Autore: Floresha Dado / Shqip

Mbi veprën “Camaj i paskajuar” të Shaban Sinanit

Në vazhdën e shumë artikujve kritikë, studimorë, ligjëratave të mbajtura në konferenca dhe auditorë të ndryshëm, krijohet përshtypja se për disa prej shkrimtarëve tanë, të anatemuar nga shkenca letrare e periudhës para ‘90-s, është folur dhe s’ka ç’të thuhet më tej. Martin Camaj është ndër autorët e preferuar (në artikuj, studime, punime të nivelit “master” apo “doktoraturë”). Por studimi “Camaj i paskajuar -rreth tipologjisë së llojeve në veprën e Martin Camaj”, i Shaban Sinanit, na rikujton se:

- interpretimi i artit letrar, te mjeshtrit e mëdhenj, është gjithnjë i papërfunduar;

- se boshti metodologjik, që duhet të qëndrojë në themel të një studimi letrar të vërtetë, është zbulimi i marrëdhënies së variantit letrar (krijimtarisë së autorit) me sistemin letrar;

- se kontributi i vërtetë i një studimi nuk mund të qëndrojë në analiza standarde të dukurive të përsëritshme, që i hasim në trajtimet e poetikave të shumë autorëve, por në zbulimin e origjinales së poetikës, që e bën të veçantë krijimtarinë e një autori;

- se qasja ndryshe ndaj veprës së Camajt është interpretimi më i vlefshëm për shkrimtarin, por dëshmon, njëkohësisht, edhe vlerat e këndvështrimit origjinal të një studiuesi.

Studimi “Camaj i paskajuar – rreth tipologjisë së llojeve në veprën e Martin Camajt” të Shaban Sinanit tërheq vëmendjen për disa teza, sa të reja, aq edhe polemizuese me kritikën e zhvilluar deri tani mbi këtë shkrimtar.

Sfida e parë: Vetë titulli “Camaj i paskajuar” hedh poshtë gjithë përpjekjet për ta kanonizuar Camajn si pasues të Mjedës, folklorizant, të ndikuar nga Montale apo Ungareti, surrealist, neorealist, hermetik, etj… Sipas Sh. Sinanit “Camaj pothuajse të gjitha këto ‘skaje’ i ka refuzuar…sepse Camaj gjithë jetën kërkoi amzën, matricën, çfarë nuk ishte bërë më parë, jo si një anti-model; sepse Camaj nuk shkroi kundër askujt, por si shprehje e mitit dhe origjinalitetit – forma e jashtme e një miti më të rëndësishëm të brendshëm, mitit të vetvetes”. Pikërisht kjo është sfida që studiuesi u bën gjithë atyre që i janë qasur krijimtarisë së Camajt për të përcaktuar, me domosdo, burimin e ndikimit te Camaj. Sipas studiuesit, Camaj i largohet së gatshmes, asaj që kanë bërë paraardhësit, duke synuar të papërsëritshmen, por pa ndërprerë udhën e të parëve. Në traditë dhe në ikje prej saj, jo për ta mohuar, por për liri vetjake krijuese!. Duke sjellë një qasje tjetër studiuesi vë në dukje, si pak kush tjetër, se Martin Camaj ishte i madh jo sepse i përket kësaj apo asaj poetike paraardhëse apo bashkëkohore, por sepse është krejtësisht i mëvetësishëm, i papërsëritshëm, se ka një origjinalitet të mahnitshëm në poetikën e krijimtarisë së tij dhe kjo e bën “të vështirë” për t’u lexuar dhe, aq më tepër, për t’u interpretuar.

Duke e përqasur me autorë shqiptarë bashkëkohës të periudhës, kur një brez poetësh projektonin letërsinë e frymëzuar nga idealet e së ardhmes, letërsia e Camajt përcaktohet si “pasatiste”, me të cilën studiuesi nënkupton prirjen estetike për të vendosur lidhje të tërthorta me rrënjë e të parëve, për të qenë larg idesë së projektimit të mitit të së ardhmes. E veçanta e shkrimtarit tonë është se ai nuk përfilli as parimet e përcaktuara të letërsisë së kohës, por, çka është vërtet mahnitëse në procesin e tij krijues, as poetikat e brendshme të vetë letërsisë, formësuar gjatë zhvillimit historik të letërsisë.

Është pothuajse “tronditës” pohimi se Camaj, me gjithë veprën e tij, prishi kufijtë shumëshekullorë të letërsisë, që nga poetikat antike e deri tek ato moderne, të shkollave krijuese të letërsisë shqiptare, se atij “mund t’i qëndronte cilësimi i shkallmuesit të pabujshëm të kanoneve në përgjithësi”. Prandaj, sipas Sh. Sinanit, Camajt i shkon vetëm një përcaktim: i paskajueshëm, që nuk mund ta futësh në asnjë kanon letrar. Cili autor mund të karakterizohej në këtë përmasë?

Sfida e dytë: M. Camaj nuk mund të përdoret! Ai është shkrimtar! Diskutimi në plan teorik e çon studiuesin në disa vëzhgime që lidhen me përcaktimin e Camajt, në mjaft shkrime të periudhës pas viteve ‘90, si shkrimtar disident, emigrant politik, gega i fundmë, antikomunist, verior… Kundërshtimin e një përcaktimi të tillë studiuesi e bën jo vetëm duke iu referuar pohimeve të vetë shkrimtarit në letrën drejtuar studiuesit arbëresh F. Altimari: “Unë nuk shkruej kundër dikujt!”, por në radhë të parë duke depërtuar në sistemin poetik të krijimtarisë së Camajt, në hapësirën universale, të veçantë, që ka të bëjë me botën, me qenien e njeriut, të vetë poetit, ndëshkimin për të shëmtuarën e jetës njerëzore etj., që janë dhimbja dhe meditimi i çdo poeti të madh, në çdo vend e kohë. Në këtë kuptim studiuesi propozon një paradigmë leximi e komunikimi që i përket thelbit të artit të letërsisë: leximin estetikisht të vetëmjaftueshëm, “të çliruar prej qëllimeve të vjetra dhe të reja që kanë shtuar me shumicë studiues dashamirës gjatë dy dekadave të fundit”.

Sfida e tretë: Përcaktimet e specifikave gjinore të disa prej veprave më të diskutueshme të Camajt. Sipas studiuesit nuk mund të përcaktohet tipologjia e shumë veprave të Camajt përmes krahasimit me vepra dhe autorë të tjerë. Kështu referencat e shumta me prozat e shkurtra të Borhes-it, Ungartetti-t, me palimpsestin, madrigalin, etj., që janë bërë për të përcaktuar llojin e veprës “Dranja”, nuk mund të zbulojnë thelbin e papërsëritshëm të poetikës së saj. Autori i argumenton kundërshtimet e tij, nisur nga “refuzimi” që qëndron në themel të botës artistike të vetë M. Camajt. Studiuesi e mbështet arsyetimin në prirjen e shkrimtarit për të rikodifikuar shenjat tradicionale të kulturës dhe psikikës kombëtare, duke shkuar në krijimin e simboleve të reja. Analiza e “Dranja” është pa diskutim një model origjinal, sa intuitiv, aq edhe shkencor, i rrokjes shumëplanëshe, jashtë skemave të njohura në studimet që i janë bërë kësaj vepre. Në një gërshetim befasues të analizës së një sistemi të papërsëritshëm kodesh me sintezat po aq filozofiko-poetike, mitologjike universale dhe shqiptare, studiuesi zbulon magjinë e procesit të krijimit të simboleve të reja. Njohuritë nga fusha biblike-ungjillore, e antropologjisë kulturore, e mitologjisë universale e shqiptare, etnografike, nga historia e gjuhës, nga fusha e semantikës letrare, etj., e çojnë studiuesin në konkluzionin se hermetizmi i veprës buron nga rikodifikimi që Camaj i bën shenjës tradicionale të trashëgimisë shpirtërore të popullit të tij, “duke bartur funksione totemike, rituale dhe magjike nga simboli i gatshëm te simboli që ai krijon vetë”. Do të mjaftonte vetëm analiza e veprës “Dranja”, prej Sh. Sinanit, për të kuptuar thelbin e papërsëritshëm të individualitetit krijues të Martin Camajt.

Sfida e katërt: Duke i kushtuar vëmendje të veçantë tipologjisë së llojeve letrare, studiuesi i qaset kësaj çështjeje gjithnjë mbi bindjen se Camaj, në rrugën e kërkimeve të papërsëritshme, zhduk kufijtë midis gjinive letrare (prozës dhe poezisë), duke guxuar të pohojë se te Camaj më shumë se transmodelim zhanresh, funksionalizim të tekstit narrativ në poezi, ka ndërmodelim ose rimodelim. Të veçantën dhe dallimin e këtij autori nga shkrimtarë të tjerë paraardhës apo bashkëkohorë, e sheh në faktin se ai nuk merr, por rikrijon modele gjinore dhe nëngjinore. Gjinitë apo llojet letrare që ndërton nuk janë asnjëherë format e ngulitura në traditën gjinore dhe kanë ndryshime origjinale prej tyre. Duke alternuar mjete të poetikës së poezisë me poetikën e romanit, vihet në dukje se shkrimtari riformuloi trajta që nuk ishin parë, qoftë në traditën gojore shqiptare, qoftë në letërsinë më të mirë të kohës. Në pamundësinë e klasifikimit tipologjik zhanror, studiuesi gjen një argument tjetër kryesor për ta përkufizuar Martin Camajn si një fenomen “të paskajueshëm” në letërsinë shqipe, duke kuptuar me këtë një origjinalitet jashtë kanoneve të përcaktuara. Për një specialist të studimeve strukturore dhe intertekstuale, studimi paraqet mjaft interes në zbërthimin e pesë formave të lidhjeve ndërtekstuale, ku studiuesi karakterizon veprën (“Dranja”) në nivelet e marrëdhënieve të brendshme me sfera të tjera të krijimtarisë.

Duke hetuar mekanizmin krijues të Camajt, Sh. Sinani “trullos” lexuesin kur guxon të pohojë se “Dranja” është vepër shkrimtari dhe shkencëtari, është letërsi dhe studim, është art dhe besim, është filozofi për jetën dhe argëtim estetik. Gjithashtu duket se për të ashtuquajturën “errësi” të poezisë së Camajt “fajësohet” lexuesi i zakonshëm për mosnjohjen e kuptimeve të hershme të shumë fjalëve. Sfida bëhet më e ashpër!

Sfida e pestë: Loja që shkrimtari bën edhe me titujt e veprave e ka shtyrë vëmendjen e studiuesit drejt terminologjisë së artit kishtar dhe arteve të tjera. Vëzhgimi mbi ndikimet e ligjërimit të letërsisë kishtare, të ligjërimit klasik shqip të humanistëve shqiptarë, të ligjërimit popullor etnografik të epikës legjendare, etj., e çon studiuesin në konstatime interesante mbi të veçantën e gjuhës së Camajt. Sipas tij ajo “e tejkalon gegrishten letrare të njësuar dhe vjen deri te shkalla e një ligjërimi letrar kombëtar të paranjësuar. Struktura e fjalisë së Camajt ruan shpirtin e shëndetshëm të rendit të brendshëm sintaksor të gjuhës shqipe dhe nuk vërehet asnjë ndikim shmangës i strukturave të serbishtes…”. I gjithë ky pohim sfidon thëniet mbi vështirësitë dhe karakterin hermetik të ligjërimit poetik të shkrimtarit.

Sfida e pestë: Studiuesi preferon ta bëjë veprën e vet tërheqëse, duke ndërfutur vargje, faksimile të artikujve të vetë M. Camajt me problematikë historike e kulturore, botuar në “Shejzat”, apo artikuj të shkrimtarëve dhe studiuesve të tjerë mbi vepra të ndryshme të tij, copëza nga romanet apo poezitë e shkrimtarit, artikuj të Camajt për vepra të mëdha, të letërsisë shqiptare, apo dhe të huaj, dorëshkrime të poetit, fotokopje të “Shejzat” apo të njoftimeve mbi botimin e veprave të tij, vargje të poetëve të tjerë, shënime të Camajt për përkthime fetare në shqip, pjesë nga reportazhet kërkimore të Camajt, fotokopje të ilustrimeve për poezitë e Camajt, bërë nga një piktor i huaj, e sigurisht edhe foto të shkrimtarit. Një kompozim i tillë ndërmjet trajtimeve shkencore dhe ilustrimeve të karaktereve të ndryshme, e bëjnë librin më tërheqës dhe më çlodhës për lexuesin, ndonëse, në vështrim të jashtëm, duket sikur nuk i përshtatet strukturës së një monografie klasike shkencore.

Kryesfida: Duket sikur boshti i këtij studimi është pohimi-çudi: ç’është ky shkrimtar që thyen gjithë rregullat gjinore, të drejtimeve letrare, që ndërton një marrëdhënie kaq personale me artin letrar, dhe që, megjithatë, mbetet një shkrimtar i madh, i papërsëritshëm, i papërcaktueshëm në norma apo parime estetike? A mos vallë Camaj deshi të sfidonte vetë letërsinë, në parimet dhe ligjshmëritë e brendshme të zhvillimit të saj, duke e nisur këtë shpërfillje (tërthorazi) që nga konceptet teorike të Platonit e Aristotelit e deri te praktikat poetike të poetëve e prozatorëve të njohur, të bashkëkohësisë?

Apo edhe studiuesi Shaban Sinani, me qasjet e tij origjinale duket sikur sfidon kritikën letrare, një pjesë të studimeve që janë shkruar deri tani mbi M. Camajn, duke vënë në dyshim një varg përcaktimesh që i janë bërë krijimtarisë së këtij autori? Duke njohur pothuajse në mënyrë shteruese çfarë është shkruar deri në ditët tona për M. Camajn, por edhe më gjerë në problematikat teorike (bibliografia shumë e gjerë e dëshmon këtë fakt) ai ka marrë përsipër ballafaqimin me rezultatet e deritanishme, tezat e studiuesve të tjerë mbi Camajn.

Është e çuditshme pse vëmendja e mendimit të sotëm shkencor i qëndron larg këtij studiuesi të spikatur, shumë prodhimtar, me një vullnet dhe kapacitet krijues jo të zakonshëm, me kontribute origjinale disaplanëshe, mbi letërsinë, por edhe të karakterit kulturor…

Pavarësisht se kjo vepër ka edhe aspekte të diskutueshme (e natyrshme për çdo interpretim letrar), ajo jep një model qasjeje provokuese për studimet tona. Njohim disa klishe në mënyrën se si e konceptojmë një studim shkencor, por Shaban Sinani konkretizon konceptin e vet, duke synuar të zbulojë ç’ka të veçantë Martin Camaj, duke shmangur procedimet e përgjithshme dhe të zakonshme që hasim shpesh në studimet tona. Kjo është meritë dhe nxitje debati, njëkohësisht!

Shtepia e Librit - Blog

Për të gjithë ata që janë rritur dhe janë dashuruar me punën dhe veprën e një prej figuravë të mirënjohura të letërsisë shqipe, atëherë këto kujtime do ta lejojnë të shikojë në mendimet e ekonomistit  i cili u sakrifikuar dhe investoi me gjithçka kishte për vendin e tij duke i’u përmbajtur përgjegjësive dhe detyrave të tija zyrare dhe njëherazi morale.

Libri, “Ditar i ekonomistit – Mitrush Kuteli: Nga lufta për të shpëtuar floririn e Bankës dhe disa raporte e kujtime” është një përmbledhje shënimesh në fushën ekonomike dhe njëherazi personale. Ndonëse duhet të pranojmë që libri është me vlerë primare për studiuesit e historisë së ekonomisë shqiptare dhe të ekonomisë në përgjithësesi, libri nuk mungon të nxjerrë në pah mendimet dhe aspiratat e vetë autorit në lidhje me gjithçka që shqyrton.

Komente mbi autorin

“Mitrush Kuteli është një nga ata të paktët të djalërisë shqiptare që nuk u përdhosën e nuk u demoralizuen nëpër ngjarjet e ndryshme politike shqiptare. Ma fort, M. Kuteli u diftue i pamëvarun objektiv dhe kryedrejt edhe aty ku do të ishte pasë rasti dhe interesa me u diftue pak më i përvujtun dhe ma “tregtar”. – Kris Maloki

Shtepia e Librit - Blog

Kur një rrëfim na merr me vete, përvetësojmë identitetin e personazhit dhe e stimulojmë përvojën e tij në jetën reale

Shumë shpesh na ndodh që gjatë leximit të një libri, të apasionohemi aq shumë pas historisë, sa të fillojmë të identifikohemi me protagonistin e saj duke kërkuar pika të përbashkëta me të ose të kopjojmë sjelljen dhe mendimet e tij. Sipas një studimi të Universitetit shtetëror të Ohajos, ky është një proces shumë normal që studiuesit e kanë quajtur “përvetësimi i përvojës”, ose procesi spontan që çon në përvetësimin e identitetit të një personazhi në një rrëfim të shkruar në një libër dhe më pas stimulimi i përvojës së tij në jetën reale.

Pra, në një farë mënyrë, jeni duke humbur brenda historisë së shkruar (në mënyrë letrare) dhe e gjeni veten si pa kuptuar duke vepruar dhe menduar njësoj si protagonisti i romanit, për të arritur deri atje sa të modifikoni sjelljen tuaj në mënyrë që të jetë e njëjtë me atë të personazhit tuaj.

Hulumtuesit që morën përsipër të vërtetonin këtë teori, e ushtruan eksperimentin e tyre tek më shumë se 500 njerëz.Kështu, sipas rezultateve të studimit në fjalë, nëse p.sh dikush është duke lexuar një histori me fantazi  e bazuar në një personazh i cili kalon çdo lloj pengese dhe bën çdo lloj sakrificë për të votuar, ky lexues identifikohet me personazhin dhe kjo e bën atë më të predispozuar që të shkojë të votojë në zgjedhje të vërteta në ditët në vijim. Të gjithë e kemi pasur këtë eksperiencë në një moment të caktuar të jetës sonë, shprehen studiuesit, por vetëm pak nga ne kanë rritur të vlerësojnë impaktin e kësaj lidhjeje mes ‘fiksionit’ ose letërsisë artistike dhe realitetit në jetën e përditshme.

Dhe nuk është vetëm ngjashmëria që në gjejmë me personazhin ajo që na bën ta imitojmë, por një rol të rëndësishëm luan edhe mënyra se si zbulohet gradualisht në kohë një karakteristikë e veçantë e personazhit. Për të kuptuar këtë u realizua një studimi. 70 meshkujve heteroseksualë iu dha për të lexuar një shkrim kushtuar një laureati gay. Pjesa e atyre lexuesve që mësuan për  karakteristikat e seksuale të personazhit afër fundit të rrëfimit, treguan më tej një sjellje më mirëdashëse ndaj homoseksualëve sesa ata që e dinin qysh në fillim këtë gjë.

 Por në radhë të parë, ka të bëjë shumë edhe ambienti ku jemi duke lexuar. Kështu, është vënë re se kur një person vihet të lexojë një libër në një dhomë të rrethuar me pasqyra nga të gjitha anët, bëhet më i vështirë identifikimi me personazhin kryesor.

Përvoja  e ‘përvetësimit’ mund të jetë një mjet shumë i fuqishëm potencial për të ndryshuar sjelljen dhe mendimin e njerëzve në mënyrë shumë pozitive, pohojnë studiuesit, sepse i shtyn ata të afeksionohen me personazhet e një romani, duke u hapur mundësi të reja për të hyrë në lidhje me grupe shoqërore me të cilët në kushte të tjera nuk do të ishin afruar kurrë.

Burimi: 14 maj 2012 (gazeta-Shqip.com)

Shtepia e Librit - Blog

Ankthi, depresioni apo dhimbjet e kokës, leximi i librave që na pëlqen mund të na shërojë nga çdo sëmundje. Librat dhe muzika tani mund t’i largojnë përfundimisht ilaçet

Quhet biblioterapi dhe në shumë raste funksionon. Ajo që i beson është një zonjë e lindur në Renë në vitin 1967, romanciere dhe gazetare e famshme. Nuk është një terapeute, por një zonjë që e vlerëson shumë penën. Ajo e ka përdorur leximin si kurë, madje ka shkruar edhe një manual kurioz: romanët që mund të shërojnë çdo sëmundje. Je grua dhe injoron domethënien e fjalës orgazëm? Më mirë të kuptosh shkaqet se sa të helmohesh me ilaçe të llojeve të ndryshme, përfshi këtu edhe antidepresivët. Atëherë mund të fillosh të lexosh “Musica” të Yukio Mishima, që tregon historinë e një vajze bukuroshe 25-vjeçare, paciente e doktor Reikos, tërësisht e paaftë për të dëgjuar ndonjë pjesë të çfarëdollojshme muzikore. Pas disa seancash, psikiatri zbulon se në të vërtetë mungesa e veshit muzikor është një bllokim simbolik dhe e diagnostikon me sëmundjen ftohtësi seksuale. Tregimi zhvillohet përgjatë një rruge që të çon te zgjidhja. Të ndjekësh faqe pas faqe mendimet dhe emocionet e protagonistëve është një terapi shumë e mirë. E njëjta bisedë është edhe për impotencën: “Bileta e skaduar” e Roman Gary është më mirë se viagra, sidomos nëse shoqërohet me “Festa” të Ernest Heminguejt. Nëse problemi qëndron tek alkooli, droga, autorja franceze është krejtësisht kundër librave dhe studimeve shkencore, që me fjalë boshe mundohen të të nxjerrin nga kjo gjendje, por mund të bazohesh tek “24 orë nga jeta e një gruaje” të Stefan Zvajg. Në pak fletë, me një përshkim të shkëlqyer e ke më të lehtë të krijosh një ide ndaj gjërave që të krijojnë varësi. Nëse edhe kjo nuk funksionon, pa problem mund të kalohet në “Kënaqësia dhe vesi i të tymosurit” të Italo Svevo, “Poshtë vullkanit” të Malcom Lowry (sidomos në mbrëmje), apo te “Romani me kokainë” i Mihail Ageev. Duke lënë mënjanë ironinë dhe dyshimet e atyre që nuk besojnë, të kurohesh duke lexuar, siç shpengojnë psikologët, i ndihmon personat që vuajnë të reflektojnë mbi veten, të fuqizojnë kapacitetet konjektive dhe emotive, duke marrë më tepër njohuri dhe duke hartuar strategji të reja se si mund t’i administrojnë më mirë problemet që kanë”. Në SHBA për përdorimin e librave, sidomos në kurimin e sëmundjeve të tilla si ankthi dhe depresioni, ka folur që në vitet ‘30 psikiatri William Menninger. Në Britaninë e Madhe, biblioterapia e kalon shërbimin shëndetësor kombëtar. E meqë jemi në sezonin e problemeve respiratore mund të kërkojmë shpëtim te “Zonja e kamelieve” i Aleksandër Dumasë (i riu), “Mali i magjepsur” i Thomas Mann, apo “Krahët e pëllumbit” i Henry James. Sigurisht aty bëhej fjalë për tuberkulozin, por duke qenë se ekziston një lidhje mes tyre është më mirë të informohemi më parë për të shmangur rreziqet e mëvonshme. Ashtu si biblioterapia, një vend të veçantë sot zë edhe muzikoterapia. Është parë se ajo ngre humorin dhe dëshirën për të kryer punë të ndryshme, të cilat kërkojnë një përqendrim të veçantë. Veç të tjerash, nëse eksplorojmë në natyrë dhe etnologji raportin muzikë-mendim, do të zbulojmë lidhje të vjetra dhe shumë të thella. Në botën e kafshëve muzika mund të ketë funksion preciz komunikimi: të bërtitura alarmi, ndjenjë rreziku, gëzim fitoreje ose tërheqje seksuale. Duke parë me kujdes historinë, nuk ka dyshim se lidhja më e fortë mes muzikës dhe mendimit vjen nga feja, ku shtysa mistike i ka dhënë një impuls të mrekullueshëm kompozimit muzikor. Në fakt, për njeriun besimtar (edhe pse jo për të gjitha besimet), muzika lehtëson raportin me Zotin dhe është gjuha e privilegjuar e lutjes kolektive. Për shembull, muzika e Johan Sebastian Bahut është pazgjidhshmërisht e lidhur me tensionin e shpirtit njerëzor drejt transcendencës. Kalimi i muzikës nga shpirti te mendja është i shkurtër dhe na përfshin në një raport që ka lindur shumë më vonë mes muzikës e psikiatrisë dhe muzikës e mjekësisë. Sot, muzikoterapia është në vetvete një kapitull tjetër në shkencën biomjekësore dhe karakterizohet për linjat e kërkimit, publikimit, pritjet dhe rezultatet. Nuk e shoh muzikoterapinë si një opsion alternativ për mjekësinë e ashtuquajtur “tradicionale”. Megjithatë, ajo mund të bëjë mrekulli te një person i sëmurë, duke hyrë aty ku ilaçet apo teknologjia nuk munden. Për shembull, duket disi dyshuese që muzika mund të ketë një efekt pozitiv mbi dhimbjen psikologjike që shoqëron pa diskutim atë fizike, gjithashtu edhe mbi sensin e vetmisë dhe paaftësinë për të komunikuar, që shpeshherë zë personat e sëmurë rëndë, duke e bërë edhe më të vështirë situatën që vjen nga sëmundja e tyre. Muzika i ofron të sëmurit një mundësi ndryshe për të ndier veten dhe për të transmetuar ndjenjat e tij, duke përdorur një gjuhë ndryshe nga ajo e folur prej botës së të shëndetshmëve. Për këtë arsye, muzikoterapia i gjen aplikimet e para të saj te sëmundjet psikologjike, si sëmundjet mendore dhe depresioni. Edhe revista “Medical Journal” ka publikuar një artikull për muzikoterapinë, si një opsion për zvogëlimin e përdorimit (dhe mbi të gjitha të abuzimit) të qetësuesve, veçanërisht te të rinjtë.

Librat: Në SHBA për përdorimin e librave, sidomos në kurimin e sëmundjeve të tilla si ankthi dhe depresioni, ka folur që në vitet ‘30 psikiatri William Menninger

Kura: Të kurohesh duke lexuar, siç shpengojnë psikologët, i ndihmon personat që vuajnë të reflektojnë mbi veten, të fuqizojnë kapacitetet konjektive dhe emotive, duke marrë më tepër njohur.

Muzika: Ashtu si biblioterapia, një vend të veçantë sot zë edhe muzikoterapia. Është parë se ajo ngre humorin dhe dëshirën për të kryer punë të ndryshme, të cilat kërkojnë një përqendrim të veçantë

Burimi: Gazeta Shqip

Shtepia e Librit - Blog

Alda Bardhyli - Ester Prini e di ç’është dashuria.

Gruaja e njohur e Salemit prej vitesh mbante mbi gjoks shenjën e saj. Një hajmali e kuqërremtë, që e veçonte nga pjesa tjetër e njerëzisë dhe e mbyllte brenda një rrethi plot fshehtësi.

Ky ishte dënimi që ajo duhet të mbante gjithë jetën në trup për mëkatin e bërë. Ajo dashuroi pastorin me të cilin pati një fëmijë, duke tradhtuar të shoqin, një njeri në kërkim të shkencës. Mëkati i Esterit do të merrej vesh shpejt nga komuniteti i Salemit, pas lindjes së fëmijës. E ndodhur përballë presioneve të Gjykatës Supreme, për të treguar emrin e njeriut me të cilin kreu mëkatin, Ester Prini nuk e bëri asnjëherë, duke pranuar të mbante mbi trup përgjithmonë atë damkë turpi, dhe duke e mbajtur si sekretin e saj më të bukur emrin e tij. Kjo është me disa fjali historia e një prej personazheve më të dashura të letërsisë amerikane, Ester Prinit, një histori e cila tashmë ka ardhur dhe në shqip nën përkthimin e Amik Kasoruho.

“Damka e turpit”, libri që udhëhoqi revolucionin e romantizmit të errët vjen sot, kaq shekuj më pas, si një histori e vërtetë pasioni për moralin dhe shoqërinë. Ngjarjet e Salemit të dikurshëm, ku forca e mentalitetit të pazhvilluar të shoqërisë ndryshuan tërësisht jetën e një gruaje, vijon të japë leksione edhe në shekullin XXI. Ka diçka të magjishme në sekretin e Ester Prinit, që ndoshta vjen nga dashuria e parealizuar brenda saj, e cila vijon të shpresojë deri në momentin e vetëvrasjes së pastorit. E shkruar plot stil nga Nathaniel Hawthorne, “Damka e turpit” është një libër që të bën ta duash që në rreshtat e para. Edhe pse nuk është një histori e zakonshme dashurie, ai është një rrëfim për rolin e femrës në shoqëri dhe njohjen e të drejtave të kësaj gjinie. Mëkati i Ester Prinit është dhunimi historik i këtyre të drejtave, që kanë buruar nga konservatorizmi. Por si mbërriti historia e kësaj gruaje të ndjeshme të Salemit në studion e shkrimtarit? Në shënimet që ka lënë pas, pas kthimit të kësaj vepre në një nga librat më të lexuar të të gjitha kohërave, Nathaniel tregon se shtysën për të shkruar këtë histori e ka marrë gjatë kohës kur punonte në një zyrë doganore. “Një ditë më ra në dorë një fashikull i hollë dokumentesh, të mbështjella me pergamenë. E hapa dhe pashë që ishte një certifikatë e dhënë nga guvernatori i Masaçusetsit, një të quajturi Xhonatan Pju, mbikëqyrës në doganën e madhërisë së tij në Portin e Salemit. Ajo që më ngjalli kërshëri në atë pako misterioze, ishte një kind stofi, ngjyrë alle… Ai ruante gjurma qëndisjeje me fije ari, që nuk kishin kurrfarë shkëlqimi, por mjaftonin për të dëshmuar mjeshtërinë e asaj që i kishte punuar… I kredhur siç isha në soditjen e asaj germe ngjyrë alle, nuk i kisha kushtuar vëmendje një rrotulle të vogël letre, rreth së cilës ishte palosur. E hapa letrën dhe gjeta shpjegimin e plotë të misterit. Në ato fletë, kujdestari fliste me shumë hollësira për jetën e njëfarë Ester Prinit….” Dhe… ato fletë do ta kthenin sërish shkrimtarin brenda Hawthorne, i cili duke ringjallur Ester Prinin, do të ringjallte shpirtin tek mijëra lexues…

Nathaniel Hawthorne është një romancier i njohur amerikan dhe shkrimtar i rrëfimeve të shkurtra. Ai lindi në vitin 1804 në qytetin e Salem Massachusetts. Ai ishte pasardhës i John Hathorne, një gjykatës i njohur i Salemit, për gjykimet e tij fatale. Për të fshehur këtë pjesë të së shkuarës së tij familjare, ai vendosi një Ë në mbiemrin e tij. “Ka një lloj sugjestioni moral, që lidhet me figurën e më të parit të fisit tim, i cili, i madh dhe i frikshëm, sundoi mbi shpirtin tim kur isha fëmijë, sepse të tillë e paraqiste tradita familjare. Ishte ushtar, ligjvënës, gjykatës, pjesëtar i klerit dhe i kishte të gjitha cilësitë e mira dhe të këqija, të puritanëve të kohës së tij”, thotë Hawthorne për të. Në vitin 1821 ai nisi studimet në Kolegjin e Bowdoin dhe u diplomua në vitin 1825. Veprën e tij të parë e botoi më 1828-n si anonim dhe e quajti “Fanshawe”. Në shtypin e kohës botoi një sërë tregimesh të shkurtra, të cilat më vonë do t’i mblidhte në një libër. Pas studimeve ai njihet dhe me Sofia Peabody, me të cilën do të lidhte kurorë në vitin 1842. Çifti u shpërngul për të jetuar në shtëpinë e vjetër të një prifti në Concord, Massachusetts. Në këtë shtëpi, ku ndau vitet e para të dashurisë me Sofian, ai shkroi pjesën më të madhe të veprave të tij. Ashtu si Hawthorne, një njeri i tërhequr nga jeta publike dhe i dhënë më tepër drejt botës që vetë krijoi të të shkruarit, edhe Sofia kishte një tip të ngjashëm me të. Para se të takonte Hawthorne ajo vuante nga migrena dhe pjesën më të madhe të kohës e kalonte në shtrat. Martesa e tyre ishte e gjatë dhe e lumtur sipas shënimeve që ka lënë pas shkrimtari. “Ajo është miku im më i mirë. Që kur e takova nuk ka më vend bosh në mendjen dhe zemrën time. Falë Zotit dhe unë mjaftoj për zemrën e saj të pafund”, shkruan ai. Ndërsa në një nga shkrimet e saj, Sofia shkruan: “Jam gjithnjë e përkulur para një pasurie të madhe që kam pranë, e cila është Nathaniel. Unë i adhuroj veprat e tij, pasi aty gjej mendime të mrekullueshme”. Në vitin 1950 ai botoi veprën e tij më të njohur “Damka e turpit”, e cila u pasua me një sërë novelash. Suksesi i veprave të tij e bënë Hawthornen një shkrimtar autoritar, duke fituar një pozicion të kënaqshëm në arenën social-politike të kohës. Hawthorne vdiq më 19 maj 1864 dhe la pas gruan dhe tre fëmijët. Në pjesën më të madhe të veprave të tij ndihet një alegori morale dhe një frymëzim puritan. Veprat e tij romantike janë konsideruar si protagoniste në lëvizjen e romantizmit të errët amerikan. Temat e tij kanë në qendër të keqen, mëkatet njerëzore dhe shoqërohen nga frymëzim i lirisë njerëzore, dhe një mori situatash psikologjike të personazheve. Por nëse sheh me kujdes jetën e Nathaniel, kupton se letërsia që ai shkroi, është historia e vërtetë e Salemit, e qytetit, dikur të mërzitshëm me shtëpi prej druri dhe me rrugët që të nxjerrin që të gjitha në vendin që të ngushton zemrën…

Shtepia e Librit - Blog

Burimi: Top Channel

Katër vjet më parë, Orhan Pamuk, tregoi në “Shqip” për librin “Muzeu i Pafajësisë”. Libri doli, u përkthye në dhjetëra gjuhë, u shpërnda në miliona kopje. 

“Muzeu i pafajësisë” është një libër dashurie, nga ato që të bëjnë të humbasësh frymën, të humbasësh mendjen, një roman për dashurinë si rastësi, një roman për dashurinë e dhimbshme, një roman tragjik që mbaron pa pasur mundësinë t’ia vesh fajin dikujt, një roman klasik, që nuk ka lidhje me melodramën turke.

Është thjesht romani më i mirë i nobelistit turk, Orhan Pamuk.

4 vjet pas intervistës së parë, Orhan Pamuk, vjen sërish në “Shqip” për të ndarë me publikun shqiptar përurimin e “Muzeut të Pafajësisë”.  Një ndërtesë e përshtatur sipas romanit me të njëjtin titull në një nga lagjet më të vjetra të qytetit, një muze si dedikim dashurie, dedikim dashurie për Stambollin.

Më 27 prill, një ditë para hapjes zyrtare, muzeu u vizitua nga gazetarë të rrjeteve më të rëndësishme, ftuar nga Orhan Pamuk në këtë ngjarje ndërkombëtare, e cila rrëmbeu vëmendjen e gjithë medias ndërkombëtare, si një ide unike në llojin e vet.

Një muze për një libër, një godinë trekatëshe, përkushtuar kujtimit të personazheve imagjinarë të romanit më të fundit të nobelistit, që përcjell emocione dhe dashuri, në 83 vitrina, aq sa janë 83 kapitujt e romanit.

Muzeu nis me 4213 bishta cigarësh, që i ka pirë Fysuni dhe mbaron me krevatin e dhomës së dashurisë.

“Nuk janë lavditë e të shkuarës, ato që kanë rëndësi, nuk janë sulltanët apo gjeneralët e mëdhenj, por njerëzit dhe objektet e tyre. Ia vlen të ruash detajet e veprimeve tona, të fjalëve dhe aromave tona, sepse letërsia është arti i shndërrimit të së përditshmes dhe përkohshmes, në sublime dhe të përjetshme. Ndaj e ardhmja e muzeumeve është brenda shtëpive tona”.  

Orhan Pamuk

Pamuk: Jam republikan, nuk besoj te neo-otamanizmi

Shqip: Dy vjet më parë, unë lexova librin tuaj “Muzeu i pafajësisë” dhe nuk doja të dilja prej tij. Shumë urime për këtë libër z. Pamuk…

Shkrimtari nobelist turk, Orhan Pamuk: Shumë faleminderit! Libri është një histori dashurie, por nuk e tregon dashurinë si një ndjenje të ëmbël dhe të bukur, por si një ngjarje njerëzore me të cilën mund të përballet kushdo. Romani im nuk është si këngët e dashurisë, nuk është një ndjenjë e ëmbël. Romani im rrëfën një situatë njerëzore të pashmangshme. Libri mundohet të kuptojë, të tregojë të gjitha stacionet ku ndalon njeriu kur dashuron; duke filluar me padurimin e deri te xhelozia, me zemërimin deri te dialogu që ai bën me veten.

Shqip: Ju e kishit menduar më përpara që do të kishte një muze për “Muzeun”?

Orhan Pamuk: Muzeun dhe romanin i mendova dhe ndërtova njëkohësisht. Nuk ishte libri që më bëri të mendoja për muzeun dhe as muzeu për librin. Unë mendoja njëkohësisht për to. Në këtë mënyrë, vjen historia edhe në roman. Kemali është shumë i dashuruar me Fysunin, por punët nuk i ecin ashtu sic ai do. Në mënyrë që ta ruante raportin që kishte humbur, në mënyrë që ta përjetësonte vajzën e zemrës, Kemali nisi të mbledhë të gjitha rrobat, sendet, orenditë, kujtimet në mënyrë obsesive, në emër të  dashurisë së tij.
Edhe unë në kohën që po shkruaja romanin, fillova të mblidhja sendet që shikon përreth, sepse doja t’i shikoja ato para se t’i fusja në roman dhe pastaj, pasi romani t’i kishte pranuar, t’i ekspozoja në këtë muze.
Kur mbarova romanin, shtëpia ime ishte e mbushur plot me gjëra, dhe fillova të mendoja për mënyrën sesi të gjitha këto kujtime, sende të dashurisë së Kemalit me Fysunin do të mund t’i ekspozoja në muze. Në fund e gjeta mënyrën e ekspozimit. Romani ka 83 kapituj, po kaq është dhe numri i vitrinave dhe i kutive në muzeun tonë.

Shqip: Sa kohë u desh që ky muze të përfundonte? 

Orhan Pamuk: I gjithë ky projekt ka zgjatur ndoshta 12-13 vjet. Këtë ndërtesë unë e bleva në fund të viteve ‘80 në fillim të viteve ‘90. Në fillim të viteve 2000 atë e shndërrova në një muze, por gjatë këtyre viteve ndodhën shumë gjëra të tjera. Nuk ishte muzeu dhe as libri ngjarjet kryesore në jetën time. Mendoja për to, por paralelisht jetoja dhe shkruaja libra të tjerë. Shkruajta librin “Stambolli”, mbarova librin “Bora”, më pas u shfaqën problemet politike. U deshën shumë vite që unë të përfundoja “Muzeun e pafajësisë”. Në fillim mendoja të hapja muzeun sapo të përfundoja librin, por qe e pamundur. I lashë kohë lexuesit të mësohet me librin dhe tani jam gati ta fus atë në muzeun e Muzeut. Por nuk është e nevojshme të lexosh librin në mënyrë që të shijosh muzeun, ashtu sikurse nuk është e nevojshme të kesh vizituar muzeun, në mënyrë që të shijosh plotësisht librin. Po ata që e kanë lexuar romanin do të ndjejnë më shumë shpirtin e objekteve dhe ata që kanë vizituar muzeun, do të zbulojnë më shumë nuanca, të humbura gjatë leximit.

Shqip: A është “Muzeu” libri më i bukur i jetës suaj, libri më i plotë, libri më i rëndësishëm?

Orhan Pamuk: Nuk e di. Nuk mund të vendos gishtin mbi një libër e të them se ky është libri më i bukur që kam bërë. Libri që mua më mbërthen më shumë është “Libri i zi”, i cili është një libër i ngarkuar, i impenjuar. “Muzeu i pafajsisë”, është një roman dashurie, është një libër më i përhapur, më i pëlqyer, më popullor. Pastaj lidhja me një libër  ndryshon nga një shtet në një tjetër.  Edhe unë ashtu ndryshoj. Librat janë si fëmijët, në një periudhë do pak më shumë njërin, në kuptimin e kushtimit, jo dashurisë. Pas pak kohësh harron atë dhe fillon të mendosh për tjetrin.

Shqip: Një herë tjetër mbase do flasim për “Librin e zi”, ai së shpejti do të vijë në shqip. Ai është një libër impenjativ në fakt apo jo?

Orhan Pamuk: Po, kur libri të vijë në shqip, do të flasim përsëri për të.

Shqip: Kthehemi edhe një herë tek “Muzeu”.  Media ndërkombëtare e ka kthyer në një lajm të rëndësishëm këtë javë prilli hapjen e Muzeut tuaj. A është ky Muze, “Muzeu i pafajësisë” në Stamboll një vend unik i cili së shpejti do të kthehet në pikë pelegrinazhi për turistët në Turqi?

Orhan Pamuk: Mundet, por unë nuk e bëra duke menduar këtë gjë. Në fillim, kur unë nisa punën për këtë muze, mendoja se do të ishte një vend i vogël dhe se s’do të vizitohej nga asnjeri. Në atë kohë nuk isha aq shumë i njohur në botë. Mendimi më dukej i cuditshëm. Tani nuk më duket më i tillë. Ju e shikoni, ka shumë interes për këtë muze. Por  hapësira është e vogël dhe mund të përballojë, deri në 500 vizitorë  në ditë. Jo më shumë. Por ashtu, sic e thatë edhe ju, e gjitha bota po tregon interes, dhe shpresoj të vazhdojë kështu.

Shqip: A ju bën ky Muze të mendoni për muzeun e jetës suaj?

Orhan Pamuk: Jo, nuk më bën të mendoj. Ky muze nuk është muzeu im, ky muze nuk është për mua. Ajo që më ngazëllen, më emocionon dhe më bën ta shoh si unike këtë shtëpi, është se për herë të parë, kemi muzeum për një roman, për një trill, për një histori imagjinare dashurie. Njëkohësisht, është një muze modest i Stambollit. Them modest, pasi Stambolli meriton shumë më tepër. Por këtu janë rreshtuar sende e objekte të ndryshme që nga viti 1950 deri në ditët tona, gjëra që kanë përdorur njerëzit e këtij qyteti, sic po e shikoni dhe ju, biletat e autobuzave, sapunët, ene të ndryshme, canta dore, ora, ibrikë, cajnikë. Muzeu përfaqëson atë që personazhet e romanit përdornin, vishnin, dëgjonin, qepnin, atë për të cilën jetonin dhe ëndërronin, të gjitha rregulluar me përpikmëri në kuti të ndryshme dhe dollape ekspozuese. Kur i zgjodhëm dhe mblodhëm këto gjëra nuk menduam për një muze historik, por menduam që të shfaqej atmosfera, drita, mendimi dhe shpirti i këtij qyteti.

Shqip: A jeni lodhur nga pyetjet e njerëzve nëse është e vërtetë historia midis Kemalit dhe Fysun dhe nëse ju jeni Kemali? 

Orhan Pamuk: Edhe pse lexuesit e dinë që historitë janë trillime, në artin e romanit ekziston dhe mendimi se gjithcka është e vërtetë. Njerëzit lexojnë, padyshim dinë se cfarë është romani dhe që ajo që lexojnë është një trillim i shkrimtarit, por pasi lexojnë 5 faqe fillojnë të veprojnë, të mendojnë sikur ajo që lexojnë është e vërtetë. Kaq shumë përfshihen, ndihen pjesë, nëse u pëlqen libri, sigurisht. Kjo lidhje mes të vërtetës dhe imagjinatës tani është e ekspozuar në muzeun tonë. Nga njëra anë themi që heronjtë tanë janë imagjinarë nga ana tjetër kemi sendet e tyre të vërteta. Si në letërsi ashtu edhe në art, ajo që tërheq më shumë vëmendje është viza që ndan të vërtetën nga imagjinarja. Është kaq e hollë, e padukshme, gati e panevojshme ajo vizë ndarëse. Por, në fund të fundit, qoftë kjo e vërtetë apo imagjinare, këtu përfaqësohet jeta e Stambolli nga vitet 1950 deri në ditët tona. Njëra është një familje e varfër që banon në lagjen Çukurçuma ndërsa tjetra, një familje e pasur që në romanin tim banon në Nishantashë, dhe nëpërmjet kujtimeve dhe kthimeve në kohë të historisë së dashurisë së fëmijëve të këtyre dy familjeve, tentohet të jepet e gjithë panorama e një qyteti. Qytetit të tyre dhe timit, Stambollit.

Shqip: Edhe unë e humba lidhjen midis të vërtetës dhe iluzives dhe isha duke kërkuar gjithë kohës rendenë e ftonjve të teto Nasibe-së këtu në muze….

Orhan Pamuk: Është këtu, mos ki merak, nuk e kam harruar. Eshtë numri 66. Rendéja e ftonjve është shembulli më karakteristik që tregon se si e kam shkruar romanin dhe se si kam krijuar këtë muze. Në roman kisha ardhur në momentin që duhet të shpjegoja pucin ushtarak të vitit 1980, dhe këtë e bëra nëpëmjet rendésë të cilën e gjeta në një dyqan këtu afër. Në atë kohë, ashtu sic e kam shpjeguar edhe në roman, mbrëmjeve na ndalonin dhe na kontrollonin. Atë rendé unë e futa edhe në romanin tim, dhe më pas sic po e shikoni dhe ju, tani e vendosa në muze.

Shqip: Një nga momentet më të rëndësishme në libër, ka qenë kapitulli,  kur ju tregoni kohën, marrëdhënien tuaj personale me kohën…

Orhan Pamuk: Kapitulli i dytë fillon me një reflektim mbi kohën. Kemali, heroi ynë, shpreh arsyetimin që ai ka për kohën. Duke u mbështetur te shpjegimi i Aristotelit, i cili në fizikë, bën dallimin mes kohës dhe momenteve që bashkë bëjnë të tashmen. Pikërisht për të ruajtur këto momente të lumtura kam koleksionuar objekte, të cilat kanë njohur prekjen e dashurisë. Sipas Kemalit, nëpërmjet sendeve mund të kujtohet e shkuara, pasi ato kanë forcën e kthimit prapa të së shkuarës. Prandaj dhe unë, ashtu si Kemali, besoj se nëpër muzeume nuk kanë vlerë objektet, por atmosfera që përcjellin. Ndaj e ardhmja e muzeumeve është brenda shtëpive tona.

Shqip: Unë e lexova këtë libër kur isha e pamartuar dhe mendoja gjithë kohës për Fysun. Pastaj e rilexova pasi u martova dhe mendoja për Sibel. Dhe në këtë muze nuk kishte asgjë për Sibel…

Orhan Pamuk: E vërtetë që këtu ka shumë pak gjëra në lidhje me Sibelin, por mos harroni që ky muze është më shumë muzeu i Kemalit dhe i Fysunit.  Por në kutinë numër 38, nëse shkon, do të gjesh pak gjëra në lidhje me Sibelin. Unë ju falenderoj shumë për interesin që po më tregon për Sibelin. Ajo ishte vajzë shumë e mirë, kishte qëllime të mira, por ishte mendjemadhe. Nuk duhet të jesh mendjemadhe me burrin tënd.

Shqip: Jeni i lumtur që tani kjo punë mbaroi, që ky tanime muze është gati?

Orhan Pamuk: Po, jam shumë i lumtur që përfundova muzeun, pasi ka marrë shumë vite nga jeta ime, kam punuar shumë me të. Nga marsi deri në shtator të vitit të kaluar, kisha instaluar dhe tavolinën time këtu, vija dhe punoja cdo ditë. Gjatë kësaj periudhe nuk jam marrë me shkrime, nuk kam shkruar asnjë roman. Kohën që duhej t’ja dedikoja shkrimeve të romaneve, unë e kam shpenzuar për muzeun dhe ndonjëherë mërzitesha për kohën e humbur, por në të njejtën kohë isha dhe shumë i lumtur pasi e dija se po bëja dicka të re dhe ndryshe nga ajo që jam mësuar të bëj. Kur gjithcka të ketë përfunduar, muzeu do të presë vizitorë dhe unë do t’i kthehem shkrimtarit, do të ulem të përfundoj romanin tim të ri.

Shqip: Për cfarë flet romani për të cilin po punoni?

Orhan Pamuk: Titulli i romanit është “Një mendje e cuditshme” dhe në një farë mënyre shpjegoj jetën e një shitësi ambulant të kosit. Protagonisti i romanit, i cili është një njeri i varfër në mesin e viteve ’60, migron nga Konja në Stamboll. Në atë periudhë, ata që shisnin kos, mbrëmjeve merreshin me shitjen e bozës. Nëpërmjet tij, në këtë roman dua të shpjegoj Stambollin e varfër të atyre viteve. Romani i ri që po shkruaj është njësoj si ky muze, shpjegon me detaje Stambollin e varfër dhe migrimin nga Anadolli drejt Stambollit. Por nga ana tjetër, aty futet edhe fantazia dhe imagjinata ime.

Shqip: Do të doja që ju t’i drejtoheshit lexuesit shqiptar, një lexuesi shumë të dashur me ju, për ta vizituar këtë muze në Stamboll… 

Orhan Pamuk: Të gjithë lexuesit shqiptarë që kanë librin “Muzeu i pafajsisë”, nëse do të vijnë në Stamboll, do të kenë mundësinë ta vizitojnë muzeun pa pagesë. Brenda cdo libri është një biletë. Po qe se je lexues i këtij libri, nuk paguan biletë kur vjen. Që tani kam shumë kërkesa nga njerëz të vendeve të ndryshme të botës të cilët kanë shprehur dëshirën për të vizituar muzeun tim. Patjetër që për shkak të ngjashmërisë kulturore, shqiptarët do ta kuptojnë më mirë këtë muze.

Shqip: Ka ndonjë gjë shqiptare në këtë muze të Stambollit? 

Orhan Pamuk: Ashtu sic ju thashë, tema e romanit që po shkruaj tani është për një njeri që shiste bozë, një pije kjo që në kohën e padishahëve ishte e ndalur pasi ishte një pije e fermentuar, pra me alkool. Por kanë qenë shqiptarët ata, që në kohën e Abdul Hamitit, e sollën bozën si një pije të lehtë, më pas ata hapën dyqanin e parë të bozës. Kështu që rimëkëmbja e shitjes së bozës në Turqi u bë nga shqiptarët, më pas ata që vinin nga Konja bënin shpërndarjen e saj.

Shqip: Në Shqipëri po flitet shumë së fundmi për neo-otomanizmin. Cfarë mendoni ju për të?

Orhan Pamuk: Unë nuk besoj te neo-otomanizmi, jam republikan. Turqia po pasurohet, po forcohet, po ndryshon, ka më shumë siguri dhe i beson më shumë vetes. Kjo është gjë shumë e mirë, por nga ana tjetër mendoj se  edhe Turqia nuk duhet të jetë kaq ambicioze dhe para se të bëhet shembull për të tjerët, në fillim duhet të përqëndohet te shtëpia e saj.

Shqip: Turqia së afërmi në Europë. E shikoni këtë gjë apo ju duket një vizion i largët?

Orhan Pamuk: Marrëdhëniet Turqi-BE gjatë viteve 2005-2006 ishin të mira, në atë kohë dhe unë e mbroja këtë ide, që dukej sikur ishte një hap larg. Unë jam rritur në Stamboll, qytetin im është perëndimor dhe europian. Përgjigja ime është; po Turqia duhet të hyjë. Por bota ka ndryshuar shumë, Bashkimi Europian ka shumë probleme, Turqia ka problemet e saj dhe në këto momente në horizont nuk duket një martesë e tillë.

Shqip: Ju tani jeni një shkrimtar më i qetë, më i pjekur, më pak i zemëruar me Turqinë dhe botën rreth jush?

Orhan Pamuk: Nuk jam më një shkrimtar aq shumë i zemëruar. Dhe kur zemërohem nuk janë ngjarjet politike ato që më mërzisin. Jam mjaftueshëm i zënë me faktin sesi shkruaj librat e mi, i shkruaj mirë apo jo. Thellë-thellë nuk merrem me politikë, nuk ndihem njeri politik. Jam shkrimtar dhe gjërat i shoh në një perspektivë morale. Tani më ndodh shpesh një gjë e cuditshme; kur jam në Turqi, më del në pah qënia ime europiane dhe perëndimore. Ndërsa jashtë, është qenia ime turke që del jashtë në mënyrë prepotente.

Shqip: Në një botë të mbushur me zgjedhje, samite, ndryshime, padrejtësi, në një botë që lëviz dhe në një botë që prodhon kaq shumë pasiguri për të ardhmen, ju i kushtuat një muze një jete njerëzore. Kjo është shumë fine dhe do të doja t’ju falenderoja.

Orhan Pamuk: Unë ju falenderoj juve. Në fakt artistët dhe shkrimtarët e dinë më mirë se të gjithë, që historitë e vogla përfaqësojnë zemrën njerëzore dhe i bëjnë thirrje shpirtit njerëzor. Ju falenderoj shumë për fjalët e mira që thatë. Përshëndetje për lexuesin shqiptar.

“Ujku turk të ha, nëse nuk sillesh si i barabartë”
Marco Ansaldo

Flet për “Shqip”, i dërguari special i “La Repubblica”, Marco Ansaldo

Shqip: Z. Ansaldo, faleminderit që pranuat ta realizojmë këtë intervistë sot. Përse keni ardhur këtë radhë në Stamboll?

Marco Ansaldo: Erdha për të parë “Muzeun e Pafajësisë”, që nga një libër i Orhan Pamukut u kthye në diçka konkrete, në një shtëpi të vërtetë, një vilë e vogël dhe e çuditshme, me tri kate, ku ai ka vendosur të gjitha objektet e gjërat që përshkruan në libër. Meqë është një projekt të cilin nobelisti turk ka kohë që  punon, dhe më në fund tani do të hapet, besoj se është një ngjarje ndërkombëtare kulturore,  për të cilën shumë gazetarë, ashtu si dhe ju, vijnë me kënaqësi të madhe.

Shqip: Lexova disa nga intervistat tuaja me Orhan Pamuk. Në fakt, ju keni bërë shumë intervista me të…

Marco Ansaldo: Unë kam bërë shumë intervista me Orhan Pamukun. E njoh Turqinë prej shumë vitesh tashmë, dhe mendoj se është e nevojshme që librat e shkrimtarëve më të mëdhenj turq, të njihen e të lexohen me thellësi, si psh Jashar Kemal, për sa i përket zonës lindore të Turqisë, ku çështja turke është themelore. Ka dhe shkrimtarë të tjerë, si Elif Shafak etj, që duhen lexuar, për të njohur më mirë Turqinë. Ndërsa Orhan Pamuk, jo vetëm për faktin që është fitues i një çmimi Nobel, por edhe për cilësinë e madhe të të shkruarit, është një autor që identifikohet dhe që shumë e identifikojnë me Stambollin. Edhe çmimin Nobel e ka fituar për një libër që titullohej “Stambolli”.

Shqip: Ç’përshtypje patët për Muzeun, librin e tij të fundit?

Marco Ansaldo: Ishte shumë interesant. Një libër me cilësi shumë të lartë në formën e të shkruarit, në radhë të parë. Kuptohet, që pas tij fshihet një mendje, një projekt. Projekti që të bën të rijetosh dashuritë nëpërmjet objekteve. Dashuritë mund të zbehen, mund të përfundojnë, edhe dramatikisht apo tragjikisht, si në “Muzeun e Pafajësisë”, por nuk mund të zhduken, sepse ato rijetojnë nëpërmjet objekteve. Dhe kjo është historia tronditëse, pasionante dhe e gjatë e këtij njeriu që kujton të dashurën e tij për shumë vite, për të gjithë jetën. E kujton nëpërmjet gjërave që ai mbledh nga jeta e saj. Kjo mbledhje objektesh na kujton parfumet, aromat, ngjyrat, njerëzit. Një histori universale që prek secilin prej nesh.

Shqip: Në një botë që ngjan si edicion lajmesh, cfare na sjell të lexojmë libra të tillë?

Marco Ansaldo: Besoj se është e shëndetshme ta bësh. Librat si këto mund të na shpëtojnë nga ushqimi i patretshëm i informacioneve dhe lajmeve të këqija. Mund të ndihmojnë njeriun të qetësohet, të afirmohet,  të futet më në thellësi e ta kuptojë më mirë veten dhe jetën rrotull tij.

Shqip: Ju pashë ndërsa intervistonit Pamukun. Për cfarë e pyetët, cfarë doni të dini ende prej tij?

Marco Ansaldo: S’bëmë një intervistë klasike. Këtë herë bëmë një shëtitje në muzeun e tij. U nisëm nga kati përdhes, ku do të jetë dyqani me librat e gjithë autorëve turq apo të huaj, të cilët mund të blihen nga vizitorët, e deri në katin e parë, në fazën e parë të librit që ishte në mur “Po përjetoja  çastin më të rëndësishëm të jetës sime, por s’e dija, s’isha i ndërgjegjshëm për këtë”. E pastaj, deri në kat të tretë, në çdo vitrinë, deri në majë, ku ndodhet shtrati, në të cilin Kemali mendonte Fysunin. Pamuku më ka treguar të 83 vitrinat që janë dhe 83 kapitujt e librit.

Shqip: Si e përfytyroni të ardhmen e këtij muzeu? A mendoni se do të ketë shumë vizitorë?

Marco Ansaldo: Them se ky muze mund të bëhet një pikë thelbësore në shëtitjet e turistëve në Stamboll, siç është pallati Toktapi, ose Xhamia Blu. Të vizitosh muzeun e Pamukut, do të thotë jo vetëm të përjetosh faqet e romanit, ose të shohësh një histori dashurie midis një industrialisti të madh dhe një shitëseje shumë të bukur. S’është vetëm kjo. Nëpërmjet këtyre objekteve mund të përjetosh atë që ka qenë Stambolli dikur, dhe të kuptosh Turqinë e dikurshme, si dhe historinë e këtij vendi. Muzeu mund të bëhet një stacion thelbësor për vizitorët e këtij qyteti.

Shqip: Ç’lloj shkrimtari mendoni se është Pamuku, sipas jush? Ç’lloj intelektuali i angazhuar, apo qytetari i angazhuar?

Marco Ansaldo: Mendoj se ai është, madje jam i sigurtë për këtë, një njeri shumë serioz dhe shumë i bindur për punën e tij. Ai është profesionist, në kuptimin që s’ka bërë asnjë punë tjetër në jetë, përvec shkrimit.
Ka dashur gjithnjë të bëhet shkrimtar, që 21 vjeç. Më parë mendonte të bëhej piktor, dhe pikturon edhe sot në mënyrë jo formale, e në fund të fundit, ai i pikturon edhe librat e tij. Kuptohet që pas vetes, ai ka një projekt kulturor por ka edhe  angazhim qytetar. Kjo shihet jo vetëm në prodhimin e tij letrar, por edhe në pozicionin që mban në intervistat që kanë të bëjnë me çështje civile apo politike.

Shqip: Duke qëndruar në temën e Turqisë, sa kohë keni që merreni me Turqinë?

Marco Ansaldo: Kam 20 vjet që vij këtu.

Shqip: Jeni i dërguar i veçantë i gazetës “La Repubblica”?

Marco Ansaldo: Po, kam 20 vjet që e bëj. Kam nisur qysh në fillimvitet 90, dhe ishte një zbulim për mua, ishte si të gjeje një thesar. Ky vend, siç po e shohim dhe sot, po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm. Ka qenë në të shkuarën e largët, dhe është edhe sot një vend ndërlidhës, thelbësor. Ndoshta për të kuptuar Europën, Lindjen e Mesme, Ballkanin e Mesdheun duhet të vish këtu e të thellosh temën e Turqisë, sepse është një vend shume i rendesishem  në të gjithë këtë rreze veprimesh.

Shqip: Ju keni shkruar dhe librin “Kush e humbi Turqinë”. Kush e humbi, në fakt?

Marco Ansaldo: Ka dy fronte. Në njërën anë janë vendet europiane që s’e duan, sidomos Franca e Gjermania, por edhe vendet e vogla të Europës së Veriut, si Austria, Belgjika e Hollanda, të cilat s’e duan Turqinë në BE. Nga ana tjetër, ka dhe përgjegjësi brenda vetë Turqisë. E kam fjalën për ultranacionalistët, partitë që sherrosen, kundër hyrjes në Europë. Unë besoj që të kesh Turqinë në BE, mund të jetë përparësi për të gjithë, sepse i lejon europianët, të cilët kanë vështirësi të flasin me realitete të tjera ndërkombëtare, të përdorin një vend që për arsye kulturore, fetare e politike, ka një marrëdhënie ndryshe e të thellë me një realitet që s’e njohim e që mbase do të na bënte mirë ta afronim me më shumë thellësi e njohuri.

Shqip: Kam lexuar intervistën tuaj me presidentin Gyl, dhe e pyetët për neo-otomanizmin. Të njëjtën pyetje unë i drejtova  Pamukut. Po ju ç’mendim keni  për neo-otomanizmin?

Marco Ansaldo: Besoj se kjo është një fazë shumë e rëndësishme për Turqinë, sepse është e qartë që otomanizmi është një realitet i të shkuarës, ndërsa sot, neo-otomanizmi është një imazh që u pëlqen shumë strategëve të çështjeve gjeopolitike. S’mund të rikrijohet perandoria otomane, por një Turqi qendrore, e fortë, që nuk shikon më vetëm Europën, nëse Europa i mbyll dyert, por shikon në 360 gradë, në Ballkan, në Azinë Qendrore, në Lindjen e Mesme, në Afrikën e Veriut. Kjo është një Turqi që luan në të gjitha fushat e në një farë mënyre mund të kujtojë madhështinë e Perandorisë Otomane.

Shqip: Por politika e jashtme e Turqisë është bërë shumë agresive dhe shumë protagoniste, ndoshta edhe pse Ministri i Punëve të Jashtme është Ahmet Davutoglu. 

Marco Ansaldo: Po, kjo është e vërtetë. Është një protagonizëm i fortë i Turqisë. Për shumë kohë, kemi pasur idenë se Turqia mund të jetë një vend i mposhtur, i dorës së dytë. Por sot, Turqia është një vend i rëndësishëm. Një vend që s’e shohim më bardhezi, por me ngjyra. Është një vend që imponohet në politikën e jashtme nëpërmjet një ministri që ka një të shkuar akademike, dhe ka reflektuar, edhe nëpërmjet librave të tij, si psh “thellësitë strategjike”, dhe i ka vënë në zbatim. Sot, Turqia është një vend shumë i fortë që përpiqet të imponojë politikën e saj, meqë duke trokitur në dyert e realiteteve të tjera nuk te jep fryte. Tani është Turqia ajo që është kthyer të jetë protagoniste e vetes.

Shqip: Zgjerimi i Turqisë, a duhet të shihet si rrezik për vende si Shqipëria?

Marco Ansaldo: Besoj se jo. Kohët kanë ndryshuar. Turqia  do të vazhdojë të zgjerohet në nivel kulturor, politik, tregtar, ekonomik, financiar, dhe ka të gjithë ligjshmërinë për ta bërë, siç mund ta bëjnë vende të tjera. Meqë Turqia ka ndryshuar sot, duke qenë një vend më agresiv, më i fortë, më me vetëbesim, dëshiron të imponojë vlerat e veta, por sigurisht jo me armë. Do ta bëjë me projektet e veta kulturore dhe politike, dhe besoj se të gjithë ne, në Shqipëri e në vende të tjera, duhet të bëjmë kujdes ndaj këtij vendi, sepse në të ardhmen do të bëhet një vend edhe më qendror, pikërisht për vlerat e veta dhe për pozicionin thelbësor gjeografik që ka në pikëpamjen strategjike. Besoj se të gjitha vendet që kanë pasur të bëjnë me perandorinë romake, sot i kushtojnë shumë rëndësi Turqisë. E shoh të ndodhë në Ballkan, me Serbinë, Kroacinë, Bosnjen. Besoj që natyrshem kështu ndodh edhe në Shqipëri, pikërisht se është shumë pranë si vend dhe ka kujtime shumë të forta për atë që ka qenë perandoria otomane, Shqipëria duhet të vazhdojë t’i kushtojë shumë vëmendje e të ketë marrëdhënie të frytshme nga çdo pikëpamje, qoftë politike e qoftë kulturore, sepse besoj që Turqia është shumë protagoniste sot. Ju keni të drejtë, është protagoniste edhe në mënyrë agresive. Por turqit duhen trajtuar të barabartë, sepse nëse shfaqesh si më inferior, më i vogël, më i brishtë, atëherë ujku turk teë ha. Nëse e trajton si të barabartë, do të të respektojë, e duhet të krijosh një marrëdhënie të tillë.

Shqip: Gjithashtu Turqinë do te duhet ta njohim nëpërmjet njerëzve si Pamuku, dhe jo melodramave turke…

Marco Ansaldo: Mendoj se shkrimtarët si Pamuku mund t’i ndihmojnë njerëzit ta kuptojnë më me thellësi shpirtin turk. Ky është një kalim thelbësor për të kuptuar vendin në mënyrë të plotë, jo duke ndaluar vetëm tek ato që mund të jenë pikëpamje të jashtme politike, por të kuptosh shpirtin e vërtetë të qytetit, të Bosforit, të Anadollit, të Juglindjes, të Detit të Zi, dhe të zonës jugore, sepse Turqia është një vend i madh, kompleks, me shumë larmi, dhe të njohësh këtë vend kaq të rëndësishëm e kaq pranë nesh, mund të ndihmojë të kemi një marrëdhënie më të mirë si në çështjet ndërkombëtare, ashtu dhe në ato që mund të jenë marrëdhënie të frytshme nga pikëpamja kulturore.

Shtepia e Librit - Blog

Burimi: Gazeta Shqip

“Intelektuali, poeti, duhet të jenë të sinqertë dhe poezia duhet të jetë e vërtetë.”

Në një kohë kur ende pas më shumë se dy dekadash në Shqipëri vijon debati për persekutimin dhe persekutorët, për hapjen ose jo të dosjeve të tyre, poeti dhe shkrimtari Visar Zhiti, përmes dy librave të tij më të fundit “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”, na rrëfen përvojën e tij dhe ndjesinë brenda hekurave në kohën e diktaturës, me vokacion të ardhmen. Në këtë bisedë, Zhiti thotë se pa kujtesën kolektive një shtet nuk mund të ecë dot përpara. Poeti “që u dënua se u këndoi trëndafilave”, na tregon se, të gjitha diktaturat preken dhe cenohen nga sinqeriteti dhe e vërteta që sjellin poezia dhe romanet.                                                              

Kjo intervistë nisi “si rastësisht” duke folur për shkrimtarin dhe filozofin bashkëkohës, Umberto Eco, më pas kaloi në rolin e intelektualit në Shqipëri, si dhe gazetarinë e publicistikën e sotme, por, gjithsesi, ato na zbulojnë njeriun Visar Zhiti.

“Emri i trëndafilit” ne si lexues na kujton një roman të mrekullueshëm të Umberto Eco-s. Ju kemi parë të vlerësoheni nga U. Eco. Pyetja ime është: Po ju, çfarë mbresash dhe mendimesh keni, jo thjesht për “Emrin e Trëndafilit”, por edhe për vetë “trëndafilin” e vyer, shkrimtarin dhe intelektualin e madh, elitar të Europës, Umberto Eco?

Ashtu siç e thatë dhe ju, Umberto Eco është një personalitet italian ndër më të mëdhenjtë në kulturën europiane, me famë botërore. Eseist, historian, semiotist, filozof, kritik arti, shkencëtar i komunikimit, shkrimtar, ndërkohë që e mposht me kulturën e vet këtë zeje. Të mposht me dije dhe me taktikat sugjestionuese të krijimit, me të vërtetë maestro. “Emri i Trëndafilit” është romani i tij i parë që e bëri të njohur, por dhe romani i tij i fundit, sepse iu rikthye, e ripunoi dhe sapo është botuar mbas 30 vjetësh në vendin e tij, por dhe në Shqipëri.

Pomë pyesni për të, por s’kam ç’them më shumë se një lexues. Emrin e tij e kam dëgjuar pas viteve ’90, kur dola nga burgu. Fati më çoi të punoj në Itali, kemi folur për të, kam lexuar, kam shkuar në qytetin e tij, në universitetet ku jep leksione, por nuk e kam parë asnjëherë. Si çdo i madh, ka adhuruesit e vet dhe kundërshtarët e vet ose nga ata që nuk magjepsen prej tij, janë indiferentë ose dhe kundërshtarë. I çmojnë kulturën, por nuk pajtohen me qëndrimet e tij apo dhe me veprën shkrimtarore.

Të dal te pyetja juaj, ka bërë përshtypje parathënia e tij për një libër, botuar së fundmi në Itali, me autorë të dalë nga burgjet nga vende të ndryshme të botës, përgatitur nga PEN Club italian. Fjala hyrëse e Ecos në këtë përmbledhje u botua në gazetat më të mëdha. Ai i bën një lloj rivlerësimi qëndrimit të tij të dikurshëm për këta lloj autorësh, të cilët, në një parathënie të bërë përpara, dikur në një botim në Angli, thoshte se janë të dënuar të pafajshëm. Tani e korrigjon mendimin e tij dhe këmbëngul se ata janë autorë të fajshëm për diktaturat. Këtë e argumenton me faktin se, nëse nuk do t’i këndoje diktaturës apo diktatorit, pra, do të ishe mënjanas ndaj tyre e do të shkruaje për tjetër gjë, qoftë dhe për trëndafilat, ishte faj. Më merr si shembull mua, më citon duke kujtuar librin tim me poezi për të cilin jam dënuar, “Rapsodia e jetës së trëndafilave”, dhe ndër të tjera thotë: “…poezia u shkakton frikë regjimeve autoritare e diktatoriale, edhe nëse flet, si në rastin e Zhitit, për trëndafilat…”

Pra, paskeni të përbashkët edhe trëndafilat…

Trëndafilat janë për të gjithë, dhe, pse jo, të gjithë janë për trëndafila. Më vjen mirë kur një intelektual i madh arrin të ndiejë tjetrin edhe tej, në tjetër vend e në tjetër gjuhë, që nuk e njeh e s’janë takuar kurrë. Është fat kur të mëdhenjtë janë të tillë se dinë të shohin më gjerë, sintetizueshëm, opinionbërshëm. E çmoj shumë këtë konstatim sfidues të tij, që autorët e burgjeve i zbulon të fajshëm për diktaturat e tyre. Jo të gjithë e pranojnë kështu.

Së fundmi, do të shtoja, për kërshëri, se edhe Umberto Eco edhe unë jemi anëtarë të PEN Clubit italian, kam pasur rast të shkëmbej mesazhe. PEN-i, ju e dini, është krijuar për të mbrojtur shkrimtarët që persekutohen në vendet e tyre, kudo. S’e di a ka këtë rol në Shqipëri.

Atëherë vazhdojmë me termin intelektual dhe për “intelektualin e angazhuar”, që aq shumë flitet. Ju lutem, mendimin tuaj për këtë problem?

Unë, kur dëgjoj fjalën intelektual, nuk e shkëpus dot nga angazhimi. Pra, nëse je intelektual, absolutisht je i interesuar për shoqërinë, për vendin tënd, aktualitetin, historinë, çështjet, deri dhe për tjetrin si individ. Interesi nuk mjafton, duhet të veprosh, të ndërhysh, të mbështesësh, të kritikosh, të mos pajtohesh, të zgjidhësh, të mbrosh, të bëhesh ndërgjegje. Intelektualët e vërtetë i kanë bërë dhe i bëjnë këto. Ata që vetëm dinë, enciklopedikë të mbyllur në Kullën e Fildishtë, siç thuhej, kur nuk janë socialë, të angazhuar, mënjanës, pakësojnë shumë nga vetja e tyre, bëhen të harrueshëm, madje edhe të dëmshëm.

Angazhim mund të jetë dhe vepra ashtu si dhe jeta e intelektualit. Ne shpeshherë e keqkuptojmë fjalën angazhim, kujtojmë sikur do t’i shërbehet një partie apo një lideri a thjesht do të jesh militant diku. Angazhim do të thotë t’i shërbesh idealit, çështjes, vendit, kohës, të angazhohesh do të thotë të plotësosh idealet, idetë dhe qëllimet e tua në dobi të të gjithëve a të një shumice, qoftë dhe të njërit, kur ka të drejtë.

Po për figurën e intelektualit në Shqipërinë e sotme?

Në rastin shqiptar, gjendja, për sa i përket dijes intelektuale, mund të themi se nuk kemi qenë dhe aq keq, a mbase nuk jemi. Për sa i përket rolit intelektual, rolit emancipues që kanë për detyrë ndaj shoqërisë ata që quhen intelektualë, mund të themi se lë për të dëshiruar. Jemi vendi ku është formuar dhe na ka mbetur intelektuali legal i shtetit të diktaturës, i shquar i kompromisit, pa kurajën e duhur qytetare, gjithmonë nga ana e më të fortit, si rrjedhojë e hipokritit të mbijetesës, me ndërgjegje të pakët përgjegjësie dhe janë nëpërkëmbur të kundërtit e tyre, janë braktisur, dënuar e zhdukur si kundërshtarë. Me intelektualët shqiptarë ka ndodhur ajo që zakonisht zbërthehet nga sociologët perëndimorë, që, përgjithësisht, në vendet diktatoriale, intelektualët kanë qenë me diktaturën, sepse ajo u jepte mundësi të bëheshin dikushi, u zhdukte rivalët dhe u jepte famë. Dhe, diktaturat i ndanin intelektualët në të tyre dhe në armiq dhe dihet se ç’bëhej me ta. Në njërin kah ngjitje dhe në tjetrin zbritje. Mesi i mediokërve. Ka një simetri diabolike, për këdo intelektual që ngrihej, një tjetër rroposej dhe me ndihmesën e të parit.

Duke mos lënë shembullin e intelektualit disident, kundërshtues, martir, sepse, edhe kur ishin, ato zhdukeshin dhe përvoja e tyre heshtej – sot, kjo përvojë e vyer, edhe pse duket sikur nuk ka gjetur vlerësimin dhe vendin e duhur, është bërë parësore dhe gjithsesi ka përfaqësues e dishepuj.

Librat tuaj të fundit “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”, janë pritur shumë mirë nga lexuesi. Cilat janë, sipas jush, disa nga shkaqet, lidhen me angazhimin?

Në qoftë kështu, gëzohem. Shkaqet për këtë duhet t’i dijë lexuesi më mirë. Unë mund të flas për arsyen a diçka të tillë që pse i shkrova këta libra. Është emocionale, gjakimi për të bërë letërsi, por dëshiroja të isha dhe i angazhuar për të sjellë ndërkaq librat që i shërbejnë kujtesës historike të të gjithëve, të sillja nga vuajtja njerëzore, duke e parë atë, më shumë sesa fakt dhe datë, si ndjesi. Ndjenjat sjellin mendimin dhe veprimin. Me dukej sikur mungonte kjo e vërtetë. Mund të kemi rrëfyer për vuajtjen, por jo ndjesinë brenda saj. Desha jo vetëm të vërtetën si ndjenjë, por dhe ndjenjën si të vërtetë.

Gjithsesi, desha që të ishin dhe romane me personazhe dhe ngjarje të vërteta me qëllimin që, përveç të tjerash, të ndiejmë që ka një sy vëzhgues mbi bëmat tona dhe që gjithkush është i denjë të hyjë në një vepër, romani nuk është “zonë e ndaluar”, repart ushtarak, presidencë a ambasadë, por ngjan me rrugët, sheshet, parqet, ku shkojnë të gjithë, me hotelet ku bujtin, me tempujt ku rrëfehemi, ku dëgjojmë orakujt. Pra si të thuash, ka romane që nuk kanë personazh kryesor fantazinë, por të vërtetën me kredon që ne jemi të aftë të hymë në letërsi me çfarëdolloj jete dhe duhet t’i përgjigjemi asaj. Sado të pasur qofshim, të kaluarën nuk e blejmë dot, përsëris. Sado të varfër qofshim, ëndrrën e së ardhmes nuk na e rrëmbejnë dot. Se ëndrra mund të mbetet dhe pa ne.

Ju folët për kujtesën historike, sa e rëndësishme është ajo për të ardhmen e një vendi?

Kujtesa historike është e domosdoshme për çdo popull, për çdo kulturë, është vetë historia. Nuk ka të tashme pa kujtesë. Kudo, në çdo gjë, që nga më e madhja e deri te më e imta, te e zakonshmja, e dukshmja, e padukshmja, universalja etj., është kujtesa si një përvojë. Madje ka dhe kujtesë të së ardhmes. Bibliotekat, shkenca, të gjitha, i takojnë jetës pa kohë, të gjithëkohshmes. Çasti në të cilin flasim menjëherë bëhet i shkuar. Gjithçka është e ikshme, ikën. Dhe shqetësimi i madh i njerëzimit është dhe mbetet të qëndruarit, të qenët si forma të përjetësisë, vetë përjetësia si një mundësi. Në këtë kuptim, kujtesa është çelësi i kësaj magjie jete, edhe parajetë dhe pasjetë. Kur ajo na vjen nëpërmjet artit, është fat, fat i madh, se është edhe emocion estetik, që do të thotë “të jesh bukur”, gjithmonë, sipas meje.

Ju jeni ndër poetët, publicistët që keni vuajtur mbi supe torturat çnjerëzore të regjimit të egër të Enver Hoxhës. Megjithatë, në poezitë dhe artikujt tuaj, nuk sheh mllef dhe ndjenjë hakmarrjeje, as në hermetizmin tuaj krijues, por gjejmë sinqeritet, vërtetësi, argument, kuptohet dhe kundërshtim. Si arrini ta bëni këtë?

Unë do të thosha se torturat nuk janë njerëzore, por çnjerëzore. Torturat s’duhej të ishin për njeriun, sidomos nuk duhet të vinin nga njeriu. Ç’t’ju them, poezia duhet t’i ketë të gjitha, pse jo, edhe mllef. Njeriu i poezisë duhet të dijë të urrejë, në emër të dashurisë e jo të dashurojë në emër të urrejtjes, kështu besoj, duhet të dijë të indinjohet, që të shërbejë për të krijuar energji pozitive.

Poezia në vetvete është dhe hakmarrje, jo banale, por artistike, e shenjtë mundësisht. Të mos kesh aftësi indinjate, kundërshtimi, do të thotë të jesh tolerues i së  keqes. E rëndësishme është t’i përgjigjesh asaj dhe ta kundërshtosh me mënyrën tënde, mundësisht të shenjtë, e them prapë, pra qiellore, e padukshme në tokë. Pavarësisht se ndëshkimi, tokësor e nëntokësor, vjen si rezultat i këtij beteje. Por jo çdo britmë është kundërshtim, jo çdo thirrje është kundërshtim, madje jo çdo kundërshtim është kundërshtim. Mund të kundërshtosh edhe urtë, dhe ky ndonjëherë është më i forti dhe më seriozi. Në këtë kuptim, unë them se vuajta nuk duhet ta bëjë më të keq njeriun, pavarësisht se ia bën më të keqe jetën. Mendoj se ai që kupton më thellë botën, kupton më thellë të tjerët, veten, dhe di se çfarë dhe si të kërkojë. Pse jo, edhe me poezi. Në këtë kuptim, vuajtja njeriun e bën më të sinqertë e më të heshtur. Fillon hermetizmi. Poezia, në një farë mënyrë, duhet të jetë sa më e zhveshur dhe hermetike, jo në kuptimin e qartësisë, se ashtu nuk sjell rezultatin që dëshiron. Poezia hermetike është tjetër gjë, nuk fsheh vetveten a gjendjen, por ka sensin e të paarritshmes si vegim. Intelektuali, poeti, duhet të jetë i sinqertë dhe poezia duhet të jetë e vërtetë. Nëse këto arrihen, është me fat ai poet.

Ndoshta ngaqë edhe vetë jam njeri i gazetarisë, më vjen të bëj pyetjen, ç’mendim keni për gazetarinë dhe publicistikën e sotme?

Ka arritje të shkëlqyera dhe profesionalizëm. Edhe shpërdorime të tyre, edhe… por të pranojmë të mirën. Ndërkaq, unë shoh një paradoks midis gazetarit dhe gazetës së tij. Gazetarët janë shumë më të mirë se gazeta e tyre. Liria ka bërë të shpërthejnë talente, sy vëzhgues, qëndrime kritike, zëra prijës, por…

Me gazetat ka pakënaqësira. Faqet e para duket sikur kërkojnë më shpesh, sforcueshëm, të bujshmen, skupin, të jashtëzakonshmen, të padobishmen, të keqen, ngjalljen e pakënaqësisë. Ndoshta kjo ndodh, sepse kështu shiten më shumë, nëse interes është shitja e gazetës. Por ka dhe shitje të atyre që mbajnë atë gazetë, pronarët. Një sukses i tillë është i dëmshëm. Kur gazetat duan të mbushen me krime, vrasje, hedhje nga ballkoni etj., duket sikur i bëhet apel a pyetje lexuesit të tyre: Po ti, kur do të bësh deliktin tënd? Nëse krijohet kështu një klimë krimi, në të vërtetë ajo është më e keqe se vetë krimi. Lenini thoshte: më jepni një gazetë dhe të shikoni po nuk përmbysa një pushtet. Unë do të thosha: më jepni një gazetë të ngre një popull. Shpirtërisht, moralisht…

Sot ka censurë apo autocensurë?

Censurë – jo. Gjithçka thuhet. Madje dhe me tepri. Autocensura është më e keqe se censura për shkrimtarin, mendoj. Mënyrat për t’i thënë gjërat gjenden. Shpeshherë janë të detyruar të jenë në shërbim të interesave të një klani të caktuar, e kam fjalën për gazetarët. Megjithatë mendimin e tyre mund ta përçojnë në forma të tjera. Nëse pengohet te një gazetë, e thonë te tjetra. Këto janë privilegjet e lirisë. Shkrimtarët po, i gëzojnë të plota, më mirë se kurrë. Artet në përgjithësi. Pengesë duhet të jetë vetvetja tani. Por mungesa e kulturës është autocensurë. Mungesa e moralit është censurë për informimin mbi të vërtetat.

Edhe për traditë, do të desha t’ju pyes për librin a librat tuaj të ardhshëm?

Vërtet nuk e di. Dy librat e porsa botuar që përmendët ju, në njëfarë mënyre kanë qenë dhe si një lloj gërryerje munduese, por e ngazëllyese gjithsesi. Duhet t’i bëja patjetër. Tani jam në gjendjen e “pusit bosh”, siç thoshte dhe e shpjegonte Hemingway. Më duhet të pres ujë të ri jete. Ndonjëherë respektimi i boshatisjes është më i mirë sesa të shkruarit keq. Do ta rimarr ndonjë nga dosjet e mia. Por jo për traditë.

Shtepia e Librit - Blog