocidale oorlog tegen Gaza gebruikte het Israëlische leger een AI-systeem, Lavender, dat duizenden doelwitten kon identificeren en lokaliseren. Bij het doden van één vermeend Hamas-lid nam het systeem tientallen burgerslachtoffers voor lief. Een van de militairen die Lavender gebruikte, zei daarover: “Ik besteedde aan elk doelwit 20 seconden, en dat deed ik elke dag tientallen keren. Als mens had ik geen enkele toegevoegde waarde, behalve als stempelmachine. Het bespaarde me veel tijd.”

Het afvuren van dodelijke wapens zonder betekenisvolle menselijke controle is een schending van het internationaal humanitair recht, zo wordt breed erkend. Daarom mag bijvoorbeeld het Defensiefonds van de Europese Unie niet worden aangewend voor de ontwikkeling van volledig autonome dodelijke wapens. Pakweg 130 landen hebben zich uitgesproken voor een mondiaal verdrag dat de inzet van autonome wapens aan nadere regels bindt. Maar naast Israël liggen ook de VS en Rusland dwars binnen de VN. Vooralsnog lijken niet-bindende richtsnoeren het hoogst haalbare voor de statengemeenschap.

Zulke richtsnoeren zijn niet per se krachteloos. Want niet alleen mensenrechtenactivisten en juristen maken zich zorgen over killer robots en AI-systemen zoals Lavender. Ook veel militairen die met AI werken, snakken naar maatstaven voor rechtmatig gebruik. Ze willen niet het risico lopen dat ze ooit ter verantwoording worden geroepen vanwege dodelijke missers van een AI-systeem dat voor zijn gebruikers een black box is – onnavolgbaar in zijn beslissingen.

Datzelfde geldt voor de ontwikkelaars van AI-modellen. “Stel je voor dat een drone een schoolbus vernietigt, en de enige verklaring die we voor die fout kunnen geven, is dat een AI-systeem hem daarheen heeft gestuurd”, zo verwoordt de New York Times hun nachtmerrie. Juist in de VS, waar de civiele rechtszaken over door chatbots veroorzaakte schade zich opstapelen, zou het verzet tegen ongebreidelde AI-oorlogsvoering wel eens kunnen groeien.

Daarmee zijn de dilemma’s nog niet de wereld uit. Wat te doen met een tegenstander zoals Rusland, die lak heeft aan recht en ethiek? Bij Helsing, een Duitse dronefabrikant die zich expliciet ten doel stelt om de democratie te verdedigen, zijn ze daarover duidelijk: “Democratieën moeten niet streven naar volledig autonome wapensystemen. Er moet altijd een mens bij betrokken blijven. Dat betekent soms dat de besluitvorming enigszins wordt vertraagd. Dat moet je compenseren met superieure technologie. Misschien een hogere hit rate, misschien snellere algoritmen.”

Superieure technologie blijft alleen superieur als je sneller innoveert dan je tegenstander. Dus toch een AI-race…

Kies de juiste race

Zijn de critici van de AI-race nu af? Nee. Zonder spelregels, zonder vertraging en bezinning, dreigt AI veel kapot te maken. “AI-gebruik verhindert aantoonbaar het leren van studenten en tast het vermogen tot kritisch denken aan”, zo waarschuwen 1700 academici. Dat ligt niet anders voor scholieren en oudere leeftijdsgroepen.

AI-chatbots praten ons naar de mond en geven zelden tegengas. Daardoor worden we asocialer, zo blijkt uit onderzoek.

Chatbots willen onze aandacht vasthouden, net als sociale media, maar dagen ons niet uit. De moeite die het kost om informatie te ordenen en te toetsen, een samenhangend betoog te schrijven, een onderbouwde mening te formuleren, je te verplaatsen in een gesprekspartner of geliefde en verschillen te overbruggen, die frictie neemt AI weg. AI dreigt ons gemakzuchtig, goedgelovig en narcistisch te maken. Dat ondermijnt onze menselijke creativiteit, onze democratie, ons sociale weefsel, onze veerkracht en daarmee onze veiligheid. Zie hoeveel ellende één onbesuisde narcist in het Witte Huis kan aanrichten.

Voor onze militaire veiligheid hebben we niet per se gigantische AI-modellen nodig, à la ChatGPT, die hun data uit alle hoeken van het internet bijeenschrapen en met hun onstilbare energiehonger bijdragen aan een kokende planeet. Zulke modellen zijn kwetsbaar voor vervuiling, hallucinaties en manipulatie – een schoolbus wordt dan bijvoorbeeld een legervoertuig. De meest waardevolle data voor onze krijgsmacht zijn die welke Oekraïne op het slagveld verzamelt. Laat Europa een betrouwbare bondgenoot van Oekraïne blijven, zodat Kyiv die data met ons blijft delen.

De ene AI-race is de andere niet. We hoeven niet aan alle races mee te doen. De AI tools die onze militairen nodig hebben, moeten we onze kids niet in handen geven, of aanroepen voor relatieadvies. We moeten de juiste race kiezen.

Richard Wouters is projectleider bij Wetenschappelijk Bureau GroenLinks (binnenkort: Wetenschappelijk Instituut voor Solidariteit). Dit artikel verscheen eerder in De Helling.

Wie was Bell? Ze was een Britse reiziger, auteur, politiek adviseur en archeoloog. En ze hielp bij de vorming van de moderne staat Irak.

Reiziger in de Levant

Gertrude Bell stamde uit een vermogende familie en was half wees: haar moeder overleed toen ze drie was, en ze werd grotendeels opgevoed door haar vader. Een stiefmoeder zorgde voor haar scholing en begeleidde Bell naar college in Oxford: Lady Margaret Hall. Ik ben er weleens iemand wezen opzoeken en ik denk dat ik me herinner Bells naam daar te hebben gezien, ingeschreven in een inscriptie in een muur.

De jonge Bell – we hebben het over een vrouw van rond de dertig aan het einde van de negentiende eeuw – was een enthousiaste reizigster, bergbeklimster én taalkundige, die niet alleen het Frans, Duits en Italiaans beheerste, maar ook het Arabisch, Perzisch en Turks. Ze publiceerde een vertaling van de middeleeuwse Perzische dichter Hafez, beklom diverse Alpentoppen en trok door Perzië en door Ottomaans Syrië en Mesopotamië. Ze organiseerde een expeditie naar het hart van het Arabische Schiereiland. En daarover publiceerde ze. Zoals destijds gebruikelijk combineerde ze in haar boeken reisverslag, fotografie en archeologische observaties. Hiermee vestigde ze in Europa haar reputatie als kenner van de Arabische wereld.

En ze sloot vriendschappen. Niet alleen met Ottomaanse functionarissen –  vriendschappen waaraan ze na de Eerste Wereldoorlog weinig had – maar ook met mannen die toen wél invloedrijk zouden zijn. Eén daarvan was een beginnende archeoloog die onderzoek had gedaan naar kruisvaarderskastelen en inmiddels werkzaam was in Karchemish: de later als “Lawrence of Arabia” bekend geworden .

De Eerste Wereldoorlog

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, meldde Bell zich als vrijwilligster bij het Rode Kruis, maar al snel was ze werkzaam voor de Britse inlichtingendienst in het Midden-Oosten. Meer precies: het Arab Bureau in Caïro, waar ook Lawrence werkte. (Dat een archeologe inlichtingenwerk ging doen, was normaal: oudheidkundigen waren geschoold in het denken over de lacunes in hun kennis.) Bell hielp bij het verzamelen van inlichtingen over lokale stammen, informatie die later belangrijk was toen Lawrence optrad als liaison met de Arabische troepen.

Toen de Britten Mesopotamië binnenvielen, bevond Bell zich al snel in Basra. Hier begon ze met de documentatie van de gruwelen van de Armeense genocide. Alleen al om deze werkzaamheden zou ze herdacht moeten worden.

Het mandaatgebied Irak

Na de Eerste Wereldoorlog werd “Mesopotamië”, dat we inmiddels Irak noemen, een Brits mandaatgebied. Bell was hier een van de centrale figuren en concludeerde dat de Britse machtsovername alle fouten van het Empire vertoonde: men was zonder kennis of plan begonnen het land te bezetten en dat was dus uitgelopen op een “immense failure”.

Ze kwam in conflict met de high commissioner, die voorstander was van een vorm van bestuur zoals in koloniaal India: Britse regering met plaatselijke adviseurs. Bell pleitte voor een Arabische regering, geleid door koning Faisal I, met Britse adviseurs. Toen er in 1920 een grote anti-Britse opstand uitbrak, gaf Bell de schuld aan de verkeerde en te hardhandige aanpak. Haar rapport kwam hard aan maar ze had het oor van de Britse regering.

In 1921 volgde een conferentie in Caïro, waar de grenzen werden getrokken tussen de diverse Britse gebieden in het Midden-Oosten. Bell was een van de weinige Britse functionarissen met werkelijke expertise in Arabische aangelegenheden. Hier bereikte ze dat Faisal werd benoemd tot koning van Irak, want ze meende dat zijn positie als afstammeling van de profeet Mohammed en buitenstaander (afkomstig uit wat nu Saoedi-Arabië heet) hem kon maken tot een verbindende figuur voor alle bewoners van Irak.

Ze drong er verder op aan dat de olierijke regio Mosul, met een Koerdische meerderheid, zou komen liggen binnen de grenzen van Irak: een lastige kwestie omdat dit gebied in de Sykes-Picot overeenkomst was toegezegd aan Frankrijk.

Bell en Faisal

Faisal werd in 1921 ingehuldigd. Bell adviseerde hem over zijn relatie tot de diverse stammen, bemiddelde tussen Britse ambtenaren en de Iraakse elite, organiseerde conferenties en hielp zelfs bij het ontwerpen van de Iraakse vlag. Ze was voorstander van een door soennieten gedomineerde, pan-Arabische regering, omdat ze (vrijwel zeker ten onrechte) vreesde dat sjiitische religieuze leiders zich zouden verzetten tegen modernisering. Ze stemde ook in met het gewelddadig onderdrukken van Koerdische opstanden. Dat de Koerden, ondanks afspraken over zelfbeschikkingsrecht, nog altijd geen eigen staat hebben, is mede aan Bell te wijten.

Als archeologe zette ze zich in voor het Mesopotamische erfgoed. Ze had contact met Leonard Woolley in Ur, hielp bij de oprichting van de Nationale Bibliotheek en stelde de eerste Iraakse monumentenwet op. Daarin bepaalde ze dat de vondsten zouden worden verdeeld tussen de Iraakse staat en de buitenlandse opgravers, waarbij haar archeologisch bureau aanzienlijke bevoegdheden kreeg als toezichthouder. Jarenlang lobbyde ze voor een eigen archeologisch museum in Bagdad, dat Faisal vlak voor haar dood opende. (Dit is het museum dat in 2003 werd geplunderd.)

Dood

Dat de vrouw die had geholpen Irak vorm te geven, die grenzen had getrokken en Faisal tot koning had gemaakt, eindigde als ere-directeur van een museum, bewijst wat u al vermoedde: een demotie. Faisal had haar niet meer nodig, andere Britten hadden inmiddels evenveel expertise. Ze werd langzamerhand overbodig.

Bells gezondheid verslechterde: ze was een kettingrookster, leed aan bronchitis en malaria, en kreeg een mentale opdoffer toen haar halfbroer overleed. Met de kennis van nu zouden we zeggen: ze leed aan een depressie. Op 12 juli 1926, vandaag een eeuw geleden, werd ze dood op bed aangetroffen. Ze had een overdosis slaappillen ingenomen. De dag ervoor had ze nog instructies gegeven voor de verzorging van haar hond.

Bell werd begraven met “pomp and circumstance”, en Faisal was daarbij aanwezig. “The Iraq state is a fine monument,” was Lawrences commentaar en die woorden hadden haar grafschrift kunnen zijn. Het eigenlijke graf is eenvoudiger, en op een rommelige begraafplaats het enige dat netjes wordt onderhouden.

Literatuur

• Janet Wallach, Desert Queen. The extraordinary life of Gertrude Bell (1997)
• Janet Wallach, Koningin van de woestijn. Gertrude Bell: Raadgever van koningen, avonturier, bondgenoot van Lawrence of Arabia (2006)
• Olivier Guez, Mesopotamia (2025; roman)
• Olivier Guez, Mesopotamië (2025; roman)
• Een mooie documentaire is Letters from Baghdad (2016).

Dark Enlightenment is de titel van de Nederlandse (!) vertaling van het boek dat oorspronkelijk is uitgekomen onder de titel Les Lumières Sombres. Miranda spreekt van een ‘neoreactionaire’ tegencultuur, de aanhangers noemen het Dark Enlightenment. Ooit waren het ‘schimmige randfiguren’ die in de tweede termijn van Trump echter in het volle daglicht zijn getreden en die niet alleen in de regering maar ook in de elite van ‘big tech’ aanknopingspunten hebben gevonden.

De belangrijkste profeten zijn volgens Miranda Curtis Yarvin en Nick Land. Hij besteedt in zijn boek uitgebreid aandacht aan hun bizarre, vaak onbegrijpelijke en warrige denkbeelden die in de donkerste hoeken van extreemrechts gehoor vinden. Sektariërs zou je kunnen zeggen, maar het internet heeft hen wel geholpen een reactionaire stroming op gang te brengen die niet zonder gevaar is voor het weldenkende deel van de wereldbevolking. Zeker als je kijkt wat ze met de wereld voor hebben. De kern er van is dat de bestaande orde omver geworpen moet worden en vervangen door een hiërarchisch gestructureerde onderneming, die door een elite geleid wordt en liefst met een koning aan het hoofd. De politiek, zoals we die kennen, wordt afgeschaft. De burger wordt een consument van diensten. De neoreactionairen hebben de overtuiging dat er natuurlijke hiërarchieën bestaan en dat geweld een onuitroeibaar bestanddeel van menselijke samenlevingen is. Ze hebben een uitgesproken afkeer van democratie en eisen net als radicale libertariërs een exit-recht op voor burgers van een staat. Ze zijn optimistisch over de mogelijkheden van de technologie en voorstanders van een versnelde ontwikkeling van het technokapitalisme. Terwijl de term ‘reactionair’ een terugkeer naar het verleden suggereert zijn de neoreactionairen techno-optimisten. Ze vereenzelvigen zich met futuristische beelden van de samensmelting van mens en machine, een ‘posthumane toekomst’. Ze refereren in hun waandenkbeelden veelvuldig aan science fiction en daarop gebaseerde games met cyborgs etc.

Zolang dit soort ideeën circuleren in de krochten van het internet kun je ze misschien negeren. De ideeën leiden niet vanzelf tot een revolutie. Miranda besteedt er wat mij betreft wel wat te veel en te gedetailleerd aandacht aan. Het wordt echter anders als blijkt dat bepaalde ideeën in goede aarde vallen bij machtige big tech ondernemers als Peter Thiel en Marc Andreessen. Hun denkbeelden komen op veel punten overeen met de neoreactionairen: de wereld loopt vast en moet vervangen worden door een nieuwe orde, geleid door een ‘bovenmenselijke elite’ van ’technologische übermenschen’. En zoals we weten ben je met de top van big tech ook al snel bij Trump c.s. Volgens Miranda heeft ‘de intellectuele tegen-elite’ die Yarvin hielp vormen zijn intrede gedaan in Washington. Hij wijst op de bekende toespraak van de Amerikaanse vice-president vorig jaar in München. Vance zei dat het gevaar voor Europa niet van buitenaf komt maar van binnenuit. Aan de dominante progressieve ideologie moet een einde gemaakt worden. Yarvin hoopt dat het oude continent na de terugtrekking van de VS kan uitgroeien tot een ‘reactionair laboratorium’.

Dark Enlightenment. Hoe een nieuwe radicaal-rechtse ideologie de VS en de wereld verovert, Arnoud Miranda, vertaling Hans E. van Riemsdijk. Alfabet uitgevers, €17,99 [e-book €9,99].

Het in 2014 door trompetist/zangeres Sheila Maurice-Grey opgerichte Kokoroko geeft hier een Tiny Desk Concert.

Vier nummers lang genieten van jazzy, funky  Afrobeat.  Met Sheila Maurice-Grey (zang en trom[pet) en Noushy Nanguy (zang en trombone).

Ik wil de rest van de band natuurlijk niet tekort doen, maar zoekt u ze zelf maar op. In de warmte van vandaag wil ik gewoon lekker lui luisteren.

Onome Edgeworth, percussie; Duane “Hurcs” Atherley: basgitaar, zang; Tobi Adenaike, gitaar, zang; Yohan Kebede: keyboards, zang en Joel “JC” Clarke op drums.

Farage presenteert de tussentijdse verkiezing als een oordeel van het volk over zijn integriteit. De kiezers van Clacton zouden mogen bepalen of hij iets verkeerd heeft gedaan. Dat is niets meer dan een afleidingsmanoeuvre. Een lokaal electoraat kan immers beslissen wie het naar Westminster stuurt, maar niet of een parlementslid de regels rond giften, belangenverstrengeling en financiële openheid heeft overtreden.

Daarvoor bestaat een parlementaire onderzoeksprocedure. En die procedure vormt de aanleiding voor Farages stunt.

Vijf miljoen pond

Hij ligt namelijk onder vuur vanwege een gift van vijf miljoen pond van Christopher Harborne, een miljardair die zijn vermogen onder meer met cryptovaluta verdiende en al jarenlang een belangrijke financier van Reform UK is. Farage zegt dat het om een persoonlijke gift ging die niets met zijn politieke activiteiten te maken had en daarom niet hoefde te worden aangegeven.

Die uitleg is natuurlijk totale onzin. Farage was in de betreffende periode directeur van de onderneming achter Reform UK en keerde kort na de gift terug naar de voorgrond van de Britse politiek. Daarnaast wordt onderzocht of hij in het parlement onderwerpen heeft aangekaart waarvan zijn weldoener kon profiteren. Er zijn bovendien vragen over ondersteuning door George Cottrell, een vermogende medewerker en vertrouweling van Farage die eerder in de Verenigde Staten werd veroordeeld voor fraude.

Farage heeft niet geprobeerd die vragen te beantwoorden. Hij heeft ze omgebouwd tot zijn vertrouwde populistische verhaal: hij vertegenwoordigt het volk en wordt achtervolgd door een vijandig establishment. Door ontslag te nemen en opnieuw mee te doen, probeert hij een verwachte verkiezingsoverwinning te presenteren als vrijspraak.

De parlementaire regels werken alleen niet zo. Het onderzoek verdwijnt niet doordat Farage tijdelijk geen parlementslid is. De procedure kan worden voortgezet wanneer hij opnieuw wordt gekozen. Wel is het onderzoek tijdens de verkiezingscampagne opgeschort, zodat de onderzoekers de verkiezingen niet beïnvloeden. Farage heeft zichzelf daarmee in ieder geval enkele weken politieke ademruimte bezorgd.

Waarom de andere partijen thuisblijven

Labour, de Conservatieven, de Liberal Democrats en de Groenen hebben besloten geen kandidaat te leveren. Hun argument is dat zij niet willen meewerken aan een door Farage georganiseerd circus. En terecht: zonder serieuze tegenstander kan hij de uitslag moeilijk voorstellen als een ‘trial by democracy‘.

Daar zit ook een minder principiële berekening achter. Farage won Clacton in 2024 met een ruime voorsprong. De Conservatieven, de een na grootste partij, zouden waarschijnlijk opnieuw verliezen, waarna Farage kon beweren dat Reform definitief de dominante partij op rechts was geworden. Voor Labour en de Liberal Democrats valt in het uitgesproken brexitgezinde district eveneens weinig te halen. Een volledige campagne kost geld, vrijwilligers en aandacht die elders nuttiger kunnen worden ingezet.

Door weg te blijven, veranderen de partijen Farages gewenste referendum over zijn persoon in een grotendeels betekenisloze exercitie. Zijn overwinning staat vrijwel vast, maar zegt niks zolang zijn belangrijkste tegenstanders niet op het stembiljet staan. Farage kan winnen zonder werkelijk te worden getest.

Daarmee nemen de partijen wel een risico. Deze keuze is natuurlijk te verdedigen, maar Clacton heeft zo geen volwaardige keuze. De gevestigde partijen bestrijden zijn uitholling van democratische instituties door de kiezers zelf minder politieke alternatieven te bieden. Wie vindt dat Farage ongeschikt is als parlementslid, kan nergens terecht. Of nou ja, kón nergens terecht.

Want gelukkig is er Count Binface.

Een buitenaards alternatief

Count Binface is een satirische kandidaat, gespeeld door komiek en schrijver Jonathan Harvey. Hij verschijnt in een zilverkleurige cape en een helm die sterk lijkt op een metalen vuilnisbak. Volgens zijn officiële biografie is hij een duizenden jaren oude intergalactische krijgsheer van de planeet Sigma IX.

Harvey deed in 2017 als Lord Buckethead mee tegen Theresa May. Na een conflict over de rechten op dat personage ging hij verder als Count Binface. Sindsdien nam hij het onder meer op tegen Boris Johnson en Rishi Sunak en deed hij tweemaal mee aan de verkiezingen voor de burgemeester van Londen.

Zijn verkiezingsprogramma’s combineren absurditeiten met opvallend concrete kritiek. Zo wil hij de slecht geplaatste handdroger in een café in Uxbridge verplaatsen, prijsplafonds invoeren voor croissants en voormalige premiers verbannen naar de Phantom Zone. Tussen de grappen staan voorstellen over dakloosheid, openbaar vervoer en democratische hervormingen.

De grap werkt doordat Binface de werkelijkheid nauwelijks hoeft te overdrijven. Farage heeft zelf een verkiezing georganiseerd waarin hij de verdachte, de aanklager en de campagneleider tegelijk is. Vervolgens heeft hij verklaard dat winst bij die door hemzelf uitgeschreven verkiezing zwaarder moet wegen dan het oordeel van onafhankelijke toezichthouders.

Daartegenover staat nu een man met een vuilnisbak op zijn hoofd. Mogelijk krijgt die als enige kandidaat de taak om de parlementaire rechtsstaat te verdedigen. Of het kans van slagen heeft, valt te bezien. Maar Farage behaalde in 2024 geen absolute meerderheid en de opkomst bij tussentijdse verkiezingen kan bijzonder laag zijn, wat in het voordeel van Count Binface kan werken. Doordat de grote partijen geen eigen kandidaten leveren, kunnen tegenstanders van Farage zich bovendien zonder partijpolitieke verdeeldheid achter Count Binface scharen. Mocht de man met de vuilnisbak daadwerkelijk winnen, dan wordt hij parlementslid voor Clacton en staat Farage met lege handen: geen zetel, geen electorale vrijspraak en een onderzoek naar zijn financiën dat daarmee niet vanzelf verdwijnt.

De Britse politiek heeft vaker satirische kandidaten gekend. Zij maken zichtbaar hoeveel theater er al in de serieuze politiek zit. In Clacton is Count Binface niet degene die van die verkiezingen een grap heeft gemaakt. Hij is alleen degene die daar eerlijk voor uitkomt.

De stad El-Obeid, met een bevolking van ongeveer 500.000 mensen, ligt op het kruispunt tussen centraal Soedan, Khartoem en de westelijke regio Darfur. Het is daarom een ​​belangrijke toegangspoort voor troepenbewegingen en de aanvoer van militaire en humanitaire hulpgoederen. Er bevindt zich ook een grote militaire basis van de Soedanese strijdkrachten en een militair vliegveld. De stad wordt door de RSF bestookt met drones, Inmiddels zouden minstens 45 burgers zijn omgekomen bij vijftien verschillende aanvallen. Onder meer scholen, markten, waterinstallaties en infrastructuur worden geraakt. Onder de 500.000 inwoners van El Obeid bevinden zich ook meer dan 100.000 mensen die eerder op de vlucht sloegen voor geweld elders in het land. Wie is gevlucht uit gebieden onder RSF-controle, wordt beschuldigd van samenwerking met de vijand en loopt risico op willekeurige arrestaties.

Maandag heeft de VN-Mensenrechtenraad een resolutie aangenomen van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Ierland, Nederland en Noorwegen. Daarin wordt het escalerende geweld door de RSF en haar bondgenoten in en rond El-Obeid veroordeeld. De resolutie roept op tot meer financiële en logistieke steun voor landen die Soedanese vluchtelingen opvangen. In de regio, mogen we aannemen, want Europa wil met steun van Libische krijgsheren met alle macht voorkomen dat ze de Middellandse Zee oversteken. Ook al zijn ze in de regio verre van veilig. Het VN-kinderfonds UNICEF meldde deze week dat er in de eerste helft van 2026 minstens 330 kinderen gedood of verwond. De regio’s Darfur en Kordofan kennen de hoogste aantallen kinderslachtoffers. 

Na het eerdere VN-rapport Hallmarks of Genocide in El-Fasher” laat het Internationaal Strafhof ICC nu ook weten dat er voldoende bewijs is voor een zaak tegen de massamoordenaars van de RSF. “Het kan even duren voordat gerechtigheid zich ontwikkelt en voor de rechter komt, maar we zullen er komen,” zei aanklager Khan van het ICC, op bezoek in een vluchtelingenkamp in Tsjaad. 

Een pikant punt uit de resolutie van de Europese indieners in de VN Mensenrechtenraad is de veroordeling van de ‘buitenlandse inmenging’. De RSF wordt financieel en met wapens gesteund door de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), een belangrijke Europese bondgenoot. Het journalistencollectief Lighthouse Reports ontdekte in samenwerking met Sudan War Monitor dat de VAE in Libië een netwerk van trainingskampen voor de RSF heeft gefinancierd. Ook in Ethiopië zouden trainingskampen van de RSF zijn. In de Libische kampen zijn volgens Lighthouse Reports Colombiaanse soldaten gesignaleerd. Ze zijn ingehuurd door een in de VAE gevestigd bedrijf, Global Security Services Group, dat banden heeft met de regering van de Emiraten. Colombiaanse huurlingen waren volgens Human Rights Watch ook aanwezig bij het bloedbad in Al-Fashir.

De oorlog in Soedan wordt gewoonlijk beschreven als een binnenlands conflict tussen generaals die elkaar de macht niet gunnen. Maar er wordt vooral strijd gevoerd over grondstoffen. Dat gaat dan bijvoorbeeld over goud. Zowel het regeringsleger als de RSF heeft goudmijnen in handen. De RSF bezit de mijnen in het westen van het land, het leger voornamelijk in het noorden, zuiden en oosten. Regelmatig neemt de ene partij een mijn van de andere in. Een deel van het goud gaat naar Rusland, mede-eigenaar van enkele goudmijnen. Het meeste goud komt via Dubai, ‘een goudwalhalla zonder strenge regels’, op de wereldmarkt waar de prijs de afgelopen tijd flink is gestegen. Een andere waardevolle grondstof is Arabische gom, een product van de Acacia boom dat in voedingsmiddelen wordt gebruikt als verdikkingsmiddel, emulgator en stabilisator, bijvoorbeeld in kant-en-klare nagerechten, in dranken (cola), in kwaliteitsdrop, in marshmallows en soortgelijk zacht snoep. 

Temidden van alle berichten over de escalatie van de oorlog rond El Obeid berichtte Al Jazeera deze week dat Malik Agar Ayyir, een voormalige rebellenstrijder, die nu een bondgenoot is van de Soedanese regering, een nieuwe route heeft voorgesteld om een ​​einde te maken aan de burgeroorlog in Soedan en een democratische regering te vestigen. Hij benadrukt dat er geen vooruitgang kan worden geboekt zonder erkenning van de rol die “externe actoren” spelen in de interne aangelegenheden van Soedan. Eerdere pogingen om een eind te maken aan het conflict zijn gestrand op de weigering van een van de strijdende partijen. Ook Agar heeft eerder onderhandelingen met de RSF uitgesloten. Hij benadrukt nu in zijn voorstel dat onderhandelingen tussen het leger en de RSF als een volledig apart traject moeten worden beschouwd. De vraag is of dit conflict dat al lang geen binnenlands conflict meer is alleen in samenspraak tussen het leger en de RSF kan worden opgelost. 

De in mei dit jaar op 95-jarige leeftijd overleden axofonist Sonny Rollins brengt (1) een ode aan de ‘Duke of Iron’, een Amerikaanse entertainer met, net zoals Rollins, Caribische wortels.

Een typisch themaatje-schemaatje nummer. De band speelt eerst het thema dat de basis van het stuk is, waarna er driftig wordt gesoleerd. Soms worden de solo’s van de diverse bandleden afgewisseld met het thema, soms komt het thema pas aan het eind terug.

Dat is een toch wat saai concept, die het vooral van de uitvoering van de solisten moet hebben. Hoewel hij zichzelf niet altijd een even goed muzikant vond, werd Sonny Rollins geroemd om zijn krachtige saxofoonspel en originele improvisaties.

‘Duke of Iron’ werd in Nederland wat bekender omdat Van Kooten en De Bie de tune gebruikte als intro voor hun programma Keek op de Week.

(1) Ik schrijf “brengt” want Rollins mag dan dood zijn, de Duke of Iron ook, deza muziek heeft het eeuwige leven.

Dat wordt verkocht als voordeel voor de consument. Wie oplet, wint. Wie slim koopt, bespaart. Wie aanbiedingen volgt, houdt geld over. Het probleem is dat zo’n systeem vooral vriendelijk lijkt vanuit het perspectief van iemand die genoeg geld, tijd, opslagruimte en mentale bandbreedte heeft. Voor wie weinig geld heeft, wordt die zogenaamde keuzevrijheid al snel een extra verplichting.

De actie als rookgordijn

Het meest gunstige verhaal over aanbiedingen is simpel: supermarkten concurreren, consumenten profiteren. Dat verhaal klopt voor losse producten, op losse momenten, voor consumenten die precies kopen wat toevallig scherp geprijsd is. Op systeemniveau wordt het minder overtuigend. Korting wordt gepresenteerd als cadeau, terwijl het eigenlijk vooral een prijsmechanisme is dat eerst ruimte moet maken om daarna royaal te kunnen ogen.

Een supermarkt die structureel korting geeft, moet die korting ergens terugverdienen. Via andere producten. Via hogere reguliere prijzen. Via fabrikanten die betalen voor schapruimte, promoties of zichtbaarheid. Via klanten die geen tijd hebben om de folder uit te pluizen. Via mensen die de bonuskaart vergeten, de app niet gebruiken of het geld missen om groot in te slaan wanneer de aanbieding langskomt.

Daarmee ontstaat een vorm van prijsdiscriminatie. Niet openlijk op inkomen, want dat zou te opzichtig zijn, maar op gedrag. De klant die genoeg ruimte heeft voor zes pakken koffie, vier flessen wasmiddel en een vriezer vol tweede producten met korting, kan het spel beter spelen dan de klant die per dag of per week moet rekenen. De korting beloont niet alleen zuinigheid, maar vooral liquiditeit.

Armoede maakt boodschappen duurder

Dat is de kern van het probleem voor minima. Zij hebben vaak het meeste belang bij lage prijzen, en tegelijk de minste middelen om het kortingssysteem optimaal te gebruiken. Wie weinig geld heeft, kan minder makkelijk voorraad kopen. Wie klein woont, kan minder opslaan. Wie afhankelijk is van openbaar vervoer of een fiets, kan minder meenemen. Wie onregelmatig werkt, mantelzorg verleent, formulieren moet invullen of simpelweg uitgeput is van financiële stress, heeft minder tijd en aandacht over om vier supermarktapps te vergelijken.

Armoede is niet alleen een tekort aan geld. Het is ook een aanslag op tijd. Elke euro die bespaard moet worden, vraagt planning, vergelijking, uitstel, omfietsen en opletten. De “slimme consument” uit de reclamefolder lijkt vrij. De arme consument is vooral bezig met schadebeperking.

Dat maakt de Nederlandse liefde voor acties sociaal scheef. De middenklasse kan er een sport van maken, of gewoon de volle mep betalen omdat voor hen onder de streep uiteindelijk niet zoveel uit maakt. Voor minima is het arbeid. Onbetaalde arbeid, verricht om toegang te krijgen tot prijzen die eigenlijk gewoon normaal hadden kunnen zijn.

Dat betekent dat het niet gaat om een kleine budgettaire ongemakkelijkheid, maar om huishoudens die structureel tekortkomen voor noodzakelijke uitgaven.

Wie dan zegt dat mensen “gewoon op aanbiedingen moeten letten”, schuift de verantwoordelijkheid subtiel naar beneden. Niet de prijsstructuur wordt het probleem, maar de consument die onvoldoende handig zou zijn. De markt maakt het boodschappen doen ingewikkeld, waarna de arme klant wordt aangesproken op onvoldoende marktvaardigheid.

Geen echte winnaars

Ook voor supermarkten zelf is het de vraag hoeveel er werkelijk gewonnen wordt. Als alle ketens tegelijk steeds meer acties voeren, wordt korting geen onderscheidend voordeel meer, maar een verplicht wapen in een loopgravenoorlog. In het NOS-stuk over de recordomzet aan aanbiedingen zei iemand uit de sector het bijna letterlijk: als wij die korting niet geven, doet de concurrent dat wel.

Dat is geen teken van een gezonde consumentenmarkt. Het is een collectieve verslaving aan prijsschijn. De supermarkt houdt de klant bezig met tijdelijke voordeeltjes, de fabrikant koopt zichtbaarheid, de concurrentie reageert, en de consument leert dat de normale prijs misschien vooral de prijs is voor wie niet oplet.

Intussen onderzoekt de ACM sinds september 2025 hoe prijzen van dagelijkse boodschappen in Nederlandse supermarkten tot stand komen, mede door signalen dat sommige producten hier duurder zijn dan in omringende landen. Dat onderzoek gaat over prijsvorming, kosten en marges in de keten. Precies daar hoort de discussie thuis: niet alleen bij de vraag of een pot appelmoes elders goedkoper is, maar bij het systeem dat prijzen ondoorzichtig maakt en consumenten tegen elkaar uitspeelt op tijd, informatie en koopkracht.

Een gewone lage prijs

Er bestaat een veel eenvoudiger consumentenvoordeel dan de eindeloze actie: een gewone lage prijs. Een prijs die vandaag geldt, morgen ook, en volgende week niet eerst kunstmatig hoeft te stijgen om daarna met tromgeroffel te dalen. Voor minima zou dat meer betekenen dan de zoveelste  tweede halve prijs op een product dat ze pas kunnen betalen als het salaris of de uitkering binnen is.

Nederland heeft boodschappen doen veranderd in een wedstrijd waarin de prijsbewuste consument applaus krijgt. Alleen speelt niet iedereen met dezelfde hoeveelheid tijd, geld, vervoer, ruimte en rust. Wie het minst heeft, moet het hardst werken om dezelfde korting te krijgen.

Daarom is de kortingscultuur geen democratisering van voordeel. Het is een systeem waarin de laagste inkomens behalve met geld ook betalen met iets wat zij altijd al tekortkomen: tijd.

Omdat Helmut vanochtend langskwam, moest ik aan deze klassieker denken.
Jullie nu ook.

Aan de oorlog is intussen niets wezenlijks veranderd. Rusland voert nog altijd een bloedige aanvalsoorlog tegen Oekraïne. De reden waarom Russische sporters en teams ooit werden geweerd, bestaat dus nog steeds. Alleen de bestuurlijke rek is eruit. De morele verontwaardiging heeft zijn houdbaarheidsdatum blijkbaar bereikt.

Het IOC zal wijzen op neutraliteit. Sport mag niet worden gegijzeld door politiek, heet het dan. Maar die neutraliteit werkt opvallend vaak één kant op. Oekraïense sporters trainen in een land waarvan sportfaciliteiten zijn verwoest, waar ploeggenoten en familieleden aan het front zitten of zijn omgekomen, en waar een gewone voorbereiding al een privilege is geworden. World Athletics gebruikte precies dat argument vorige week nog om de uitsluiting van Rusland en Belarus te handhaven: er is geen tastbare beweging richting vrede en de positie van Oekraïense atleten is ernstig beschadigd.

Het IOC kiest voor een andere logica. Niet de oorlog is doorslaggevend, maar de bestuurlijke vraag of het Russische olympisch comité juridisch nog buiten de deur gehouden kan worden. Daarmee verschuift het probleem van agressie naar procedure. De kernvraag wordt niet langer: wat betekent deelname van Rusland voor Oekraïne? De vraag wordt: kunnen we Rusland nog formeel tegenhouden?

Zo worden sancties vanzelf symbolisch. Eerst wordt er groot aangekondigd dat agressie consequenties heeft. Daarna komen de uitzonderingen. Eerst individuele neutralen. Daarna kwalificaties. Daarna teams. Daarna misschien weer vlaggen, kleuren en volksliederen. Iedere stap wordt gepresenteerd als technisch, beperkt en zorgvuldig afgewogen. Opgeteld ontstaat precies wat Rusland nodig heeft: normalisering.

Sport is voor autoritaire staten nooit alleen sport. Grote toernooien zijn decor, legitimatie en reputatiebeheer. Een land dat steden bombardeert, kan tegelijk op televisie verschijnen als nette deelnemer aan de olympische familie. De camera registreert geen loopgraven, maar warming-ups. Geen kapotgeschoten sporthallen, maar teamfoto’s. Geen deportaties, maar medaillespiegels.

Dat is de functie van sportswashing: niet ontkennen wat er gebeurt, maar het laten wegzakken in een stroom van ceremonieel, vlaggen, interviews en tranen op het podium. Rusland hoeft niet te bewijzen dat het veranderd is. Het hoeft alleen lang genoeg te wachten tot internationale bestuurders hun eigen principes gaan nuanceren.

De hardste les is niet dat het IOC cynisch is. De hardste les is dat zulke maatregelen blijkbaar zelden bedoeld zijn als echte drukmiddelen. Ze zijn nuttig zolang de publieke verontwaardiging nog groot is. Zo laten bestuurders zien dat ze “iets doen”. Zodra het ongemakkelijk wordt voor de kalender, de kwalificaties, de sponsors en het olympische verhaal van wereldwijde verbroedering, begint het terugkrabbelen.

Voor Oekraïne is de boodschap helder. Zelfs een oorlog op Europese bodem heeft in de sportwereld vooral tijdelijke gevolgen. Rusland mag stap voor stap terug naar het podium, terwijl Oekraïne buiten beeld de prijs betaalt.

De olympische beweging noemt zichzelf graag universeel. In dit geval betekent universeel vooral dat iedereen uiteindelijk weer welkom is, zolang de oorlog maar lang genoeg duurt, en de agressie is genormaliseerd.

Alle Duitsers waren klootzakken. Dat was ongeveer de regel.

Alleen gold die regel zelden voor de Duitsers die ze daadwerkelijk kenden. De Duitse kennis viel mee. De Duitse collega was een aardige vent. De Duitse vrouw op vakantie was hartelijk. De uitzondering zat altijd dichtbij. Het stereotype bleef intact, de individuele mens werd ervan vrijgesteld.

Achteraf was dat misschien mijn eerste les in de elasticiteit van vooroordelen. Een mens kan een groep wantrouwen en tegelijk prima omgaan met de leden van die groep, zodra die een naam, gezicht, stem en adres hebben. Helaas sneuvelt het vooroordeel dan meestal niet, het wordt verplaatst. Weg van de concrete persoon, terug naar de abstracte massa.

Later zag ik iets vergelijkbaars in kroegen op Zuid in Rotterdam, waar ik een tijd regelmatig kwam. Er werd racistische taal uitgeslagen, soms grof, soms gedachteloos, soms uit volle overtuiging. Alleen haastte men zich vrijwel altijd om erbij te zeggen dat de man van kleur die daar óók aan de bar zat daar natuurlijk buiten viel. En die collega ook. En die schoonzoon. En die buurvrouw. En eigenlijk alle mensen van kleur die men kende.

De slechte anderen bleven abstract. Ze woonden ergens anders, kwamen ergens anders vandaan, gedroegen zich ergens anders verkeerd. Aan de bar werd ondertussen gedronken, gelachen, geholpen, geroddeld, geruzied en weer bijgelegd. Het racisme was er, in taal en beeldvorming. Tegelijk leefden diezelfde mensen in de praktijk een multicultureel bestaan dat beter functioneerde dan hun eigen opvattingen konden verklaren.

Dat maakt het racisme niet onschuldig. Wie racistisch spreekt, bevestigt beelden die politieke en maatschappelijke gevolgen hebben. Het maakt wel iets zichtbaar dat in veel keuriger omgevingen graag wordt gemist: dagelijkse nabijheid kan vooroordelen ondermijnen, zelfs wanneer mensen daar zelf ideologisch nauwelijks aan toegeven.

In welvarender kringen werkt het geregeld omgekeerd. Daar klinkt het inclusieve verhaal vaak vloeiender. Men kent de termen, de gevoeligheden, de juiste afkortingen, de morele risico’s van verkeerde grappen. Het antiracisme is correct geformuleerd en meestal netjes verpakt. Alleen blijft de feitelijke omgang opvallend smal. De wijk is wit. De school is zorgvuldig gekozen. Het netwerk is homogeen. De schoonmaker, pakketbezorger, oppas of zorgverlener komt wel binnen, alleen zelden als gelijkwaardige sociale vanzelfsprekendheid.

Zodra diversiteit te dichtbij komt, verandert de toon. Sociale huur in de buurt is belangrijk, alleen liever niet in deze straat. Asielopvang is een humanitaire plicht, alleen is dit dorp er niet geschikt voor. Gemengde scholen zijn waardevol, alleen moet het niveau van het eigen kind wel bewaakt blijven. De multiculturele samenleving wordt onderschreven zolang zij zich vooral buiten de eigen vastgoedwaarde, schoolkeuze en sociale kring afspeelt.

Dat is het nette nimby-antiracisme van de bovenlaag. Niet uitgesproken vijandig, wel ruimtelijk afgeschermd. Niet racistisch in de borreltaal, wel selectief in de instituties waar het eigen leven wordt ingericht.

Daarmee kom je ook dichter bij de paradox van polarisatie. In het hierboven genoemde stuk op schrijven Emily Miltenburg en Eelco Harteveld, op basis van het Nationaal Kiezersonderzoek 2025, dat Nederlanders veel vijandigheid voelen richting politieke tegenstanders, terwijl die polarisatie in het directe dagelijks leven veel minder wordt ervaren. Ruim de helft ziet geen verslechterde verhoudingen door politieke meningsverschillen in de eigen leefomgeving, en slechts een kleine minderheid zegt dat relaties in de eigen omgeving daadwerkelijk zijn verslechterd. Tegelijk voelt meer dan 80 procent afkeer richting ten minste één politieke partij, en een kwart vindt dat er een partij is die erop uit is Nederland kapot te maken.

Ook hier lijkt de abstracte ander gevaarlijker dan de concrete ander. De PVV’er in het nieuws is een fascist, de GroenLinkser op televisie is een landverrader, de D66’er op X is een technocratische sekteleider, de BBB’er in de talkshow is een trekker met stemrecht. De buurman die daarop stemt, is dan weer iemand die je pakketje aanneemt. De collega die politiek onuitstaanbare dingen zegt, is ook degene die je helpt bij een storing. De schoonzus met idiote opvattingen blijft degene die met kerst de tiramisu maakt.

Het probleem is dus niet dat tegenstellingen verzonnen zijn. Ze bestaan. Belangen botsen. Opvattingen over migratie, klimaat, bestaanszekerheid, Gaza, stikstof, gender, Europa en woningbouw zijn reëel en politiek geladen. Sommige standpunten zijn ook schadelijker dan andere. Een democratie hoeft niet te doen alsof elke positie slechts een smaakverschil is.

Het probleem zit eerder in de manier waarop afstand van mensen categorieën maakt. Op afstand wordt de ander een representant van alles wat verkeerd gaat. Dichtbij wordt diezelfde ander weer rommelig, tegenstrijdig en menselijk. Dat laatste is minder comfortabel voor politieke marketing, talkshowlogica en sociale media, waar helder vijanddenken beter werkt dan de buurman die zowel aardig is als op een rampzalige partij stemt.

Juist daarom is het verschil tussen geleefde omgang en beleden overtuiging belangrijk. De Rotterdamse kroeg was geen modelgemeenschap. Er werd te veel gezegd dat te normaal werd gevonden. Toch was er daadwerkelijke nabijheid. De mensen die in abstracte zin werden weggezet, zaten letterlijk aan dezelfde bar. Daardoor ontstond een reeks uitzonderingen die het wereldbeeld ten minste praktisch saboteerde.

De keurige variant is gevaarlijker dan zij zelf denkt. Wie inclusief spreekt zonder inclusief te leven, loopt minder risico op correctie door de werkelijkheid. Wie diversiteit vooral kent als beleidswoord, campagnebeeld of LinkedIn-houding, kan zijn morele zelfbeeld jarenlang overeind houden zonder dat de eigen omgeving werkelijk verandert. Het resultaat is een samenleving waarin de onderklasse wordt berispt om haar taal, terwijl de bovenlaag haar segregatie presenteert als smaak, schoolkwaliteit, rust, veiligheid of verstandig financieel beheer.

Dat zie je breder in de polarisatiediscussie. Er wordt veel gesproken over toon, minder over de plekken waar mensen elkaar nog tegenkomen. Sportclubs, scholen, buurten, werkvloeren, verenigingen en cafés zijn geen romantische oplossingen voor politieke tegenstellingen. Ze maken racisme, seksisme of politieke vijandschap ook niet automatisch ongedaan. Wel dwingen ze abstracte opvattingen door een sociale werkelijkheid heen. De ander krijgt een naam. Soms helpt dat. Soms schuurt dat. Soms laat het vooral zien hoe belachelijk ruim een algemeen oordeel moet worden gemaakt om de concrete uitzonderingen te blijven overleven.

Polarisatiepaniek richt zich graag op de hardste uitspraken. Dat is begrijpelijk, want taal doet ertoe. Alleen wordt het te dun wanneer het blijft bij de oproep om aardiger tegen elkaar te zijn. De grotere vraag is waar mensen elkaar nog als gelijken ontmoeten. Niet als doelgroep, cliënt, huurder, schoonmaker, bedreiging, beleidsprobleem of electorale karikatuur, maar als mensen met wie je iets deelt dat praktischer is dan sympathie.

De generatie van mijn opa had alle reden om Duitsers te wantrouwen. Toch bleken de Duitsers die ze kenden steeds weer uitgezonderd. Dat was moreel inconsistent, en tegelijk hoopgevend. Niet omdat het vooroordeel daarmee verdween, maar omdat het in de praktijk steeds opnieuw werd onderbroken door een concreet mens.

Misschien begint samenleven soms precies daar: bij plekken waar mensen elkaar tegenkomen voordat ze elkaars categorie worden, of waar die categorisering een deuk krijgt. Wie die plekken verliest, houdt alleen de abstracte ander over. En de abstracte ander is altijd makkelijker te haten.

In tegenstelling tot wat sommige lieden beweren, valt het dus wel mee hoe ver Omsk is…

Volgens The New York Times belde Donald Trump na de wedstrijd herhaaldelijk met FIFA-voorzitter Infantino met het verzoek de schorsing in te trekken. Volgens The Guardian ging het om drie telefoongesprekken. The Wall Street Journal meldt dat het Witte Huis advocaten inzette. Een bron van CNN bevestigt dat Trump Infantino vroeg de zaak te herzien. Na het besluit bedankte Trump de FIFA op Truth Social voor het rechtzetten van “een groot onrecht”.

Uit de gang van zaken van de FIFA-besluiten stijgt een geur van manipulatie en corruptie op. Direct na de wedstrijd liet de FIFA weten dat beroep tegen de schorsing niet mogelijk was. Zondag volgde alsnog de opschorting. De Belgische voetbalbond stelt dat de gang van zaken in strijd is met de FIFA-regels en het fair play-beginsel ondermijnt.

Over de verhouding tussen Trump en Infantino hoeft niet gespeculeerd te worden. Infantino woonde Trumps inauguratie bij en schreef daarna op Instagram dat zij samen niet alleen Amerika maar de hele wereld weer groots zouden maken. In december 2025 kende hij Trump de eerste FIFA-vredesprijs toe.
In de hele geschiedenis van het WK zijn 189 spelers van het veld gestuurd, de eerste al in 1930. Gele en rode kaarten werden pas op het WK van 1970 ingevoerd en de eerste rode kaart werd in 1974 getoond, aan de Chileen Carlos Caszely.

Het enige precedent voor Balogun is Garrincha, WK 1962 in Chili. Hij werd in de halve finale tegen Chili van het veld gestuurd. Wegens natrappen, maar destijds bestond er geen automatische schorsing; de tuchtcommissie besliste per geval. En ook toen was er ook politieke interventie op het hoogste niveau: de Chileense president Alessandri ondertekende mede een petitie aan de FIFA, en de Peruaanse president Prado belde persoonlijk de scheidsrechter om het incident te bagatelliseren. Er zijn bovendien getuigenissen over een betaling van 10.000 dollar aan grensrechter Esteban Marino in opdracht van de Braziliaanse bond. Garrincha speelde de finale en Brazilië werd wereldkampioen
Sinds de invoering van de automatische schorsing is nog nooit een speler gratie verleend.

Trump heeft een illustere voorganger. De Italiaanse Fascistenleider Benito Mussolini. Het WK van 1934 werd gespeeld in fascistisch Italië. De Zweedse scheidsrechter Ivan Eklind werd vóór de halve finale Italië–Oostenrijk door Mussolini ontvangen. Eklind floot vervolgens ook de finale.

De kwartfinale Italië–Spanje eindigde in 1-1 en moest toen worden overgespeeld. Spanje trad aan zonder doelman Zamora en meerdere basisspelers, uitgeschakeld door het Italiaanse fysieke geweld. De Zwitser René Mercet, die de wedstrijd leidde, bevoordeelde Italië zo erg dat hij bij thuiskomst door de Zwitserse voetbalbond werd geschorst.

Het verschil tussen 1934 en 2026 is bijzonder. Mussolini opereerde in het geniep. Trump belde zijn maatje Infantino, zette juristen van het Witte Huis in en claimde het resultaat luidkeels in het openbaar. Juridisch bewezen corruptie is dit (nog) niet. Maar dat een tuchtorgaan dat eerst verklaart dat beroep onmogelijk is en na drie telefoontjes van een Trump zijn eigen besluit vrijwel zonder motivering terugdraait. Waar ruikt dat dan heel sterk naar?
Tegen voormalig FIFA-president Blatter, door de eigen ethische commissie geschorst, trad de FIFA destijds nog zelf op.

Nu laat de FIFA van Infantino alle gêne varen.

Deze column verscheen eerder bij LinkedIn. Jo Horn werkte op Faculteit Rechtsgeleerdheid Amsterdam, Ministerie van Justitie, was lid van de Gemeenteraad van Amsterdam, Lid Tweede Kamer, schreef een monografie over het Italiaans Fascisme. 

Het is het modewoord van de afgelopen tijd: polarisatie. Het werd in 2024 door Van Dale gekozen als woord van het jaar om ‘de tijdgeest te illustreren’ en eerder dit jaar herhaalde SIRE haar publiekscampagne uit 2023 nog met ‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’.

Weinig ervaren verslechterde verhoudingen, wel veel zorgen

Om met het goede nieuws te beginnen: zo dichtbij komt polarisatie niet. Ruim de helft van de Nederlanders ziet helemaal geen verslechterde verhoudingen door politieke meningsverschillen in hun directe leefomgeving (voor 5% is dat wel zo, voor 10% een beetje). Nog minder mensen geven zelf aan dat verhoudingen met iemand in hun omgeving zijn verslechterd (5% wel, 8% een beetje).

Al met al speelt polarisatie dus maar een beperkte directe rol in het dagelijks leven van mensen. Dat zou kunnen komen omdat mensen politieke tegenstanders niet meer tegenkomen, door de eveneens veelbesproken ‘bubbels’, de gescheiden leefwerelden van gelijkgestemden. Tegelijkertijd weten we ook dat dat contact er wel is (op sportclubs, scholen, of met familie of buren), maar dat veel mensen er voor kiezen om politieke gespreksonderwerpen te vermijden (Miltenburg et al. 2022).

Toch bestaan er bij Nederlanders sterke zorgen over politiek conflict en polarisatie. Meer dan de helft van de Nederlanders ervaart veel conflict tussen mensen met verschillende politieke overtuigingen. Een kwart van de Nederlander is zelfs bezorgd dat politiek conflict kan omslaan in geweld tussen politieke tegenstanders.

Vijanddenken

Naast dat waargenomen conflict, koesteren mensen zelf ook vijandige gevoelens tegenover politieke tegenstanders. Die afkeer van politieke partijen is wijdverspreid. Ruim 80% van de Nederlanders geeft aan een afkeer te voelen richting tenminste één partij, en dat is voor 33% een (zeer) belangrijk onderdeel van hoe ze zichzelf zien.

De meeste afkeer wordt gevoeld richting partijen aan de uiteinden van de dominante sociaal-culturele politieke scheidslijn in Nederland, namelijk PVV en FvD aan de rechterzijde en PRO (toen: GL-PvdA) en DENK aan de linkerkant (tabel 1 hieronder). We weten ook uit internationaal onderzoek dat radicaal rechtse partijen (en hun kiezers) op sterke afkeuring kunnen rekenen, en zelf daarbij andere partijen ook sterk afkeuren (Harteveld et al 2022). Onder kiezers van rechtse en radicaal-rechtse partijen leeft juist weer een afkeer van linkse partijen. Van PVV- en JA21 stemmers noemt ongeveer een derde PRO en ongeveer een vijfde DENK als partij om afkeer van te hebben. Bij FvD- en SGP-ers zien we een vergelijkbaar patroon, maar zien we ook een grotere afkeer tegen D66-ers (kwart tot een derde). Bij de BBB is die afkeer het sterkst: bijna de helft van BBB-ers rapporteert een afkeer van PRO.

Andersom is deze afkeer (meestal) groter: vooral kiezers van (centrum)linkse partijen hebben een grote afkeer van radicaal-rechtse partijen PVV en FvD. Van PRO’ers rapporteert ruim de helft een afkeer van de PVV. Maar dit gevoel speelt breder, want dit geldt ook voor (bijna) de helft van de D66-ers, CDA-ers en Volt-stemmers en (ruim) een derde tot twee vijfde voor PvdD, SP, en CU-stemmers. Ook noemen een kwart tot twee vijfde van deze kiezersgroepen een afkeer van de FvD. De afkeer van links is (ondertussen) onder VVD-kiezers groter dan die richting radicaal rechts. Ze rapporteren iets vaker een afkeer van PRO dan van de PVV.

Tabel 1 (klik voor groter view) Afkeer van politieke partijen naar partijvoorkeur, bevolking van 18+, november 2025^a (in procenten)^b,c

Een democratie kan kwetsbaar worden als veel burgers hun politieke opponenten niet langer gaan zien als tegenstanders (met andere meningen), maar als vijanden (die koste wat kost verslagen moeten worden). Wat dat betreft is het een punt van zorg dat 25% van de NKO-respondenten vindt dat er een politieke partij is die er bewust op uit zou zijn om Nederland “kapot” te maken. Dat gaat dan het vaakst om PVV, FvD, PRO, DENK en D66 (afhankelijk van de politieke voorkeur van de respondent).

Politiek is overal en nergens

Dat leidt tot een paradox. Enerzijds is politiek in Nederland overal te vinden: via nieuws en sociale media worden we voortdurend herinnerd aan politieke meningsverschillen. Tegelijkertijd lijkt politiek juist vaak afwezig in ons dagelijks leven. We gaan het onderwerp vaak uit de weg en onze afkeer van de politieke ‘ander’ maakt een inhoudelijke politieke discussie bij voorbaat onprettig of zelfs onmogelijk. Échte politiek gaat uiteindelijk om botsende belangen en meningsverschillen die worden uitgevochten zonder elkaar als vijanden te beschouwen, maar als legitieme tegenstanders (Mouffe 2000).

Veel Nederlanders maken zich zorgen over politieke polarisatie of zelfs de mogelijkheid van politiek geweld. Dat is op zichzelf begrijpelijk, maar draagt het risico van een zelfversterkende spiraal in zich. Het dreigende beeld wordt gevoed door politieke frames en een medialogica die de nadruk legt op tegenstellingen tussen twee kampen (‘polarisatiepaniek’; Muis 2024; Nijs 2025). Dit draagt vervolgens weer bij aan het ontstaan en verdiepen van vijandbeelden. Zo komen we terecht in een vicieuze cirkel van conflictdenken (Lees & Cikara 2021). De uitdaging is daarom niet om conflict te vermijden, maar om het vorm te geven zonder vijanddenken. Zonder conflict geen verandering, en zonder ruimte voor botsende stemmen blijven bepaalde belangen en perspectieven in de samenleving onzichtbaar.

Begin juni verscheen Veelstemmig, het rapport van het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO) over de Tweede Kamerverkiezingen van oktober 2025. Dit blog gaat in op één van de bevindingen. Het hele rapport is hier te vinden.

Dit artikel verscheen eerder bij Stuk Rood Vlees.
Emily Miltenburg is politiek socioloog en senior onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. Ze doet onderzoek naar de houdingen en oordelen van mensen over de maatschappij en politiek. Ook is ze aangesteld als Honorary Fellow aan de afdeling Politicologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA).
Eelco Harteveld is universitair docent aan de afdeling Politicologie van de Universiteit van Amsterdam. Zijn onderzoek richt zich op politiek gedrag en in het bijzonder polarisatie en populisme.

Referenties:

– Miltenburg, E., Geurkink, B., Tunderman, S., Beekers, D., en J. den Ridder (2022). Burgerperspectieven 2022| 2. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
– Harteveld, E., Mendoza, P., & Rooduijn, M. (2022). Affective polarization and the populist radical right: creating the hating? In: Government and opposition, 57(4), 703-727.
– Muis, Q. (2024). “Who are those people?”: Causes and consequences of polarization in the schooled society. Tilburg: Open Press Tilburg University.
– Nijs, T. (2025). Breaking false polarization: How information on descriptive norms mitigates worry rooted in polarization (mis) perceptions. Social Inclusion, 13, 1-18.
– Lees, J., & Cikara, M. (2021). Understanding and combating misperceived polarization. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 376(1822).