मनमानसी

चिमणी

2026-04-21T00:43:00.001+05:30

चिऊ

चिऊ चिऊ चिमणी

उडत अंगणात येते

चिवचिव गोड गोड

गोष्टी कानात सांगते

हिरव्यागार फांदीवर

बसून झोके घेते

मी जवळ जाताच

लगेच उडून जाते

भुर्र भुर्र भुर्र भुर्र‌‌‌

उगाच उडत असते

खूप उन्हात दुपारी

पानांत दडून बसते

आजी ठेवते बाऊल

गार निर्मळ पाण्याचा

पाणी उडवत चिऊ

आनंद घेते पोहण्याचा

गप्पा गोड चिऊच्या

आवडतात मला फार

आवाज तिचा गोड ऐकून

मन होते हिरवेगार

अर्चना मुरुगकर

नेट फाॅरवर्डस् (लेख)

2026-04-21T00:33:00.000+05:30

नेटफाॅरवर्डस आणि घरातील स्वयंघोषित तज्ञ

खरंतर आता हे मेसेजेस खूप सवयीचे झाले आहेत.स्मरणशक्ती शाबूत असणा-यांना ते पाहिल्याबरोबर आठवतात.

नेटवर तर ज्याला ज्याच्यात रस त्याचे अल्गोरिदम बनते,तेच ते पाहणे आणि तज्ञ बनणे ही फुकटची सोय उपलब्ध झाली आहे.

नृत्य,जेवण,खरेदी,आरोग्य,सिनेमा,गेम्स,पाॅर्न,फॅशन्स,शेअरमार्केट,इतकंच कशाला चालू राजकीय घडामोडीतील एखाद्या गोष्टींचे रील्स याला काही मर्यादा नाही ,एवढा मोठा डेटा उपलब्ध होत असतो. 'मी नाही त्यातला' असे म्हणत सावकाश लहानमोठा प्रत्येकजण सोशल मिडिया,आॅनलाईन खरेदी यात गुंतलेला आहेच.जे प्रकर्षाने टाळतात किंवा वयामुळे जमत नाही त्यांना 'फोमो' असतोच.कारण कुणीही याचा संदर्भ देतो,तेव्हा मागासलेपण वाटते.

सल्ले देण्याचा अबाधित हक्क असणाऱ्या वृद्धांनाच आता सल्ले ऐकण्याची वेळ आली आहे.

मध्ये एक उदाहरण पाहिले की एका सासूबाईंनी गौरीच्या वेळी सुनेला हातचे राखून मार्गदर्शन केले,आता ही ताट कशी वाढणार परीक्षा पाहत होत्या,पण तिने छान केले सगळे, नेटवरून पाहिले होते.असा फायदा पण होतो.त्यातल्या त्यात आरोग्य आणि खाद्यपदार्थ हे जवळचे विषय.काहीजण लाॅकडाऊन मध्ये साधे असणारे तथाकथित वैद्य(बुशर्ट पॅन्टमधले) आरोग्यतज्ञ ,आता सुटाबुटात आणि मोठमोठ्या हाॅलमध्ये कार्यक्रम घेत आहेत! कधी कधी पोस्टमध्ये कशात काय मिसळायचे हेच टाकायचे विसरतात!डिग्र्यांची गरज नसल्याने नवऱ्या सोबत बायकाही असतात.एवढं फॅन फाॅलोईंग वाढलंय त्यांचं.

विभक्त कुटुंबामुळे टीप्स सांगणारे असे कोणी नाही,कुकींग रील्स आता तिथे पोचल्या आहेत.

ए.आय. ने केलेली साक्षरता यात एक नंबरची ठरली म्हणे.अनेकजणांचा हॅप्पी न्यू इयरचा प्लम केक यामुळे बिघडला अशी बातमीच होती.चाट जी.पी.टी ने इनग्रेडिएंटस विसरल्यामुळे एका दुकानातलाही केक बिघडला होता ज्याचा त्यांना भुर्दंड बसला.वजन कमी करण्याचे उपाय,योगासनांची माहिती हे पण यात जागा राखून आहेत.

आणि हे अचानक प्राप्त झालेले ज्ञान,मोबाईलमध्ये डोके असल्यावर मला एकट्यालाच मिळाले याचा भास होतो आणि फाडकन कुटुंबियांच्या तोंडावर मारले जाते.एकदा पर्यावरणपूरक नीमपासून बनवलेल्या मस्किटोरिपेलंटची घरात टूम आली.कडूनिंबाचा रस ,तेलात उकळून,तेल जे बनते ते लिक्विडेटरमध्ये वापरले.यासाठी थोडे भांडणही झाले.की इतर गोष्टी कशा ,विषारी केमिकल युक्त आहेत,त्याचा फुफ्फुसावर परिणाम वगैरे होतो,याचा अतिशयोक्ती असणारा ज्ञानाचा डोस पाजून झाला.पण डास काही मरेनात या, हरित उपायाने!यजमानांचे मित्र एकदा घरी आल्यावर

जेव्हा ताथत्तय्या करत एकानंतर एक दोन्ही पाय खाजवू लागले तेव्हा 'अरे डास फार आलेत ,दरवाजा बंद केला नाही का',असं काहीबाही बोलून झालं.मग या प्रात्यक्षिकामुळे हा वात उतरला ,नेहमीचे लिक्विडेटर पुन्हा आले.बरं अट्टाहासापयी हे तयार करण्याचा उपद्व्याप ही स्वतः केला होता त्यांनी.

शेवटी असा निष्कर्ष निघाला की त्या तेलाचे वायूत रूपांतर होण्यासाठी योग्य असे तेल,तापमान हे मॅच होत नसावे.तो कडू वास ,त्याचा हाS पसारा या बाबी औरच!

अशाच गमतीजमती बाहेरही घडतातच.एकदा एक सहकारी हिंदी भाषिक मैत्रीण म्हणाली,'अरे वो पता है,हम ये आटा गुॅंथके रखते है ना फ्रीजमें,' आम्ही उत्सुकतेनं ऐकलं 'हां!' 'ये जो हम उसकी चपाती खाते है ना ,उसका सिध्धा असर ,ओवरी पे होता है! ' हां', परत माझे डोळे माठे झाले.

म्हणजे विज्ञान शिक्षिका असल्याने तोंडापासून ओटीपोटापर्यंत अशी रेषा तयार झाली.'सिध्धा असर' (म्हणजे बुरा असर)कसा होणार हे काही समजले नाही.एकूण ते पीठ वाईट बनू शकते! पण अतिशयोक्तीला मर्यादा नाही,या क्षेत्रात! अर्थात व्हाट्सअप गुरूची कमाल ही!

आॅरगॅनिक भाज्या,पावडर्ड आॅ.गूळ,पिंक साॅल्ट,सेंधानमक म्हणजे ज्यांच्या शेंदेलोण,सैंधव हे उपवासात होते ते रोजच्या जेवणात आले.कारण जे जे आरोग्यदायी ते ते व्हाट्सअप युनिव्हर्सिटीतून समजत गेले.आणि हो हानिकारक काय ते ही.असेच एक औषध लाॅकडाऊनमध्ये

घरोघरी आले(वजन कमी करण्यासाठी) कडूजिरे,ओवा,मेथ्या भाजून,पूड करून खाणे.म्हणजे हे इतके इफेक्टिवपणे सांगितलेले असते की पाहणाऱ्याला माझ्या घरातल्यांनी ऐकलेच पाहिजे,असे वाटते.अगं हो गं! करून बघायला काय हरकत आहे,असे वाक्य तयारच असते !हा इंनोसन्स पाहिला की त्रास होतो.कधीकधी घरातले आपल्यालाही पकडतात! बघ,आता तू ही सांगतेसच की!साड्यांची नावे,दागिण्यांची नावे,चालू सणांचे ट्रेंडस् हे ज्ञान वाढतेच!हे खरे!

आमच्या स्कूलमेट्सचा एक व्हा.ग्रूप आहे.तिथे देशापरदेशातले डॉक्टरही आहेत.एका मित्राने,आपले की त्यांचे की 'ढकला पुढे'चे ज्ञान तपासण्यासाठी निरागसपणे हार्ट अटॅक आल्यानंतर काय करावे याचा खूप व्हायरल झालेला एक व्हिडिओ टाकून ,हे खरे आहे का? (म्हणजे उपाय होता तो!)

हे विचारले."हे असे काहीच नाही/नसते "असे ,उत्तर मिळाले.

कुठल्याही परिपूर्ण ज्ञानाच्या तुलनेत ही अर्धवट माहीती धोकादायकच असणार,हे बरोबरच!

त्यातल्यात्यात भोळ्या लोकांना ,पुढे कोण ज्ञान देतेय ,हे कुठे दिसते? त्यांच्या काय डिग्र्या असतात ,हे कुठे कळते?पण समोरून पहाणारा जेवढा सरळ ,तेवढा त्यात रमतो.खरे आहे की खोटे हे कळत नाही.नेटवरून गोळा केलेली माहिती पुन्हा नेटवर पसरवणे ,हे चालू असते.सिनेमा नटनट्या,राजकारणी यांच्याबद्दल अशीच खोटी माहीती पुढे जात असते.उत्सुकता जास्त असल्याने वाचली,पाहिली जाते.घडली रे घडली एखादी घटना की माहितीचा पाऊस चालू होतो.

बरं हे डोळ्यांना सुखावणारे तरी धोकादायकच आहे.मुख्यत: क्राफ्ट इत्यादीं कलांमध्ये,चुका,शिका,नव्या कल्पना उमलू द्या ,हे बंद झाले आहे,उघडा यु ट्यूब ,बनवा कलाकृती हे घातक आहे.चुकलेल्या कलाकृती , रेसिपीज सफाईदारपणे पूर्ण झालेल्या दाखवता येतात,चुका डिलीट करून.यामुळे सत्यात फजिती होते,हे खरे!मोठ्या मोठ्या लोकांच्या भाषणांमध्ये येणारे तेच ते विनोद ऐकले‌ की ज्ञानाचा उगम काय असावा हे लगेच कळते.तसेच विद्यार्थ्यांचे गृहपाठ,निबंध स्पर्धांमधील निबंध तपासताना आता फक्त कुणाचे शुद्धलेखन बरे ,एवढेच तपासायचे राहिले आहे,बाकी सगळे एकसारखेच छापलेले असते,असेही होते.

बस्स! मेंदूचा ताबा घेणारी कुठलीही बाब तपासून घ्यायला हवी हे खरे!

अर्चना मुरुगकर

साहित्यातील राजकारण

2025-08-24T09:48:00.003+05:30

साहित्यातील राजकारण

साहित्य हे समाजाला दिशा देणारे आहे.साहित्यिकाचा आजही समाजात आदर केला जातो.तो त्याच्या एकमेवाद्वितीय प्रतिभेमुळे.थकलेल्या मनाला ते मार्गदर्शन करते .अनेक अभ्यासू व्यक्तींमुळे आपल्याला माहीत नसलेल्या क्षेत्रातील माहिती मिळते.अध्यात्मिक साहित्य हे मन: शांती प्रदान करते.लहानपणापासून एका निष्ठेने आपण या क्षेत्राकडे पहात असतो.

हे सगळे असूनही साहित्यात होत असणारे राजकारण नजरेस पडते.

पूर्वी कलाकारांना ,साहित्यिकांना राजाश्रय असायचा,निधीचा प्रश्न पडायचा नाही.आता स्वतंत्रपणे साहित्यसमूह मोठे करताना ते टिकवण्यासाठी न आवडणारी मदतही स्विकारावी लागते.ते आणून देणारे ,साहित्यात रस नसणारे पण लोक जपावे लागतात.निधीसोबत त्यांना हवे ते नाव,मत,प्रवाह,पक्ष ,पूर्वजांचे नाव मोठे होते.साहित्य दुय्यम ठरण्याचा धोका यात आहे.

शिवाय माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात जो तो ज्ञान पसरवत आहे,यात माझे ते खरे, सगळ्यांना माझा विचार समजलेच पाहिजेत , ते बिंबवलेच पाहिजे या अट्टाहासातून स्वत:च्या तथाकथित विचारसरणीची माणसे एकत्र येतात गट-तट पडत जातात.राजकारण होते.

आपण स्वत: साहित्यिक म्हणून विकसित होताना काही कलावधी जावा लागतो एवढी उसंत साहित्यिकांजवळ राहिली नाही.आपले स्वभावदोष जवळून पाहून दूर करण्यासाठी मार्गदर्शन करणारे कुणी गुरू भेटतीलच असे नाही.यामुळे स्वसंयमाने राहणारे,शिस्त पाळणारे लोक नसतील तर वेगळा परिणाम दिसतो.त्यांना साम,दाम,दंड,भेद निती वापरून मोठे व्हावे वाटू शकते.यातूनही वैयक्तिक पातळीवर फायद्यासाठी राजकारणाला खतपाणी घालणारे निर्माण होऊ शकतात. मी तेवढा अनुभवी,मला मानणारा गट जिवंत ठेवायचाय यासाठी साहित्यातील ज्येष्ठ मंडळीही राजकारणाला खतपाणी घालतात.

मूळातच 'आता विश्वात्मके देवे ,येणे वाग्यज्ञे तोषावे' हे ऐकत मोठे झालेलो आपण ! सध्याच्या वातावरणात काय पहावे लागेल हे सांगता येत नाही.साहित्यक्षेत्रात स्वत: लेखक, कवी, साहित्यिक म्हणून वावरताना काही ज्वलंत आदर्श डोळ्यासमोर ठेवणे गरजचे आहे.साहित्यप्रकार मोठे करणे ,काळाप्रमाणे नवे प्रवाह जाणणे आवश्यक आहे.आज प्रत्येकाजवळ त्यांचे उद्दिष्ट असते.छोटेसे साहित्य मंडळ चालविणाऱ्यापासून ते मोठ्या राजकीय मंडळींच्या साहित्य शाखांपर्यंत!

आपला कुणी वापर करून घेत नाही ना हे तपासले पाहिजे.साहित्य हे अक्षर,अमर आहे.ते कुणाच्या लांगूलचालनासाठी क्षणिक मोहासाठी लिहिले जाऊ नये हे तत्व राखणे ही आपली जबाबदारी आहे.अपप्रचार पसरवणे,ऐतिहासिक बाबींमध्ये आजच्या प्रक्षेपाने बदल करणे हे यापैकीच आहे. कुठे नाही म्हणायचे,कुणाच्या मागे जायचे नाही,कुठे थांबायचे हे कळले पाहिजे.

जेवढा छोटा पैस ,तेवढी छोटी स्वप्ने ,स्वप्नपूर्तीच्या हट्टापायी वाट्टेल ते करणे हे दुष्टचक्र चालू होते.

साहित्यिकाने आपला दृष्टिकोन व्यापक ठेवणे आवश्यक आहे.

इतर साहित्य विचारप्रवाहात त्याला मिसळता यावे.त्याने इतकेही कट्टर असू नये की वाद चव्हाट्यावर यावेत आणि समाजाला हा साहित्यिक वेगळा ,हा माझा ,तो नाहीच नाही.असे म्हणत संकुचित विचारांत घेऊन जाऊ नये.षड्रिपूंनी त्रासलेल्यांना संतांनी भक्तीसाहित्यातून शांती,एकोपा मिळवून दिला.प्रसंगी कान उघाडणी केली. यासाठी आजही आपला वरचा हात राखणे गरजेचे आहे.आपले ज्ञान वाढवणे आवश्यक आहे.आगीत तेल ओतून संकुचित विचारांचा भडका उठवणे चुकीचे आहे.सामान्य माणूस त्रासलेला आहे ,तो अल्प वाचनाने ,आपल्या साहित्याने प्रक्षोभक बनू नये.ही काळजी घ्यावी.कारण आपल्याला जादूच्या छडीप्रमाणे परकायाप्रवेशाची क्षमता लाभली आहे. साहित्यिकाने राजकारणाचा स्वत:वर परिणाम होऊ देऊ नये.आपल्या आतला प्रतिभेचा निर्मळ झरा वाहता ठेवावा.मलीन होऊ देऊ नये.

काही प्रतिभावान मृदू स्वभावाचे साहित्यिक राजकारणाचा वीट येऊन दूर राहतात,त्यांचे अनमोल साहित्यही दुर्लक्षित राहू शकते.

आपल्याला सृजनाचा ,मानवी भावनांना अलिप्त राहून पाहण्याचा वर लाभलेला आहे.त्याचा समाजाच्या भल्यासाठी उपयोग करावा.सवत:च खट्टू न होता नीरक्षीरविवेकबुद्धीने वागण्याची क्षमता असावी.तरच या राजकारणाचा आपल्यावर परिणाम होणार नाही.याचे उदाहरण म्हणजे अटलबिहारी वाजपेयीजी,जे प्रत्यक्ष राजकारणात होते!

माणसांचे भले होणारे साहित्य,चिरकाल टिकणारे साहित्य निर्माण होईल,ही आशा राजकारणापलीकडे पाहताना जिवंत ठेउया.

सौ.अर्चना मुरुगकर.

तळेगाव दाभाडे.

हरकत नाही

2025-07-18T22:48:00.002+05:30

*शुक्रवार दि. १८/७/२५*

*साप्ताहिक गझलगंध उपक्रम क्र. २३८*

*रसग्रहण*

गझलकार मधुसुदन नानिवडेकर सरांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.

हरकत नाही- हा रदिफच विशेष आहे.बेफिकीर,मिश्किल वृत्ती दाखविणारा आहे.जेव्हा खोलवर दु:ख होते ,तेव्हादेखील दु:ख देणाऱ्या व्यक्तीला हरकत नाही म्हणून माफ करणे हा खरा मोठेपणा,उदारपणा होय.शिवाय स्वत:ची समजूत घालत ,एक मार्ग संपला तर दुसरा शोधणे होय.

भरतीहुनही तुझि ओहोटी भरास येते

जगावेगळा तु़झा समिंदर हरकत नाही

सामान्यत: भरती ही भरास येते ,तिचा भरभरून देण्याचा कल असतो.

प्रेमाला भरते येणे,भरभरून प्रेम करणे होय.परंतु एखाद्याला टाळायचेच असेल तर माणूस हजार कारणे देतो.ती भेट होऊच नये अशी त्याची ईच्छा असते.आपला हा नकार कैक रुपातून कट्टरपणे पाळतो.हे भांडण,प्रिय व्यक्तीचे जवळ नसणे म्हणजेच ओहोटी होय.

किनाऱ्यापासून दूर दूर जाणाऱ्या लाटा हा वियोगच दाखवतात.

यात शेरात विरोधाभासातून भरती आणि ओहोटी यातून दूर गेलेल्या नात्याचे वर्णन केले आहे.गझलकारानेओहोटीचीच भरती आली आहे ही कोटी केली आहे.जगावेगळा 'तुझा समिंदर ' म्हणून आश्चर्य व्यक्त केले आहे.

या स्थितीचे वेगळेपण सांगितले आहे.

हरकत नाही म्हणून उपहासात्मक स्विकृतीही दिली आहे.

ओहोटी भरास येते यातून तीव्रता व्यक्त केली आहे.

प्रेमातल्या सुखापेक्षाही विरहाचे हे दु:ख जास्त प्रभावी आहे.ही आठवण जास्त जवळची आहे.टाळता येत नाही ईतकी की ओहोटीचीच भरती बनली आहे.

अर्चना मुरुगकर

राजस नखरा

2025-04-04T08:44:00.001+05:30

राजस नखरा

शांत ,शुभ्र,मोत्यासारखा टपोरा मोगरा, फुलतो तो फक्त दाहक उन्हाळ्यातच.काही ठिकाणी सरबतात वापरला जातो तर काही ठिकाणी सौंदर्य प्रसाधनात!

चैत्र गौरीच्या हळदीकुंकवाची रंगत हिरव्यागार आंब्याच्या डहाळ्या,लगडलेल्या कैऱ्या,सुगंधी सरबत,हातावर दिले जाणारे अत्तर,गुलाबदाणीतील गुलाबपाणी,तिखटगोड आंबट चव व हिंगाची फोडणी असणारी आंबेडाळ,मंदगंधित कलिंगडाच्या फोडी,वाळा घातलेले माठातले थंडगार पाणी यासोबतच

गौरीच्या झोपाळ्यावर ,अंबाड्यावर असणारी मोगऱ्याची वेणी खास बहार आणते. सुवास आणि गारवा निर्माण करते.सुवासिणींना दिले जाणारे मागऱ्याचे गजरे ही तर मोलाची भेट वाटते.

वसंत ऋतूमधला हा काळ सुगंधित करून जातो. चैत्र महिन्याचं स्वागत हा मोगरा करतो आणि तळपत्या उन्हात मिरवत राहतो. स्वतःचं शुभ्रपण जपतो. आतपर्यंत असणाऱ्या छोट्या पाकळ्या आणि पाकळीमागून वर येणाऱ्या पाकळ्या गूढता ,धुंदगंधितता वाढवतात. दोन पानांमध्ये लडिवाळपणे उमलणारा मोगरा मंदगंधाने जगाला थंडाव्याची साद देत असतो. मोगऱ्याची टपोरी फुलं उमलली की निसर्गाने अत्तराच्या कुप्या उघडल्या आहेत असेच वाटते!

आपल्या प्रिय व्यक्तीने आवडीने दिलेली मोगऱ्याची वेणी किंवा फुले प्रेमाचे दर्शन घडवतात.ज्ञानेश्वर माऊलींचा 'मोगरा फुलला' ,लतादिदींच्या आवाजातून ऐकला की तो

एका धीरगंभीर मंदिराचा गाभारा उभा करतो व भक्तीमय वातावरणाची निर्मिती होते. शेजेवरचा मोगरा प्रणयाचे प्रतीक बनतो तर लांब वेणी ,वेणीवरचा मोगऱ्याचा गजरा, काठापदराची साडी असे दृश्य

पाहिले की हा मोगरा सौभ्यागाचे प्रतीक वाटतो. अहो रिक्षामध्ये समोर लावला तरी वातावरण टवटवीत,थंड,ताजे करतो.खरोखर, मिळालेला प्रत्येक क्षण सुगंधी,मंगल,शीतल करण्याचं देणं लाभलंय या चिमुकल्या फुलाला!

एक गारवा

रंग पांढरा पिवळट थोडा

खुलतो आहे राजस नखरा

कंच हिरव्या जाळीमध्ये

बहरत जाई शांत मोगरा

फूल पाकळी उमलत जाता

कुपी सोडुनी अत्तर पसरे

पानोपानी कळी बहरता

आनंदाने मनही बहरे

कोमल सुंदर ललना जगती

अजून कोमल फूल माळती

बहर चांदण्या फुले अंगणी

हृदय जगाचे उगा जाळती

थंड सुवासिक एक गारवा

पिसे अनामिक मनास लावे

ओढ जिवाला अशी लागते

ओंजळीत मग अलगद घ्यावे

वसंतातल्या सुखात न्हाता

खास आठवण बने मोगरा

गंध अलौकिक सुख पेरते

मनात उरतो सदा मोगरा

अर्चना मुरुगकर

(कविता- काव्यार्चना संग्रहातून)

लावणी

2025-02-13T20:31:00.002+05:30

#गोदातीर्थउपक्रम

लावणी

वृत्त - हरिभगिनी

वाट पाहुनी जीव खंगला अधीर झाले मी राया

सांगा कसला विचार करता मिठीत घ्या हो ही काया

कशी थांबवू तुम्हा विना मी या थरथरत्या कायेला

तुमच्या डोळ्यामध्ये दिसल्या आतुरलेल्या मायेला

गडद गुलाबी नवी पैठणी खंत लागली सांगाया

उगाच बाई इतकी सजले फुकाच जाइल हो वाया

सांगा कसला विचार करता मिठीत घ्या हो ही काया

रुबाब तुमचा मनात ठसला तुम्हा पाहुनी गोंधळले

नजर रोखुनी कशास बघता उरात माझ्या धडधडले

पायामधले बघा लागले पुन्हा घुंगरू वाजाया

तुम्हा करीता पुन्हा पटावर धावत आले नाचाया

सांगा कसला विचार करता मिठीत घ्या हो ही काया

नकाच सांगू सबब कोणती लोकांची अन गावाची

नजर सांगते तुमची एकच राणी मी हो मानाची

पाउल तुमचे का अडखळले इथे लागले थांबाया

लाख सोडुनी तुमच्यामध्ये जीव लागला गुंताया

सांगा कसला विचार करता मिठीत घ्या हो ही काया

दंडामध्ये चोळी रुतली कथा सांगते ज्वानीची

नाव विसरले गाव विसरले करणी झाली पिरतीची

दूर थांबता उगाच बघता कसे लागता भुलवया

हुरहुरलेली चंचल हरिणी तुम्हा लागली शोधाया

सांगा कसला विचार करता मिठीत घ्या हो ही काया.

©अर्चना मुरुगकर

नागपंचमी

2024-08-20T23:08:00.001+05:30

नागपंचमी

खरोखरच विहंगम असे श्रावणाचे चित्र!

हा सणांचा महिना! श्रावणी सोमवार, शुक्रवार यातून श्रावणाची गंमत सुरू होते.

बेल, आघाडा, केणा,दुर्वा, फुले गोळा करताना बारकाईने हिरवी सृष्टी बघायला मिळते. पूजा, मंगलमय आरती याने भारावून गेल्यासारखे वाटते.

नागपंचमी हा एक श्रावणातला सुंदर सण! या दिवशी नागाची पूजा करण्यासाठी वारुळाला म्हणजे नागोबाच्या मंदिरात बायका जातात. बांगड्या, नेलपेंट, रिबिनी,नवे कपडे याची गंमत असते.हातावर मेंदी लावली जाते. हिरवागार निसर्ग, लालबुंद रंगलेली मेंदी हा संगम आनंददायी वाटतो. एक बदल! यातून सौंदर्यदृष्टी विकसित होते. ज्वारीच्या लाह्यांचा प्रसाद असतो. फोडणीच्या लाह्या, दही मेतकूट घातलेल्या लाह्या असे पदार्थ खायला मिळतात. ज्वारी हे कोंडायुक्त भरडधान्य त्याच्या भाजून बनवलेल्या लाह्या पचायला हलक्या असतात.

पंचमीदिवशी उकडीचे पदार्थ करतात. मुटके भात, पुरणाचे दिंड,ओल्या शेवयांची खीर हे या ऋतूमानात पचणारे ,हलके असे अन्न! वडिलांचे,भावांचे डोळे धुवून औक्षण केले जाते. डोळ्यांचे आरोग्य जपणे महत्वाचे आहे. नागपंचमीच्या कथा या शेतीजीवनाशी निगडित आहेत.नाग हा शेतकऱ्यांच्या जीवनात महत्वाचा आहे.उंदीर धान्य खातात जे शेतकऱ्यांचे शत्रू आहेत. साप या उंदरांना खात असतात. शेतकऱ्यांची मदत करतात. त्याचप्रमाणे निसर्गातील संतुलन राखण्यासाठी सर्व प्राण्यांचे महत्व आहे.म्हणूनच या सापांना विषारी समजून मारू नये. त्यांचे कृतज्ञतापूर्वक पूजन करावे हाच संदेश मिळतो.

सणवार साजरे करताना अशा रितीने वैज्ञानिक दृष्टिकोन राखून आनंद घेणे महत्वाचे आहे.

एकूणच हा श्रावण जेवढा निसर्गात तेवढाच घराघरात नटतो.सगळे वातावरण श्रावणासारखेच ताजेतवाने, हिरवेकंच, टवटवीत दिसू लागते. सृजनातला नवेपणा मनामनातही रुजतो.

वर्षेच्या थेंबामधली निर्मळता मनामनात पावित्र्य आणते सणांच्या रुपाने खुलते. म्हणूनच असे म्हणावेसे वाटते...

झोपाळ्यावर झुलता झुलता मने सयांची भिजती गं

श्रावण म्हणजे सळसळणारी हिरवी राने ओली गं

दुथडी भरुनी नदी वाहते तुडुंब भरती ओढे गं

सांब सदाशिव काठावरती उभे मंदिरी भोळे गं

अवखळ पाणी अनवट वाटा बघून खुलते निर्मळ मन

नवे कोवळे हरित रेशमी धरा नेसते वस्त्रे गं

श्रावण म्हणजे सळसळणारी हिरवी राने ओली गं.

अर्चना मुरुगकर

धबधब्यावरील अपघाताची कारणे व उपाय*

2024-08-06T23:08:00.003+05:30

धबधब्यावरील अपघाताची कारणे व उपाय*

धबधब्यावरील अपघातांच्या घटना या मनाचा थरकाप उडवणाऱ्या असतात.टी.व्ही वर नातेवाईकांचा दाखवला जाणारा विलाप सहवेदना निर्माण अरणारा असतो. का? का? का गेले असतील हे? हा एक क्षण टळला असता तर? कशाने तरी ती छोटी मुले वाचली असती तर? हे पुन्हा , पुन्हा मनात येते. अनेक ठिकाणी या घटना नेहमीच होत असतात.रात्री उशिरापर्यंत, पावसापाण्यात जखमींना किंवा पार्थिव शरीरांना शोधणाऱ्यांचीच काळजी वाटते. एवढा निसर्ग त्यावेळी अनियंत्रित झालेला असतो.लोणावळ्यातील घटना, मागच्या वर्षी हरिश्चंद्र गडावरील पावसात अडकलेली मुले,त्यात गेलेला एक छोटा मुलगा.गड चढताना होणारे अपघात ,हे सगळे आठवत असते.मध्यंतरी एक रीलस्टार मुलगी गेली.

या सगळ्यामागे वेगवेगळ्या मानसिकता आहेत. तरी आनंद मिळवणे हा एक समान हेतू आहे. ऋतूबदल हा मनाला सुखावणारा असतो. निसर्गाचे विलोभनीय दृश्यही सगळ्यांनाच भावते. माणूस रोजचे रहाटगाडगे ओढत असताना अनेक आनंदांना मुकतो. अचानक कुठे तरी हे वेगळेपण पाहून उत्सुकता, आवड वाढत जाते. त्यात तो गुंतत जातो.

आनंदाच्या कल्पना आता बदलत आहेत. तरूण - तरूणी बाहेर शिक्षणासाठी राहतात, त्यांच्या आईवडिलांना या धोकादायक कृत्यांची कल्पना नसते. कुठल्याही पूर्ण ज्ञानाशिवाय पर्यटन क्षेत्रांवर आकर्षक युट्युब व्हिडिओ बनतात. याच्या आधारावर लोक फिरायला जातात. कुठल्याही शास्त्रीय माहिती शिवाय वाहत्या पाण्यात लोक आनंद घेतात. धबधबा हा उर्जेचे, प्रवाहीपणाचे, जिवंतपणाचे अत्त्युच्च प्रतीकच असते. त्यातील शक्य तितक्या मोक्याच्या ठिकाणापर्यंत लोकांना जायचे असते. तिथले सेल्फी, फोटो विटनेस करायचे असतात.भले ते धोकादायक असले तरी. नियमित ट्रेकिंग इत्यादींचा अनुभव नसणारेही धडाधड ग्रूपमध्ये सहभागी होतात. कुटुंबासोबत जाणारी मंडळी, सुखाने कुटुंब प्रमुखावर अवलंबून असते. तो अज्ञानी असेल तर आनंदच! त्याचप्रमाणे व्यस्त जीवनशैलीतून बाहेर पडणारे! कोणीतरी प्लॅन करतो, बाकी मेंढरांसारखे सहभागी होतात. तरूणांचे समूह त्यात मद्यपान व अशा आनंदासाठी जाणाऱ्यांची हुल्लडबाजी वेगळी! एकूणच माणूस अनुकरणशील असतो. पर्यटनस्थळी गेल्यानंतर कोणी भिजताना प्रवाहात बसताना पाहून बाकीचेही बसतात. कुणी मनोरे करत असतात तर बाकीचेही तसे फोटो काढतात.लहान मुले या वाऱ्यात कुडकुडत असतात. प्रवाहात पूर्ण बुडतात. कर्जतजवळ सोलनपाड्याला अत्यंत गर्दी असताना अशी अनेक विकृत दृश्ये पाहिली होती. बाहेर पडतानाच्या धावपळीत अनेक जखमींना उचलून नेतानाही पाहिले.तो एक स्वतंत्र लेखच होईल.पण आनंदात मग्न असताना , माणूस आजूबाजूचे जग आणि धोके पूर्ण विसरून जातो.धबधब्याचा नाद, स्पर्श, एकमेकांच्या चेहऱ्यावरचे आश्चर्यकारक आनंदाचे भाव, यात गुंगतो. पाण्याचा वेग, त्याला प्रतिकार करणे याचा नाद लागतो.आपल्या कुटुंबियांना विस्मयकारक आनंद मिळावा, यासाठी साहस वाढवत असतो. त्यात अचानक मृत्यूला जवळ पाहून मन सुन्न होते.तोवर त्याच्या हातात काही राहत नाही. पाणी, वायू, अग्नी या शक्ती आहेत, हेच तो विसरतो. आनंदाच्या चुकीच्या कल्पनांमुळे,निसर्ग शक्तीची क्षमता न कळल्याने मृत्यू उद्भवत आहेत.

आनंद ही अनुभूती आहे. स्वतःला जाणवण्याची बाब आहे, याचे विस्मरण होत आहे. त्याचा फोटो काढून, (नेमक्या चौकटीतला) हा आनंद सर्वांना दाखविण्याची रीतच बनली आहे.तसे धाडसी रेकाॅर्ड करणारे मोजके लोक होते, पण आता सर्वच जण पोस्ट करत आहेत.त्यासाठीची धडपड सर्वत्र दिसते.

पर्यटन हा एक व्यवसाय म्हणून पैसा कमावणाऱ्यांनी जबाबदारीने वागण्याची गरज आहे. उन्हाळ्यातच प्रीबुकींग झालेले असते. आधीच पेपरमध्ये गर्दी होत असलेल्या बातम्या येतात. बाकीच्यांना प्रेरणा मिळते, तेही का मागे राहतील? पळतच या ठिकाणी निघतात. दुरून येणाऱ्यांना प्रत्यक्ष स्थळ, सोयी, धोके कशाचीच कल्पना नसते. तसेच मोठी माणसे सगळीकडेच हजर असतात. कुणी मेले तरी बाईट देतात. लगेच चार दिवसांनी व्यापाऱ्यांच्या आग्रहास्तव पुन्हा धबधब्यावर जत्रा भरते!त्यासाठी परवानगीही ते देतात. तारतम्याने विचार करून काही ठिकाणी प्रवेशबंदी असायला हवी.जीवरक्षक प्रणाली असावी. धोक्याची कल्पना देण्यात यावी. कायमस्वरूपी उपाय करावेत.किमान निसर्गाने रौद्र रूप धारण केलेले असताना प्रवेशबंदी करावी. ते रूप पहाण्यासाठी तरी गर्दी करू नये.

एकूणच वैयक्तिक पातळीवर आनंद मिळवण्याच्या सवंग कल्पनांमधून बाहेर पडण्याची गरज आहे.

अर्चना मुरुगकर.

गणेश चारोळी

2024-06-05T12:13:00.001+05:30

पर्यटन

2024-06-02T17:45:00.004+05:30

पर्यटन- भ्रमंतीचे महत्व

पर्यटन ही एक अनुभूती आहे. नेहमीच्या त्याच त्या कामातून माणूस बाहेर पडतो. त्याला हा बदल सुखावणाराच असतो.थंडगार मोकळी हवा, निसर्गाचे सन्निध्य आणि कुठलेच वेळेचे बंधन नसणे यासारखे सुख नाही. रोम रोम आनंदाने पुलकित होतो. यातून भिन्न संस्कृती समजते. वेगवेगळ्या ठिकाणचे आहार विहार, आचार, पोषाख यांची माहिती मिळते. खाद्यपदार्थांवरही ताव मारता येतो. बरं आजच्या काळात सारे कुटुंब एकमेकांना पूर्ण वेळ देऊ शकते. अनेक सफरी संस्मरणीयही ठरतात.

पर्यटनामुळे अनेक ऐतिहासिक ठिकाणे प्रत्यक्ष पहाता येतात, भौगोलिक वैविध्य समजते, जैविक वैविध्य, वेगळी झाडे, माती, डोंगर, कधी बर्फ तर कधी समुद्र अनुभवता येतो. अनुभवणे हे व्ययक्तिक पातळीवरचे असते.माणसाला ताणतणावांचा विसर पडतो. पुन्हा कार्य करण्याची उर्मी मिळते. संघामुळे आनंद वाढतो.

माणसाचे आपल्या घरावर प्रेम असते. घर सुटतच नाही. या प्रवासाच्या धामधुमीत सर्व कष्टदायक जबाबदाऱ्यांतुनही आपसूकच मुक्तता होते. आपल्यामुळे जगात काही फरक पडत नाही, हे तरी कळतेच.

उत्साहाने जीवनाचा आनंद घेण्याची वृत्ती वाढते. तीच ती रूढी बंधने मागे सुटतात. जागोजागी सेल्फी घेणारे, फोटो काढणारे उत्साही लोक पाहून संकोच गळून पडतो आणि जो तो मुक्ततेचा अनुभव घेतो. शहरी लोकांना ग्रामीण भाग, तिथली शांतता, जीवनशैली अनुभवायला मिळते. तर ग्रामीण मंडळींना शहरातला झगमगाटही पर्यटनामुळे अनुभवता येतो.

या सगळ्यांनाच उदात्त, विशाल निसर्गाचा अनुभव घेता येतो. माणूस निसर्गाचा भाग असल्याने हे निसर्ग सहचर्य त्याला मनापासून भावते.

मानशास्त्रियदृष्ट्या मानसिक शांतीसाठी हे फार आवश्यक आहे.

शिवाय पर्यटनामुळेव्यवहार चातुर्य वाढते.संवादकौशल्य,समायोजन हे गुणही वाढतात. स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टींच्या खरेदीचा आनंद घेता येतो.या बाबी सुद्धा पुन्हा आठवणीतून सुखद अनुभव देतात. विविध प्रकारचे लोक नुसत्या निरीक्षणातून समजू लागतात.

अशा रितीने मजा घ्यायला लावणारे एक पर्यटन संपले की मन दुसऱ्या सफरीची वाट पाहू लागते.

अर्चना मुरुगकर

लेख मकरसंक्रांत

2024-03-12T15:35:00.006+05:30

*मकरसंक्रांत: धार्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन*

आपले सगळेच सण उत्सव हे निसर्ग, शेतीप्रधान जीवनपद्धती, मौसमी फळे -भाज्या यांच्याशी निगडीत आहेत. पौष महिन्यात रथसप्तमीपर्यंत होणारी आदित्य राणूबाईची पूजा, दर रविवारी केली जायची. त्याच्या कथा ऐकल्या जात असत. त्यातून मिळणारा संदेश उतू नको मातू नको, घेतला वसा टाकू नको, साठा उत्तराची कहाणी सुफळ संपूर्ण.. हे कानात घुमत असते. या रविवारची,रथसप्तमी ची पूजा, रांगोळीने चंदनाच्या पाटावर सूर्य, रथ रेखाटणे अशी होत असे. यातून प्रिंट मिडिया खूप प्रगत नसताना भौगोलिक ज्ञान,जीवन यांची सांगड संस्कृतीच्या माध्यमातून पुढच्या पिढ्यांकडे गेली.

बिब्याची फुले, करडईचे फुले यांना महत्व असायचे. बिब्याची फुले वातहारक आहेत. प्रत्येक देवतांच्या आवडत्या फुलांमध्ये काही वैशिष्ट्ये दडली आहेत. पिवळे, तपकिरी असे हे करडई फूल सूर्याच्या तेजस्वी पणाचे द्योतक आहे.

भोगविडे,संक्रांत, कर आणि महिनाभर चालणारे हळदीकुंकू असे उत्सवी बायकांच्या गोटातले वातावरण संक्रांती निमित्ताने चालू असायचे. भोगीला सात विड्याची पाने, सात सुपाऱ्या तिळगुळ लाडू हे सात सवाष्णींना देणे, त्यांचे पाय धुणे, मसाला दूध देणे, फुलांची वेणी, फणी, काजळ, बांगड्या हे सगळे जसेच्या तसे आठवते.यामुळे पान , सुपारी या बहुगुणी जिनन्सांचा समावेश टिकून राहिला आहे. विचारांची देवाणघेवाण, संस्कृतीची देवाणघेवाण, गरीब - श्रीमंत दरी मिटणे यासाठी याचा नक्कीच उपयोग होत गेला.आता समाजातल्या स्त्रियांची स्थिती बदलण्याच्या दृष्टीने विधवांचेही हळदीकुंकू होत आहे.

वाळूक(मराठवाड्यातील पदार्थ), पेरू, ऊस, बोरे, घाटे, वांगी, पावटे इ. यातले बहुतांश पदार्थ शेतीतून उपलब्ध होणारे होते.

नैवेद्याला बनवले जाणारे पदार्थ, जेवणात केले जाणारे पदार्थ यामुळे ऋतू आणि आहारमान यांची सांगड घातलेली दिसते.

प्रत्येक सण- पर्व यावेळी दानाचे महत्व सागितले आहे, जे असंग्रहासाठी फार महत्वाचे आहे.

काळारंग हा उष्णताग्राहीआहे, थंडीमध्ये संरक्षक आहे.

तिळ-गुळ स्निग्धता वाढवणारे, जास्त उष्मांक देणारे आहेत.थंडीशी सामना करताना शरीराची उर्जा जास्त प्रमाणात खर्च होत असते. ते भरून काढण्यासाठी हे उपयोगी आहेत.

यावेळी कुंभाराचा आवा लुटणे असेही

हळदीकुंकू गावांमधून होते. बॅंडबाजा घेऊन कुंभाराकडे जायचे, त्यामागे सणासाठी सजलेल्या बायका सोबत मुलं-मुली असे खास दृश्य असते. आवा म्हणजे भट्टीची पूजा करायची. त्यांना कृतज्ञता म्हणून आहेर -शिधा द्यायचा.

यजमान स्त्रिया भांड्यांचा खर्च करतात. रोजच्या स्वयंपाकघरात लागणारी सर्व मातीची भांडी बनवली जातात. तिथेच हळदीकुंकू व्हायचे. ही भांडी आलेल्या स्त्रियांना दिली जातात.

सर्व दानांमध्ये मृत्तिका दान हे श्रेष्ठ मानले गेले आहे. माती ही प्रसवा आहे. म्हणूनच सुगडे देण्याची पद्धत आहे. आजही आपण मातीची भांडी अन्न शिजवण्यासाठी योग्य हे मानतो.

भरला कुंभ (सुगड), सूपाने त्याचे तोंड दोऱ्याने सुतवलेले असते, यात गर्भाशयाचे प्रतिक दिसते. ओटी भरणे, वाण झाकून देणे हे पुनरुत्पादनाची जाणीव ठेवणारे आहे. स्वत:चा जैविक वारस असणे, वंशसातत्य रहावे हेच आशिष यातून स्रियांना एकमेकींकडून दिले जायचे. स्त्री महत्तेचे एक वैशिष्ट्य अधोरेखित केलेले आहे. विज्ञाननिष्ठ जीवनात ही एक ओढ आहेच.

याला जोडूनच येणारी कर. बोरांनी ओट्या भरणे, मुलांचे बोरन्हाण यात पुन्हा क जीवनसत्वाने समृद्ध असलेल्या एका फळाचा आहारात समावेश होतो.

ऋतू बदलाला सामोरे जाणे, बदल स्विकारणे हे या संक्रमणातून समजते.सूर्यसृष्टीत जगणारे आपण! उर्जेचा प्रमुख स्त्रोत! या नारायणाची पूजा खूप महत्वाची. याचे मकर राशीतील संक्रमण भौगोलिक बदल. तो सांस्कृतिकरित्या आपण साजरा करतो. पतंग उडवून या बदलाचे स्वागत केले जाते. पतंगोत्सवातून सूर्यस्नानाचा लाभ मिळतो.

गोड बोलणे, अढी सोडणे कठीणच हो! पण या निमित्ताने हे घडते.मानसिक दृष्ट्या संतुलित राहण्यासाठी हे फार आवश्यक आहे.

यामध्ये काळानुसार काही बदल होत गेले. प्रदेशानुसार काही बदल आहेत.संपूर्ण कारणमिमांसा जाणून काही बाबी टाळल्या जाऊ शकतात. काळाप्रमाणे बदलही झाले आहेत.

नवनवीन कपडे, छान छान जेवण, खाऊ, गाठीभेटी यामुळे आनंद मिळतो.गाठीभेटी यंत्रयुगात फार महत्वाच्या आहेत. आभासी जगापासून दूर जाऊन एकमेकांची विचारपूस केली जाते.

आहार विहार आचार विचार या सर्वांनाच चालना देणाऱ्या या पद्धती आहेत. वैज्ञानिक दृष्टिकोन अवलंबण्याची रीत नक्कीच आहे. फक्त डोळसपणे पाहिले पाहिजे.

(काही चुकल्यास तो माझा दोष समजावा. )

सौ. अर्चना मुरूगकर✍️

श्रावण

2023-07-23T10:10:00.002+05:30

श्रावण

श्रावण म्हणजे सळसळणारी हिरवी पाने ओली गं

झोपाळ्यावर झुलता झुलता मने सयांची भिजती गं

खरोखरच विहंगम असे श्रावणाचे चित्र! आताच्या धावपळीत

केलेली एखादी वर्षासहल निसर्गाच्या बरेच जवळ घेऊन जाते.

पण कुठे तरी अपुर्णता जाणवते. बालपणीचा श्रावण डोळ्यासमोर तरळत असतो. खेळता- खेळता,शाळेतून येतानाचे मुक्त भिजणे आठवते!

हा सणांचा महिना! श्रावणी सोमवार, शुक्रवार यातून श्रावणाची जाणीव व्हायची.

श्रावणी सोमवारची अर्धी सुट्टी, बेलाचे ढीग, पांढरी फुले, मंदिराजवळची गाणी, सगळे शिवमय होऊन जायचे.

श्रावणी शुक्रवारसाठी आघाडा, केणा,दुर्वा, फुले गोळा करताना बारकाईने हिरवी सृष्टी बघायला मिळायची. जिवतीची पूजा, पुरणाचा नैवेद्य, लक्ष्मीच्या आरत्या हे सगळे मंगलमय वाटायचे. जेष्ठादेवीच्या आरतीचे पुरणाचे दिवे असायचे. तूप टाकलेल्या या दिव्यांनी मुलांना ओवाळले जायचे, नंतर करपलेला भाग काढून ते दिवे खाणे ही गम्मतच असायची. या दिवशी श्रद्धेने कथा वाचल्या जायच्या.

नागपंचमीही अशीच छान नटलेली. नागाची पूजा, त्यासाठी

वारुळाला म्हणजे नागोबाच्या मंदिरात जाणे ही एक

खास आठवण!जत्राच असायची! त्याआधी नागपंचमीसाठी बाजार फुलायचा. बायका बांगड्या भरत असत. अगदी गर्दी असायची. मुलींसाठीही बांगड्या, नेलपेंट, रिबिनी,नवे कपडे याची गंमत असायची. मेंदी लावली जायची. मेंदीकोनचे काही प्रस्थ नव्हते, मग ती मेंदी कालवणे, त्याचा सुगंध भोवतालचा पाऊस यांचे जणू काही मिश्रण बनायचे. हे मेंदी, टिकली, बांगड्या घालून शाळेतही मिरवता यायचे. खाण्याचे वेगळे पदार्थही मिळायचे, ज्वारीच्या लाह्यांचे, फोडणी च्या लाह्या, दही मेतकूट घातलेल्या लाह्या असे पदार्थ खायला मिळायचे.

जेवणात पंचमीदिवशी उकडीचे पदार्थ असायचे. मुटके भात, पुरणाचे दिंड,ओल्या शेवयांची खीर असे सर्व काही. या ऋतूमानात पचणारे ,हलके असे काहिसे! वडिलांचे,भावांचे डोळे धुवून औक्षण केले जायचे. नागपंचमीच्या कथा या शेतीजीवनाशी निगडित होत्या. सासुरवाशीणीला वाचवायला येणारा भाऊ, नाग हा भावाच्या रूपात आलेला अशा काही कथा असायच्या.

श्रीकृष्णजन्माष्टमी हा पण उत्साहाचा सण. सभोवतालचे वातावरण पाहून श्रीकृष्ण जन्म वेळेची रात्र, पाऊस यांची सांगड आपसूक पडली आहे, असे कथा ऐकताना वाटायचे. चिखलाचे गोकुळ संध्याकाळीच पाटावर घरी तयार केले जायचे. डोळ्याच्या ठिकाणी ज्वारी, चिखलाच्या वृंदावनात मंजिरी खोचणे. गोकुळातील सर्व पात्रे, पाळणा, रांगणारे बळीराम, श्रीकृष्ण,वधस्तंभ, सातवी मुलगी, भटजी, पहाट झाली हे ओरडून सांगणारे कावळे, सगळे काही जन्माची पूर्ण माहिती द्यायचे. जन्माचा अध्याय, श्रीकृष्णाच्या आरत्या हे साक्षात दृश्य उभे करायचे .यावेळचा प्रसाद,सुंठवड्याची चव अजूनही आठवते.

राखी पौर्णिमा, नवे कपडे, भावंडांची भेट, ओवाळणी, खाऊ ही पण श्रावणातील एक मजा! एकूणच उत्सवाचे हे दिवस! ऊन पावसाच्या खेळाचे दिवस!

तनाने भिजावे मनाने भिजावे

अशा श्रावणी खास पाऊस धारा

असा मास आला जगी उत्सवाचा

क्षणी ऊन येई क्षणी चिंब धारा

पोळ्याला अतकूची वाणे बनवली जायची. आई देवाकडे तोंड करून पाठीमागे ही वाणे मुलांना द्यायची. अतीत कोण हा प्रश्न विचारला जायचा,आपले, आपल्यापेक्षा मोठ्या भावंडांचे नाव सांगायचे

असे करत शेवटी 'श्रीकृष्ण' असे उत्तर द्यायचे. दोन छोट्या पूरणपोळ्या, पूरणाचे तूप टाकून पेटवलेले दिवे, मुटके असे ते वाण ज्या त्या मुलाने आपापले खाऊन संपवायचे. बाहेर बैल सजवणे, , त्यांची पूजा,मिरवणूक हे चालू असायचे.

यावेळेपर्यंत मूग, उडीद यांच्या ओल्या शेंगा काढणीला यायच्या. भाजलेल्या शेंगा, सोललेले दाणे मीठ टाकून परतून खायला मिळायचे.

या साऱ्या आठवणी प्रत्येक श्रावण ताजातवाना बनवतात.

वर्षेच्या थेंबामधली निर्मळता मनामनात पावित्र्य आणते सणांच्या रुपाने खुलते.

म्हणूनच असे म्हणावेसे वाटते...

धरित्रीतल्या गंध मोदात साऱ्या

मनुष्या अरे तूच बेभान व्हावे

ऋतू संगतीने जगी सुंदराने

कधी काव्य व्हावे कधी नृत्य व्हावे

सौ. अर्चना मुरूगकर

पुणे

archanamurugkar@gmail.com

बाप

2023-06-19T13:29:00.003+05:30

सुमंदारमाला

(लगागा लगागा लगागा लगागा लगागा लगागा लगागा लगा)

बाप

मुलांनी शिकावे शहाणे बनावे अशी भावना रोज त्याच्या मनी

सदा राबतो बाप प्रेमामुळे या असे कष्टणे रोज दारीघरी

स्वत:ला उपाशी जरी ठेवतो तो जरा देतसे आवडीचे घरी

असे एक इच्छा मनाशी तयाच्या मुलाने चढावे यशाच्या शिरी

जरी शिस्त वाटे नकोशी नकोशी दरारा पित्याचा पहावा घरी

सहारा तिचा बाप रागावताना मऊ सावली माय वाटे बरी

उबेचा दुशाला घरी गुंतलेला असे गोकुळाची जशी सावली

मुलाला मिळे आत्मविश्वास येथे उडी झोपडीची निघे अंबरी

असे काय नाते मुलाचे पित्याशी असा प्रश्न वेडा मला त्रासतो

घडावे कशाने जगी युद्ध मोठे बनावे महाभारताचे जसे

मुलाच्या सुखाची मनी लालसा ही स्वत: त्रासतो वंचनानी जरी

जगी पितृ प्रेमामुळे या कुणाचे असे होतसे कधीचे हसे

खरी ओढ पेशीतुनी या जिवाची नवे नाव नात्यास तो ठेवतो

स्वत:च्या रुपाला जगी पाहतो तो नवे स्वप्न त्याचेच साकारतो

फुटे अंकुराला कळी पालवी जी नवा वृक्ष होण्यास जोपासतो

असे कौतुकाची अनोखी अदा ही स्वत:तील बापास जोपासतो

सौ.अर्चना मुरूगकर

प्रदूषण

2023-04-09T22:02:00.002+05:30

*प्रदूषण टाळा अन्यथा विनाश अटळ*

नमस्कार..

पर्यावरण म्हणजे जिवाच्या आजूबाजूचा परिसर! याचा जिवावर परिणाम होतो तसाच जिवाचाही पर्यावरणावर परिणाम होतो. अरण्यात राहणारा माणूस ते आजचा माणूस यात खूप फरक झाला आहे. तसाच पर्यावरणातही फरक झाला.

निसर्गाशी संलग्न असे जीवन जगणारा माणूस ते निसर्गाचा फक्त उपभोग घेणारा माणूस असा बदल प्रकर्षाने जाणवत आहे.

तापमान बदल, मातीची झीज, ग्रीन हाऊस इफेक्ट, हवा प्रदूषण, पिण्याच्या पाण्याचे प्रदूषण, रासायनिक खतांचा वापर, हायब्रीड बियाणे, बायोटेक्नॉलॉजीचा फायद्यासाठी वापर ही सगळी पर्यावरण -हासाची उदाहरणे.

याचे मानवी आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत आहेत. निसर्गातील संपूर्ण सजीव, निर्जीव घटकांवर याचा परिणाम होत आहे.आपली निसर्गपुजकाची संस्कृती! निसर्गाची कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी कितीतरी सण आपण साजरे करतो. नदीला आई म्हणतो. देवी म्हणून पूजा करतो. पण हळूहळू ही प्रथा शिल्लक राहिली आणि त्यामागची पर्यावरण रक्षणाची भावना कमी झाली.

आजच्या आपल्या राष्ट्रपती मा. द्रौपदी मूर्मू यांनी आदिवासी समाजाची ओळख करून देताना 'आम्ही निसर्गात राहणारे आणि निसर्गाचे रक्षण ही करणारे आहोत' हे अभिमानाने सांगितले.

आज प्रकर्षाने जाणवते की शहरी माणसांना याची जाणीव कमी प्रमाणात आहे.

लोकसंख्यावाढ, काॅंक्रीटची जंगले, कारख्यान्यांची पर्यावरणाबद्दलची अनास्था, अन्नधान्याची कमतरता, साथीचे आजार हे सगळे भयावह आहे. पुढील पिढ्यांसाठी जगण्यासाठी हक्काची शुद्ध हवा, पाणी, भेसळरहित अन्न हे तरी आपण शिल्लक ठेवणार आहोत का?

मुख्य म्हणजे आपला शेतीप्रधान देश,प्रदूषणाचा त्याअंती हवामानबदलाचा शेतीवर होणारा परिणाम याचा कोण विचार करणार?

व्यक्तीगत पातळीवर आणि व्यवस्थेच्या पातळीवर याचा विचार होणे आवश्यक आहे.

म्हणूनच अत्यंत कळकळीने हे सांगावेसे वाटते की प्रदूषण टाळा अन्यथा विनाश अटळ आहे.

सौ. अर्चना मुरूगकर

तळेगाव दाभाडे.

स्त्री आणि स्वयंपाकघर

2023-04-06T09:36:00.002+05:30

*रविवार लेख उपक्रम*

दि.२/४/२०२३

*अजूनही स्वयंपाक या प्रकारात स्त्रियांची मक्तेदारी आहे का?*

खरे तर हा प्रश्नच अवास्तव आहे. आज

स्त्रिया माझी ही मक्तेदारी आहे, कुणीही हस्तक्षेप करू नका असे सांगतच नाहिएत!

ही फक्त स्त्रियांची जबाबदारी आहे का? हा प्रश्न योग्य वाटतो.असे अनेकांना वाटते. ज्यांच्या अंगवळणी घर पडले आहे त्या आई, आजी, सासू, नणंद, जाऊ इत्यादी सर्वांना.सून सोडून.

पुरुषांनाही ही जबाबदारी फक्त स्त्रियांची आहे असे वाटू शकते, जेव्हा आयते हातात घेण्याची सवय लागलेली, लावलेली असते.

खरे तर मुलांचे संगोपन, घरात सुरक्षित रहाणे यासोबतच हे आलेअसावे. युद्ध, शेतीतली कठीण कामे किंवा अध्ययन यापासून स्त्रिया दूर होत्या, नजीकच्या भूतकाळात.

खरे तर स्वयंपाक हे पण शास्त्रच आहे. तो पण आपल्या माणसांसाठी प्रेमाने रांधावा लागतो. त्यात येणारे अनेक बारकावे, घरातल्यांच्या आवडीनिवडी जपाव्या लागतात. यासाठी निवांत वेळ, सराव, कौशल्ये, सहजता असे टप्पे येत जातात.

राहिला प्रश्न स्त्री - पुरुष आणि स्वयंपाक असा!

आता मुलींचे जीवन मुलांइतकेच नोकरीसाठी, कामधंद्यासाठी स्पर्धात्मक बनले आहे. तीची जडणघडण फक्त उद्याची आई, बाई म्हणून राहिली नाही. घरासाठीचा वेळ मर्यादित बनला आहे.लग्नानंतर अचानकच ती अष्टभुजा बनून सगळे एकाच वेळी करू शकत नाही. एकाच वेळी तिच्याकडून अठराव्या शतकातली स्त्री, व्रतवैकल्ये, बालसंगोपन आणि एकविसाव्या शतकातील कमावती बाई अशी अपेक्षा ठेवणे चुकीचे आहे.

यामुळे एका निरोगी कुटुंबासाठी घरात येणारे वाणसामान,भाज्या, स्वयंपाक, पोषण याचा घरातल्या सर्वांनी विचार केला पाहिजे. कामे वाटून घेतली पाहिजेत.

बहुतांश ठिकाणी थोडे वेळापत्रक बिघडले की स्वयंपाकाला वेळ मिळत नाही, खाऊचे,जेवणाचे पार्सल्स घरी येतात. नकळत ही सवय बनून जाते.

कौशल्यपूर्ण फराळाचे ,जेवणाचे पदार्थ घरी बनवण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. वेळखाऊ नसणारे, सुटसुटीत पदार्थ पटकन बनवले जातात. कारण नियोजन करण्याएवढा मानसिक निवांतपणा आज स्रियांजवळ नाही.

भुकेच्या वेळी डोळ्यांना दिसणारे सारे चमचमीत, बाहेरचे पदार्थ गोड वाटतात. पुढे अनारोग्याला कारण ठरतात.

यासाठी स्त्री -पुरुष दोघांनीही ही जबाबदारी उचलली पाहिजे.

यात शहरी, निमशहरी, ग्रामीण अशा वास्तव्यानुसार काही फरक आहे. नोकरीच्या ठिकाणाचे अंतर, जाण्यायेण्याला लागणरा वेळ ,स्वरूप हे सर्व वेगळे असते. तरी दमल्या -भागल्या बायका हे काम, बाहेरच्या कामाच्या तणावाला सहन करत, करत असतात. हौसेने जुन्या-नव्याचा समन्वय साधत असतात.

यासाठी "उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म" याप्रमाणे हे काम सगळ्यांनी सगळ्यांसाठी स्वीकारावे. घरातल्या मुलामुलींनी ही! स्त्रियांनीही सर्वांची मदत घ्यावी.

सौ. अर्चना मुरूगकर

तळेगाव दाभाडे.

गझलची ओळख आणि सुरेश भट

2023-04-02T14:35:00.002+05:30

गझल काय आहे हे माहीत नव्हते. पण

एकदा १७-१८ वर्षाची असताना वाचनाच्या सवयीमुळे मिर्झा गालिब यांचे चरित्र असणारे पुस्तक वाचण्यात आले होते.

या सुरेश भटांच्याच रचना आहेत, हे माहीत नसताना आशाजींनी गायलेली त्यांची अनेक गाणी खूप आवडायची.

एकूणच पद्य लेखन करताना गझलेची फार लवकर ओळख झाली. गझल लेखन वाचन दोहोंचाही आनंद खूप वाटतो. मा. सुरेश भटांच्या गझलांची गोडी अवीट आहे. ते या क्षेत्रातील अढळ स्थान आहे.

त्यांच्या जीवनावर आधारित पूर्वी केलेली एक रचना पुढे देत आहे.काही कमतरता असू शकतात. पण आदरभाव खरा आहे.

आपण या गझलपंढरीचे एक वारकरी, एक कण म्हणून भाग्यशाली आहोत ही भावनाही त्यांच्या प्रती जवळचे नाते दृढ करत असते.

या निमित्ताने मा. विजय जोशी सरांचे ही ऋण व्यक्त करते. 'जे जे ठावे आपणासी.. ' या उक्तीप्रमाणे ते गझल कार्यशाळा घेत असतात , मार्गदर्शन करतात आणि शिष्यही घडवतात.

एका विशाल सागराला काही ओळींमध्ये मांडण्याचा हा अल्पमती प्रयत्न. धन्यवाद!

मन दु:खात रंगले बहुधा

सुख त्यालाच मानले बहुधा

नशिबाशीच रोजचे लढणे

क्षण शब्दात सांडले बहुधा

जगण्यानेच मानता परके

कवितेनेच जाणले बहुधा

छळणारेच भोवती सगळे

रसिकांनीच बांधले बहुधा

मतला शेर हेच ते जगले

गझलांनाच कोरले बहुधा

सौ. अर्चना मुरूगकर

मकरसंक्रांत: धार्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन

2023-01-15T13:29:00.001+05:30

*रविवार लेख उपक्रम*

दि.१५/१/२०२३

*मकरसंक्रांत: धार्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन*

काळारंग हा उष्णताग्राहीआहे, थंडीमध्ये संरक्षक आहे.

यावेळी कुंभाराचा आवा लुटणे असेही

सौ. अर्चना मुरूगकर✍️

गझल रसग्रहण (निखारा)

2022-06-17T21:00:00.001+05:30

निखारा

""""'"""""

*शांतपणे मी अवघड जगणे जगत राहिलो*

*सुखस्वप्नांच्या भासावरती झुलत राहिलो*

आजचे जगणे अवघड आहे तरी मी ते तक्रार न करता जगत आहे. त्या दु:खात असूनही सुखाचे भास मला होत राहिले. येणाऱ्या सुखाच्या आशेवर मी जगत राहिलो.

*अवती भवती जमले सारे सगेसोयरे*

*स्वार्थ साधून निघून गेले कुढत राहिलो*

सगेसोयरे फायद्यासाठी जवळ आले होते. त्यांचे काम झाले की निघून गेले आणि मी मात्र त्यांच्या आठवणीने आणि असा संधीसाधू पणा पाहून मनातच पुन्हा पुन्हा दु:ख करीत राहिलो.

*किती उन्हाळे जाळत गेले माहित नाही*

*धोकादायक वळणावरती वळत राहिलो*

नेहमी येणाऱ्या वंचनांमुळे गझलकाराचे मन दु:खी आहे. संकटामुळे होरपळले आहे. तरीही धोका पत्करुन, आव्हाने स्विकारुन जीवनात पुढे जाणे चालू आहे.

*जिकडे तिकडे रानभुलीच्या वाटा होत्या*

*कुठे निवारा सापडतो का बघत राहिलो*

जो मार्ग चोखाळावा तो भूल घालणारा फसवा निघत आहे. यामुळे जिवाला कोणताच दिलासा आधार राहिलेला नाही.

अशाही स्थितीत जिद्द न सोडता निवारा, आपल्या हक्काची विसाव्या ची जागा माणूस शोधत असतो.

*किती लांबचा प्रवास झाला कळले नाही*

*वरवरच्या का मुलाम्यास मी भुलत राहिलो*

अप्राप्य आवडणारी गोष्ट ही आपल्या योग्यतेची नव्हती हे जेव्हा कळते तेव्हा खरोखरच स्वत:बद्द्ल वाईट वाटते की आपण वेळ का वाया घालवला? मृगजळापाठीमागे धावत केवढा प्रवास केला असे वाटते.

*कधी तरी मज वाटत होते भेटशील तू*

*तुझ्याचसाठी जीवनभर मी फिरत राहिलो*

कविता, गझल, प्रेयसी या कधीतरी

भेटतील या आशेने प्रयत्न चालूच असतात. आशा ही मनाच्या आत तग धरून असते. भेटण्यासाठीची तगमग प्रयास जीवनप्रवासा इतकेच अखंडपणे चालू असतात.

*राख जरी मग झाली माझी हरकत नाही*

*शब्द होऊन जसा निखारा फुलत राहिलो*

काव्य प्रगटीकरणात पूर्ण जीवन अर्पण करण्याची कवीची इच्छा आहे.

आपल्या देहरूपी जीवनाचे अंतिम रूप म्हणजे मृत्यूनंतर राख होणे.सृजनाचा क्षण येईपर्यंतच्या क्षणा पर्यंत होणारी जी तगमग आहे त्याने माझी राख जरी झाली तरी मला त्याची तमा नाही.

परंतु माझे साहित्य तेजस्वीपणे तळपत राहिल. मी त्या रूपाने निखारा बनून जीवंत रहाणे पसंत केले.

—शांताराम हिवराळे

पिंपरी,पुणे

9922937339

*सौ. अर्चना मुरूगकर*

गझलगंध

2022-06-01T20:13:00.004+05:30

🔹 *गझल* 🔹

सुगंधाच्या तराजूने फुलांना तोलतो आता*
*हवा ही बोलकी झाली हवेशी बोलतो आता

फुलांचा आकार, रूप न पाहता तुलना करताना गझलकार सुगंध ही बाब लक्षात घेणार आहेत. जो आपोआपच हवे सोबत येतो. जो अदृश्य आहे, जाणवणारा आहे. अर्क आहे, बेधुंद करणारा आहे त्याची खरी ओळख दाखविणारा आहे. एक हळूवार कल्पना आहे.

माणसाची कार्यकिर्ती अशीच असते. त्याची ओळख असते. ती किर्ती हवे प्रमाणे पसरणारी असते. ही जाणून घेण्याचे प्रयत्न गझलकार करत आहेत.

* हा एकदा जेव्हा दिला आधार शब्दांनी*

*बघा आकाश ताऱ्यांचे कसे मी तोलतो आता*

शब्द शक्ती, शब्द ताकद, शब्द आधार

आहेत. त्यामुळे कोणत्याही मोठ्या पदा शिवाय खूप मोठा अभिव्यक्तीचा अधिकार प्राप्त झाला आहे.

आकाश हे व्यापक, विशाल आहे. तारे या जणू विविध कल्पना आहेत. शब्दांमुळे कवी लीलया असा हा भार पेलत आहे.

जयांना स्पर्शण्या भीती सदा वाटेल डोळ्यांना
अशा अस्पृश्य अश्रूंची तिजोरी खोलतो आता

जी अनेक दडवलेली दु:खे आहेत, ती सहजतेने कवी काव्याच्या माध्यमातून व्यक्त करू शकतात.

एकाचा उल्लेख करणे देखील दु:खदायक आहे. पण या माध्यमातून कवी अनेक दु:खे सहजतेने मांडू शकतो. तिजोरी म्हणजे काळजात

जपून ठेवलेल्या आठवणी आहेत.

*फुलांनी घाव केलेले किती गोंजारतो मित्रा*

*अरे काळीज माझे मी नखाने सोलतो आता*

प्रिय व्यक्तीने केलेले घाव पुन्हापुन्हा आठवतात. गोंजारतो असे इथे म्हटलेले आहे. ही एक कैफियत आहे.

पण ती आठवण स्वत:जे काळीज नखांनी सोलणे... अत्यंत वेदनादायी आहे.

*अशी ही कोणती मदिरा दिली पाजून मृत्यूने*

*उभा हा जन्म झिंगूनी खुशीने डोलतो आता*

मृत्यू हे अंतीम सत्य आहे,हे सगळ्यांना माहीत आहे, तरी काय जादू आहे ही, माणूस आशा, आकांक्षां च्या गर्तेत मिथ्या जगात आकंठ बुडालेला असतो. शेवटच्या श्वासापर्यंत गुंतलेला असतो.

मृत्यूने मदिरारूपी जगण्याची भुरळ घातली आहे. त्या नशेतच माणूस हरवलेला आहे, जगण्याचा आनंद घेत आहे.

- *श्री. श्रीकृष्ण राऊत*

अर्चना मुरूगकर

अलक

2022-05-25T15:47:00.002+05:30

*२५/५/२२*

*अलक लेखन*

*विषय: वाढदिवस*

घरात वाढदिवस म्हणजे धामधूम असायची. ताईचा वाढदिवस असला की तिचे अगदी कौतुक असायचे. भाऊच्या वाढदिसालाही मित्र, मैत्रिणी,

ग्रीटींग्स, हट्ट पुरवणे, सारे व्हायचे

बाबा गेले, पुजेसाठी फोटो बनवताना, त्यावर जन्म, मृत्यूच्या तारखा टाकल्या जात होत्या. अचानक लक्षात आले की सगळ्यांचे सारे करताना त्यांचा वाढदिवस मात्र कधी साजरा झालाच नव्हता.

सौ. अर्चना मुरूगकर

त. दा.

रसग्रहण ०६/०५/२२

2022-05-06T21:24:00.003+05:30

🤗 _*हझल क्रमांक - २*_ 🤗

*चहूकडे चांडाळ-चौकड्या*

*कशास घालू मधे तंगड्या*

चांडाळचौकडी ही नको त्या गप्पा करण्यासाठी जमलेली असते. त्यांच्या या भानगडींची फलनिष्पत्ती ही निरर्थक असणार आहे. अजून हा गुंता वाढविण्यासाठी मी कशाला सामील होऊ?

रिकाम्या चांडाळचौकड्यांमधील असेच लोक सर्वत्र दिसत आहेत. मी

तंंगड्या घालणे, विनाकारण सामील होणे तमाशा (😁)घडवून आणण्या सारखेच आहे.

*कुठला कंपू, कुठला अड्डा!*

*उगाच उठवू नका वावड्या*

दुसऱ्यांकडे बघून विनाकारण मत बनवणे घाई करण्यासारखे आहे. फक्त ही तुमची भीती असू शकते!

हे अस्तित्वातच नाही ना!

*कशास देता कान भिंतिला*

*खिडक्या माझ्या सताड उघड्या*

माझ्याबद्द्ल बातम्या काढायचा प्रयत्न करू नका. मी सगळे माझे जीवन उघडे, सगळ्याला कळेल असे ठेवले आहे. एवढेपण कष्ट घेऊ नका हो!

*अख्खे जग हे फिदा तुझ्यावर!*

*किती कल्पना तुझ्या भाबड्या*

माणसाला आपण लोकांना फार आवडतो, ते मागे लागले आहेत, असे वाटते.

हे! हे! किती भोळेपणा आहे हा! कोणी तुझ्या मागे लागले नाही.

*टिपूस नाही डोळ्यांमध्ये*

*गप्पा सा-या इथे कोरड्या*

कित्ती आव आणता हो तुम्हाला दु:ख झाले आहे याचा. डोळ्यात तर एक थेंबही नाही.

बऱ्याच वेळा दु:ख हे दाखवण्यापुरते असते.

शिष्टाचार पण!

*पुन्हा बालपण आणू परतुन*

*घालू फुगड्या, कुणी लंगड्या*

बालपण अगदी निरागस. चला जाऊ या परत. खेळ खेळूया.

*खूपच दिसती सुंदर आता*

*तेव्हा होत्या किती शेंबड्या*

ई ई.

लहानपणी अगदी साध्या भोळ्या मुली

मोठ्या झाल्यानंतर अगदी फॅशनेबल, काॅशस बनतात.

एखाद्या लहानपणी च्या मित्राला हे पाहून गंमत करावीशी वाटते.

*कुंकू गेले, उरल्या टिकल्या*

*कुठे पाटल्या, कुठे बांगड्या?*

नव्या फॅशनच्या जमान्यात जुने काहीच राहिले नाही. काय या नव्या पोरी?

*नजर उचलुनी पहा वर जरा*

*माना झाल्या किती वाकड्या*

अगदी मिश्किल दृश्य. सुंदर मुलगी, स्त्री आपल्याच तालात असते. पण तिला कल्पनाच नसते किती जण पुन्हा पुन्हा पहात असतात.

हसू निर्माण करणाऱ्या अनेक क्षणांना हझलकरांनी पकडले आहे. बांधले आहे.

_*@ कालिदास चवडेकर @*_

अर्चना मुरूगकर

राम

2022-04-16T18:12:00.001+05:30

राम मनातील जागा होतो

मनुष्य साधा कश्चित् किंचित

चुकतो शिकतो नवीन घडतो

विवेक संयम पाळत जाता

राम मनातील जागा होतो

दुर्मती रावण वाढत आहे

जागोजागी आडवा येतो

संस्कारांची जाणिव होता

राम मनातील जागा होतो

कुंभकर्ण निद्रिस्त कधीचा

शासक येथे झोपी जातो

सत्य नितीचा विजय पाहुनी

राम मनातील जागा होतो

वाटा येथे खारीचाही

बीभीषणही साथी होतो

धेय्य एक जर सत्शील सुंदर

राम मनातील जागा होतो

दुष्टांचे निर्दालन करण्या

आदर्शांची स्वप्ने बघतो

भजता भजता रामाला मग

राम मनातील जागा होतो

सौ. अर्चना मुरूगकर

रसग्रहण

2022-01-28T22:08:00.003+05:30

*_🌈गझल नक्षत्र 🌈_*

*गझल क्रमांक ०१*

*मनाचा मनाला जिथे ठाव नाही*

*नकाशात माझ्या तुझे गाव नाही*

गझलकार म्हणतात की, आपली मनेच

जुळत नाहीत तेव्हा मी तुझ्याबद्दल विचारच करणार नाही. माझ्या नकाशात तुझे गावच नाही.

*नको मंथनाचे तुझे चंद्र मजला*

*तुझ्या अमृताची मला हाव नाही*

समुद्रमंथनातून चौदा रत्ने जी मूल्यवान रत्ने निघाली त्यांच्यात चंद्रमा ही आहे. गझलकार म्हणतात की असे खूप मूल्यवान असलेले, मंथनातून निघालेले

पण तुझे असलेले चंद्रही नको आहेत.

अमृत प्राशनाने देव अमर झाले होते. पृथ्वीवर त्याची ज्याला त्याला हाव आहे. पण नाकारलेल्या नात्यातून येणारे काहीही नको आहे. असे येथे म्हटले आहे.

*जगा सांगते वेस फोडून टाहो*

*इथे चोर सारे कुणी साव नाही*

वेस, गावाचे प्रवेशद्वार. गावात प्रवेश करण्यापूर्वी ती स्वागत करत असते. पण वेस आता गावात येणाराला सावध करत आहे. इथे राहणारे चोर आहेत. तुम्हाला लुबाडतील.कोणीही सावंत उरले नाही. आश्रयाला येऊ नका.

*नसे गंध याला फुलांचा जराही*

*मला वाटते हा तिचा घाव नाही*

जरी प्रिय व्यक्तीने दिलेले घाव वेदनादायी असतात त्यासोबत काही हळव्या आठवणीपण असतात. म्हणून गझलकार म्हणतात की या कोरड्या आठवणी, खूप दूर गेलेल्या अनोळखी वाटत आहेत. त्या माझ्या प्रिय व्यक्तीच्या असू शकत नाहीत. खूप दुरावा निर्माण झाला आहे. असा याचा अर्थ आहे.

*असा सूर्य येथे कुणी पाहिला रे?*

*घनांचा नभी ज्यास घेराव नाही*

प्रत्येक तळपत्या व्यक्तिमत्वाने आयुष्यात कधी ना कधी कठीण काळ पाहिलेला असतो.

*मला जाण आहे पुन्हा रंगण्या हा*

*जुन्या सोंगट्यांचा जुना डाव नाही*

जरी जुन्या आठवणी दूर गेलेल्या आहेत तरी त्यांच्याबद्दल आस्था आहे.

म्हणून आताच्या सोंगट्यांनी डाव रंगणार नाही असे गझलकार म्हणत आहेत.

*इथे प्रश्न सोकावले फार आता*

*कुठे उत्तरांना जरा वाव नाही*

प्रश्नांची संख्या वाढली म्हणजे जीवन समस्याग्रस्त बनले आहे. त्यात उकल होण्याला वावच नाही. बाहेर पडण्याचे

मार्गच बंद झाले आहेत.

*अता मी जगाया निघालो नव्याने*

*नका शोध घेऊ .. मला नाव नाही .*

पूर्वीची ओळख,धारणा सर्व सोडून मी नव्याने जगात प्रवेश केला आहे. माझे अस्तित्व जाणण्यासाठी मला शोधू नका. कारण तुमच्या प्रसिद्धीच्या दुनियेत मला नाव नाही.

तुमच्या आखणी बाहेरील, आडाख्यांबाहेरील, माझ्यासाठी योग्य असणारे जीवन मी जगत आहे.

_*✍️गझलकार शंतनू कुलकर्णी*_

अर्चना मुरूगकर

रसग्रहण

2022-01-21T21:34:00.000+05:30

*गझल क्रमांक - १*

_*पादाकुलक*_

*आठवणींचा झोका तुटला*

*स्वप्नांचाही मेळा उठला*

आठवणी या प्रेयसीच्या संबंधित, भूतकाळातील, बालपणाशी संबंधित

अशा असतात. जेव्हा हा अधांतरी असणारा, आनंद दुःखाच्या हिंदोळ्यावरचा झोका तुटला तर

त्याच्याशी संबंधित स्वप्नही तुटतात. धुळीला मिळतात.

*पैसे देता नाते सुदृढ*

*नकार देता म्हणती कुठला*

बऱ्याच वेळा नातीगोती देण्याघेण्यावर अवलंबून असतात. गुळाभोवती मुंगळे. अशा माणसाची त्याची श्रीमंती

पाहून हांजी हांजी करतात. संबंध आशेने टिकवून ठेवतात.

याउलट जो पैसे देऊ शकत नाही त्याला कोणी विचारत नाही.

*वडील मरता हिस्से वाटप*

*भाऊ-भाऊ भरती खटला*

एक घर, कुटुंब जे होते, सगळ्यांचे भाऊ म्हणून प्रेम ते वडील गेल्यानंतर

स्वार्थामुळे आणि मला कमी मिळेल या शंकेने वैऱ्याप्रमाणे नाते होते.

*स्वप्ने मुलांचे पूर्ण कराया*

*बाप उपाशी रोजच झटला*

मुलांचे शिक्षण, अनेक सुखसोयी, आरामदायी जीवन यासाठी वडील

त्याग करत असतात. प्रसंगी उपाशी राहून स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी पाठिंबा

देत असतो.

*लग्न मुलीचे यंदा व्हावे*

*बेत बळीचा चुकून फसला*

शेतकऱ्याची अवस्था नेहमी त्रस्त. कधी ओला, कधी कोरडा दुष्काळ. चार पैसे वर्षाच्या काठी येतील आणि

लेकीचा लग्न करू हे स्वप्नही अपूर्ण

राहते.

*आयुष्याच्या संध्याकाळी*

*हात कुणाचा मधेच सुटला*

म्हातारपण खचवणारे. मानसिक व शारीरिक बाबतीत विकल करणारे. यात आप्त, स्वकीय यांचा मृत्यू झाला

तर आणखी दुःख होते.

*मनास हिरवे बघण्यासाठी*

*साठीमध्ये आबा नटला*

काहीवेळा वयाला न शोभणाऱ्या गोष्टी

माणूस उतार वयात करतो आणि हसू करून घेतो. गेलेले तारूण्य परत येत नाही .

*जुनाट वाटा चालत असता*

*विश्वास कसा त्यांनी लुटला*

ज्यांच्यावर डोळे झाकून विश्वास ठेवला

म्हणून त्याच्या मागे गेलो त्यांनी विश्वास घात केला की वाईट वाटते.

*पंचशिलेने जीवन नटता*

*बुद्धमार्ग मग खरेच पटला*

जीवनामध्ये पंचशील तत्वाचा अवलंब

केल्यानंतर बुद्धांनी दाखवलेल्या धर्माची खरी प्रचीती आली. जीवन शांतीने व्यतीत झाले.

*रमेश सरकाटे ,भुसावल*

अर्चना मुरूगकर

गणेश

2021-11-18T13:25:00.000+05:30

मनमानसी

चिमणी

नेट फाॅरवर्डस् (लेख)

साहित्यातील राजकारण

हरकत नाही

राजस नखरा

लावणी

नागपंचमी

धबधब्यावरील अपघाताची कारणे व उपाय*

गणेश चारोळी

पर्यटन

लेख मकरसंक्रांत

श्रावण

बाप

प्रदूषण

स्त्री आणि स्वयंपाकघर

गझलची ओळख आणि सुरेश भट

*मकरसंक्रांत: धार्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन*

गझल रसग्रहण (निखारा)

गझलगंध

सुगंधाच्या तराजूने फुलांना तोलतो आता**हवा ही बोलकी झाली हवेशी बोलतो आता

* हा एकदा जेव्हा दिला आधार शब्दांनी*

*जयांना स्पर्शण्या भीती सदा वाटेल डोळ्यांना**अशा अस्पृश्य अश्रूंची तिजोरी खोलतो आता*

अलक

रसग्रहण ०६/०५/२२

राम

रसग्रहण

रसग्रहण

गणेश

मकरसंक्रांत: धार्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन

सुगंधाच्या तराजूने फुलांना तोलतो आता*
*हवा ही बोलकी झाली हवेशी बोलतो आता

जयांना स्पर्शण्या भीती सदा वाटेल डोळ्यांना
अशा अस्पृश्य अश्रूंची तिजोरी खोलतो आता