Pavioni i kancerozëve nga Aleksandër Sollzhenjicin flet për të sëmurët me sëmundjen e pashërueshme në atë kohë, në një gjysmëautobiografi të autorit, i cili, përdori këtë sëmundje për të cilën nuk guxohej t’i përmendej emri, si një alegori për sëmundjen tjetër të pashërueshme, atë të regjimit diktatorial sovjetik në formën e komunizmit. Ashtu si për kancerin nuk flitej dhe emri i sëmundjes nuk përmendej, as në pavionin që duhej të trajtonte këtë sëmundje, edhe për sëmundjen më të madhe të shoqërisë sovietike nuk mund të flitej.

Sëmundja si metaforë, nga Susan Sontag rrëfen gjithashtu eksperiencën personale të shkrimtares, por ajo hyn më thellë në psiken e njeriut, duke shpjeguar se, ndërsa kanceri është tabuja për të cilën njerëzit zakonisht nuk flasin, një sëmundje tjetër, në një kthesë të çuditshme në ndërgjegjen e njeriut, u konsiderua për shumë kohë si tregues i cilësive të njeriut të sëmurë.

Përgjatë viteve ‘20 e ‘30 të shekullit të kaluar, shpjegon Sontag, tuberkulozi, në atë kohë, njësoj si edhe kanceri më vonë, një sëmundje që i vriste njerëzit ngadalë por në mënyrë të pashmangshme, u konsiderua si një lloj sëmundje e përshtatshme për intelektualë.

Në të vërtetë, shumë jetë shkrimtarësh apo poetësh të mëdhenj u ndërprenë në mënyrë tragjike nga kjo sëmundje, siç ishte rasti i Migjenit.

Në një drejtim pak më me humor, Papagalli i floberit, kryevepra e shkrimtarit anglez Julian Barnes, vëren se si, në shekullin e nëntëmbëdhjetë, sëmundja që i bënte disa meshkuj krenarë, veçanërisht në qarqet letrare, ishte sifilizi, një sëmundje e pashërueshme në atë kohë, që i përndiqte viktimat përgjatë të gjithë jetës, por që, për shkak se ishte sëmundje seksualisht e transmetueshme, shërbente edhe si njëfarëlloj mburrjeje për intelekualët.

Libri i fundit, Dritë që vjen  nga errësira është ana tragjike e dyfishtë e kancerit si sëmundje dhe kancerit politik. Autorja, Drita Çomo, u nda nga jeta në vitin 1981 në moshën 23 vjeçare, ndërsa prindërit e saj, udhëheqës komunistë  që e gjetën veten në anën humbëse të luftës së pamëshirshme për pushtet, nuk lejoheshin t’i qëndronin pranë.

I fundit, Një ditë tjetër nga Mira Kazhani është një rrëfim në vetë të parë mbi eksperiencën e autores me sëmundjen dhe është libri i shumëshitur i momentit.

Persia  është shteti i vetëm i fuqishëm që ka qenë në kufijtë e “Perëndimit”, si diçka thelbësisht e ndryshme nga “Lindja”, që kur koncepti zuri rrënjë me Herodotin, historianin dhe gjeografin e shekullit të pestë p.e.s., jeta e të cilit kaloi mes luftërave të gjata greko-perse.

Machiavelli përdori pushtimin e Persisë nga Aleksandri i Madh, pesëdhjetë vjet më vonë nga ngjarjet e përshkruara nga Herodoti, si shembull se si një perandori si ajo e Persisë, ose, ajo e “turkut”, siç i referohej ai Perandorisë Osmane, mund të thyhej me vështirësi dhe të mbahej nën hyqëm lehtë, gjë për të cilën historia duket se i ka dhënë të drejtë. Pasi pasardhësit e Aleksandrit qeverisën Persinë për disa shekuj, përmes perandorisë Seleucide, një forcë e re u shfaq, për imagjinatën dhe telashin e “Perëndimit”, kësaj here, të përfaqësuar nga Perandoria Romake.

Forca e re ishte fillimisht e përfaqësuar nga perandoria Parthe, të cilët depërtuan Persinë nga Kaukazi dhe të cilëve, evropianët e lashtësisë dhe të Mesjetës u referoheshin në grup si “Skithët”, dhe pas tyre, nga Perandoria Sasaniane.

Edëard Gibbon, historiani anglez i shekullit të tetëmbëdhjetë, i cili i kushton një kapitull “gjendjes së Persisë” në vëllimin e parë të veprës së tij Historia e rënies dhe e shkatërrimit të Perandorisë Romake, e përshkruan përplasjen mes Romës dhe Persisë me këto nota: perspektiva që perandoria të mund të përfitonte diçka nga revolucionet në Persi ishte shumë e largët, përtifimet e pritshme ishin shumë të pakta, rreziqet ishin shumë të mëdha.

Megjithatë, Persia ishte, në fantazi dhe në realitet, një botë në të cilën, despotizmi i përhershëm, (si i ndryshëm ky nga Perëndimi ku periudhat e gjata despotike janë ndërprerë herë pas here me periudha demokratike apo republikane), akumulonte pasuri përrallore në duart e sundimtarit vendës, të cilat mundej të përfitoheshin nga pushtuesit e suksesshëm.

Një ngjarje e shekullit të parë p.e.s., historia e pasunarit romak Mark Krasi, i cili, pavarësisht se ishte shumë i pasur, shkoi dhe humbi kokën në përpjekje për të pushtuar Persinë, i ka lënë hapësirë fantazisë së historianëve dhe shkrimtarëve të lashtësisë për shkaqet se pse, një njeri që në dukje i ka të gjitha, shkon dhe i rrezikon të gjitha në një sipërmarrje me rrezik shumë të lartë.

Robert Harris, një shkrimtar bashkëkohor britanik, jep një shpjegim për këtë në një dialog të imagjinuar mes Krasit dhe Ciceronit. Në këtë dialog, Krasi thotë se populli i kushton respekt, i ngre përmendore dhe konsideron si shenjt një poet ose një gjeneral, por kurrsesi, jo një pasunar. “Unë nuk kam talent për poet kështu që kam vendosur të bëhem gjeneral,” thotë Krasi te romani i Harrisit.

Historia thotë se Krasi, pasi humbi në fushëbetejë, u zu rob, u ekzekutua në një mënyrë shumë simbolike, duke i derdhur ar të shkrirë në gojë, një element që historianët që me gjasa e kanë sajuar, duhet ta kenë përdorur për të vënë në dukje babëzinë. Por elementi tjetër interesant i historisë është që, koka e Krasit, pasi u dërgua në oborrin e mbretit parth, gjeti një përdorim praktik. Koka e tij u përdor në vënien në skenë të tragjedisë Bakantët nga Euripidi.

Fakti që, në vitin 55 të p.e.s., në Perandorinë Parthe, luhej një tragjedi greke, sugjeron gjithashtu që ndarja kulturore mes “Lindjes” dhe “Perëndimit” dhe kufiri mes tyre është arbitrar dhe imagjinar.

Përgjatë shekujve që pasuan, romakët zbuluan vështirësitë gjeografike që një ushtri has për t’iu afruar Persisë, fillimisht për shkak të shkretëtirës që ekziston nga ana e Perëndimit në Sirinë dhe Irakun e sotëm, dhe pastaj në formën e maleve që gjenden nga ana e Turqisë ose Kaukazit.

Trajani, mbi një shekull më vonë, në vitin 114, e gjeti zgjidhjen duke krijuar një bazë fillimisht në Armeni për të depërtuar në Persi nga veriu. Ai arriti të pushtojë kryeqytetin dhe të lundrojë për në Gjirin Persik, i pari dhe i fundit romak që arriti deri atje. Ai gjithsesi vdiq pak më vonë dhe ceremonia e tij e triumfit u krye, për shkak se perandori kishte vdekur, duke parakaluar nëpër rrugët e Romës një model prej dylli.

Pasardhësi i Trajanit, Hadriani, e vulosi “suksesin” duke u tërhequr menjëherë nga tokat e pushtuara nga Trajani dhe duke rivendosur kufirin e perandorisë përgjatë lumit Eufrat.

Ndërsa romakët patën pak fat me Perandorinë Parthe, e cila sundoi  këtë pjesë të botës nga viti 247 p.e.s., në vitin 224 të e.s., me pasardhësit e tyre, Perandorinë Sasanide, patën fatkeqësi. Historia nuk i mësoi gjë perandorëve pasardhës, të cilët, të fortë apo të dobët, që të gjithë e kishin si shenjë kulmore në jetë të bënin një përpjekje për të pushtuar Persinë. Disa prej tyre humbën kokën, njëri u zu rob.

Këto janë ngjarje në dukje pa rëndësi në jetët tona dhe pa lidhje me konfliktin e sotëm mes Perëndimit dhe asaj të cilës, presidenti amerikan Donald Trump tha se “dikur ka qenë perandoria perse”. Këto  ngjarje të mbi dy mijë viteve më parë, gjithsesi, vijojnë të furnizojnë letërsinë e “Perëndimit” me material nga ku mund të nxirren modele, konflikte dhe arsyetime të vlefshme për kohën tonë.

Marguerite Yourcenar me romanin Kujtimet e Adrianit (1951) hulumton periudhën në të cilën personazhi i saj, perandori Hadrian, konkludon se nuk ia vlen që “Roma” të merret me pjesën tjetër të botës dhe duhet të vendosë kufij për të ruajtur atë që ka.

Gore Vidal, në romanin e tij Juliani (1964), përqendrohet te disfata e perandorit Julian Femohuesit, i cili ishte perandori i fundit pagan i perandorisë, për të vajtuar humbjen e multikulturalizmit që shkaktoi ngritja e Krishtërimit si religjion zyrtar i Perandorisë Romake. Juliani u vra në fushëbetejë kundër perandorisë Sasanide.

Ka gjasa që, Trump, me vendimin për të mos e vrarë Ali Khamenein, nuk e ka kuptuar leksionin e Machiavelli-t. Kur tha se Persia është lloji i perandorisë që është e vështirë të pushtohet dhe e lehtë të mbahet, Machiavelli duhet të ketë pasur në mendje ngjarjen e Aleksandrit, i cili, pasi e mposhti mbretin kundërshtar Darin e Tretë në fushëbetejë, e ndoqi atë këmba këmbës deri sa mbreti u vra dhe ai kapitull i perandorisë u  mbyll.

1. Princi, Machiavelli
2. SPQR, Historia e Romës së lashtë, Mary Beard
3. Perandor i Romës, Mary Beard
4. Historia e rënies dhe shkatërrimit të Perandorisë Romake, Edward Gibbon
5. Imperium, Robert Harris
6. Kujtimet e Adrianit, Marguerite Yourcenar

Shtëpia e Librit

Argjentina, vendi që dikur ishte një nga më të pasurit e botës, praritë e të cilës vijojnë të furnizojnë botën me mish të cilësisë së parë të lopëve të rritura në gjendje gjysmë të egër. Argjentina është gjithashtu vendi që njohu fatkeqësi pas fatkeqësish, në formën e juntave ushtarake të njëpasnjëshme, të cilat, në instancë finale, shkaktuan, në mënyrë të përsëritur, periudha me hiperinflacion, gjë që shkakton asgjësimin e kursimeve të shtresës së mesme dhe uri të herëpashershme për të varfërit.

Ana “e mirë” e këtyre tragjedive është që shkrimtarët e vendit janë frymëzuar për të shkruar disa nga kryeveprat e njerëzimit. Disa nga këto kryevepra kanë ardhur në shqip gjatë kohëve të fundit, nga përkthyes të ndryshëm dhe nga shtëpi botuese të ndryshme. Por secili prej këtyre librave përbën një element në një mozaik të pafundëm, secili i sjellë në shqip me shumë mund.

Le ta nisim nga libri më i fundit, Zama nga Antonio Di Benedetto, sjellë në shqip nga shtëpia botuese Aleph.

Autori ia dedikon librin “Viktimave të pritshmërive të mëdha”. Në roman, rrëfimtari është një funksionar i nivelit të mesëm të perandorisë spanjolle në Amerikën e Jugut. I ngecur në një bazë shumë larg nga qendrat tërheqëse sociale si Buenos Aires, ku ai ëndërron të jetojë, romani trajton historinë e criollos të viteve 1790, njerëz me prejardhje nga Spanja por që kanë lindur në Amerika, e që për rrjedhojë shikohen me dyshim nga burrokracia 260 vjeçare që ka qeverisur këtë kontinent nga Madriti por që tani është duke u shkundur gati për t’u rrëzuar. Detyrat zyrtare të Zamës janë të pakuptimta dhe manovrat e tij të vazhdueshme për t’u emëruar në një zonë më tërheqëse duken të dënuara për të dështuar. Arritjet e tij te vetme të mundshme janë ato seksuale dhe këto trazohen nga një sjellje me raste kriminale dhe iluzione për pastërtinë e grave “të bardha”. Ai është nga jashtë një njeriu i “qytetëruar” dhe nga brenda, një barbar më barbar se sa ata barbarët që supozohet se qeveris.

Ai fillon të zbulojë më në fund vendin ku është pozicionuar kur bashkohet me një turmë banditësh ndërsa vendi i tij i origjijës, Spanja, harron të paguajë rrogën e tij e ai përfundon një i varfër i paaftë për të paguar mbijetesën e vet.

Zama është libri i dytë i sjellë në shqip nga ky autor. Libri tjetër Vetëvrasjet është pjesa e tretë e një trilogjie që vështirë se mund të quhet e tillë. Ngjarjet zhvillohen në një qendër provinciale pa emër, dhe rrëfehen nga një gazetar që është ngarkuar me detyrën të shkruajë për tri vetëvrasje të kohëve të fundit.

***

Antonio Di Benedetto është një shkrimtar i shekullit të njëzetë. Ai lindi në vitin 1922 dhe vdiq në vitin 1986. Ai përfundoi për disa kohë në burg gjatë sundimit të diktaturës ushtarake në Argjentinë dhe jetoi për disa vite në Spanjën e çliruar së fundmi nga diktatura e Frankos para se të kthehej për të vdekur në Buenos Aires.

Leopoldo Lugones është një shkrimtar argjentinas i një epoke më të hershme. Ai jetoi gjatë gjysmës së dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe gjysmës së parë të shekullit të njëzetë. Ai nuk është vetëm shkrimtar romanesh. Në fakt, ai konsiderohet një njeri kyç i kulturës së vendit, njeriu që me shkrimet e tij u bë referencë dhe që sot konsiderohet si një lloj poeti kombëtar, i ngjashëm me Fishtën apo me Naimin për Shqipërinë. Libri i tij Trubaduri, mbi prozën dhe poezinë erdhi në shqip nga shtëpia botuese Ombra GVG dhe përmbledh disa nga studimet e tij kulturore.

Lugones njihet mes të tjerash si një nga frymëzuesit e Jorge Luis Borges, një shkrimtar i njohur para së gjithash si tregimtar. Tregimet e Borges, të sjella nga Pika pa Sipërfaqe ishin, gjatë vitit të fundit, një nga librat më të kërkuar te Shtëpia e Librit. Botimi voluminoz prej 555 faqe sjell në shqip të gjitha tregimet e Borgesit, një ndër trashëgimitë më ndikuese dhe më të jashtëzakonshme të letërsisë perëndimore. Në këtë botim përfshihen përmbledhjet me tregime Aleph dhe Fiksione mes shumë të tjerave, gjë që e bën këtë libër të domosdoshëm për bibliotekën e gjithsecilit prej nesh.

***

Libri rrëqethës i Agustina Bazterrica, një autore bashkëkohore, Mishi është i butë, duket se është produkt shumë domethënës i historisë së Argjentinës. Një roman distopik horror, Mishi është i butë imagjinon një botë në të cilën, papritur, mishi i kafshëve është bërë helmues për specien dykëmbëshe, gjë që përfshin disa dilema etike jo fort të këndshme. Ky libër u soll në shqip së fundmi nga Flavia Kaba për shtëpinë botuese Aleph.

*** Këto na shpien te shkrimtari tjetër madhështor i Argjentinës, Julio Cortazar. Ai është i njohur për lexuesin shqiptar që nga fundi i viteve ’80 të shekullit të kaluar falë shqipërimit nga Aurel Plasari. Dy vëllime të tregimeve të Cortazarit kanë plotësuar veprën e tij në shqip, ku vëllimi Qielli i rremë është shqipëruar nga Plasari ndërsa E largëta është sjellë në shqip nga Bashkim Shehu. Përveç përmbledhjeve të tregimeve, Cortazar është i pranishëm në shqip me romanin Provimi.

Viti 2025 ka mbërritur me vrull në botën e librit. Vepra Punëtorët e Detit nga Hygoi erdhi e shqipëruar për herë të parë dhe po kështu Buvar dhe Pekyshe  nga Floberi. Këto janë disa nga librat e rinj që mbërritën në librari gjatë ditëve të fundit.

Tradhtia e intelektualëve, Julien Benda

Në vitin 1927, filozofi francez botoi esenë e tij të famshme, La Trahison des clercs, e cila më pas u botua edhe nën titujt Tradhëtia e madhe apo Tradhëtia e Intelektualëve. Kjo u bë një nga esetë me më shumë peshë në kohën kur u botua dhe vijon të lexohet edhe sot për forcën e argumentimit se çfarë do të thotë të jesh intelektual dhe raporti që intelektuali duhet të ketë me të vërtetën.

Shqipëroi: Olsi Kokushta, Dituria, 288 f., 1,000 lekë

Rruga e kthimit është një roman nga Erich Maria Remarque që vjen për herë të parë në shqip dhe që trajton personazhe të ndryshme nga Asgjë e re nga Fronti i Perëndimit  por që, nga mënyra se si këto personazhe përshkruhen, sugjerohet se kanë qenë e njëjta histori. Është një roman tjetër nga madhështorët e Remarque që merret me përpjekjet e të rinjve të traumatizuar nga lufta për të ndërtuar jetën e vet në botën e shoqërisë civile.

Shqipëroi: Marzela Çelanji, Fan Noli, 320 f., 1400 lekë

Burgu, Haki Stërmilli

Një nga shkrimtarët më të dashur të letërsisë klasike shqipe vjen me këtë libër ditar nga jeta si i burgosur për pesë vjet për progagandë kundër regjimit të Ahmet Zogut. Ky libër nga autori që më vonë u bë i  njohur për romanin Sikur t’isha djalë, vepra e parë e mirëfilltë që trajton temën e çlirimit të gruas, shërben si një dritare shumë domethënëse për jetën e atyre viteve gjatë së cilave Shqipëria u transformua gradualisht nga një republikë me shanse për t’u zhvilluar në demokraci, në një monarki absolute që e prezantonte veten si “diktaturë e ndritur”.

Ky libër vjen si botim anastasik i botimit të parë të vitit 1935.

Botimet M & B., 320 faqe, 1,000 lekë

Punëtorët e detit, një nga veprat madhështore të Victor Hugo, të cilën autori vetë e prezanton si pjesë të tretë të korpusit të përbërë nga Katedralja e Parisit dhe Të mjerët, erdhi për herë të parë në shqip këto ditë nga Astrit Cani. Ky roman është rrjedhojë e pesëmbëdhjetë viteve të gjata që Hugoi kaloi në ekzil në ishullin Guernsey në Kanalin Anglez ku vendosen edhe ngjarjet, me personazh kryesor një të huaj për shoqërinë që bie në dashuri me vajzën e  një pronari të pasur anijesh.

Botimet Fiorentina, 540 faqe, 2,000 lekë

Shtëpia e Librit ka gjithashtu kënaqësinë t’ju prezantojë disa prurje të reja nga letërsia shqipe. Romani Vorbulla nga Genta Hoda merret me temën e një zonjushe të mbajtur nga dashnori i pasur e cila papritur humbet gjithçka. Ky është romani i parë i kësaj autoreje kështu që i urojmë suksese.ù

Libri vjen nga shtëpia botuese Logbook. 218 f., 800 lekë

Shkrimtari Idlir Nivik, injohur më herët për lexuesit si Idlir Azizi, vjen me një libër të ri me tre rrëfime mbi popullsi imagjinare por që janë të ngulitura në gjeografinë tonë reale.

Deltaplang ose Konti i Monte-Negros, Lobook, 218 faqe, 700 lekë

Shkrimtari dhe përkthyesi Astrit Cani vjen me një libër me poezi, të cilat janë shkruar në gegnisht, të konsideruar gjerësisht si mjeti më i mirë për të shprehur dashurinë.

Kopsht i murosun, Fiorentina. 100 faqe, 1000 lekë

Ju faleminderit

Shtëpia e Librit ka kënaqësinë të prezantojë librin Mbi revolucionin, nga Hannah Arendt. Më poshtë është shënimi i përkthyesit, Gjergj Erebara.

Mbi revolucionin është një libër që nuk ngopesh së lexuari. Sa më shumë herë e lexon, aq më shumë kupton dhe mëson, aq më shumë mrekullohesh. Çdo herë që e lexon, kupton diçka të re që nuk e kishe vënë re apo kuptuar në leximin e mëparshëm. Intensiteti i mendimit të Arendt është me të vërtetë trullosës. Nuk besoj se mund të gjendet një lexues, sado i vëmendshëm  që të jetë, që të kuptojë gjithçka me një lexim të vetëm të librit.

Kur lexon këtë libër vëren se aparati i të menduarit të Arendt është unik. Ai vështirë se mund të futet në një kategori të të menduarit filozofik dhe ka më shumë kuptim të përshkruhet, siç bën Jonathan Schell në parathënie, jo si një mendim i rregullit dhe i sistemuar por një i tillë që niset si një koral që zhvillohet në drejtime të ndryshme. Kjo nuk do të thotë se mendimet e saj nuk janë koherente apo janë kaotike.

Arendt ishte shkrimtarja që parashikoi se Lufta e Ftohtë mund të përfundonte me disfatën e njërës palë pavarësisht nëse armët kishin shpërthyer apo jo. Dhe se kauza e vërtetë e revolucionit nuk duhet të jetë zgjidhja e problemit social por themelimi i lirisë. Sepse, tha ajo, problemi social zgjidhet me masa teknike, të tilla si rregullimi ekonomik, por asnjë bollëk ushqimor nuk mundet të zëvendësojë nevojën e njeriut për liri.

Rënia e një regjimi nuk vjen përmes “përmirësimit” gradual apo ndryshimit nga brenda por duket se shkaktohet nga ngjarje shumë të papritura, e ndoshta, të paparashikueshme, sugjeron ajo. Rënia e një regjimi vjen vetëm pasi ai të jetë kalbëzuar, por kjo nuk do të thotë se kalbëzimi shkakton automatikisht rrëzim. Historia ka treguar se sisteme të kalbëzuara mund të jetojnë me dekada dhe shekuj në rast se nuk ka nga ata që quhen njerëzit e revolucionit, të cilët janë të gatshëm të nxisin rrëzimin e sistemit të kalbëzuar. Arendt shpjegon më tutje se këta revolucionarët, nuk është e domosdoshme të jenë shumë sepse, dhjetë burra bashkë bëjnë 100 mijë të dridhen veçmas.

Arendt nuk është një shkrimtare e lehtë dhe Mbi revolucionin nuk është një libër i lehtë. Siç shkruan Jonathan Schell, “ajo nuk fillonte me përgjithësime dhe pastaj të kërkonte shembuj dhe as nuk fillonte duke grumbulluar ngjarjet dhe, pastaj, duke deduktuar prej tyre një rregull. Në vend të kësaj, të menduarit të saj dukej se “kristalizonte” (dhe kjo është një fjalë e saj) përreth ngjarjeve, si një lloj barriere koralore që degëzohet përpara, një mendim që shpie te një tjetër. Rezultati është një trupë e pavarur reflektimi koherent, por kurrë e renditur në mënyrë sistematike, i cili, ndërsa duket sikur rritet nga brenda saj përgjatë jetës, sipas ligjeve dhe parimeve të veçanta të vetë asaj, në të njëjtën kohë ia del të iluminojë në vijimësi çështjet bashkëkohore.”

Libri është botuar për herë të parë në vitin 1963 por Arendt dukshëm është një profete që ka parashikuar telashin në të cilin bota gjendet sot; konkretisht, ajo e ka parashikuar se rritja e mirëqenies dhe zhvillimi i ekonomisë ka sjellë sulmimin e publikes nga interesat private, me rezultatin që politika është kthyer në një sistem dhe partitë politike kanë humbur funksionin e të qenit përfaqësuese, nëse e kanë pasur ndonjëherë.

Telashet e mungesës së përfaqësimit politik nga partitë konvencionale dhe ndjesia e të qenit të përjashtuar nga diçka e rëndësishme dukshëm po shtyn një pjesë të popullsisë te forcat ekstremiste, të cilat, ndonëse nuk ofrojnë zgjidhje konkrete për problemet konkrete të pushtimit të publikes nga interesat private (të të paktëve) dhe tretjes së fuqisë së partive të vjetra për të përfaqësuar dhe përfshirë si rrjedhojë e këtij pushtimi, janë gjithsesi në gjendje të ofrojnë një platformë përfshirëse, ndonëse joracionale për çështje emocionale, të tilla si politikat identitare.

Leximi i këtij libri të zhyt në një telash të madh mbi të kuptuarit të shtetit dhe të shoqërisë dhe termave që përdorim ne, këtu në Shqipëri. Për shembull, ndërsa në botën perëndimore përdoren fjalët citizen, citoyen, bürger apo cittadino, si i ndryshëm ky nga subject  apo nënshtetas, ne kemi zgjedhur fjalën shtetas. Kjo të shtyn të mendosh se sa e pakuptimtë dhe larg kuptimit origjinal është fjala shtetas nga citizen, pasi kjo fjalë ka në origjinën e vet latine civitas dhe do të thotë qytetar, siç fjala qytetar ka kuptimin e sotëm e të barabartit dhe të respektuesit. Qytetar ka kuptimin e një banori të një vendbanimi të organizuar në shoqëri, një polis.

Është e kuptueshme se fjala shtetas është përdorur si alternativë ndaj qytetar për shkak se duhet të përfshijë edhe fshatarët. Por fakti është që shtetas një formim i fjalës shtet nuk ngjan shumë larg të qenit nënshtetas dhe sugjeron përkatësinë në një strukturë të ngurtë, një përkatësi pa identitet të mëvetëm dhe, praktikisht pa të drejta, ndryshe nga qytetarë, që nënkupton barazi, identitet të mëvetëm dhe individualitet dhe jo thjeshtë përkatësi në një shtet. Në përkthimin e këtij libri, përkundrejt fjalës shtetas u zgjodh të përdoret fjala qytetarë, e cila në këtë kontekst përfshin jo vetëm banorët e qyteteve por edhe ata të cilët ne konvencionalisht i njohim si fshatarë.

Përplasja mes vullnetit të përgjithshëm të zhvilluar si koncept në Francë nga Rousseau dhe që u kthye në revolucionin që ha fëmijët e vet përkundrejt këndvështrimit të opinionit apo opinioneve që u zhvillua në demokracinë amerikane ishte një nga aspektet veçanërisht frymëzuese të këtij libri.

Kishte plot telashe të tjera gjatë përkthimit për të arritur të mbërthehej kuptimi origjinal. Për shembull, përdorimi nga Arendt i konceptit historical necessity, i cili mund të përkthehet si nevojë historike por që ka gjithashtu kuptimin e të pashmangshmes apo pashmanshmërisë historike. U detyrova që në raste të ndryshme ta përkthej ndryshe sipas kontekstit ndërsa në fakt, kuptimi origjinal është i të dyjave, pra edhe i nevojës edhe i të pashmangshmes apo nevojës pa të cilën nuk bën dot.

Mbi revolucionin nuk është një libër si 1984 i George Orwell, si Më e mira e botëve nga Aldous Huxley apo të tjerë libra analizues të tiranisë, të cilët mund të shërbejnë njëkohësisht si paralajmërim për rrezikun dhe po ashtu edhe si manual për t’u përdorur nga tiranët. Sepse, shpjegon Arendt, revolucioni mund të mësohet se si bëhet por vështirë se mund të mësohet se si zhbëhet apo ndalohet.

Në kontekstin që ndan botën tonë sot dhe në të cilën kaq shumë gjëra janë në lojë, ata që me gjasa do të fitojnë, janë ata që do të kuptojnë revolucionin, ndërsa ata që do të vendosin besimin e tyre te politika e pushtetit, në kuptimin tradicional të fjalës, do të mbështeten te lufta si mjeti i fundit i të gjithë politikës së jashtme dhe do të zbulojnë se në një të ardhme jo të largët, do të jenë bërë mjeshtër të një zanati të padobishëm e të dobët.

“Të kuptuarit e revolucionit në mënyrë të tillë është diçka së cilës as nuk mundet t’i kundërvihesh dhe as nuk mundet ta zëvendësosh me ndonjë ekspertizë në kundërrevolucion,” thotë ajo.

Në mënyrë befasuese, Mbi revolucionin shërben edhe si një udhërrëfyes se si të gjesh lumturinë në jetë. Ajo e shqyrton këtë në kuadrin e një deklarate të John Adams, i cili tha: “kënaqësia është të veprosh, jo të pushosh.”

Dhe vijon më tutje duke thënë se polisi, hapësira publike në të cilën njeriu është “kafshë politike” sipas përkufizimit të Aristotelit dhe është i pajisur me aftësinë për të folur, është ajo që na bën ne të jetojmë dhe e vesh jetën tonë me vezullim.

Librin e gjeni në libraritë Adrion, Bookland, Tirana Book, Babel, Art’s, Valentini dhe Plisi në Tiranë si dhe në libraritë Artini, Buzuku e Dukagjini në Prishtinë.

Mundet gjithashtu ta porosisni online.

Ju faleminderit për vëmendjen.