Sastra Jawa

RAWA PENING

2012-01-22T22:48:00.000+07:00

Ngasem yaiku salah siwijining desa ing wilayah Kecamatan Ambarawa. Ing desa Ngasem biyen ana pasraman utawa pandhepokan kang ngajarake olah batin utawa nyedakake awak marang Gusti Kang Maha Agung lan olah kanuragan gawe jaga awak supaya tetep sehat. uga bisa digunakake gawe sarana bela diri.
Padhepokan ing Ngasem nduweni daya tarik dening masyarakat sekitare. Gawe sarana nuntut ilmu kanggo bekal urip ing donya lan akhirat. Kahanan ing padhepokan Ngasem ayem tentrem gawe wong-wong kang padha manggon ing kono padha krasan.
Kabeh “Puthut” (murid lanang) utawa “Endang” (murid wedok) krasa bungah entuk bimbingan saka guru kang jenengane Salokantara. Dheweke salah siwijine guru kang bijak lan nguwasai kabeh ilmu kang dibutukake ing donya lan akhirat.
Sawijining dina Ni Endang Ariwulan kang nduweni rupa ayu bingung nggoleki peso kanggo nyigar pinang. Wis digoleki mrana-mrene nanging tetep ora ketemu, kamangka isih akeh gawean kang kudu dirampungake. Kepeksane ora ketemu, Ariwulan diwani-wanikake nyileh peso simpenane Ki Hajar Salokantara kanggo nyigar pinang, gawe ramuan sesajen kang arep disiapake kanggo mengko bengi.
Ki Hajar kaget krungu panyuwunne Ariwulan. Nanging Ki Hajar tetep nyilehake peso simpenane kanthi weling,
“peso iki peso simpenanku kang arang banget tak gunakake, kowe kudu ati-ati aja nganti keliru olehmu gunakake. Peso iki aja nganti kok selehake ana pankonmu.”
Sawise ngiyani pesene Ki Hajar, Ariwulan nampani pesone lan digunakake kanggo nyigar pinang. Saking akehe gawean Ariwulan lali nyelehake peso ana ing pangkone. Peso mau ujug-ujug ilang.
Ni Endang Ariwulan wedi lan ndhredheg. Dheweke banjur ngadhep lan matur marang Ki Hajar Salokantara,
“kula nyuwun pangapunten Ki Hajar, kula kesupen marang welingipun Ki Hajar. Kula ndekekaken peso wau wonten pangkon kula.”
Ki Hajar Salokantara meneng sauntara, nanging atine kepengin nesu lan pengen ngamuk. Sawise ambegan dawa, rasa pengin nesu lan pengin ngamuk mau rada ilang.
“Ariwulan….saiki terusana wae gaweanmu supaya cepet rampung” kandane Ki Hajar kanthi sareh.
“Boten Ki….kula sampun nglalikaken welingipun Ki Hajar. Mangga panjenengan ngukum kula Ki…”
Nanging ndelokake kejujuran Ni Endang Ariwulan, Ki Hajar ora tegel ngukum. Acara ritual kang biasa dilakoni ing Desa Ngasem kanthi ngundang para warga klakon kanthi lancar lan hikmad ora ana alangan apa-apa.
Let pirang dina Desa Ngasem gempar amarga ana kabar yen Ariwulan meteng. Saya suwe wetenge Ariwulan saya gedhe. Ki Hajar Salokantara banjur ngundang Endang Ariwulan.
    “Ariwulan reneya”
   “Inggih Ki…..”
   “Wulan….aku ora arep nyeneni kowe, nanging ana sing arep tak    omongke karo kowe. Kaping pisan, aku duwe niat arep tapa brata ing gunung Telamaya. Kaping pindho, iki gentha utawa klinthingan gawanen, moga-moga besuk bisa kanggo gawe anak sing lagi ana ing wetengmu saiki.”
   “Ki Hajar, menapa kula angsal dherek?”
   “Ora usah….kowe tetep ana kene wae ing Desa Ngasem kene. Sabar lan tetep donga marang Gusti supaya tetep tabah lan kuat ngadhepi cobaan ing donya iki.”
   Ki Hajar Salokantara banjur mangkat ing gunung Telamaya. Ariwulan sedih banget amarga ditinggal Ki Hajar.
   Sawijining dina Ariwulan nglairake anak. Warga Ngasem padha geger amarga ngerti yen Endang Ariwulan ora nglairake jabang bocah nanging jabang naga. Kahanan sansaya gempar amarga jabang naga mau bisa nangis lan ngomong kaya manungsa. Warga padha ngece marang Ariwulan. Nanging Ariwulan tetep sabar lan tabah ngadhepi kabeh mau.
   Senadyan wujud lan kahanane anake beda karo liya-liyane, “wingka katon kencana.” Anak kang awujud naga mau tetep dirumati lan digemateni. Nalika gedhe, warga desa Ngasem padha ngece anake Ariwulan. Omongane warga marakake panase kuping. Anake diunekake anak haram, anak jadah sing bapake ora jelas lan sapanunggalane.
   Sang Naga banjur takon marang ibune, “Bu,sabenere sinten asmanipun bapak kula lan sakmenika wonten pundi?”
   Ariwulan banjur cerita, “Bapakmu dudu wong sembarangan, bapakmu yaiku Ki Hajar Salokantara. Bapakmu saiki lagi tapa brata ana gunung Telamaya”
   “Menawi mekaten punapa kula angsal mrika, Bu.”
   “Mengko disek ngger, yen pancen kowe kepengin ketemu tenan karo bapakmu, gentha utawa klinthingan iki gawanen ngger….weruhna bapakmu.”
   “Lha wonten punapa Bu, kok kula kedah beta gentha utawa klinthingan niki?”
   “Kuwi biyen sing menehi bapakmu, gawana lan weruhake. Wektu ing dalan mengko gentha utawa klinthingan iki kerep-kerep unekake.”
   Sang Naga banjur pamit lan njaluk restune ibune arep goleki bapake.    Ibune pesen marang sang naga, “ngger, kowe lewat dalan banyu wae supaya lakumu cepet tekan.”
   “Inggih, Bu”
Ariwulan ngetutake anake saka kadohan. Supaya anake ora ngerti yen ditutake.
   Lakune Sang Naga ing Desa Ngasem nglewati kali yaiku Kali Panjang. Sawise mlaku adoh banget, Sang Naga leren ing ngisor watu jenenge Watu Sisik. Nyambi leren Sang Naga tapa supaya cepet klakon apa kang dituju. Lelakune diterusake maneh nganti tekan “Ngambah Rawa” utawa nglewati rawa-rawa. Sawise kuwi Sang Naga nglewati Kaligung. Sang naga kesel lan leren maneh ing watu jenenge Selo Gombak (sebelah wetane Desa Dengkel).
   Ing lelakune lan pangembarane, gentha utawa klinthingane diunekake terus kanggo nambani rasa kangene marang ibune lan supaya bapake krungu menawa bapake ana ing sekitare dheweke. Warga desa kang dilewati Sang Naga dadi geger krungu swara klinthingan. Sawise padha digoleki jebule suara kuwi asale saka kali lan saka ula gedhe utawa naga kang nggunakake klinthingan ing kuping (sumping). Amarga kuwi Sang Naga dikenal dadi Bra Klinthing. Sing akhire dikenal dadi Baru Klinthing.
   Pirang-pirang taun suwene Sang Naga nggoleki bapake nanging tetep ora ketemu. Baru Klinthing nesu lan wis wegah nggoleki bapake maneh. Nanging wektu kahanan kaya ngana kuwi Baru Klinthing rada-rada krungu swara “kidung”. Suara kuwi jebule swarane Ariwulan, ibune Baru Klinthing.
   Baru Klinthing semangat maneh nggoleki bapakke. Saka Selo Gombak Baru Klinthing nglewati dalan darat utawa lemah munggah gunung Telamaya goleki pertapane Ki Hajar Salokantara.
   Saka kadohan Ariwulan ngerti yen anake wis nemukake pertapane bapake. Ariwulan banjur medhun lan manggon ing salah siwijining desa yaiku Desa Sepakung. Amarga rupane Ariwulan kang ayu banget, ing Desa Sepakung dadi omongan warga. Ariwulan milih manggon ing cedhak sendhang. Saya suwe rupane Ariwulan saya ayu. Para warga khususe sing wadon-wadon padha kepengin kenal akrab marang Ariwulan lan padha kepengin melu adus lan semedi ing pinggir sendhang. Kaya sing dilakoni Ariwulan. Sendhang kuwi banjur dijenengi sendhang Ariwulan.
   Ing pertapan Telamaya, Ki Hajar Salokantara kaget amarga weruh naga ana ngarepane. Naga mau nundhuk-nundhuk kaya-kaya ngormati Ki Hajar.    Naga mau ngomong marang Ki Hajar Salokantara, “Ki….napa kula angsal tangklet?”
   Ki Hajar Salokantara sawise krungu suara mau kaget banjur ngadeg, “apa bener kowe sing ngomong?”
   “Inggih Ki, kula badhe tangklet kaliyan panjenengan?”
   “O…”
   Ki Hajar Salokantara banjur nangis lan sawise tenang banjur nakoni maneh naga mau, “hai taksaka Gung, arep takon apa?”
   “Saderengipun nyuwun pangapunten nggih, sampun ngageti panjenengan.”
   “Ora, ora…. Kowe ora salah kok. Apa sing arep kok takokake marang aku?”
   “Napa leres mriki dhaerah gunung Telamaya?”
   “Iya bener ngger, kene Gunung Telamaya”
   “Ingkang dipun sebat pertapan gunung Telamaya punika pundi, Ki?”
   “Pertapan Telamaya kuwi ya kene iki, ana perlu apa ngger goleki pertapan Telamaya?”
   “Napa leres panjenengan ingkang asamipun Ki Hajar Salokantara?”
   “Iya ngger …lha kowe kok bisa ngerti jenengku dikandani sapa?”
   “Dados panjenengan leres Ki Hajar Salokantara?”
   “Iya ngger kowe ora keliru.”
   “Menawi ngoten panjenengan tiyang sepuh kula…panjenengan bapak kula, Ki.”
   Baru Klinthing bungah banget bisa nemukake bapake. Banjur Baru Klinthing nundhuk-nundhukake sirahe.
   “Sek ngger, kowe kok bisa ngaku-ngaku dadi anakku ki kepriye ceritane?”
   “Nggih pak, kula pancen putranipun panjenengan.”
   “Yen pancen bener kowe ki anakku, sapa jenenge ibumu lan manggone ana ngendi?”
   “Ibu asmanipun Ariwulan, lan manggen wonten Desa Ngasem.”
   “Kowe aja tambah ngapusi aku, ngaku-ngaku anake Ariwulan, kowe ngerti Ariwulan ki sapa?”
   “Ariwulan menika murid padhepokan Ngasem.”
   “Bener ngger, kowe mrene iki apa sing menehi ngerti ibumu ngger ?”
   “Inggih pak, kula diparingi gentha utawa klinthingan niki supados ditinggalaken dhateng bapak kagem prathanda menawi kula menika leres putranipun panjenengan.”
   Ndelokake gentha utawa klinthingan mau, Ki Hajar kelingan rikala jaman biyen. Ki Hajar sedhih banget, apa maneh anakke Ariwulan awujud naga. Ki Hajar ora bisa mbayangake kaya ngapa nelangsane lan susahe Ariwulan sawise ditinggal dheweke. Atine nggregel lan nangis mbayangake pangorbanan kang gedhe lan tulus saka ibu marang anakke, sanajan anakke awujud naga.
   “Ngger…senadyan kowe bisa nggawa klinthingan iki, kang biyen tak wenehake ibumu Ariwulan, kuwi durung cukup ngger….ing donya iki ora ana kang kaleksanan kekarepane tanpa pangorbanan. Kabeh kuwi kudu ana tebusane. Tebusan sing tak jaluk yaiku “laku”. Yen pancen kowe bener-bener anakku lan ibumu jenenge Ariwulan murid padhepokan Ngasem, mestine kowe ngerti kang diarani “laku larak brata”. Kowe tapanen ngger…!!!”
   “Laku napa ingkang kedah kula laksanakaken?”
   “Sisih lor kana kae ana Gunung Kendhil. Tapa bratana ana kana. Ubengana utawa nglekerana gunung kae nganti tepung gelang.”
   Baru Klinthing banjur nglaksanakake prentahe Ki Hajar Salokantara supaya dheweke bisa diakoni anak. Ki Hajar Salokantara ngetutake saka mburi. Baru Klinthing ngubengi Gunung kendhil mau. Jebule antarane sirah lan buntut ora bisa gathuk utawa durung tepung gelang, isih kurang sakilan. Baru Klinthing nyiasati meletake ilate supaya gathuk karo buntute. Ki Hajar Salokantara weruh banjur ilate Baru Klinthing dikethok.
“Ngger, kowe ora entuk nutupi kekuranganmu nganggo ilatmu kuwi. Ngertiya ngger…ilatmu kuwi pusaka sing paling hebat ora ana tandingane. Wong Jawa ngomong
ilat jembare mung sawelat
nanging darbe khasiyat
yen pinuju nuju prana
bisa hamemikat
yen tan pener
bisa gawe getering jagad
saiki terusake maneh anggonmu tapa nganti apa kang dadi panyuwunku keturutan.”
Tugelan ilate Baru Klinthing digawa Ki Hajar lan didadekake tombak jenengane “Kyai Baru Kuping”.
   Wis pirang-pirang taun olehe Baru Klinthing tapa. Nganti awake Baru Klinthing ora ketok maneh. Awake nganti lumuten lan wes akeh wit-witan kang thukul lan wis gedhe-gedhe.
   Ni Endang Ariwulan kanthi sabar nunggoni Baru Klinthing tapa. Ibune mung bisa ndonga marang Gusti supaya apa sing dadi panyuwune Baru Klinthing cepet kaleksanan.
   Sawijing dina Ariwulan weruh Ki Hajar Salokantara nemoni dheweke.    Ariwulan banjur ngaturake sembah marang ki Hajar, “wonten napa Ki Hajar rawuh mriki?”
   “Wulan…aku kepengin ngerti kahananmu saiki.”
   “Matur Sembah nuwun Ki, kula sehat-sehat mawon. Wonten mriki tangga tepalihipun sampun kados keluarga piyambak. Sami sae sedaya kok, Ki. Kathah ibu-ibu lan lare-lare wadon ingkang asring mriki badhe ndherek siram wonten sendhang niki.”
   “Yo syukur yen ngana, kowe ora usah sewu-suwe manggon ana kene amarga anakmu Baru Klinthing wis arep bebas. Kowe mudhuna dhisik meyang Desa Pathok. Kanthi laku “tapa ngrame” kanggo sarana methuk anakmu kang wus dadi manungsa sempurna.”
   Ariwulan bungah banget krungu kabar saka Ki Hajar Salokantara. Ariwulan banjur cepet-cepet mudhun ninggalake Desa Sepakung tumuju Desa Pathok.
   Desa Pathok kalebu wilayah perdhikan kabuyutan Banyubiru. Ing Desa kang loh jinawi iki wargane padha makmur, kabeh kebutuhan kecukupan. Nanging ing kono wargane ora padha duwe rasa syukur marang Gusti malah isih padha takabur. Pakulinan kang ora apik miturut agama isih wae dilakoni. Contone ngombe arak, maen kertu, ledhekan lan sakpanunggalane.
   Desa Pathok arep ngadhakake pesta sawise panen. Warga padha repot dhewe-dhewe kanggo nyiapake pesta. Ana kang ngresiki lan nata banjar desa. Nonomane padga nggolek kewan ana alas. Wis sedina nonoman ana alas nanging ora entuk apa-apa. Nonoman banjur padha leren amarga padha ngeleh lan ngelak. Nyambi padha lungguhan lan guneman pakulinan mamah suruh ora dilalekake. Nanging wektu arep nyigar pinang kanggo ramuan mamah suruh, nanging ora ana panggonan kanggo landhesan. Banjur salah siwijine nonoman mau nggolek landhesan. Dheweke nemokake kayu kang warnane ireng banget lan katon tuwa banget. Pinang mau disigar ana dhuwur kayu. Ora nyana kayu kang gawe nyigar pinang mau ngetokake getih. Dheweke banjur mbacok-mbacok kayu mau. Kancane kabeh padha diundang amarga dheweke percaya getih mau metu saka awake kewan. Kewan kuwi jebule ula gedhe kang ngubengi gunung ora liya yaiku Baru Klinthing.
   Nonoman mau padha bungah lan cepet-cepet nggawa dhaging kewan mau meyang banjar. Wektu wong-wong padha repot ngurusi dhaging mau, ana salah siwijine nonoman kang ngetutake tekan banjar. Rupane bagus lan gagah nanging awake katon reget banget. Nom-noman mau jelmaane Baru Klinthing.
   Ing banjar, desa warga padha ngaso lan padha mangan. Nonoman mau nyedhak lan arep njaluk mangan, nanging ora ana sing gelem menehi.
   “Nuwun sewu, punapa kula angsal nyuwun maeme?”
   “Ora entuk, kana lunga !!!”
   “Kula ngelih pak, nyuwun sekedhik mawon…”
   “Kowe krungu apa ora !!! Neng kene ora nggone wong gembel lan wong ngemis kaya kowe. Kana lunga ! marake ora napsu mangan. Yen ora lunga-lunga tak gebugi.”
   Nonoman mau mung meneng lan isih tetep ana kana.
   “Kanca-kanca ayo usir wong kuwi lan gebugi bareng-bareng wae!”
   Nnoman mau akhire lunga ninggalake banjar.
   Kendurenan lan pesta wis mulai ing plataran banjar. Lanang, wadon, nom, tuwa, gedhe lan cilik padha kumpul kabeh. Padha mangan bareng-bareng. Kahanane rame banget. Kahanan sansaya rame sawise gamelan mulai dithuthuk.
   Beda ceritane karo wong tuwa kang lagi ngadhuk sega ana ing salah siwijining gubug ing pojokan desa. Dheweke krasa mesakake sawise weruh ana nonoman bagus lan gagah nanging katon reget lan lemes njaluk pangan.
   “Mbok, punapa kula angsal nyuwun maeme, kula sampun ngelih sanget?”
   “ O….mrene-mrene mlebu dhisik ngger lan lungguha neng klasa kana!”
   “Inggih, mbok matur suwun.”
   Nonoman mau banjur diwenehi mangan karo mbok tuwa mau. Mbok tuwa iku jebule Ni Endang Ariwulan.
   “Ngger, jenengmu sapa lan omahmu ngendi?”
   “Tiyang-tiyang sami ngundang kula Jaka Badung mbok, kula saking gunung Telamaya”
   “Apa….!!! Jaka Badung saka Telamaya?”
   “Inggih mbok, wonten punapa mbok kok sajakke kaget ?”
   “Ora…. ora kok, ngger”
   Ariwulan kelingan omongane Ki Hajar Salokantara, dheweke mbatin, “ apa iki anakku”
   Mbok tuwa mau nangis.
   “Wonten napa mbok kok panjenengan nangis?”
   “Ora ana apa-apa, ngger…”
   “Mbok desa mriki niki naminipun desa napa lan kok wonten rame-rame wonten mrika niku napa ta mbok?”
   “Desa iki jenenge Desa pathok, rame-rame ana kana kae yaiku para warga desa padha pesta ngrayakake bubar panen gedhe lan tiap taune ana kaya ngono kae.”
   “Lemah wonten mriki subur sanget nggih mbok, tiyang-tiyang sami panen kathah nggih mbok?”
   “Iya ngger, wong-wong kene ki padha sugih-sugih kejaba simbok iki.    Saben dina mung mangan sega sithik, yen wis kenteken sega yo mangan tela. Kadhang simbok malah ora mangan, ngger…”
   “Simbok piyambakan wonten mriki ?”
   “Iya, ngger…”
Sakbubare mangan lan guneman karo simbok, Jaka Badung pamitan lan pesen marang simbok, “mbok, kula badhe ningali rame-rame ing banjar desa, menawi mangke mireng swara gemrudug saking arah banjar, simbok mang numpak lesung lan mbeta enthong niki. Sampun nggih mbok kula pamit rumiyin.”
   Jaka Badung tumuju ing banjar desa. Dheweke arep njaluk panganan nanging ora diwenehi malah diece lan diusir.
   Jaka Badung nesu lan ndudut sada saka pinggange banjur ditancepake sada mau ing plataran banjar.
   “Sapa sing bisa njabut sada iki berarti pancen kuat tenan, prakosa lan sekti mandraguna. Bakal tak sembah ping pitu lan aku uga bakal lunga saka kene.”
   Kabeh wong sing ana kana wis njajal njabut sada mau, nanging siji-sijia ora ana sing bisa njabut. Akhire Jaka Badung dhewe sing njabut. Sabubare sada mau dijabut suara gluduk nyamber-nyamber, bumi gonjang-ganjing, bendhungane padha jebol lan banjir bandang. Kabeh bangunan sak isine padha keli.
   Lemah kang nemplek ing sapucuking sada sing dikipatke marang Jaka Badung mencelat ngalor lan dadi bukit jenenge Kendhaling Sada utawa Kendhalisada.
   Krungu suara gemrudug saka arah banjar, simbok langsung numpaki lesung lan nggawa enthong kanggo dhayung. Saya suwe banyu saya dhuwur lan saya deres. Simbok mau nangis kelingan omongane anake, “Ibu, geni salumahing bumi, bisa weh pepadhang lan pepati.”
   Saiki ana sawijining tlaga bening kang bisa gawe ngaca lan bisa menehi kauripan anyar. Tlaga iku yaiku RAWA BENING utawa RAWA PENING.

Pitik tukung

2011-12-07T22:40:00.000+07:00

Pitik tukung yaiku sawijining jenis pitik Jawa kang ora nduwe buntut. Pitik jenis iku dianggep keturunan sahingga ora bisa direka-reka diwenehi buntut kaya pithik umume, dongenge iku kaya ing ngisor iki.
Sunan Kalijaga,sawijining Sunan ing tanah Jawa sing wis misuwur saduluran karo Mpu Supa (tokoh legendharis sing pagaweyane tugang gawe keris sing ampuh. Sunan Kudus kang dadi tokoh ulama Islam. Dheweke asring dakwah ing tanah Jawa. BiasaneS Kalijaga sowan ing padhepokane Mpu Supa. Sunan Kalijaga kuwi sabendinane pasa sahingga ora ngrepotake Nyai Supa. Amarga saking kerepe Sunan Kalijaga sowan ing padhepokane Mpu Supa, Sunan nitipake ponakane supaya diwuruki sahingga dadi ahli keris kang mumpuni.
Ing sawijining dina, kaya biasane Sunan Kalijaga sowan ing omahe Mpu Supa lan disambut kanthi bungah. Sawetara wektu ndadekake pacelathon kang ngumbara maneka warna. Nalika tabuh awan, Sunan Kalijaga lan Mpu Supa jagongan.
"Ki Supa! Awake dhewe wis njagong nganthi kesel lan dina iki aku ora pasa. Aku kepengin mangan ing kene, kepengin ngrasakake iwak ing tambakmu. Kayane enak yen mangan iwak awan-awan ngene iki bareng ponakanku si Jebeng.”
"Adhuh, Kakang Kanjeng Sunan, kok ora ngomong dhisik yen saiki Kakang ngaso. Ngertia ngene dakjupukake iwake!” Wangsulane Mpu Supa. Sateruse kuwi Kanjeng Sunan Kalijaga mlebu langgar nindakake sholat Dhuhur.
"Sanalika Mpu Supa banjur njegur luru iwak kasenengane Kanjeng Sunan. Atine bungah banget yen bisa nuruti kepenginane sedulure sing wis misuwur ing tlatah Jawi dadi guru agama kang linuwih. Nanging bungahe mau luntur amarga sajrone jaring sing akeh iwake mau uga ana mayite si Jebeng. Ya Allah, apa dosane Si Jebeng nganti nasibe kaya ngene iki, sambate Mpu Supa sajrone kasusahane. Atine Mpu Supa krasa susah mbayangake yen Kanjeng Sunan nesu marang dheweke.

Pas tutuk omah, Mpu Supa nyritakake kadadeyan mau marang bojone sing lagi adang sega. "Nyai! Apa mungkin Si Jebeng kecemplung tambak kamangka dheweke ora bisa nglangi. Saiki, mayite Si Jebeng dakturokake ing kamarku. Eling lho, aja kandha-kandha marang Kanjeng Sunan. Nyai Supa kanthi susah nglakoni prentahe bojone iku. Sawise panganan mau wis disiapake, Mpu Supa minarakake Kanjeng Sunan. Sanalika Mpu Supa crita ngalor ngidul supaya Kanjeng Kunan kelalen niate kapethuk Si Jebeng. Nanging Sunan nakokake Si Jebeng sahingga Mpu Supa nyritakake perkara sabenere.
Wektu iku Sunan lagi mangan brutu sing dadi lawuh paling enak. Critane Kanjeng Sunan mandheg saka mangane banjur ngomong. "Ki Mpu kok ora crita sing sabenere wiwit mau karo aku, mbok menawa kuwi wis takdire Si Jebeng. Mula iku aku pesen karo anak putuku sing saumuran karo Jebeng supaya ora mangan brutu sing marai gela.

"Ngapunten Kakang Sunan, aku kepeksa tumindak kaya mangkene amarga hormatku marang Kanjeng Sunan supaya ora nguciwakake Panjengan. Nanging kuwi kabeh wis takdire sing Maha Kuwasa.Ya wis, kanthi ijin sing MahaK pitik mau dakuripke supaya dadi seksi kedadean mau sing nggawe sedhih awake dhewe. Banjur pitik sing dipangan mau ilang lan dumadakan metu pitik cilik sing ora duwe buntut. Kadadeyan mau ndadekake Mpu Supa gumun. Banjur Kanjeng Sunan ngomong, "Wis, Mpu! saiki kita reksa mayate si Jebeng supaya jembar alam kubure. Sabubare ngubur mayite Jebeng sing isih bocah iku, Sunan Kalijaga pamitan arep lunga menyang pondhoke.

Ki Supa lan bojone janji bakal ngamalake amanate Kanjeng Sunan satemene. Amanate yaiku supaya njaga anak-anak kang dadi peneruse.

Nganti saiki isih kelaku ing masyarakat Jawa sing ngrawehi bocah-bocah mangan brutu. Jarene yen dilanggar bakal ana kedadeyan sing nguciwakake utawa ndadekake wong sing mangan brutu dadi gela. Pitik tukung uga dianggep duwe tuwah lan didadekake sesaji tolak bala ing masyarakat Jawi.
Wanci semene uga akeh sing percaya yen mangan brutu iwak, utamane iwak pitik Jawa bisa ndadekake lalinan. Uga ana sing kandha sing nyebabake lalinan iku amarga panggonane brutu ana ing mburi cedhak buntut.

Pepunden-pepunden Wonten Kelurahan Saripan

2011-11-12T20:56:00.002+07:00

Kecamatan Jepara, Kabupeten Jepara

Kirang langkung kalih kilometer (2 Km) sangking pendapa Kabupaten Jepara wonten kelurahan ingkang naminipun Saripan. Kelurahan Saripan punika taksih kalebet wonten kecamatan Jepara, Kabupaten Jepara. Nami Saripan punika amargi rumiyin wonten ulama saking keraton Surakarta, ingkang asmanipun Pangeran Arif. Pangeran Arif kaliyan rencangipun, Asmo Moliki ngumbara murih nyebaraken agami Islam wonten wilayah Jawi sisih ler. Nalika piyambakipun ngumbara, Pangeran Arif kepanggih kaliyan utusan saking Mataram ingkang asma Mbah Dirjan.

Saklebetipun ngumbara, Pangeran Arif, Mbah Moliki, lan Mbah Dirjan manggihi papan ingkang nengsemaken. Papan kala wau asri lan ugi wonten lepen ingkang toyanipun bening lan resik sanget. Ing papan wau wonten ingkang baureksa inggih punika sawer ingkang ageng sanget, sawer wau nggadhahi wiso ingkang mandhi. Saksanesipun sawer ugi wonten banas pati, uling lan sakbangsanipun. Warga sakcaketing papan kalawau sami boten nyaketi lepen menawi boten wonten kabetahan ingkang sanget.

Pangeran Arif sakrencangipun ngupaya supados ing lepen wau saged dipun ginakaken warga. Kanthi ngedalaken sedaya kasudiran ingkang dipun gadhahi, Pangeran Arif sakrencang ngraosaken sawer lan bangsa-bangsa sanesipun. Lajeng, lepen kalawau dipunparingi nami Wiso utawi Kali Wiso. Pangeran Arif sakrencang mesanggrah wonten papan punika ngantos sak sedanipun. Papan kalawau dipun paringi thethenger Saripan ingkang asalipun saking tembung Sarine Papan.

Kawontenan Pangeran Arif sakrencang wonten Kelurahan Saripan menika saged dipanggihi patilasanipun wujud pasareanipun papunden-pepunden menika. Pasareanipun Mbah Moliki kirang langkung 2Km saking pendapa Kabupaten. Pasareanipun Pangeran Arif dipunwastani warga Pasarean Pangeran Sarip.

Ngantos sakmenika pasarean pepunden-pepunden kalawau taksih wonten, lan dipunreksa warga kanthi sae. Warga ingkang kagungan kersa, lan pitados murih saged lancar boten wonten alangan punapa-punapa langkung rumiyin nyekar wonten papan-papan punika.

Pasaran Pahing dadi Pantangan Ing Desa Mejing

2011-11-11T20:52:00.000+07:00

Pasaran Pahing, kanggone masarakat desa Mejing, kecamatan Candimulyo, kabupaten Magelang, kalebu pasaran kang dadi sirikan. Sing dikarepake sirikan ing kene yaiku ora kena nindakake pagaweyan kang bisa njalari cilaka, utawa njalari kedadeyan kang ora dikarepake. Kayata: ora kena ijab, ora kena kanggo mijeti wong, ora kena supitan, ora kena kanggo negor wit lan sapanunggalane. Pokokke pagaweyan kang mbebayani utawa duwe resiko gedhe, masarakat ora wani nindakake ing pasaran Pahing.

Miturut ceritane wong-wong tuwa, biyen pasaran Pahing kuwi minangka pasaran kang biasa digunakake kanggo mateni wong. Prastawa iki kawiwitan ing jaman Walanda. Kreteg kang ana ing dhusun Kalibening-Mejing, minangka papan kang digunakake kanggo nyembelih wong-wong tahanan utawa wong kang luput marang pamarentahaning Walanda. Lan nalika G 30 S PKI, paten pinaten ing kreteg iku kadang isih ditindakake. Dadi kreteg iku saiki dadi angker.

Pasaran Pahing dianggep pasaran kang sangar kanggone masarakat Mejing. Ananging warga kang cetha ora kena nglanggar pasaran iku, warga kang asli klairan desa Mejing. Yen warga pendatang ora dadi ngapa. Senajan ora dadi ngapa, warga pendatang uga ora wani nglanggar pantangan mau.

Ana kedadeyan nyata kang dialami dening warga asli Mejing. Jenenge Ikhsan. Dheweke nalika ijab, nganggo pasaran kuwi, nadyan wis dipenging supaya ora ijab ing pasaran iku, meksa dheweke nglanggar. Ora sawetara suwe saka ijabe, udakara telung dina sawise ijab, bojone tiwas ketabrak motor.

Ana maneh Mbah Surti, nalika ing pasaran Pahing dheweke dikongkon mijeti tanggane kang ora percaya anane pantangan iku. Senajan Mbah Surti ora gelem mijeti, nanging dheweke dipeksa kudu gelem mijeti kanthi upah kang gedhe. Banjur kepeksa dheweke mijeti tanggane mau. Sabubare mijeti, awakke Mbah Surti malah dadi lara kabeh, pating krekes, banjur masuk angin nganti seminggu suwene.

Kedadeyan kaya kang wis disebut ing dhuwur mau, dadi peringatan keras tumrape masarakat Mejing. Isih ana maneh prastawa-prastawa kang nganeh-anehi ing pasaran Pahing, nalika masarakat kang ora percaya banjur nerak pantangan iku. Nganti saiki nadyan jaman wis malih rupa sakabehane, nanging pantangan mau tetep dadi urusan kang nggegirisi tumrape masarakat Mejing.

PANTAI MOROSARI DEMAK

2011-10-09T20:47:00.000+07:00

Zaman Kerajaan Mataram diperintah dening Prabu Aji Pamoso yaiku Prabu kang wis sempurna ing uripe. Prabu kang nduweni sakabehane lan duwe bojo Ratu kang setya marang dheweke. Susah, lan seneng Sang Ratu lila dhampingi ana ing sisihe Prabu Aji Pamoso. Ora nyono Sang Ratu iku mau dipundhut dening sing nggawe urip amarga lara sing angel ditambani. Wektu semono ana sawijine panglima kang wis misuwur amarga kasaktene yaiku sing nduweni jenenge Resi Kano. Resi Kano iku panglima kang kasaktene ngluwihi Prabu Aji Pamoso, sang prabu iri marang Resi Kano. Resi Kano iku panglima saka negara liya sing lagi ngumbara ana ing tlatah Jawa ing sisih kulon Demak. Dheweke kuwatir saupama ana wong sing ngluwihi kasaktene lan dheweke kuwatir drajate mudhun ing pandhangane masyarakat kang lagi dipimpin.

Sang Prabu mikir lan nduweni siasat arep nyingkirake Resi Kano saka Mataram lan kepengin mateni dheweke. Saben dina Sang Prabu nggolek siasat kepriye carane bisa mateni Resi Kano saka desa kene. Wong kampung ora ana sing ngerti kepriye akal licikke sang Prabu. Sadurunge Resi Kano diusir, dheweke wis krungu dhisik yen arep diusir lan dipateni dening Sang Prabu. Ing wayah wengi Resi Kano lunga saka Kerajaan Mataram, pawarta lungane Resi Kano wis sumebar nganti tekan Prabu Aji Pamoso. Sang Prabu sansaya ngamuk, sahingga prabu ngerahake para pengawal kanggo nggoleki Resi Kano.

Para pengawal bingung sakarepe dhewe lan bola-bali takon marang Sang Prabu, “punapa leres Sang Prabu badhe mateni Panglima Resi Kano kang nduweni kasakten kang ngluwehi Sang Prabu? Punapa boten kelintu, Gusti.”

Sang Prabu ora mangsuli.

Resi Kano anggone mlaku wis tekan pantai kulon Pulo Jawa, cedhak Kutha Bonang Demak.

Resi Kano ndhelik ing sawijining tlatah, yaiku ing jero guwa kang ketutup dening wit-witan kang akeh. Resi Kano nggoleki guwa kang sepi, sing ora bisa dimangerteni dening manungsa. Guwa mau arep dinggo tapa.

Dheweke nyuwun marang Gusti Allah supaya njaga awakke saka Prabu Aji Pamoso lan pengawale. Nalika Resi Kano tapa, Sang Prabu ngunus Resi Kano saka buri, sauntara Resi Kano mati, anehe mayite Resi Kano wis ora ana lan ngilang saka pasawangan. Bebarengan karo ilange mayite Resi Kano Sang Prabu krungu swara banter lan angin ribut kang nggawe mrinding kulite Sang Prabu.

Prabu Aji Pamoso wedi lan ngucap lafal-lafal kang nuduhakake kasaktene. Sabubare swara iku ilang, ora dinyono ana ula naga raksasa, ula iku ngeses kaya arep mangan Prabu Aji Pamoso. Amarga kasaktene ula kuwi, pantai kang ana ing Bonang Demak swarane sansaya banter lan ombake sansaya gedhe. Letsedhela Sang Prabu Aji Pamoso ngetokake panah (cemparing) ing tangane. Cemparing iku diculake nganti kena sirahe ula naga raksasa kuwi. Bebarengan karo matine ula naga kuwi, saka sisih wetan metu putri kang ayu, banjur ngomong marang Sang Prabu.

”He... Raja, amarga jasa-jasamu aku bisa dadi manungsa maneh. Aku ngaturake matur suwun amarga ana kedadean iki, aku bisa metu saka pantai iki lan bisa dadi manungsa maneh.

Putri kang ayu mau jenenge Dewi Wasowati. Amarga jasa-jasane, Sang Putri menehi cangkokan kembang wijaya kusuma kang akeh sanget sari-sari marang Sang Prabu. Kembang wijaya kusuma yaiku kembang kang arang ditemokake ana ing kampung kono. Kembang iku pancen akeh banget sing nggoleki amarga bisa dinggo nambani lara apa wae kang angel ditambani dening manungsa. Nanging saking senenge, kembang mau lan sari-sari (madu)ne tiba ing tengah segara.

Let sedhela sari-sari kembang mau kecampur karo banyu ing pantai iku. Banyu kang wis kecampur karo sari-sari kembang wijaya kusuma iku warnane dadi biru. Pantai iku dijenengake Pantai Morosari sing dumunung ing Kutha Demak. Sapa wae sing teka ing pantai iku nalika sasi Syawal bakal weruh sari-sari saka pantai iku. Sapa wae sing bisa weruh sari-sari saka pantai iku banjur ngusapake ing sakojor awakke, lara apa wae bakal mari lan awakke dadi seger.

Teplok

2011-09-24T15:45:00.001+07:00

Anyoroti gorengan isuk iki

katon si-mbah tansah temen anggone ngorek

mung sinanding mbale ing panguripane

rampung goreng langsung budal

nanging kok tasih peteng paningalanku

si-mbah tetep wae mlaku...

sanajan margi tasih sepi njejet

ora ana kebulan saka tunggangan sing asring gawe seseke dada

si-mbah....

padha nyang pundi panglipun lara mu?

mung sinanding bale sabenturumu

padha ing ngendi canggah-mu?

mung emban sing kok gemgem kenceng

si-mbah.... templok mu kang setya ing uripmu

http://sajak-sajakjingga.blogspot.com/2011/09/teplok.html

NYI PANDANSARI

2011-09-22T08:43:00.000+07:00

Ing jaman biyen ana sakpasang pangumbara saka Dieng. Wong loro mau tembe wae tapa ing Gua Sri Rahayu sing angker banget. Ora sembarang wong mlebu Gua metune esih urip. Nanging wong loro iki beda, malah metune nggawa jimat-jimat sing ampuh banget. Sing lanang entuk jimat teken, klambi antakusuma, lan tombak. Sing wedok entuk jimat lampu.
Pangembara mau lunga ngetutke miline banyu. Ing ndalan wong loro mau kerep ngaso sinambi mulangake ilmu-ilmu kang migunani, tuladhane cara mertani lan liya-liyane. Uga ora lali mulang ilmu silat. Pangumbara lanang ora tau gelem nudhuhake jenenge. Mula wong-wong sing kenal dadi krasa bingung. Amarga kerep nggawani jimat, mula wong lanang mau dijenengi Ki Kramat dening para padunung.
Saben mandheg, wong loro mau njenengi panggonan sing durung nduweni jeneng. Pas mandeg ing panggonan sing akeh alase, mula panggonan kuwi dijenengi Wanadadi (Wana tegese alas, dadi tegese dadi desa).
Sakwise njenengi, wong loro mau lunga maneh nganti tekan panggonan kanggo ngaso. Nalika ngliwati dalan sing akeh lemah lempunge sikile Nyi Pandansari kecepit lemah lempung kuwi. Mula desa kuwi dijenengi desa Kecepit.
Wong loro mau mlaku ngidul terus ngliwati desa Timbang lan desa Langgar. Sakwise manjat gunung mudhun jurang wong loro mau tekan gunung sing akeh wit-witane. Udakara gari sepuluh langkah maneh, ujug-ujug kaget amarga tekane ayam jago sing ngejak tarung. Ki Kramat lan ayam jago nduweni pusaka dhewe-dhewe. Pas Ki Kramat luput, ayam jago kuwi nyucuk gegere Ki Kramat nganti dheweke tiba nglekar. Banjur Ki Kramat menyat lan nganggo klambi antakusuma sing bisa nggawe dheweke mabur tanpa suwiwi. Pas Liring Galih luput, Ki Kramat nugel suwiwine Liring Galih nganggo teken. Mesakake Liring Galih, suwiwine tugel lan dheweke langsung tiba ing lemah. Liring Galih kelaran nganti njaluk ngapura.
Ing wektu lan panggonan sing padha, Nyi Pandansari uga tarung nglawan Nagaraja. Ing wiwitane dheweke kalah. Nanging sakwise dikei cara ngalahake Nagaraja dening Liring Galih, Nyi Pandansari kepengin males kalahe mau. Tarung sing kapindho iki luwih rame. Ngelingi durung ana sing luput, mula wong loro mau tarunge ati-ati. Pas Nagaraja luput, Nyi Pandansari nunclepke tombake ing buntute Nagaraja nganti tugel. Amarga kuwi Nagaraja diarani Naga Buntung. Sakwise Liring Galih lan Naga Buntung kalah, panggonan kuwi banjur dipasrahake marang Ki Kramat lan Nyi Pandansari. Kanggo sakwetara, Ki Kramat lan Nyi Pandansari manggon ing kono.
Ing sawijining dina wong loro kuwi pamitan marang Liring Galih lan Nagaraja amarga arep lunga mertapa. Wong loro kuwi weling supaya santri-santrine sing wis diwulang dijaga kanthi apik. Santrine Ki Kramat sing melu yaiku Ki Diposentono lan Ki Kramadiwirya. Santrine Nyi Pandansari sing melu yaiku Genduk Napsiyah dan Rara Juminten. Sakdurunge mangkat mertapa, wong loro kuwi adus dhisik ing sumur Sirah Benda.
Sakwise adus, wong loro kuwi mertapa. Ki Kramat tapa madhep kulon sakngisore wit benda. Lan Nyi Pandansari tapa madhep kidul sakngisore wit jati. Sakwise tapa patang taun, Ki Kramat entuk pusaka pedhang Kamkam. Lan Nyi Pandansari entuk pusaka pecut Wijayakunang. Banjur Ki Kramat mulih kampung lan Nyi Pandansari nerusake tapa sing jenenge tapa ngrame suwene sak taun. Tapa ngrame yaiku tapa sinambi mlaku-mlaku, ora mangan lan nginum, lan ing saben panggonan sing diampiri mulangake ilmu-ilmu sing migunani.
Nyi Pandansari mlaku ngulon ngetutke miline banyu kali anggone tapa ngrame. Santrine loro wedok mau uga melu ngetutke. Sakwise ngliwati gunung cilik ana swara kumrincing. Jebule ing gunung ana wong wedok tuwa sing nganggo klambi apik lan ing lengen lan sikile kebak gelang lan ali-ali saka emas. Mula yen mlaku gelang-gelang kuwi unine kumrincing. Amarga ana swara kaya ngana desa kuwi dijenengi desa Krenceng. Wong wedok tuwa kuwi nganti seda ora nduwe bojo, mula dijenengi prawan sunti.
Nyi Pandansari karo santri-santrine neruske olehe tapa ngrame, ing dalan sinambi mulangake ilmu-ilmu kang migunani. Sing luwih akeh diwulangake yaiku ilmu mertani. Padunung saben desa sing diampiri wong telu kuwi ngrasa seneng lan gumun amarga wong telu kuwi sopan, sabar, lan wibawa. Sakwise padunung wis pinter lan nyambut gawe kanthi apik, mula Nyi Pandansari lunga ing panggonan liya sing anyar. Nyi Pandansari tekan desa Lamuk lan tulung-tinulung karo Ki Didakewasa. Ing kana Nyi Pandansari mulang ilmu bab nandur kapuk lan cara mbuwang wiji kapuk, ngikal benang, lan nggawe bujur.
Sakwise tapa ing gunung Indrakila Nyi Pandansari nerusake mlaku nganti desa Bukateja. Dheweke dadi tukang masak ing warunge Nyi Serut. Masakane pancen enak mula ing saben dinane akeh wong mangan ing warung kuwi. Amarga sopan anggone ngladeni ndadekake dayoh sing teka pada seneng mangan ing kana. Rada suwe Nyi Pandansari nyambut gawe ing kana. Nyi Pandansari arang ngaso, pagaweyane saya akeh lan ditambahi maneh golek suluh. Amarga keselen, Nyi Pandansari mriyang. Sanadyan mriyang, Nyi Pandansari tetep nyambut gawe tanpa ngaso.
Nyi Serut nesu-nesu nalika weruh Nyi Pandansari turu ing ngarep pawon. Dheweke mung nglebokake sikile ing njero pawon. Nyi Pandansari pancen nduwe kasekten yaiuku sikile bisa kanggo suluh. Sakwise ngerti Nyi Pandansari lagi mriyang lan ngerti crita pangumbarane, Nyi Serut njaluk ngapura karo nangis. Nyi Serut gumun lan pengen mbales pitulungane Nyi Pandansari. Tapi Nyi Pandansari ora gelem yen dheweke diladeni kaya Ratu. Nyi Pandansari lila legawa lan nganggep sakkabehane iku ujian kanggo dheweke. Sakwise ngrasa cukup anggone tapa ngrame, Nyi Pandansari banjur pamitan karo Nyi Serut amarga arep mulih ing desa Pandansari. Pisahe wong loro iki nelangsani amarga wong loro kuwi tangisan minangka rasa paseduluran.
Ing dalan, Nyi Pandansari mampir ing omahe Ki Dudakewasa kanggo methuk santri-santrine. Nalika tekan omahe Ki Dudakewasa, Nyi Pandansari ngguyu amarga seneng pangumbarane lancar. Sakdurunge mulih, Nyi Pandansari lan santrine dikon adus ing sumur kembang.
Saben malem Jum’at Kliwon Ki Kramat nganakake silaturahmi sinambi musyawarah ngrembug perkara desa. Ing wengi kuwi, Ki Kramat nyritakake yen tapa ngrame sing dilakokake bojone wis rampung wektune. Ora suwe ujug-ujug ana wong teka banjur ngomong Nyi Pandansari lan santrine wis tekan wates desa Pandansari. Nyi Pandansari lan santrine dipethuk dening Ki Kramat lan warga ing Gapura desa Pandansari. Warga padha seneng amarga Nyi Pandansari wis mulih saka ngumbara. Sakwise ngaso Nyi Pandansari banjur adus jamas ing sumur sirah benda. Sakwise adus Nyi Pandansari ngucap syukur pangumbarane wis rampung lan mulih kanthi slamet. Nyi Pandansari lan Ki Kramat nemoni warga sing teka ing omahe. Kabeh warga seneng weruh Nyi Pandansari mulih kanthi slamet.
Kanggo ngeling Nyi Pandansari sing wis mulangake ilmu-ilmu kang migunani kanggo uripe warga, mula desa kuwi dijenengi desa Pandansari.

NYAI RATU KIDUL

2011-09-22T08:39:00.002+07:00

Salah sijine cerita kang ana ing daerah Cilacap, yaiku cerita Nyi Ratu Kidul utawa Nyi Loro Kidul. Ratu kuwi dipercaya karo uwong Jawa minangka ratu kang nguwasani laut kidul. Dene asal ceritane, yaiku:
Jaman biyen ana krajan aran Krajan Padjadjaran. Ratune asama Prabu Mundingsari. Dheweke duwe kesenengan golek kewan ana ing alas. Ing sawijine dina, Prabu Mundingsari lan para punggawane, lunga menyang alas saperlu golek kewan buron. Nanging neng alas, dheweke kapisah saka para punggawane.
Nalika dheweke keturon merga keselen bubar nggoleki para punggawane, mak jleg!….ning sebelahe ana prawan ayu kang banget nyenengake. Prawan wau ngaku yen dheweke putu saka ratu kang nguwasani alas kono. Lan Prabu Mundingsari dijak sowan marang krajan Ratu alas wau.
Cekake cerita, pawongan loro wau tekan krajan Ratu alas. Prabu Mundingsari tekan krajan lan ditemoni karo ratu kang rupane elek, nanging tuture alus. “ah…hah…hah, Prabu Mundingsari mugi kowe seneng ana neng krajanku!...ngertia Prabu Mundingsari, sak benere putuku kuwi duwe rasa tresna marang panjenengan!” kaya ngono tuture ratu alas wau. Prabu Mundingsari ngrasa bingung,nanging meneng wae. Lajeng Prabu Mundingsari karo prawan wau dinikahke.
Sakwise suwe ana ing alas, sawijine dina Prabu Mundingsari grenengan karo garwane, “Nimas…Kangmas ana ing kene wis suwe. Lan sesuwene iki, kang mas durung tau sowan marang krajan Padjadjaran. Nimas…keparenga kang mas sowan marang Krajan Pajajaran kanggo mangerteni kahanan para rakyatku!” krungu Prabu Mundingsari ngendika kaya ngono, garwane ngrasa sedhih,”ya…kangmas. Kangmas angsal sowan marang Krajan Pajajaran. Nanging jenengan ampun supe kaliyan kula…!.” Lajeng Prabu Mundingsari mangkat menyang Krajan Pajajaran.
Sak wise malu ngliwati alas, Prabu Mundingsari tekan ing Krajan Pajajaran. Ana ing kono, dheweke disambut rame karo para rakyate merga dheweke wis suwe angone ninggalake Krajan Padjadjaran.
Nalika Prabu Mundingsari wis suwe ana ing Krajan Pajajaran, ing sawijine dina, dheweke krungu ana swara bayi nangis. Nalika digoleki, jebul swara wau asale saka kranjang. Dheweke nggendong bayi wau metu saka kranjang. Aneh! Dadakan Prabu Mundingsari kaya-kaya meruhi garwane sing ana ing alas. Lan krungu swarane garwane wau kaya-kaya pesen marang dheweke “kangmas…ngertia, bayi kuwi anake dhewe! Kangmas…kula nyuwun tulung marang jenengan. Tulung bayi kuwi openana ana ing tengahing manungsa!” mangkono pesene garawane marang dheweke. Krungu kang kaya ngono, Prabu Mundingsari bingung, “ana ing tengahing manungsa? Apa tegese Nimas…?”takone Prabu Mundingsari marang garwane. “kangmas…ngertia, sakbenere kula asale saka bangsa jim…!”jawabe garwane karo luh kang netes.
Bayi wau diopeni karo Prabu Mundingsari lan diarani Ratna Dewi Suwido. Nanging permaesuri ngrasa ora seneng marang anane Dewi Suwido ana ing Krajan Padjadjaran. luwih-luwih sakwise Dewi Suwido ngancik dewasa. Dheweke tambah katon nyenengake. Bab iki kabeh, ndadekake prameswari duweni niyat ala karo Dewi Suwido. Prameswari lajeng nganggo dalan kang ala kanggo nyingkirake Dewi Suwido saka krajan. Prameswari nemoni tukang tenung.
Ana ing wengi kang wis disiapake, tukang tenung wau mulai nyebar penyakit menyang kamare Dewi Suwido.
Wektu esuk wis sumebar. Dewi Suwido tangi saka amben lan ngarasa siraeh ngelu,lan pipine krasa gatel. Kaya apa kagete Dewi Suwido! Nalika dheweke ngaca, rupane wis malih medeni lan ora ayu maneh kaya sak durunge.ana ing kamar Dewi Suwido nangis ngguguk, nangisi nasibe kang kaya mangkono. “Duh Gusti…menapa salah kula? alangan menapa kang nemahi kula?”
Prabu Mundingsari kang krungu kabar kang kaya ngono, ngira yen Dewi Suwido kuwi kena penyakit lepra, lan kudu diusir saka Krajan Padjadjaran. Dewi Suwido kang krungu kabar kaya ngono saya lara arine.
Ana ing dina kang wis diatur, Dewi Suwodo karo kairing dening para punggawa kabuwang ing alas. Dewi Suwido dibuwang menyang alas. Para punggawa ora ana kang ngeterke Dewi Suwido nganti tekan alas, merga padha wedi yan bakal ketularan.
Ana ing alas Dewi Suwido nglakini tapa brata nganti sasen-sasen. Nyenyuwun marang Gusti supaya bisa kaya biyene maneh. Sawijine dina, Dewi Suwido krugu ana swara, “Anaku Dewi Suwido, yen kowe pengen kaya biyene maneh, mlakua menyang arah kidul! yen wis nemoni laut Kidul, nyawijia kowe ana ing laut Kidul lan aja kumpul, maneh karo bangsa manungsa!” mangkono unine swara gaib wau.
Lajeng Dewi Suwido nuruti swara wau. Dheweke mlaku menyang arah kidul lan njegur ana ing laut Kidul.nalika dheweke mentas saka laut Kidul, kaya apa bungahe Dewi Suwido! Saiki rupane wis malih kaya biyene maneh. Lan Dewi Suwido nuruti swara wau, yaiku ora kumpul maneh karo bagsa manungsa.
Uwong jawa percaya yen Dewi Suwido nganti saiki tesih urip lan nguwasani laut Kidul. Lajeng terkenal karo aran ratu laut kidul.
Menika asale cerita Nyi Loro Kidul saka daerah Cilacap.

NAYA GIMBAL LAN DUMADINE JENENG-JENENG DESA ING BLORA

2011-08-05T18:41:00.000+07:00

Naya Gimbal, jeneng asline Naya Sentika. Dheweke mantan prajurite Pangeran diponegara. Sawise Pangeran Diponegara dicekel dening Walanda, dheweke lan bojone uga kanca-kancane kayata Sura Sentika ngungsi kanggo nyusun rencana perjuwangan nganggo carane dhewe. Banjur Naya Sentika manggon ing dhukuh Sumber Wangi lan netep nganti taun 1855.
Sawise manggon ing Sumber Wangi, Naya Sentika lan bojone banjur meguru ngelmu kasekten marang Ki Samboro. Ki Samboro yaiku pendheta ing padhepokan Guwa Nglengkir. Ing padhepokan kuwi dheweke nduweni kanca sing jenenge Beja. Marang Ki Samboro dheweke nyitakake apa kekarepane, yaiku nutukna perjuwangane Pangeran Diponegara.
Dening Ki Sambora dheweke diutus tapabrata ing gunung Genuk ing dhaerah Taunan. Miturut Ki Samboro tandha kanggo miwiti pembrontakan kuwi manut karo kahanane genuk ing Gunung Genuk. Menawa gunuk kuwi rubuh lan lambene madhep ngulon, mula pembrontakan diwiwiti saka kulon, mula lambene madhep ngidul, mula diwiwiti sala kidul.

Beja iri marang Naya Sentika merga dheweke ora pati digatekake dening Ki Samboro kaya dene Naya Sentika lan bojone. Sakliyane kuwi, dheweke uga nduweni rasa seneng karo Dyah Ayu Sumarti, bojone Naya Sentika. Mula Beja nduweni niyat ala marang Naya Sentika. Nalika Naya Sentika lagi tapa, Beja njarak ngrubuhake genuk kang ana ing Gunung Genuk banjur dheweke ndhelik ing lereng Gunung Genuk. Esuke Naya Sentika weruh yen genuk mau wis rubuh lan lambene madhep ngulon. Naya Sentika banjur ngunus gamane kang arane Kyai Sadak lan maju perang karo prajurite. Naya Sentika lan prajurite banjur sorak-sorak, mula panggonan kang dinggo sorak-sorak mau diwenei jeneng Gunung Surak. Nanging sadurunge budhal Naya Sentika lan prajurite dipenggak dening Ki Samboro merga rubuhe genuk mau ora merga rubuh dhewe nanging digawe dening manungsa. Sawise konangan yen sing ngrubuhake genuk mau Beja, Naya Sentika banjur nggoleki Beja nanging Beja langsung njaluk pangapura. Merga genuk wis kadhung rubuh, mula Naya Sentika tetep nerusake niyate miwiti pembrentokan. Pembrontakan kuwi diwiwiti saka kulon, yaiku dhaerah Rembang.

Dhaerah sing pisanan diserang dening Naya Sentika yaiku dhaeran Lasem merga ing dhaerah kuwi ana gudhang uyah. Gudhang diobong lan wedana lasem dicekel, digawa lunga, banjur pungkasane dipateni denging Naya Sentika. Panggonan kang dinggo mateni wedana Lasem banjur dijenakna Nggakyang dening Naya Sentika merga wedana Lasem mati ngadek kaya tunggak nalika kena gamane Naya Sentika. Dene panggonan kang kotosan getihe wedana Lasem diwenehi jeneng Desa Merah.
Sawise nyerang Lasem, rombongan Naya Sentika banjur ngalih ing dhukuh Bangsri wektu kuwi dhukuh Bangsri dipimpin dening lurah kang jenenge Ki Gedhe Toinah. Ora let suwe Naya Sentika manggon ing Bangsri akeh rakyate kang ngrewangi pembrontakane Naya Sentika. Naya Sentika banjur nyerang desa-desa kang dadi sekutune walanda. Sawise kuwi Naya Sentika banjur lunga ngalor ngetan saperlu nyusun kekuwatane prajurite. Dyah Ayu Sumarti ditinggal ing Bangsri saperlu nglatih prajurit wadon. Panggonane Naya Sentika lunga ngalor ngetan dijenakna Nglorok

Bupati Blora krungu kabar bilih ana pembrontakan ing Bangsri, dheweke banjur ngutus adhine, Pangeran Sumenep supaya nglawan Naya Sentika.nanging sawise teka ing Bangsri, Pangeran Sumenep malah seneng karo bojone Naya Sentika, Dyah Ayu Sumarti. Nanging Dyah Ayu Sumarti ora gelem marang Pangeran Sumenep. Dyah Ayu Sumarti banjur mlayu lan madul marang bojone. Nalika iku Naya Sentika wis duweni gelar Naya Gimbal merga dheweke ora gelem ngethok rambute sadurunge walanda lunga tanah Jawa.
Pangeran Sumenep nggudak-nggudak Dyah Ayu Sumarti banjur kedadean perang antarane prajurite naqya Gimbal lan prajurite Pangeran Sumenep. Ing peperangan kuwi prajurite Pangeran Sumenep kalah lan balik Blora. Ing peperangan kuwi uga nglairake jenenge desa-desa ing Blora, yaiku desa Turi (panggonan Naya Gimbal nambani prajurite sing catu nganggo gadhang turi sing isih nom utawa pupus), desa Sumampir (panggonan mayite prajurite Pangeran Sumenep kang semampir ing wit-witan), lan desa Tinggil (panggonan kang dinggo seneng-seneng prajurite Naya Gimbal merga menang perang musuh Pangeran Sumenep).

Raden Mas Tumenggung Cokronegoro krungu kabar bilih prajurite Pangeran Sumenep kalah dening Naya Gimbal. Dheweke banjur jaluk tulung marang Kumpeni walanda ing Semarang. Dene Naya Gimbal lan prajurite kang direwangi Ki Gede Toinah Pendeta Ki Samboro, Beja, lan Dyah Ayu Sumarti nerusna lakune ing dhukuh Sambeng. Nanging ana prajurite kang diutus menyang Gunung Genuk saperlu njupuk gaman utawa senjata kan eujute pedhang lan bendhe. Ing tengah dalan utusane ketemu karo wong-wong desa Taunan lan Mrayun. Wong-wong mau nyaranke supaya senjata saka gunung Genuk disimpen wae ing daleme Lurah Desa Mrayun. Saran iku ditampa dening utusane Naya Gimbal.

Sawise bantuawan saka Semarang teka banjur langsung nggudak Naya Gimbal lan prajurite ing dhukuh Sambeng. dening wong kono prajurite Kumpeni Walanda diduduhake panggonan kang dinggo ndelik Naya Gimbal lan prajurite. Kanthi aling-alingan arak-arakan nganten kang diiringi terbang lan jedhor, Kumpeni Walanda lan prajurite Bupati Blora nyerang Naya Gimbal lan prajurite. Rakyat dhukuh Sambeng akeh sing mati. Panggonan iki banjur diwenehi jeneng desa Besah dening Naya Gimbal. Lan wong-wong dhukuh Sambeng ora kena besanan karo wong-wong saka desa Besah. Ing peperangan iku Naya gimbal ngetokake kasektene nganti ora ana plurune Kumpeni Walanda kang bisa nembus awake.nanging pungkasane Naya Gimbal nyerah lan digawa Bupati Blora menyang Rembang. Dening Residen Rembang Naya Gimbal dilebokake tong, ditaleni, diskrup, dipaku, banjur diguwak ing laut.sawise kuwi Bupati Blora lan prajurite bali ing Blora.

MRENGANGAH GENI KRAMAN

2011-08-05T18:39:00.000+07:00

“Surantani..! Mandheeg!” bengoke Panji Pulang Jiwa bareng Jarane wis meh nutut jarane Surantani. Bledug sing mabul-mabul terus mbuleng mblerengi mripate Panji Pulang Jiwa. Ewasemono Panji Pulang Jiwa wis pantang pasrah. Jaran terus diplayokne Surantani. Wekasan dalam ing ngarep liat pereng ndeder. Jarane Surantani ora bisa mlayu rikat. Awit gegrumbulan dalan ngdhang lakune jaran. Panji Pulang Jiwa sing kari nilas dalan lakune luwih rikat. Surantani sing nolah-noleh pendirangan, wit pucet, awit jarane Panji Pulang Jiwa wis cedhak banget. Panji Pulang Jiwa sing wedi Surantani mlumpat saka gigir jaran lan mlayu enggal tumandang. Pedhang diuncalake, whut! Pedhang sing mambu gethih garih mlesat,jrebh! Pedhang ngenani topenge jaran.jaran ningkat, mlumpat. Surantani kepental, ucul saka geger jaran. Dheweke tiba ing tengah gegrumbulan kebak eri bebondhotan. Awake sing kebak eri ora dirasakake. Dheweke enggal njenggirat arep mlayu, nanging Panji Pulang Jiwa wis ngadeg ing sacedhake.

Surantani wis sirih, ora wani ngadhepi Panji Pulang Jiwa. Dheweke nyoba mlayu ngendhani pangamuke Panji Pulang Jiwa sabisane. Nanging lagi wae dheweke uwal saka grumbul, nedya mlayu pedhange Panji Pulang Jiwa wis ndhisiki mleat saka tangane. Pedhang saiki genani gegera Surantani. Senajan Surantani njomblak molet nahan lara, nanging isih nyoba gumregah arep mlayu maneh. Dheweke eling welingi pamane, suramentaya. Dheweke kudu mlayu ngendhani pangamuke Panji Pulang Jiwa. Nanging Panji Pulang Jiwa ngoyak terus. Surantani sing wis kelaran lan getih terus dlewer saka geger, gawe dheweke saya suwe saya lemes. Pungkasane Surantani wis ora kuwat, awake diserat alon alon semendhe wit gedhe. Banjur tiba ngilmpreg.

“Modar kowe, Surantani” bengoke Panji Pulang Jiwa lega.
“Aku ri…la mati, panji. Ning ka… kawruhana, ing.. kadipaten ma….lang ana punggawa sing duwe ilat geni. Ngajak adipati.. supaya berontak…,” kandhane Surantani pedhot-pedhot.
“sapa kuwi?”
“Ja.. ya kerta lan patih..,”
“Aja nutuh wong sakepenake! Apa buktine?”
“Wiro.. geni wis kawetu… tembunge, na… lika sayembara biyen. Lan pra… baretna ora bakal kandha aku nebus kekalahanku, ye… ora….”
“Nimas Prabaretna!” bengoke Panji Pulang Jiwa bareng jenenge sisihane diunekake Surantani. Panji Pulang Jiwa banjur mlayu tumuju jarane. Dheweke cukat mlumpat menyang jaran sing lagi nyrengguti suket. Lsi disendhal jaran terus dipecut supaya mlayu luwih rikat.
“Nimas Prabaretnaaa! Aku aja koktinggal !” bengoke sadawane dalan. Senajan playune jaran ngedab-edabi, nanging ora pedhot mbengoki Prabaretna. Nalika ing tengah dalan ana sawijining prawan sing lageyane memper Prabaretna. Jaran dipekak mandheg.Panji Pulang Jiwa mudhun saka geger jaran.
“Nimas Prabaretna, nyanggapa silra mu kok ana kene, Nimas?” potakone kanthi alus.
Prawan kuwi enggal wae ndoprok, tempuh. “Nuwun sewu, raden kula pinuka sanse Gusti Putri Prabaretna,” kandhane prawan kuwi isih ndhingkluk.
“Ah, mosok? Coba tumengaa!” prentahe Panji Pulang Jiwa.
Prawan kuwi ndenggek.
“Lho!” Panji Pulang Jiwa kaget, banjur gagean mlayu tumuju jarane. Jaran banjur ditegar maneh. “Nimas Prabaretna, aku aja kotinggaaaaal!”

Nalika teka ing laang mlebu kutha papagan karo prajurit tmatarm sing lagi tata-tata ninggalake pakuwon. Panji Pulang Jiwa beli nesu. Getihe kaya muncrat menyang rai nyawang prajurit sing nggawa tumbak pating crongat.
“Bangsat! Kowe kabeh iki sing dadi jalarane!” Panji Pulang Jiwa mencolot mudhun ngrayah tumbak. Tanpa kekahan gunem, prajurit sing cedhak diamuk sakecandhake. Gawe prajurit kuwi pahda mlayu salan tunjang golek Slamet dhewe-dhewe. Suramentaya sing wis rumangsa tuwa menehi aba supaya prajurit mlayu ninggalake kutha.
“NImas Prabaretna!” bengoke, nalika nguningani kiwa tingene wis sepi ora ana prajurit sing isih lumawan, Panji Pulang Jiwa mlayu tumuju jarane sing lagi nrengguti suket. Dheweke mlumpat ing gigir jaran banjur mlayokke jarane maneh.
“Nimas Prabaretna, aja koktinggal ake aku, Nimass….!” Bengoke sadawane dalan ora leren-leren.
Warta ngenani tiwase Surantani dening Panji Pulang Jiwa wis warata saindenging tlaltah Mataram. Senajan suramentaya saandhahane durung bali menyang keraton. Sultan Anyakrakusuma sing wis midhanget warta kuwi sungkawa pengalihe. Eman dene Surantani sing pinercaya bisa nyirep mbalelane kadipaen Malang malah dadi bebanten ing paprangan. Mangka wis diampingi dening suramentaya lan disangoni tombak ngedab-edabi, kyai plered. Ing kesalahan kaya ngenen iki Sultan Anyakrakusuma kepengin enggal nganakake paseban para nayaka lan penggedhe keraton, nanging kanggo sawtara ngenteni tekane suramentaya sing isih ngirid sisane prajurit.

Seminggu candhake suramentaya lagi prapta ing matahram. Tekane katon loyo lan wirang gawane. Para prajurit sing tatu lan bisa bali, dipapanake panggonan kanggo dirawat dhisik. Bareng suramentaya wis sawetara dina ngaso diundang ing pasamuan ing paseban.senajan disrengeni utawa diundhamana, suramentaya ora suwala. Dheweke ora ngudhunake tembung sadurunge ditakono. Tinimbang ngomong dawa nanging sangsaya luput, luwih becik meneng wae, ngono pikirane suramentaya. Bareng wis didangu sultan anyakrakusuma, suramentalya lagi crita kabeh kedadeyan sing dingerteni ing kadipaten Malang.
“….kanjeng sultan, kula nyuwun agungipun pangapunten, awit kula wansul dhumateng Mataram ngantos telat. Kula nelasaken wekdal sakedhik kangge pados sisik melik kados pundi sagedipun kadipaten malagn mbalela,” pratelane suramentaya.
“Banjur kepriye asline, paman?” pandangune Sultan Anyakrakusuma.
“Kadipaten Malang sangsaya kisruh, kanjeng sultan. Awit tiwasipun putri Prabaretna damel ewah engetanipun Panji Pulang Jiwa. Piyambakipun tansah jelih-jelih ngundang itrinipun. Mesakaken kahannanipun…,” suramentaya ndhingkluk mripate kaca-kaca.
“lho, panjenengan kwi kepriye, ta mungsuh kok dimengsakake.”
“Awit piyambakipun mboten lepat, kanjeng sultan. Panji Pulang Jiwa kaliyan Prabaretna punika namung dados kurbanipun panekane punggawa kadipaten. Kekalihipun namung dados tumbal kangge ngawonake Mataram. Eman, dene Panji Pulang Jiwa mboten mangertos sedayanipun.namung Mataram ingkang dipun anggep lepat. Pramila piyambakipun ngamuk prajurit Mataram. Napa malih ngertos bilih ingkang mejahi Prabaretna punika Surantani. Panji Pulang Jiwa ingkang kondagn kasektenipun mboten badhe mundur lumawan Mataram. Manapa malih, bilih mangke Panji Pulang Jiwa ngerigaken wadya kedhiri, kula kinten Mataram sangsaya repot.”.
“Banjur krenah panenengan priya, paman?”
Suramentaya unjal ambegan landhung. Banjur nata trapsilane. “Sederengipun kula gadhah pemanggih, supdos paring pangsama bilih saenipun para nayaka dipun paringi kalodhangan kangge nelakaken pamanggihipun, kados pundi nelukaken kadipaten Malang.”
“Kepriye para punggawa ana sing arep usul sing becik?” panantinggi Sultan Anyakrakusuma.
“kula kanjeng sultan.”
‘Iya, kepriye panemumu Tamyaman?”

Bilih pemanggih kula saenipun, Mataram ngerigaken prajurit kaliyan nyuwun sabiyantu prajurit kadipaten sacelakipun, kadipaten Malang dipun gebug kemawon!”
“Miturutmu kepriye, paman Suramentaya?
“Pamanggih punika sae, kanjeng sultan. Namung kemawon ingkang naminipun perang punika ingkang dados kurban kawula alit ingkang tanpa dosa kalebet prajurit ingkang namung sendika dhawuh panginggilipun. Pramila bilih wonten margi sanese ingkang langkung sae kula langkung sarujuk. Amargi Kadipaten Malang sapuniak kekiatanipun diumung wonten Panji Pulang Jiwa. Bilih Panji Pulang Jiwa saget dipunpikut, o kadipaten Malang sampun mboten gadhah kekiatan….”
“Banjur kangge miktu Panji Pulang Jiwa kepriye, paman?”
“Bilih pemanggih kula kirang mranani mugi dipun pangaksami, kanjeng sultan,” Suramentaya nyembah.
“Panjenengan dhawuh, paman!”
“Panji Pulang Jiwa diten punika tansah kangen kaliyan sisihanipun ikang nami Prabaretna. Kangge mikut Panji Pulang Jiwa saenipun pados putri ingkang memper kaliyan Prabaretna. Ing mbenjang bilih putri punika sumdya, kapurih nyelaki Panji Pulang Jiwa nilaraken kadipaten Malang.”
“Menyang ngendi olehe nggoleki wanita sing mempere Prabaretna, paman?” pitakone Sultan Anyakrakusuma.
“Kula sampun gadhah wewenang ingkang cocok namung kantun kados pundi palihaipun, kanjeng sultan.”
“Sapa putri sing bakal panjenengan sraya, paman?”
“Putri punika mboten sanes inggih putri panjenengan ingkang asma Purbasari.”
“Lho!” Sultan Anakrakusuma njenggirat. Anteng. Banjur unjal ambegan landhung atine nanting pikirane sing dumadakan ewuh.

“Paman Suramentaya, sajak pancen sing kudu mbela negara kudune ora mung kawula, prajurit apadene punggawa kesultanan, nanging kulawarga kesultanan uga kudu mudhun ing palagan. Iya ta, yen pancen dadi sranane sirepe ontran-ontran ing negara iki panemune Paman Suramentaya daksarujuki.” Sanalika lega atine Suramentaya. Sakawit wedi didukani, jebul malah disengkuyung.
“Yen mengkono, saiki uga timbalana Putri Purbasari marak ing pasewakan iki. Bakal daktanting kekarepane kanggo melu njejegake negara.”
Salah sijine prajurit enggal menyat ninggal pasewakan. Ora gantalan suwe prajurit sing kautus wis bali dikanthi putri ayu sing jibles Prabaretna kairing abdi kesultanan Mlaku reruntungan tuuju pendhapa. Kanthi trapsila Putri Purbasari paring sembah sungkem marang ramane. Praupane sing sumunar endah gawe trenyuhe Sultan Anyakrakusuma.
“Nini prubasari, apa sliramu wis mangerteni nyangapa sliramu dakundang ing pasewakan iki? Utama pancen wis dikandhani prajurit tutusan? Pandangune sultan.
“Kula sampun mangertos sekedhi, kanjeng rama.”
“Banjur kepriye penemumu samungguhna sliramu kudu melu bela negara angudhari reruwet sing isih ngganjel mata iki? Ing pangangkah ora ana panganggep yen sing bela negara kuwi mung rakyat lan prajurit, dene kula warga kraton mung mangan enak turu kepenak lan nyandhak apik-apik. Kulawarga kraton kudune melu cawe-cawe…”

“Kula mangertos, kanjeng rama. Lajeng saderengipun kula sagah, kula kedah mangertos rumiyin jejibahan punapa ingkang kedah kula lampahi samangke. Awit, bilih kula kedah majeng wonten palagan tamtu kula dereng gadhah sangu ingkang murwat.”
“Ora, Nini. Sliramu ora maju ing palagan, nanging sliramu mung maju bakal apus krama marang temanten anyar sing kelangan sisihan.”
“Apus krama utawa lah ngapusi punika nalisir saking darmaning satriya, kula mboten sagah ngapusi tiyang sanes, kanjeng rama,” kandhane purbasari canthas.
Prabaretna katon wis ora sabar maneh. Atine kebranang kepengin ngidak-idak Surantani. Tembunge njaluk pangapura dhek biyen kaya kepengin dijabel maneh.
“Nakmas Prabaretna becike Nakmas Panji Pulang Jiwa disusul dhisik” pramayogane jayakerta. “becike utusan prajurit wae.”
“Boten, paman,” Praberatna wis nyepakake pedhange sing dislempitake ing geger. “Kula piyambak ingkang badhe ngasorake Surantani.”
“Lho,” Wirogeni ethok-ethok njomblak. “Kanjeng Adipati dhek mau utusan supaya sing ngadhepi Surantani Nakmas Panji dudu Nakmas Prabaretna. Yen mengko sing maju ing palang Nakmas Prabaretna aku sing didukani Kanjeng Adipati”
“Kula ingkang nggumanteni Kangmas Panji. Kula ingkang badhe lumawan Surantani.” Kandha mangkono, Praberatna wis mbrabat mlayu metu pendhapa ninggalake Patih Worogeni lan Jayakerta. Kekarone pandeng-pandengan, banjur padha mesem. Mesem rasa menang.
“Kepriye?” Wirogeni bisik- bisik, “Rak kasil, ta?”
Jayakerta mung manthuk.

“Saiki awake dhewe nyusul liwat dalan trabasan,” pangajake Wirogeni ngangkat bokonge saka klasa.
Jayakerta mung melu-melu wae. Sawise teka lantaran kekarone enggal nyengklak jarane, digelak mudhun gumuk liwat alas sing rungkut sinambi ngguyu cekakakan.
Srengenge sansaya surem. Cahyane sansaya kuning semu abang. Nalika kuwi Prabaretna mlayokake jaranne rikat banget. Mlesat kaya thathit. Playune jaran liwat pedesaan gawe wong-wong padha kaget, nanging bareng ngongak dalan sing diweruhi mung mlebu mabul-mabul ngebaki lurung. Atine Prabaretna tansah ngajap supaya srengenge aja ngangti mingslip dhisik sasrunge dheweke tumeka kutha kadipaten.
Nalika cedhak kutha kadipaten malang srengenge kari abang mbrambang. Candhikala ngreronce langit sing dipaesi megamega bebenjeng nganglang langit katiup angin. Bareng cedhak regol wates kutha, Prabaretna mekak kendahali. Jaran malku alon. Prabaretna mandheg bareng dalan lumebu kutha dipalang kayu wutuh. Sawetara prajurit ngaja palang kasebut.

“He! Wong edan, nyangapa dalanku melbu kutha kok alang-alangikaya ngene?”bengoke Prabaretna nesu.
Prajurit sing jaga enggal siaya nyekel tumbake. “Kawruhana bocah ayu, kutha malang wis daktutup. Sapa wae ora kena mlebu kutha, klebu kowe!”
“Lanjang lembemu, Prajurit Mataram!” Prabaretna sansaya nesu.
“Ora perlu nesu, cah ayu! Becike bali wae tinimbang kowe mengko cilaka!” Aku arep mulih menyang endi? Sumingkira aku ora duwe urusan karo kowe. Aku arep nugel gulune Surantani,” tembunge Prabaretna.
“Lancang gunemmu, cah wadon, langkahana dhisik mayitku yen kepingin tepung sesembahanku!” panantange prajurit kuwi.

“Sing lancar cangkemmu!” Pra¬baretna ndudut gendir jaran. Tharr! Tharr! Sanalika prajurit Mataram njerit kelaran, awit untune prothol lan cangkeme dhowak-dhowak mili getih.
“Ayo dibukak palang wit iki!” pren¬tah Prabaretna. “Utawa dakremuk sirahmu siji-siji!”
Wit sing kanggo pepalang ora di¬bukak, nanging prajurit papat malang nyerang Prabaretna nganggo tum¬bake. Prabaretna waspada. Kendhali disentak; jaran mlumba. Sikile nrajang dhadhane prajurit sing nyedhak. Bebarengan kuwi pecut ing tangane Prabaretna disabetake ngarah prajurit liyane. Mung sakepiasan wae prajurit¬-prajurit kuwi padha nglumpruk sinam¬bi sambat ngaru-ara.
Bareng prajurit tumpes, jaran dilumpatake palang. Durung adoh pla¬yune jaran mlebu kutha, dumadakan Prabaretna weruh tendha-tendha papane prajurit Mataram lagi ngaso. Obor-¬obor wis wiwit disumet kanggo mapag tekane wengi. Durung nganti nya¬wang njlimet, Prabaretna wis dipapag sawetara prajurit sing lumayu ngu-peng.
“Surantani, metua yen nyata kowe lanang!” bengoke Prabaretna emosi banget. “Aja mung prajuritmu sing kokongkon maju!” Prabaretna bengak¬-bengok sinambi negar jarane mlayu ngubengi tendha-tendha pakuwon.

Saka pakuwon sing gedhe sawi¬jining prajurit metu, ing mburine kasu¬sul wong sing wis rada tuwa. Dhe¬weke Surantani lan Suramentaya. Jaran disentak lise tumuju wong loro kuwi ngadeg ing ngarep pakuwon. Prabaretna mudhun saka singgit jaran. Mripate nyawang sengit marang wong loro kuwi.
“Kowe saiki dudu satria, Suran¬tani!” panudinge Prabaretna.
“Aku?” Surantani kaget.
“Bener! Kowe prajurit bodho mung mripatmu sing mlolo kaya kebo!”
“Kowe aja ngucap sakepenake lambemu, Prabaretna. Aku teka mrana amarga diutus Gusti Prabu Cakraningrat, dudu karepku dhewe,” Surantani mbela awake.
“Ora perlu mlesetake tembung, Surantani! Awit anggonmu kasoran melu sayembara perang tanding kowe banjur wadul marang pamanmu ing sandhingmu utawa kokandhakake yen Kadipaten Malang bakal berontak. Ngono ta?”
“Oh! Oh! Ampun kelintu penampi, Nakmas,” Suramentarya nyoba nengahi.
“Kula sakukuban dumugi mriki sampun boten wonten sesambetan kaliyan sayembara rebut Putri Prabaretna. Kula kaliyan Surantani namung badhe nyuwun tanggel jawab tembungipun Patih Worogeni kaliyan Adipati Rangga Roh Jiwa ingkat boten nyambut gawe marak dhumateng Mataram.”
“Panjenengan sampun kebujuk aturipun Surantani, paman, sedayanipun ngapusi!”
“Ora! Kowe isih eling, nalika aku kalah ing alun-alun kadipaten? Nalika aku tiba mengkureb banjur diidak dening Wirogeni bebarengan ngunus curiga banjur nedya aku. Ing wektu kuwi uga dheweke mbengok sora, yen Kadipaten Malang bakal madheg dhewe emoh prentah Mataram. Sayembara ngrebut kowe mung kanggo nglumpukake jago-jago sing sekti mandraguna sing bakale kanggo mbentengi kadipaten. Tembung kuwi dadi kasunyatan nalika para telik sandhi mlebu ing kadipataen kene,” Surantani ngetokake bukti.
“Goroh!” bengoke Prabaretna isih durung percaya. “Kabeh critamu mung koreka supaya para nayaka Mataram percaya karo kowe. Tembungmu sing goroh nuduhake yen kowe duwe kapribaden tansah duwe pangincim. Lan, kanggo pangincimmu kobarisake prajurit Mataram kanggo nggempur Kadipaten Malang. Kowe wong firih!”
Sakala emosine Surantani mumbul ing bun-bunan.
“Yen ngono dakayonani kasektenmu, Prabaretna!” wong wadon kaya kowe gampang kabujung tembunge Adipati Rangga Roh Jiwa. Kowe kudu disimakake luwih dhisik!”
“Asurunge tanganmu bisa nyenggol kulitku, nyawamu mingal luwih dhisik.” Prabaretna wis siaga ngadhepi mungsuh.

Surantani wis mbukak tangane. Sakala kuwi prajurit sing ngupeng Prabaretna arep melu nguyuk. Nanging Surantani menehi pratandha yen prajurit supaya mundur. Para prajurit sing siaga bali mundur. Surantani sing wis arep nyerang mlumpat luwih dhisik, bola-bali ngantem lan mancal, nanging tansah bisa diendhani. Saben-saben Prabaretna ganti ngrangsang bisa kena sasaran. Atine Surantani sing sasurunge wis miris lan ora yakin bisa ngasorake Prabaretna sansaya dadi kasunyatan. Anteman lan dugangan sing wis diisi ajine ditambakake marang Surantani bola-bali, gawe awake Surantani sansaya remuk. Sawise nampa dugangan premanan ngenani dhadha Surantani tiba mengkurep mutah getih.

Nyekseni Surantani kasoran, Suramentaya menehi aba-aba supaya prajurit ngroyok. Prabaretna kapeksa jungkir walik ngadhepi prajurit sing puluhan cacahe. Tumbak-tumbak pating crangap ngancap sakojur awake Prabaretna bareng ana salah sijining tumbak sing nyenggol, pangamuke Prabaretna wis ora kena dikendhalekake, nyekel salah sijine prajurit banjur dirayah tumbake. Tumbake sing wis ana tangane Prabaretna disabetake cepet banget. Landheyan tumbak kanggo tameng, dene pedhang sing diunus saka warangkane kanggo mbabet nyawang. Mung sawetara wae, prajurit kuwi padha ndhoprok sambat lara.
“Mandheg!” prentahe Suramentaya.
Sisane prajurit padha mandheg nyerang, alon-alon mundur, nanging mripate manther nyawang Prabaretna mbokmenawa isih diserbu maneh.
“Saiki aku mungsuhmu,” Suramentaya maju tanpa tumbak.
“Aja maneh kok mung sampeyan, Mbah Suramentaya, kabeh saanak putumu kon maju ora bakal mundur sapecak!”
“Aja umuk dhisik, cah ayu, saiki adhepana aku. Sawise bisa nglangkahi kunarpaku, lagi umukka!” Alon-alon Suramentaya nyedhaki Prabaretna.

Tumbak ing tangan eman dibuwang. Prabaretna cukat nyerang Suramentaya sing ora nyekel gegaman. Suramentaya percaya banget yen bakal bisa ngasorake wanita kaya Prabaretna. Prabaretna bola-bali ngancapake tumbake ngarah perangan awak sing sajak permana, nanging bola-bali mung nyawik angin. Awit Suramentaya kaya bisa maca bakal tekane mata tumbak. Prabaretna sing sajak wurung ngarahake tumbak, tumbak banjut diputer seser ing dhuwur sirah. Nalika ditancepake Suramentaya dudu mata tumbak nanging bonggole. Suramentaya kaget nyawang sing kanggo nyerang landheyane. Suramentaya ora ngerti akale Prabaretna sing banjur cukat malik tumbak nyegat papan pangendhane Suramentaya. Suramentaya isih bisa endha maneh, nanging bareng kandheyan sing munyer sirahe Suramentaya kena antemane garan tombak, durung nganti ngrasakake larane sirah, Suramentaya kaget, jrakh! Kanthi cukat pucuk tumbak nancep ing lengene Suramentaya. Sanalika tangan tengene kanggo nggegem lengen sing dhowak-dhowak mancur getih, sakala Suramentaya nyawang sirih marang Prabaretna. Awit Prabaretna katon nafsune gedhe arep mateni Suramentaya. Suramentaya mundur-mundur, nanging sikile kesrimpet tumbak sing pating ketholang dibuwang sing duwe. Suramentaya tiba kejengkang isih nggegem lengene.

Tumbak sakala diangkat dhuwur dening Prabaretna, mripate Prabaretna manther menyang kecer atine Suramentaya. Tumbak ditancepake Suramentaya sing wis pasrah.
“Paman Suramentaya!” bengoke Surantani sing wis krakal-krekal tangi.
Jrebb! “Huaaa……………….ah!”

Sing njerit kelaran dudu Suramentaya. Suramentaya dhewe kaget nyawang Prabaretna. Tumbak ing tangane Prabaretna alon-alon ucul. Tangane Prabaretna nyekel dhadhane sing kemucur getih. Sawijining tumbak wis nancep saka gegere Prabaretna tembus ing dhadha. Prabaretna sansaya lemes, awit kelangan getih. Bebarengan getihe netes ing lemah, Prabaretna tiba mengkurep ngrungkebi lemah wutah getihe.
“Kowe pancen prajurit licik Su……ran…….tani………. ning…….ora su……we……..ko……….we bakal ma………..ti,” tembung Prabaretna sing pedhot-pedhot bebarengan ambegane sing alon-alon.

Surantani sing mlayu nyedhaki Prabaretna katon getun. Nyawang ambegane Prabaretna sing sansaya angel dheweke ndhaprok nyedhaki. “Apuranen aku, Prabaretna. Temenan, apuranen aku. Apa pancen sliramu ora ngerti yen Kadipaten Malang arep berontak metal saka Mataram. Utawa sliramu wis mangan racun tembung pambujuk angkara. Sepisan meneh apuranen aku, tekaku ing Malang ora kepengin mungsuhan karo sliramu. Nanging nyangapa sliramu sing maju luwih dhisik……….”
“Uwis, uwis, Surantani, barang sing kogetuni ora bisa bakal bali. Saiki jabuten tumbak Kyai Pleret sing nancep ing anggone Prabaretna.” Prentahe Suramentaya.
Layone banjur ruktinen kanthi becik, samongko layon kakirim menyang pendhapa kadipaten. Surantani enggal tumandang.

Legenda Kedungbenda

2011-07-24T15:36:00.002+07:00

Ana desa jenenge Kedungbenda, Kecamatan Kemangkon kabupaten Purbalingga. Panggonane sakulone kali Klawing. Miturut crita bisane diarani Kedungbenda merga masyarakat ing desa kuwi akeh kang duwe harta benda uatawa banda.

Ing desa Kedungbenda ana kali sing diarani kali Bungul. Ing panggonan kuwi banyune bening lan akeh iwak-iwak cilik padha nglangi. Kali Bungul dianggep kramat dening warga sekitar, merga banyu sing ana ing kana tetesan banyu para dewa , masyarakat sekitar ora ana sing wani adus ning kana, apa maneh njukut banyune. Mitose yaiku sapa kang wani adus bakal kena kutukane para dewa yaiku kulite gatel-gatel. Merga ana larangan kaya kuwi dadi dukuh sing ana ing sebelah wetan kali Bunul diarani dukuh Larangan. Wong kang urip ing desa Kedungbenda dikenal serba kecukupan alias sugih-sugih.

Kacarito ing dukuh Larangan, desa Kedungbenda ana wong kang urip sugih banget kang arane Satirta. Kabeh wong ngerti dene Satirta dianggep womg kang paling sugih ning desa Kedungbenda.

Merga Kedungbenda dikenal desa kang masyarakate serba kecukupan, ana salah sijine wong kang duweni niat ora apik, wong mau jenenge Joko Lelana. Dheweke arep nyolong bandane Satirta. Awan bengi ngincengi umahe Satirta, golet kesempatan kang pas kango nyolong bandane. Kanthi nyamar-nyamar dadi suket lan pengemis.

Let pirang dina desa Kedungbenda ketekan ulama sing arane Suka Sabda sing artine seneng aweh wejangan. Tekane Suka Sabda ing Kedungbenda arep nyebarke agama Islam, ben masyarakat padha mlaku ing dalan kang bener. Dheweke nduweni daya linuwih, sing bisa weruh kedadeyan sing arep kedadeyan.

Kanggo nggagalake niat alane Joko Lelana, Suka Sabda mampir lan mertamu ning umahe Satirta. SAtirta bingung amarga umahe ketekan tamu kang during dikenal. amarga wektune wis kesoren dadi Suka Sabda nginep ning umahe Satirta. Sewengi suwene Suka Sabda njagani umahe Satirta karo nyambi nyebarake agama islam.

Awit sore Joko Lelana wis nyusun niat alane lan wis nduweni angen-ange bakal olih asil colongan akeh. Nanging nganti tengah wengi SAtirta during turu, dheweke ngobrol karo Suka Sabda. Akhire Joko Lelana bali menyang panggonane tanpa asil apa-apa.

Srengenge wis katon padhang, ora let suwe Suka Sabda bali maneh menyang umahe Satirrta. Dheweke ngomong menawa umahe Satirta dadi incerane maling mula dheweke nginep ning umahe Saturta. Krungu kaya kuwi, Saturta dadi isin amarga dheweke krasa awit sepisan ketemu Suka Sabda, dheweke wis ndhuweni prasangka elek.

Oara kanyana Joko Lelana ngrungoke omongane wong loro mau, banjur dheweke nesu lan nyusun ranaman utawa rancangan elek maneh. Niate menawa Joko Lelana metu saka umahe Satirta, gulune arep ditugel. Kanyatane sabetane Joko Lelana mleset, malah sing kena anune. Saking larane, Suka Sabda ngguling-ngguling utawa gelimpangan. Panggonan tibane Suka Sabda diarani Gelimpangan lan saiki owah dadi dukuh Gelempang.

Awit kedadeyan kuwi Joko Lelana ngoyak Suka Sabda nganti kuburane. Banjur wong loro mau mlebu ing jero bumi kabeh. Desa mau dijenengi dukuh Soka Sada.

Barange Suka Sabda kang kekethok mau dadi watu kang bentuke barange wong lanang kang ukurane dawa 32 cm, amba 29 cm lan kandele 23 cm.

Kyai Raden Adipati Wirohudoyo

2011-07-24T15:35:00.000+07:00

Abad XV Purbalingga, Banyumas, Banjarnegara esih wujud hutan. Adipati kang sepisan duwe gelar Raden Adipati Wirohudoyo. Mbojo karo anakeSri Prabu Mundingkawati saka kerajaan Ciridang Barang Sidamar.

Kyai Raden Adipati Wirohudoyo diwei Gongso Slendro saka sang prabu Mundingkawati, kang dadi pusakane kabupaten Banyumas. Mangsa pemerintahan Sri Sultan Hamengkubuwono I pusaka kuwi dipindah maring Kraton Yogyakarta lan dijenengi Kyai Surakwaja (th 1755).

Raden Katuhu ngembara sekang Banjar nganti tekan kabupaten Wirasaba kang nduweni tujuan arep ngabdi marang sang adipati nanging panjaluke durung bisa diwujudake, terus ngabdi marang kyai Ageng Buwarah, sedulure Adipati Wirasaba.

Raden Katuhu jujur, setia lan sregep nyambut gawe, mula kyai ageng asih banget. Aben dina mangkat bareng maring kebone kyai ageng kang amba banget wong loro pada sregep banget nyambut gawe ana nang kebon kang subur lan akeh tandurane saking senenge nyambut gawe ora kebon kuwi Joko Katuhu sering orang gelem dijak bali dening Kyai Ageng, alasane akeh banget. Mula ana rasa curiga (cubriya) ing atine kyai ageng apa ana rahasia kang disimpan nang Joko Katuhu. Sawijining dina kyai Ageng nylidiki lan umpetan nang buri wit-witan samping kebon kuwi. Gaweyan apa kang arep dilakokake sawise rampung nyambut gawe, Joko Katuhu ngumpulaken kayu-kayu lan godong-godong garing nganti akeh terus dibakar. Nang tengah-tengah geni kang urip gede banget Joko Katuhu mlumpat nganti suwe banget. Metu saka geni mau Raden Joko Katuhu katon segar banget kaya nembe rampung adus, ora ana cacat nang awake banjur bali menyang ngumah.

Menangi kedadeyan kuwi kyai Ageng kaget lan bingung, banjur matur karo Kyai Adipati Wirahudoyo. Joko Katuhu diundang kanggo ngadep Kyai Adipati lan ditakoni asal-usul kaluwargane. Saka asal-usule mau Joko Katuhu dianggap dadi anake lan mbojo karo anak kang putri, Rara Mukatimah,

Kadipaten Wirasaba esih melu kakuasaane kerajaan Majapahit, setahun sepisan para Bupati mancanegara wajib nglaporaken hasil tanine. Wektu samono, kyai adipati wirohudoyo ana alangan, ora bisa menyang Majapahit. Joko katuhu dikancani Kyai Bawang diprentah supoyo nglaporake menyang majapahit.

Ana ing majapahit akeh upati mancanegara ngadegaken umah kanggo ngaso dhewek-dewek, ing kene ana keanehan kang disebabake ilmune jaka Katuhu. Saben wengi malem Jumat pasanggrahan Wirasaba keton kebakar, nanging yen dicedaki ora ana apa-apa. Keanehan kuwi wis kedadeyan bola-bali, Adipati Wirasaba ngerti banjur ngundang jaka Katuhu. Sang Prabu ngerti yen adipati Wirohudoyo ora duwe anak lanang, jaka Katuhu ditakoni saka endi asal-usule. Jaka katuhu ngaku apa anane yaiku anak sulung R Harto Baribin pandhito putra saka Pakuhan parahyangan, krungu katrangan kaya mengkono, adipati wirohudoyo abang raine lan kaget kelingan kedadeyan ilange R Haryo Baribin saka majapahit kang wis suwe.

Keris kang dienggo Joko Katuhu disuwun terus diteliti, pancen bener pusaka kuwi dhuweke adhine. Adipati Wirohudoyo ngakoni kekeliruane marang adhine nganti ngusir saka majapahit. Kanggo nebus kesalahane, sang prabu ngangkat Joko Katuhu dadi adipati anom ing sekitare gunung sindoro sumbing, lan Joko Katuhu didhaupake karo dewi Sampur putrane sang prabu lan diwenehi hadiah kang arupa gajah. Swisw kabeh rmpung, Joko Katuhu bali menyang Wirasaba kanggo ngayahi pegaweyan kang ana ing Kadipaten.

Hadiyah kang kaya mengkono kuwi, gawe irine kyai Bawang. Dheweke nyesel kok dudu aku kang kautus makili adipati Wirohudoyo. Dheweke nduweni kreteg ala kanggo ngilangi Joko Katuhu. Kyai Bawang wektu balik menyang Wirasaba njaluk ijin balik dhisitti lakune, alesane kanggo nyiapake upacara wisudane Joko Katuhu. Tekan ing Wirasaba dheweke wadul menyang Kyai Adipati Wirohudoyo yen Joko Katuhu arep ngrebut kalungguhane kyai adipati. Kyai Bawang nyuwun ijin arep methuk Raden Joko Katuhiu kanthi nggawa wadya bala saka kabupaten. Kyai wirohudoyo sejatine ora percaya marang wadulan mau, nanging akhire Kyai Wirohudoyo ngijinake kyai Bawang nggawa wadya bala.

Rombongan Kyai Bawang ketemu karo rombongane Joko Katuhu ning Kalipalet (saiki Banjarnegara). Saka perang omongan nganti tekan peperangan kang rame lan sengit banget. Ana nang perang kuwi Kyai Bawang karo anake loro lan para wadya balane padha mati kabeh, mayat mayate kuwi digawa menyang Wanasoba.

Butul nang Wirasaba Raden Joko Katuhu disambut apik lan rame banget dening para rakyat kadipaten. Raden Joko katuhu nglaporaken kedadeyan kabeh kang wis tau dialami dheweke yaiku tau dadi duta sang adipati lan didadeake adipati arom nganti meh bae dadi korban fitrahe kyai Bawang padahal raden Joko Katuhu percaya banget marang dheweke.

Sanak kaluwarga kadipaten senang lan ngucapaken syukur marang karunia kang diwenehake marang anak angkate. sang adipati. ngraos menawi dheweke wis krasa tua, jabatan adipati diwenehaken maring Adipato Anom Jaka Katuhu, kang nduweni gelar Kyai Raden Adipati Wirahudoyo.

Nganti matine Kyai Adipati Wirohudoyo umah-umah ana ing desa kecepit (daerah Banyumas) lan jenajahe disarekaken ing pesarean pakukceh.

Sangkrib Jakane Kebumen

2011-07-11T23:49:00.000+07:00

Petheng. Panyawang kang katon ana ing njerone kedhaton. Ora ana sawangan liya kang katon. Among trenyuh amarga kang putra sinuwun, ya putrane nagara ora urip kang lumrah. Amarga lahire jabang bayi nagara kuwi kanthi nggawa penyakit kang ngisin-isini. Gudig, penyakit kulit kang katon banget ana ing mripat sapa kang meruhi.

Sapa kang ora isin, menawa putrane raja gudigen. Pramila saka kuwi bocah mau diusir kanthi alus, dititipake marang kadhange kang adoh saka kutho. Jabang bayi kang durung ngerti sapa wong tuwane kuwi di titipake karo adhine kang pancen luwih seneng urip ing dhusun.

Ana kana, bocahe mau dirawat kanthi gemati. Sanadyan dudu anake, nanging merga during duweni anak pramila bocah mau wis dadi kaya anake dhewe. Dene bocah mau diparingi asma Joko Sangkrib. Dene saka kanca-kancane kang meruhi penyakite mila enthuk paraban Joko Gudig.

Pancen seje. Joko gudig mau kuwi, sanadyan penyakite kang njijihi ananging merga tlaten lan ulet ndadekake kapinterane. Ngilmu kanuragan kang diwarahi saka pamane kabeh cepet anggone narima. Kabeh ngelmune pamane bias dikuwasani. Kang mujudake dene elek rupane pancen kabeh mesti ana linuwihe.

Saya dina, saya tambah umure. Lan sansaya dewasa Si Joko Gudig. Samsaya mikir lan gede anggone nduweni isin. Amarga saka kanca-kancane pada jijik merga kulite kang pancen nggilani. Kulite kang samsaya dina ora tambah mari ananging sansaya rusak. Amerga penyakit kang wis kagawa saka lair kuwi.

Ana ing sawijining dina Joko nduweni pamikir kepengen golek tamba kanggo penyakite mau. Joko lunga saka umahe sakwise nyuwun pangestu marang wong tuwa angkate. Joko lunga menyang pinggere pesisir segara kidul. Dheweke nglakoni tapa ana ing kono. Ana ing sakjroning tapane dheweke ketemu karo pawongan tuwa kang ngandhakake menawa tamba kanggo penyakite mau kanthi tapa pitung dina ing sakjroning wetheng mahesa utawa kebo. Dene kebo kang kamaksudake dudu kebo kang kaya lumrahe. Ananging kebo bule (albino) kang ndhuweni kulit putih kaya wong bule. Sakwise kuwi terus adus ana ing sendang Beji. Kang ora bakal adoh saka tapane mau.

Tenan sakwise keprungu swara mau banjur lumaku menyang papan kang wis dikandhakake. Mlebu Jaka menyang wethenge kebo mau. Sakwise kuwi banjur nyemplung menyang Sumur beji mau. Lan pancen kang jenenge penyakit kuwi mesti ana tambane. Ora let suwi penyakit mau bisa ilang kanthi laku kang di lakoni kanthi krenteg ati kang gede. Sakwise mentas Jaka terus menehi jeneng papan panggonan mau kang pancen wis dadi tambane. Sendang kuwi dijenengi Sendang Beji utawa sendang arum, amarga ana ing ngisore wit gede kembang kanthil. Nganti saiki desa kang ana sendang mau jenenge desa Kebejen kang saka asale saka Beji. Dene sendang ma uterus wae dianggep minangka sumur kang sacral. Kang bias dadi lantaran kanggo tamba sakwernane penyakit kulit. Ora sithik wong kang teka lan ziarah ana ing desa kuwi. Malah ana kang ngususake teka kanggo ngobati penyakit gatel-gatele utawa gudige.

Sakwise mari, Joko kang wis dadi pemuda kang gagah tanpa ndhuweni penyakit terus mlaku maneh mider jagad srawung marang liyan. Joko kang mentas semedi nerusake lakune kang pncen during tinemu kekarepane. Dheweke ndhurung rampung anggone semedi. Lakune menyang kulon, sakdawane pesisir kidul. Sanadyan ombak kang gede teka dheweke tetep wae mlaku. Lakune ora kandheg sanadyan panas nalika awan, adem nalika udan utawa, petheng nalika wengi teka.

Sakwise pirang-pirang dina olehe mlaku, teka ana ing sakwijining desa kang ana pesisir kidul kulon kutho. Desa kang wujude karang. Ana ing desa kuwi ana salah sijining Ratu demit kang sekti mandra guna. Pegaweyane seneng gawe rusuhe para warga desa. Saben surup, ana ing desa kono ora ana kang wani metu merga menawa ana kang wani metu bakal kaganggu marang Sang Wora Wari retune demit kono. Wora-wari sejatine salah sijine punggawane Nyi Roro Kidul kang wani mbalelo tumrape Ratune. Dheweke senenge gawe sesate para manungsa. Amerga Ratu Kidul ora gelem jenenge dadi elek mula Wora Wari diusir saka njerone istana kidul. Ananging Sang Wora Wari nyuwun, menawa dheweke arep ngadegake nagara ana ing cedhake pesisir kidul.

Joko Sangkrib kang wetruh kahanan kang kaya manngkono banjur takon marang warga, sejatine ana lakon apa ing desa kono. Amerga desa akang amba lan rame menawa awan bisa sepi kaya kuburan menawa wanci wengi. Pitakone banjur kajawab. Menawa ing wayah wengi Wara Wari Metu lan golek tumbal menawa ana kang metu ing wayah bengi. Krungu cerita kang kaya mangkono Joko sangkrib banjur kepengin aweh pitulung lan uga kepengin mangerteni sejatine sapa Wara Wari kuwi. Dheweke banjur nyuwun pangestu saka lurah kono kang mimpin desa, menawa mengko bengi dheweke kepengin mangerteni sapa sang Wara Wari.

Wayah wis ngancik surup. Sangkrib banjur metu umah mlaku muteri desa. Lakune kebak tekad pengen ketemu karo sing gawe ribeting desa. Sapa sejatine wong kuwi. Tanpa ana rasa wedi ana ing njero atine, lakune gagah kaya macan luwe. Ananging sakjroning laku uga tansah ngati-ati. Amerga dheweke durung mangerti sapa kang bakal tinemu. Lan lelakon apa kang bakal diadepi.

Sakdalan-dalan jebul Jaka dimatake dene Nawang Sih. Salah sijine peri kang urip ana ing kono. Dheweke minangka widadari kang ayu rupane, uga dadi kembange bangsa peri ana ing tlatah kono. Panyawange kebak katresnan amerga kapincut dene Jaka kang pancen wis dadi pemuda kang bagus. Kajaba mangkono, salah bawane kang andhap ashor mratelakake minangka priyayi kang tumindak bener uga bangsawan. Saka kuwi Nawang Sih kasengsem dene Jaka Sangkrib.

Sejatine Nawang Sih uga lagi nandhang kasusahan. Amerga dheweke ditresnani karo salah sijine raksesa kang dadi panguwasane para demit ora liya Raja Wora-wari, ya kang bakal kalawan dene Sangkrib. Amerga Sang Raja kapincut dene rupane Nawang sih kang ayu tanpa cacat. Kajaba mangkono sang Wora-wari uga bisa ngalahake Raja asale ora liya bapake Nawang sih.

Tratap. Atine Sangkrib kang krasa menawa lagi diawasi. Mandeg lakune, nyawang sak kiwa tenenge. Matane tajem nggoleki sapa kang lagi ngematake. Alon keprungu swara nyundang jenenge. Swarane Nawang sih kang kanthi rasa ati-ati manekake ngundhang jeneng wong kang lagi dimatake.

Karo keprungune swara kuwi katon Kenya kang ayu ana ing panyawange Sangkrib. Rambute kang ngandan-andan kanthi busana sarwa endah. Kaget. Rasane Sangkrib meruhi panyawang kang kaya mangkono. Jebul Kenya ayu kang kawit mau ngematake lakune. Swarane kang alus metu saka lambene Kenya ayu kuwi. Dheweke terus ngenalake sapa sejatine lan kaperluane menawa bakal njaluk pitulungan amerga dheweke lagi kena ganggu dene Wora-wari.

Sangkrib kang krungu swara kuwi uga mangsuli lan ngenalake. Lan dheweke uga saguh aweh pitulung amarga uga Wora-wari wis gawe ribet karo liyane. Kajaba saka kuwi uga ngutarakake menawa dheweke kasengsem karo Nawang Sih. Amerga saka rupane kang ayu kang ndadekake sapa kang nyawang bakal tuwuh rasa tresna marang kenyaiki. Saka rasa tresna kang tuwuh Sangkrib uga njaluk menawa bisa musnahake Wora-wari, kapengen ndadekake dheweke dadi sisihane.

Panjaluke uga dituruti dene Nawang Sih. Amerga saka mulane Nawang Sih uga wis kasengsem dene Sangkrib. Lan kanggo nglawan Wora-wari Sangkrib diwenehi ngerti menawa wadine Sang Ratu yaiku cemeti kang dununge ana ing sakjrone gunung karang. Lan kanggo njupuk cemeti kuwi kudu kanthi tapa telung dina. Sakwise Kenya kuwi terus lunga tanpa pamit marang Sangkrib.

Jaka Sangkrib kang krungu lan wis mangerti wadine kang bakal kaadepi tumuju menyang gunung kang kamaksud kuwi. Nalika tekan ana perenge gunung kang jebul cedhak ana pesisir kuwi Sangkrib tapa pendem. Tapane dipendem awake among katon gulu lan sirahe. Kaya adate wong tapa Sangkrib among meneng lan memuji dhateng Gusti Kang Murbeng jagad supaya bisa pikantuk pitulungan.

Telung dina wis kaliwatan. Sangkrib kang lagi tapa ana ing pereng gunung karang kang bolong katekanan Sang Ratu kidul. Kanjenga Ratu mangerti apa kang dadi karep saka Sangkrib. Durung Sangkrib aweh panjaluk ananging Sang ratu wis aweh pusaka kang pancen digoleki. Pusaka kang awujud cemeti iku terus digawa marani raja Wora-Wari.

Sakwise tekan ana ing ngarepe pendapa kedhaton, sangkrib uluk salam menawa arep sowan marang sang nata. Kapapag para penjaga Sangkrib kagawa ngadep dene Sang Nata. Penjaga aweh atur marang Sang nata menawa ana pemuda kang arep ngandegake laune.

Sang Nata nrima lan takon apa kang dadi perkara dadi sowane. Sangkrib wangsulan menawa dheweke kapengin ngandegake lakone Sang Nata kang seneng gawe kisruh. Sangkrib arep nyoba kasektene, lan menawa bisa menang dheweke mung njaluk dikandhegake lakune Sang Nata. Merga kang katindakake mung ngrusak katentremane liyan.

Sang nata mireng, duka. Keprungu tantangane, mudhun terus nyanggupi panyuwunane. Amarga pancen Sang Nata sakti mandra guna. Wong loro metu menyang glanggang. Dadi perang kang rame. Pada-pada sektine. Pada ngetokake kasektene. Dadi gonjang-ganjinge tlatah kono. Saben ngetokake ngelmune, ana swara gludug kang metu.

Sakwise pada ngetokake ngelmune lan pada katon kesele, Sangkrib kang wis nggawa pusaka kang dadi wadine migunakake pusaka kuwi. Sang Wora-Wari kang weruh pusaka kuwi kaget campur wedi. Sangkrib ora tanpa pikir maneh migunakake cemeti kuwi. Cemetine dienggo ngantem Sang Nata lan kelaran dheweke. Sang nata kalah ing glanggang. Lan ngakoni kekalahene, mila dheweke terus ngabdi marang Sangkrib lan ora bakal nerusake lelakone kang gawe rekasane liyan.

Sangkrib kang kasil ngalahake Wora-Wari bali menyang desa. Ana ing dalan Sangkrib katemu Nawang Sih lan nagih janji arep karma karo Nawang Sih. Leloron karma nganti tekane pati. Sangkrib kang dai garwane nduwe anak pitu. Dene Jaka Sangkrib kang bisa kasil ngalahake panguasa munggah dadi ratu ana ing tlatah kono.

RIWAYAT DESA SALAMERTA

2011-06-01T16:25:00.002+07:00

Sakdurunge ana kerajaan Mataram (Jawa Tengah), ana wong loro kang urip ing pajang lan kekancan raket. Yaiku Ki Ageng Giring lan Ki Ageng Pemanahan. Kelorone kekancan wis kaya sedulur sekandung.

Ing salah sawijining wengi, kelorone nglakoni tapa. Ki Ageng Giring oleh wangsit saka Allah SWT. Yaiku sasmito gaib kang isine kabeh kekarepane bakal terkabul, yaiku olih wahyu keraton tanah jawa. Nek bisa nginum banyu dewegan, kang wit krambil mburi omahe.

Ki Ageng Giring langsung bali lan ngarah dewekan mau, sing ana ing wangsite mau. Ning dheweke durung krasa ngelak, akhire ditinggal ing sawah dhisik. Sakwise dheweke lunga, Ki Ageng Pemanahan teka saka sawah, krasa ngelak banget. Weruh ana dewegan neng pojokan, langsung diombe nganti entek. Ki Ageng Giring wis krasa kesel lan ngelak, langsung bali niate arep ngumbe dewegan, ning wis ora ana. Dheweke terus ngerti perkarane. Menungsa mung bisa jaluk, ning gusti Allah sing nentuaken. Wahyu kraton tanah Jawa wis mlebu ing sosoke kancane. Ki Ageng njelasake hal wahyu keraton tanah Jawa yen iku wangsit Allah SWT, saiki wis mlebu ing angga Ki Ageng Pemanahan.

Kelorone janji arep nikahaken anak-anake. Gusti Alloh ngabulaken kekarepane kelorone. Putri ki Ageng Giring dinikahaken karo putra ki Ageng Pemanahan, Sutawijaya. Teras duwe anak lanang jenenge Joko Umbaran.

Ana ing pertempuran sengit, Aria Penangsang (Adipati Jipang Panolan) Sutawijaya, putra ki Ageng Pemanahan. Jasane gedhe banget, mbantu mbinasaaken Ario Penangsang sing meh ngancuraken Joko Tingkir alias Mas Karebet. Joko Tingkir dadi raja Demak Bintoro, gelare Sultan Hadiwijaya. Langsung mindah ibukota kerajaan ing Pajang. Sutawijaya diangkat dadi anak, lan imbalane sebab wis mbantu, Sutawijaya lan ki Ageng pemanahan dianugerahi kawasan Alas Mentaok kanggo dibukak pemukiman anyar, kawasan iku berkembang subur, makmur, ramai. Pemukiman anyar iku dadi daerah kekuasaane Sutawijaya kanthi sebutan Mas Ngabei Loring Pasar.

Sutawijaya ngembangaken perekonomian rakyat daerah Anyar kuwi, lan mbangun ‘angkatan perang’ kanggo njaga keamanan daerah kekuasaane mau. Sing paling penting siap kanggo lawan musuh, sebab Sutawijaya nduweni kekarepan ngrebut kekuasaan pemerintahan pajang. Krungu Sutawijaya nduweni kekarepan iku Sultan Hadiwijaya kaget, langsung gerah lan akhire wafat.

Kekarepane Sutawijaya terkabul, tahta kerajaan pajang dikuasai lan langsung dipindah ing daerah anyar, ibukota kota Gedhe, kerajaan anyar iku jenenge Mataram. Mas Ngabehi Loring pasar duwe gelar anyar panembahan senopati Hing Ngalaga Ngabdulrahman Kahalifatullah Sayidin Panatagama.

Panembahan senopati terus ngembangake daerah kekuasaane. Putrane Si Joko Umbaran wis gede. Joko Umbaran ngerti nek dheweke anake raja lan udu anake putra Ki Ageng. Dheweke takon karo ibune sapa bapake, akhire ngerti nek bapake penguasa tunggal kerajaan Mataram, panembahan senopati. Joko Umbaran langsung lunga ing kota Gedhe arep menghadap bapake.

Panembahan senopati kurang percaya, nek Joko Umbaran iku anake. Ning atine ngakoni nek Joko Umbaran iku anake, sing urip karo ibune lan dititipaken karo simbahe, Ki Ageng Giring. Dheweke yakin yen Joko Umbaran diprentah Ki Ageng Giring,

“Joko Umbaran aku gelem percaya nek kowe anakku, nek kowe bisa menuhi kekarepanku.” Sabda panembahan senopati karo Joko Umbaran.

“Daulat tuan hamba, demi paduka tuan hamba, titahmu bakal hamba penuhi.” Jawabane Joko Umbaran.

“Joko Umbaran, iki keris pusaka kerajaan Mataram, sampaikna karo simbahmu Ki Ageng Giring. Ngomong yen keris iki di wei ‘wrangka’ saka kayu ‘purwosari’.

Joko Umbaran terus bali lan nyampeaken pesene bapake karo simbahe Ki Ageng Giring.

Joko Umbaran seneng banget, nek bapake raja. Ning dheweke ora ngerti pesene bapake mau bakal misahaken dheweke karo ibu lan simbahe. Tekan omah, Joko Umbaran terus nyampeaken pesene bapake, ‘wrangka’ keris kayu “purwa sari”.

Dewi nawang wulan seneng banget, ning dheweke bingung lan curiga karo isi pesene. Sebab dheweke nembe tahu ngerti wrangka keris kayu ‘purwa sari’. Kok ki Ageng Giring kang diutus nggawe wrangka keris? Padahal ing Mataram akeh ahli wrangka. Dheweke tambah curiga, ndelok tingkahe bapake ketok terharu natap keris pusaka Mataram. Kanyata ana maksud ing njerone pesen mau, Ki Ageng Giring ngerti pesene.

“purwa” artine asal ‘sari’ artine kembang, puspita, lambange wong wadon, yaiku Dewi Nawang Wulan, kayu “purwa sari” artine jiwa ragane ki Ageng Giring.

Joko Umbaran diakoni anake kang sah, nek ki Ageng Giring rela mati nganggo keris pusaka Mataram mau. Akhire ki Ageng Giring nggawe keputusan kang cukup bijaksana kanggo masa depan cucundane. Joko Umbaran langsung ngadep bapake lan ngabaraken dene keris iku wis dinggo bunuh diri ki Ageng Giring. Ki Ageng Giring lan Dewi Nawang Wulan lunga ninggalake Mataram ing kabupaten Banyumas.

Rahmat Allah SWT, pengembaraan kelorone ora ngalami rintangan, malah akeh ditulungi warga kampung sing diliwati. Kalorone pasrah ninggalaken Mataram kanggo masa depan Joko Umbaran.

Akhire bapak lan anak iku tekan kawasan alas sing ngalir kali kang amba lan bening banyune. Ki Ageng lan Dewi Nawang Wulan ngaso neng kono. Dewi Nawang Wulan olih wangsit, kon semedi ing ngingsor wit kang rindang lan rimbun godhonge, ora adoh saka kali mau, sing saiki diarani Kali Sapi. Akhire kalorone mutusaken pisahan, Nawang Wulan tetep tapa lan bapake ki Ageng Giring terus mengembara.

Sang Dewi Nawang Wulan urip dhewekan ing alas mau dadi pertapa, konon wit mau umure wis atusan taun. Wit iku growong, dinggo ngiubDewi Nawang Wulan awan lan bengi, terus ndonga lan dzikir kanggo karunia Tuhan YME. Dheweke mung mangan seanane, malah bertekad arep ora mangan .’wohing dami’, terus semedi tekan olih wangsit illahi. Konon, wangsite Dewi Nawang Wulan tetep urip neng kono.

Penduduk kampung sekitar pertapan, akeh sing tertarik lan teka maring panggonan pertapan, kanggo mohon doa restu, lan ana sing merguru maring dheweke.

Wis puluhan tahun Dewi Nawang Wulan manggon ing kono lan terkenal dadi “wong suci” sing bertuah. Panggonan iku akhire akeh sing ngunjungi wong-wong kang njaluk berkah lan merguru. Akhire panggonan mau berkembang dadi pemukiman, kang diarani Selamerta asale saka kata sela + amerta. Sela artine watu, amerta artine urip. Kanthi aran iku ana kekarepane, mugo dadi desa sing urip lan nguripi, desa kang dadi watu utawa tonggak keuripan lan panguripan. Saiki desa iku jenenge Salamerta, mlebu Kecamatan Mandiraja, Kawedanan Purworejo klampok, Kabupaten Banjarnegara.

Nyai Dewi Nawang Wulan akhire wafat ing desa iku lan dimakam ing ngingsore wit Jati tua panggonane dheweke tapa. Ana ing saklilinge dinggo ngubur perabot, kaya wadhah kinang sing arane BOGEM. Tekan wayah saiki makam iku jenenge ‘Makam Bogem’ utawa ‘Makam Mbah Bogem’ sing wis dadi panggonan ziarah kanggo wong sing pengen kekarepane terwujud.

MLEBER, JIGLONG, LAN BARON SEKEBER

2011-06-01T16:13:00.000+07:00

Bleber (kang diomongake saben dinane dadi Mbleber) lan Jiglong yaiku jeneng- jeneng panggonan kang ana sejarahe sing ngasi saiki isih dikenal karo masyarakat Kuta Pati. Bab kaya mangkana kuwi, kadadean uga ana ing ngendi- endi kang critane beda-beda. Amarga diomongakea dening wong akeh. Ana crita jeneng-jeneng desa, pemakaman, dalan, kali, jembatan, lan liya-liyane. Crita Bleber lan Jiglong kuwi salah sawijining dogeng kang kabenerane pantes dicatet. Critane saka tokoh legenadharis, yaiku Baron Sekeber.

Baron Sekeber kuwi nonoman saka Negara Belanda, kang urip ing jamane Kadipaten Pati utawa Pesantenan ing abad 14 M. Jeneng asline sebenere nganggo Bahasa Belanda, nanging dikenal dening wong-wong Jawa Baron Sekeber.

Dheweke nonoman kang pinter, ganteng, gagah, wani, gigih, lan mahir olah kaprajuritan. Kuwi kang nyebabake dheweke sanggup ngemban wejangan gurune, supaya ngumbara adoh ing sebrang segara. Nalika semana, semangate Baron Sekeber kanggo ngumbara menyang donya gedhe benget. Ketambahan nalika semana akeh Bangsa Eropa kang padha kaya dheweke. Salah sijine kekarepane yaiku Bangsa Eropa kuwi bisa ana ing dhaerah Jawa. Amarga ing kana wiwit jaman kuna wis dikenal subur, makmur lan akeh kekayaan alame.

Baron Sekeber anak antang- anting. Dheweke biyen mung urip karo wong tuwane loro karone. Nanging banjur ana kadadean kang ora dinyana-nyana. Bapake Baron Sekeber mati, amarga duwe ala. Dheweke oleh wejangan saka Bapake, yen pengin dadi wong kang agung kudu nduweni ilmu kang akeh.

“Baron Sekeber, anaku lanang, Bapak wis ora bisa ngancani lan nuntun kowe meneh. Bapak kepengin sapaninggale aku, kowe bisa dadi wong kang agung”. Kuwi pesene bapake marang Baron Sekeber (yen nganggo basa Jawa)

Ora nganti suwe Baron Sekeber uga ditinggal Ibune. Ibune kawin meneh karo wong lanang liya. Kuwi kang nyebabake tekate Baron Sekeber tambah kuwat. Ing kana dheweke wis ora duwe sapa-sapa meneh. Dheweke mantepake atine tenan-tenan kanggo ngelanglang buwana ing donya, kang ora liya ing tlatah Jawa.

Karo semangat lan tekat kang gedhe, Baron Sekeber banjur mangkat menyang tlatah Jawa. Lakune mbutuhake wektu kang suwe lan uga akeh tantangane, amarga saranane mung liwat dharat lan segara. Nanging alangan apa wae ora ngendhoni niate Baron Sekeber supaya cepet tekan tlatah Jawa. Bareng wis ngancik taunan dheweke, banjur lagi tekan ing bumi Mataram kang saiki dikenal karo jeneng Yogyakarta.

Wiwite, Baron Sekeber ora ditampa dening masyarakat. Amarga perawakanne Baron Sekeber kang duweni kulit putih, rambute pirang, matane biru sing nggawe seneng masyarakat. Ora suwe omongan wong-wong ngenani dheweke saya santer, wong-wong padha rerasan ing sanggon-nggon. Babagan kuwi kang malah ndadekake para prajurit ing Kerajaan Mataram ngerti, amarga padha krungu desas-desuse anane wong Belanda ing bumi Betawi, kang saiki dikenal Jakarta.

Amarga krugu desas-desus kuwi Baron Sekeber dilaporake marang Raja Mataram, banjur ana prentah supaya nyekel Baron Sekeber. Embuh kuwi karo cara alus apa karo cara kasar, sing penting Baron Sekeber kecekel. Nanging Baron Sekeber lolos saka ranjau kang digawe Praurit Mataram. Amarga ora kecekel lan saiki dadi buron, dheweke saiki banjur ngumbara ing dhaerah Jepara supaya bisa cedhak karo wong-wong Eropa sing wis manggon suwe ing kana.

Jebule, dalan kang tunuju ing dhaerah Jepara ora gampang kaya bayangane. Ing dalan uga akeh alangane, ing ngendi wae dheweke dadi omongane wong, ditakoni asal-usule, lan ora dipercaya niat apike. Malah dheweke kerep dicekel bajur diukum dening para petugas keamanan. Amarga akehe alangan kang ngalangi rencanane, dheweke banjur duweni niat kanggo ndhelik supaya bisa ngindhari para prajurit lan kanggo ngasah kasektenane, uga ngatur siasat kanggo mengko sateruse. Niate dheweke sansanya mantep amarga oleh impen, ing ngimpine kuwi dheweke weruh guwa kang apik kanggo tapa. Baron Sekeber menehi emas marang nelayan, kuwi supaya dheweke diterake menyang guwa kuwi. Guwa kuwi ana ing Gunung Patiayam dhaerah Muria.

Adipati Jayakusuma kang nduweni kekuwasaan ing Kadipaten Pesantenan (Pati) uga nduweni niat kang padha karo Baron Sekeber. Sang Adipati oleh wangsit gaib, supaya tapa ana ing Gunung Patiayam kana, kanggo ngimba ngelmu kang akeh. Kekarepane sang Adipati didhukung dening wong akeh. Salah sijine dheweke didhukung dening penasehate kang ana ing Pulo Mandikala, kang ora adoh saka Muria. Adipati Jayakusuma menehi prentah penasehate, supaya niliki kahanan ing Gunung Patiayam panggonan kang arep dienggo tapa.

“He, penasehatku, aku kepegin supaya kowe nilikki kahanan kang ana ing sajerone Guwa kang ana ing Gunung Patiayam kana. Amarga aku arep tapa menyang kana.”

“Sendika dawuh Gusti.”

Banjur penasehate ngelaporake yen ing kana wis dinggo tapa dening wong lanang kang perawakane gedhe dhuwur lan kulite putih. Krungu kabar kaya mangkono, sang Adipati bingung, dheweke mikir sapa sing tapa ndhisiki dheweke. Sang Adipati banjur lunga menyang Gunung Patiayam. Adipati Jayakusuma nguculi kabeh busanane, dheweke lunga kaya wong-wong biasa.

Bareng tekan guwa kana, sang Adipati kaget. Jebule apa kang dikandhakake dening penasehate ngenani wong lanang kuwi, bener. Kang nambahi kagete sang Adipati, nonoman kuwi wong asing. Beda karo Baron Sekeber, yen dheweke isih ajeg tenang lan santun, tanpa nduweni rasa wedi. Malah dheweke crita marang Adipati Jayakusuma ngenani asal-usule dheweke lan kena apa dheweke bisa ana ing kana. Baron Sekeber uga kandha marang Adipati yen dheweke seneng ana ing tlatah Jawa.

Krungu omangane Baron Sekeber kang kaya mangkana, atine Jayakusuma ora tenang. Dheweke wedi yen kekuwasanane ing Kadipaten kana dirusuhi dening Baron Sekeber. Ing jero atine sang Adipati mikir, “nonoman kuwi kudu disingkirake adoh-adoh, yen perlu kudu dipateni. Mbok menawa saiki ketoke apik lan sopan, nanging sapa ngerti besuk dheweke gawe pekara.”

Maune Sang Adipati lan Baron Sekeber omong-omongan apik, akrab senadyan basane beda. Nanging ora suwe malah dadi tukaran, wong loro padha-padha ngrasa nduweni hak ana ing panggonan kana. Baron Sekeber ngrasa teka luwih dhisik, yen Adipati Jayakusuma ngrasa yen kana kuwi wilayahe dheweke. Maune mung tukaran padu, nanging malah dadi perang adu kanuragan. Nganti ana gempa bumi lan udan deres, sing ndadekake korban akeh.

Bareng ana korban, loro karone lagi padha sadhar yen tukarane kuwi nggawe cilakane wong-wong kang ora ngerti apa-apa. Banjur wong loro kuwi apikan meneh, nanging nganggo kasepakatan. Baron Sekeberoleh manggon ing wilayah Kadipaten Pati, kang suwe-suwene rongtaun. Kuwi mung kanggo tapa utawa nggolek ilmu, dheweke ora oleh ngganggu katentremane wong-wong kana. Besuk yen wis tekan wektune, Baron Sekeber kudu ninggalake kono apik-apik.

Wiwit kuwi, wong loro nglakoni urip dhewe-dhewe. Senadyan padha-padha ana ing Guwa Patiayam. Adipati Jayakusuma liwat lorong gedhe kang jebole nembus segara, yen Baron Sekeber oleh panggonan kang nembus alas. Panggonan kuwi ngepenakake Baron Sekeber, dheweke bisa ndeloki kahanan tlatah Jawa sakabehane. Yen awan Baron Sekeber tapa ing panggonane kana, nanging yen wayah wengi dheweke lunga ing ngendi-ngedi nggolek lelakon. Nganti ngerti asal-usule dhaerah pesisir lor Jawa. Baron Sekeber nandhang katresnan marang bocah wadon kang jenenge Rara Suli. Bocah wadon kuwi kembang desa ing Desa Kemiri.

Ora suwe, ana kabar yen Rara Suli meteng. Dheweke ngaku yen nandhang katresnan karo bangsa alus. Gosip kuwi nggemparake sapenjuru tlatah Jawa, nganti Rara Suli nglairake bocah kembar. Bocah kembar kuwi mau kulite putih lan mripate biru. Rara Suli diboyong menyang kerajaan lan dihakimi supaya dheweke gelem ngaku sapa kang dadi bapake bocah kembar kuwi. Nanging Rara Suli tetep ora gelem ngaku, weruh bocah kembar mau, Sang Adipati kelingan karo Baron Sekeber. Banjur diputusake, yen Rara Suli didadekake selir lan bocah kembare dipek anak dening Adipati Jayakusuma. Bocah kembar kuwi dijenengi Suwenda lan Danurwenda.

Gedhene bocah kembar kuwi cepet banget, ora kaya bocah liyane. Bocah kuwi pinter, lan ndadekake sapa wae sing bakal seneng. Nanging babagan kuwi kang malah nggawe bingung atine Sang Adipati, sing kelingan marang Baron Sekeber. Baron Sekeber nduweni kasepakatan karo sang Adipati, yen win rong taun dheweke kudu ninggalake Kadipaten Pati. Nanging saiki malah ora ana sing weruh ana ngendi Baron Sekeber.

Bareng Baron Sekeber wis ditemokake dening Sang Adipati, dheweke banjur ditantang kasektene supaya nglangi ing segara. Yen Baron Sekeber menang, dheweke oleh urip ing Kadipaten Pati nganti sasenenge. Nanging yen dheweke kalah kudu ngabdi menyang Kadipaten.

Baron Sekeber diliciki dening Sang Adipati, nganti dheweke kalah. Wiwit kuwi Baron Sekeber dadi juru taman ing Kadipaten Pati , dheweke uga ngurus jarane Adipati Jayakusuma.

Oleh tugas supaya ngabdi ing Kadipaten nggawe atine Baron Sekeber seneng. Dheweke bisa nyolong-nyolong wektu kanggo nemoni Rara Suli lan bocah kembar anake kuwi mau. Ora dinyana nalika Baron Sekeber lagi guyon karo Rara Suli lan bocah kembar, Adipati Jayakusuma ngonangi.

“Wiwit biyen aku wis ngira yen kadadean iki bakal ana,” Adipati Jayakusuma ngomong karo nesu-nesu marang Baron Sekeber.

“Apa wae bakal tak adhepi, supaya Rara Suli bisa tetep karo aku. Amarga Rara Suli lan bocah kembar iki ora liya kuwi duwekku” Baron Sekeber mangsuli lan percaya yen dheweke kuwi bener.

Sang Adipati meneng wae, ora ngomong apa-apa. Nanging sang Adipati malah langsung ngunus Baron Sekeber karo keris Rambut Pinulung. Baron Sekeber banjur mati.

Rara Suli lan bocah kembar kang weruh kuwi pdha kaget, sedih lan wedi. Sang Adipati uga ora ngira yen Rara Suli njaluk keris saka tangane Sang Adipati cepet benget, keris kuwi banjur diunusake ing dhadhane Rara Suli dhewe.

Weruh kadadean kang tragis kuwi mau, bocah kembar banjur mlumpat lan mlayu saka Kadipaten. Sanalika ana prentah supaya ngoyak bocah loro kuwi. Ing ngendi-endi rame.

Mesakake nasipe Sirwenda. Bener dheweke wis bisa lolos nglumpati pager dhuwur ig Kadipaten, naging dheweke malah tiba njengkulit lan langsung mati ing sisihe tembok kana. Panggonan kuwi saiki dadi prapatan dalan kang dikenal jenege Mbleber sing artine “mlumpat dhuwur karo lincah” saiki panggonan kuwi ana ing sisih wetan alon-alon Pati.

Yen Danurwenda padha wae ora slamet. Dheweke uga mati, amarga kecemplung ing kali pas dheweke arep nyabrang kretek ing sak jabane Kadipaten. Kejeglong utawa jiglong miturut dialeke wong Pati. Jeneng kuwi ngantii saiki isih ana, yaiku dinggo jeneng kretek cilik sangarepe markas Komando Distrik Militer (Kodim) ing Pati.

Critane, wektu acara pemakaman mayit-mayit malang kuwi Adipati Jayakusuma krungu bisikan.

“Wahai, Sang Adipati elingana besuk bakal ana wong kulit putih kang bales dhendham ing Kadipaten Pati kene.”

DUMADINE KUTHA REMBANG

2011-05-23T22:57:00.002+07:00

Kutha Rembang manggon ana ing tlatah tanah Jawa sisih wetan. Sisih lor wewatesan karo samodra jawa, sisih kidul wewatesan karo Kabupaten Blora, sisih kulon wewatesan karo kabupaten Pati, lan sisih wetan wewatesan karo kabupaten Tuban. Kanthi panggonan kang strategis kuwi mula akeh wong manca kang teka neng tanah jawa kususe neng Kabupaten Rembang saperlu pengin dagang utawa golek tanduran-tanduran kang larang regane yen didol ing negara asale. Miturut crita udakara ing taun 1336 Saka, ana wong wolu sing asale saka Campa Banjar mlati teka neng tanah Jawa.

Wong campa kuwi nduweni kaluwihan bisa gawe gula tebu. Wong Campa teka neng tanah Jawa mung kanggo gawe gula tebu amarga ing negarane wis akeh seng gawe. Wong- wong kuwi teka neng tanah Jawa ngliwati segara mengulon nganti tekan neng kali sing kiwa-tengene akeh wit Toktene (Bakau). Anggone teka neng tanah Jawa, wong Campa kuwi dipandhegani Pow Ie Din sing minangka dadi ketuane pelayaran. Bareng ngerti yen ing tanah Jawa akeh tanduran tebu wong Campa kuwi padha bungah amarga apa kang wis dilakoni kabeh ora muspra, apa kang digoleki wis ketemu, yakuwi tanduran Tebu.

Wong-wong campa kuwi gawe omah/gudhang kanggo nyimpen tebu-tebu kang wis dibabat. Omah/gudhang digawe ana ing sisih kiwa tengene pategalan kang ana tandurane tebu, supaya anggone mbabat tebu ora kadohan saka gudhang. Saben wayah isuk Pow le din kang mandhegani pelayaran kuwi mrentah kanca-kancane kanggo nyiapake ubarampe kang arep di anggo mbabat tebu.

Tebu- tebu kang wis dibabat banjur disimpen ing gudhang-gudhang kang wis dicepakake. Tebu-tebu kang wis disimpen ing gudhang yen wis akeh banjur diolah kanthi cara tradisional supaya dadi gula tebu. Gula tebu kang wis diasilake kuwi banjur digawa neng negara asale yakuwi negara Campa.

Kanggo mujudake rasa sukur marang gusti, lan supaya anggone mbabat tebu ora ana alangan mula dianakake donga lan semedi bareng sadurunge mbabat tebu. Pategalan kang wit tebune wis dibabat mau banjur didadekake pomahan/pemukiman sing saiki kawentar kanthi jengen Kabongan, sing jenenge dijipuk saka tembung tokte/ bakau Ka-Bonga-an (kabongan) sing panggonane ana ing sisih kulon kutha Rembang.

Ing sawijining dina, nalika pajar ing sasi Waisaka wong-wong padha miwiti “ngrembang”/mbabat tebu. Sadurunge mbabat tebu diwiwiti, kudu dianakake upacara suci lan semedi bareng nyenyuwun maring Gusti supaya anggone mbabat/ngrembang tebu ora ana bebaya. Upacara mbabat tebu kuwi diarani Ngrembang sekawit. Saka ukara Ngrembang kuwi banjur didadekake kanggo cikal bakal Kkutha Rembang kang mapan ana ing pesisir sisih wetan tanah Jawa. Miturut crita para sepuh upacara ngrembang sekawit dianankake ing dina rebo legi , minggu kasada sasi waisaka, taun saka 1337 kanthi candra sengkala Sabda Tiga wedha Isyara.

ASAL MULA DHESA LAN KALI KRAMAT ING TLATAH BATANG

2011-05-23T22:31:00.002+07:00

Rikala dhisik Sultan Agung ngutus putrane Jaka Bahu kanggo babat alas roban. Jaka Bahu akhire tumindak marang apa kang wis di utusake Sultan Agung kuwi mau. Amarga ana sing ngganggu Jaka Bahu kang lagi babat alas Roban, banjur Jaka Bahu nglakoni tapa, kanggo ngerteni apa sebabe kuwi mau. Jaka Bahu ngerti yen kang ganggu iku mau bangsaning lelembut kang dipimpin Dadungawuk. Banjur kedaden perang antarane Jaka Bahu lan Dadungawuk lan prjurite.

Dadungawuk bisa dikalahake dene Jaka Bahu lan janji ora bakal ngganggu Jaka Bahu lan prajurite Jaka Bahu. Banjur babat alas kuwi mau dadi lancar.

Jaka Bahu banjur nerusake babat alas roban menyang arah kulon nganti teka ing kali gedhe yaiku kali Kramat. Jaka Bahu kepikiran gawe bendhungan ing kali Kramat, amarga arep digawe sawah. Jaka Bahu tandhang gawe bendhungan. Ananing banyu kang mili durung mesti, kadhang cilik uga ora Jaka Bahu ngerteni banyu kang mili iku gedhe lan ndadekaken bendhungan kuwi jebol.

Jaka Bahu goleki penyebabe kuwi mau. Pranyata kang ndadekaken bendhungan kuwi jebol, yaiku ana watang prahu gedhe kang nglintangi bendhungan. Prajurite Jaka Bahu ora ana sing bisa nyingkirake watang prahu kuwi mau. Bajur Jaka Bahu nglakoni tapa ing pinggiring kali kuwi mau kanggo ngentuki tenaga supaya bisa mindahake prahu. Wektu iku malem jumat kliwon. Jaka Bahu anggone tapa iku mau dilakoni kanthi sregep, lan ora dingerteni, wayah fajar Jaka Bahu ngentuki tenaga utawa kramat kang dikarepake. Sakwise Jaka Bahu entuk keramat kuwi mau, banjur Jaka Bahu budhal menyang watang prahu kang nglintangi bendhungan. Watang prahu sing maune gedhe katon cilik dene Jaka Bahu. Jaka Bahu nekuk watang prahu mau kanthi tugel.

Kanthi watang mau tugel dene Jaka Bahu, bendhungan mau dadi lancar maneh. Ananing bebayan dudu mung siji kuwi mau. Bendhungan kang wis dadi kuwi mau jebol maneh. Jaka Bahu ora nyerah kanggo goleki apa sebabe kuwi mau jebol. Lan kasile tapa mau, Jaka Bahu ngerteni menawa ana gapura ing jero kedung. Kang duweni kedung iku yaiku bangsaning lelembut kang wujude ula. Bangsaning lelembut mau uga kang ngrusak bendhungan. Kerajaan lelembut kuwi dipimpin dene Kala Drubiksa. Jaka Bahu banjur ora terima, pagaweyane diganggu dene Kala Drubiksa lan prajurite. Jaka Bahu tandhang, ngamuk ing istanane Kala Drubiksa. Prajurite Kala Drubiksa akeh sing mati.

Kala Drubiksa ora trima. Ora nganggo mikir suwe Kala Drubiksa banjur tandhang dewe metu nggoleki lan ngadhepi Jaka Bahu. Jaka Bahu kang lagi ngamuk disruduk dene Kala Drubiksa, Jaka Bahu dicokot lan digubet kuwat dene Kala Drubiksa.

Ora kalah pokal kanthi tenaga kang kari sithik, Jaka Bahu bisa ucul saka gubetan kuwi. Jaka Bahu mlayu golek papan kanggo umpetan. Jaka Bahu uga arep mulihake tenagane kanggo ngadhepi Kala Drubiksa. Ora dingerteni dene Jaka Bahu yen papan kang dienggo umpetan kuwi mau, uga Taman Keputren dene adine Kala Drubiksa yaiku Drubiksawati. Drubiksawati kadung katresnan marang Jaka Bahu. Amarga Jaka Bahu wis ngerti yen Drubiksawati kuwi adine Kala Drubiksa, banjur Jaka Bahu nggunakake katresnane Drubiksawati kanggo nggoleki wadine Kala Drubiksa. Kanthi syarat Jaka Bahu kudu gelem nampa katresnane Drubiksawati. Dubriksawati nyolongake pedhang Swedang kasektenane Kala Drubiksa.

Sakwise Jaka Bahu entuk pedhang Swedang mau, dheweke ora arep mateni Kala Drubiksa, ananing arep gawe kapok Kala Drubiksa. Sakwise Jaka Bahu lan Drubiksawati nyandhang tresna, banjur Jaka Bahu karo prajurite budhal nggoleki Kala Drubiksa. Jaka Bahu lan Kala Drubiksa banjur perang. Ngerti pedhang Swedang ana ing Jaka Bahu, banjur Kala Drubiksa mlayu ngalor. Jaka Bahu ngoyak, Kala Drubiksa kecekel. Perang mau kandhek, banjur Kala Drubiksa janji menawa dheweke ora arep ngganggu kauripane manungsa. Dene Jaka Bahu, Kala Drubiksa diwenehi papan panggonan kanggo uripe Kala Drubiksa sak prajurite ing Roban sisih lor. Kala Drubiksa uga duweni jatah mangan asile bumi.

Ing wektu Jaka Bahu lan Kala Drubiksa mau rembugan, pedang Swedang mau diselehake ing pinggiring kali kang nikung kang dijenengi kali (Dang). Ing sateruse papan kuwi mau dijenengi Klidang. Lan daerah ing sekitare uga dijenengi Desa Klidang.

Ora ono maneh kang ganggu tugase Jaka Bahu ngrampungake bendhungan mau, saengga cepet bendhungan Kramat mau dirampungake. Dadi tugase Jaka Bahu kanggo nyiapake daerah kanggo para tani ing daerah alas Roban kang uriping bangsa lelembut mau dadi rampung.

Amarga menange Jaka Bahu lan kalahe Kala Drubiksa, warga ing sekitaring kali mau uga seneng lan warga ngadakake sukuran ing kali mau. Lan sukuran mau diarani Lomban. Lomban mau didakekaken tradisi karo warga Klidang setahun sepisan kang ditibakake ing tanggal 1 syawal.

Menange Jaka Bahu mau, Sultan Agung ngangkat Jaka Bahu dadi Bupati Kendal. Ananging Jaka Bahu isih ditugasi kanggo jupuk Putri Retno Rantan Sari kang dititipake ing dhesa kalisalak, supaya diboyong menyang Mataram. Jaka Bahu tandhang, banjur methuki Retno Rantan Sari. Tumeka ing Kalisalak, Jaka Bahu katresnan marang kaendhahane dhesa Kalisalak.

Joko Bahu uga ora lali methuki Pak Wongso, wong kang dititipi Retno Rantan Sari. Sakwise Jaka Bahu nyampekaken kekarepane, Pak Wongso banjur nyerahake Retno Rantan Sari. Jaka Bahu sing maune utusan saka Sultan Agung kuwi, malahan tandhang tresna marang Retno Rantan Sari. Sadurunge Jaka Bahu wis ngerti yen Retno Rantan Sari arep dipek garwo karo Sultan Agung. Nanging Rantan Sari uga katresnan marang Jaka Bahu. Ora kelangan akal, Jaka Bahu kang bingung kudu piye, Jaka Bahu banjur nemoni Ki Ageng Cempaluk, kanggo nggoleki wejangan.

Ora disengaja ing Dhesa Kalibeluk ana putri kang rupane padha karo Rantan Sari kang jenenge Endang Muranti. Banjur Ki Ageng Cempaluk ngongkon Joko Bahu menyang Kali Beluk methuki Endang Muranti. Jaka Bahu budal menyang Kali Beluk banjur mboyong Endang Muranti menyang Mataram. Endang Muranti diserahake Sultan Agung, nanging Sultan Agung ora curiga.

Endang Muranti uga semaput, amarga weruh kaendahane istana. Barang wis sadar, banjur Endang Muranti ngakoni marang Sultan Agung, menawa dheweke dudu Retno Rantan Sari, Sultan Agung kuciwa lan duka. Jaka Bahu dikon ngadhep Sultan Agung. Jaka Bahu diwenehi hukuman, hukuman kuwi awujud tugas. Tugas iku mau yaiku babat alas Gambiran. Endang Muranti uga dibalekake ing Kali Beluk.

Samin Surosentika

2011-05-23T22:24:00.002+07:00

Ing Desa Tapelan Samin Surosentika dikenal dadi wong tani, sesepuh, guru kebatinan, lan ketuwa sing nglawan pemerintah kolonial Landa. Samin Surosentika uga dikenal Ratu Tanah Jawi utawa Ratu Adil Heru Cakra duwe gelar Prabu Panembahan Suryangalam. Miturut warga Samin neng Tapelan, Samin Surosentika dadi raja ora saka atine dhewe nanging dipilih rakyat utawa penganute. Yaiku wong saka Desa Tapelan, Ploso, Kedhiren, Tanjungsari. Samin Surosentika asale kuwi saka Desa Klopodhuwur, desa Tapelan kuwi panggonan penganute.

Samin Surosentika lair neng Desa Ploso Kedhiren, Randhublatung Blora. Dhewekke saka 5 sedulur kaya pandhawa lanang kabeh. Bapakke jenenge Raden Surowijaya neng Tapelan dikenal Samin Sepuh lan nyambut gawene Bormocorah utawa Kamituwa kanggo wong desa sing ora duwe, saka Bojonegoro, Jawa Timur.

Jeneng Samin Surosentika sing asli yaiku Raden Kohar. Jeneng kuwi banjur malih dadi Samin, yaiku jeneng kerakyatan. Sakwise dadi guru kebatinan jenenge malih dadi Samin Surosentika lan anak dhidhike ngundang Ki (Kyai) Samin Surosentika.

Samin Surosentika isih seduluran karo Kyai Keti neng Rajegwesi, Bojonegoro, uga isih seduluran karo Pangeran Kusumaningayu utawa Kanjeng Pangeran Kusumawinahyu. Pangeran Kusumaningayu kuwi jeneng liya kanggo Raden Mas Adipati Brotodiningrat sing mrintah Kabupaten Sumoroto saiki dadi dhaerah cilik neng Kabupaten Tulungagung. Samin Surosentika ora klebu petani mlarat, dhewekke duwetelung bau sawah, sabau tegalan, lan 6 sapi.

Taun 1890 Samin Surosentika wiwit ngembangake ajarane ing Klopodhuwur, Blora. Wong-wong ing sakiwa tengene, kayata saka Desa Tapelan, akeh sing merguru marang dhewekke. Wektu kuwi pemerintah kolonial Landadurung nggatekake ajaran Samin, amarga ajaran kuwi isih dianggep ajaran kebatinan utawa agama anyar sing ora ngganggu keamanan.

Taun 1903 Residen Rembang nglaporake yen ana 772 wong Samin sing kasebar ing 34 desa ing Blora sisih kidul lan ing dhaerah Bojonegoro. Kabeh sregep ngembangake ajaran Samin.

Taun 1905 wiwit ana perkembangan anyar, wong-wong desa sing nganut ajaran Samin Surosentika wiwit ngganti cara urip dhewekke saka kekancan saben dinane ing desane. Dhewekke wiwit ora gelem nyetor pari ing lumbung lan ora gelem mbayar pajeg, lan ora gelem nglebokake sapi lan kebone ing kandhang umum bareng-bareng karo wong saka desa liyane sing ora wong Samin.

Taun 1907 wong Samin malih dadi 5000, pemerintah kolonial kaget lan keweden, apa maneh nalika krungu yen tanggal 1 Maret 1907 wong arep brontak. Wektu kuwi ing Desa Kedhung Tuban, Blora, ana wong Samin nganakake slametan. Wong Samin sing teka ing Desa Kedhung Tuban banjur dicekel, amarga dianggep nyiapke pembrontakan.

Tanggal 8 November 1907, Samin Surosentika diangkat penganute dadi Ratu Adil kang nduweni gelar Prabu Panembahan Suryangalam. Patang puluh dina sawise kedadean kuwi, Samin Surosentika dicekel Raden Pranolo, Ndara Seten (Asisten Wedana) ing Randhublatung, Blora, banjur dilebokake ing bekas obongan watu gamping. Sawise kuwi digawa ing Rembang, nalika ing Rembang dheweke ditakoni macem-macem. Banjur dhewekke karo wolong penganute diasingake ing luar Jawa. Samin Surosentika mati ing Padang taun 1914.

Kecekele ora ngilangake gerakan Samin. Wongsorejo, penganut Samin Surosentika sregep nyebarake ajaran Samin ing distrik Jiwan, Madiun. Neng Jiwan, Madiun wong-wong desa dipujuk supaya ora mbayar pajeg marang pemerintah kolonial. Banjur dhewekke karo kancane dicekel banjur diasingake.

Surohidin, mantu Samin Surosentika, lan Engkrak, murid Samin Surosentika, nyebarake ajaran Samin ing dhaerah Kabupaten Grobogan (Purwodadi). Karsiyah, penganut Samin ngembangake ajaran Samin ing Kajen, Pati. Penganut Samin nyoba nyebarke ajarane ing dhaerah Jatirogo, Tuban, nanging ora kasil.

Taun 1914 pemerintah kolonial ngunggahake pajeg. Ing Grobogan (Purwodadi) wong-wong Samin wis ora gelem ngormati Pamong Desa lan pemerintah Kolonial. Ing distrik Balareja, Madiun, wong-wong Samin mbodhoni aparat pemerintah kolonial. Tujuane sing utama yaiku: ora gelem mbayar pajeg.

Ing Kajen, Pati, Karsiyah dadi Pangeran Sendhang Janur, lan ngomong ing wong desa aja nganti mbayar pajeg.

Ing Desa Larangan, Pati, wong-wong Samin nyerang Lurah lan Polisi. Ing Desa Tapelan, Bojonegoro, wong-wong padha wae ora gelem mbayar pajeg. Padha ngancam Asisten Wedono, banjur padha dicekel lan dikunjara.

Samat, ketuwa pergerakan Samin neng Pati, ngajarake yen Ratu Adil arep teko yen lemah sing digadekake pemerintah kolonial dibalikke neng wong Jawa.

Taun 1915 upaya panyebaran ajaran Samin neng daerah Jatirogo gagal maneh.

Taun 1916 wong Samin golek dhaerah anyar. Ajaran mulai dikembangke neng daerah Undaan, Kudus.

Taun 1917 penganut Pak Engkrak nglawan pemerintahan karo apa sing diarani “partikel pasip”. Perlawanan kuwi njengkelake Londo, nanging akhire bisa dikalahke karo Londo.

Taun 1930 gerakan Samin rada mandeg amarga ora ana ketuwa sing kuat.

Taun 1945 Pak Engkrek saka Klopodhuwur, Blora, melu perang neng Surabaya mungsuhi Londo. Jarene dheweke arep mapak tekane Ratu Adil.

Samin Surosentika ora mung dadi intelektual tangguh nanging uga dadi pujangga Jawa Pesisiran sing urip sakwise Ronggowarsita (1802-1873). Pujangga kuwi uga dikenal pujangga rakyat. Samin Surosentika uga bisa diarani penerus tradisi pujangga Ronggowarsita, yaiku dadi pemberontak jamane, amarga kuwi uga pernah dilakoni pujangga Ronggowarsita neng karya-karyane.

Kanggo warga Samin sing wuta aksara jawa, Samin Surosentika ngajari lisan, utawa ceramah neng omah lan neng lapangan, sing diajarake Samin Surosentika yaiku bab sing pokok (intisari ajaran). Amarga sing diajarake mung pokok, ajaran kuwi kaya kurang komplit lan bingungake wong. Kuwi ketok neng tradisi lisan wong Samin neng Desa Tapelan.

Neng jero tradisi lisan neng Desa Tapelan kuwi ana pangucap sing kaya mangkene:

“Agama kuwi gaman, adam pangucape, man gaman lanang.”
“Aja drengki, tukar padu, dahpen kemeren. Aja kutil jumput, bedhog-colong.”
“Sabar lan trokal ampun ngantos drengki-srei ampun ngantos nyasapada ampun ngantos pek-pinek kutil-jumput bedhog-colong. Napa malih bedhog-colong, napa malih milik barang, nemu barang wonten ing dalan mawon kula simpangi.”
“Wong kudu ngerti ing uripe, sebab urip siji digawa selawase.”
“Wong enom mati uripe titip sing urip. Bayi uda nangis nger niku sukma ketemu raga. Dadi mulane wong niku boten mati. Nek ninggal sandhangan niku nggih. Kedah sabar lan trokal sing diarah turun-temurun. Dadi ora mati nanging kumpul sing urip. Apik wong selawase sepisan dadi wong selawase dadi wong.”
“Dhek jaman Landa niku njaluk pajeg boten trima sak legane nggih bebas. Gak gelem wis dibebasake. Kenek jagaya orang nyang. Jaga omahe dhewe. Nyengkah ing negara telung taun dikenek kerja paksa.”
“Pangucap saka lima bundhelane ana pitu lan pangucap saka sanga bundhelane ana pitu.”

“Wit jeng nabi kula lanang damel kula rabi tata-tata jeneng wedok pengaran Sukini kukuh dhemen janji buk bikah mpun kula lakoni.”
“turun”, “pangaran”, “sedulur lanang”, “sedulur wedok”, “salin sandhangan.”

KEK ENGKRENG

2011-05-23T22:21:00.001+07:00

Crita iki nyritakake babagan critane Kek Engkreng, saka Pati. Kacritakake yen Kek Engkreng urip ijen, nalika Kek Engkreng wis gedhe lan wis cukup umure, bapake lan simboke wis kapundhut dening Gusti. Bapake Kek Engkreng nalika isih urip meling marang Kek Engkreng, “Kreng, yen bapak wis ora ana ing donya iki, lan ora bisa urip bebarengan marang kowe lan simbokmu bapak njaluk marang kowe kancani simbokmu, lan dadiya kowe bocah kang bekti marang wong tuwa,” pangandikane Bapake Kek Engkreng.

Sawise Kek Engkreng ditinggal marang bapake, Kek Engkreng tinggal dhewe karo simboke lan dheweke tansah Bekti marang simboke.

”Kreng kae wedhuse di golekake pakan supaya suk yen gedhe bisa manak lan bisa dadi sangu uripmu besuk”. Pangandikane ibune.”

“Inggih bu?” Wangsulane Kek Engkreng.

Senadyan dheweke wis gedhe nanging dheweke tetep ora isin yen nggolek pangan kanggo wedhuse. Dheweke langsung nuindakake apa kang di printahake marang simboke. Kek Engkreng anggone bekti marang simboke temenanan. Nanging anggone urip Kek Engkreng marang simboke ora nganti suwe amarga ibune Kek Engkreng lara lan pungkasane simboke Kek Engkreng uga kapundhut marang gusti.

“Mbok, Simbok aku iki dadi urip ijen, lan ora nduwe sapa-sapa, mbok aku aja kotinggal dhewe mbok?” Tangise Kek Engkreng.

Nalika Kek Engkreng wis urip ijen tanpa wong tuwane, dheweke banjur lan urip bebarengan marang paklike.

“Kreng kowe saiki melu aku wae lan urip bareng aku, saiki kowe wis tak anggep anakku dhewe”. Tembunge Paklike.

Semana uga Kek Engkreng uga tansah bekti marang pak like.

”Kreng kae wedhusmu sing isih kae aja lali di golekake pakan.” Tembunge Paklike.

“Inggih, Paklik.” Dheweke banjur langsung golek pangan kanggo weduse.

Nalika dheweke nggolek pangan wedhuse Kek Engkreng ketemu marang bocah wadon, banjur dheweke nakoni bocah wadon kuwi.

“Sapa kowe? Ana apa kowe kok neng kene? Omahmu ana ngendi?” Banjur bocah wadon kuwi mangsuli, “aku Purwanti, aku saka pakuburane simbokku, omahku ing Desa Glenthengan Wetan.

“O… dadi simbokmu wis kapundhut marang Gusti ta? yen ngono padha kaya aku, mung bapakku uga wis kapundhut marang Gusti,” tembunge Kek Engkreng.

“Yen bapakku isih urip mung simbokku sing kapundhut, simbokku seda amarga dipateni prajurid landa kang kurang ajar kae,” wangsulane Purwanti. Bocah loro kuwi banjur omong-omong akeh. Sakwise omong-omong Kek Engkreng bali mulih, ing omah Paklike crita yen dhek mau dheweke kepethuk marang bocah wadon kang jenenge Purwanti.

“Paklik, kula wau kepanggih kalih marang Bocah wadon kang asmane Purwanti, piyambakipun ngendikan yen piyambake ugi sampun dipun tilar simbokipun, amargi ibune sampun kapundhut marang Gusti,” tembunge Kek Engkreng.

“Iya pancen bener ibune Purwanti mati amarga kena tembake prajurit Landa,” wangsulane Paklik.

“Paklik prajurit Landa menika pancen kurang ajar temenan mateni tiyang sakgeleme dhewe lan gawe risuh ing ngendi-ngendi,” tembunge Kek Engkreng.

Ing suwijining wengi Kek Engkreng ora bisa turu, dheweke kepikiran terus marang tumindake prajurid landa, dheweke kepengin golek elmu kang bisa dadi sangu uripe. Amarga kahanan kaya ngono, banjur Kek Engkreng matur marang Paklike.

“Pak Lik, kula ngraosaken kepengin lunga saking desa mriki kula kepengin pados ngilmu kangge sangu urip lan kangge mbales tumindakipun prajurid landa kang kurang ajar marang rakyat,” tembunge Kek Engkreng.

“Aja ngono dipikir-pikir dhisik anggonmu tumindak, aja nganti ngurugikake kowe dhewe, amarga kabeh kuwi bisa ndadekake bebayan marang awakmu le?” wangsulane Paklik.

“Nanging, Paklik kula kepengin sanget, kula kepengin pados ilmu,” tembunge Kek Engkreng.

Ngerti yen kekarepane Kek Engkreng kuwi gedhe, banjur Paklike ngomong, “ya wis yen kuwi wis dadi kekarepanku, yen kowe arep golek ngelmu, Paklik biyen nduweni guru kang jenenge Ki Andong. Ki Andong kuwi wonge sekti nanging aku ora bisa suwe-suwe anggonku nggeguru marang Ki Andong, amarga biyen aku kudu ngancani bulikmu kang lagi lara, nanging pungkasane ya bulikmu kapundhut.”

“Ki Andong saiki ana ngendi Paklik?” pitakonane Kek Engkreng.

“Ki Andong saiki ana ing alas sisih kulon desamu iki. Yen kowe sida lunga, mlakua kowe ngulon terus nganti kowe nemokake alas kang gedhe. Ya neng kono kuwi Ki Andong manggon,” wangsulane Paklike.

“Paklik yen ngoten, kula tak langsung mawon mrika, Paklik nyuwun pangestunipun Paklik,” pamite Kek Engkreng.

“Yen pancen niatmu wis mantep iya tak pengestoni,” wangsulane Paklike.

Pungkasane Kek Engkreng banjur mangkat menyang alas kang diduduhake Paklike. Dicritakake ing alas kono dheweke nganti rong dina ngubebgi alas kono, nanging ora nemokake Ki Andon manggon. Nanging Kek Engkreng tetep oara nyerah, dheweke tetp ngusahani kanti temananan supaya bisa ketemu marang KI Andong. Pungkasane Kek Engkreng kepethuk karo Ki Andong,

“Ana apa kowe golek aku?” pitakone Ki Andong.

“Punapa leres panjenengan Ki Andong?, menawi leres kula kepengin ngeguru kalih panjenengan guru?” wangsulane Kek Engkreng.

“Iya bener aku Ki Andong. Ana apa kowe arep nggeguru marang aku? Sapa jenengmu?”

“Kula Kek Engkreng guru, kula ajeng nggeguru kalih panjenengan amarga kula kepengin anggadhahi ngelmu kangge sangu urip kula guru? Wangsulane Kek Engkreng.

“Ayo wis yen ngono amarga tekatmu wis kuwat, lan niyatmu uga wis temenanan, iya ngger kowe saiki tak tampa dadi muridku,’’ tembunge Ki Andong.

Ing kono kek Engkreng anggone nggeguru marang Ki Andon kanthi temenanan mula, dheweke cepet ngerti lan nguwasani marang apa kang diajarake dening gurune.

“Kreng, kitab iki wacanen lan sinaoni, sakwise kuwi terus praktekake supaya jurus-jurus lan kadhigdayan kang ana ing kitab iki, bisa komangarteni kanthi temenanan,” tembunge gurune.

“Inggih, Guru?” wangsulane Kek Engkreng. Kek Engkreng nyinaoni kitab kang diwenehake gurune kanthi temenan. Gladhen nendhang ngiwa, nengen lan jurus-jurus liyane. Pungkasane Kek Engkreng wis bisa nguwasani marang kabeh apa kang diajarake gurune.

“Kek anggonme ngeguru marang aku wis cukup suwe, lan anggonmu nggeguru marang aku wis cukup lan ilmu sing koksinaoni uga wis bisa kok tampa kanthi cepet amarga kapinteramu dhewe. Saiki aku nduweni gelang kang kagawe saka kayu pilihan, gunakake iki sakprelune, lan aja gunakake kanggo marang kamurkan. Lan keris iik gawanen kanggo gegaman lan sangumu,” tembunge Ki Andong.

“Inggih guru, sedaya badhe ula jagi kanthi temenanan,” wangsulane Kek Engkreng.

Sakwise Kek Engkreng wis nggeguru marang gurune mau lan wis diwenehi pusaka kek Engkreng banjur bali mulih ing desa Glenthengan, ing omahe pak like. Saktekane Kek Engkreng tekan ngomah, dheweke banjur langsung dirangkul marang paklike.

“Kreng anak cilikku kowe wis tekan kene ta, aku bungah kowe wis bisa bali kanthi selame. Piye kahananmu neng kono?” tembunge Paklike.

”Pangestu panjenengan pak lik kula tansah slamet. Pak lik, guru maringaken kula pusaka, gelang kalih keris. Sedaya menika saking guru Ki Andong Pak Lik.

“Ya wis kuwi gawa kanthi temenanan lan aja kok gunakake ing kamurkan,” wangsulane Paklik.

Ing sawijining dina Kek Engkreng nglakoni tindakan kaya biyasane yaiku angon wedhuse kang saka wong tuwane biyen. Dheweke ketemu marang Purwanti.

“Lho apa kowe Purwanti? Isih eling aku apa ora? Aku Kek Engkreng,” tembunge Kek Engkreng.

“O, iya ta, sampeyan Kang Engkreng? wah rasane kok wis suwe ora ketemu marang sampeyan kang?” wangsulane Purwanti.

“Iya, dhik pancen bener, saiki piye kahanane bapakmu ing desa kene, piye kabare kluwargamu? Pitakonane Kek Engkreng.

“Bapak lan aku lagi bingung kang, amarga bapak dipeksa wong landa supaya aku gelem bebojoan marang ketua kompeni. Bapak lan aku saiki lagi keweden lan bingung,” wangsulane Purwanti. Nalika kuwi Kek Engkreng mung meneng ora mangsuli apa-apa.

“Dhik Purwanti aku kepengin weruh omahmu?” tembunge Kek Engkreng.

“O, mangga kang Engkreng, mangga kula aturi dolan,” wangsulane Purwanti.

Wedhuse Kek Engkreng banjur dicancang ing sawah-sawah. Lan dheweke banjur mlaku bareng Purwanti menyang omahe Purwanti.

Saktekane omahe Purwanti Kek Engkreng dikenalake marang bapake. “Mangga kang, sampeyan mlebet rumiyin, pak menika rancang kula Tembunge Purwanti.

“O, iya sapa jenengmu cah bagus?” Pitakone Pak Tarji, bapake Purwanti.

“Kula Kek Engkreng saking glenthengan kulon, pak,” wangsulane Kek Engkreng.

Ora suwe anggone omong-omongan pak Tarji marang Kek Engkreng, banjur katekanan Ki Kersa, yaiku salah sijine prajurid kompeni landa kang sekti mara arep nggawa Purwanti.

“Heh Purwanti ayo saiki kowe kudugelem melu aku dadi bojone majikanku, yen emoh kowe tak gawa peksa!” sentake Ki Kersa.

“Yen aku emoh kowe arep ngapa?” bantahe Purtwanti.

“Bocah wadon kurang ajar,” sentake Ki Kersa. Banjur Ki Kersa ngangkat Purwanti arep digawa lunga, bapake Purwanti mbengok

“Aja-aja kok gawa anakku!!! Aja gawa kurang ajar!!”

Nalika kuwi Purwanti mbengok-bengok njaluk tulung. Ngerti kahanan kaya ngno Kek Engkreng cepet-cepet anggone nulungi Purwanti.

“Heh kurang ajar dhunake Purwanti. Adhepi aku dhisik yen kowe bisa ngalahake aku gawanen lunga Purwanti!” sentake Kek Engkreng.

“Kurang ajar yen ngono kowe nantang aku? ya tak ladeni bocah sialan,” wangsulane Ki Kersa. Banjur Purwanti di dhunake. Pungkasane anatarane Kek Engkreng lan Ki Kersa tarung padha banting-bantingan lan durung ana sing kalah amarga kalorone padha sektine. Nanging anggone tarung kalorone uga menang Kek Engkreng, Ki Kersa kalah lan lunga saka panggonan kono. Bapak Tarji lan Purwanti seneng amrga dheweke slamet saka Ki Kersa. Amarga kadadeyan kuwi KI Kersa Crita marang ketuwa Kompeni landa.

“Majikan aku ora bisa nggawa Purwanti amarga Purwanti ditulungi marang Kek Engkrengkang sekti lan aku dudu tandhinge,” tembunge Ki Kersa.

Ngerti critane Ki Kersa Ki Kompeni kepengin supaya Kek Engkreng bisa gabung bebarengan marang wong landa. Sawise perang marang Ki Kersa banjur pamit mulih saka omahe Purwanti.

“Dhik Purwanti aku pamit bali ati-ati bapakmu dijaga sing temenan,” tembunge Kek Engkreng.

“Iya kang aku matur nuwun wis nulung aku, lan saiki aku wis slamet saka Ki Kersa,” wangsulane Purwanti.

“Pak Tarji Kula pamit rumiyin,” tembunge Kek Engkreng.

“O, iya Kek Engkreng, matur nuwun wis nylametake Purwanti anakku,” Wangsulane Pak Tarji.

Kek Engkreng banjur lunga saka papan kono lan njupuk wedhuse kang dicencang ing sawah mau, lan Kek Engkreng banjur bali mulih. Tekan ngomah Kek Engkreng crita marang Paklike, marang apa kang dilakoni ing omahe Purwanti mau.

“Ati-ati, Kreng paling sedhela maneh mesthi kowe bakal diawasi para prajurid landa lan bisa-bisa kowe ditangkap merga tumindakmu kuwi,” tembunge Paklike.

“Paklik, aku ora wedi pancen aku kepengin mbales kadurakane wong landa kang saksenenge marang rakyat cilik,” wangsulane Kek Engkreng.

“Ya ati-ati yen ngono Paklik mung bisa ngandhani,” wangsulane Paklik.

Ngerti kahanan kaya kang di kandhakake Ki Kersa, ketua kompeni landa nagkon marang prajuride, supaya golek katrangan sapa kuwi sejatine Kek Engkreng amarga ki kompeni kagum marang Kek Engkreng, kang bisa ngalahake Ki Kersa prajurid andalane ki kompeni.

“Prajurit coba saiki olek katrangan csapa kuwi Kek Engkreng, lan asale saka mgendi amarga aku kepengin Kek Engkreng dadi prajuritku,” tembunge ki kompeni.

”Inggih, majikan?” tembunge prajurit. Sawise pirang-pirang dina, prajurit kompeni nglapurake yen Kek Engkreng kuwi, wong kang sekti, lan monge ampuh amarga biyen tau nggeguru marang sakwijine guru nanging ora dimangerteni sapa gurune.

“O, ngono ya wis yen ngono mengko sore Ki Kersa lan para prajurit melu aku. Aku arep ngomong marang Kek Engkreng supaya gelem dadi prajuridku,” omonge kompeni.

“Inggih, majikan?” wangsulane Ki Kersa.

Wayah sore ki kompeni lan Ki Kersa mara ing omahe Kek Engkreng.

“Heh Kek Engkreng sedulurku ayo metu aku kepengin ngomong marang kowe,” tembunge ki kompeni.

Saka jero omah Kek Engkreng metu, kek Engkreng ora nyana jebul kang ana ing ngarep omah kuwi ki kompeni.

“Ana apa majikan kompeni mara mrene?” wansulane Kek Engkreng. ”aku mung pengin ngomong apa gelen kowe dadi prajuridku, yen kowe gelem sliramu bakal kepenak lan kabeh ora bakal kekurangan, kowe bakal dak wenehi bondha donya, lan wanita,” wangsulane kompeni.

“Aku ora bakal bisa kok rayu karo bandha kadonyan amarga kuwi ora langgeng ing donya iki,” wangsulane Kek Engkreng.

Ki kompeni rada nesu, banjur dheweke ngangkon Ki Kersa supaya nyihir Kek Engkreng, mula Ki Kersa gunakake peso sihire supaya bisa malihake atine Kek Engkreng.

“Inggih majikan?” wangsulane Ki Kersa.

Ki kersa ngetokake peso sihire banjur lambene komat-kamit supaya bisa nyihir Kek Engkreng. Nanging Kek Engkreng nduweni gelang paweweh saka gurune, mula peso sihire Ki Kersa ora kena marang Kek Engkreng lan peso sihire Ki Kersa direbut Kek Engkreng. Kek Engkreng ngerti apa kang ditindakake Ki Kersa mula Kek Engkreng cepet-cepet anggone nggunakake kekuwatane supaya bisa njupuk peso sihire Ki Kersa, mula anggone Ki Kersa nyihir ora kena Kek Engkreng.

“Heh kikompeni percuma kowe ngakon Ki Kersa nyihir aku, Ki Kersa kuwi ora tandingaku,” tembung Kek Engkreng.

Ngerti yen Ki Kersa kalah banjur ki kompeni bali mulih saka omahe Kek Engkreng, kahanan kaya ngono ndadekake ki kompeni rada nesu atine.

“Yen sliramu ora gelem ya wis yen ngono aku tak bali dhisik,” tembunge Ki Kompeni.

Wayah wengi nalika Kek Engkereng arep mapan turu dheweke mikir kaya-kaya ana babagan yen Purwanti arep entuk cilaka. Mula sakwise tangi turu, esu-esuk dheweke, arep budhal ng omahe Purwanti.

“Arep lunga ngendi, Kreng?” Pitakonane Paklike.

“Ajeng kesah wonten daleme Purwanti, Paklik?“

“Kok gasik temen kaya ngene, jan-jane ana apa ta?” pitakonane Pak lik. “Firasat kula boten kepenak Paklik, kula kados-kados wonten bayangan bilih Purwanti badhe manggihi bebayan,” tembunge Kek Engkreng. “O, ya wis yen ngono cepet mrono,” wangsulane Paklik.

Kek Engkreng banjur budhal lan cepet-cepet mlaku menyang omahe Purwanti.

“kulanuwun? Dik Pur, dik Purwanti?” panyeluke Kek Engkreng.

“Mangga. O, kang Engkreng ta, ana apa kang kok gasik temen anggonmu mrene?”wangsulane Purwanti.

“Pur, wingi ki kompeni sialan mara neng omahku, wong kuwi ngajak aku supaya dadi prajurite ki kompeni,” tembunge Kek Engkreng.

“Banjur sanpeyan gelem kang?”

“Ora Pur aku emoh,” wangsulane Kek Engkreng marang Purwanti.

“Dhik Pur aku ngrasa yen kowe bakal entuk bebayan, mula yen upamane kowe diwenehi apa-apa marang wong sapa wae aja kok tampa. Apa neng ana tanggamu sing rada sengit marang kowe Dhik Pur?” Pitakone Kek Engkreng.

“Iya kang ana yaiku mbok Sujinah wonge pancen rada sengit marang aku,” wangsulane Purwanti.

“Ya wis yen ngono kowe saiki yen diwenehi marang wong sapa wae aja kok tampa,” welinge Kek Engkreng.

“Iya kang maturnuwun,” wangsulane Purwanti.

Banjur Kek Engkreng bali saka panggonan kono. Sakwise kek Engkreng bali ana kang ngeterake klambi abang yaiku mbok Sujinah .

“Iki aku lagi wae njahit klambi, kayake kok apik yen kok anggo, mula saiki coba iki enggonen!” Tembunge mbok Sujinah.

Purwanti arep nampik klambi abang kuwi nanging Purwanti katon seneng banget marang klambi abang kuwi.

“Wadhuh iki piye aku ora bisa nampak klambi pawewehe mbok Sujinah, amarga kuwi katone pantes banget yen dakenggo,” grundel atine Purwanti.

Pungkasane Purwanti nrima klambi abang kuwi lan mbok Sujinah seneng amarga sihir kang dikirimake marang Purwanti ing klambi abng kuwi bisa kasil. Banjur mbok Sujinah pamit bali.

“Ya wis yen ngono aku tak bali dhisik Pur?” Tembunge Mbok Sujinah.

“O iya mbok matur nuwun klambine?” Sawise klambi dinggo, Purwanti langsung mutah getih, lan langsung ambruk ora bisa obah awake. Nerti kahanan kaya ngono pak Taji bingung.

”Ndhuk, ndhuk tangi ndhuk!” Pak Tarji bingung, amarga Pak Tarji keweden banjur dhweke cepet-cepet mara ing omahe Kek Engkreng.

“Kek Engkreng ! Kreng! Tulung aku!” Tembunge Pak Tarji.

“Wonten menapa pak sajake kok wonten ingkang penting banget,” wangulane Kek Engkreng.

“Kreng Purwanti dhek mau mutah getih lan saiki awake ora obah kaya wong mati kreng?” Tembung Pak Tarji.

“Apa bener kuwi pak?” Kek Engkreng kaget.

“Yen ngoten manga pak saniki enggal-enggal teng daleme njenengan!” Wangsule Kek Engkreng.

Wong loro uwi cepet-cepet anggone mlaku mara ing omahe Pak Tarji, nalika wong loro kuwi mlaku Pak Tarji crita yen Purwanti diwenehi klambi abang saka mbok Sujnah.

“O, pantes pak tegese Purwanti kaya ngono amarga saka mbok Sujinah, yen ngoten cepet pak!” Tembunge Kek Engkreng.

Satekane marang omahe Purwanti, Kek Engkreng weruh yen Purwanti wis ngglethak lan wis ora bisa obah, kaya wis ora ana nyawane.

“Pur, Pur! Dhik Purwanti tangi, Dhik!” Panyeluke Kek Engkreng nanging ora ana wangsulan saka Purwanti.

Ngerti kahanan kaya ngono banjur Kek Engkreng ngetokake peso saka Ki Kersa kang di rampas biyen, lan saka peso sihir kuwi kekuwatane mbok Sujinah bisa disedhot marang peso kuwi. Lan pungkasane, Purwanti sadar, lan bisa omongan.

“Maturnuwun Kang Engkreng, ngapunten aku ora nuruti welinge sampeyan,” omongane Purwanti.

“Pur, kowe iki wis dikandhani neng mbok langgar, apa aku iki yen omongan ora koanggep, Pur? Pitakonane Kek Engkreng.

“Ngapunten kang kulan pancen salah, ngapunten,” wangsulane Purwanti sambi nangis.

“Iya sing wis ya wis aja kobaleni maneh, perlu kok ngerteni Pur, yen Mbok Sujinah kuwi kongkonane kompeni amarga kowe emoh dadi bojone, ki kompeni,” tembunge Kek Engkreng.

“Banjur aku kudu piye?” Pitakone Purwanti.

”Yen ngono kowe ati-ati wae merga yen kompeni ngerti anggone nyihir mbok Sujinah ora kasil mesthi ki kompeni ora meneng wae,” wangsulane Kek Engkreng.

“Iya-iya kang aku tak ati-ati,” wangsulane Purwanti.

“Dhik Purwanti aku saiki rasane wis ora bisa ucul saka awakmu,a atiku ngrsa yen aku nduweni rasa tersna marang kowe dik? Apa sliramu gelem bebojoan lan urip sesandingan marang aku?” Tembunge Kek Engkreng. “Inggih kang semana uga aku uga duwe rasa tresna marang sampeyan,” wangsulane Purwanti.

“Nanging aja saiki, Dhik? Enteni aku dhisik amarga isih ana tugas akeh kang durung tak lakoni.

“Iya kang aku bakal ngenteni kowe,” mature Purwanti.

Sawise nambani Purwanti banjur Kek Engkreng, pamit bali marang Pak Tarji, lan Purwanti. Sakwise lungane Kek Engkreng, dumadakan mbok Sujinah ngrungokake apa kang di omongake, wong loro kuwi. Mbok Sujinah banjur ngomong marang ki kompeni.

“Majikan Kek Engkreng lan Purwanti padha-padha nduweni rasa tresna mula Purwanti emoh anggone bebojowan marang majikan kompeni,” tembunge mbok Sujinah.

“Kurang ajar yen ngono saiki kowe Ki Kersa tak printah gawa mlayu Purwanti supaya Kek Engkreng bingung anggone goleki Purwanti,” tembunge ki kompeni.

“Inggih kompeni,” tembunge Ki Kersa.

Ing sawijining dina, Kek Engkreng ngarsa yen dheweke kepengin nduweni sesandhingan amarga dheweke ngrasa ana sing kurang ing uripe, mula dheweke bingung apa bener Purwanti bocah wadon kuwi kang bakal dadi sesandhingane. Kek Engkreng banjur matur marang pak like.

“Paklik, kula wonten kekarepan, pengin bebojoan marang bocah wadon nanging aku bingungpaklik?” Tembunge Kek Engkreng.

“O iya ta, le sapa kang arep kok ajak urip bebarengan marang kowe,” wangsulane Paklik.

“Karep kula nggih Purwanti, Paklik?” Wangsulane Kek Engkreng.

“Ya wis yen ngono cepet kandhani Purwanti mengko mundhak kedhisikan wong lanang liya!” Tembunge Paklik.

“Tegesipun Paklik ampun maringi pangestu kula sesandhingan marang Purwanti,” pitakonane Kek Engkreng.

“Iya-iya cepet saiki kowe mara neng omahe Purwanti matur marang bapake,” tembunge Paklike.

Kek Engkreng banjur cepet-cepet mara ing omahe Purwanti. Nanging saktekane omahe Purwanti Kek Engkreng weruh pak Tarji katon sedhih lan nangis.

Kek Engkreng takon, “wonten punapa Pak, njenengan kok kadosipun sedhih sanget, Purwanti pundi Pak?” Pitakone Kek Engkreng.

“Kreng, Purwanti digawa wong aku ora ngerti, bengi kuwi Purwanti digawa wong nalika aku turu. Nanging aku ngerti sing nggawa yaiku Ki Kersa, tulung slametake Pur, engkreng?” Tembunge Pak Tarji.

“Kurang ajar Purwanti digawa Ki Kersa,” sentake Kek Engkreng.

“Pak, menawi ngoten kula tak pamit teng markas kompeni,” pamite Kek Engkreng.

Kek Engkreng banjur mara ing nggone markas kompeni.

“Ki Kompeni! Purwanti kodhelikake ana ngendi?” Pitakone Kek Engkrek.

“Tenang Kek Engkrek! Aku ora ndhelikake Purwanti,” wangsulan Ki Kompeni.

“Kowe mesthi ngapusi,” wangsulane Kek Engkreng kanthi sengak. “Kowe ngombe dhisik bareng aku, mengko kowe tak wenehi ngombenan asli saka Landa,” wangsulane Ki Kompeni.

“Piye, kowe gelem melu aku dadi prajuritku?” Ki Kompeni nari maneh. “Aku emoh lan aku ora bakal gelem melu kowe,” wangsulane Kek Engkreng.

“Oh, ya wis, yen ngono iki banyu iki ombe dhisik mengko tak duduhake ana ngendi Purwanti,” omongane Ki Kompeni. Kek Engkreng ngerti yen ombenan kuwi wis diwenehi racun. Kek Engkreng ngerti kahanan kuwi amarga saka gelang kang dienggo ing tangane. Gelang kuwi paweweh saka gurune Ki Andong.

“Yen aku tetep emoh kowe arep ngapa?” sentake Kek Engkreng. “Kurang ajar kowe Kek Engkreng, kowe mesthi nyepelekake aku.”

“Prajurit tangkap Kek Engkreng!” Prentahe Ki Kompeni.

Ki Engkreng banjur ditangkap lan dilebokake krangkeng, nanging Kek Engkreng nalika dikrangkeng ora nganti suwe amarga Kek Engkreng bisa ucul saka krangkenge. Lan nalika Ki Kompeni turu Kek Engkreng nyiram banyu sing ana racune mau kanggo ngracuni dheweke mau, banjur raine Ki Kompeni rusak amarga kena banyu racun.

“Rasakna piwalesku iki,” tembunge Kek Engkreng.

Ki Kompeni mbengok amarga raine rusak, nanging ora digatekake Kek Engkreng. Kek Engkreng bengok nalika nggoleki Ki Kersa.

“Ki Kersa kowe ana ngendi metua!” Bengoke Kek Engkreng.

Ngerti yen sing nggawa lunga Purwanti kuwi Ki Kersa, mula Kek Engkrek nggoleki Ki Kersa. Nalika kuwi Kek Engkreng nemokake Ki Kersa lagi turu ing kamare. Kek Engkreng banjur langsung nyeret Ki Kersa.

“Ayo tangi Ki Kersa, kurang ajar!” Tembunge Kek Engkreng.

Ki Kersa digeret digawa metu dening Kek Engkreng. Penjaga markas Kompeni lagi padha tangi nalika Ki Kersa wis digeret Kek Engkreng nganti sakjabane markas kompeni. Banjur Kek Engkrek nakoni Ki Kersa.

“Ki Kersa ana ngendi Purwanti kok dhelikake, yen ora kok duduhake tak congkel matamu!” Tembunge Kek Engkreng.

“Iya, iya, tak duduhake Purwanti ana ing pojokan desamu dhewe, dheweke tak dhelikake ing omah cilik ing pokok desamu,” wangsulane Ki Kersa. Kek Engkrek pungkasane ngeculake Ki Kersa. Lan Kek Engkreng banjur mlaku nanging Ki Kersa malah nyerang balik. Kek Engkrek banjur nancepake pisau sihire Ki Kersa dhewe lan kena ing dadane.

“Ki Kersa, Ki Kersa, ngapurane, karepku kowe arep dakuculake malah kowe ora matur nuwun, kepeksane kowe mati ing tanganku.”

Kek Engkreng banjur cepet-cepet lunga ing pojok desa Glentengan banjur nyelametake Purwanti.

“Pur, Purwanti apa kowe ana ing kono?” Panyeluke Kek Engkreng. “Kang Engkreng aku Purwanti ana ing njero omah kene bukana lawange!” Pambengoke Purwanti.

“Oh, Gusti, Purwanti jebule dikurung ing omah iki,” tembunge Kek Engkreng. Lawange banjur didobrak lan Purwanti diselamatake saka kurungan mau. Purwanti langsung ngrangkul Kek Engkreng.

“Kang Engkreng aku wedi, aku kapok, Kang cepet gawa aku lunga!” Tangise Purwanti.

Banjur wong loro kuwi lunga saka papan kono. Lan Purwanti diterake bali ing omahe. Kacritakake yen Ki Kompeni raine rusak lan sakwetara Purwanti lan Kek Engkreng diuculake dhisik nunggu raine Ki Kompeni mari. Esuk sawise lelakon Purwanti digawa mlayu Kek Engkreng banjur kawin karo Purwanti. Wong loro kuwi katon seneng atine lan bungah.

Nalika kuwi ana cerita yen ing dhaerah Serang – Banten lagi ana peperangan antarane Serang-Banten lan prajurit Landa. Raja Serang-Banten kepengin banget oleh bantuan saka Pendhekar kang ana ing Jawa Tengah. Salah sijine yaiku Kek Engkreng. Kek Engkreng dijuluki bantuan marang Raja Serang-Banten supaya bisa ngalahake prajurit Landa. Krungu kabar kaya ngono Kek Engkreng banjur ngomong marang Purwanti yen dheweke arep lunga.

“Dhik Purwanti, aku arep lunga tulung wenehi pangestu aku supaya aku bisa selamet ing peperangan. Dhik ngapurane, aku bakal ninggalake kowe, nanging aku janji aku bakal bali maneh ing omah kene,” tembunge Kek Engkreng.

“Iya, Kang, aku ora apa-apa, aku lila yen sampeyan lunga kanggo merjuangake lan bantu Raja Serang-Banten. Nanging sak durunge lunga pamit dhisik marang Paklik lan bapak,” Mature Purwanti.

“Oh, iya dhik aja kuwatir,” wangsulane Kek Engkreng.

Esuke Kek Engkreng pamit marang pak like lan Pak Tarji. Nalika arep mangkat Kek Engkrek ngrangkul Purwanti. Nanging nalika Kek Engkreng ngrangkul Purwanti, ning tangane Kek Engkreng digeres peso Purwanti. “Adhuh, dhik, kenapa kowe geres tanganku nganggo peso?” Pitakone Kek Engkreng.

“Aku kepengin yen besok sampeyan bali saka perang sampeyan nduweni tandha kang tak mangertine yen kuwi bojoku kang tansah tak enten-enteni,” wangsulane Purwanti.

“Oh iya dhik, aja kuwatir Ki Kompeni diutus Raja Landa melu perang ing Serang-Banten, mula kowe aja wedi lan ora orang kuwatir. Dadi kowe neng kene aman,” tembung Kek Engkreng.

“Dhik, Paklik, Pak Tarji aku pamit lan kula titip Dhik Pur,” piwelinge Kek Engkreng.

“Iya aja kuwatir,” wangsulane Paklike.

Kek Engkreng mlaku ninggalake desane, anggone lunga mlaku marang Serang-Banten Kek Engkreng diarahake utawa dikancani, marang keris paweweh gurune, keris kang digawa kuwi, bisa mlaku dhewe lan dadi tuntunane Kek Engkreng marang neng ngendi dheweke lunga mlaku. Amarga kerise Kek Engkreng bisa mlaku dhewe ndadekake Kek Engkreng di kenali akeh wong. Yaiku pendekar kang sekti kang nduweni keris bisa mlaku dhewe, krungu kuwi Raja Serang-Baten sang saya kepengin weruh Kek Engkreng kang diundang nanging durung tau ketemu. lan kepengin supaya Kek Engkreng bisa melu ing perang geger Serang-Banten. Amarga saking kepengine, Raja Serang-Banten kepengin weruh Kek Engkreng yaiku pendhekar kang nduweni keris kang bisa mlaku dhewe, kabar kuwi nganti krungu ing ngendi-ngendi,nganti ana salah sijine wong kang ngaku dadi Kek Engkreng, lan madhep marang Raja Serang-Banten.

“Gusti kula Kek Engkreng badha sowan dhateng panjenengan,” tembunge Kek Engkreng palsu.

“Oh, Kek Engkreng kowe sing tak enten-enteni sukur wis bisa tekan kene,” wangsulane raja Serang-Banten. Raja ora mengerti yen Kek Engkreng kang asli durung tekan Serang-Banten.

“Kek Engkreng apa kowe gelem yen sliramu mbesuk ngewangi aku marang perang Geger Serang-Banten,” pitakone Raja Serang-Banten.

“Inggih Gusti, kula purun nanging kula kedah wonten epahanipun, inggih menika epahanipun bandha donya, lan dhuwit sarta emas,” wangsulane Kek Engkreng Palsu.

“Apa?” bantahe Raja.

“Aku ora ngira yen Kek Engkreng kaya tumindake, aku ngira anggone ngewangi perang geger Seran-Banten kuwi ikhlas, jebule ana upahe,” grundele Raja Serang-Banten.

“Ya wis yen ngono yen kuwi sasi panjlukmu,d,” wangsulane Kek Engkreng palsu.

Ing crita liyane, Kek Engkreng wis tekan dhaerah Serang-Banten. Kabar yen ana kang jenenge Kek Engkreng njaluk upah yen ngrewangi perang Raja Serang-Banten. Wabar kuwi tekan kupinge Kek Engkreng, mula Kek Engkreng kaget amarga awake dhewe ora tau nanti kaya ngono. Pungkasane Kek Engkreng nyamar amarga kepengin ngerti sapa sejatine kang ngaku dadi dheweke kuwi. Sakteruse Kek Engkreng mlebu ingkerajaan Serang-Banten lan ketemu marang Raja Serang-Banten. Ing kono Kek Engkreng ngaku jenenge Arya.

“Ana apa kowe ngadhep aku? Sapa jenengmu?” Pitakonane Raja.

“Kula Arya, kula kepengin ndherek perang Geger Aerang-Banten,” wangsulane Arya.

“O iya-iya yen ngono saiki kowe nmanggon ana ing kene dhisik kamarmu ana ing sisih mburi,” tembung Raja.

Wayah wengi Kek Engkreng utawa Arya mara ing kamare Raja Serang-Banten.

“Ana apa kowe mlebu ing kamar kene?” Raja kaget.

“Nyuwun sewu Gusti kula badhe matur bilih ingkang sejatine kula menika Kek Engkreng, ingkang ngaku dados Kek Engkreng menika palsu gusti?” Tembunge Kek Engkreng.

“Aja ngapusi kowe! Aja sembrana kowe, Arya?” Bengoke Raja.

“Inggih, Gusti menika leres,” wangsulane Arya.

“Wis yen pancen ngono sesuk buktikake, sesuk kowe tak ketemukake marang karo sing ngaku Kek Engkreng, yen pancen kowe ora bisa mbuktikake, owe kudu siyap nanggung ukumanku,” wangsulane Raja.

“Inggih Gusti, kula siyap,” pangandikana Arya.

Esuk-esuk Arya lan Kek Engkreng palsu ditemokake.

“He Kek Engkreng! Iki Arya kang ngaku sejatine Kek Engkreng,” tembunge Raja.

“Apa?!” Kek Engkreng palsu kaget.

“Gusti, menika ingkang palsu,” Kek Engkreng palsu mbantah.

Arya mung meneng wae.

”Wis kanggo mbuktekake endi Kek Engkreng kang palsu lan endi kang asli, coba buktekake yen kerismu kang kabar-kabare bisa mlaku dhewe,” prentahee Raja.

“Inggih Gusti, kula siap,” wangsulane Arya.

Kerise Arya banjur dijabut saka awake lan bener sakwise dijabut. Keris kuwi bisa ngadeg lan mlaku dhewe.

“Ayo saiki kerisku mlakua lan dudohake kabeh yen sabenere Kek Engkreng kang sejati yaiku aku,” omongane Kek Engkreng.

Kerise Arya banjur ngadeg lan mlaku.

“Yen pancen kowe Kek Engkreng saiki buktikake marang kerismu bisa apa ora kerismu mlaku?” Tembunge Raja marang Kek Engkreng palsu.

Banjur keris diduduhake nanging ora bisa mlaku lan ngadeg.

“Kurang ajar kowe wis ngapusi aku, sapa sejatine kowe?” Pitakone Raja marang Kek Engkreng palsu.

“Ngapunten gusti kula ajrih, sejatosipun kula Ki Sireng,” wangsulane Ki Sireng.

“Sejatie sapa kowe? Ana apa kowe ngaku-ngaku dadi Kek engkreng?” Pitakonane Raja.

“Kula kepengin nggadhahi bandha donya kang kathah, Gusti? Kula mireng kahananipun Kek engkreng mila kula sowan mriki lan ngaku dados Kek Engkreng ingkang menawi kula saget mbiyantu Gusti perang Serang-Banten, kula badhe nyuwun epahipun,” wangsulane Ki sireng.

“Gusti, tulung ampun ukum kula , nyuwun pangapunten Gusti,” panjaluke Ki Sireng.

“Ya wis ora apa-apa angger kowe gelem melu ngrewangi perang aku besuk,” wangsulane Raja.

“Inggih gusti kula purun,” wangsulane Ki Sireng.

“Ya wis yen ngene rak ya jelas yen kowe Kek Engkreng, kabeh kuwi wis kok buktikake saka kerismu mau kang bisa mlaku dhewe.aku wis percaya yen kowe bener-bener Kek Engkreng kang asli,” wangsulane Raja.

“Kek Engkreng saiki kowe siapake awakmu kanggo perang,” Prentahe Raja.

“Inggih, Gusti,” wangsulane Kek Engkreng.

“Saiki Ki Sireng kowe lungaa! Kowe wis tak ampuni,” tembunge Raja.

Ing sawijining dina Kutha Serang Banten wis geger amarga wong Landa wis mlebu lan wis nyerang.

“Gusti prajurit landa sampun nyerang lan sampun mlebet dhaerah ugi sanpun ngrampas sebagian Serang-Banten,” ature Kek Engkreng.

“O, iya ayo cepet saiki padha maju perang,” wangsulane Raja. Pungkasane Kek Engkreng melu perang, tugas Kek Engkreng kudu dilaksanakake ing dina iki. Yaiku melu merjuangake wilayah Serang-Banten lan merangi wong-wong landa. Ing kono Kek Engkreng ketemu marang ki kompoeni kang kurang ajar.

“O, Ki Kompeni ta, wis mari raimu sing kena racun biyen?” Pitakone Kek Engkreng.

“Ngece…” Bentahe Ki Kompeni.

Pungkasane wong loro kuwi adu kekuwatan lan ki kompeni kalah marang Kek Engkreng. Sateruse Kek Engkreng mbontang-mbanting lan nendhang, njotos, para mungsuhe. Nanging pungkasane anggone perang Geger Serang-Banten kalah mula Kek Engkreng banjur lunga mlayu nylametake awake dhewe amarga Raja Serang-Banten kalah lan kecekel prajurit Landa. Ngerti yen anggone perng kalah mula Kek Engkreng langsung mlayu nalika Kek Engkreng mlayu Dheweke dioyak-oyak marang wong landa.

“He Kek Engkreng! Kurang ajar aja mlayu kowe!” Bengoke wong Landa.

Nanging Kek Engkreng tetep mlayu lan Dheweke tansah ndonga muga-muga anggone mlayu ora kecekel marang wong landa. Pungkasane Kek Engkreng ndhelik ing alas-alas. Lan ndhelik ing rerungkutan.

“Wah, Kek Engkreng ana ngendi mau?” Pitakone prajurit Landa. Sawise prajurit landa ora ngerti mlayune Kek Engkreng, Kek Engkreng banjur langsung bali menyang omahe.

“Dhik Pur, aku kang Engkreng wis bali tulung bukakake lawang!“ Nalika kuwi Kek Engkreng nothok lawang. Lawang banjur dibukakake dening Purwanti.

“Kang, sampeyan wis bali ta?” Pitakonene Purwanti.

“Iya, dhik. Aku lagi dioyak-oyak marang prajurit Landa, mula saiki aku neng omah kene mung sedhela,” tembunge Kek Engkreng.

“Apa, kang dioyak-oyak prajurit Landa? Kok bisa, kang?” Pitakonane Purwanti.

“ Perang Geger Serang-Banten kalah mula aku banjur mlayu saka perang kuwi,” wangsulane Kek Engkreng.

“Wis, dhik aku tak ngomong marang Paklik lan Bapakmu kowe saiki siap-siap amarga kabeh keluargaku arep tak ajak lunga saka desa kene aku emoh yen ana keluwargaku dadi korbane prajurit Landa kang kejem,” tembunge Kek Engkreng.

“Iya, Kang aku tak siap-siap,” wangsulane Purwanti.

Banjur Kek Engkreng mara neng omahe Paklike lan Pak Tarji supaya cepet-cepet anggone siyap-siyap amarga kahanane Kek Engkreng kang kaya ngono. Lan Paklike Kek Engkreng lan Pak Tarji uga melu marang apa kang dikandhakake Kek Engkreng. Sabubare Kek Engkreng saka omahe pak like lan pak Tarji, dheweke banjur mara ing panggonane gurune uga pamitan amarga dheweke arep lunga saka desane.

”Guru, kula ajeng nyuwun pamit lunga saking desa Glenthengan amargi kula dioyak-oyak prajurit Landa,” tembunge Kek Engkreng.

“Iya, ngger tak pangestoni ati-ati anggonmu lelungan yen kowe arep pindkah goleka panggonan ing rawa-rawa yaiku saka desamu marak ngidul,” wangsulane Ki Andong.

“Inggih, guru?” Wangsulane Kek Engkreng.

Ki Andong ngerti yen mbok Sujinah nututi kek Engkreng banjur mbok Sujinah dicekel lan diukum marang Ki Andong.

“Kurang ajar kowe, kowe arep nggawe cilakane muridku, mula saiki rasakake ukumanku,” tembunge Ki Andong.

Sabubare kuwi Kek Engkreng bajur bali mulih lan lunga saka desane bebarengan bareng keluargane. Pungkasane Kek Engkreng pindhah ing rawa-rawa kanggo nylametake awake dhewe lan keluargane saka oyakane prajurit Landa. Ing rawa-rawa kono Kek Engkreng lan keluargane bisa urip adoh saka oyakane prajurit Landa.

GUSTI KANJENG RATU PEMBAYUN

2011-05-23T22:17:00.002+07:00

Gusti Kanjeng Ratu Pembayun ziarahe Ratu Pembayun. Wajah Gusti Kanjeng Ratu Pembayun katon sumringah, akhire makam sing digoleki wis ketemu. H. Nieko sing dadi bojone katon lega lan semangat. Gusti Pembayun cerita marang Nieko, makam sapa sing diziarahi. Kemis sore iku, mangkat saka kraton kilen, Gusti Pembayun lan H. Nieko niat ziarah leluhur sing jenenge dikanggokake wong loro mau kanggo nyuwun pangestu.

“Iki makam Kanjeng Ratu Pembayun,” omonge putri sulung HB X.

“Banjur sing ing sisehe iki sapa?” takon Nieko

“Iki abdi kinasihe.”

“Apa?”

“Abdi cedhake?”

“Oh, sekretaris pribadhine?”

“Ajudane,” tambah Gusti Pembayun

Sang Sekar Kedaton banjur jelasake sapa Ratu Pembayun.

“Ratu Pembayun puteri sulung Panembahan Senopati. Garwane yaiku

Ki Ageng Mangir, sing mau makame kita sowani. Ki Ageng Mangir yaiku musuh Panembahan Senopati. Nalika Ratu Pembayun iku diutus dadi ledhek kanggo mikat Ki Ageng Mangir banjur diwenehake marang Ki Ageng Karanglo sing duwe ide, kepriye naklukake Ki Ageng Mangir. Beliau dimakamna ing kene,” ngendikane Gusti Pembayun HB X.

“Nanging, kowe ora perlu kaya ngana kan?” ngendikane Nieko karo nyusul lungguh ing sisihe Gusti Pembayun. Wong loro kuwi mau banjur ndonga.

Makam Kanjeng Ratu Pembayun, putri sulung Panembahan Senopati ana ing komplek makam Ki Ageng Karanglo. Makam kuwi mau rong kilo saka wetan makam raja-raja Mataram. Beda banget karo makam raja-raja liya sing katon dirawat apik, komplek makam iku sedherhana. Pemakaman kuwi dadi siji karo pemakaman umum. Ing dheretan dhuwur mung ana rong nisan, sing didadekake siji karo sebidhang jubin keramik putih. Makam Ratu Pembayun ana ing sisih kulon lan makam abdi kinasihe Nyi Aditjara ing sisih wetan bagian ngisor nisan mau ditutupi kain mori. Pertandha dikeramatakake marang wong-wong sing paha ziarah. Ing ngisor makam iku ana makam liyane sing wis tuwa, katon ukuran saka nisane dawa lan gedhe. Ditiliki saka ukuran nisan Ratu Pambayun lan abdine, makam kuwi mau durung suwe dipugar.

“Ruimiyin Kanjeng Ratu Pembayun mboten kersa dipun sekar,” ngendikane Ny. Among Arja Subaga, abdi dalem keraton kilen sing melu ziarah, (biyen Ratu Pembayun ora gelem dipasangi nisan).

Juru kunci makam Ki Ageng Karanglo, Panewu Surakso Ismail marang Bernas nuturake miturut carita sing dheweke oleh saka leluhure sing dadi juru kunci makam, Ki Ageng Karanglo kuwi mau salah sijine penasehat Panembahan Senopati, wektu Panembahan Senopati angel naklukake Ki Ageng Mangir, Ki Ageng Karanglo duwe gagasan kanggo ngalahake Ki Ageng Mangir. Carane, putri sulung Panembahan Senopati diutus dadi ledhek kanggo mikat Ki Ageng Mangir. Amarga padha senenge, lorone akhire kawin. Ora ana alesan Ki Ageng Mangir kanggo ora sungkem marang mertuane, sing ora liya mungsuhe. Wektu iku Ki Ageng Mangir mati ing ngarep Panembahan Senopati, Ratu Pembayun lagi meteng.

Miturut Surakso Ismail, Panembahan Senopati duwe karep mateni keturunane Ki Ageng Mangir kabeh. Nanging, saka Ki Ageng Karanglo niat kuwi bisa dicegah. Amarga mateni jabang bayi berarti mateni Ratu Pembayun.

Weling Panembahan Senopati, yen anake lahir mengko, kudu dipateni supaya ora dadi musuh ing keluargane. Akhire Ratu Pembayun didadeake triman (wong sing ditakake saka kraton, diwenehake wong kanggo diasuh utawa didadeake bojo) lan diwenehake marang Ki Ageng Karanglo.

“Ratu Pembayun menika banjur dijodohake karo putrane Ki Ageng Karanglo wektu iseh meteng,” ngendikane Surakso Ismail.

Miturut Surakso Ismail, sejarahe dihapus supaya mungsuh Kerajaan Mataram bener-bener tuntas.

Salah sawijining abdi dalem makam nuturake, makam Ratu Pembayun kuwi ono ing Karanglo. Nanging iku mung tipu muslihat wae, ana muatan politise. Ana ing kono digawekake lan diresmiake dadi makam Ratu Pembayun. Ratu Pembayun pindah lan ganti jeneng, nganti ora ono jejake. Surakso Ismail dewe ora ngandakake, kapan ratu pembayun mati lan ana ngendi anake sing dikandung.

“Sing tak ngerteni, garwo lan anak-anake Ki Ageng Karanglo dimakamkeana ing Prambanan,” ngendikane Surakso Ismail sing saben Kemis lan Jum’at buka lawang makam kanggo menehi kesempatan sapa sing pengen ziarah ana ing makam Ki Ageng Karanglo lan Ratu Pembayun.”

RARA MENDUT LAN PRANACITRA

2011-05-23T22:16:00.002+07:00

Crita Rara Mendut lan Prana Citra wis misuwur ing kalangan masyarakat. Nanging, ora ana salahe yen crita kuwi dicritakake maneh, amarga pancen ora bisa dipisahake saka sejarah lan masyarakat Kabupaten Pati, Jawa Tengah.

Rara Mendut yaiku bocah wadon kang ayu pasuryane. Rara Mendut putri Ki Ragawangsa saka Desa Ragawangsa ing wilayah Kadipaten Pesantenan kala pemerintahan Adipati Jayakusuma. Rupa ayu lan budine kang luhur nggawe pencute nonoman marang dheweke. Nonoman ing tlatah kono kepengin nyunting Rara Mendut. Nanging, nalika kuwi Rara Mendut durung ngrasa siap dadi manten, mula saben ana sing nglamar ora tau ditampa.

Ing sawijining dina, Ki Ageng Jiwanala nekani omahe Ki Ageng Ragawangsa kanggo nyambung tali silaturrahmi. Amarga wis suwe ora tau kepethuk, kasebab loro-lorone padha duwe tugas ing kadipatenan. Ing acara silaturahmi kuwi, Raden Kumuda uga melu, Raden Kumuda iku putra kabanggaan Ki Ageng Jiwanala. Sabenere, silaturahmi iku salah sijining alesan kanggo buktekake ayune Rara Mendut lan kanggo nglamar Rara Mendut. Ora suwe, dianakake acara mantenan Rara Mendut kang ayu pasuryane karo Raden Kumuda kang gagah prakasa. Janji setia saurip semati diikrarke pasangan bebojoan iku.

Nanging, bungahe bebojoan iku ora suwe. Amarga ing sawijining dina Rara Mendut diculik karo nonoman loro saka Madura kang isih ponakane Patih Penjaringan. Nonoman loro kuwi jenenge Raden Kuda Panolih lan Raden Kuda Santeran, wong loro kuwi nduweni sifat kang sombong, congkak lan srakah. Dumeh isih kerabat saka penggedhe kerajaan, mula saben panjaluke kudu dituruti. Bener wae, tumindakke wong loro kuwi njengkelake wong akeh, nanging ora ana sing wani nglawan wong loro kuwi, kejaba Raden Kumuda. Supaya ora diece karo wong loro kuwi, Raden Kumuda ngoyak Raden loro kuwi karo nggawa tombak neng tangane. Wektu kuwi, Raden Ageng Ragawangsa cepet-cepet ngloprake kedadean iku lan njaluk pitulungan marang penggedhe kadipaten.

Raden Kumuda bisa ngoyak Raden Kuda Santeran lan Raden Kuda Panolih kang ndhelik ing Desa Randukuning. Kasunyatan nonoman brandhal loro kuwi kaweden lan akhire mati diunus tombake Raden kumuda. Mayate wong loro kuwi dikubur ing Desa Godi.

Katentreman uripe Rara Mendut lan Raden Kumuda jebul ora suwe amarga kudu nduweni nasib nelangsa sawise Kadipaten Pesantenan ditaklukake karo Panembahan Senopati saka Mataram. Kisahe diwiwiti saka anggepan Sultan Mataram marang tandha-tandha pembangkangan Adipati Jayakusuma sing wektu kuwi pancen saya prakasa. Satemene, Adipati Jayakusuma ora nduweni niat mbangkung dening kakuwasaane Mataram. Adipati namung sibuk bebenah lan mbangun, mulane nundha kunjungane ing Mataram. Kabeh salah paham kuwi dibuktekake karo keputusane supaya ora ngladeni serangan prajurit Mataram kang wis nyepaki wilayah Pati. Mulane ing pungkasan Adipati mrintahake kabeh kerabat kerajaan supaya bunuh dhiri bareng-bareng. Lajeng Adipati Jayakusuma dhewe kang ngadhepi Sultan Mataram,n anging akhire mati keunus tombak saktine Raja Mataram.

Pawarta kalahe Kadipaten Pesantenan tambah maneh karo tambahe kewajiban nyerahake bandha rampasan, klebu nonoman sing dibutuhake pihak Mataram. Rara Mendut uga malang nasibe, amarga klebu nonoman kang kudu diboyong ning Mataram lan tekan ing tanggane Tumenggung Wiraguna. Sawise weruh rencana Tumenggung Wiraguna kang arep ndadekake Rara Mendhut bojone, Rara Mendhut milih mati katimbang kudu nuruti kakerapane Tumenggung Wiraguna. Temtu Tumenggung Wiraguna ngrasa susah arep ngawini Rara Mendut. Nanging Tumenggung Wiraguna ora kentekan akal, dheweke meksa Rara Mendut supaya mbayar pajak sing gedhe supaya Rara Mendut ora bisa mbayar. Nanging Rara Mendut mesti bisa mbayar, amarga dheweke dodol rokok ing njaba genteng tumenggungan.

Ing sawijine dina, Rara Mendut ngerti yen ana nonoman ganteng kang lagi ngedu pitik jago ing ngarepe Tumenggung Wiraguna. Nonoman kuwi sebenere Raden Kumuda sing wis ganti jeneng dadi Pranacitra sing diangkat dadi punggawa tumenggungan sing nduweni tugas ngurusi jaran-jarane sang tumenggung. Tugas kuwi dilakoni Pranacitra kanthi siap-siap ninggalake tumenggungan karo Rara Mendut.

Ing sak tengahing wengi, Pranacitra lan Rara Mendut pancen bisa mlayu saka tumenggungan. Nanging, wong loro kuwi diburu para prajurit tumenggungan lan ditangkap maneh, diadhepake Tumenggung Wiraguna.

“Nyeraha Rara Mendut, kasebab mustahil anggonmu mlayu saka tlatah kene,” omongane Tumenggung Wiraguna.

“Aku ora bakal nyerah, senadyan aku kudu mati ing tangan paduka. Rasa tresna sing wis ana ing atiku kanggo kakang Pranacitra ora bakal musnah tekan kapan wae”, wangsulane Rara Mendut.

Temtu wae wangsulan kuwi nambah panase ati sang tumenggung sing ngrasa dilecehake. Saking panase, Tumenggung Wiraguna ngunusake kerise lan langsung nusuk ing dadane Pranacitra sing posisine ora bakal nglawan. Getih seger mancur saka dadane Pranacitra sing ngglethak neng pangkone Rara Mendut.

Jebul matine Pranacitra kuwi ora bisa ngubah kemantepan atine Rara Mendut marang Pranacitra. Rara Mendut ora nyerah marang Tumenggung Wiraguna.

Akhire, Rara Mendut ngrebut kerise Tumenggung Wiraguna, banjur ngunusake neng dhadhane dheweke, kadadean kuwi ndadak banget, Tumenggung Wiraguna namung bisa pasrah amarga rumangsa mateni Rara Mendut.

Nganti saiki, crita sing ngenesake kuwi isih dadi simbul crita katresnan kang abadi. Rara Mendut dadi panutan kang apik, amarga tetep setia marang bojone nganti mati.

PASEBAN KEMANGI

2011-05-23T19:41:00.003+07:00

Nalika Sultan Agung arep perang ngalawan Walanda ing Batavia, kabeh Adipati, Tumenggung lan para penggedhe kerajaan nganakake rembugan ing kerajaan Mataram. Banjur nemtukake panglima perange. Kang dipilih miturut kasepakatan mau yaiku Tumenggung Bahurekso, Adipati Kendal uga dadi Gubernur Pesisir Laut Jawa.

Bahurekso banjur nganaake rembugan kanggo persiapan perang nglawan Walanda. Dheweke ora milih tlatah ing pendhapa kadipaten, amarga tlatah sing dienggo rembugan kudu dirahasiakake. Banjur dipilih tlatah ing satengahing sawah, penere ing ngisor wit gedhe. Wit kuwi ing jaman saiki diarani “wit kemangi”.

Wit kuwi mapane ing tengah sawah (yen saiki neng tengah makam), Desa Jungsemi Kecamatan Kangkung. Wit kemangi kuwi awujud wit kang lurus mendhuwur kaya dene payung. Nalika para paseban nganakake rembugan ing kana, ora bisa didelok marang wong liya amarga dipayungi dening wit kemangi. Dipayungi tegese dipegeri nganggo “oyot mimang” kang ditandur dening Tumenggung Rajekwesi utawa Ki Gedhe Kemangi supaya ora bisa didelok dening telik sandine Walanda. Amarga mangkono, panggonan kuwi dijaga kanthi temen. Ora mung semono, ing kono uga dijaga kanthi cara batin lan spiritual.

Miturut crita tutur, oyot mimang asale saka ayat Al Qur’an. Oyot asale saka ayat. Dene mimang dijupukake saka ayat kursi. Ing ayat kursi ana pitung tembung “Ma”, satembung “Min” lan satembung “Man”.

Nalika semono panggonan kang tumuju ing paseban kemangi rame banget, amarga akeh wong dhuwuran lan leluhur Mataram tumuju ing kana. Ing saben panggonan dijaga dening para punggawa kang asale saka kadipaten Kendal. Nalika arep menyang paseban kemangi, ora bisa padha langsung tumuju ing kana. Ananging padha leren dhisik ing Padhepokan Laduni Faqoh, sing duwe Tumenggung Rajekwesi. Ing padhepokan kono nduweni daya spiritual kang gedhe banget. Panggonan kuwi diarani desa Depok utawa Sukodadi (saiki).

Tumenggung Rajekwesi lan Kyai Akrobudin kang direwangi dening santri-santrine ngladeni wong-wong ndhuwuran uga prajurit sing jumlahe akeh banget. Dheweke uga nyiapake sangu nalika perang ing Batavia. Ananging ana masalah babagan ngileni sawah. Panggonan kang diliwati kali sing digawe dening Tumenggung Rajekwesi lan Kyai Akrobudin, dijenengi desa Kaliyoso.

Para pimpinan punggawa sing arep budhal perang menyang Batavia diwenehi arahan dening panglimane kang kumpule ing paseban kemangi. Ing kana akeh prajurit kang mlebu metu ning kemangi. Panggonan kuwi diarani Tlahab utawa Tlahaban.

Para punggawa sing arep perang diatur lan ora entuk nyedhaki Paseban Kemangi. Amarga wis ana panggonan dhewe yaiku ing sakiduling Paseban Kemangi, cedhak wit laban kang gedhe ing panggonan kono, para punggawa nglengkapi sanjata perang. Wit laban didadeake panggonan, sing diarani desa Laban. Sing nanggung jawabi para punggawa babagan pangan yaiku Kyai Syafrudin.

Dalan sing kanggo liwat tumuju paseban kemangi yaiku jalur lingkar ning lor lan uga bisa lewat wetan (lewat darat). Panggonan kuwi dijaga dening punggawa kang asale saka Pekalongan, pimpinan Kyai Tumenggung Panjirejo, ajudan Tumenggung Mandurejo, Adipati Pekalongan. Panggonan jagan kuwi saiki dijenengi Desa Rejo utawa Rejosari.

Perang ning Batavia banjur kedadean. Ananging nalika para penggedhe saka Paseban Kemangi padha gugur, isih ana wong tuwa sing ora gelem melu perang menyang Batavia, sanajan ilmu sing diduweni dhuwur. Wong tuwa mau ora tega ndelok peperangan. Dheweke banjur njaluk ijin njaga bekas panggonan paseban saka telik sandi Batavia. Panggonan paseban mau ana ing pucuk laut lan panggonan kuwi bisa kanggo sawah, panggonan kuwi banjur diarani Jungsemi.

Panggonan kuwi banjur dikramatake. Amarga ora sembarang wong sing bisa mlebu ing kono. Banjur ana kesapakatan yaiku yen para wong ndhuwuran arep bali ning Mataram, panggonan sing gawe temon yaiku tetep ning Kemangi. Kyai Lasidin banjur diutus kanggo njaga Jungsemi.

Akeh pusaka tokoh Mataram sing disimpen ning Kemangi, klebu cambuk Amal Rasuli weke Tumenggung Rajekwesi utawa Raden Sembara. Amarga mengkono, Kyai Lasidin uga mageri lan nandur pusaka ing Kemangi. Kyai Lasidin pesen yen arep khaul, kudu ning dina Jum’at kliwon wulan Asyura. Nanging yen ing wulan kuwi ora ana dina Jum’ate, khaul bisa dilaksanakake ing wulan Maulud utawa Rabiul Awal. Kyai Lasidin uga pesen supaya nyembelih wedhus sing wulune abang lan ing bengkekane ana werna putihe kaya dene sabuk. Kuwi lambang saka negara Indonesia arupa gendera abang putih.

Ing khaul-khaul saben telung tahun, Kyai Lasidin nyaranake supaya nyembeleh kebo bule. Kuwi kanggo peringatan wong-wong enom supaya waspada dening solah bawane wong-wong sing pakulitan bule.

Ing paseban kemangi, ana wong wadone loro yaiku Nyai Damariyah, adhine Pangeraang Karang Anom, lan Nyai Turunsih. Nyai Damariyah iku garwane Pangeran Sambong. Dheweke banjur dedonga kanthi khusuk supaya gandhulaning atine bisa slamet nglaksanakake tugas perang ing Batavia. Dheweke dedonga ing pinggir laut ing ngisor pandhan. Amarga mangkono, Nyai Damariyah luwih dikenal kanthi Nyai Pandansari utawa Sri Pandan.

Dene Nyai Turunsih tapa ing kulon. Panggonan sing dinggo tapa mau, saiki diarani hilir Kali Turunsih, sing nduweni akar bakal cerita asal-usule desa Sendang Sekucing.

Sing diarani paseban kemangi, ujude saiki yaiku sakgundhukan lemah kang mirip kuburan ing satengahing sawah. Ananging sabenere paseban kemangi iku panggonane dawa saka desa Jungsemi nganti desa Sendang Sekucing. Panggonan-panggonan kuwi nganti saiki dianggep keramat lan akeh wong sing ngarani angker.

Kaya dene ceritane Dwianto,S.Pd, Kepala SMU Negeri 1 Cepiring taun 2003. dheweke penasaran lan arep mbuktekake, yen jarene makam kemangi iku wingit. Bareng karo bojone, dheweke nggoleki makam kemangi mau. Sanajan dheweke durung ngerti panggonane makam, nanging dheweke ora nyerah takon mrana-mrene. Wong-wong sing ditakoni padha njawab kanthi kaget. Uga ora padha wani nunjuk nganggo tangan. Mung njawab kanthi omongan.

Dheweke banjur nututi dalan sing diuduhi mau. Kira-kira 100 meter dheweke tekan dalan sing tumuju ing makam, neng mburine banjur ana bocah cilik telu sing lagi dolanan ning pinggir sawah. Bocah telu mau banjur nyedaki lan takon marang dheweke. “Bapak lan Ibu apa arep lunga ning kuburaan kemangi?” Dheweke banjur njawab, “Ya”. Bocah telu mau banjur ngeter dheweke lan bojone ning kuburan kemangi.

Nalika meh tekan makam, dheweke noleh memburi amarga arep ngomong matur nuwun. Dheweke banjur kaget lan gethoke mrinding. Bocah telu mau wis ilang kanthi cepete.

Pancen antarane percaya lan ora percaya ngenai makam kemangi mau. Ananging miturut cerita tutur akeh kedadeyan kang wingit ing makam kemangi, kayata :

Akeh bocah cilik ilang, lan ditemokake dening keluwargane ana ing satengahing sawah sing ora adoh saka kuburan kemangi. Miturut bocah-bocah sing ilang mau, dheweke ana ing kutha kang bangunane endah banget.
Ujug-ujug ana kiriman semen kanggo mbangun mesjid sing jumlahe saktruk tronton kebak. Sawise ditampa lan didelok pengirime, jebule pengirime mau sing tau ilang ing sekitare kuburan kemangi lan wis dianggep mati.
Sawise prastawa Mataram nyerang Walanda ing Batavia, diceritakake yen alam kemangi kuwi dienggoni dening para lelembut kang asale saka Alas Roban. Ki Ageng Penatus, omahe ing Gringsing, kang mindhah lelembut mau. Miturut cerita, tlatah kemangi ora bisa dienggoni saka keturunan Ki Ageng Penatus.
Lan isih akeh maneh cerita-cerita sing aneh nanging nyata anane.

Alam Kemangi sing wingit kuwi ana pengaruhe saka kekuatan ghaib kanga sale saka “oyot miming” sing ditandur dening Tumenggung Rajekwesi utawa Ki Gedhe Kemangi utawa Raden Sembara. Ing kono dijaga kanthi tanggung jawab dening Tumenggung Wongsokerrto (putra Tumenggung Kertiwongso, Tumenggung sing asale saka Jepara), sing luwih dikenal kanthi sebutan Mbah Lasidin.

MASJID TINGGALANE SUNAN KALIJAGA ING DESA JATIREJO

2011-05-23T19:38:00.002+07:00

Ora akeh sing ngerti yen sawijining masjid tinggalane Sunan Kalijaga sing ana ing desa cilik Jatirejo. Desa Jatirejo kuwi dumunung ing kecamatan Susukan, kabupaten Semarang. Masjid iku jenenge Masjid Baiturrohim. Konon dibangun dening sSunan Kalijaga in taun 1914 M.

Ceritane, sawijining dina Sunan Kalijaga lan Sunan Gunung Jati singgah ing sijining dhaerah. Sunan Kalijaga duwe karep arep bangun masjid ing dhaerah iku. Nalika Sunan Kalijaga lan Sunan Gunung Jati lagi golek panggonan sing apik kanggo ngadekake masjid. Sakwise wis nemokake panggonan sing apik ing kana malah ana wong lanang sing lagi ngewurake winih jagung.

Nanging sing ora bisa dicandak dening nalar winih jagung iku thukul dadi wit jati. Wiwit iku panggonan iku diceluk Jaten lan dhaerah sak sisihe diceluk Desa Jatirejo. Sing artine Jaten sing ayem tentrem, masyarakate makmur lan ora kurang sandang pangan.

Sakdurunge ngadekake masjid iku, Sunan Kalijaga ngejak tokoh masyarakat sakperlu rembugan. Panggonan kanggo rembugan iku ana ing Balai Panjang. Masyarakat percaya yen rembugan iku dianaake ana ng dina kemis pahing. Lan syukurane dianakake sesukke. Yaiku jumat legi. Mulakna wiwit biyen tekan saiki saben dina jumat legi dianaake syukuran lan dianggep dina kramat

Kala jaman dhisik masyarakat duweni tradisi yen duwe anak utawa sedulur sing lara, diajak neng Balai Panjang lan ditukokake jajan pasar ing kana. Banjur ndak wis mulih tekan omah larane iku wis mari.

Sakliyane iku uga ana crita yen jaman dhisik ana muadzin yen adzan bisa krungu tekan adoh banget sinaoso ara nganggo speaker. Sakwise muadzin iku seda, piyambake dimakamke ing sakcedake masjid. Tekan saiki makam iku esih rame diziarahi dening masyarakat sakperlu njaluk kaberkahan lan dongane bisa ijabah.

Amarga masjid Baiturrohim iku wis tuwa umure, masyarakat wis nganaake pemugaran marang masjid iku. Akeh hal-hal mistik sing wis kedadean ing masjid iku. Salah sijining tinggalane Sunan Kalijaga iku saka cagak ing sajerone masjid.

Sangkrib Jakane Kebumen

2011-04-06T23:05:00.004+07:00

Petheng. Panyawang kang katon ana ing njerone kedhaton. Ora ana sawangan liya kang katon. Among trenyuh amarga kang putra sinuwun, ya putrane nagara ora urip kang lumrah. Amarga lahire jabang bayi nagara kuwi kanthi nggawa penyakit kang ngisin-isini. Gudig, penyakit kulit kang katon banget ana ing mripat sapa kang meruhi.

Pasaran Pahing dadi Pantangan Ing Desa Mejing

2011-04-06T23:03:00.006+07:00

Pasaran Pahing dianggep pasaran kang sangar kanggone masarakat Mejing. Ananging warga kang cetha ora kena nglanggar pasaran iku, warga kang asli klairan desa Mejing. Yen warga pendatang ora dadi ngapa. Senajan ora dadi ngapa, warga pendatang uga ora wani nglanggar pantangan mau.

Kedadeyan kaya kang wis disebut ing dhuwur mau, dadi peringatan keras tumrape masarakat Mejing. Isih ana maneh prastawa-prastawa kang nganeh-anehi ing pasaran Pahing, nalika masarakat kang ora percaya banjur nerak pantangan iku. Nganti saiki nadyan jaman wis malih rupa sakabehane, nanging pantangan mau tetep dadi urusan kang nggegirisi tumrape masarakat Mejing.