De laatste tijd heb ik enkele vage experimentele death space opera metal met jullie gedeeld. Best vet. Echter: vroeger (zeg, halverwege de jaren 90) werd er ook muziek gemaakt die met enige fantasie in dit genre ligt – al waren de nummers beduidend minder lang.

Enter Spheres, van Pestilence. De voorganger van dat album, Testimony of the Ancients, is een absoluut hoogtepunt in de geschiedenis van de death metal. Net een tikje experimenteel en daarom opvallend, ongelooflijk hoog muzikaal vakmanschap, artwork en teksten die perfect aansloten bij de sfeer die de muziek, uitstekende song writing. Maar dan Spheres: dat tikje experimentele werd zéér experimenteel, het werk werd niet begrepen door het grootste deel van de toenmalige death metal scene, en na het album hing Pestilence de gitaren voor een heel aantal jaar aan de wilgen.

Niettemin kan ik nog steeds best wel genieten van nummers als Mind Reflections en het titelnummer.

QUOTE - De natuur in Nederlandse zoetwatergebieden laat na decennia van herstel opnieuw een zorgelijke achteruitgang zien. Dat concludeert het Wereld Natuur Fonds Nederland dinsdagochtend. Waar deze gebieden jarenlang als lichtpuntje in de Nederlandse natuur golden, lijkt de positieve ontwikkeling van de laatste jaren te zijn omgeslagen.

He, omgeslagen. Verdorie. En  het ging al zo slecht.

“Het is een draak van een wet”

Laten we beginnen met de feiten: abortus staat in Nederland nog steeds in het Wetboek van Strafrecht. Juridisch gezien is het strafbaar, tenzij artsen voldoen aan de voorwaarden van de Wet afbreking zwangerschap. Van een expliciet ‘recht op’ is dus geen sprake.

Rechtswetenschapper Fleur van Leeuwen noemt het een draak van een wet, die illustreert hoe we in dit land abortus benaderen. “We hebben in Nederland een liberale abortuspraktijk, maar dat hebben we dankzij artsen die bereid zijn die zorg te verlenen, niet omdat er een recht op abortus bestaat,” stelt ze. Wie een zwangerschap wil afbreken, moet dus eigenlijk de juiste zorgverlener treffen of daar actief naar op zoek gaan. Er zijn vrouwen die onbedoeld zwanger raken en naar een huisarts gaan, die vervolgens weigert. Dat betekent dat je naar een kliniek moet of naar een online portaal voor medicatie.

Daarnaast legt de wet volgens Van Leeuwen opvallend veel nadruk op controle. Een arts moet beoordelen of iemand de keuze voor een abortus weloverwogen maakt. “Er zit ook een zeker paternalisme in om na te gaan: laten we eens even checken of jij wel zeker weet wat je doet,” stelt ze. Daarmee suggereert de wet impliciet dat mensen niet volledig over hun reproductieve leven kunnen beslissen.

Dat abortus bovendien in het Wetboek van Strafrecht is geregeld, vindt Van Leeuwen problematisch: “Het strafrecht is bedoeld voor alles wat we als samenleving echt niet willen”. Door abortus daarin op te nemen, blijft het idee bestaan dat het om iets verdachts gaat in plaats van reguliere zorg.

Er gaan opeens wel erg veel hele grote, de afgelopen weken. Gister was er hier terecht aandacht voor de dichter Lieke Marsman. Op 1 juni jongstleden verwisselde de illustrator/kunstenaar John Blanche het tijdelijke voor het eeuwige – hij had met zijn werk een ongelooflijke impact op de manier waarop fantasy en science fiction verbeeld worden, tot op de dag van vandaag. De beste man verdient eigenlijk een eigen KoZ, maar aangezien ik vermoed dat er allemaal copyright zit op zijn bekendste werken zou ik zeggen klik vooral hier.

En op 1 juni overleed ook Anthony Head – acteur, vooral bekend van zijn rol in de Buffy the Vampire Slayer serie. Maar wij was ook niet onverdienstelijk als zanger, wat hij bewees in de musical-aflevering in seizoen 6 van Buffy, Once More With Feeling.

De vriend bewerkte het filmpje met een liedje en een filter en stuurde het naar de andere man. Die heeft het filmpje later verder verspreid. De mannen namen de vrouw na de verkrachting in de auto mee naar het huis van een van hen, waar ze opnieuw is verkracht.

…

Ze zijn onmiskenbaar oud. Zoveel verraden de lijnen in de gezichten en de vlekjes op de handen wel. Maar hippies? Wat een hippie is weet niemand meer, maar de term is in de geschiedenis vastgeroest en doet het nog steeds goed als denigrerend vooroordeel. Vandaag echter wordt….., wacht even, daar gebeurt wat.

“Ik heb een reactie! Ik heb een reactie!”. Een van de brievenbuslopers holt naar zijn maat en houdt iets wat op een papiertje lijkt omhoog.
“Hoe bedoel je, een reactie?’, vraagt zijn maat.
“Hier, dit hing aan de deurknop van dat huis daar. Overduidelijk een reactie op het pamflet van gisteren. Lees maar”.

De twee zetten het op een lopen en na enige minuten stormen ze een gebouw binnen, al roepend: “De first is binnen! De first is binnen!”.
‘First’ is Engels voor ‘r in de vuist’ en ‘is binnen’ is Nederlands voor ‘we got it!’. Het herhalen van zinnetjes lijkt een cultuurtje in de groep, want alom hoor je “Wat? Wat?” en “Echt waar? Echt waar?”. Eentje houdt het op “Huh? Huh?”.

Vanachter de stencilmachine maakt zich een inktbevlekte figuur los en mengt zich ertussen. “Laat eens lezen”, en er daalt een stilte neer. De Stencilaar leest voor:

Gefeliciteerd, maar wat zegt het? Twintig jaar zijn slechts een flits in de eeuwigheid en bovendien schrijven jullie alsof je pas net begonnen bent. Tip 1: Hoe jullie aan die Gestetner gekomen zijn mag Joost weten, maar de afdrukken zijn abominabel. Voor een prikkie heb ik nog wel een Risograph GR 2710 voor jullie, op zonne-energie, met accu. Tip 2: Laat g.v.d. die afdrukken eerst drogen voor je ze bij mij in de bus flikkert!

“Mwah”, reageert de Stencilaar als eerste, ‘gooi maar weg”.
“Weggooien? Weggooien?!”, roept de bezorger die de reactie had gevonden. “Start de machine maar vast op, dan tik ik snel een antwoord”.
“Niet doen, zeg ik” zegt Stencilaar, “dit gaat niet over de inhoud en ik heb een hekel aan technofrene betweters”.
“Maar dit is de eerste reactie sinds jaren”, repliceert de andere bezorger, “daar moeten we toch wat mee?”

“Tsja”, begint de Hoofdredacteur (waar komt die ineens vandaan?), “als we wel reageren, stimuleert dat misschien andere lezers en komen we dichter bij ons doel”.
“Ik maak vast een tekening”, gooit de meest artistieke van de groep er in, “en beeld hem wel af als een trol”.
“Een trol? Wat is dat?”, vraagt de jongste van het gezelschap.
“Als je het maar laat”, brult Stencilaar, “je pielt er altijd veel te veel lijntjes op en ik heb geen zin de machine elke keer helemaal schoon te maken als-ie weer is vastgelopen dankzij dat gekras van jou”.

“Heren, heren”, roept de Diplomaat.
Bammmm!!
De Diplomaat grijpt verbouwereerd naar zijn neus.
“Je leert het ook nooit, hè?”, roept Meesteres, “het is ‘mensen, mensen’ . Of,  als je per se ingewikkeld wilt doen, ‘dames en heren’ ”.

Vijftig jaar Sargasso. Veel lijkt er niet veranderd en toch ook weer wel. Het groepsgedrag is herkenbaar. Technologische ontwikkelingen mogen zich razendsnel evolueren, het gedrag van groepen die ze hebben uitgevonden is echter een vaste constante. Maar wat is dat gedoe met een stencilmachine, pamfletten en brievenbussen?

Daarvoor moeten we vijf jaar terug. Op allerlei rampen was de mensheid voorbereid, op eentje na. ‘De Ramp’ voltrok zich volgens een scenario dat alleen volstrekt fictieve rampenfilms kenmerkt. Het begon met een kerncentrale in Frankrijk. Na een onbekende storing waren de kernreacties niet meer in de hand te houden en de centrale ontplofte. De schok die dat in de aardbodem teweeg bracht, veroorzaakte kettingreacties in ondergrondse tektonische platen. Behalve enorme schade bovengronds, hadden de aardverschuivingen ook tot gevolg dat de laatste restjes olie- en gasvelden verdwenen in ondergrondse scheuren en gaten. We konden er niet meer bij.

Nu zitten we dus al weer jaren zonder energie. Met man en macht worden er waterkrachtcentrales herbouwd en windmolens gerestaureerd, maar de Centrale Leiding heeft laten weten dat het nog wel een paar jaar kan duren voor de eerste burgers weer aangesloten kunnen worden op Het Net.

Ongeveer een jaar voor De Ramp legde Sargasso de lezers de ‘Vraag van het Jaar’ voor: Hoe ziet uw leven er uit als er helemaal geen energie meer is?
Een bont scala antwoorden volgde. Sargasso had niet alleen een groot en gemêleerd publiek, het was ook een vindingrijke, zo niet een fantasierijke lezersschare. Sargasso verklaarde nooit te zullen stoppen, wat er ook gebeurde.

Het siert de ondernemende, creatieve geest van de Sargassianen dat ze voorRampse-technologie wisten te bemachtigen én te gebruiken. Nu rennen ze dus de benen uit hun lijf om De Boodschap te bezorgen. Die boodschap valt kernachtig samen te vatten als: Denk na, denk na!

U las zojuist een update van een artikel dat hier werd gepubliceerd ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van Sargasso. Het verhaal hierboven speelt zich af ten tijde van het 50-jarig bestaan. Wat er ook is aangericht door de Trumpen, Poetins, Xi Jinpings (en in hun kielzog grootheidswaanzinigen à la Wildersen), Sargasso laat zich niet weerhouden het zo nodige tegengif te produceren.

Help het voortbestaan van Sargasso veilig te stellen: Wij zoeken versterking van onze redactie en bestuur. Voor al deze vacatures: mail naar info@sargasso.nl

Ik bewonderde haar als schrijver, en niet alleen van autoreply-berichten, en leerde haar als persoon kennen in 2017, via een project over het sonnet voor Neerlandistiek. Ik vroeg 14 dichters een nieuw, 21e eeuws sonnet te schrijven; zij schreef dat ze dat wel wilde doen, al vond ze in opdracht schrijven heel lastig, ‘maar misschien dat zo’n vormopdracht makkelijker is dan een opdracht nav inhoud’. Een paar maanden later meldde ze dat er ‘roet in het eten was gekomen, namelijk kanker’, maar ze schreef uiteindelijk toch een, omgekeerd, sonnet, We verdampen tot we condenseren.

We verdampen

Het zijn rare tijden, jaargetijden
veranderen en vermijden een confrontatie
met vakantie.

Je pruttelt wat mee met lichamen
die druipen, ijlen, kwijlen, schijten.
Een koor in mineur, dat zachtjes brult:

Je lijf is ziek, maar je wordt beter, het zal slijten.
Je zult stiller in het gras liggen en slanker,
uitgemergeld chique bezoek ontvangen. Maar kanker
heeft geen kalender, dus heb geduld.

We verdampen tot we condenseren
en ook rampen zijn gemaakt van feiten.
Je hoeft ze er alleen maar uit te destilleren.
Je wordt beter. Het zal slijten.

Vervolgens bleven we onregelmatig in contact, via e-mail en Twitter-DM’s, waar we onder andere allebei korte tijd deel uitmaakten van een groepje dat in het geheim een woke complot ontwikkelde om de wereld omver te werpen. Daar is het niet meer van gekomen.

Toen ze in 2021 Dichter des Vaderlands werd — de inauguratie vond in de verlaten LocHal in Tilburg plaats, zonder publiek, want het was corona en er was de roet in het eten en het stormde — nodigde ze mij uit als gesprekspartner, omdat ze tijdens haar DdV-schap aandacht wilde vragen voor het onderwijs.. Het staat misschien ergens op internet, maar ik kan het niet vinden. Ik schreef daarom meerdere stukken over ‘Lieke Marsman voor de klas‘, waarbij ik bedacht hoe je haar DdV-gedichten direct kon omzetten in lesmateriaal. Zo leerde ik ook haar vader Fred kennen, die leraar was en een literatuurmethode (Marsman Literatuur) had geschreven waarin hij, onder veel meer, materiaal van zijn dochter verwerkte. Toen ik het nieuws hoorde van Liekes dood, dacht ik ook aan Fred.

Ze was voor alles open. In een wereld waarin mensen die zich onafhankelijk denker wanen die status vooral ontlenen aan het feit dat ze schrijven wat Elon Musk vindt, had zij een manier om echt onafhankelijk te zijn. Ieder boek schreef ze met hoofd en hart, lichaam en ziel. Ze kon net zo makkelijk over haar kanker schrijven als over Wittgenstein, over voetbal als over de goddelijke genade. En over ufo’s. Zonder dat het raar voelde, want voor haar was op de een of andere manier niets raar. Volgende week verschijnt haar laatste boek, De dichter en de duivel dat vast ook weer vol oorspronkelijke gedachten is en levenslustig en vol opmerkelijke observaties over alles.

Toen ik in 2017 Het tegenovergestelde van een mens las van deze toen 26-jarige vrouw, vond ik het een van de beste Nederlandse boeken van de 21e eeuw. Ik heb het een paar keer herlezen, ik vind het nog steeds. Het is een boek dat liet zien dat Marsman als geen ander lyriek een functie wist te geven in de onontkoombare werkelijkheid van klimaatverandering, lichamelijkheid, eenzaamheid, en wetenschap. Ze was op haar best als ze verschillende genres mengde: essay, verhaal, gedicht.

Nu moeten we dus voorgoed iemand anders mailen.

Ik ben nooit met zoveel empathie gecorrigeerd. Van mij zul je geen klachten horen over Brusks museumpersoneel. Slim ontworpen vitrines ook, die verdienen een compliment. De voorwerpen in de expositie zijn eveneens prima. Behalve landkaarten zijn er boeken en wapens, sculptuur en munten, kazuifels en wandtapijten, schilderijen en documenten; samen tonen ze middeleeuws Brugge en zijn economische, politieke en culturele netwerk. Dat verhaal is interessant; feitelijk blog ik al bijna vijftien jaar dagelijks over verbonden culturen, al schrijf ik dan over de Oudheid en niet over de Middeleeuwen. Kortom, ik bekeek de expositie met plezier en met vrucht.

Landkaart van Europa (Apulië rechtsboven)

Het nieuwe museum is feitelijk één grote rechthoekige zaal, waarin voor de gelegenheid ronde afdelingen waren gebouwd, als paviljoens in een middeleeuws legerkamp. (Het deed denken aan de Iran-expositie in Assen in 2018.) Die paviljoens waren gewijd aan thema’s als de Noordzeehandel, de internationale hofcultuur, het christendom of de Mediterrane wereld. De voorwerpen waren schitterend en aan alles was te merken dat het museum een indrukwekkend debuut wilde maken. Afgaande op de voorwerpen is dat zeker gelukt.
Goede opstelling, goede voorwerpen, interessant verhaal, vriendelijke mensen, zelfs goede vitrines: een geslaagde première dus? Ik aarzel. Ik heb het idee dat het museum z’n draai nog moet vinden. Er is nog wat verbetering mogelijk.

Noodzaak

Werelderfgoedstad Brugge als onderdeel van een wereldsysteem is een prachtig thema om even prachtige voorwerpen te tonen, maar ik herken de noodzaak niet. Het is bepaald geen vernieuwende invalshoek. Toen in 1953 De Tartaarse Helm verscheen, kon Willy Vandersteen bij de lezers van Suske en Wiske de verwevenheid van Brugge met de rest van de wereld al bekend veronderstellen.

Geen van deze ballaststenen, gevonden bij Brugge, kwam uit Vlaanderen

Tentoonstellingen waren er ook al: in 2017 was er CrossRoads (Allard Pierson-museum, Amsterdam) en in 2014 kon u de relatie van de Arabische en de Europese wetenschap zien (Wereldmuseum, Rotterdam). In het Louvre zag u Fatimidisch kristalwerk uit de Europese hoven, in de Hofburg zag u de kroningsmantel van de Duitse keizers met leeuwen, dromedarissen en islamitische datering. U heeft weleens iets gelezen over migrerende volksverhalen: de legende van Barlaam en Josafat is het levensverhaal van Boeddha, de christelijke Sint-Joris is de islamitische Khidr, het model van Dantes Goddelijke Komedie is Mohammeds nachtreis.

De interconnectedness is, zo niet bij het grote publiek dan toch bij het museumbezoekende publiek, allang bekend. Het beste bewijs dat het vieux jeu is, zijn die gemakzuchtige boeken van auteurs die snel wat grijpstuivers willen verdienen door pakweg de gebeurtenissen rond 1492 te presenteren alsof Europa aanhaakt bij al bestaande handelssystemen. Het is allemaal niet gelogen, maar vernieuwend is het ook niet.

Verdieping

Interconnectedness, of globalisering, of verwevenheid, of wereldgeschiedenis, of hoe u het thema ook wil noemen, vindt inspiratie in de dependencia-theorieën van de jaren zeventig. En om heel eerlijk te zijn: als de makers van Breedbeeld hadden gekeken naar de dependencia-theorieën, zou Brusk niet alleen, zoals nu het geval is, tonen dát Brugge functioneerde in een groter netwerk, maar ook uitleggen waaróm dat zo was (en welke gevolgen dat nog altijd heeft).

Een teruggekeerde kruisridder

Een andere mogelijke insteek zou zijn geweest dat historische kennis anno 2026 beter, gefundeerder, robuuster is dan in 1976. Het voordeel is dat je dan toont waarom de geschiedkunde een voortschrijdende wetenschap is, en niet slechts de dagdagelijkse wisseling van perspectieven. Het is waar: historici zijn ook maar mensen die meewaaien met elke culturele en politieke wind, maar het zijn tevens wetenschappers die, zeker met de huidige hermeneutische revolutie, komen tot betere inzichten. Brusk toont nu mooie voorwerpen en toont dat Brugge maar een radertje was in een groter geheel, maar er had naar mijn smaak meer in gezeten.

Uitleg

Een tweede punt waar verbetering mogelijk is, is de uitleg. Er zijn veel oude manuscripten te zien, voorzien van een bordje dat vertelt wat het is, met daarnaast uitleg van het belang. Maar als het gaat om een handschrift, wil je toch weten wát er in het Latijn, Arabisch of Perzisch staat. Bij elk middeleeuws manuscript is er een materieel aspect, dat Brusk goed uitlegt, en is er een inhoudelijk aspect, en op dat punt kan de uitleg beter.

Ik noem ook nog de uitleg aan het begin, waar een filmpje van een Engelssprekendenoot meneer je vertelt dat we de wereld niet steeds vanuit hetzelfde middelpunt – Brugge, West-Europa – moeten bekijken. Ja, oele: dat wordt geïllustreerd in elke atlas en elk aardrijkskundeboek. De Engelstalige meneer voegt niets toe. Het veel interessantere punt is dat we het niet hoeven laten bij deze constatering, dat we niet hoeven berusten in een bête “er zijn veel perspectieven”, maar dat we wel degelijk structuur kunnen aanwijzen in de wereldgeschiedenis.

Suleyman de Prachtlievende

En nu ik het toch heb over dat Engelstalige intro: dat blokkeert de tentoonstelling voor mensen met hyperacusis. Je hoort die Engelse meneer tot in het achterste paviljoen. Dat is niet erg inclusief. (Voor mensen in een rolstoel zijn de faciliteiten overigens prima.) Mijn advies: zet die niets toevoegende Engelse meneer stil. Bezoekers die hun aardrijkskundeles zijn vergeten, kunnen de ondertiteling lezen.

Tot slot

Ik schrijf dit niet om een beginnend museum de grond in te boren. Brusk geeft een visitekaartje af met prachtige voorwerpen waar u anders half Europa voor moet afreizen. U zult er plezier aan beleven. Het is niet innovatief of urgent, maar wel interessant en mooi. Ik was er op een vrijdagmorgen en het was geen moment onprettig druk, wat in Brugge best onderscheidend is.

Astrolabe met kalender-met-tandwielen uit Isfahan

Er is dus veel te prijzen. Het museum is echter nog onvoldoende inclusief, de uitleg van manuscripten is meer gericht op het materiële dan op het inhoudelijke aspect, en Breedbeeld presenteert wel de resultaten van geschiedwetenschappelijk onderzoek maar niet wat historici doen. Dat is jammer. De historische wetenschappen presenteren zich al zo vaak als leveranciers van leuke, triviale, interessante, intrigerende feiten en verhalen, en zo zelden als wetenschap. Die zelfpresentatie past in een wereld waarin de media vooral leuke verhalen en wistjedatjes willen; het verleden is fijne clickbait. Maar geschiedenis is méér. Het is een serieuze intellectuele activiteit die, doordat ze zich zo zelden als zodanig presenteert, zichzelf steeds verder naar de marge werkt. Geschiedkundigen zijn wetenschappers, zijn meer dan leveranciers van feitjes, en mogen gewoon vertellen wat ze doen.

Praktisch

Enfin. Ga naar Brugge. Neem een hotel. (Mijn B&B was niet geweldig.) Bezoek de andere musea en de kerken. Wandel langs het Minnewater. En geniet van het nieuwe museum Brusk.

Het is vlakbij het Groeningemuseum; de expositie Breedbeeld is nog tot 6 september; toegang €20; je hebt ruim twee uur nodig. De baksteenzware, schitterende catalogus telt dertien essays en kost €59.

Lompe, brute death metal, van hoog niveau. Gewoon, hier uit Nederland: Severe Torture. Waren vandaag nog te zien op het South of Heaven festival in Maastricht. Denkt u nu ‘fuck, dat had ik willen zien waarom heb ik dit gemist?’, dan is volgende week een nieuwe kans op Into The Grave in Leeuwarden.

En dan is er nog het “normaal” van het KNMI. Dat is het zogeheten langjarige gemiddelde waarmee recente maanden en seizoenen vergeleken wordt. Alleen… dat langjarige gemiddelde waar naar verwezen wordt schuift iedere tien jaar op. Dus werken we nu met de periode 1991-2020. Dus als het KNMI zegt dat de lente 1,1 graad warmer was dan het langjarige gemiddelde, verwijzen ze daarnaar. Terwijl vergeleken met bijvoorbeeld de periode 1941-1970 het maar liefst 2,5 graden warmer is.

Daarom maar onderstaande tabel gemaakt. Dan kun u zelf de vergelijking maken met wat voor u “vroeguh” is.

Het Wild Honey Orchestra organiseerde in 2020 de Lovin’ Spoonful Celebration, een benefietconcert waarmee geld werd ingezameld voor de Autism Think Tank.

Daar vertolkte het orkest ook ‘Darling be home soon’, een liedje waarin iemand een briefje schrijft naar diens partner die als muzikant ‘on the road’ is.

Een uitstekende uitvoering van het Wild Honey Orchestra, beter dan het origineel, en zeker beter dan de smartlap die John Sebastian (voormalig Lovin’ Spoonful leadzanger en componmist van het nummer) er op het Woodstock Festival van maakte.

Bij SpaceX wringt dat extra. Het bedrijf is puur op zichzelf groot geworden. Het is groot geworden met publieke contracten, publieke infrastructuur, publieke afhankelijkheid en strategisch staatsbelang. NASA, defensie, vergunningen, lanceerlocaties, frequenties: de overheid staat overal in de machinekamer. Alleen verdwijnt die overheid uit beeld zodra de winst straks privaat verdeeld kan worden.

Een deel van de kritiek op de beursgang draait precies daarom. Deze prikt wel meteen een krankzinnig hoge prijs vast. Gewone beleggers en pensioenfondsen stappen straks via de index gedwongen in op dat niveau, en zodra de periode voorbij is waarin insiders nog niet mogen verkopen, kunnen zij en de vroege investeerders daar alsnog tegen uitstappen. En er speelt nog iets, gerelateerd aan die net genoemde index: aangepaste Nasdaq-regels. Vroeger moest een nieuw beursfonds normaal eerst een seasoning period doorlopen: maanden handelsgeschiedenis om prijs, liquiditeit en stabiliteit te laten ontstaan. Sinds 1 mei 2026 kan een extreem groot nieuw aandeel onder de fast-entryregel al na vijftien handelsdagen in de Nasdaq-100 belanden. En zodra zo’n aandeel in een grote index komt, moeten indexfondsen en passieve beleggingsproducten het volgen. Pensioengeld beweegt dan niet omdat SpaceX ineens een redelijke prijs heeft, maar omdat de index het zegt. En SpaceX zal direct het grootste fonds worden, en dus een significant deel van wat die fondsen moeten aankopen.

Daar zit de valkuil van dit model. Eerst gebruikt een bedrijf de staat als lanceerplatform. Daarna gebruikt het de beurs als waarderingsmachine. Vervolgens gebruikt het indexfondsen als automatische kopers. En als het ooit misgaat, is SpaceX inmiddels zo verweven met defensie, communicatie en ruimtevaartinfrastructuur dat niemand rustig zal zeggen: jammer voor de aandeelhouders, waarbij ook die eventuele verliezen weer kunnen worden afgewenteld.

Musk is in dit verhaal geen bijzaak. Hij is het merk, de machtsstructuur en het risico in één persoon. De genialiteit zit minder in het ontsnappen aan de aarde dan in het opnieuw uitvinden van een heel aardse truc: laat de gemeenschap de basis betalen, privatiseer de winst, en noem het vooruitgang.

Starmer is nog niet weg. Maar hij krijgt vooralsnog weinig kans om zijn beloftes voor een welvarender land waar te maken. De premier wordt nog steeds achtervolgd door de ophef over de benoeming van Peter Mandelson als ambassadeur van het VK in Washington vanwege diens hechte banden met Jeffrey Epstein. Mandelson is al lang niet meer in functie. Maar het dossier over deze kwestie breidt zich alsmaar verder uit en blijft het Britse parlement bezighouden. Deze week werden de Lagerhuisleden geconfronteerd met de verklaring van een Amerikaans slachtoffer van Epstein. Lisa Phillips verweet premier Starmer dat hij had nagelaten te luisteren naar degenen die onder Epsteins daden hadden geleden. De Britse pers smult van het schandaal. Het mededogen van een van Starmers ministers met Mandelson na het mislopen van zijn baantje wordt behandeld als een politiek feit van de eerste orde, vooral als blijkt dat het betreffende whatsappje niet het dossier zit.

In een andere kwestie lag Starmer deze week onder vuur vanwege een noodlottige inschattingsfout van een agent bij een steekincident. In eerste instantie werd het slachtoffer daarvan in de boeien geslagen. Hij overleed kort daarna. De dader, een lid van de Sikh-gemeenschap die conform zijn geloof een mes droeg, kreeg levenslang. Onlangs geopenbaarde videobeelden van het politieoptreden zijn door uiterst rechtse politici aangegrepen om de politie te beschuldigen van two-tier policing, het meten met twee maten bij de behandeling van witte Britten en etnische minderheidsgroepen. Het leidde in Southampton tot gewelddadige rellen tegen de politie. Starmer verweet Nigel Farage, de leider van de extreemrechtse Reform partij, misbruik te maken van het incident. Hij haalde ook uit naar techmiljardair Elon Musk ‘die zich met zijn haatzaaien opnieuw mengt in de Britse politiek’.

De opmars van Farage’s Reform UK lijkt de nekslag voor de oude partijen. Over het geheel genomen behaalde Reform echter slechts ongeveer 26 procent van de stemmen, iets minder dan eerdere peilingen hadden voorspeld. Ongeveer driekwart van de kiezers stemde op een andere partij. De Groenen scoorden goed. En in Wales, Schotland en Noord-Ierland gingen de meeste stemmen naar partijen die uit het Verenigd Koninkrijk willen stappen. Migratie is voor Farage een unique selling point. Hij put er zijn winst uit, maar het is de vraag of de Britten het genoeg vinden om hem het landsbestuur in handen te geven. De stijgende kosten voor levensonderhoud staan nog steeds bovenaan in het lijstje van onderwerpen waarover de kiezers zich zorgen maken. Op dat punt heeft Starmer wel veel plannen, maar de vraag is of hij ze kan uitvoeren. De Britse economie is in het eerste kwartaal iets gegroeid, maar vooral door resultaten in de maand voorafgaand aan de Iranoorlog. De verwachtingen voor de rest van het jaar zijn niet bepaald positief. De brexit laat zich nog steeds voelen, vooral in de voedselvoorziening. De Britten kijken voorzichtig weer naar het aanhalen van de banden met het continent. De Britse regering heeft de eerste details gepubliceerd van een nieuw voedselakkoord met de EU. Dat akkoord moet de controles op zuivel, vis, kaas, eieren en vers rood vlees grotendeels schrappen. Het moet de Britse economie vanaf de zomer van 2027 jaarlijks £5,1 miljard opleveren. Maar het zal Starmer nog heel wat kosten om tegen alle desinformatie in weggelopen kiezers te overtuigen dat zijn toenadering tot de EU hen echt iets gaat opleveren.

Aan de linkerkant van Labour is het vertrouwen in Starmer tot nul gedaald, zo het er ooit geweest is. Dat Labour trouw meegaat in de wapenrace van de NAVO is één. Kwalijker nog is de levering van het VK van wapens aan Israël. Toen het genocidale karakter van de oorlog in Gaza steeds duidelijker werd kondigde het VK een gedeeltelijk verbod op wapenleveranties aan Israël af. Een uitzondering werd gemaakt voor onderdelen van F35 straaljagers. Maar er lijkt nog veel door de mazen van de wet te slippen. In april werd op een vliegveld bij Luik een zending wapens aan Israël ontdekt die uit het VK kwam. België verbiedt wapenleveranties aan Israël volledig. Onderzoeksjournalisten van Declassified onthulden de gang van zaken, zoals ze eerder de nauwe militaire samenwerking tussen het VK en Israël aan het licht brachten. Zoals militaire training van Israëlische soldaten, gezamenlijke oefeningen van luchtmacht en marine, wapenhandel en samenwerking op het gebied van inlichtingen. Wat de critici van de regering Starmer ook steekt is de vervolging van demonstranten tegen de genocide in de Palestijnse gebieden, ondanks een rechterlijke uitspraak dat hier sprake is van onwettig handelen.

Over enkele weken vindt er nog een tussentijdse verkiezing plaats in Makerfield, bij Manchester. De burgemeester van Groot-Manchester Andy Burnham heeft zich voor deze zetel als kandidaat gemeld. Burnham wil langs deze weg Starmer van de troon stoten. Traditioneel is het een Labour zetel, maar de opkomst van Reform maakt de winst voor Burnham onzeker. Veel Starmer-critici hopen dat Burnham wint. Alleen als lid van het Lagerhuis kan hij gekozen worden als nieuwe premier. Als alles goed gaat kan Sir Keir Starmer dan nog dit jaar worden toegevoegd aan het illustere rijtje van voortijdig vertrekkende Britse premiers.

U ziet en hoort het Franse Trio Xenakis met ‘Okho’, een compositie van Iannis Xenakis (1922-2001) voor djembés en basdrum.

De titel is niet meer dan een combinatie van twee klanken en heeft geen enkele betekenis. De compositie is gemaakt ter gelegenheid van de viering van het tweehonderdjarig bestaan (in 1989) van de Franse Revolutie.

Meer dan een rotte appel

Een berucht voorbeeld is de studie uit 1998 van Andrew Wakefield, waarin hij beweerde dat het BMR-vaccin autisme zou veroorzaken bij kinderen. De publicatie leidde wereldwijd tot onrust en voedde het wantrouwen tegenover vaccinaties. Later bleek de studie frauduleus: medische gegevens waren onjuist of misleidend weergegeven en sommige ontwikkelingsproblemen waren al vóór de vaccinatie vastgesteld.

Zo’n incident dat de kranten haalt, is opvallend maar vormt niet de kern van het probleem, legt Van Pelt uit. Wetenschappelijke fraude is niet als een paar rotte appels in een verder gezonde mand. Fraudegevallen zijn geen oorzaak maar eerder een symptoom van een structureel probleem. Daarbij gaat het niet altijd om regelrechte fraude. Vaker gaat het om zogenoemde Questionable Research Practices (QRP’s), zoals het selectief rapporteren of aanpassen van resultaten van een onderzoek.

Perverse prikkels

Volgens Van Pelt ligt een belangrijke oorzaak in de perverse prikkels van het systeem. Wetenschappers staan onder hoge druk: ze moeten publiceren, financiering binnenhalen en hun status als onderzoeker behouden. “Hoe meer geld je binnenhaalt, hoe meer kans je hebt op een carrière in de wetenschap”, aldus Van Pelt. Die constante prestatiedruk, vergelijkbaar met topsport, vergroot de verleiding om resultaten net iets gunstiger te presenteren. Statistische trucs toepassen of afwijkende resultaten achteraf verwijderen: het is sloppy science met het oog op resultaat.

En wanneer fouten of fraude vervolgens tóch aan het licht komen, leidt dat niet altijd tot een intrekking van publicaties. Uitgevers reageren vaak terughoudend, uit angst voor reputatieschade, juridische problemen of simpelweg omdat procedures ontbreken.

Tegelijkertijd plaatst Van Pelt hierbij een kanttekening. Uit onderzoek blijkt dat een grote meerderheid van de Nederlandse wetenschappers aangeeft zorgvuldig te werken. Ook hebben Nederlanders volgens onderzoek van het Rathenau Instituut gemiddeld genomen nog altijd een groot vertrouwen in de wetenschap.

Van systeemdruk naar systeemverandering

En er zijn ook oplossingen. Van Pelt pleit bijvoorbeeld voor steekproefsgewijze controles, vergelijkbaar met dopingtests in de topsport; onderzoek niet enkel achteraf controleren bij klachten, maar structureel preventief toetsen en bestraffen.

Daarnaast kan meer structurele financiering voor wetenschappers de prestatiedruk verlagen. Zo ontstaat een systeem waarin zij zich weer primair op de inhoud kunnen richten.

Wetenschapsfilosoof Stefan Gaillard voegt daar als medeoprichter van Journal of Trial & Error een andere oplossing aan toe; een wetenschappelijk tijdschrift waarin ook mislukte onderzoeken gepubliceerd kunnen worden. Op die manier wordt falen bespreekbaar en verdwijnt waardevolle kennis niet in de la.

Opmars van nepbladen en AI

Tegelijkertijd verandert het speelveld van de wetenschap ingrijpend en ontstaan er nieuwe uitdagingen. Zo verschijnen er steeds meer zogeheten rooftijdschriften; publicatieplatforms waar wetenschappers tegen betaling een artikel kunnen plaatsen zonder grondige kwaliteitscontrole. Daardoor kunnen foutieve of zelfs verzonnen studies moeiteloos als ‘wetenschappelijk’ de wereld in gaan.

“Ik heb het uitgeprobeerd door zelf een nepstudie te laten schrijven door ChatGPT, en dat opgestuurd naar een neptijdschrift,” vertelt Van Pelt. “Dat was geen enkel probleem.” Hij liet een nepwetenschappelijk artikel over telepathie tussen mensen publiceren, waarbij zelfs de invloed van aliens werd betrokken.

Hier komt meteen een nieuw dilemma in beeld: de rol van AI. Nieuwe technologie kan het probleem van sloppy science verergeren door foutieve of verzonnen studies makkelijker te genereren en publiceren. Maar AI kan ook helpen: denk aan automatische controles op data of het screenen van publicaties voordat ze worden opgenomen in wetenschappelijke tijdschriften. De vraag blijft daarom niet alleen hoe we sloppy science tegengaan, maar ook hoe we nieuwe technologie kunnen inzetten om wetenschap betrouwbaarder te maken.

Benieuwd geworden naar deze dilemma’s en hoe sloppy science kan worden aangepakt? Bekijk hier het hele gesprek met Stan van Pelt en Stefan Gaillard.

Dit artikel van Nora de Bruijn verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht.

Door een tekort aan ‘vrijwillige ouderlijke bijdragen’ besloot een school in Strijen dat de overnachting op het jaarlijkse groep 8-kamp wordt geschrapt. De kinderen moeten maar thuis gaan slapen. Gevolg: woeste ouders, die hun eigen nachtbezigheidsrust zagen verdampen.

De ouders zijn een petitie gestart om de kampovernachting te redden, want zo’n overnachting buitenshuis is goed voor de ontwikkeling van de kinderen. Het komt blijkbaar niet bij ze op dat daar ook wel eens anders over wordt gedacht.

Kinderen voor kindweren bezong ooit de beleving van een zomerkamp:

Kon ik maar thuis zijn
En slapen in mijn eigen bed
Ik wil weer thuis zijn
Daar waar ik alles ken

Los van dat alles: Pater Moeskroen (folk, Keltische muziek) ) heeft heimwee op een vrolijk deuntje vrij poëtisch omschreven:

Soms zit het in een liedje
Soms zit het in een geur
(…)
En de heimwee
Is als een ondergrondse beek
Je ziet het niet
Maar je hoort het water stromen
Heimwee komt als een dief in de nacht
Onverwacht in onze dromen

Wel vroegen de mensen van de oostelijke universiteit of hij nu ook over hen ging schrijven, maar de hoofdredacteur zag daar geen enkele noodzaak toe.

Het was ook een beetje een malle universiteit, omdat er bisschoppen in de Raad van Toezicht zaten kon je haar niet echt serieus nemen, van die ongehuwd samenwonende mannen in het bestuur die zich druk maakten over de vraag of deze of gene wel een bestuurder kon worden als ze ongehuwd samenwoonde. Er ontstond wel uiteindelijk een heel conflict omdat in het bestuur ook voormalige VVD’ers zaten die juist vonden dat de ongehuwd samenwonende vrouw de enig juiste persoon was voor deze belangrijke functie. Het conflict tussen bisschoppen en VVD’ers sleepte zich jarenlang voort terwijl de universiteit zichzelf bleef. Op de campus zag je nog steeds alleen maar mensen.

De bisschoppen besloten op een bepaald moment dat de universiteit, de grootste katholieke instelling van Nederland naast de kerk, met zoveel perversiteiten natuurlijk niet langer ‘katholiek’ mocht heten. Een paar jaar later verklaarde Rome echter doodleuk dat dit niet waar was, dat de universiteit niet zozeer alsnog katholiek mocht zijn, maar dat deze altijd katholiek was geweest. Ondertussen liepen over de campus dezelfde menselijke mensen rond, nog altijd was niemand in een manager veranderd.

In de geloofsbeleving veranderde wel iets: bij academische bijeenkomsten werd niet langer gezegd ‘ik open deze bijeenkomst met het gebed Spiritus Sancti gratia illuminet sensus et corda nostra‘, maar ‘ik open deze bijeenkomst met de woorden Spiritus Sancti gratia illuminet sensus et corda nostra‘. Iedereen tevreden.

De hoofdredacteur was zo gecharmeerd van dit alles dat hij zichzelf bijna katholiek had laten verklaren, zo niet door de Nederlandse bisschoppen, dan toch in ieder geval door de paus.

Maar helaas: een gevolg van dit alles was ook dat in de Raad van Toezicht op onnaspeurlijke wijze mannen de macht hadden gegrepen die in het dagelijks leven de leiding hadden over grote, al dan niet katholieke, consultancy-bureaus. De bisschoppen waren eruit, de managers kwamen erin. Die mannen stelden een nieuwe college van bestuur aan, en dat college nam weer allerlei consultants aan om de boel efficiënter en meetbaarder te maken en meer zoals een bedrijf.

En ineens zag de hoofdredacteur de farce die hij ooit bedacht had verkeren in een tragedie.

En goed ging het inderdaad niet, maar wel op een compleet andere manier: Pols blijkt na één dag alweer weg bij Tata Steel, wegens verzwegen informatie over zijn extreemrechtse verleden. Volgens NRC was hij in zijn studententijd voorman van een extreemrechtse studentenbeweging die voor, ja voor, apartheid streed; Tata zegt dat die informatie nooit met het bedrijf is gedeeld.

En zo werd de man die Tata van binnenuit moest vergroenen, of eh greenwashen, vooral een lesje achtergrondonderzoek, voor Tata zelf. Binnengehaald als groen boegbeeld, weer afgevoerd voordat de koffieautomaat zijn naam kende. Mooi circulair, dat wel. En ‘schadenfreude’ heeft er met ‘Donald Pols’ een nieuw synoniem bij.

Terwijl heel Europa zich probeert los te weken van Amerikaanse technologie, is NL Wallet alleen bruikbaar voor burgers met een account bij Google of Apple. Daar ziet het tenminste wel naar uit, zo bevestigt een woordvoerder van de verantwoordelijk staatssecretaris. 

Voor een officiële identiteits-app ligt dat gevoelig: alsof de overheid bij je aanvraag voor een identiteitskaart niet controleert wie je bent (door middel van een pasfoto en je oude paspoort), maar checkt of Google en Apple de portemonnee waarin je die kaart wilt bewaren wel veilig genoeg achten.

De Europese richtlijnen bevatten geen verplichting om gebruik te maken van de diensten van Apple en Google. Het staat de lidstaten volkomen vrij een wallet te bouwen die niet leunt op Amerikaanse tech. Op GitHub noemt de Commissie sinds kort ook een Europees alternatief: het Belgische Dexguard.

Beveiligingsexpert Brenno de Winter had graag gezien dat vanaf het begin rekening was gehouden met telefoons met andere besturingssystemen – er zijn immers ook Android-telefoons zónder de Google-saus. ‘Het ministerie zegt nu dus gewoon dat die andere gebruikers pech hebben? Dat is echt volkomen onacceptabel. Hebben ze de hele discussie over soevereiniteit gemist? En zelfs dan: het is nog niet te laat om de koers onmiddellijk te verleggen en deze afhankelijkheid niet in zo’n belangrijke app te introduceren.’

Privacy-expert Jaap-Henk Hoepman: ‘Als afhankelijkheid van Google niet nodig is, waarom doe je dat dan?’’

Goeie vraag.

Al in oktober vorig jaar zijn de toenmalige staatssecretarissen Heijnen en Palmen geïnformeerd dat er in de datakluis informatie zat, die aan de parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening geleverd had moeten worden. Maar pas op 15 april werd de Kamer hierover geïnformeerd door de nieuwe staatssecretaris Eelco Eerenberg (Belastingen en Toeslagen) en zijn collega Palmen. Dat kwam door tegenwind uit het ambtelijk apparaat waar bezwaar werd gemaakt tegen de Kamerbrief van Eerenberg en Palmen, de verantwoordelijke bewindslieden in het nieuwe minderheidskabinet. Zo schreven ambtenaren in een concept dat de kluis ‘geen geheim’ was, omdat de Kamer hierover in april 2019 al zou zijn geïnformeerd.

Het is een herhaling van zetten die we al eerder leerden kennen van de Belastingdienst toen het beroemde Memo van (toen nog juridisch ambtenaar) Palmen over de toeslagenaffaire van tafel verdween. De overheid verschanst zich achter een hoge muur van moeilijk doen, uitstel, weigerachtigheid en openlijk tegenstreven om te voorkomen dat we te zien krijgen wat ze daar in Den Haag uitspoken.

Coronapandemie

Vrijdag zijn de verhoren begonnen  van de enquêtecommissie over de coronapandemie. Hoeveel informatie over deze kwestie ligt nog een een of andere kluis? Journalisten die zich met deze kwestie hebben bezig gehouden klagen steen en been. De afhandeling van informatieverzoeken werd keer op keer gefrustreerd. Aan voorlichters en perswoordvoerders heb je als het er op aan komt helemaal niets. Het het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overtrad gewoon de Wet Openbaarheid van Bestuur. Milena Holdert, onderzoeksjournalist bij Nieuwsuur: “We dienden aan de start van de coronapandemie verschillende Wob-verzoeken in bij VWS. Maar het departement schoof de Wob tijdens corona terzijde, en startte de beruchte ‘alternatieve werkwijze’. Die hield in dat het ministerie zelf ging bepalen welke stukken ze per thema openbaar maakte, in plaats van individuele, gerichte informatieverzoeken af te handelen. De rechter heeft uiteindelijk gezegd dat het niet klopte, maar het ministerie procedeerde door, en betoogt nog steeds dat ze de wet naleeft, quod non.”

Uitvoeringsproblemen mogen geen excuus zijn om de wet te overtreden en de belastingbetaler op te zadelen met enorme bedragen aan dwangsommen wegens het niet tijdig leveren van informatie. De tegenstribbelende overheid, zegt Holdert, “leidt af, vertraagt, en is ook niet democratisch. Wij geven de politiek het mandaat om namens ons te beslissen, maar wij moeten ook kunnen meekijken bij die beslissingen en afwegingen, tenzij er sprake is van staatsgeheimen of juridisch onderbouwde afwegingen om af te wijken. Maar anders is die informatie gewoon van ons allemaal.”

Al die mooie formules over ’transparantie’ en een ‘open overheid’ krijgen een cynisch bijsmaakje. De werkelijkheid is nog steeds tegengesteld aan het ideaal, de overheid verzet zich met alle macht tegen pottenkijkers. De kluis is daarvan het symbool. Of het fort.

Overgenomen van Free Flow of Information