Grave, met Into the Grave. Eerste generatie recht-toe-recht-aan Zweedse death metal. Want hey, we hebben Entombed, Dismember en Unleashed al gehad, en dan mag Grave eigenlijk niet ontbreken.

Het was een nek-aan-nekrace. Afgelopen november woedde er een heuse Spotify-strijd tussen het haatdragende, door AI gegenereerde Nee tegen azc-nummer en diens hoopvolle tegenhanger Vrijheid, Gelijkheid en Zusterschap van de activistische zangeres Sophie Straat. In de voorafgaande weken kroop het anti-azc-lied gestaag omhoog in de Nederlandse hitlijsten. Om te voorkomen dat xenofobisch Nederland daadwerkelijk de top van streamend Nederland zou bereiken, riepen de Dolle Mina’s via sociale media op om Straats lied massaal te streamen en te delen.

Een ludieke actie die veelal op lof kon rekenen. Maar toch riep deze actie ook kritiek op. Satirisch nieuwsplatform De Speld bespotte de actie als een ‘gezond asieldebat’ via Spotify, terwijl Eva Dieteren zich in de Volkskrant afvroeg of politiek engagement dat zich uit in streams en shares niet vooral de kapitaalaccumulatie van het platform zelf dient. Of zoals het internationale pop-culture magazine Dazed het scherp stelt: “When did everything (and everyone) become so ‘performative’?”

Protestbewegingen gebruiken muziek al sinds mensenheugenis als politiek instrument. Het programma OVT van de VPRO dook afgelopen zomer in de geschiedenis van de protestsongs die de tijdgeest vertolkten en tegelijkertijd ook weer terug beïnvloedden. Zoals het Ierse rebellenlied Óró, sé do bheatha ‘bhaile, vrij vertaald: je bent welkom thuis. Tot op de dag van vandaag luid bezongen in de pub, fungeert de vrouwelijke piraat Gráinne Mhaol Ní Mhaille als feministisch symbool van de Ierse onafhankelijkheidsstrijd en hedendaags taalherstel.

Dichter bij huis herkennen we de protestkreet in het welbekende nummer Welterusten, mijnheer de president van Boudewijn de Groot, waarin hij zich afvraagt hoe de president een oog dicht doet terwijl zijn bajonetten met bloedige gevesten de wacht houden in Vietnam.

De politieke stem is niet weggezakt in lege performativiteit, maar heeft haar podia uitgebreid

Het gebruik van muziek als protestmiddel is dus niet nieuw en collectieve participatie in het verbreiden van de politieke boodschap kent net zo goed een lange traditie. Wat wél nieuw is, is de infrastructuur waarbinnen dit protest vandaag circuleert. Waar protestliederen zich traditioneel verspreidden via kleine poppodia, zingend op bezette pleinen, of, eenmaal genormaliseerd, op de radio, reizen zij nu ook via streamingsdiensten en sociale media. Het luisteren, delen en reposten van protestmuziek is daarmee onderdeel geworden van een digitale publieke arena die vaak onbelichaamd aanvoelt, omdat fysieke samenkomst ontbreekt.

Precies op dit punt verenigen de kritische stemmen zich. Wanneer politieke betrokkenheid nog slechts één tik op het scherm vereist, lijkt het activisme te licht om als ‘echt’ protest te gelden. Deze verdenking staat bekend als ‘performatief activisme’. Dit is de beschuldiging van het achteroverleunend een liedje streamen op een kapitalistisch platform, om vervolgens luid te verkondigen een actieve bijdrage te leveren aan de revolutie. Hieruit blijkt: dit is geen echte overtuiging, maar een theatraal optreden om je eigen sociale status op te krikken. Zo weten jouw volgers: die staat aan de goede kant.

De mythe van ‘echt’ protest

Toch veronderstelt deze kritiek een ontoereikend beeld van activisme, waarin politieke betrokkenheid pas telt zodra zij een noemenswaardige drempel overschrijdt.

Hier ligt nou juist de kern van het probleem: we beoordelen politieke betrokkenheid vaak pas als ‘echt’ wanneer er sprake is van directe materiële impact of belichaamde aanwezigheid. Daarmee negeren we dat protest óók altijd een strijd levert om betekenis en zichtbaarheid in de publieke ruimte.

In On Tyranny betoogt Timothy Snyder dat we, naast belichaamde politiek, ook de verantwoordelijkheid moeten dragen voor ‘the face of the world’: dit zijn de symbolen die wij normaliseren in de alledaagse publieke sfeer. Onze woorden en gebaren vormen een politieke performance die de politieke realiteit produceert. Die politieke stem is niet weggezakt in het drijfzand van lege performativiteit, maar heeft slechts haar podia uitgebreid naar de digitale wereld.

Spreken is zelf een vorm van handelen

Wie vandaag diens stem laat horen, doet dit niet alleen zingend door de straten met spandoeken, maar ook via playlists, Instagram stories en algoritmes die de zichtbaarheid van de protestsong verspreiden. Met de komst van sociale media krijgt de activismedrempel dus een fundamenteel ander uiterlijk.

Politieke identiteit

Freya Thimsen, hoofddocent in retorica van sociale bewegingen, ziet dat de beschuldiging van performativiteit minder een analyse van een handeling is, dan een retorisch wapen. Het is geen objectieve beoordeling dat een actie niet werkt, maar een eis om méér engagement. De kritiek rust daarbij op een strikt onderscheid tussen zeggen en doen: performatief activisme ‘talks the talk but doesn’t walk the walk’. Bovendien: het oproepen tot méér inzet is geen ontkrachting van politieke betrokkenheid, maar óók een performatieve daad die het leerproces in beweging houdt.

De veronderstelde scheiding is dus helemaal niet zo binair. In de filosofische betekenis van performativiteit, zoals beschreven door onder meer filosoof Judith Butler, is spreken zelf een vorm van handelen. Wat iemand zegt en hoe iemand verschijnt, vormt mee wie die persoon is en hoe die zich politiek positioneert. In een door digitale platforms gedomineerde publieke arena is elke publieke uiting daarmee onvermijdelijk een performance.

De vraag is dan ook niet of het delen van een liedje op je Instagram story direct resultaat behaalt. Een belangrijker punt is hoe deze performativiteit bijdraagt aan politieke identiteitsvorming, die zich vandaag de dag beweegt in de hybride online-offline publieke ruimte.

De politiek van zichtbaarheid

Op dit punt sluit het werk van hoogleraar Critical Data Studies Stefania Milan aan. Zij betoogt dat sociale media een belangrijke omgeving vormen voor politieke socialisatie: digitale platforms zijn bij uitstek de plek waar gebruikers leren deelnemen aan het politieke betekenisspel. De interactieve logica van het delen en liken is bepalend voor hoe gebruikers betrokken raken in het publieke debat. Deze ‘meaning-making machines of our time’ zijn onmisbaar geworden voor het ontwikkelen van een collectieve identiteit, dat gepaard gaat met belichaamd collectief verzet.

Sociale media maken protest niet oppervlakkig of passief, maar experimenteel

In de digitale publieke arena vraagt politieke participatie bijvoorbeeld niet om langdurige aanwezigheid, zoals we dat kennen bij een offline protest. Het gaat om kleine, herhaalbare handelingen zoals posten, delen en liken van een politieke boodschap. Milan noemt dit een ‘‘politics of visibility’: politiek handelen betekent dat gebruikers zichtbaar worden en hun politieke betrokkenheid performen voor een online publiek. Die performance is geen bijzaak, maar noodzaak. Dit is juist de manier waarop politieke subjectiviteit en collectieve verbondenheid tot stand komen.

Omdat zichtbaarheid centraal staat, ontstaat ruimte voor een andere omgang met politieke symbolen. Sociale media maken protest niet oppervlakkig of passief, maar experimenteel. Dit leidt tot wat Laura Cervi en Tom Divon ‘playful activism’ noemen. Protestbewegingen gebruiken speelsheid, esthetiek en creativiteit om zware of complexe politieke kwesties invoelbaar te maken voor nieuwe doelgroepen.

Door bijvoorbeeld mee te doen aan challenges op sociale media verspreidt de protestsong zich online. Daarbij transformeren de vaak jonge deelnemers zich tot ware politieke performers. Digitale performativiteit is daarom geen oppervlakkig substituut voor protest, maar een manier waarop politieke symbolen op grote schaal zichtbaar worden en betekenis produceren. Precies wat Snyder het ‘gezicht van de wereld’ noemt.

Van stream naar de straat

Op Instagram liet Sophie Straat weten dat alle opbrengsten van de streams uit de Spotify-strijd terecht komen bij MiGreat, een organisatie die zich inzet voor een menswaardig migratiebeleid. Daarnaast organiseert zij voor de vierde keer het Protestfest in Paradiso, een fysieke ontmoetingsplek waar collectief de revolutie wordt bezongen.

Ondertussen droomt Straat verder in wat zij zelf bezingt als haar roze luchtkasteel: een land waar azc’s niet meer nodig zijn en waar iedereen evenveel ruimte mag innemen in het publieke debat.

Laten we samen de verantwoordelijkheid voor dit roze luchtkasteel dragen. Door alledaagse performatieve acties – door te liken, te delen en te blijven zingen – produceren we collectief het gezicht van de wereld waar Straat van droomt.

Dit artikel verscheen eerder bij Bij Nader Inzien’. Floor studeert filosofie (UvA) en critical tourism (WUR) en verbindt haar interesse in feministische en antikoloniale theorie direct aan de manier waarop we samen leven, het liefst met praktische handvatten. Ze is geïnteresseerd in hoe mensen zich bewegen, of juist blijven. Daarbij verdiept ze zich in (machts)verhoudingen binnen menselijke en ecologische relaties en hoe die worden beïnvloed door het publieke debat, met aandacht voor de rol van nieuwe technologieën zoals sociale media.

When you’re down on the bottom there’s nothing else / But to shout to the top

Pop-soul-jazz band The Style Council (1982 – 1989), opgericht door Paul Weller (ex- rock band The Jam) en Michael Talbot (voorheen o.a. Dexys Midnight Runners), mag gerekend worden tot de bandjes met menig protestsong op hun naam. Het was er in de 80’er jaren ook voor muzikanten eigenlijk geen ontkomen aan om enig geluid tegen het Thatcher-regime te laten horen.

‘Shout to the top’ riep de werkende klasse op haar stem te laten horen. In hetzelfde jaar dat dit nummer uitkwam, bracht de band, onder de naam Council Collective, een single uit (‘Soul Deep’) waarmee geld werd ingezameld voor de families van stakende mijnwerkers.

Het waren donkere jaren, maar de protestmuziek swingde wel.

Het Kamervoorzitterschap van PVV-ideoloog Martin Bosma is geen voetnoot in de parlementaire geschiedenis. Het is een onuitwisbaar teken van normalisering van radicaal en extreemrechts gedachtegoed als ‘gewoon een politieke mening’.

…

Waarom gebeurt dit? De aantrekkingskracht van populistische retoriek op kiezers en media speelt een cruciale rol. Middenpartijen imiteren standpunten uit competitie- en overlevingsdrang, om relevant te blijven en kiezers te behouden. Bij regeringssamenwerking speelt machtsbehoud en coalitiedynamiek. Uitvergroting in het publieke debat van bepaalde thema’s, zoals nationale identiteit, immigratie en economische bedreigingen, versterkt de normalisering

De vervolg vraag is: hoe komen we er weer van af?

Nr. 288
MOTIE VAN HET LID VAN MEETELEN

Voorgesteld 2 april 2026

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de kraamzorg kampt met grote tekorten;

overwegende dat de schaarse basiszorg niet op grond van een taalachterstand met voorrang
mag worden verdeeld;

verzoekt de regering te waarborgen dat kraamzorg niet terechtkomt bij vrouwen met
een taalachterstand ten koste van kraamzorg aan andere Nederlandse vrouwen,

en gaat over tot de orde van de dag.

Van Meetelen

Er is voor zover ik kan nagaan geen enkele reden om te denken dat taalachterstand een belangrijke rol speelt bij voorrang in de kraamzorg. Er is een groot gebrek aan personeel en het kabinet wil daarom nadenken over wie er voorrang krijgt. Ik zie nergens staan dat het kabinet daarbij denkt aan taalachterstand, of dat zorginstellingen hier nu al mee bezig zijn. Ook Van Meetelens motie noemt geen enkele concrete aanleiding om in deze richting te denken.

De enige conclusie is dat het hier gaat om ‘buitenlanders’, die dan dus in oppositie staan tot ‘andere Nederlandse vrouwen’.

Het zou zelfs helemaal niet gek zijn om te kijken naar taalachterstand. Er zijn natuurlijk in individuele gevallen redenen om iemand net wat meer uren kraamzorg te geven, omdat deze daar behoefte aan heeft. Wat daarop tegen is, zou ik niet kunnen bedenken. Het gaat hierbij natuurlijk net zo goed om ‘andere Nederlandse vrouwen’ die zich om wat voor reden dan ook niet zo comfortabel voelen in het standaard-Nederlands, in het medisch jargon, of de taal die nodig is om je mondig op te stellen voor je pasgeboren kind. Kraamzorg lijkt me typisch iets waar sommige mensen meer bij gebaat zijn dan andere.

Het zou mij niet verbazen als daar ook PVV-, FvD- en JA21-kiezers bij zijn. Het is ook helemaal geen schande.

Maar er wordt dus niet naar gekeken. Er zijn dan ook best argumenten tegen te bedenken om dit een regel te maken, zoals dat ’taalachterstand’ betrekkelijk lastig is af te bakenen. Wat zouden de problemen moeten zijn? Het best laat je zoiets over aan degenen die de kraamzorg bieden. Het best bemoeit de politiek zich er niet mee.

Er zijn andere dingen om je zorgen over te maken, maar dat er nu een stigmatisering gaande is van mensen die niet aan bepaalde taalnormen voldoen, verdient het toch wel even te worden uitgelicht.

De presentatie van het jaarverslag van de NAVO donderdag 26 maart, stond in het teken van de steun van de secretaris-generaal aan de onrechtmatige Amerikaans-Israëlische oorlog in Iran. Het leek wel een déjà-vu van de NAVO-top in juni vorig jaar, toen de Amerikaanse bombardementen op Iran alle persconferenties domineerden. Wederom heeft een roekeloze actie van Trump de NAVO op 1-0 achterstand gezet. Wederom zoekt Rutte zijn heil in het alles op alles zetten om Trump gunstig te stemmen. Waar het aan de vooravond van de NAVO-top beperkt bleef tot Whatsappjes vol met lof, zei de NAVO-chef dit keer op Amerikaanse televisie dat de Amerikanen Trump moesten steunen, omdat hij onze veiligheid waarborgt. En dat een dik half jaar voor de Amerikaanse midterm-verkiezingen. Internationale media tuimelen over Rutte heen met kritiek. De NAVO-secretaris generaal hoort immers de stem van alle NAVO-landen te laten horen (inclusief de kritische premier Sánchez) en steunt hiermee verdere afbreuk van internationaal recht.

In de Nederlandse media is er een ander debat losgebarsten. Behalve alle kritische geluiden zijn er ook journalisten die de kritiek op Rutte als ‘gemakzuchtig’ bestempelen en beargumenteren dat Rutte geen andere keus heeft. Het is Ruttes taak om de Amerikanen – koste wat kost – binnenboord te houden; zonder de Amerikanen is er geen NAVO meer en zonder Amerikaanse steun zou Oekraïne verloren zijn. Het debat wordt geframed als een tegenstelling tussen ‘principes’ (de critici) en ‘pragmatisme’, tussen ‘gemakzucht’ en ‘politiek vernuft’, en tussen internationaal recht en internationale veiligheid. Natuurlijk wordt Rutte geconfronteerd met een duivels dilemma en is hij bepaald niet de enige die voor Trump buigt. Hetzelfde geldt voor de Tweede Kamer: een motie om de oorlog in Iran te veroordelen als ‘een schending van het internationaal recht’ werd alleen door de indieners gesteund (DENK, GroenLinks-PvdA, SP, PvdD en Volt).[1] De geschetste tegenstelling tussen principes en pragmatisme is echter een valse tegenstelling.

Het ‘principiële’ perspectief is niet zo ingewikkeld: de Amerikaanse sloopkogelpolitiek heeft internationaal recht naar de prullenbak verwezen en Iran is daar het zoveelste voorbeeld van. Trump heeft zich door Netanyahu een oorlog in laten rommelen zonder duidelijke doelstellingen, zonder plan, en zonder exit-strategie. Wederom waren zijn schoonzoon Kushner en zijn zakenvriendje, vastgoedmagnaat Witkoff, de onderhandelaars. Ze hadden geen nucleaire experts meegenomen, zoals gebruikelijk is, maar zeiden zich goed te hebben ‘ingelezen’. Op het moment dat een nucleair akkoord volgens experts die ‘toevallig’ in de buurt waren – zoals de Britse nationale veiligheidsadviseur Jonathan Powell – binnen handbereik was, bevalen Kushner en Witkoff Trump aan om een oorlog te starten. Ondertussen zijn de inwoners van Iran niet alleen onderdrukt, maar ook in groten getale ontheemd, staat het licht ontvlambare Midden-Oosten in vuur en vlam, wordt Libanon een tweede Gaza en staan de energievoorziening en economie wereldwijd op instorten. Er moeten wel heel goede redenen zijn om dat beleid te willen ondersteunen.

Ook met een pragmatische bril op zijn die redenen weinig overtuigend. Het meest gebruikte argument is steeds weer – ook inzake Venezuela, Groenland en andere onrechtmatige avonturen – dat we Trump gunstig moeten stemmen om de Amerikaanse steun aan Oekraïne niet op het spel te zetten. Maar hoe zit het eigenlijk met die steun? Alle huidige militaire steun is goedgekeurd onder Biden of betaald door Europa. Onder Trump is er geen enkel nieuw wapenpakket goedgekeurd. In drie dagen oorlog in Iran zijn er meer patriot-raketten afgevuurd (ca. 800) dan in vier jaar oorlog in Oekraïne (ca. 600). Door de oorlog in Iran zijn de ‘vredesbesprekingen’ van Rusland, Oekraïne en de VS uitgesteld. Politiek gezien ziet het er nog veel slechter uit. Niet alleen is steun voor Oekraïne duidelijk geen prioriteit, maar Trumps entourage maakt er wel tijd voor om de tegenstanders van Oekraïne openlijk te steunen. Dat geldt niet alleen voor Poetin, die na ieder gesprekje met Trump de bombardementen op Oekraïne opvoert, maar ook voor de populistische leiders Orbán en Fico. Het is geen toeval dat zowel Orbán als Fico na Rubio’s bezoekje in februari hun steun aan Oekraïne opzegden, door respectievelijk de 90 miljard euro voor Oekraïne in de EU en door de noodvoorraad energie te blokkeren. Vicepresident Vance bezocht Orbán om zijn verkiezingscampagne te steunen, een campagne die gebouwd was op een anti-Oekraïnesentiment met verkiezingsposters waarop gedreigd wordt met een mogelijke invasie van Oekraïne in Hongarije. Zelensky stuurt ondertussen radeloze berichtjes de wereld in omdat Trump hem verder onder druk zet om ook de door Rusland niet veroverde stukjes Donbas aan Poetin cadeau te doen.

Over welke Amerikaanse steun aan Oekraïne hebben we het dus precies? De voortdurende angst dat de Verenigde Staten Oekraïne laten vallen leidt er vooral toe dat Trump meer ruimte krijgt, niet alleen om zijn sloopkogelpolitiek ook buiten het westelijk halfrond welig te laten tieren, maar ook om Zelensky de duimschroeven verder aan te draaien. De Groenlandepisode heeft ons geleerd dat Trump alleen inbindt als je hem het mes op de keel zet – iets wat hij zelf overigens als de kern van transactionalisme bestempelt: net zolang doorduwen totdat je tegenstander breekt of totdat je op weerstand stuit. Over wat voor NAVO hebben we het precies als het ‘bondgenootschap’ alleen maar overeind kan worden gehouden door het alsmaar meebuigen met de grillen van een Amerikaanse autocraat? Zelfs als het doel de middelen zou heiligen, moet dat doel wel duidelijk gedefinieerd zijn. De Amerikaanse betrokkenheid bij de NAVO lijkt immers steeds meer op een Trojaans paard: van binnenuit wordt de NAVO in rap tempo uitgehold, niet alleen in moreel opzicht, maar ook vanuit veiligheidsperspectief. Onze wereld is er bepaald niet veiliger op geworden sinds Trump oorlog voert in Iran – om over Oekraïne nog maar te zwijgen. Een pragmatische kosten-batenanalyse leert ons dat het ‘Trumppaaien’ er met name toe leidt dat autocraten zoals Poetin, Netanyahu en Trump zelf meer ruimte krijgen. Is het dilemma dus wel zo duivels? Ook vanuit pragmatisch perspectief is het niet raadzaam om onze ziel aan de duivel te verkopen.

[1] Motie van het lid Van Baarle c.s. over de oorlog in Iran veroordelen als een schending van het internationaal recht

Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Laurien Crump is onderzoeker en buitenlandexpert aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Radboud Universiteit.

Heerlijke instrumentale hardrock met veel, heel veel gitaarsolo’s. In de traditie van Vai en Satriani. En omdat ik, zomaar, zin had in wat Hongaars. Tamás Szekeres brengt al albums uit sinds ’89. Dreamlake is ook van aan het begin van zijn carrière, uit 1994. Heb dit overigens leren kennen via mijn moeder – ergens is het toch goed gegaan met de opvoeding.

Journalistiek is zélf ook een publieke waarde die beschermd moet worden. Veel betrouwbare informatie verdwijnt achter een betaalmuur of verzuipt in een zee van kunstmatig gegenereerde nonsens of bewust gemanipuleerde troep. Daardoor wordt goed geïnformeerd zijn meer en meer een luxe die sommigen zich kunnen veroorloven, terwijl anderen overgeleverd zijn aan gratis, vaak onbetrouwbare ‘content’, nepnieuws of propaganda. Daarom is De Correspondent volledig advertentievrij en door leden gefinancierd, en hebben wij geen harde betaalmuur voor
onze verhalen. Zo blijft onze onafhankelijkheid gewaarborgd en is onze journalistiek toegankelijk voor iedereen – ook voor wie geen lidmaatschap kan betalen.

Uit de inleiding (door Rob Wijnberg) van het recente boek van de Correspondent, “Waanzinnige Tijden”. Hij heeft een punt, over de waarde van journalistiek voor de samenleving, en de negatieve effecten die het heeft als goede journalistiek verdwijnt, of onbetaalbaar wordt. Historische voorbeelden te over.

Die test heet de Montreal Cognitive Assessment, de MoCA. In de kliniek is het een laagdrempelige screening voor onder meer Alzheimer en andere vormen van dementie. Artsen gebruiken hem om te zien of verder onderzoek nodig is. Niet om iemand tot stabiel genie te kronen. Het feit dat Trump er telkens op terugkomt, en dat die test volgens zijn eigen woorden regelmatig wordt herhaald, suggereert vooral dat er reden is om te blijven screenen. In de geneeskunde herhaal je geen simpele check-ups omdat alles zo uitzonderlijk goed gaat.

Ook steeds meer neurologen en geriatrische specialisten laten in media en vakreacties doorschemeren dat het patroon opvalt: de nadruk op een eenvoudige screening, het herhalen ervan, en het publieke gedrag van Trump dat moeilijk te rijmen is met de bravoure waarmee de uitslag wordt verkocht. Ze formuleren dat meestal omzichtig, met de bekende disclaimer dat een diagnose op afstand onzinnig is. Tegelijk stellen ze wel vast dat herhaald testen en opvallend gedrag precies de omstandigheden zijn waarin je normaal gesproken juist verder kijkt, niet achterover leunt.

Dat gedrag is inmiddels uitvoerig gedocumenteerd. Lange, meanderende monologen die halverwege een nieuwe richting inslaan, zinnen die eindigen waar ze nooit begonnen, associaties die eerder lijken te worden gestuurd door het laatste woord dan door een gedachtegang. Daar bovenop een motoriek die geregeld aanleiding geeft tot vragen: een stijf, soms schuifelend looppatroon, moeite met hellingen en trappen, momenten van zichtbaar zoeken naar balans. Elk afzonderlijk element kan een onschuldige verklaring hebben. De optelsom vormt het probleem.

De medische literatuur is daar niet dubbelzinnig over. Veranderingen in taalgebruik, executieve functies en motoriek worden in samenhang bekeken wanneer men denkt aan cognitieve achteruitgang. Studies naar ‘gait and cognition’ laten zien dat veranderingen in looppatroon en loopsnelheid samenhangen met verhoogd risico op dementie. Dat maakt van elk videofragment nog geen diagnose. Het maakt wel dat het vreemd oogt wanneer iemand die nadrukkelijk onder die vergrootglasvoorwaarden valt, zichzelf presenteert als schoolvoorbeeld van cognitieve superioriteit op basis van een korte screening. En er is voldoende materiaal dat aantoont dat Trump zijn taalgebruik de afgelopen decennia flink is veranderd, in negatieve zin.

Daar komt een politieke laag bovenop. Trump gebruikt de test als bewijsstuk, en dwingt daarmee zelf een vergelijking af tussen claim en werkelijkheid. Hij vraagt het publiek om de witte jas te geloven, en tegelijkertijd om het eigen oordeel te negeren. Dat werkt alleen zolang men bereid is de framing over te nemen. Jarenlang gebeurde dat, vooral door hem welgezinde media: de test werd gebracht als ‘moeilijk’, de score als ‘indrukwekkend’. Inmiddels begint dat te schuiven. Factchecks en medische duiding maken steeds explicieter dat de MoCA geen IQ-test is en dat herhaald testen geen teken van uitzonderlijke scherpte vormt.

De gebruikelijke tegenwerping blijft de Goldwater Rule: geen diagnoses op afstand. Terecht. Alleen fungeert die regel hier steeds vaker als schild voor een andere realiteit, en kan je afvragen of de regel wel opgaat voor iemand die dag in dag uit in het voetlicht staat. Het debat gaat allang niet meer over een formeel etiket. Het gaat over risicobeoordeling bij iemand die de macht heeft, en kan beslissen over oorlog en vrede. Alzheimer tast bijvoorbeeld inhibitie aan, toch niet geheel ongevaarlijk voor iemand die de Amerikaanse nucleaire codes heeft. In vrijwel elke andere context zou iemand met dit profiel onderwerp zijn van verdiepend onderzoek en transparante rapportage. Hier wordt een simpele screening opgevoerd als eindstation.

Een test die bedoeld is om vroege tekenen van achteruitgang te signaleren, wordt ingezet als marketinginstrument voor onverwoestbaarheid. En elke herhaling van die test, elke nieuwe verwijzing naar die perfecte score, onderstreept precies wat hij moet ontkennen: dat de vraag al gesteld is, en dat steeds meer mensen met medische achtergrond die vraag inmiddels hardop durven te herhalen.

Mijn hypochondrische oom Willem placht bij elke verkiezing te zeggen: ‘Of je nou door de hond of door de kat wordt gebeten….’. Dat was zijn keukentafel-analyse, waarmee hij wilde beweren dat de poppetjes kunnen wisselen, maar het systeem zou hetzelfde blijven.

In Hongarije zullen ze zulke ooms ook wel hebben. Grote vraag daar is nu: krijgen die ooms gelijk of zal een nederlaag van Viktor Orban een nieuwe politiek onder leiding van Peter Magyar Hongarije in de vaart der democratische volkeren doen opstuwen?

Die kans is niet zo heel erg groot, analyseerde onze collega hier. Maar de tienduizenden mensen die afgelopen vrijdag aanwezig waren bij het Rendszerbontó Nagykoncert (Hongaars voor Groots Systeemontwrichtend Concert) denken daar anders over.

Ruim vijftig artiesten ondersteunden met hun optredens de boodschap van het concert

Stem zondag, zodat we vanaf maandag de feodale staatsorde kunnen ontmantelen, ons land kunnen bevrijden van de Russische alliantie en samen een vrij en West-Hongarije kunnen opbouwen.

Laten we hartgrondig hopen dat deze Hongaren gelijk krijgen. Ondertussen luisteren en kijken we naar Bóna Zsombor (gitaar) en Hera Barnabás (slagwerk), twee leden van de alternatieve rockband Carson Coma, die hun optreden begonnen met het scanderen van ‘Russen, ga naar huis!”. Een leuze die tijdens het concert vaker werd aangeheven.

Het hele concert kun je hier nog eens meemaken. Meer over het concert in Le Monde en bij Daily News Hungary.

De cijfers voeden de illusie van een breuk. Peilingen suggereren dat Magyar met zijn Tisza-partij zelfs een tweederdemeerderheid kan halen, voldoende om grondwet en instituties te hervormen. Tegelijk erkennen vrijwel alle analisten dat het systeem dat Orbán heeft opgebouwd diep verankerd is in media, rechtspraak en economie. Dat systeem verdwijnt niet automatisch bij een verkiezingsverlies.

En daar zit het eerste probleem. Hongarije functioneert al jaren als wat politicologen een verkiezingsautocratie noemen: verkiezingen bestaan, terwijl het speelveld structureel scheef en anti-democratisch is. Onder Orbán is de rechterlijke macht uitgehold, media geconcentreerd in handen van de staat en bevriende oligarchen, en het kiesstelsel aangepast ten gunste van de zittende macht. Dat zijn geen beleidskeuzes die je met één verkiezing terugdraait; het zijn infrastructuren van macht.

Het tweede probleem is persoonlijker: Magyar zelf. Hij presenteert zich als breuk met het systeem, terwijl hij er rechtstreeks uit voortkomt. Hij was jarenlang insider binnen Fidesz en kent de mechanismen van binnenuit. Dat maakt hem electoraal aantrekkelijk, omdat hij geloofwaardig kan spreken over corruptie. Het roept tegelijk een andere vraag op: waarom zou iemand die in dat systeem functioneerde het fundamenteel ontmantelen, in plaats van het zelf te gaan gebruiken?

Daar komt bij dat zijn politieke profiel opvallend vaag blijft op cruciale punten. Analyses van zijn positie laten zien dat hij zich grotendeels op de vlakte houdt over rechtsstaatkwesties en geopolitieke keuzes. Zijn campagne draait om corruptie en economische stagnatie, nauwelijks om institutionele herbouw. Dat is electoraal logisch, institutioneel weinig belovend.

Zelfs in het meest optimistische scenario stuit een nieuwe regering op een derde probleem: de staat zit vol met loyale benoemingen. Sleutelposities in rechtbanken, toezichthouders en media zijn bezet door Orbán-getrouwen met lange mandaten . Zonder tweederdemeerderheid blijven die zitten; met zo’n meerderheid ontstaat de verleiding om dezelfde machtsinstrumenten simpelweg van eigenaar te laten wisselen.

En dat is precies het risico. De Hongaarse staat is de afgelopen jaren ingericht als een politiek instrument, geen neutrale infrastructuur. Wie die staat erft, erft ook de mogelijkheid om tegenstanders te marginaliseren, media te sturen en economische netwerken te bevoordelen. Dat systeem heeft een ingebouwde logica: het loont om het te behouden.

De ironie is dat Magyar daardoor tegelijk de grootste kans op verandering en de grootste garantie op continuïteit vertegenwoordigt. Hij kan Orbán verslaan omdat hij op hem lijkt: conservatief, pragmatisch, bereid tot machtspolitiek, en niet fundamenteel ideologisch gebonden aan liberale instituties. Zijn belofte om Hongarije “terug te brengen naar Europa” klinkt concreet zolang het over EU-geld gaat; zodra het over onafhankelijke rechtspraak of mediapluralisme gaat, wordt het stil.

De conclusie ligt daarmee voor de hand. Een overwinning van Magyar zou een politieke aardverschuiving zijn. De kans dat het ook een institutionele breuk oplevert ligt aanzienlijk lager. Hongarije kan van bestuurder wisselen zonder van systeem te veranderen. In het slechtste geval verandert alleen de naam op de deur van hetzelfde ondemocratische machtsapparaat.

De wetenschap krijgt vaak het verwijt dat zij links is en dat dit ten koste gaat van de kwaliteit. Volgens onderzoeker Joyce Weeland is wetenschap niet links of rechts: de geloofwaardigheid wordt juist bedreigd zodra wetenschappelijke bevindingen politiek worden geframed.

Gemeenten zijn verrast door de middelen die zijn weggevallen in de Voorjaarsnota die 27 maart is gepubliceerd. Eerder heeft Marianne van der Sloot, voorzitter van de VNG-commissie PSI, in diverse media al haar ongenoegen en zorgen geuit over de bezuiniging op proactieve dienstverlening voor bijstand.

Maar dit blijkt nog maar het halve verhaal van de bezuinigingen die vallen op gemeentelijk terrein en vooral invloed hebben op werkende armen. Van der Sloot: ‘Het is onverteerbaar. Het zet de bestaanszekerheid van veel inwoners onder druk.’

Aldus de Vereniging van Nederlandse Gemeenten VNG. Die ‘bezuiniging op proactieve dienstverlening’, voor wie het gemist heeft: klinkt een beetje als ambtelijk jargon, maar het gaat dus om mensen van wie het Rijk weet dat ze recht hebben op een bijstandsuitkering, maar die ‘em niet aanvragen. Met alle schrijnende armoede en andere ellende tot gevolg. Die zouden proactief worden uitgekeerd (dus zonder administratieve rompslomp, en mensen die ‘em niet gebruiken omdat ze het niet snappen). Maar hey, het gaat slechts zo’n 170.000 mensen, dus waar hebben we het over? Die voor ze. En ook voor de werkende armen, blijkbaar. Onthoud dit, als iemand uit de regering het een nog een keer durft te hebben over ‘werken moet lonen’.

Een werknemer steekt een distributiecentrum in brand, filmt het moment van ontsteking en zet het online. Geen paniek, geen onsamenhangend geschreeuw. Eén zin: “All you had to do was pay us enough to live.” Daarna vuur en een gebouw dat verdwijnt.

Dat is geen uitbarsting zonder richting. Dit is communicatie, zij het in de meest destructieve vorm denkbaar.

Malm stelt dat sabotage van eigendom een rationele escalatie kan zijn wanneer politieke en sociale kanalen structureel falen. Hij plaatst dat buiten geweld tegen personen en probeert er een strategisch kader omheen te bouwen. Veel kritiek richt zich op de vraag of dat onderscheid houdbaar blijft. Tegelijk legt hij wel iets bloot: frustratie stapelt zich op tot het moment waarop symbolische actie plaatsmaakt voor materiële ingreep.

Wat in Ontario gebeurt, lijkt op een ongepolijste versie van die gedachte. Geen beweging, geen strategie, geen discipline. Wel dezelfde onderliggende conclusie: praten levert niets op, dus volgt een daad die niet genegeerd kan worden.

En eigenlijk is het logisch. In de VS ontvangen miljoenen mensen die voltijd werken bij bedrijven als McDonalds en Walmart bijvoorbeeld voedselbonnen van de staat, terwijl de bedrijven miljardenwinsten maken, en niemand die daar iets aan lijkt te willen doen. Wie decennia aan loonstagnatie, toenemende onzekerheid en structurele afhankelijkheid ondergaat, gaat hier anders tegenaan kijken. Dan verschuift de vraag van legitimiteit naar effectiviteit. Wat werkt nog? Wat dwingt aandacht af?

Het verschil met Malm blijft relevant. Zijn betoog probeert sabotage in te bedden in een collectief project, met grenzen en doelen. Hier ontbreekt dat volledig. Toch maakt dat de gebeurtenis niet minder betekenisvol. Het laat zien wat er overblijft wanneer de analyse losraakt van organisatie: pure, individuele toepassing.

Ook de vorm is veelzeggend. De brand wordt gefilmd en gedeeld. De daad is tegelijk boodschap en distributie. Dat sluit aan bij een bredere ontwikkeling waarin actie en mediaproductie samenvallen. Protest is pas compleet wanneer het zichtbaar is, en zichtbaarheid vraagt om spektakel.

Wie dit afdoet als irrationeel geweld mist een laag. Er zit een redenering achter, hoe rudimentair ook. De werknemer formuleert in één zin wat Malm over honderden pagina’s uitwerkt: een systeem dat weigert te bewegen, wordt uiteindelijk geconfronteerd met iets dat het dwingt.

Dat maakt de vraag minder comfortabel. Niet of dit soort daden verdedigbaar zijn. Wel waarom ze plausibel voelen voor degene die ze uitvoert. Zodra dat punt bereikt is, heeft het debat zich al verplaatst. Niet langer over grenzen, eerder over wat er nog rest wanneer die grenzen worden gepasseerd en hun betekenis verliezen.

Slechts 39 van de 198 landen en gebieden hebben nu een open burgerlijke ruimte-rating, wat aangeeft dat fundamentele vrijheden in die landen over het algemeen worden gerespecteerd, vergeleken met 83 landen die nu worden beoordeeld als landen met een repressieve of totaal gesloten burgerlijke ruimte, wat wijst op routinematige onderdrukking van fundamentele burgerlijke vrijheden. Drieënzeventig procent van de wereldbevolking leeft onder deze beperkte omstandigheden. Bijna 31 procent woont in landen waar de burgerlijke ruimte volledig gesloten is. Dat zijn dan landen in het Midden-Oosten, China en Rusland. In Europa verschuiven Frankrijk, Duitsland en Italië van een beoordeling als ‘beperkt’ naar ‘belemmerd’, wat wijst op een verslechterend klimaat voor het maatschappelijk middenveld in de Europese Unie (EU). Georgië en Servië vallen in de categorie ‘repressief’, de op één na slechtste beoordeling voor de burgerlijke ruimte, en Zwitserland in de categorie ‘beperkt’, net als Nederland. Nederland krijgt een score van 75/100 vanwege repressie van Extinction Rebellion op straat en de tegenwind van de Tweede Kamer waar een motie van JA21 werd aangenomen om XR de ANBI status te ontnemen. Europese landen die het beter doen zijn onder andere Noorwegen, Estland, IJsland en Portugal. De ratings zijn gebaseerd op rapportages van met CIVICUS geliëerde organisaties en onderzoeksinstellingen op het gebied van burgerlijke vrijheden. 

Filipijnen

De CIVICUS Monitor 2025 heeft vijf landen uit verschillende werelddelen geselecteerd waar de situatie op dit gebied extra zorgen baart: Iran, Benin, Georgia, Ecuador en de Filipijnen. De Monitor beoordeelt dat laatste land vier jaar na het aantreden van president Marcos jr. als “repressief”, wat wijst op ernstige beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, vreedzame vergadering en vereniging. Er is een zeer verontrustend patroon van overheidsoptreden tegen protesten dat de democratische ruimte beperkt en fundamentele vrijheden onderdrukt”, aldus Josef Benedict, onderzoeker bij CIVICUS Monitor Asia. “Het heeft een afschrikwekkend effect op veel mensen in de Filipijnen die zich willen uitspreken en organiseren.” De onderdrukte demonstraties en protesten van de bevolking waren onder meer gericht tegen de enorme corruptie in het land en tegen de mijnbouw door buitenlandse bedrijven die ten koste gaat van het leven van boeren en vissers. De overheid heeft het afgelopen jaar te maken gekregen met massale protesten tegen het huidige regime. Een van de organisatoren, Karapatan, schreef een jaarverslag onder de titel ‘De niet te stoppen golf van volksprotesten voorverantwoordelijkheid en rechtvaardigheid!‘ Karapatan registreerde ook onder Marcos jr. nog 135 ‘extra judicial killings‘ en 699 politieke gevangenen.

In de Filipijnen kunnen mensen nog wel de straat op gaan. Veel Filipijnse migranten die vooral in het Midden-Oosten zitten krijgen daar geen kans voor. Volgens de meest recente gegevens bevinden zich in 2025-2026 975.000 Filipijnse arbeidsmigranten in de VAE, 813.000 in Saoedi-Arabië, 250.000 in Qatar, 211.000 in Koeweit, 31.000 in Israël en 1.400 in Iran, landen waar ze van alle burgerlijke vrijheden zijn afgesloten en nu ook nog te maken krijgen met oorlogsgeweld. Zo kwam Mary Ann Velasquez, die 32 jaar lang als verzorgster in Israël werkte, om het leven door bomscherven terwijl ze haar bejaarde cliënt hielp een schuilkelder te bereiken. Migrantenarbeiders genieten beperkte bescherming en hebben een beperkte juridische status onder de arbeidswetgeving in West-Azië. In tijden van crisis laten veel werkgevers hun werknemers in de steek, houden ze loon in en nemen ze paspoorten en reisdocumenten in beslag. In eerdere conflicten waren migrantenarbeiders vaak de laatsten die vertrokken en de meest kwetsbaren. Voor de naar schatting 205.000 Filipijnse arbeidsmigranten zonder geldige verblijfsvergunning is de situatie nog erger, schrijft het NDF, een linkse Filipijnse koepelorganisatie die in eigen land veel verzet coördineert. 

Morrissey heeft een nieuw album uit; en als Many Icebergs Ago representatief is voor de rest van deze plaat, dan is het de moeite van het luisteren zeker waard.

De realiteit is pijnlijk en simpel. Noa-Lynn van Leuven won gewoon toernooien, inclusief gemengde evenementen, en bleek dus goed in darten. Dat is het hele probleem. Die kwaliteit maakte jaloers.

En dus volgt uitsluiting. Niet omdat er bewijs is voor een voordeel, want dat is er in deze sport niet. Je gooit pijlen. Geen kracht, geen snelheid, geen fysieke dominantie. Alleen precisie, ritme en mentale rust. Dingen die vrij ongevoelig zijn voor welk geslacht je kreeg toegewezen bij je geboorte.

Wat overblijft is geen eerlijk sportbeleid, maar een (a)morele reflex. Een klassieke moral panic: een kleine groep wordt opgeblazen tot existentiële dreiging, waarna regels volgen die vooral één functie hebben: uitsluiting. Dat Van Leuven al jaren te maken heeft met protesten, weigeringen en openlijke vijandigheid zegt genoeg.

De PDC doet alsof het de sport beschermt. In werkelijkheid beschermt het een onderbuikgevoel. En dat is een stuk minder indrukwekkend dan een negendarter.

Djoeke Ardon werkt als onderzoeker bij Movisie al jaren aan het tegengaan van genderongelijkheid. Haar Participatielezing over de manosphere bouwt ze op aan de hand van onderzoeken uit met name de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, maar ook door vele gesprekken met professionals, docenten en ouders in Nederland. Bovendien struint ze zelf rond op sociale media van influencers die propageren dat jongens en mannen gespierd moeten zijn en dat ze vrouwen kunnen domineren. En die vaak ook verkondigen hoe je snel geld kunt verdienen.

‘Er zijn Nederlandse influencers met dit soort boodschappen die een half miljoen volgers hebben’

Ardon: ‘Er zijn Nederlandse influencers met dit soort boodschappen die een half miljoen volgers hebben. En video’s die viraal gaan, bereiken een veelvoud hiervan.’ Uit Brits onderzoek blijkt dat 80 procent van de jongeren daar de Brits-Amerikaanse influencer Andrew Tate kent.

De krochten van het internet

In de Participatielezing duikt Ardon in de ontstaansgeschiedenis van de manoshpere. Rond de eeuwwisseling gebeurden er in de krochten van het internet al dingen die nu aan te wijzen zijn als de wortels van het gedachtegoed. Ze stuit op extreme verhalen: ‘Die gaan over getraumatiseerde jongens die het gevoel hadden dat ze er niet bij hoorden. Online vonden ze elkaar en zo ontstonden hechte gemeenschappen.’

Gedetailleerde theorieën

De incel-beweging van mannen die onvrijwillig geen seks hebben, stamt ook uit die periode. ‘In die community werd de frustratie over geen vriendin kunnen krijgen gekoppeld aan vrouwenhaat’, legt Ardon uit, ‘omdat vrouwen alleen mannen willen die voldoen aan de strikte normen. Ze ontwikkelden daar extreme theorieën bij, die tot in detail verklaarden waarom zijzelf tot de incels behoorden. Ze analyseerden bijvoorbeeld wat de perfecte mannelijke kaaklijn was. Dit gedachtegoed is nu nog terug te zien, bijvoorbeeld in de online trend Looksmaxxing.’

‘Het giftige van de manosphere is het idee dat mannen in feite waardeloos geboren worden’

Uiterlijke normen waren voor vrouwen altijd al erg belangrijk, maar voor mannen is dit een relatief nieuw fenomeen: als man kon je voor de tijd van de influencers met hun getrainde lichamen prima succesvol zijn op basis van andere kwaliteiten. Op zich is er volgens Ardon niets mis mee dat jongens en mannen gestimuleerd worden om te sporten, maar: ‘Het giftige van de manosphere is dat het vertrekt vanuit het idee dat mannen in feite waardeloos geboren worden en dat dit de enige optie is om succes te kunnen hebben.’

‘Er wordt vaak te simpel over gedacht. ‘Er is toch niks mis met mannelijkheid?’ zeggen ze dan’

En dat is volgens Ardon belangrijk om bij stil te staan: ‘Er wordt vaak te simpel over gedacht. ‘Er is toch niks mis met mannelijkheid?’ zeggen ze dan. Dat zou het inderdaad niet zijn als het vanuit een positieve en zelfaccepterende beweging voort zou komen. Maar nu is een heel belangrijke vraag: waar worstelen jongens en mannen toch mee? Dat moet wel heel diep gaan als ze gaan geloven in overtuigingen als dat liefde altijd enkel transactioneel is, dat is zo’n keihard wereldbeeld.’

Verklaringen

In de Participatielezing legt Ardon een aantal tendensen bloot die mogelijk verklaren waarom jongens en mannen zich aangetrokken voelen tot de manosphere. De kern van het issue is volgens haar dat het beeld van hoe mannen zouden moeten zijn tegenwoordig zo enorm sterk is. ‘Jongens zitten vast in de box van mannelijkheid, ze mogen niet onzeker zijn. Maar daaronder zit vaak juist wel een behoefte om zacht te zijn, en daar is dus geen ruimte voor. Zeker niet in de competitieve samenleving van nu.’

Effectief reageren

Ze werkt dit tijdens de lezing verder uit, en dat helpt om op een effectieve manier te kunnen reageren op de manosphere-denkbeelden. ‘Als je weet waar het vandaan komt en hoe het in elkaar steekt, dan herken je uitingen in de mainstream ook beter als uitvloeisels van de manosphere.’

‘Als ik maar één ding mee zou mogen geven, dan is het dat repressie niet de manier is’

Ardon ziet het overigens als een vraagstuk waar de hele samenleving iets mee moet: ‘Niet alleen beleidsmakers of sociaal professionals, maar ook alle ouders, elke docent. Als ik maar één ding mee zou mogen geven, dan is het dat repressie, dingen verbieden en jongens en mannen wegzetten als gevaarlijk en risicovol niet de manier is. In het Verenigd Koninkrijk is dat een veel gekozen aanpak, maar het werkt niet. Hiermee creëren we weerstand en vervreemden we jongens en mannen juist.’

Verlieservaringen

Ardon bepleit om juist met een open en empathische houding te kijken naar de huidige omstandigheden van jongens. Een deel ervaart al dan niet terecht verlies, signaleert ze. Ze haalt daarbij onderzoek aan dat laat zien dat jongens – veel meer dan meisjes – uit arme wijken en gezinnen daar hun hele levensloop last van hebben. Ze wijst ook op recente Nederlandse cijfers. ‘Bij de vrouwen ligt het percentage dat een universitaire bachelor haalt, 8 procent hoger dan bij de mannen. Ik heb de indruk dat hier nu minder aandacht voor is dan toen het andersom was.’

Uitnodigende houding

Een terechte beleidsvraag zou daarom kunnen zijn hoe het komt dat vrouwen het beter doen in het onderwijs. En in het algemeen zouden we wat Ardon betreft een meer uitnodigende houding moeten aannemen tegenover mannen, zodat die de ruimte voelen om over hun mentale issues willen praten. Ze juicht het initiatief van een aantal (oud)profvoetballers die dit onder andere in de documentaire Echte mannen huilen niet promoten, dan ook van harte toe. Tegenover de verliesgevoelens kan een positieve boodschap van rolmodellen ook helpen, stelt Ardon tot slot: ‘Zoals Tim Hofman, die laat zien dat spieren prima samen kunnen gaan met nagellak. Of de voormalig commando Dai Carter, met zijn missie voor mentale kracht en aandacht voor emotionele en spirituele vaardigheden.’

Participatielezing 2026: praktische informatie en aanmelden

Datum: donderdag 23 april 2026.
Tijd: 15:00 – 17:00 uur. Inloop vanaf 14:30 uur.
Locatie: Debatpodium Arminius, Museumpark 3, 3015 CB Rotterdam. Toegang: Gratis.
Meld je aan via dit formulier (zie onderaan de pagina).

Dit artikel verscheen eerder bij Sociale Vraagstukken. Tea Keijl is freelancejournalist.

Dat roept een basale vraag op: wat is er precies veranderd? De Straat van Hormuz is weer open, maar dat was hij voor dit conflict ook. Iran bestaat nog steeds. De machtsstructuur in Teheran staat overeind. De regionale spanningen blijven intact. Alleen de context is verschoven: meer schade, meer wantrouwen, minder controle. Een systeem dat al fragiel was, draait nu onder nog hogere druk. En ondertussen gaat Israël rustig door met het Gaza-stijl bombarderen van Libanon.

Dit type overwinning voelt bekend. Tijdens de Golfoorlog van 1991 werd Koeweit bevrijd, waarna de machtsverhoudingen grotendeels bleven zoals ze waren. Saddam Hoessein bleef aan de macht. De regio ging door met dezelfde spanningen, aangevuld met sancties, no-fly zones en permanente militaire dreiging. De oorlog als onderhoudsmechanisme voor instabiliteit.

Regime change als administratieve vervanging
Interessanter is de manier waarop het begrip “regime change” verschuift. Ooit verwees het naar een daadwerkelijke breuk: een ander regime, andere machtsbasis, een structurele verandering. In de huidige praktijk betekent het blijkbaar iets anders. De strategie richt zich op het uitschakelen van leiders. De top wordt verwijderd, waarna opvolgers uit dezelfde structuren hun plaats innemen. De organisatie blijft, de logica blijft, de belangen blijven.

Wat verandert zijn de namen op de deur. Tegelijkertijd is de interne oppositie waarschijnlijk verzwakt. Door het uitschakelen van sleutelfiguren en het vergroten van externe druk verschuift de dynamiek naar binnen: regimes sluiten rijen, afwijkende stemmen krijgen minder ruimte, en de kans op interne hervorming neemt af. Het deel van de Iraanse diaspora die haar hoop op Trump had gevestigd ziet deze in rap tempo verdampen.

Regime change wordt zo gereduceerd tot personeelsbeleid met geweld als instrument. Je elimineert de bovenlaag en presenteert de vervanging als vernieuwing. Nieuwe gezichten, dezelfde machine.

De semantiek van ‘overwinning’
De term overwinning ondergaat een vergelijkbare verschuiving. Klassiek gezien impliceert winst dat een conflict wordt opgelost, dat een tegenstander structureel wordt uitgeschakeld of dat een stabiele nieuwe orde ontstaat.

Hier betekent het dat de uitgangssituatie grotendeels is hersteld, terwijl de risico’s zijn toegenomen. De vijand is verzwakt, al blijft hij operationeel en gevaarlijk. De infrastructuur is beschadigd, de intenties blijven intact. De dreiging wordt diffuser en daarmee moeilijker te beheersen.

Dat is een vorm van stabiliteit die vooral op papier bestaat. De Amerikaanse claim op overwinning rust daarmee minder op de feitelijke uitkomst dan op de interpretatie ervan. Taal fungeert als sluitstuk van de operatie. Eerst de bombardementen, daarna de herdefinitie. Wie de woorden controleert, controleert het resultaat.

En zo ontstaat een merkwaardige cyclus. Er wordt gevochten om terug te keren naar het beginpunt, met slechtere uitgangsvoorwaarden. Vervolgens wordt dat gepresenteerd als succes. De volgende escalatie ligt daarmee al besloten in de huidige ‘overwinning’.

Dat contrast vraagt nauwelijks interpretatie. Boven ons hoofd cirkelt een ruimtevaartprogramma dat ons laat voelen hoe klein en kwetsbaar de aarde is. Het soort beelden dat traditioneel leidt tot reflectie, tot besef van onderlinge afhankelijkheid en dat we die fragiele planeet moeten beschermen. Het bekende ‘overview effect’ wordt weer van stal gehaald, ditmaal als marketinglaag voor een nieuwe maanmissie.

Op hetzelfde moment wordt op aarde gesproken in termen die precies het tegenovergestelde impliceren. Niet kwetsbaarheid, maar hoe te vernietigen. Niet verbondenheid, maar het idee dat een complete samenleving als strategische variabele kan worden uitgeschakeld.

Het ongemak zit in het feit dat dit geen tegenstelling is die opgelost hoeft te worden. Beide komen voort uit dezelfde infrastructuur, dezelfde technologische en politieke logica. De raket die astronauten rond de maan brengt en de raket die een stad kan uitwissen delen meer dan alleen hun vorm.

De foto’s die Artemis II nu al oplevert worden massaal gedeeld. De aarde als icoon van kwetsbaarheid, gevangen in perfecte belichting. Foto’s waar we allemaal op staan. Ondertussen blijft de taal van vernietiging gewoon circuleren. Het zijn twee uitdrukkingen van dezelfde macht, die tegelijk kan observeren en vernietigen en het mooiste en slechtste in de mens boven brengt.