Stotra (hymns)

Lanka Kanda Part 4 Doha 8 to 10 लङ्काकाण्ड भाग ४ दोहा ८ ते १०

2023-02-19T16:44:00.000+05:30

Lanka Kanda Part 4

ShriRamCharitManas

Doha 8 to 10

लङ्काकाण्ड भाग ४

श्रीरामचरितमानस

दोहा ८ ते १०

दोहा--- सब के बचन श्रवन सुनि कह प्रहस्त कर जोरि ।

नीति बिरोध न करिअ प्रभु मंत्रिन्ह मति अति थोरि ॥ ८ ॥

सर्वांचे ऐकल्यावर रावण-पुत्र प्रहस्त हात जोडून म्हणू लागला, हे प्रभू, नीतीविरुद्ध काहीही करु नये. मंत्र्यांना अक्कल फारच थोडी आहे. ॥ ८ ॥

कहहिं सचिव सठ ठकुरसोहाती । नाथ न पूर आव एहि भॉंती ॥

बारिधि नाघि एक कपि आवा । तासु चरित मन महुँ सबु गावा ॥

हे सर्वजण खुशामत करणारे मंत्री तोंडदेखले बोलणारे आहेत. बाबा ! अशा गोष्टींनी काही होणार नाही. एकच वानर समुद्र ओलांडून आला होता, त्याचे चरित्र सर्व लोक अजुनी मनातल्या मनात गात आहेत. ॥ १ ॥

छुधा न रही तुम्हहि तब काहू । जारत नगरु कस न धरि खाहू ॥

सुनत नीक आगें दुख पावा । सचिवन अस मत प्रभुहि सुनावा ॥

वानर हे जर तुमचे भोजन आहे, तर मग त्यावेळी तुमच्यापैकी कुणाला भूक लागली नव्हती काय ? तो नगर जाळत होता, तेव्हा त्याला पकडून का खाल्ले नाही ? या मंत्र्यांनी तुम्हांला असा सल्ला दिला आहे की, जो ऐकायला चांगला परंतु परिणामी दुःखदायक. ॥ २ ॥

जेहिं बारीस बँधायउ हेला । उतरे सेन समेत सुबेला ॥

सो भनु मनुज खाब हम भाई । बचन कहहिं सब गाल फुलाई ॥

ज्याने सहजासहजी समुद्राला बांध घातला आणि जो सेनेसह सुवेळ पर्वतावर येऊन ठेपला आहे, तो काय मनुष्य आहे ? बंधूंनो, सांगा. त्याला आम्ही काय खाऊ शकू ? सांगा ना. सर्वजण वेड्याप्रमाणे वटवट करीत आहात ते. ॥ ३ ॥

तात बचन मम सुनु अति आदर । जनि मन गुनहु मोहि करि कादर ॥

प्रिय बानी जे सुनहिं जे कहहीं । ऐसे नर निकाय जग अहहीं ॥

हे तात, माझे बोलणे नीट लक्ष देऊन ऐका. मला मनातून भित्रा समजू नका. जगात अशी माणसे ढिगाने आहेत की, जी गोड वाटणार्‍या गोष्टी ऐकत व बोलत असतात. ॥ ४ ॥

बचन परम हित सुनत कठोरे । सुनहिं जे कहहिं ते नर प्रभु थोरे ॥

प्रथम बसीठ पठउ सुनु नीती । सीता देइ करहु पुनि प्रीती ॥

हे प्रभो, ऐकण्यास कठोर व परिणामी परम हितकारी बोलणे, जे बोलतात व ऐकून घेतात, अशी माणसे फारच थोडी असतात. राजनीती सांगते ते ऐकून घ्या आणि त्याप्रमाणे प्रथम दूत पाठवा आणि सीतेला सोपवून श्रीरामांशी समेट करा. ॥ ५ ॥

दोहा—नारि पाइ फिरि जाहिं जौं तौ न बढ़ाइअ रारि ।

नाहिं त सन्मुख समर महि तात करिअ हठि मारि ॥ ९ ॥

जर पत्नी मिळाल्यावर ते परत जात असतील तर विनाकारण भांडण वाढवू नका. नाही तर मग हे तात, युद्धभुमीवर समोरासमोर निश्चितपणे युद्ध करा. ॥ ९ ॥

यह मत जौं मानहु प्रभु मोरा । उभय प्रकार सुजसु जग तोरा ॥

सुत सन कह दसकंठ रिसाई । असि मति सठ केहिं तोहि सिखाई ॥

हे प्रभो, जर तुम्ही माझे मत मानाल तर, जगात दोन्ही प्रकारे तुमची कीर्ती होईल.’ रावण रागाने पुत्राला म्हणाला, ‘ अरे मूर्खा, तुला असली बुद्धी कुणी शिकविली ? ॥ १ ॥

अबहीं ते उर संसय होई । बेनुमूल सुत भयहु घमोई ॥

सुनि पितु गिरा परुष अति घोरा । चला भवन कहि बचन कठोरा ॥

आतापासून तुझ्या मनात भय उत्पन्न झाले ? हे पुत्रा, तू तर वेळूच्या मुळाशी लागलेली कीड झालास. ‘ पित्याची अत्यंत व कठोर वाणी ऐकून प्रहस्त स्पष्टपणे असे म्हणत घरी गेला की, ॥ २ ॥

हित मत तोहि न लागत कैसें । काल बिबस कहुँ भेषज जैसें ॥

संध्या समय जानि दससीसा । भवन चलेउ निरखत भुज बीसा ॥

‘ हिताचा सल्ला तुम्हांला मानवत नाही; ज्याप्रमाणे मरणाच्या दारी असलेल्या रोग्याला औषध आवडत नाही. ‘ संध्याकाळ झाल्याचे पाहून रावणही आपल्या वीस भुजांकडे पाहात महालाकडे गेला. ॥ ३ ॥

लंका सिखर उपर आगारा । अति बिचित्र तहँ होइ अखारा ॥

बैठ जाइ तेहिं मंदिर रावन । लागे किंनर गुन गन गावन ॥

लंकेच्या शिखरावर एक अत्यंत सुंदर महाल होता. तेथे नाच-गाण्याचा अड्डा जमे. रावण त्या महालात जाऊन बसला. किन्नर त्याचे गुण-गान करु लागले. ॥ ४ ॥

बाजहिं ताल पखाउज बीना । नृत्य करहिं अपछरा प्रबीना ॥

टाळ, मृदंग आणि वीणा ही वाद्ये वाजत होती, नृत्यात प्रवीण असलेल्या अप्सरा नाचत होत्या. ॥ ५ ॥

दोहा---सुनासीर सत सरिस सो संतत करइ बिलास ।

परम प्रबल रिपु सीस पर तद्यपि सोच न त्रास ॥ १० ॥

रावण शेकडो इंद्रांप्रमाणे नित्य भोग-विलास करीत होता. श्रीरामांसारखा अत्यंत प्रबळ शत्रू डोक्यावर होता, परंतु त्याला त्याची चिंता किंवा भीती नव्हती. ॥ १० ॥

इहॉं सुबेल सैल रघुबीरा । उतरे सेन सहित अति भीरा ॥

सिखर एक उतंग अति देखी । परम रम्य सम सुभ्र बिसेषी ॥

इकडे सुवेळ पर्वतावर प्रचंड सेनेसह श्रीराम उतरले. पर्वताचे एक फार उंच, परमरमणीय, सपाट व उजळ शिखर पाहून ॥ १ ॥

तहँ तरु किसलय सुमन सुहाए । लछिमन रचि निज हाथ डसाए ॥

ता पर रुचिर मृदुल मृगछाला । तेहिं आसन आसीन कृपाला ॥

तेथे लक्ष्मणाने वृक्षांची कोमल पाने व फुले आपल्या हातांनी सजवून अंथरली त्यावर सुंदर व कोमल मृगचर्म घातले. त्या आसनावर कृपाळू श्रीराम विराजमान झाले होते. ॥ २ ॥

प्रभु कृत सीस कपीस उछंगा । बाम दहिन दिसि चाप निषंगा ॥

दुहुँ कर कमल सुधारत बाना । कह लंकेस मंत्र लगि काना ॥

प्रभूंनी वानरराज सुग्रीवाच्या मांडीवर आपले डोके ठेवले होते त्यांच्या डावीकडे धनुष्य व उजवीकडे बाणांच भाता ठेवलेला होता. ते आपल्या दोन्ही कर-कमलांनी बाण व्यवस्थित करीत होते. बिभीषण त्यांच्याशी एकांतात सल्लामसलत करीत होता. ॥ ३ ॥

बड़भागी अंगद हनुमाना । चरन कमल चापत बिधि नाना ॥

प्रभु पाछें लछिमन बीरासन । कटि निषंग कर बान सरासन ॥

परम भाग्यशाली अंगद व हनुमान अनेक प्रकारे प्रभूंची चरण-कमले चेपत होते. लक्ष्मण कमरेला भाता बांधून व हातामध्ये धनुष्यबाण घेऊन वीरासनात प्रभूंच्या मागे शोभून दिसत होता. ॥ ४ ॥

Custom Search

Lanka Kanda Part 3 Doha 5 to 7 लङ्काकाण्ड भाग ३ दोहा ५ ते ७

2023-02-19T16:33:00.000+05:30

Lanka Kanda Part 3

ShriRamCharitManas

Doha 5 to 7

लङ्काकाण्ड भाग ३

श्रीरामचरितमानस

दोहा ५ ते ७

दोहा---बॉंध्यो बननिधि नीरनिधि जलधि सिंधु बारीस ।

सत्य तोयनिधि कंपति उदधि पयोधि नदीस ॥ ५ ॥

‘ वननिधी, नीरनिधि, जलधी, सिंधू, वारीश, तोयनिधी, कंपाती, उदधी, पयोधी, नदीश याला खरोखरंच बांधले आहे ? ‘ ॥ ५ ॥

निज बिकलता बिचारि बहोरी । बिहँसि गयउ गृह करि भय भोरी ॥

मंदोदरीं सुन्यो प्रभु आयो । कौतुकहीं पाथोधि बँधायो ॥

मग आपली व्याकुळता जाणून वर वर हसत, भय विसरुन रावण महालात गेला. जेव्हा मंदोदरीने हे ऐकले की, प्रभू रामचंद्र आले आहेत आणि सहजासहजी समुद्राला बांध घातला आहे. ॥ १ ॥

कर गहि पतिहि भवन निजआनी । बोली परम मनोहर बानी ॥

चरन नाइ सिरु अंचलु रोपा । सुनहु बचन पिय परिहरि कोपा ॥

तेव्हा ती पतीचा हात पकडून आपल्या महालात घेऊन गेली आणि मधुर वाणीने म्हणाली. ती त्याचे पाय धरुन पदर पसरुन म्हणाली, ‘ हे प्रियतम, क्रोध सोडून माझे म्हणणे ऐका. ॥ २ ॥

नाथ बयरु कीजे ताही सों । बुधि बल सकिअ जीति जाही सों ॥

तुम्हहि रघुपतिहि अंतर कैसा । खलु खद्योत दिनकरहि जैसा ॥

हे नाथ, ज्याला बुद्धी व बळाने जिंकता येईल त्याच्याशीच वैर करावे. पण तुमच्यात आणि श्रीरघुनाथ यांच्यात अंतर आहे, ते काजवा व सूर्याप्रमाणे. ॥ ३ ॥

अति बल मधु कैटभ जेहिं मारे । महाबीर दितिसुत संघारे ॥

जेहिं बलि बॉंधि सहसभुज मारा । सोइ अवतरेउ हरन महि भारा ॥

ज्यांनी विष्णुरुपाने अत्यंत बलवान अशा मधू व कैटभ दैत्यांना मारले आणि वराह व नृसिंहरुपाने महान शूर, दितीचे पुत्र हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपू यांचा संहार केला, ज्यांनी वामनरुपाने बलीला बांधून टाकले आणि परशुरामरुपाने सहस्रबाहुला मारले, तेच भगवान पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी रामरुपाने प्रकट झाले आहेत. ॥ ४ ॥

तासु बिरोध न कीजिअ नाथा । काल करम जिव जाकें हाथा ॥

ज्यांच्या अधीन काल, कर्म व जीव आहेत, हे नाथ, त्यांचा विरोध पत्करु नका. ॥ ५ ॥

दोहा--- रामहि सौंपि जानकी नाइ कमल पद माथ ।

सुत कहुँ राज समर्पि बन जाइ भजिअ रघुनाथ ॥ ६ ॥

श्रीरामांना शरण जाऊन त्यांना जानकी समर्पण करा आणि तुम्ही पुत्राला राज्य देऊन, वनात जाऊन श्रीरामांचे भजन करा. ॥ ६ ॥

नाथ दीनदयाल रघुराई । बाघउ सनमुख गएँ न खाई ॥

चाहिअ करन सो सब करि बीते । तुम्ह सुर असुर चराचर जीते ॥

हे नाथ, श्रीरघुनाथ हे दीनांवर दया करणारे आहेत. शरण गेल्यावर वाघसुद्धा खात नाही. तुम्हांला जे काहीकरायचे होते, ते तुम्ही केलेले आहे. तुम्ही देव, राक्षस व चराचर सर्वांना जिंकले आहे. ॥ १ ॥

संत कहहिं असि नीति दसानन । चौथेंपन जाइहि नृप कानन ॥

तासु भजनु कीजिअ तहँ भर्ता । जो कर्ता पालक संहर्ता ॥

हे नाथ, वृद्धापकाळी राजाने वनात जायला हवे. अशी नीती संत सांगतात. वनात तुम्ही सृष्टीची रचना, पालन व संहार करणार्‍या श्रीरामांचे भजन करावे. ॥ २ ॥

सोइ रघुबीर प्रनत अनुरागी । भजहु नाथ ममता सब त्यागी ॥

मुनिबर जतनु करहिं जेहि लागी । भूप राजु तजि होहिं बिरागी ॥

हे नाथ, तुम्ही विषयांची सर्व ममता सोडून शरणागतावर प्रेम करणार्‍या भगवंतांचे भजन करा. ज्यांच्यासाठी श्रेष्ठ मुनी साधना करतात आणि राजेसुद्धा राज्य सोडून वैरागी होतात, ॥ ३ ॥

सोइ कोसलाधीस रघुराया । आयउ करन तोहि पर दाया ॥

जौं पिय मानहु मोर सिखावन । सुजसु होइ तिहुँ पुर अति पावन ॥

तेच कोसलाधीश श्रीरघुनाथ तुमच्यावर दया करण्यास आले आहेत. हे प्रियतम, जर तुम्ही माझे म्हणणे मान्य कराल, तर तुमची अत्यंत पवित्र व सुंदर कीर्ती तिन्ही लोकी पसरेल. ‘ ॥ ४ ॥

दोहा---अस कहि नयन नीर भरि गहि पद कंपित गात ।

नाथ भजहु रघुनाथहि अचल होइ अहिवात ॥ ७ ॥

असे म्हणत नेत्रांमधून अश्रू ढाळत आणि पतीचे चरण धरुन थरथरा कापत असलेल्या मंदोदरीने म्हटले, “ हे नाथ, श्रीरघुनाथांचे भजन करा. त्यामुळे माझे सौभाग्य अखंड राहील. “ ॥ ७ ॥

तब रावन मयसुता उठाई । कहै लाग खल निज प्रभुताई ॥

सुनु तैं प्रिया बृथा भय माना । जग जोधा को मोहि समाना ॥

तेव्हा मंदोदरीला उठवून तो दुष्ट तिला आपली महती सांगू लागला, ‘ हे प्रिये, तू विनाकारण भीती बाळगतेस. माझ्यासारखा योद्धा जगात कोण आहे, ते सांग. ॥ १ ॥

बरुन कुबेर पवन जम काला । भुजबल जितेउँ सकल दिगपाला ॥

देव दनुज नर सब बस मोरें । कवन हेतु उपजा भय तोरें ॥

वरुण, कुबेर, वायू, यमराज इत्यादी दिक् पालांना व कालालाही मी आपल्या भुजबळाने जिंकले आहे. देव, दानव, मनुष्य सर्व माझ्या अधीन आहेत. मग तुला ही भीती का वाटते ? ‘ ॥ २ ॥

नाना बिधि तेहि कहेसि बुझाई । सभॉं बहोरि बैठ सो जाई ॥

मंदोदरीं हृदयँ अस जाना । काल बस्य उपजा अभिमाना ॥

मंदोदरीने पुष्कळ प्रकारे समजावून सांगितले, तरी रावणाने तिचे काही ऐकले नाही, मग तो सभेत जाऊन बसला. मंदोदरीला कळून चुकले की, कालाच्या अधीन असल्यामुळे पतीला अभिमान झालेला आहे. ॥ ३ ॥

सभॉं आइ मंत्रिन्ह तेहिं बूझा । करब कवन बिधि रिपु सैं जूझा ॥

कहहिं सचिव सुनु निसिचर नाहा । बार बार प्रभु पूछहु काहा ॥

कहहु कवन भय करिअ बिचारा । नर कपि भालु अहार हमारा ॥

सभेत आल्यावर रावणाने मंत्र्यांना विचारले की, शत्रूबरोबर कशा प्रकारे युद्ध करावे ? मंत्री म्हणाले, ‘ हे राक्षसराज ! ऐका. आपण हे वारंवार काय विचारता ? सांगा तरी, असे कोणते मोठे भय उत्पन्न झालेआहे की ज्याचा विचार करावा ? मनुष्य व वानर हे तर आपले भोजन आहेत. ‘ ॥ ४-५ ॥

Custom Search

Lanka Kanda Part 2 Doha 2 to 4 लङ्काकाण्ड भाग २ दोहा २ ते ४

2023-02-10T21:53:00.000+05:30

Lanka Kanda Part 2

ShriRamCharitManas

Doha 2 to 4

लङ्काकाण्ड भाग २

श्रीरामचरितमानस

दोहा २ ते ४

दोहा—संकरप्रिय मम द्रोही सिव द्रोही मम दास ।

ते नर करहिं कलप भरि घोर नरक महुँ बास ॥ २ ॥

ज्यांना शंकर प्रिय आहेत, परंतु जे माझे द्रोही आहेत आणि जे शिवांचे द्रोही आहेत आणि माझे दास बनू इच्छितात, ते मनुष्य कल्पापर्यंत घोर नरकात जातात. ॥ २ ॥

जे रामेस्वर दरसनु करिहहिं । ते तनु तजि मम लोक सिधरिहहिं ॥

जो गंगाजलु आनि चढ़ाइहि । सो साजुज्य मुक्ति नर पाइहि ॥

जे लोक मी स्थापन केलेल्या या रामेश्वराचे दर्शन घेतील, ते शरीर सोडल्यावर माझ्या लोकी जातील आणि जो गंगाजल या रामेश्र्वराला अर्पण करील, तो मनुष्य सायुज्य मुक्ती प्राप्त करुन माझ्यामध्ये एकरुप होईल. ॥ १ ॥

होइ अकाम जो छल तजि सेइहि । भगति मोरि तेहि संकर देइहि ॥

मम कृत सेतु जो दरसनु करिही । सो बिनु श्रम भवसागर तरिही ॥

जे कपट सोडून निष्काम मनाने श्रीरामेश्र्वराची सेवा करतील, त्यांना शंकर माझी भक्ती देतील आणि जे मी बनविलेल्या सेतूचे दर्शन घेतील, ते विनासायास संसाररुपी समुद्र तरुन जातील. ‘ ॥ २ ॥

राम बचन सब के जिय भाए । मुनिबर निज निज आश्रम आए ॥

गिरिजा रघुपति कै यह रीती । संतत करहिं प्रनत पर प्रीती ॥

श्रीरामांचे बोलणे सर्वांना मनापासून आवडले. त्यानंतर श्रेष्ठ मुनी आपल्या आश्रमाला गेले. शिव म्हणतात, ’ हे पार्वती, शरणागतावर नेहमी प्रेम करणे, ही रघुनाथांची रीतच आहे. ‘ ॥ ३ ॥

बॉंधा सेतु नील नल नागर । राम कृपॉं जसु भयउ उजागर ॥

बूड़हिं आनहि बोरहिं जेई । भए उपल बोहित सम तेई ॥

चतुर नल व नील यांनी सेतू बांधला, श्रीरामांच्या कृपेमुळे त्यांची उज्ज्वल कीर्ती सर्वत्र पसरली. जे पाषाण बुडतात आणि दुसर्‍यांनाही बुडवितात, तेच पाषाण जहाजाप्रमाणे स्वतः तरणारे व दुसर्‍यांना तारुन नेणारे झाले. ॥ ४ ॥

महिमा यह न जलधि कइ बरनी । पाहन गुन न कपिन्ह कइ करनी ॥

हा काही समुद्राचा महिमा नाही, दगडांचा गुण नाही की, ही वानरांची करामत नाही. ॥ ५ ॥

दोहा—श्री रघुबीर प्रताप ते सिंधु तरे पाषान ।

ते मतिमंद जे राम तजि भजहिं जाइ प्रभु आन ॥ ३ ॥

श्रीरघुवीरांच्या प्रतापाने पाषाणसुद्धा समुद्रावर तरले. अशा श्रीरामांना सोडून जो दुसर्‍या कुणा स्वामीकडे जाऊन त्याला भजतो, तो खरोखरच मंदबुद्धीचा होय. ॥ ३ ॥

बॉंधि सेतु अति सुदृढ़ बनावा । देखि कृपानिधि के मन भावा ॥

चली सेन कछु बरनि न जाई । गर्जहिं मर्कट भट समुदाई ॥

नल-नील यांनी सेतू बांधून तो मजबूत बनविला. तो पाहून श्रीरामांना फार बरे वाटले. सेना निघाली. तिचे वर्णन करणे कठीण. योद्धे असलेल्या वानरांचे समूह गर्जना करीत होते. ॥ १ ॥

सेतुबंध ढिग चढ़ि रघुराई । चितव कृपाल सिंधु बहुताई ॥

देखन कहुँ प्रभु करुना कंदा । प्रगट भए सब जलचर बृंदा ॥

कृपाळू श्रीरघुनाथ सेतुबंधनाच्या तटावर चढून समुद्राचा विस्तार पाहू लागले. करुणानिधी प्रभूंचे दर्शन घेण्यासाठी सर्व जलचरांचे समूह पाण्याबाहेर आले. ॥ २ ॥

मकर नक्र नाना झष ब्याला । सत जोजन तन परम बिसाला ॥

अइसेउ एक तिन्हहि जे खाहीं । एकन्ह कें डर तेपि डेराहीं ॥

बर्‍याच प्रकारच्या मगरी, नक्र, मासे आणि सर्प होते. त्यांची विशाल शरीरे शंभर-शंभर योजने होती. काही असेही जंतू होते, जे त्यांनाही खाऊन टाकत. काहींच्या भीतीने तेसुद्धा घाबरत होते. ॥ ३ ॥

प्रभुहि बिलोकहिं टरहिं न टारे । मन हरषित सब भए सुखारे ॥

तिन्ह कीं ओट न देखिअ बारी । मगन भए हरि रुप निहारी ॥

ते सर्वजण वैर विसरुन प्रभूंचे दर्शन घेत होते. हाकलले तरी जात नव्हते. सर्वांची मने आनंदित होती. सर्वजण सुखी झाले. त्यांच्या आच्छादनामुळे पाणी दिसत नव्हते. ते सर्व भगवंताचे रुप पाहून आनंद-प्रेममग्न झाले होते. ॥ ४ ॥

चला कटकु प्रभु आयसु पाई । को कहि सक कपि दल बिपुलाई ॥

प्रभू श्रीरामांची आज्ञा झाल्यावर सेना निघाली. वानरसेना प्रचंड होती. तिची गणना कोण करणार ? ॥ ५ ॥

दोहा--- सेतुबंध भइ भीर अति कपि नभ पंथ उड़ाहिं ।

अपर जलचरन्हि ऊपर चढ़ि चढ़ि पारहि जाहिं ॥ ४ ॥

सेतुबंधावर मोठी गर्दी झाली. त्यामुळे काही वानर आकाश-मार्गाने उडू लागले आणि काही तर जलचर जीवांना ओलांडून पलीकडे जात होते. ॥ ४ ॥

अस कौतुक बिलोकि द्वौ भाई । बिहँसि चले कृपाल रघुराई ॥

सेन सहित उतरे रघुबीरा । कहि न जाइ कपि जूथप भीरा ॥

कृपाळू श्रीराम व बंधू लक्ष्मण हे कौतुक पाहात हसत निघाले. श्रीराम सेनेसह समुद्रपार गेले. वानर आणि त्यांच्या सेनापतींची गर्दी तर काही विचारु नका. ॥ १ ॥

सिंधु पार प्रभु डेरा कीन्हा । सकल कपिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा ॥

खाहु जाइ फल मूल सुहाए । सुनत भालु कपि जहँ तहँ धाए ॥

प्रभूंनी समुद्र पार करुन मुक्काम ठोकला आणि सर्व वानरांना आज्ञा दिली की, ‘ तुम्ही जाऊन चांगली फळे-मुळे खाऊन घ्या. ‘ हे ऐकताच अस्वले व वानर इकडे-तिकडे धावत निघाले. ॥ २ ॥

सब तरु फरे राम हित लागी । रितु अरु कुरितु काल गति त्यागी ॥

खाहिं मधुर फल बिटप हलावहिं । लंका सन्मुख सिखर चलावहिं ॥

श्रीरामांच्या सेवेसाठी सर्व वृक्ष ॠतु-काल नसतानाही फळांनी बहरले. वानर व अस्वले गोड गोड फळे खात होते, वृक्ष हालवीत होते आणि पर्वतांची शिखरे लंकेकडे टाकीत होते. ॥ ३ ॥

जहँ कहुँ फिरत निसाचर पावहिं । घेरि सकल बहु नाच नचावहिं ॥

दसनन्हि काटि नासिका काना । कहि प्रभु सुजसु देहिं तब जाना ॥

फिरत असताना कोठे एखादा राक्षस भेटला, तर सर्वजण त्याला घेरुन खूप नाचवत होते आणि दातांनी त्याचे नाक-कान कापून प्रभूंची सुकीर्ती सांगून त्यांना जाऊ देत होते. ॥ ४ ॥

जिन्ह कर नासा कान निपाता । तिन्ह रावनहि कही सब बाता ॥

सुनत श्रवन बारिधि बंधाना । दस मुख बोलि उठा अकुलाना ॥

ज्या राक्षसांचे नाक-कान कापले होते, त्यांनी जाऊन सर्व

वृत्तांत रावणाला सांगितला. समुद्रावर सेतु बांधल्याचे

ऐकून रावण दहा तोंडांनी म्हणाला, ॥ ५ ॥

Custom Search

Lanka Kanda Part 1 Sholak 1 to 3 लङ्काकाण्ड भाग १ श्र्लोक १ ते ३

2023-02-10T21:40:00.001+05:30

Lanka Kanda Part 1

ShriRamCharitManas

Sholak 1 to 3 Doha 1

लङ्काकाण्ड भाग १

श्रीरामचरितमानस

श्र्लोक १ ते ३ दोहा १

श्लोक

रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहं ।

योगीन्द्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम् ॥

मायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृन्दैकदेवं ।॥

वन्दे कन्दावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरुपम् ॥ १ ॥

१) कामदेवाचे शत्रू असणार्‍या शिवांचे आराध्य दैवत, जन्म-मृत्युरुपी भवाचे भय हरण करणारे, कालरुपी हत्तीसाठी सिंहासमान, योगीश्र्वर, ज्ञानाने जाणता येणारे, गुणांचे निधी, अजेय, निर्गुण, निर्विकार, मायातीत, देवांचे स्वामी, दुष्टांचा वध करण्यात तत्पर, ब्राह्मणवृदांचे एकमात्र देव, सजल मेघासमान सुंदर श्याम, कमलसदृश नेत्रांचे, राजाच्या रुपातील परमदेव श्रीराम यांना मी वंदन करतो.

शङ्खेन्द्वाभमतीवसुन्दरतनुं शार्दूलचर्माम्बरं ।

कालव्यालकरालभूषणधरं गङ्गाशशाङ्कप्रियम् ॥

काशीशं कलिकल्मषौघशमनं कल्याणकल्पद्रुमं ॥।

नौमीड्यं गिरिजापतिं गुणनिधिं कन्दर्पहं शङ्करम् ॥ २ ॥

२) शंख आणि चंद्र यांच्यासारखी कांती असणारे, अत्यंत सुंदर शरीराचे, व्याघ्रांबर धारण करणारे, कालसमान भयानक सर्पांचे भूषण धारण करणारे, गंगा व चंद्र यांचे प्रेमी काशीपती, कलियुगातील पाप-समूहाचा नाश करणारे, कल्याणाचा कल्पवृक्ष, गुणांचे निधान आणि कामदेवाला भस्म करणारे, पार्वतीपती, पूज्य श्रीशंकर यांना मी नमस्कार करतो. ॥ २ ॥

यो ददाति सतां शम्भुः कैवल्यमपि दुर्लभम् ।

खलानां दण्डकृद्योऽसौ शङ्करः शं तनोतु मे ॥ ३ ॥

३) जे सत्पुरुषांना अत्यंत दुर्लभ अशी कैवल्यमुक्तीसुद्धा देऊन टाकतात आणि जे दुष्टांना दंड देणारे आहेत, ते कल्याणकारी श्रीशंभू माझ्या कल्याणाचा विस्तार करोत. ॥ ३ ॥

दोहा—लव निमेष परमानु जुग बरष कलप सर चंड ।

भजसि न मन तेहि राम को कालु जासु कोदंड ॥

लव, निमेष, परमाणू, वर्ष, युग आणि कल्प हे ज्यांचे प्रचंड बाण आहेत आणि काळ हेज्यांचे धनुष्य आहे, हे मना ! तू त्या श्रीरामांचे भजन कां करीत नाहीस ?

सोपान—सिंधु बचन सुनि राम सचिव बोलि प्रभु अस कहेउ ।

अब बिलंबु केहि काम करहु सेतु उतरै कटकु ॥

समुद्राचे बोलणे ऐकून प्रभू श्रीरामांनी मंत्र्यांना बोलावून घेतले आणि म्हटले, ‘ आता उशीर कशासाठी ? सेतू तयार करा. त्यामुळे सेना पलीकडे जाऊ शकेल ‘ .

सुनहु भानुकुल केतु जामवंत कर जोरि कह ।

नाथ नाम तव सेतु नर चढ़ि भव सागर तरहिं ॥

जांबवान हात जोडून म्हणाला, ‘ हे सूर्यकुलाचे ध्वजस्वरुप श्रीराम, ऐकून घ्या. हे नाथ सर्वांत मोठा सेतु तर तुमचे नावच आहे. त्याचा आधार घेऊन मनुष संसाररुपी समुद्र पार करतो.

यह लघु जलधि तरत कति बारा । अस सुनि पुनि कह पवनकुमारा ॥

प्रभु प्रताप बड़बानल भारी । सोषेउ प्रथम पयोनिधि बारी ॥

मग हा लहानसा समुद्र पार करण्यास कितीसा वेळ लागेल ?’ हे ऐकून पवनकुमार श्रीहनुमान म्हळाला, ‘ प्रभूंचा प्रताप हा प्रचंड वडवानलासारखा आहे. त्याने पूर्वीच समुद्राचे पाणी शोषून घेतले आहे. ॥ १ ॥

तव रिपु नारि रुदन जल धारा । भरेउ बहोरि भयउ तेहिं खारा ॥

सुनि अति उकुति पवनसुत केरी । हरषे कपि रघुपति तन हेरी ॥

परंतु तुमच्या शत्रूंच्या स्त्रियांच्या अश्रूंच्या धारांनी हा पुन्हा भरला आहे आणि त्यामुळे खारा आहे.’ हनुमानाचे अलंकारपूर्ण बोलणे ऐकून श्रीरघुनाथांच्याकडे पाहात सर्व वानर आनंदित झाले. ॥ २ ॥

जामवंत बोले दोउ भाई । नल नीलहि सब कथा सुनाई ॥

राम प्रताप सुमिरि मन माहीं । करहु सेतु प्रयास कछु नाहीं ॥

जांबवानाने नल-नील या दोघा भावांना बोलावून सर्व सांगितले आणि म्हटले, ‘ मनात श्रीरामांच्या प्रतापाचे स्मरण करुन सेतू बनवा. रामांच्या प्रतापामुळे काहीही कष्ट होणार नाहीत.’ ॥ ३ ॥

बोलि लिए कपि निकर बहोरी । सकल सुनहु बिनती कछु मोरी ॥

राम चरन पंकज उर धरहू । कौतुक एक भालु कपि करहु ॥

नंतर वानरांच्या समूहांना बोलावून घेतले आणि सांगितले की, ‘ तुम्ही सर्वजण माझी विनंती ऐका. आपल्या मनात श्रीरामांचे चरण-कमल धारण करा आणि सर्व अस्वले व वानर मिळून एक कौतुक करा. ॥ ४ ॥

धावहु मर्कट बिकट बरुथा । आनहु बिटप गिरिन्ह के जूथा ॥

सुनि कपि भालु चले करि हूहा । जय रघुबीर प्रताप समूहा ॥

बलवान वानरांच्या समूहांनी धावत जाऊन वृक्ष व पर्वतांचे समूह उपटून आणावेत.’ हे ऐकताच वानर व अस्वले हुंकार करीत आणि श्रीरघुनाथांच्या प्रतापाचा जयजयकार करीत निघाले. ॥ ५ ॥

दोहा १

अति उतंग गिरि पादप लीलहिं लेहिं उठाइ ।

आनि देहिं नल नीलहि रचहिं ते सेतु बनाइ ॥

ते उंच उंच पर्वत व वृक्ष लीलया सहजपणे उपटून घेत होते आणि नल व नील यांना आणून देत होते. ते दोघे चांगल्याप्रकारे पर्वत, वृक्ष रचून सेतू बनवू लागले. ॥ १ ॥

सैल बिसाल आनि कपि देहीं । कंदुक इव नल नील ते लेहीं ॥

देखि सेतु अति सुंदर रचना । बिहसि कृपानिधि बोले बचना ॥

वानर मोठमोठे पर्वत आणून देत होते आणि नल-नील ते चेंडूप्रमाणे सहज घेत होते. सेतूची सुंदर रचना पाहून कृपासिंधू श्रीराम हसून म्हणाले. ॥ १ ॥

परम रम्य उत्तम यह धरनी । महिमा अमित जाइ नहिं बरनी ॥

करिहउँ इहॉं संभु थापना । मोरे हृदयँ परम कलपना ॥

‘ येथील भूमी परम रमणीय व उत्तम आहे. तिचा महिमा अगाध आहे. मी येथे श्रीशंकरांची स्थापना करतो. माझ्या मनात हा महान संकल्प आहे. ‘ ॥ २ ॥

सुनि कपीस बहु दूत पठाए । मुनिबर सकल बोलि लै आए ॥

लिंग थापि बिधिवत करि पूजा । सिव समान प्रिय मोहि न दूजा ॥

श्रीरामांचे बोलणे ऐकून वानरराज सुग्रीवाने पुष्कळ दूत पाठविले. त्यांनी सर्व श्रेष्ठ मुनींना बोलावून आणले. शिवलिंगाची स्थापना करुन विधिपूर्वक त्याची पूजा केली. मग भगवान म्हणाले, ‘ शिवांसारखा दुसरा कोणी मला प्रिय नाही. ॥ ३ ॥

सिवा द्रोही मम भगत कहावा । सो नर सपनेहुँ मोहि न पावा ॥

संकर बिमुख भगति चह मोरी । सो नारकी मूढ़ मति थोरी ॥

जो शिवांचा द्रोह करतो आणि स्वतःला माझा भक्त म्हणवून घेतो, तो मनुष्य स्वप्नातही मला प्राप्त करु शकत नाही. शंकरांना विन्मुख होऊन जो माझी भक्ती प्राप्त करु इच्छितो , तो नरकगामी, मूर्ख आणि अल्पबुद्धीचा होय. ॥ ४ ॥

Custom Search

BhaktiYoga Part 12 Adhyay 12 Ovya 241 to 247 भक्तियोग भाग १२ अध्याय १२ ओव्या २४१ ते २४७

2023-01-20T14:07:00.001+05:30

BhaktiYoga Part 12

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 241 to 247

भक्तियोग भाग १२

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या २४१ ते २४७

जो धर्मकीर्तिधवळु । अगाध दातृत्वें सरळु ।

अतुलबळें प्रबळु । बळिबंधनु ॥ २४१ ॥

२४१) ज्याची ( धर्मरक्षक म्हणून ) कीर्ति उज्ज्वल आहे, अपार औदर्याने जो वैषम्यभावरहित आहे, तुलना करतां यावयाची नाहीं, अशा पराक्रमानें जो बलाढ्य आहे व जो बळीच्या बंधनांत राहिला;

जो पैं सुरसहायशीळु । लोकलालनलीळु ।

प्रणतप्रतिपाळु । हा खेळु जयाचा ॥ २४२ ॥

२४२) देवांना साह्य करणें हा ज्याचा स्वभाव आहे. लोकांचे संगोपन करणें ही ज्याची लीला आहे, शरण आलेल्याचा प्रतिपाळ करणें हा ज्याचा खेळ आहे;

जो भक्तजनवत्सलु । प्रेमजनप्रांजलु ।

सत्यसेतु सरळु । कलानिधि ॥ २४३ ॥

२४३) जो भक्तांविषयीं मायाळू आहे व जो प्रेमळ जनांना सुलभ आहे आणि ज्या परमात्म्याकडे जाण्यास सत्य हाच सरळ पूल आहे व जो कलांचा ठेवा आहे;

तो कृष्णजी वैकुंठींचा । चक्रवर्ती निजांचा ।

सांगतुसे येरु दैवाचा । आइकतु असे ॥ २४४ ॥

२४४) तो भक्तांचा सार्वभौम राजा व वैकुंठीचा श्रीकृष्णपरमात्मा सांगत आहे व भाग्यवान अर्जन ऐकत आहे.

आतां ययावरी । निरुपिती परी ।

संजयो म्हणे अवधारीं । धृतराष्ट्रातें ॥ २४५ ॥

२४५) आतां यानंतर भगवंतांचा व्याख्यान करण्याचा प्रकार ऐका, असें संजय धृतराष्ट्रास म्हणाला.

तेचि रसाळ कथा । मर्‍हाठिया प्रतिपथा ।

जाणिजेल आतां । अवधारिजो ॥ २४६ ॥

२४६) तीच रसानें भरलेली कथा मराठी भाषेच्या रुपांतरांत आणली जाईल; ती आपण ऐकावी.

ज्ञानदेव म्हणे तुम्ही । संत वोळगावेति आम्ही ।

हें पढविलों जी स्वामी । निवृत्तिदेवीं ॥ २४७ ॥

२४७) ज्ञानेश्र्वर महाराज म्हणतात; महाराज, प्रभु निवृत्तिदेवांनीं आम्हाला हे शिकविलें आहे कीं, आम्हीं तुम्हां संताची सेवा करावी.

॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादेभक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ ( श्लोक २०; ओव्या २४७ )

॥ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु ॥

Custom Search

BhaktiYoga Part 11 Adhyay 12 Ovya 226 to 240 भक्तियोग भाग ११ अध्याय १२ ओव्या २२६ ते २४०

2023-01-20T13:56:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 11

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 226 to 240

भक्तियोग भाग ११

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या २२६ ते २४०

तेणेंसीं आम्हां मैत्र । एथ कायसें विचित्र ।

परि तयाचें चरित्र । ऐकती जे ॥ २२६ ॥

२२६) त्याच्याशी आमची मैत्री असते. यांत काय आश्र्चर्य आहे ? परंतु त्यांचें चरित्र जे ऐकतात,

तेही प्राणापरौते । आवडती हें निरुतें ।

जे भक्तचरित्रातें । प्रशंसिती ॥ २२७ ॥

२२७) जे भक्ताच्या चरित्राची वाखाणणी करतात, ते देखील आम्हांला प्राणापलीकडे आवडतात, हें खरें आहे.

जें हें अर्जुना साद्यंत । सांगितलें प्रस्तुत ।

भक्तियोगु समस्त । योगरुप ॥ २२८ ॥

२२८) अर्जुना, जें हें खरें समस्त योगरुप आम्ही तुला सांगितलें तें म्हणजे आम्हीं तुला ( आतां ) आदिअंतासहित भक्तियोग पूर्णपणें सांगितला.

जे मी प्रीति करीं । कां मनीं शिरसा धरीं ।

येवढी थोरी । जया स्थितीये ॥ २२९ ॥

२२९) ज्या भक्तियोगाच्या स्थितीची थोरवी एवढी आहे कीं, त्या भक्तियोगयुक्त पुरुषावर मी स्वतः प्रीति करतों. मी त्याचें ध्यान करतों, अथवा त्याला मस्तकावर धारण करतों.

मूळ श्लोक

ये तु धर्म्यामृतं सांगणमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।

श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रीयाः ॥ २० ॥

२०) आणि श्रद्धायुक्त व मी ज्यांना अत्यंत प्रिय आहे असे जे भक्त, हें जें माझें धर्म्य व अमृतासारखें आहे, त्याचे सेवन करतात, ( त्याप्रमाणें आचरण करतात ) ते मला अत्यंत प्रिय आहेत.

ते हे गोष्टी रम्य । अमृतधारा धर्म्य ।

करिती प्रतीतिगम्य । आइकोनि जे ॥ २३० ॥

२३०) ती ही गोष्ट ( वर सांगितलेलें तें हें भक्तियोगाचें वर्णन ) जी चित्ताला रंजविणारी, अमृताच्या धारेप्रमाणे मधुर व धर्माला अनुकूल अशी गोष्ट आहे. ती ऐकून जें पुरुष तिला स्वानुभवाने जाणतात.

तैसीचि श्रद्धेचेनि आदरें । जयांचां ठायीं विस्तरे ।

जीवीं जया थारे । जे अनुष्ठिती ॥ २३१ ॥

२३१) त्याचप्रमाणें ज्यांच्या ठिकाणी श्रद्धेचा आदर असल्यामुळे, हा भक्तियोग विस्तार पावतो; एवढेंच नव्हे तर जयांच्या चित्ताच्या ठिकाणी टिकतो व जे त्याचें अनुष्ठान करतात.

परि निरुपती जैसी । तैसीच स्थिति मानसी ।

मग सुक्षेत्रीं जैसी । पेरणी केली ॥ २३२ ॥

२३२) पण ज्याप्रमाणें मी मनाची स्थिति निरुपण केली, त्याचप्रमाणे मनाच्या ठिकाणी स्थिति असेल, तर तशा मनांत हा भक्तियोग म्हणजे उत्तम शेतांत पेरणी केल्याप्रमाणें आहे.

परि मातें परम करुनि । इये अर्थी प्रेम धरुनि ॥

हेंचि सर्वस्व मानूनि । घेती जे पैं ॥ २३३ ॥

२३३) परंतु जे मला श्रेष्ठ प्राप्तव्य समजतात व या भक्तितत्वाविषयीं आपल्या मनांत प्रेम बाळगून व हेंच आपलें सर्व भांडवल आहे, अशी समजूत ठेवून, जे या भक्तियोगाचा अंगीकार करतात;

पार्था गा जगीं । तेचि भक्त तेचि योगी ।

उत्कंठा तयालागीं । अखंड मज ॥ २३४ ॥

२३४) अगा अर्जुना, या जगामध्यें तेच भक्त व तेच योगी आहेत व त्यांची मला निरंतर उत्कंठा लागलेली असते.

ते तीर्थ ते क्षेत्र । जगीं तेचि पवित्र ।

भक्तिकथेसी मैत्र । जयां पुरुषां ॥ २३५ ॥

२३५) तेच तीर्थ, तेच क्षेत्र, जगामध्यें तेच पवित्र कीं, ज्या पुरुषांचा भक्तिकथेशीं स्नेह असतो.

आम्ही तयाचें करुं ध्यान । तो आमुचें देवतार्चन ।

तेवांचूनि आन । गोमटें नाहीं ॥ २३६ ॥

२३६) आम्ही त्याचें ध्यान करुं, ते आमची पूजन करण्याची देवता आहेत, त्यांच्यावांचून आम्ही दुसरें कांहीं चांगलें, मानीत नाहीं.

तयाचें आम्हां व्यसन । तो आमुचें निधिनिधान ।

किंबहुना समाधान । तो मिळे तैं ॥ २३७ ॥

२३७) त्यांचें आम्हांस व्यसन ( छंद ) असतें व तेंच आमच्या ठेव्याची खाण आहेत. फार काय सांगावें ! तें आम्हांला भेटतात तेव्हांच आम्हांस समाधान वाटतें.

पैं प्रेमळाची वार्ता । जे अनुवादती पांडुसुता ।

ते मानूं परमदेवता । आपुली आम्ही ॥ २३८ ॥

२३८) परंतु अर्जुना, जे पुरुष प्रेमळ भक्तांची कथा गातात, ते पुरुष आम्ही आपले श्रेष्ठ दैवत समजतों.

ऐसें निजजनानंदें । तेणें जगदादिकंदें ।

बोलिलें मुकुंदें । संजयो म्हणे ॥ २३९ ॥

२३९) आपल्या भक्तांचा जो आनंद आहे व जो जगाचें मूळ कारण आहे तो मुकुंद याप्रमाणें बोलला, असें संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला,

राया जो निर्मळु । निष्कल लोककृपाळु ।

शरणागतां प्रतिपाळु । शरण्यु जो ॥ २४० ॥

२४०) हे धृतराष्ट्र राजा, जो श्रीकृष्ण परमात्मा निर्मळ, पूर्ण, लोकांवर कृपा करणारा, शरणागतांचा प्रतिपाळ करणारा व शरण जाण्याला योग्य आहे.

Custom Search

Bhakati Yoga Part 10 Adhyay 12 Ovya 207 to 225 भक्तियोग भाग १० अध्याय १२ ओव्या २०७ ते २२५

2023-01-19T17:03:00.000+05:30

Bhakati Yoga Part 10

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 207 to 225

भक्तियोग भाग १०

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या २०७ ते २२५

मूळ श्लोक

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् ।

अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥

१९) निंदा व स्तुति समान माननारा, मौनी, जें जें कांहीं मिळेल त्यामध्यें संतोषवृत्ति ठेवणारा, कोठेंच आश्रय धरुन न राहणारा, स्थिरबुद्धि असलेला जो भक्तिमान, मनुष्य, तो मला प्रिय आहे.

जों निंदेतें नेघे । स्तुति न श्र्लाघे ।

आकाशा न लगे । लेपु जैसा ॥ २०७ ॥

२०७) जो निंदेनें खिन्न होत नाही व स्तुतीनें चढून जात नाही; ज्याप्रमाणें आकाशाला रंगाचा लेप लागणें शक्य नाही;

तैसें निंदे आणि स्तुती । मानु करुनि एके पांती ।

विचरे प्राणवृत्ती । जनीं वनीं ॥ २०८ ॥

२०८) त्याप्रमाणें निंदा अथवा स्तुति यांचा त्याच्या मनावर कांहीं एक परिणाम होत नसल्यामुळें तो निंदा आणि स्तुति यांस सारखाच मान देऊन, प्राणासारख्या उदास वृत्तीनें लोकांमध्यें व रानामध्यें संचार करितो.

साच लटिकें दोन्ही । बोलोनि न बोले जाहला मौनी ।

जे भोगिता उन्मनी । आरायेना ॥ २०९ ॥

२०९) खरें व खोटें हीं दोन्हीं बोलून न बोलण्यासारखें असल्यामुळें तो मौनी झाला आहे; कारण कीं, तो उन्मनी अवस्था भोगीत असतां त्यास पुरेसें वाटत नाहीं,

जो यथालाभें न तोखे । अलाभें न पारुखे ।

पाउसेंवीण न सुके । समुदु जैसा ॥ २१० ॥

२१०) जो ज्या वेळेला मिळेल त्यानें हृष्ट होत नाही व ज्याप्रमाणें समुद्र पावसांवाचून सुकत नाही, त्याप्रमाणें कांहीं न मिळालें तरी जो खिन्न होत नाही;

आणि वायूसि एके ठायीं । बिढार जैसें नाहीं ।

तैसा न धरीच केंहीं । आश्रयो जो ॥ २११ ॥

२११) आणि ज्याप्रमाणें वायु हा कोठेहि एकच जागा धरुन राहात नाहीं, त्याप्रमाणें तो कोठेंहि आश्रय धरीत नाहीं;

आघवाचि आकाशस्तिति । जेवीं वायूसि नित्य वसति ।

तेवीं जगचि विश्रांति- । स्थान जया ॥ २१२ ॥

२१२) ज्याप्रमाणें आकाशाच्या सर्व विस्तारांत वायूची नित्य वस्ती आहे, त्याप्रमाणें संपूर्ण जग हें ज्यांचे विश्रांतिस्थान आहे;

हें विश्र्वचि माझें घर । ऐसी मती जयाची स्थिर ।

किंबहुना चराचर । आपण जाहला ॥ २१३ ॥

२१३) हें विश्र्वच माझें घर आहे, असा ज्याचा दृढनिश्र्चय झालेला असतो, फार काय सांगावें । सर्व स्थावरजंगमात्मक जग जो ( अनुभवाच्या अंगानें ) आपणच बनला आहे.

मग याहींवरी पार्था । माझां भजनीं आस्था ।

तरी तयातें मी माथां । मुकुट करीं ॥ २१४ ॥

२१४) अर्जुना, इतकें असूनहिं आणखीहि ज्याची माझ्या भजनाच्या ठिकाणी आस्था असते, तर त्याला मी आपल्या डोक्यावरचा मुकुट करतों.

उत्तमासी मस्तक । खालविजे हें काय कौतुक ।

परि मानु करिती तिन्ही लोक । पायवणिया ॥ २१५ ॥

२१५) उत्तम भक्तांपुढें मस्तक नम्र करणें यांत काय मोठें नवल आहे ? पण उत्तम भक्ताच्या चरणोदकाला त्रैलोक्य मान देतें.

तरि श्रद्धावस्तूसि आदरु । करिता जाणिजे प्रकारु ।

जरी होय श्रीगुरु । सदाशिवु ॥ २१६ ॥

२१६) जर शंकर श्रीगुरु होतील तरच भक्तितत्त्वचा आदर करण्याचा प्रकार जाणतां येईल.

परि हें असो आतां । महेशातें वानितां ।

आत्मस्तुति होता । संचारु असे ॥ २१७ ॥

२१७) पण, आतां हें शंकरांचें वर्णन पुरे. कारण शंकरांचे वर्णन करण्यांत आत्मस्तुतीच केल्यासारखी होते. [ भक्ततत्त्वाचा आदर कसा करावा, हे शंकरच जाणतात. हें कशावरुन ? तर माझ्या ठिकाणीं असलेली भक्ति, ही त्यांनी, माझें चरणोदक ( गंगा ) मस्तकावर धारण करुन व्यक्त केली, असें माझें चरणोदक धारण करणारे गुरु पाहिजेत असें म्हणण्यांत अप्रत्यक्ष रीतीनें मी आपली स्वतःची स्तुति केल्यासारखी होते, म्हणून शंकरांचे वर्णन पुरे. असें भगवान ह्या ओवींत सांगतात. ]

ययालागीं हें नोहे । म्हणितलें रमानाथें ।

अर्जुना मी वाहें । शिरीं तयातें ॥ २१८ ॥

२१८) एवढ्याकरितां हें बोलणें नको, असें लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना, मी त्याला डोक्यावर वाहतों.

जे पुरुषार्थ सिद्धी चौथी । घेऊनि आपुलां हातीं ।

रिगाला भक्तिपंथी । जगा देतु ॥ २१९ ॥

२१९) कारण कीं, तो भक्त चौथी पुरुषार्थसिद्धि जो मोक्ष, तो आपल्या हातात देऊन भक्तीच्या मार्गानें जगाला मोक्ष देण्यास निघाला.

कैवल्याचा अधिकारी । मोक्षाची सोडी बांधी करी ।

कीं जळाचिये परी । तळवटु घे ॥ २२० ॥

२२०) तो मोक्षाचा अधिकारी म्हणजे मोक्ष देण्यास समर्थ ( असा ) असतो, म्हणून तो मोक्षाचा व्यवहार चालवितो; ( म्हणजे मोक्ष कोणाला द्यावा अथवा न द्यावा, हें, तो ठरवीतो ) व इतका समर्थ असूनहि, तो पाण्यासारखा नम्र असतो.

म्हणोनि गा नमस्कारुं । तयातें आम्ही माथां मुगुट करुं ।

तयाची टांच धरुं । हृदयीं आम्ही ॥ २२१ ॥

२२१) म्हणून आम्ही त्याला नमस्कार करुं. त्याला आम्ही डोक्यावरचा मुकुट करुं व त्याचीं टांच आम्ही हृदयावर धरुं.

तयाचिया गुणांची लेणीं । लेववूं अपुलिये वाणी ।

तयाची कीर्ति श्रवणीं । आम्ही लेऊं ॥ २२२ ॥

२२२) त्याच्या गुणांचे अलंकार आम्ही आपल्या वाचेला घालूं ( आम्ही आपल्या वाचेनें त्याचे गुण गाऊं ), आणि त्याची कीर्ति हाच, कोणी दागिना, तो आम्ही आपल्या कानांत घालूं. ( कानानी आम्ही त्याची कीर्ति ऐकूं ,)

तो पाहावा हे डोहळे । म्हणोनि अचक्षूसी मज डोळे ।

हातींचेनि लीलाकमळें । पुजूं तयातें ॥ २२३ ॥

२२३) तो पाहावा, ही आम्हांला इच्छा होते. म्हणून आम्ही डोळेरहित आहोत. तरी डोळे धारण करतों, आणि अमच्या हातांतील क्रीडेच्या कमळानें आम्ही त्याची पूजा करतों.

दोंवरी दोनी । भुजा आलों घेउनि ।

आलिंगावयालागुनी । तयाचें आंग ॥ २२४ ॥

२२४) त्याच्या शरीराला आलिंगन देण्याकरितां दोन हातांवर आणखी दोन हात घेऊन आलों. ( म्हणजे मी चतुर्भुज सगण रुप धारण केलें. )

तया संगाचेनि सुरवाडें । मज विदेहा देह धरणें घडे ।

किंबहुना आवडे । निरुपमु ॥ २२५ ॥

२२५) त्यांच्या संगतीच्या सुखाकरितां मी देहरहित, त्या

मला देह धारण करावा लगतो. फार काय सांगावें ? तो

मला किती आवडतो याला उपमाच नाहीं.

Custom Search

BhaktiYoga Part 9 Adhyay 12 Ovya 186 to 206 भक्तियोग भाग ९ अध्याय १२ ओव्या १८६ ते २०६

2023-01-19T16:47:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 9

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 186 to 206

भक्तियोग भाग ९

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या १८६ ते २०६

कीं भक्तिसुखालागीं । आपणपेंचि दोही भागीं ।

वांटूनिया आंगीं । सेवकै वाणी ॥ १८६ ॥

१८६) तथापि भक्तिसुखाकरितां आपल्यांतच ( देव व भक्त असे ) दोन भाग करुन तो आपल्या ठिकाणीं सेवाधर्म स्वीकारतो.

येरा नाम मी ठेवी । मग भजती वोज बरवी ।

न भजतया दावी । योगिया जो ॥ १८७ ॥

१८७) व दुसर्‍या भागाला मी ( देव ) असें नांव ठेवतो. याप्रमाणें देव व भक्त, या दोन्ही कल्पना आपल्यांतच सारख्या कल्पून, अद्वैतांत भजन करणे शक्य नाहीं, अशा समजुतीनें भजन न करणार्‍या लोकांना, जो भजनाची चांगली पद्धत ( आचरुन ) दाखवितो.

तयाचें आम्हां व्यसन । आमुचें तो निजध्यान ।

किंबहुना समाधान । तो मिळे तैं ॥ १८८ ॥

१८८) त्या भक्ताचा आम्हांला छंद असतो. तो भक्त आमच्या स्वतःच्या ध्यानाचा विषय असतो. फार काय सांगावें ! त्याची जेव्हा आम्हांस भेट होते, तेव्हांच आम्हांस समाधान वाटतें.

तयालागीं मज रुपा येणें । तयाचेनि मज एथें असणें ।

तया लोण कीजे जीवें प्राणें । ऐसा पढिये ॥ १८९ ॥

त्याच्याकरितां मला सगुण मूर्ति धारण करावी लागते. आणि त्याच्याकरितांच ( मला सगुण विग्रहानें ) या जगांत राहावें लागतें, तो मला इतका आवडतो की, त्यावरुन जीव व प्राण ओवाळून टाकावेत.

मूळ श्लोक

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।

शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥

१७) जो हर्ष पावत नाही, द्वेष करीत नाहीं, शोक करीत नाहीं, ( अप्राप्त वस्तूची ) इच्छा करीत नाहीं, चांगलें व वाईट या दोन्हींचा त्याग केलेला जो भक्तिमान् मनुष्य असतो, तो मला प्रिय आहे.

जो आत्मलाभासारिखें । गोमटें कांहींचि न देखे ।

म्हणोनि भोगविशेखें । हरिखेजेना ॥ १९० ॥

१९०) जो आत्मप्राप्तीच्या तोडीचें दुसरें कांहींच चांगलें समजत नाहीं, म्हणून जो एखाद्या विशेष भोगाने आंनदित होत नाही;

आपणचि विश्र्व जाहला । तरि भेदभावो सहजचि गेला ।

म्हणोनि द्वेषु ठेला । जया पुरुषा ॥ १९१ ॥

१९१) आपणच विश्व आहोंत अशी समजूत बनलेली असल्यामुळें, त्याचा भेदभाव अनायासानेंच नाहींसा झालेला असतो, म्हणून ज्या पुरुषाच्या ठिकाणीं द्वेषबुद्धि राहिलेली नसते;

पैं आपुलें जें साचें । तें कल्पांतीही न वचे ।

हें जाणोनि गताचें । न शोची जो ॥ १९२ ॥

१९२) आपलें जें खरें ( त्रिकालाबाधित आत्मस्वरुप ) आहे, तें कल्पाच्या अंताच्या वेळीदेखील ( आपणापासून ) जात नाही, हें जाणून जो गेल्याचा शोक करीत नाही;

आणि जयापरौतें कांहीं नाहीं । तें आपणपेंचि आपुलां ठायीं ।

जाहला यालागीं जो कांहीं । आकांक्षी ना ॥ १९३ ॥

१९३) आणि ज्याच्या पलीकडे कांहीं नाहीं, असें जें ब्रह्म तें तो पुरुष आपण आपल्या ठिकाणीं झाल्यामुळे कशाचीच इच्छा करीत नाही;

वोखटें कां गोमटें । हें कांहींचि तया नुमटे ।

रात्रिदिवस न घटे । सूर्यासि जेवीं ॥ १९४ ॥

१९४) सूर्याच्या ठिकाणीं रात्र किंवा दिवस, हे दोन्ही जसें घडत नाहींत, त्याप्रमाणें वाईट किंवा बरें हें त्याला कांहींच वाटत नाहीं,

ऐसा बोधुचि केवळु । जो होऊनि निष्फळु ।

त्याहीवरी भजनशीळु । माझां ठायीं ॥ १९५ ॥

१९५) असा जो केवळ अखंड बोधरुप असून त्याशिवाय आणखी, जो माझ्या ठिकाणीं भजनशील असतो,

तरि तया ऐसें दुसरें । आम्हां पढियंतें सोयरें ।

नाहीं गा साचोकारें । तुझी आण ॥ १९६ ॥

१९६) तरी अरे अर्जुना, त्याच्यासारखें दुसरें आवडतें नातलग मनुष्य आम्हांला खरोखर कोणी नाही, हें तुझी शपथ वाहून सांगतों.

मूळ श्लोक

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।

शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥

१८) शत्रु व मित्र, मान व अपमान यांच्या ठिकाणीं समान असणारा, शीत व उष्ण, सुख व दुःख यांच्या ठिकाणीं समान असणारा, ( अंतर्बाह्य ) संगरहित.

पार्था जयांचा ठायीं । वैषम्याची वार्ता नाहीं ।

रिपुमित्रां दोहीं । सरिसा पाडु ॥ १९७ ॥

१९७) अर्जुना, ज्याच्या ठिकाणीं भेदभावाची गोष्टहि नाहीं, शत्रु आणि मित्र या दोघांची ज्याच्या ठिकाणीं सारखी योग्यता आहे;

कां घरींचियां उजियेडु करावा । पारखियां आंधारु पाडावा ।

हें नेणेचि गा पांडवा । दीपु जैसा ॥ १९८ ॥

१९८) अथवा घरच्या माणसांना ( तेवढा ) उजेड पाडावा व परक्या माणसांना अंधार पाडावा, हे जसें दिव्याला माहीत नसतें;

जो खांडावया घावो घाली । कां लावणी जयानें केली ।

दोघां एकचि साउली । वृक्ष दे जैसा ॥ १९९ ॥

१९९) जो तोडण्याकरितां घाव घालतो किंवा जो लागवड करतो, त्या दोघांना वृक्ष जसा सारखी सावली देतो;

नातरी इक्षुदंडु । पाळितया गोडु ।

गाळितया कडु । नोहेचि जेवीं ॥ २०० ॥

२००) अथवा ज्याप्रमाणे ऊंस हा आपल्या पिकास पाणी घालून वाढविणाराला गोड, व चरकांत घालून गाळणाराला कडू असा असत नाहीं.

अरिमित्रीं तैसा । अर्जुना जया भावो ऐसा ।

मानापमानीं सरिसा । होतु जाय ॥ २०१ ॥

२०१) अर्जुना, त्याप्रमाणें शत्रुमित्रांच्या ठिकाणीं ज्याचा असा भाव आहे व ज्याच्या मनाची स्थिति मानाच्या व अपमानाच्या वेळीं सारखीच राहाते;

तिहीं ऋतूं समान । जैसे कां गगन ।

तैसें एकचि मान । शीतोष्णीं जया ॥ २०२ ॥

२०२) तिन्ही ॠतूंमध्यें आकाश जसें सारखें असतें, त्याप्रमाणे थंड व उष्ण इत्यादि द्वंद्वांची किंमत ज्याच्याजवळ सारखीच असते;

दक्षिण उत्तर मारुता । मेरु जैसा पांडुसुता ।

तैसा सुखदुःखप्राप्ता । मध्यस्थु जो ॥ २०३ ॥

२०३) अर्जुना, दक्षिण दिशेकडील व उत्तर दिशेकडील वार्‍यांमध्ये जसा मेरु पर्वत ( अचल असतों ) तसा प्राप्त होणारीं जों सुखदुःखें त्यांमध्यें जो अचल असतो;

माधुर्यें चंद्रिका । सरिसी राया रंका ।

तैसा जो सकळिकां । भूतां समु ॥ २०४ ॥

२०४) ज्याप्रमाणें चांदणें आपली मधुरता राजा आणि रंक यांस सारखीच अनुभविण्यास देतें, तसा जो सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी सारखा असतो;

आघविया जगा एक । सेव्य जैसें उदक ।

तैसें तयांतें तिन्ही लोक । आकांक्षिती ॥ २०५ ॥

२०५) ज्याप्रमाणें पाणी हे सर्व जगाला एकच सेव्य आहे, त्याप्रमाणें ज्या भक्ताची स्वर्ग, मृत्यु व पाताळ हे तिन्ही लोक इच्छा करितात;

जो सबाह्यसंगु । सांडोनिया लागु ।

एकाकी असे आंगु । आंगीं सूनी ॥ २०६ ॥

२०६) जो अंतर्बाह्य संगाचा संबंध सोडून जीव स्वरुपाचा

ब्रह्मस्वरुपांत प्रवेश करुन एकाकी असतो.

Custom Search

BhaktiYoga Part 8 Adhyay 12 Ovya 165 to 185 भक्तियोग भाग ८ ओव्या १६५ ते १८५

2023-01-19T16:35:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 8

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 165 to 185

भक्तियोग भाग ८

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या १६५ ते १८५

मूळ श्लोक

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।

हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥

१५) ज्याचा लोक कंटाळा करीत नाहींत, व जो लोकांना कंटाळत नाहीं, जो हर्ष, क्रोध, भय आणि उद्वेग यांपासून सुटला आहे, तोच मला प्रिय आहे.

तरी सिंधूचेनि माजें । जळचरां भय नुपजे ।

आणि जळचरीं नुबगिजे । समुद्र जैसा ॥ १६५ ॥

१६५) तर ज्याप्रमाणें समुद्राच्या खवळण्यानें पाण्यांत राहाणार्‍या प्राण्यांस भय उत्पन्न होत नाहीं. आणि जलचरांना समुद्र कंटाळत नाही,

तेविं उन्मत्तें जगें । जयासि खंती न लगे ।

आणि जयाचेनि आंगें । न शिणे लोकु ॥ १६६ ॥

१६६) त्याप्रमाणें उन्मत्त जगाच्या योगानें ज्याला खेद होत नाहीं; आणि ज्याच्या स्वतःकडून लोकांना शीण होत नाहीं;

किंबहुना पांडवा । शरीर जैसें अवयवां ।

तैसा नुबगे जीवां । जीवपणें जो ॥ १६७ ॥

१६७) फार काय सांगावें ! अर्जुना, शरीर जसें अवयवांना कंटाळत नाहीं, त्याप्रमाणें आपण सर्वांचा जीव आहों अशी त्याचीआत्मैक्यबुद्धि असल्यामुळें तो प्राणीमात्रांना कंटाळत नाहीं.

जगचि देह जाहलें । म्हणोनि प्रियाप्रिय गेलें ।

हर्षामर्ष ठेले । दुजेनविण ॥ १६८ ॥

१६८) हें जगच त्याचा देह झाल्यामुळें आवडते व नावडते हे भाव त्याच्या चित्तांतून गेले व त्याच्या ठिकाणीं द्वैत नसल्यामुळें त्याची आनंद व क्रोध हीं द्वंद्वें बंद पडलीं.

ऐसा द्वंद्वनिर्मुक्तु । भयोद्वेगरहितु ।

याही वरि भक्तु । माझां ठायीं ॥ १६९ ॥

१६९) असा ( सुखदुःखादि ) द्वंद्वापासून पूर्णपणें मुक्त झालेला, भय आणि चित्तक्षोभ यांनी रहित झालेला आणि इतकें असून शिवाय माझ्या ठिकाणीं अनन्य असलेला.

तरि तयाचा गा मज मोहो । काय सांगों तो पढियावो ।

हें असो जीवें जीवो । माझेनि तो ॥ १७० ॥

१७०) तर त्याचा मला मोह असतो, ती आवड काय सांगूं ! हें राहूं दे, तो माझ्याच योगानें जगतो ( म्हणजे त्याच्या जगण्यास माझ्या प्रेमाची जरुर असते )

जो निजानंदें धाला । परिणामु आयुष्या आला ।

पूर्णते जाहला । वल्लभु जो ॥ १७१ ॥

१७१) जो आत्मानंदानें तृप्त झाला व जो पुरुष म्हणजे सर्वांचा शेवट असलेलें ब्रह्मच जन्मास आलें, आणि जो पूर्ण ब्रह्मस्थितिरुपी जी स्त्री तिचा प्रिय पति झाला.

मूळ श्लोक

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।

सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥

१६) निरक्षेप, शुद्ध, तत्त्वार्थींचा, देखणा, उदासीन, संसारदुःखविरहित कर्मारंभास अवश्य असणारा जो अहंकार तद्विरहित, असा जो माझा भक्त असतो, तो मला प्रिय आहे.

जयांचा ठायीं पांडवा । अपेक्षे नाहीं रिगावा ।

सुखाचि चढावा । जयाचें असणें ॥ १७२ ॥

१७२) अर्जुना, त्याच्या ठिकाणीं इच्छेला प्रवेश नाही. ( ज्याला कशाचीहि जरुरी नाही. ) आणि जयाच्या जगण्यानें त्याच्या आंतील आत्मसुखाचा उत्कर्षच होत राहतो;

मोक्ष देऊनि उदार । काशी होय कीर ।

परि वेचे शरीर । तिये गांवीं ॥ १७३ ॥

१७३) काशीक्षेत्र हें ( जीवांना ) मोक्ष देण्यांत खरोखर उदार आहे, परंतु त्या क्षेत्रामध्यें मुमुक्षूचें पडावें लागतें.

हिमवंतु दोष खाये । परि जीविताची हानी होये ।

तैसें शुचित्व नोहे । सज्जनाचें ॥ १७४ ॥

१७४) हिमालय पर्वत पाप नाहीसें करतो; परंतु तेथे मरण्याचा फार संभव आहे. साधूचा पवित्रपणा तसा धोक्याचा नाही.

शुचित्वें शुचि गांग होये । आणि पापतापही जाये ।

परि तेथें आहे । बुडणें एक ॥ १७५ ॥

१७५) गंगोदक पवित्रांतील पवित्र आहे आणि त्या गंगोदकानें पाप व ताप नाश पावतात, परंतु तेथें ( गंगोदकांत ) बुडी मारण्याची जरुरी असल्याकारणानें तेथें बुडण्याचा संभव असतो.

खोलिये पारु नेणिजे । तरी भक्तीं न बुडिजे ।

रोकडाचि लाहिजे । न मरतां मोक्षु ॥ १७६ ॥

१७६) गंगेप्रमाणेंच साधूच्या ( ज्ञानाच्या ) खोलीचा अंत लक्षांत येत नाहीं, तरी पण त्याच्या संगतीत साधकांस बुडण्याची भीति नसते. तेथें ( साधुसंगतींत ) मरण्याचाच प्रसंग न येता याच देहांत रोकडा मोक्ष पदरांत पडतो.

संताचेनि अंगलगें । पापातें जिणणें गंगे ।

तेणें संतसंगें । शुचित्व कैसें ॥ १७७ ॥

१७७) संतांच्या शरीरस्पर्शानें गंगेचीं पापें जातात. तेव्हा त्या संतांच्या संगतीनें किती पवित्रपणा येतो !

म्हणोनि असो जो ऐसा । शुचित्वें तीर्था कुवासा ।

जेणें लंघविलें दिशा । मनोमळ ॥ १७८ ॥

१७८) म्हणून आतां हें वर्णन पुरे. तो याप्रमाणें ( आपल्या ) पवित्रपणानें तीर्थाला आश्रय असतो. ज्यानें मनांतील अज्ञानादि मळ देशोधडीस लावले.

आंतु बाहेरि चोखाळु । सूर्य तैसा उजाळु ।

आणि तत्त्वार्थींचा पायाळु । देखणा जो ॥ १७९ ॥

१७९) सूर्य जसा आत बाहेर निर्मळ असतो, त्याप्रमाणें तो आंत मनानें व बाहेर शरीरानें पवित्र असतो आणि जो ( अज्ञानरुपी भूमींत असलेल्या ) ब्रह्मरुपी धनाला पाहाणारा पायाळू आहे;

व्यापक आणि उदस । जैसें कां आकाश ।

तैसें जयाचें मानस । सर्वत्र गा ॥ १८० ॥

१८०) ज्याप्रमाणें आकाश सर्वव्यापक असून उदास असतें; त्याप्रमाणें ज्याचें मन सर्वव्यापक असून उदास असते; ( म्हणून त्याच्या मनाची कोठेहि आसक्ति नसते ).

संसारव्यथे फिटला । जो नैराश्यें विनटला ।

व्याधा हातोनि सुटला । विहंगमु जैसा ॥ १८१ ॥

१८१) जो निराशारुपी अलंकाराने भूषित झाल्यामुळे संसाराच्या पीडेपासून मुक्त झालेला असतो, ज्याप्रमाणें पारध्याच्या हातांतून पक्षी सुटून जावा, ( आणि म्हणून त्या पक्ष्याला आनंद व्हावा )

तैसा सतत जो सुखे । कोणीही टवंच न देखे ।

नेणिजे गतायुषें । लज्जा जेवीं ॥ १८२ ॥

१८२) ( वरील पक्ष्याला मोकळरपणाचा आनंद क्षणिक असतो. म्हणजे पारध्याच्या हातांतून सुटल्याबरोबर त्यास आनंद होतो, पण तो एकसारखा टिकत नाही. ) ( परंतु ) तसा या पुरुषाला आनंद सतत असतो व मेलेला पुरुष उघडा-नागडा जरी असला तरी तो लाजेला जसा जाणत नाहीं, तसा तो कोणीकडेहि ( कोणत्याहि स्थितींत ) दुःखाला जाणत नाही.

आणि कर्मारंभालागीं । जया अहंकृती नाहीं आंगीं ।

जैसा निरिंधन आगी । विझोनि जाय ॥ १८३ ॥

१८३) आणि कर्माचा आरंभ करण्याकरितां लागणारा अहंकार ज्याच्या ठिकाणीं नसतो, ज्याप्रमाणें काष्ठरहित अग्नि विझून जातो,

तैसा उपशमुचि भागा । जयासि आला पैं गा ।

जो मोक्षाचिया आंगा । लिहिला असे ॥ १८४ ॥

१८४) त्याप्रमाणें ज्याच्या वाट्याला शांति आली व ज्याचे नांव मोक्षाच्या सदरांत दाखल झालेलें आहे,

अर्जुन हा ठावोवरी । जो सोहंभावो सरोभरी ।

तो द्वैताचां पैलतीरीं । निगों सरला ॥ १८५ ॥

१८५) अर्जुना, इतका जो, तें ब्रह्म मी आहें, अशा भावनेनें

भरलेला आहे, तो द्वैताच्या पलीकडच्या कांठावर निघाला

( तो अद्वैत झाला ) [ आतां त्याच्या भक्तीशी कांहीं संबंध

नसेल अशी शंका येईल. म्हणून त्याचें निराकरण पुढें

करतात.

Custom Search

SunderKanda Part 21 Doha 59 to Doha 60 सुंदरकाण्ड भाग २१ दोहा ५९ ते दोहा ६०

2023-01-18T13:17:00.001+05:30

SunderKanda Part 21

ShriRamCharitManas

Doha 59 to Doha 60

सुंदरकाण्ड भाग २१

श्रीरामचरितमानस

दोहा ५९ ते दोहा ६०

दोहा---सुनत बिनीत बचन अति कह कृपाल मुसुकाइ ।

जेहि बिधि उतरै कपि कटकु तात सो कहहु उपाइ ॥ ५९ ॥

समुद्राची अत्यंत विनीत वचने ऐकून कृपाळू श्रीरामांनी हसून म्हटले, ‘ बाबा रे, ज्या रीतीने वानरांची सेना पार उतरुन जाईल असा उपाय सांग. ‘ ॥ ५९ ॥

नाथ नील नल कपि द्वौ भाई । लरिकाईं रिषि आसिष पाई ॥

तिन्ह कें परस किएँ गिरि भारे । तरिहहिं जलधि प्रताप तुम्हारे ॥

समुद्र म्हणाला, ‘ हे नाथ, नील व नल हे दोघे वानर बंधू आहेत. त्यांना लहानपणी ऋषींचा आशीर्वाद मिळाला होता, त्यांनी स्पर्श केल्यास मोठमोठे पर्वतसुद्धा तुमच्या प्रतापाने समुद्रात तरंगू लागतील. ॥ १ ॥

मैं पुनि उर धरि प्रभु प्रभुताई । करिहउँ बल अनुमान सहाई ॥

एहि बिधि नाथ पयोधि बँधाइअ । जेहिं यह सुजसु लोक तिहुँ गाइअ ॥

मी प्रभूंची सत्ता ध्यानात ठेवून आपल्या बळानुसार जी शक्य होईल, ती मदत करतो. अशाप्रकारे समुद्राला बांध घाला की, त्यामुळे त्रैलोक्यामध्ये तुमची सुंदर कीर्ती गाइली जाईल. ॥ २ ॥

एहिं सर मम उत्तर तट बासी । हतहु नाथ खल नर अघ रासी ॥

सुनि कृपाल सागर मन पीरा । तुरतहिं हरी राम रनधीरा ॥

या बाणाने माझ्या उत्तरेकडील तटावर राहाणारे जे अत्यंत पापी व दुष्ट मनुष्य आहेत, त्यांचा वध करा. ‘ कृपाळू आणि रणधीर रामांनी समुद्राच्या मनातील दुःख ऐकून, ते त्वरित दूर केले व त्या दुष्टांना बाणाने टाकले. ॥ ३ ॥

देखि राम बल पौरुष भारी । हरषि पयोनिधि भयउ सुखारी ॥

सकल चरित कहि प्रभुहि सुनावा । चरन बंदि पाथोधि सिधावा ॥

श्रीरामांचा प्रचंड पराक्रम पाहून समुद्र आनंदित झाला. त्याने त्या दुष्टांची सारी हकीगत प्रभूंना सांगितली. नंतर त्यांच्या चरणांना वंदन करुन समुद्र निघून गेला. ॥ ४ ॥

छंद---निज भवन गवनेउ सिंधु श्रीरघुपतिहि यह मत भायऊ ।

यह चरित कलि मलहर जथामति दास तुलसी गायऊ ॥

सुख भवन संसय समन दवन बिषाद रघुपति गुन गना ।

तजि सकल आस भरोस गावहि सुनहि संतत सठ मना ॥

समुद्र आपल्या घरी गेला. श्रीरघुनाथांना त्याचा विचार आवडला. हे चरित्र कलियुगातील पापांचे हरण करणारे आहे, आणि तुलसीदासाने आपल्या बुद्धीप्रमाणे ते गाइले आहे. श्रीरघुनाथ हे गुण-निधी, सुख-धाम, संशयाचा नाश करणारे आणि विषादाचे दमन करणारे आहेत. अरे मूर्ख मना, तू संसारातील सर्व आशा व विश्र्वास सोडून निरंतर त्यांचे गायन कर व त्यांचे चरित्र ऐक.

दोहा—सकल सुमंगल दायक रघुनायक गुन गान ।

सादर सुनहिं ते तरहिं भव सिंधु बिना जलजान ॥ ६० ॥

श्रीरघुनाथांचे गुणगान हे संपूर्ण मांगल्य देणारे आहे. जे

आदरपूर्वक हे ऐकतील, ते कोणत्याही जहाजाविना-

साधनाविना भवसागरातून तरुन जातील. ॥ ६० ॥

मासपारायण, चोविसावा विश्राम

इति श्रीमद्रामचरित्रमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने पञ्चम: सोपानः समाप्तः

कलियुगाच्या संपूर्ण पापांचा नाश करणार्‍या श्रीरामचरितमानसाचा हा पाचवा सोपान समाप्त झाला. ( सुन्दरकाण्ड समाप्त )

Custom Search

SunderKanda Part 20 Doha 56 to Doha 58 सुंदरकाण्ड भाग २० दोहा ५६ ते दोहा ५८

2023-01-18T13:10:00.000+05:30

SunderKanda Part 20

ShriRamCharitManas

Doha 56 to Doha 58

सुंदरकाण्ड भाग २०

श्रीरामचरितमानस

दोहा ५६ ते दोहा ५८

दोहा—बातन्हतम मनहि रिझाइ सठ जनि घालसि कुल खीस ।

राम बिरोध न उबरसि सरन बिष्नु अज ईस ॥ ५६ ( क ) ॥

चिठ्ठीत लिहिले होते, ‘ अरे, मूर्खा, फक्त गप्पा मारुन स्वतःच्या मनाची समजूत घालून आपले कुल नष्ट-भ्रष्ट करु नकोस. श्रीरामांना विरोध करुन तू ब्रह्मदेव, विष्णू व महेश यांना शरण गेलास, तरी तू वाचू शकणार नाहीस. ॥ ५६ ( क ) ॥

की तजि मान अनुज इव प्रभु पद पंकज भृंग ।

होहि कि राम सरानल खल कुल सहित पतंग ॥ ५६ ( ख ) ॥

एक तर अभिमान सोडून आपल्या लहान भाऊ बिभीषणाप्रमाणे प्रभुंच्या चरणांचा भ्रमर बन. नाहीतर हे दुष्टा, श्रीरामांच्या बाणरुपी अग्नीमध्ये परिवारासह पतंग-कीटकाप्रमाणे मरुन जा. ‘ ॥ ५६ ( ख ) ॥

सुनत सभय मन मुख मुसुकाई । कहत दसानन सबहि सुनाई ॥

भूमि परा कर गहत अकासा । लघु तापस कर बाग बिलासा ॥

चिठ्ठी ऐकताच रावण मनातून घाबरला, परंतु तोंडाने हसत तो सर्वांना म्हणू लागला—‘ ज्याप्रमाणे कोणी पृथ्वीवर पडून हाताने आकाश पकडण्याचा प्रयत्न करतो. तसाच हा छोटा तपस्वी प्रौढी मिरवत आहे. ‘ ॥ १ ॥

कह सुक नाथ सत्य सब बानी । समुझहु छाड़ि प्रकृति अभिमानी ॥

सुनहु बचन मम परिहरि क्रोधा । नाथ राम सन तजहु बिरोधा ॥

शुक नावाच्या दूताने म्हटले, ‘ महाराज ! अहंकारी स्वभाव सोडून, पत्रात लिहिलेल्या गोष्टी खर्‍या समजा, क्रोध सोडून माझे बोलणे ऐका. हे नाथ, श्रीरामांशी वैर सोडून द्या. ॥ २ ॥

अति कोमल रघुबीर सुभाऊ । जद्यपि अखिल लोक कर राऊ ॥

मिलत कृपा तम्ह पर प्रभु करिही । उर अपराध न एकउ धरिही ॥

जरी रघुवीर हे संपूर्ण लोकांचे स्वामी आहेत, तरी त्यांचा स्वभाव अत्यंत कोमल आहे. भेटताच ते प्रभु तुमच्यावर कृपा करतील आणि तुमचा एकही अपराध ते ठेवणार नाहीत. ॥ ३ ॥

जनकसुता रघुनाथहि दीजे । एतना कहा मोर प्रभु कीजे ॥

जब तेहिं कहा देन बैदेही । चरन प्रहार कीन्ह सठ तेही ॥

प्रभूंना जानकी देऊन टाका. हे प्रभू, माझे एवढे सांगणे पूर्ण करा. ‘ जेव्हा दूताने जानकीला परत देन्यास सांगितले, तेव्हा त्या दुष्ट रावणाने त्याला लाथ मारली. ॥ ४ ॥

नाइ चरन सिरु चला सो तहॉं । कृपासिंधु रघुनायक जहॉं ॥

करि प्रनामु निज कथा सुनाई । राम कृपॉं आपनि गति पाई ॥

तोसुद्धा बिभीषणाप्रमाणे त्याच्या पाया पडून नतमस्तक होऊन कृपासागर श्रीरघुनाथांच्याकडे गेला. प्रणाम करुन त्याने आपले म्हणणे सांगितले आणि श्रीरामांच्या कृपेने त्याला मुनीचे स्वरुप प्राप्प झाले. ॥ ५ ॥

रिषि अगस्ति कीं साप भवानी । राछस भयउ रहा मुनि ग्यानी ॥

बंदि राम पद बारहिं बारा । मुनि निज आश्रम कहुँ पगु धारा ॥

शिव म्हणतात, ‘ भवानी, तो ज्ञानी मुनी होता. अगस्त्य मुनींच्या शापामुळे राक्षस झाला होता. वारंवार श्रीरामांच्या चरणांना वंदन करुन तो मुनी आपल्या आश्रमात गेला. ॥ ६ ॥

दोहा---बिनय न मानत जलधि जड़ गए तीनि दिन बीति ।

बोले राम सकोप तब भय बिनु होइ न प्रीति ॥ ५७ ॥

इकडे तीन दिवस झाले, तरी जड बुद्धीच्या समुद्रानें श्रीरामांची विनंती मानली नाही. तेव्हा श्रीरामांनी क्रोधाने म्हटले –‘ भीतीशिवाय प्रीती होत नाही. ॥ ५७ ॥

लछिमन बान सरासन आनू । सोषौं बारिधि बिसिख कृसानू ॥

सठ सन बिनय कुटिल सन प्रीती । सहज कृपन सन सुंदर नीती ॥

हे लक्ष्मणा, धनुष्य-बाण आण. मी अग्निबाणाने समुद्राला शोषून टाकतो. मूर्खाशी नम्रता, कुटिलाशी प्रेम, स्वभावाने कंजूष असलेल्याला उदार उपदेश, ॥ १ ॥

ममता रत सन ग्यान कहानी । अति लोभी सन बिरति बखानी ॥

क्रोधिहि सम कामिहि हरिकथा । ऊसर बीज बएँ फल जथा ॥

ममतेमध्ये अडकलेल्या माणसाला ज्ञानाची गोष्ट, अत्यंत लोभ्याला वैराग्याचे वर्णन, क्रोधी माणसाला शांततेची गोष्ट आणि कामी माणसाला भगवंताची कथा—यांचा परिणाम नापीक जमिनीत बी पेरल्याप्रमाणे फुकट ठरतो. ‘ ॥ २ ॥

अस कहि रघुपति चाप चढ़ावा । यह मत लछिमन के मन भावा ॥

संधानेउ प्रभु बिसिख कराला । उठी उदधि उर अंतर ज्वाला ॥

असे म्हणून श्रीरघुनाथांनी धनुष्य सज्ज केले. हा विचार लक्ष्मणाला फार चांगला वाटला. प्रभूंनी अग्निबाणाचा नेम धरला, त्यासरशी समुद्राच्या हृदयात अग्नीची ज्वाळा उठली. ॥ ३ ॥

मकर उरग झष गन अकुलाने । जरत जंतु जलनिधि जब जाने ॥

कनक थार भरि मनि गन नाना । बिप्र रुप आयउ तजि माना ॥

मगर, साप आणि मासे यांचे समूह व्याकूळ झाले. जेव्हा समुद्राने पाहिले की, जलचर जीव जळू लागले आहेत, तेव्हा तो अभिमान सोडून सोन्याच्या थाळीमध्ये अनेक रत्ने घेऊन ब्राह्मणाच्या रुपाने आला. ॥ ४ ॥

दोहा—काटेहिं पइ कदरी फरइ कोटि जतन कोउ सींच ।

बिनय न मान खगेस सुनु डाटेहिं पइ नव नीच ॥ ५८ ॥

काकभुशुंडी म्हणतात, ‘ हे गरुडा, कोणी कितीहीउपाय केले, तरी केळीचे झाड कापल्यावरच फळे देते. नीच मनुष्य नम्रता मानत नाही. शासन केल्यावरच तो वाकतो. ॥ ५८ ॥

सभय सिंधु गहि पद प्रभु केरे । छमहु नाथ सब अवगुन मेरे ॥

गगन समीर अनल जल धरनी । इन्ह कइ नाथ सहज जड़ करनी ॥

समुद्राने भयभीत होऊन प्रभूंचे चरण धरले आणि तो म्हणाला, ‘ हे नाथ, माझे सर्व दोष क्षमा करा. हे नाथ, आकाश,वायू, अग्नी, जल व पृथ्वी या सर्वांची करणी स्वभावतःच ज्ञानहीन असते. ॥ १ ॥

तव प्रेरित मायॉं उपजाए । सृष्टि हेतु सब ग्रंथनि गाए ॥

प्रभु आयसु जेहि कहँ जस अहई । सो तेहि भॉंति रहें सुख लहई ॥

तुमच्या प्रेरणेमुळे मायेने यांना सृष्टीसाठी उत्पन्न केलेले आहे. सर्व ग्रंथांमध्ये असेच सांगितले आहे. ज्याच्यासाठी स्वामींची जशी आज्ञा असेल, तो त्याप्रमाणे राहाण्यात सुखी असतो. ॥ २ ॥

प्रभु भल कीन्ह मोहि सिख दीन्ही । मरजादा पुनि तुम्हरी कीन्ही ॥

ढोल गवॉंर सूद्र पसु नारी । सकल ताड़ना के अधिकारी ॥

प्रभूंनी मला शिक्षा देऊन चांगले केले, परंतु जिवांचे स्वभावसुद्धा तुम्हीच बनविले आहेत. ढोल, खेडूत, शूद्र, पशू व स्त्री हे सर्व दंडानेच वठणीवर येतात. ॥ ३ ॥

प्रभु प्रताप मैं जाब सुखाई । उतरिहि कटकु न मोरि बड़ाई ॥

प्रभु अग्या अपेल श्रुति गाई । करौं सो बेगि जो तुम्हहि सोहाई ॥

प्रभूंच्या प्रतपामुळे मी सुकून जाईन आणि सेना पलीकडे

उतरेल, यात माझे मोठेपण नाही, तरीही प्रभूंची आज्ञा

मोडता येत नाही, असे वेदांनी प्रतिपादन केले आहे.

आता तुम्हांला जे बरे वाटेल, ते मी त्वरित करतो. ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 19 Doha 53 to Doha 55 सुंदरकाण्ड भाग १९ दोहा ५३ ते दोहा ५५

2023-01-18T12:55:00.001+05:30

SunderKanda Part 19

ShriRamCharitManas

Doha 53 to Doha 55

सुंदरकाण्ड भाग १९

श्रीरामचरितमानस

दोहा ५३ ते दोहा ५५

दोहा—की भइ भेंट कि फिरि गए श्रवन सुजसु सुनि मोर ।

कहसि न रिपु दल तेज बल बहुत चकित चित तोर ॥ ५३ ॥

त्यांची तुझी भेट झाली की,कानांनी नुसती त्यांची कीर्ती ऐकून आलास ? शत्रु-सेनेचे तेज व बल किती आहे, ते सांगत का नाहीस ? तुझे चित्त फार थक्क झालेले दिसते. ‘ ॥ ५३ ॥

नाथ कृपा करि पूँछेहु जैसें । मानहु कहा क्रोध तजि तैसें ॥

मिला जाइ जब अनुज तुम्हारा । जातहिं राम तिलक तेहि सारा ॥

दूत म्हणाला, ‘ हे नाथ, तुम्ही ज्याप्रमाणे कृपा करुन विचारले, तसेच आता राग सोडून माझे म्हणणे ऐका. जेव्हा तुमचा भाऊ श्रीरामांना जाऊन भेटला, तेव्हा तो पोहोचताच श्रीरामांनी त्याला राजतिलक केला. ॥ १ ॥

रावन दूत हमहि सुनि काना । कपिन्ह बॉंधि दीन्हे दुख नाना ॥

श्रवन नासिका काटैं लागे । राम सपथ दीन्हें हम त्यागे ॥

आम्ही रावणाचे दूत आहोत, हे ऐकून वानरांनी आम्हांला बांधून घालून फार त्रास दिला. इतकेच काय, ते आमचे नाक-कान कापायला निघाले. आम्ही रामाची शपथ घातल्यावर त्यांनी आम्हांला सोडले. ॥ २ ॥

पूँछिहु नाथ राम कटकाई । बदन कोटि सत बरनि न जाई ॥

नाना बरन भालु कपि धारी । बिकटानन बिसाल भयकारी ॥

हे नाथ, तुम्ही रामांच्या सेनेबद्दल विचारले, तर तिचे वर्णन कोट्यावधी मुखांनीही करता येत नाही. अनेक रंगांची अस्वले आणि वानरांची सेना आहे. ते भयंकर तोंडाचे, विशाल देहाचे आणि भयानक आहेत. ॥ ३ ॥

जेहिं पुर दहेउ हतेउ सुत तोरा । सकल कपिन्ह महँ तेहि बलु थोरा ॥

अमित नाम भट कठिन कराला । अमित नाग बल बिपुल बिसाला ॥

ज्याने नगर जाळले आणि आपला पुत्र अक्षयकुमार याला मारले, त्या वानराचे बळ तर सर्व वानरांमध्ये कमीच आहे. असंख्य नावे असलेले खूपच कठोर आणि भयंकर योद्धे आहेत. त्यांच्यामध्ये असंख्य हत्तींचे बळ आहे आणि ते अतिशय विशाल आहेत. ॥ ४ ॥

दोहा—द्विबिद मयंद नील नल अंगद गद बिकटासि ।

दधिमुख केहरि निसठ सठ जामवंत बलरासि ॥ ५४ ॥

द्विविद, मयंद, नील, नल, अंगद, गद, विकटास्य, दधिमुख, केसरी, निशठ, शठ आणि जांबवान हे सर्व बळाचे सागर आहेत. ॥ ५४ ॥

ए कपि सब सुग्रीव समाना । इन्ह सम कोटिन्ह गनइ को नाना ॥

राम कृपॉं अतुलित बल तिन्हहीं । तृन समान त्रैलोकहि गनहीं ॥

हे सर्व वानर बळामध्ये सुग्रीवासारखे आहेत, आणि त्यांच्यासारखे एक-दोन नव्हे, तर कोट्यावधी आहेत. त्या असंख्यांची गणती कोण करु शकणार ? श्रीरामांच्या कृपेमुळे त्यांच्यामध्ये अतुल्य बळ आहे. ते तिन्ही लोकांना कस्पटाप्रमाणे तुच्छ समजतात. ॥ १ ॥

अस मैं सुना श्रवन दसकंधर । पदुम अठारह जूथप बंदर ॥

नाथ कटक महँ सो कपि नाहीं । जो न तुम्हहि जीतै रन माहीं ॥

हे दशग्रीव, मी ऐकले आहे की, अथरा पद्मे तर वानरांचे सेनापतीच आहेत. हे नाथ, त्या सेनेमध्ये तुम्हांला युद्धात जिंकू शकणार नाही, असा एकही वानर नाही. ॥ २ ॥

परम क्रोध मीजहिं सब हाथा । आयसु पै न देहिं रघुनाथा ॥

सोषहिं सिंधु सहित झष ब्याला । पूरहिं न त भरि कुधर बिसाला ॥

सर्वच्या सर्व अत्यंत क्रोधाने हात चोळत बसले आहेत. परंतु श्रीरघुवीर त्यांना अजुनी आज्ञा देत नाहीत. ते म्हणतात, ‘ आम्ही मासे व सापांसह समुद्राला शोषून टाकू, नाहीतर मोठमोठ्या पर्वतांनी समुद्राला भरुन टाकू. ॥ ३ ॥

मर्दि गर्द मिलवहिं दससीसा । ऐसेइ बचन कहहिं सब कीसा ॥

गर्जहिं तर्जहिं सहज असंका । मानहुँ ग्रसन चहत हहिं लंका ॥

आणि रावणाला चिरडून त्याला धूळीत मिळवू ‘ सर्व वानर असेच बोलत आहेत. सर्वजण अगदी निर्भय आहेत. ते अशा प्रकारे गर्जना करतात व धावून येतात की, लंकेला गिळून टाकू पाहात आहेत. ॥ ४ ॥

दोहा—सहज सूर कपि भालु सब पुनि सिर पर प्रभु राम ।

रावन काल कोटि कहुँ जीति सकहिं संग्राम ॥ ५५ ॥

सर्व वानर व अस्वले स्वभावतःच शूर आहेत. शिवाय त्यांच्या शिरावर सर्वेश्र्वर प्रभु श्रीराम आहेत. हे रावणा, ते युद्धामध्ये कोट्यावधी काळांना जिंकू शकतात. ॥ ५५ ॥

राम तेज बल बुधि बिपुलाई । सेष सहस सत सकहिं न गाई ॥

सक सर एक सोषि सत सागर । तव भ्रातहि पूँछेउ नय नागर ॥

श्रीरामचंद्रांचे सामर्थ्य, बळ आणि बुद्धी यांच्या महतीचे गायन लाखो शेषही करु शकत नाहीत. ते एका बाणाने शेकडो समुद्र शोषून टाकू शकतात. परंतु नीतिनिपुण श्रीरामांनी तुमच्या भावाला उपाय विचारला. ॥ १ ॥

तासु बचन सुनि सागर पाहीं । मागत पंथ कृपा मन माहीं ॥

सुनत बचन बिहसा दससीसा । जौं असि मति सहाय कृत कीसा ॥

त्याच्या बोलण्याप्रमाणे श्रीराम समुद्राला वाट मागत आहेत. त्यांच्या मनात कृपा भरलेली आहे, म्हणून ते त्याला शोषून टाकत नाहीत. ‘ दूताचे बोलणे ऐकून रावण खदखदा हसला आणि म्हणाला, ‘ श्रीरामाला अशी बुद्धी आहे तर ? म्हणूनच त्याने वानरांची मदत घेतली आहे. ॥ २ ॥

सहज भीरु कर बचन दृढ़ाई । सागर सन ठानी मचलाई ॥

मूढ़ मृषा का करसि बड़ाई । रिपु बल बुद्धि थाह मैं पाई ॥

स्वभावाने भित्र्या बिभीषणाचे बोलणे खरे मानून त्याने समुद्राशी बालहट्ट करायचे ठरविले आहे. अरे मूर्खा, त्याचे खोटे मोठेपण काय सांगतोस ? पुरे. शत्रू असलेल्या रामाच्या बल व बुद्धीचे रहस्य मला कळून चुकले. ॥ ३ ॥

सचिव सभीत बिभीषन जाकें । बिजय बिभूति कहॉं जग ताकें ॥

सुनि खल बचन दूत रिस बाढ़ी । समय बिचारि पत्रिका काढ़ी ॥

बिभीषणासारखा भित्रा ज्याचा मंत्री असेल, त्याला जगात विजय व ऐश्र्वर्य कसले मिळणार ? ‘ दुष्ट रावणाचे हे बोलणे ऐकून दूताला राग आला. त्याने संधी साधून चिठ्ठी काढली. ॥ ४ ॥

रामानुज दीन्ही यह पाती । नाथ बचाइ जुड़ावहु छाती ॥

बिहसि बाम कर लीन्ही रावन । सचिव बोलि सठ लाग बचावन ॥

आणि म्हटले, ‘ श्रीरामांचा लहान भाऊ लक्ष्मणाने ही चिठ्ठी दिली आहे. ‘ रावणाने ती डाव्या हाताने घेतली आणि मंत्र्याला बोलावून तो मूर्ख मंत्र्याकडून वाचून घेऊ लागला. ॥ ५ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 18 Doha 50 to 52 सुंदरकाण्ड भाग १८ दोहा ५० ते ५२

2023-01-18T12:45:00.001+05:30

SunderKanda Part 18

ShriRamCharitManas

Doha 50 to Doha 52

सुंदरकाण्ड भाग १८

श्रीरामचरितमानस

दोहा ५० ते दोहा ५२

दोहा—प्रभु तुम्हार कुलगुर जलधि कहिहि उपाय बिचारि ।

बिनु प्रयास सागर तरिहि सकल भालु कपि धारि ॥ ५० ॥

हे प्रभू, समुद्र तुमच्या कुळाचा पूर्वज आहे. तो विचार करुन उपाय सांगेल. मग अस्वले व वानरांची सेना विनासायास समुद्रापलीकडे जाऊ शकेल. ‘ ॥ ५० ॥

सखा कही तुम्ह नीकि उपाई । करिअ दैव जौं होइ सहाई ॥

मंत्र न यह लछिमन मन भावा । राम बचन सुनि अति दुख पावा ॥

श्रीरामांनी म्हटले, ‘ हे मित्रा, तू चांगला उपाय सांगितलास. जर दैव सहाय्यक असेल, तर हाच उपाय करावा.’ हा सल्ला लक्ष्मणाला आवडला नाही. श्रीरामांचे बोलणे ऐकून तर त्याला फार दुःख झाले. ॥ १ ॥

नाथ दैव कर कवन भरोसा । सोषिअ सिंधु करिअ मन रोसा ॥

कादर मन कहुँ एक अधारा । दैव दैव आलसी पुकारा ॥

लक्ष्मण म्हणाला, ‘ हे नाथा, दैवाचा काय भरवसा. मनात राग आणा आणि समुद्र टाका. दैव हे भित्र्या मनाचे एक समाधान आहे. आळशी लोकाच दैव, दैव असे म्हणत बसतात.’ ॥ २ ॥

सुनत बिहसि बोले रघुबीरा । ऐसेहिं करब धरहु मन धीरा ॥

अस कहि प्रभु अनुजहि समुझाई । सिंधु समीप गए रघुराई ॥

हे ऐकून श्रीरघुवीर हसत म्हणाले, ‘ असेच करु. मनात धीर धर.’ असे म्हणून भावाला समजावून प्रभू रघुनाथ समुद्राजवळ गेले. ॥ ३ ॥

प्रथम प्रनाम कीन्ह सिरु नाई । बैठे पुनि तट दर्भ डसाई ॥

जबहिं बिभीषन प्रभु पहिं आए । पाछें रावन दूत पठाए ॥

त्यांनी प्रथमतः मस्तक नमवून समुद्राला प्रणाम केला. मग किनार्‍यावर कुश पसरुन त्यावर बसले. इकडे ज्यावेळी बिभीषण प्रभूंच्याकडे आला होता, त्याचवेळी रावणाने आपले दूत त्याच्यामागे पाठविले होते. ॥ ४ ॥

दोहा—सकल चरित तिन्ह देखे धरें कपट कपि देह ।

प्रभु गुन हृदयँ सराहहिं सरनागत पर नेह ॥ ५१ ॥

कपटाने त्यांनी वानर-रुप धारण करुन सर्व लीला पाहिल्या. ते आपल्या मनात प्रभूंच्या गुणांची व शरणागतावरील त्यांच्या प्रेमाची प्रशंसा करु लागले. ॥ ५१ ॥

प्रगट बखानहिं राम सुभाऊ । अति सप्रेम गा बिसरि दुराऊ ॥

रिपु के दूत कपिन्ह तब जाने । सकल बॉंधि कपीस पहिं आने ॥

नंतर उघडपणेही ते मोठ्या प्रेमाने श्रीरामांच्या स्वभावाचा मोठेपणा वर्णन करु लागले. ते आपले सोंग विसरुन गेले. तेव्हा वानरांना कळले की, हे शत्रूचे दूत आहेत आणि ते त्यांना बांधून सुग्रीवाकडे घेऊन आले. ॥ १ ॥

कह सुग्रीव सुनहु सब बानर । अंग भंग करि पठवहु निसिचर ॥

सुनि सुग्रीव बचन कपि धाए । बॉंधि कटक चहु पास फिराए ॥

सुग्रीव म्हणाला, ‘ वानरांनो, या राक्षसांची हाडे मोडून यांना परत पाठवा.’ सुग्रीवाचे बोलणे ऐकून वानर धावले. दूतांना बांधून त्यांनी सैन्यामधून त्यांची धिंड काढली. ॥ २ ॥

बहु प्रकार मारन कपि लागे । दीन पुकारत तदपि न त्यागे ॥

जो हमार हर नासा काना । तेहि कोसलाधीस कै आना ॥

वानर त्यांना खूप प्रकारे मारु लागले. ते दीनवाणे होऊन ओरडत होते, तरीही वानरांनी त्यांना सोडले नाही. तेव्हा त्या दूतांनी ओरडून सांगितले की, ‘ जो आमचे कान-नाक कापेल, त्याला कोसलाधीश श्रीरामांची शपथ आहे.’ ॥ ३ ॥

सुनि लछिमन सब निकट बोलाए । दया लागि हँसि तुरत छोड़ाए ॥

रावन कर दीजहु यह पाती । लछिमन बचन बाचु कुलघाती ॥

हे ऐकताच लक्ष्मणाने सर्व वानरांना जवळ बोलावले. त्याला दया आली. त्यामुळे त्याने हसून त्या राक्षसांना लगेच सोडविले.तो त्यांना म्हणाला, ‘ रावणच्या हाती ही चिठ्ठी द्या आणि सांगा की, हे कुलघातका, लक्ष्मणाचा निरोप वाच. ॥ ४ ॥

दोहा—कहेहु मुखागर मूढ़ सन मम संदेसु उदार ।

सीता देइ मिलहु न त आवा कालु तुम्हार ॥ ५२ ॥

मग त्या मूर्ख रावणला माझा तोंडी कृपापूर्ण निरोप द्या की, सीतेला परत देऊन श्रीरामांना भेट, नाही तर तुझा काळ आला आहे, असे समज. ‘ ॥ ५२ ॥

तुरत नाइ लछिमन पद माथा । चले दूत बरनत गुन गाथा ॥

कहत राम जसु लंकॉं आए । रावन चरन सीस तिन्ह नाए ॥

लक्ष्मणाच्या पाया पडून व श्रीरामांच्या गुणांची कथा वर्णन करीत ते दूत त्वरित निघाले. श्रीरामांची कीर्ती गात ते लंकेत आले आणि त्यांनी रावणाच्या पायांवर मस्तक टेकविले. ॥ १ ॥

बिहसि दसानन पूँछी बाता । कहसि न सुक आपनि कुसलाता ॥

पुनि कहु खबरि बिभीषन केरी । जाहि मृत्यु आई अति नेरी ॥

रावणाने हसून विचारले, ‘ अरे शुका, आपली खुशाली का सांगत नाहीस ? नंतर बिभीषणाची वार्ता सांग. कारण मृत्यु अगदी त्याच्याजवळ आला आहे. ॥ २ ॥

करत राज लंका सठ त्यागी । होइहि जव कर कीट अभागी ॥

पुनि कहु भालु कीस कटकाई । कठिन काल प्रेरित चलि आई ॥

लंकेत राज्य करीत असताना तो मूर्ख लंका सोडून गेला. तो अभागी आता धान्यातला किडा होईल. ( नर-वानरांच्याबरोबर तोही मारला जाईल. ) नंतर अस्वले व वानरांच्या सेनेची स्थिती सांग, जी कठीण काळाच्या प्रेरणेने मरण्यासाठी येथे आली आहेत. ॥ ३ ॥

जिन्ह के जीवन कर रखवारा । भयउ मृदुल चित सिंधु बिचारा ॥

कहु तपसिन्ह कै बात बहोरी । जिन्ह के हृदयँ त्रास अति मोरी ॥

आणि ज्यांच्या जीवनाचा रक्षक कोमल चित्ताचा बिचारा

समुद्र झाला आहे. तो नसता तर आतापर्यंत राक्षसांनी

त्यांना मारुन टाकले असते. नंतर त्या तपस्व्यांची वार्ता

सांग, ज्यांच्या मनात माझी मोठी भीती आहे. ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 17 Doha 47 to 49 सुंदरकाण्ड भाग १७ दोहा ४७ ते ४९

2023-01-18T12:32:00.000+05:30

SunderKanda Part 17 ShriRamCharitManas

Doha 47 to Doha 49

सुंदरकाण्ड भाग १७

श्रीरामचरितमानस

दोहा ४७ ते दोहा ४९

दोहा—अहोभाग्य मम अमित अति राम कृपा सुख पुंज ।

देखेउँ नयन बिरंचि सिव सेब्य जुगल पद कंज ॥ ४७ ॥

हे कृपा व सुखाचे निधान असलेले श्रीराम, ब्रह्मदेव व शिव हे ज्यांची सेवा करतात, त्या चरणकमल युगलांचे मी स्वतःच्या डोळ्यांनी आज दर्शन घेतले, हे माझे फार मोठे भाग्य आहे. ‘ ॥ ४७ ॥

सुनहु सखा निज कहउँ सुभाऊ । जान भुसुंडि संभु गिरिजाऊ ॥

जौं नर होइ चराचर द्रोही । आवै सभय सरन तकि मोही ॥

श्रीराम म्हणाले, ‘ हे मित्रा, मी तुला माझा स्वभाव सांगतो. तो काकभुशुंडी, शिव व पार्वती यांनाही ठाऊक आहे. कुणी मनुष्य संपूर्ण जगाचा जरी द्रोही असला, तरीही तो भयभीत होऊन जर मला शरण आला, ॥ १ ॥

तजि मद मोह कपट छल नाना । करउँ सद्य तेहि साधु समाना ॥

जननी जनक बंधु सुत दारा । तनु धनु भवन सुहृद परिवारा ॥

आणि मद, मोह आणि नाना प्रकारची कपट-फसवणूक त्याने सोडून दिली, तर मी फार लवकर त्याला साधुसारखा बनवितो. माता, पिता, भाऊ, पुत्र, स्त्री, शरीर, धन, घर, मित्र आणि परिवार, ॥ २ ॥

सब कै ममता ताग बटोरी । मम पद मनहि बॉंध बरि डोरी ॥

समदरसी इच्छा कछु नाहीं । हरष सोक भय नहिं मन माहीं ॥

जो या सर्वांच्या ममत्वरुपी धाग्यांना गुंडाळून त्या सर्वांची एक दोरी वळतो आणि त्या दोरीने आपले मन माझ्या चरणी बांधतो, जो समदर्शी आहे, ज्याला कशाची इच्छा नाही आणि ज्याच्या मनात हर्ष, शोक व भय नाही, ॥ ३ ॥

अस सज्जन मम उर बस कैसें । लोभी हृदयँ बसइ धनु जैसें ॥

तुम्ह सारिखे संत प्रिय मोरें । धरउँ देह नहिं आन निहोरें ॥

असा सज्जन, लोभी माणसाच्या मनात जसे धन वसलेले असते, तसा माझ्या मनात वसलेला असतो. तुझ्यासारखे संतच मला प्रिय असतात. मी इतर कोणत्याही कारणाने देह धारण करीत नाही. ॥ ४ ॥

दोहा—सगुन उपासक परहित निरत नीति दृढ़ नेम ।

ते नर प्रान समान मम जिन्ह कें द्विज पद प्रेम ॥ ४८ ॥

जे सगुण-साकार भगवंताचे उपासक असतात, दुसर्‍याच्या हितासाठी झटतात, नीती आणि नियमांच्याबाबतीत कणखर असतात आणि ज्यांना ब्राह्मणांविषयी प्रेम आहे, ते मनुष्य मला प्राणांसारखे प्रिय असतात. ॥ ४८ ॥

सुनु लंकेस सकल गुन तोरें । तातें तुम्ह अतिसय प्रिय मोरें ॥

राम बचन सुनि बानर जूथा । सकल कहहिं जय कृपा बरुथा ॥

हे लंकापती, ऐक. तुझ्या अंगी वरील सर्व गुण आहेत. म्हणून तू मला अत्यंत आवडता आहेस. श्रीरामांचे बोलणे ऐकून वानरांचे सर्व समूह म्हणू लागले की, ‘ कृपानिधी श्रीरामांचा विजय असो.’ ॥ १ ॥

सुनत बिभीषनु प्रभु कै बानी । नहिं अघात श्रवनामृत जानी ॥

पद अंबुज गहि बारहिं बारा । हृदयँ समात न प्रेमु अपारा ॥

प्रभुंचे बोलणे ऐकताना कानांसाठी ते अमृत समजून बिभीषण तृप्त होत नव्हता. तो वारंवार श्रीरामांचे चरण-कमल धरीत होता. त्याच्या मनात अपार प्रेम होते. इतके की, ते हृदयात मावत नव्हते. ॥ २ ॥

सुनहु देव सचराचर स्वामी । प्रनतपाल उर अंतरजामी ॥

उर कछु प्रथम बासना रही । प्रभु पद प्रीति सरित सो बही ॥

बिभीषण म्हणाला, ‘ हे देवा, हे चराचराचे स्वामी, हे शरणागताचे रक्षक, हे सर्वांच्या हृदयामधील जाणणारे, माझ्या मनात पूर्वी काही विषयवासना होती, परंतु प्रभूंच्या चरणांच्या प्रीतिरुपी नदीमध्ये ती वाहून गेली. ॥ ३ ॥

अब कृपाल निज भगति पावनी । देहु सदा सिव मन भावनी ॥

एवमस्तु कहि प्रभु रनधीरा । मागा तुरत सिंधु कर नीरा ॥

आता तर हे कृपाळू ! शिवांच्या मनाला सदैव प्रिय वाटणारी आपली पवित्र भक्ती मला द्या.’ ‘ तथास्तु ‘ असे म्हणून रणधीर प्रभू श्रीरामांनी त्वरित समुद्र-जल मागविले. ॥ ४ ॥

जदपि सखा तव इच्छा नाहीं । मोर दरसु अमोघ जग माहीं ॥

अस कहि राम तिलक तेहि सारा । सुमन बृष्टि नभ भई अपारा ॥

आणि म्हटले, ‘ हे सखा, जरी तुझी इच्छा नसली, तरी जगामध्ये माझे दर्शन अमोघ आहे. ते निष्फल होत नाही. ‘ असे म्हणून श्रीरामांनी त्याला राजतिलक केला. आकाशांतून पुष्पांची अपार वृष्टी झाली. ॥ ५ ॥

दोहा—रावन क्रोध अनल निज स्वास समीर प्रचंड ।

जरत बिभीषनु राखेउ दीन्हेउ राजु अखंड ॥ ४९ ( क ) ॥

रावणचा क्रोधरुपी अग्नी बिभीषणाच्या वचनांच्या वार्‍याने भडकला होता, त्यात जळण्यापासून बिभीषणाला श्रीरामांनी वाचविले आणि अखंड राज्य दिले. ॥ ४९ ( क ) ॥

जो संपति सिव रावनहि दीन्हि दिएँ दस माथ ।

सोइ संपदा बिभीषनहि सकुचि दीन्हि रघुनाथ ॥ ४९ ( ख ) ॥

रावणाने आपलया दहा शिरांचा बळी दिल्यावर शिवांनी जी संपत्ती त्याला दिली होती, तीच संपत्ती श्रीरघुनाथांनी बिभीषणाला मोठ्या संकोचाने दिली. ॥ ४९ ( ख ) ॥

अस प्रभु छाड़ि भजहिं जे आना । ते नर पसु बिनु पूँछ बिषाना ॥

निज जन जानि ताहि अपनावा । प्रभु सुभाव कपि कुल मन भावा ॥

अशा परम कृपाळू प्रभूंना सोडून जे दुसर्‍या कुणाला भजतात, ते शिंग व शेपूट नसलेले पशू होत. आपला सेवक मानून बिभीषणाला श्रीरामांनी स्वीकारले. प्रभूंचा हा स्वभाव वानरकुलाच्या मनाला आवडला. ॥ १ ॥

पुनि सर्बग्य सर्ब उर बासी । सर्बरुप सब रहित उदासी ॥

बोले बचन नीति प्रतिपालक । कारन मनुज दनुज कुल घालक ॥

नंतर सर्व काही जाणणारे, सर्वांच्या हृदयांत वसणारे, सर्व रुपांमध्ये प्रकट असणारे, सर्वांहून रहित, उदासीन, भक्तांवर कृपा करण्यासाठी मनुष्य बनलेले आणि राक्षस कुलाचा नाश करणारे श्रीराम नीतीचे पालन करण्यासाठी म्हणाले, ॥ २ ॥

सुनु कपीस लंकापति बीरा । केहि बिधि तरिअ जलधि गंभीरा ॥

संकुल मकर उरग झष जाती । अति अगाध दुस्तर सब भॉंती ॥

‘ हे वीर वानरराज सुग्रीव व लंकापती बिभीषण, ऐका. या खोल समुद्रास कसे ओलांडायचे ? अनेक प्रकारच्या मगरी, साप आणि मासे यांनी भरलेला हा अथांग सागर उल्लंघून जाण्यास फार कठीण आहे. ‘ ॥ ३ ॥

कह लंकेस सुनहु रघुनायक । कोटि सिंधु सोषक तव सायक ॥

जद्यपि तदपि नीति गाई । बिनय करिअ सागर सन जाई ॥

बिभीषण म्हणाला, ‘ हे रघुनाथ, जरी आपला एक

बाणसुद्धा कोट्यावधी समुद्रांना शोषून घेऊ शकतो, परंतु

नीती असे सांगते की, प्रथम जाऊन समुद्राला विनंती

करावी, हे योग्य. ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 16 ShriRamCharitManas Doha 44 to Doha 46 सुंदरकाण्ड भाग १६ श्रीरामचरितमानस दोहा ४४ ते दोहा ४६

2022-12-20T16:57:00.002+05:30

SunderKanda Part 16

ShriRamCharitManas

Doha 44 to Doha 46

सुंदरकाण्ड भाग १६

श्रीरामचरितमानस

दोहा ४४ ते दोहा ४६

दोहा—उभय भॉंति तेहि आनहु हँसि कह कृपानिकेतन ।

जय कृपाल कहि कपि चले अंगद हनू समेत ॥ ४४ ॥

कृपेचे धाम असलेले श्रीराम हसून म्हणाले, ‘ दोन्हीही परिस्थितींमध्ये त्याला घेऊन ये.’ मग अगंद आणि हनुमान यांना सोबत घेऊन ‘ कृपाळू श्रीरामांचा विजय असो.’ असे म्हणत सुग्रीव निघाला. ॥ ४४ ॥

सादर तेहि आगें करि बानर । चले जहॉं रघुपति करुनाकर ॥

दूरिहि ते देखे द्वौ भ्राता । नयनानंद दान के दाता ॥

बिभीषणाला आदराने पुढे घालून वानर, करुणेची खाण असलेल्या श्रीरघुनाथांच्या जवळ आले. नेत्रांना आनंद देणार्‍या दोघा बंधूंना बिभीषणाने दुरुनच पाहिले. ॥ १ ॥

बहुरि राम छबिधाम बिलोकी । रहेउ ठटुकि एकटक पल रोकी ॥

भुज प्रलंब कंजारुन लोचन । स्यामल गात प्रनत भय मोचन ॥

नंतर लावण्यनिधी श्रीरामांना पाहून डोळ्यांची उघडझाप विसरुन-थबकून तो पाहातच राहिला. भगवंतांच्या विशाल भुजा होत्या, लाल कमलांसारखे प्रफुल्ल नेत्र होते आणि शरणागताच्या भयाचा नाश करणारे त्यांचे सावळे शरीर होते. ॥ २ ॥

सिंध कंध आयत उर सोहा । आनन अमित मदन मन मोहा ॥

नयन नीर पुलकित अति गाता । मन धरि धीर कही मृदु बाता ॥

सिंहासारखे खांदे होते, विशाल वक्षःस्थल शोभून दिसत होते. असंख्य कामदेवांच्या मनाला मोहित करणारे मुख होते. भगवंतांचे ते स्वरुप पाहून बिभीषणाच्या नेत्रात प्रेमाश्रू भरुन आले आणि शरीर अत्यंत पुलकित झाले. मग मनात धीर धरुन तो कोमल शब्दांमध्ये बोलू लागला. ॥ ३ ॥

नाथ दसानन कर मैं भ्राता । निसिचर बंस जनम सुरत्राता ॥

सहज पापप्रिय तामस देहा । जथा उलूकहि तम पर नेहा ॥

‘ हे नाथ, मी दशमुख रावणाचा भाऊ आहे. हे देवांचे रक्षक, माझा जन्म राक्षसकुळात झाला. माझे शरीर तामसी आहे. स्वभावतः पाप मला प्रिय आहे. ज्याप्रमाणे घुबडाला अंधकाराबद्दल सहज प्रेम असते. ॥ ४ ॥

दोहा—श्रवन सुजसु सुनि आयउँ प्रभु भंजन भव भीर ।

त्राहि त्राहि आरति हरन सरन सुखद रघुबीर ॥ ४५ ॥

मी तुमची सुकीर्ती ऐकून आलो आहे की, प्रभू जन्म-मरणाचे भय दूर करणारे आहेत. हे दुःखीजनांचे दुःख दूर करणारे आणि शरणागताला सुख देणारे श्रीरघुवीर ! माझे रक्षण करा. ‘ ॥ ४५ ॥

अस कहि करत दंडवत देखा । तुरत उठे प्रभु हरष बिसेषा ॥

दीन बचन सुनि प्रभु मन भावा । भुज बिसाल गहि हृदयँ लगावा ॥

असे म्हणत दंडवत करताना त्याला प्रभूंनी पाहिले मात्र आणि ते अत्यंत आनंदाने उठून उभे राहिले. बिभीषणाचे नम्र भाषण प्रभूंच्या मनाला खूप आवडले. त्यांनी आपल्या विशाल भुजांनी त्याला हृदयाशी धरले. ॥ १ ॥

अनुज सहित मिलि ढिग बैठारी । बोले बचन भगत भयहारी ॥

कहु लंकेस सहित परिवारा । कुसल कुठाहर बास तुम्हारा ॥

लक्ष्मणानेही त्याला आलिंगन दिल्यावर त्यांनी त्याला जवळ बसवून भक्तांचे भय दूर करणारे श्रीराम म्हणाले की, ‘ हे लंकेशा, परिवारासह आपले क्षेम-कुशल सांग. तुझा निवास वाईट जागी आहे. ( म्हणून विचारतो. ) ॥ २ ॥

खल मंडली बसहु दिनु राती । सखा धरम निबहइ केहि भॉंती ॥

मैं जानउँ तुम्हारि सब रीती । अति नय निपुन न भाव अनीती ॥

खल मंडली दुष्टांच्या मंडळीमध्ये राहतोस. अशा अवस्थेमध्ये हे मित्रा, तुला धर्म कसा सांभाळता येतो ? मला तुझा सर्व आचार-व्यवहार माहीत आहे. तू अत्यंत नीतिनिपुण आहेस, तुला अनीती बरी वाटत नाही. ॥ ३ ॥

बरु भल बास नरक कर ताता । दुष्ट संग जनि देइ बिधाता ॥

अब पद देखि कुसल रघुराया । जौं तुम्ह कीन्हि जानि जन दाया ॥

बाबा रे ! नरकात राहाणे चांगले; परंतु विधाता दुष्टांचा संग कधी न देवो. ‘ बिभीषण म्हणाला, ‘ हे रघुनाथा, आता तुमच्या चरणांच्या दर्शनामुळे सर्व कुशल आहे. तुम्ही आपला सेवक समजून माझ्यावर दया केलीत. ॥ ४ ॥

दोहा—तब लगि कुसल न जीव कहुँ सपनेहुँ मन बिश्राम ।

जब लगि भजत न राम कहुँ सोक धाम तजि काम ॥ ४६ ॥

जोपर्यंत जीव हा शोकाचे घर असणारी विषय-वासना सोडून श्रीरामांना भजत नाही, तोपर्यंत जीवाला सुख लाभत नाही आणि स्वप्नातही त्याच्या मनाला शांतता लाभत नाही. ॥ ४६ ॥

तब लगि हृदयँ बसत खल नाना । लोभ मोह मच्छर मद माना ॥

जब लगि उर न बसत रघुनाथा । धरें चाप सायक कटि भाथा ॥

लोभ, मोह, मत्सर, मद, मान इत्यादी अनेक दुष्ट विकार हृदयात तोपर्यंत राहात असतात जोपर्यंत धनुष्यबाण आणि कमरेला भाता धारण केलेले श्रीरघुनाथ हृदयामध्ये निवास करीत नाहीत. ॥ १ ॥

ममता तरुन तमी अँधिआरी । राग द्वेष उलूक सुखकारी ॥

तब लगि बसति जीव मन माहीं । जब लगि प्रभु प्रताप रबि नाहीं ॥

ममता ही पूर्ण अंधारी रात्र आहे. ती राग-द्वेषरुपी घुबडांना सुख देणारी आहे. ती ममतारुप रात्र तोपर्यंतच जीवाच्या मनात निवास करते, जोपर्यंत प्रभू, तुमचा प्रतापरुपी सूर्य उदय पावत नाही. ॥ २ ॥

अब मैं कुसल मिटे भय भारे । देखि राम पद कमल तुम्हारे ॥

तुम्ह कृपाल जा पर अनुकूला । ताहि न ब्याप त्रिबिध भव सूला ॥

हे श्रीराम, तुमच्या चरणारविंदांच्या दर्शनाने आता मी सुखरुप झालो आहे. माझे मोठे भय नाहीसे झाले. हे कृपाळू, तुम्ही ज्यांना अनुकूल असता, त्याला आध्यात्मिक, आधिदैविक आणि आधिभौतिक असे तीनही प्रकारचे भवताप त्रास देत नाहीत. ॥ ३ ॥

मैं निसिचर अति अधम सुभाऊ । सुभ आचरनु कीन्ह नहिं काऊ ॥

जासु रुप मुनि ध्यान न आवा । तेहिं प्रभु हरषि हृदयँ मोहि लावा ॥

मी अत्यंत नीच स्वभावाचा राक्षस आहे. मी कधी चांगले

आचरण केलेले नाही. असे असूनही ज्यांचे रुप मुनींच्या

ध्यानातही येत नाही, त्या प्रभूंनी स्वतः आनंदाने मला

हृदयाशी धरले. ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 15 ShriRamCharitManas Doha 41 to Doha 43 सुंदरकाण्ड भाग १५ श्रीरामचरितमानस दोहा ४१ ते दोहा ४३

2022-12-20T16:43:00.001+05:30

SunderKanda Part 15

ShriRamCharitManas

Doha 41 to Doha 43

सुंदरकाण्ड भाग १५

श्रीरामचरितमानस

दोहा ४१ ते दोहा ४३

दोहा—रामु सत्यसंकल्प प्रभु सभा कालबस तोरि ।

मैं रघुबीर सरन अब जाउँ देहु जनि खोरि ॥ ४१ ॥

‘ श्रीराम सत्यसंकल्प व सर्वसमर्थ प्रभू व हे रावणा, तुझी सभा काळाच्या दाढेत आहे. म्हणून मी श्रीरामांना शरण जातो. नंतर मला दोष देऊ नकोस.’ ॥ ४१ ॥

अस कहि चला बिभीषनु जबहीं । आयूहीन भए सब तबहीं ॥

साधु अवग्या तुरत भवानी । कर कल्यान अखिल कै हानी ॥

असे म्हणून बिभीषण जाताच सर्व राक्षसांचा मृत्यु निश्र्चित झाला. शिव म्हणतात, ‘ हे भवानी, साधूचा अपमान संपूर्ण कल्याणाचा तत्काळ नाश करतो. ॥ १ ॥

रावन जबहिं बिभीषन त्यागा । भयउ बिभव बिनु तबहिं अभागा ॥

चलेउ हरषि रघुनायक पाहीं । करत मनोरथ बहु मन माहीं ॥

रावणाने ज्या क्षणी बिभीषणाचा त्याग केला, त्याच क्षणी तो अभागी ऐश्र्वर्यहीन झाला. बिभीषण आनंदामध्ये अनेक मनोरथ करीत श्रीरघुनाथांच्याकडे गेला. ॥ २ ॥

देखिहउँ जाइ चरन जलजाता । अरुन मृदुल सेवक सुखदाता ॥

जे पद परसि तरी रिषिनारी । दंडक कानन पावनकारी ॥

तो विचार करीत होता की, ‘ मी जाऊन भगवंताच्या कोमल व तांबूस चरण-कमलांचे दर्शन घेईन. ते सेवकांना सुख देणारे आहेत. त्या चरणांच्या स्पर्शाने ऋषिपत्नी अहल्येचा उद्धार झाला आणि ते चरण दंडकवनास पवित्र करणारे आहेत. ॥ ३ ॥

जे पद जनकसुतॉं उर लाए । कपट कुरंग संग धर धाए ।

हर उर सर सरोज पद जेई । अहोभाग्य मैं देखिहउँ तेई ॥

जे चरण जानकीने आपल्या हृदयी धारण केले आहेत, जे चरण कपटमृगाच्या मागे पृथ्वीवर धावत होते आणि जी चरण-कमले साक्षात शिवांच्या हृदयरुपी सरोवरात विराजमान आहेत, तीच मी आज पाहीन. हे केवढे माझे भाग्य ! ॥ ४ ॥

दोहा—जिन्ह पायन्ह के पादुकन्हि रतु रहे मन लाइ ।

ते पद आजु बिलोकिहउँ इन्ह नयनन्हि अब जाइ ॥ ४२ ॥

ज्या चरणांच्या पादुकांमध्ये भरताने आपले मन मग्न केले आहे, अहाहा, आज जाऊन त्याच चरणांचे दर्शन मी आपल्या नेत्रांनी घेणार ! ॥ ४२ ॥

एहि बिधि करत सप्रेम बिचारा । आयउ सपदि सिंधु एहिं पारा ॥

कपिन्ह बिभीषनु आवत देखा । जाना कोउ रिपु दूत बिसेषा ॥

अशा प्रकारे प्रेमपूर्वक विचार करीत बिभीषण लगेच समुद्राच्या पलीकडील तीरावर पोहोचला. बिभीषण येताना पाहून वानरांना वाटले की, हा शत्रूचा कोणी खास दूत असावा. ॥ १ ॥

ताहि राखि कपीस पहिं आए । समाचार सब ताहि सुनाए ॥

कह सुग्रीव सुनहु रघुराई । आवा मिलन दसानन भाई ॥

त्याला पहार्‍यावर थांबवून ते सुग्रीवाजवळ आले आणि त्यांनी बातमी सांगितली. सुग्रीवाने श्रीरामांच्याजवळ सांगितले की, ‘ हे रघुनाथा, रावणाचा भाऊ तुम्हांला भेटायला आला आहे. ‘ ॥ २ ॥

कह प्रभु सखा बूझिऐ काहा । कहइ कपीस सुनहु नरनाहा ॥

जानि न जाइ निसाचर माया । कामरुप केहि कारन आया ॥

प्रभू राम म्हणाले, ‘ हे मित्रा, तुझा काय विचार आहे ?’ वानरराज सुग्रीव म्हणाला, ‘ हे महाराज, राक्षसांची माया समजत नाही. आपल्या इच्छेप्रमाणे रुप बदलणारा हा कशासाठी आला आहे, कुणास ठाऊक ! ॥ ३ ॥

भेद हमार लेन सठ आवा । राखिअ बॉंधि मोहि अस भावा ॥

सखा नीति तुम्ह नीकि बिचारी । मम पन सरनागत भयहारी ॥

मला असे वाटते की, हा मूर्ख आपले रहस्य जाणून घेण्यासाठी आला आहे, म्हणून याला बांधून घालावे, ‘ श्रीराम म्हणाले, ‘ हे मित्रा, तू चांगली नीती सांगितलीस. परंतु शरणागताचे भय दूर करणे, हे माझे ब्रीद आहे. ॥ ४ ॥

सुनि प्रभु बचन हरष हनुमाना । सरनागत बच्छल भगवाना ॥

प्रभूंचे वचन ऐकून हनुमानाला आनंद झाला. तो मनात म्हणू लागला की, ‘ भगवान किती शरणागतवत्सल आहेत ! ‘ ॥ ५ ॥

दोहा—सरनागत कहुँ जे तजहिं निज अनहित अनुमानि ।

ते नर पावँर पापमय तिन्हहि बिलोकत हानि ॥ ४३ ॥

मग श्रीराम म्हणू लागले, ‘ जे लोक आपले अहित होईल, असे अनुमान करुन शरण आलेल्याला दूर लोटतात, ते क्षुद्र होत, पापी होत. त्यांना पाहणे हेसुद्धा पाप आहे.’ ॥ ४३ ॥

कोटि बिप्र बध लागहिं जाहू । आएँ सरन तजउँ नहिं ताहू ॥

सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं । जन्म कोटि अघ नासहिं तबहीं ॥

ज्याने कोट्यावधी ब्राह्मणांची हत्या केली असेल, तोही शरण आल्यास मी त्याचा त्याग करीत नाही. ज्याक्षणीं जीव माझ्यासमोर येतो, त्याच क्षणी त्याचे कोट्यावधी जन्मांचे पाप नष्ट होते. ॥ १ ॥

पापवंत कर सहज सुभाऊ । भजनु मोर तेहि भाव न काऊ ॥

जौं पै दुष्ट हृदय सोइ होई । मोरें सनमुख आव कि सोई ॥

माझे भजन कधीही न आवडणे, हा पापी मनुष्याचा मुळचा स्वभाव असतो. जर तो रावणाचा भाऊ खराच दुष्ट मनाचा असता, तर तो माझ्यासमोर आला असता का ? ॥ २ ॥

निर्मल मन जन सो मोहि पावा । मोहि कपट छल छिद्र न भावा ॥

भेद लेन पठवा दससीसा । तबहुँ न कछु भय हानि कपीसा ॥

जो मनुष्य निर्मल मनाचा असतो, तोच मला भेटतो. मला कपट, लबाडी हे आवडत नाहीत. जरी रावणाने आपले रहस्य जाणण्यासाठी त्याला पाठविले असले, तरी हे सुग्रीवा, आपल्याला कोणतेही भय किंवा नुकसान नाही. ॥ ३ ॥

जग महुँ सखा निसाचर जेते । लछिमनु हनइ निमिष महुँ तेते ॥

जौं सभीत आवा सरनाईं । रखिहउँ ताहि प्रान की नाईं ॥

कारण हे मित्रा, जगात जितके म्हणून राक्षस आहेत,

त्यांना एका क्षणांत लक्ष्मण मारु शकतो आणि तो

भयभीत होऊन मला शरण आला असेल, तर मी त्याला

प्राणाप्रमाणे जपेन. ‘ ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 14 ShriRamCharitManas Doha 37 to Doha 40 सुंदरकाण्ड भाग १४ श्रीरामचरितमानस दोहा ३७ ते दोहा ४०

2022-12-20T16:32:00.000+05:30

SunderKanda Part 14

ShriRamCharitManas

Doha 37 to Doha 40

सुंदरकाण्ड भाग १४

श्रीरामचरितमानस

दोहा ३७ ते दोहा ४०

दोहा—सचिव बैद गुर तीनि जौं प्रिय बोलहिं भय आस ।

राज धर्म तन तीनि कर होइ बेगिहीं नास ॥ ३७ ॥

मंत्री, वैद्य व गुरु हे तिघे जर कुणी नाताज होईल या भीतीने किंवा लाभाच्या आशेने हिताची गोष्ट न सांगता प्रिय बोलले, तर ते राज्य, शरीर व धर्म या तिन्हींचा लवकरच नाश होतो. ॥ ३७ ॥

सोइ रावन कहुँ बनी सहाई । अस्तुति करहिं सुनाइ सुनाई ॥

अवसर जानि बिभीषन आवा । भ्राता चरन सीसु तेहिं नावा ॥

रावणावरही असाच प्रसंग आला. मंत्री त्याच्यासमोर स्तुती करीत होते. याचवेळी योग्य प्रसंग पाहून बिभीषण तेथे आला. त्याने मोठा भाऊ रावण याच्या चरणी मस्तक नम्र केले. ॥ १ ॥

पुनि सिरु नाइ बैठ निज आसन । बोला बचन पाइ अनुसासन ॥

जौ कृपाल पूँछिहु मोहि बाता । मति अनुरुप कहउँ हित ताता ॥

मग पुन्हा एकदा नतमस्तक होऊन तो आपल्या आसनावर बसला आणि आज्ञा घेऊन म्हणाला, ‘ हे कृपाळू, तू मला विचारलेच आहेस, म्हणून हे दादा ! मी आपल्या बुद्धीनुसार तुझ्या हिताची गोष्ट सांगतो, ॥ २ ॥

जो आपन चाहै कल्याना । सुजसु सुमति सुभ गति सुख नाना ॥

सो परनारि लिलार गोसाईं । तजउ चउथि के चंद कि नाईं ॥

ज्या मनुष्याला आपले कल्याण, सुंदर कीर्ती, सुंदर बुद्धी, शुभगती आणि नाना प्रकारची सुखे हवी असतात, हे स्वामी, त्याने परस्त्रीच्या मुखाकडे चतुर्थीच्या चंद्राप्रमाणे अशुभ मानून पाहू नये. ॥ ३ ॥

चौदह भुवन एक पति होई । भूतद्रोह तिष्टइ नहिं सोई ॥

गुन सागर नागर नर जोऊ । अलप लोभ भल कहइ न कोऊ ॥

चौदा भुवनांचा एकच स्वामी असला तरी तोसुद्धा जिवांशी वैर केल्याने टिकू शकत नाही. जो मनुष्य गुणांचा समुद्र आणि चतुर आहे, परंतु त्याला थोडासा जरी लोभ असला तरी त्याला कोणी चांगले म्हणत नाहीत. ॥ ४ ॥

दोहा—काम क्रोध मद लोभ सब नाथ नरक के पंथ ।

सब परिहरि रघुबीरहि भजहिं जेहि संत ॥ ३८ ॥

हे राजा, काम, क्रोध, मद, लोभे हे सर्व नरकाचे मार्ग आहेत. यांना सोडून देऊन श्रीरामचंद्रांना भज. संत त्यांना भजतात. ॥ ३८ ॥

तात राम नहिं नर भूपाला । भुवनेस्वर कालहु कर काला ॥

ब्रह्म अनामय अज भगवंता । ब्यापक अजित अनादि अनंता ॥

हे बंधो ! श्रीराम मनुष्यांचे राजा नव्हेत. ते सर्व लोकांचे स्वामी आणि कालाचेही काल आहेत. ते षडैश्वर्यसंपन्न भगवान आहेत. ते विकाररहित, अजन्मा, व्यापक, अजेय, अनादी आणि अनंत ब्रह्म आहेत. ॥ १ ॥

गो द्विज धेनु देव हितकारी । कृपासिंधु मानुष तनुधारी ॥

जन रंजन भंजन खल ब्राता । बेद धर्म रच्छक सुनु भ्राता ॥

त्या कृपेचे समुद्र असलेल्या भगवानाने पृथ्वी, ब्राह्मण, गाई आणि देवांच्या कल्याणासाठीच मनुष्यशरीर धारण केलेले आहे. हे बंधू, ऐकून घे. ते सेवकांना आनंद देणारे, दुष्टांच्या समूहाचा नाश करणारे आणि वेद व धर्म यांचे रक्षण करणारे आहेत. ॥ २ ॥

ताहि बयरु तजि नाइअ माथा । प्रनतारति भंजन रघुनाथा ॥

देहु नाथ प्रभु कहुँ बैदेही । भजहु राम बिनु हेतु सनेही ॥

त्यांच्याशी वैर सोडून त्यांच्यापुढे मस्तक नम्र कर. ते रघुनाथ शरणागतांचे दुःख नष्ट करणारे आहेत. हे नाथ, त्या सर्वेश्वर प्रभूंना जानकी देऊन टाक आणि अकारण प्रेम करणार्‍या श्रीरामांना भज. ॥ ३ ॥

सरन गएँ प्रभु ताहु न त्यागा । बिस्व द्रोह कृत अघ जेहि लागा ॥

जासु नाम त्रय ताप नसावन । सोइ प्रभु प्रगट समुझु जियँ रावन ॥

ज्याला संपूर्ण जगाशी द्रोह करण्याचे पाप लागले आहे, तो प्रभूंना शरण गेल्यास ते त्याचाही त्याग करीत नाहीत. ज्यांचे नाम तिन्ही तापांचा नाश करणारे आहे, तेच प्रभू मनुष्यरुपाने प्रगट झाले आहेत. हे रावणा, मनापासून हे समजून घे. ॥ ४ ॥

दोहा—बार बार पद लागउँ बिनय करउँ दससीस ।

परिहरि मान मोह मद भजहु कोसलाधीस ॥ ३९ ( क ) ॥

हे दशानना ! मी वारंवार तुझ्या पाया पडतो आणि विनंती करतो की, मान, मोह व मद यांचा त्याग करुन श्रीरामांचे भजन कर. ॥ ३९ ( क ) ॥

मुनि पुलस्ति निज सिष्य सन कहि पठई यह बात ।

तुरत सो मैं प्रभु सन कही पाइ सुअवसरु तात ॥ ३९ ( ख ) ॥

पुलस्त्य मुनींनी आपल्या शिष्याबरोबर हाच निरोप पाठविला आहे. बंधो ! योग्य वेळ बघून मी ती गोष्ट तुला सांगत आहे. ‘ ॥ ३९ ( ख ) ॥

माल्यवंत अति सचिव सयाना । तासु बचन सुनि अति सुख माना ॥

तात अनुज तव नीति बिभूषन । सो उर धरहु जो कहत बिभीषन ॥

माल्यवान नावाचा एक मोठा बुद्धिमान मंत्री होता. त्याला बिभीषणाचे बोलणे ऐकून आनंद झाला, तो म्हणाला, ‘ हे महाराज ! तुमचे बंधू नीति-विभूषण आहेत. बिभीषण जे सांगत आहेत, ते लक्षात ठेवा.’ ॥ १ ॥

रिपु उतकरष कहत सठ दोऊ । दूरि न करहु इहॉं हइ कोऊ ॥

माल्यवंत गृह गयउ बहोरी । कहइ बिभीषन पुनि कर जोरी ॥

रावण म्हणाला, ‘ हे दोघे मूर्ख शत्रूचा महिमा सांगत आहेत. इथे कोणी आहे काय ? या दोघांना येथून हाकला. ‘ तेव्हा माल्यवान घरी गेला आणि बिभीषण हात जोडून पुन्हा बोलू लागला. ॥ २ ॥

सुमति कुमति सब कें उर रहहीं । नाथ पुरान निगम अस कहहीं ॥

जहॉं सुमति तहँ संपति नाना । जहॉं कुमति तहँ बिपति निदाना ॥

‘ हे बंधो, पुराणे व वेद असे सांगतात की, सुबुद्धी आणि कुबुद्धी सर्वांच्या मनात असते. जेथे सुबुद्धी असते, तेथे नाना प्रकारच्या संपदा असतात आणि जेथे कुबुद्धी असते, तेथे परिणामी विपत्ती असतात. ॥ ३ ॥

तव उर कुमति बसी बिपरीता । हित अनहित मानहु रिपु प्रीता ॥

कालराति निसिचर कुल केरी । तेहि सीता पर प्रीति घनेरी ॥

तुझ्या मनात उलटी बुद्धी आलेली आहे. म्हणून तू हिताला अहित व शत्रूला मित्र मानत आहात. जी राक्षसकुलासाठी काळरात्र आहे, त्या सीतेवर तुझे फार प्रेम आहे. ॥ ४ ॥

दोहा—तात चरन गहि मागउँ राखहु मोर दुलार ।

सीता देहु राम कहुँ अहित न होइ तुम्हार ॥ ४० ॥

हे राजन ! मी तुझे पाय धरुन तुझ्याकडे भीक मागतो की, तू मज भावाचा आग्रह प्रेमाने स्वीकार. श्रीरामांना सीता देऊन टाक. त्यामुळे तुझे अहित होणार नाही. ‘ ॥ ४० ॥

बुध पुरान श्रुति संमत बानी । कही बिभीषन नीति बखानी ॥

सुनत दसानन उठा रिसाई । खल तोहि निकट मृत्यु अब आई ॥

बिभीषणाने पंडित, पुराण आणि वेद यांना संमत असलेली नीती वर्णन करुन सांगितली, परंतु ते ऐकताच रावण खवळून म्हणाला, ‘ अरे दुष्टा, आता तुझा मृत्यु जवळ आला आहे. ॥ १ ॥

जिअसि सदा सठ मोर जिआवा । रिपु कर पच्छ मूढ़ तोहि भावा ॥

कहसि न खल अस को जग माहीं । भुज बल जाहि जिता मैं नाहीं ॥

अरे मूर्खा, तू जिवंत आहेस, तो मी पोसल्यामुळे. हे मूर्खा, तुला शत्रूचा पक्ष चांगला वाटतो. अरे दुष्टा, जगात मी माझ्या स्वतःच्या भुजबलाने जिंकला नाही, असा कोण आहे ते सांग ? ॥ २ ॥

मम पुर बसि तपसिन्ह पर प्रीती । सठ मिलु जाइ तिन्हहि कहु नीती ॥

अस कहि कीन्हेसि चरन प्रहारा । अनुज गहे पद बारहिं बारा ॥

माझ्या नगरात राहून तू तपस्वांवर प्रेम करतोस ! मूर्खा, मग त्यांनाच जाऊन भेट आणि त्यांना नीती सांग. ‘ असे म्हणून रावणाने बिभीषणाला लाथ मारली. परंतु बिभीषणाने तरीही वारंवार त्याचे पाय धरले. ॥ ३ ॥

उमा संत कइ इहइ बड़ाई । मंद करत जो करइ भलाई ॥

तुम्ह पितु सरिस भलेहिं मोहि मारा । रामु भजें हित नाथ तुम्हारा ॥

शिव म्हणतात, ‘ हे उमे, संतांचे हेच मोठेपण असते की, ते वाईट करणार्‍याचेही भलेच करीत असतात. ‘ बिभीषण म्हणाला, ‘ तू मला पित्यासमान आहेस. मला तू मारलेस, त्याचे मला वाईट वाटत नाही. परंतु हे राजा ! तुझे कल्याण श्रीरामांना भजण्यात आहे. ‘ ॥ ४ ॥

सचिव संग लै नभ पथ गयऊ । सबहि सुनाइ कहत अस भयऊ ॥

असे म्हणून बिभीषण आपल्या मंत्र्यांसह आकाश-मार्गाने गेला आणि सर्वांना उद्देशून म्हणाला, ॥ ५ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 13 ShriRamCharitManas Doha 34 to Doha 36 सुंदरकाण्ड भाग १३ श्रीरामचरितमानस दोहा ३४ ते दोहा ३६

2022-12-20T16:15:00.000+05:30

SunderKanda Part 13

ShriRamCharitManas

Doha 34 to Doha 36

सुंदरकाण्ड भाग १३

श्रीरामचरितमानस

दोहा ३४ ते दोहा ३६

दोहा—कपिपति बेगि बोलाए आए जूथप जूथ ।

नाना बरन अतुल बल बानर भालु बरुथ ॥ ३४ ॥

वानरराज सुग्रीवाने लगेच वानरांना बोलावले. सेनापतींचे समूह आले. वानर व अस्वलांच्या झुंडी अनेक रंगांच्या होत्या आणि त्यांच्यामध्ये अतुलनीय बळ होते. ॥ ३४ ॥

प्रभुपद पंकज नावहिं सीसा । गर्जहिं भालु महाबल कीसा ॥

देखी राम सकल कपि सेना । चितइ कृपा करि राजिव नैना ॥

सर्वजण प्रभूंच्या चरणकमली नतमस्तक झाले. महाबलवान अस्वले व वानर गर्जना करीत होते. श्रीरामांनी सर्व सेना पाहून आपल्या कमलनेत्रांतून तिच्यावर कृपावर्षाव केला. ॥ १ ॥

राम कृपा बल पाइ कपिंदा । भए पच्छजुत मनहुँ गिरिंदा ॥

हरषि राम तब कीन्ह पयाना । सगुन भए सुंदर सुभ नाना ॥

रामकृपेचे बळ मिळाल्यामुळे श्रेष्ठ वानर जणूं पंख असलेले मोठे पर्वत झाले. मग श्रीरामांनी आनंदाने प्रस्थान केले. त्यावेळी अनेक सुंदर व शुभ शकुन झाले. ॥ २ ॥

जासु सकल मंगलमय कीती । तासु पयान सगुन यह नीती ॥

प्रभु पयान जाना बैदेहीं । फरकि बाम अँग जनु कहि देहीं ॥

ज्यांची कीर्ती ही सर्व मांगल्यांनी परिपूर्ण आहे, त्यांच्या प्रस्थानाच्या वेळी शकुन होणे, ही लीला आहे. प्रभूंचे प्रस्थान जानकीलाही जाणवले. तिची डावी अंगे स्फुरुन सांगत होती की, श्रीराम येत आहेत. ॥ ३ ॥

जोइ जोइ सगुन जानकिहि होई । असगुन भयउ रावनहि सोई ॥

चला कटकु को बरनैं पारा । गर्जहिं बानर भालु अपारा ॥

जानकीला जेव्हा शकुन होत होते, तेव्हा रावणाला अपशकुन झाले. श्रीरामांची सेना निघली, तिचे वर्णन कोण करील ? असंख्य वानर व अस्वले गर्जना करीत होती. ॥ ४ ॥

नख आयुध गिरि पादपधारी । चले गगन महि इच्छाचारी ॥

केहरिनाद भालु कपि करहीं । डगमगहिं दिग्गज चिक्करहीं ॥

नखें हीच त्यांची शस्त्रे होती, ती स्वच्छेनुसार चालणारी अस्वले व वानर पर्वत व वृक्ष उचलून आकाशातून निघाले आणि काही जमिनीवरुन चालत होते. ते सिंहाप्रमाणे गर्जना करीत होते. त्यांच्या चालण्याने व गर्जनेने दिग्गज घाबरुन चीत्कार करीत होते. ॥ ५ ॥

छं०—चिक्करहिं दिग्गज डोल महि गिरि लोल सागर खरभरे ।

मन हरष सभ गंधर्ब सुर मुनि नाग किंनर दुख टरे ॥

कटकटहिं मर्कट बिकट भट बहु कोटि कोटिन्ह धावहीं ।

जय राम प्रबल प्रताप कोसलनाथ गुन गन गावहीं ॥ १ ॥

दिशांचे हत्ती चीत्कार करु लागले, पृथ्वी डगमगू लागली, पर्वत कापू लागले आणि समुद्र खवळले. गंधर्व, देव, मुनी नाग, किन्नर हे सर्वच्या सर्व मनातून आनंदित झाले की, आता आमची दुःखे टळली. अनेक कोटी भयानक वानर योद्धे दात चावत होते आणि कोट्यावधी धावत होते. ‘ प्रबल प्रतापी कोसलनाथ श्रीरामचंद्रांचा विजय असो, ‘ अशा घोषणा देत ते श्रीरामांचे गुणगान करीत होते. ॥ १ ॥

सहि सक न भार उदार अहिपति बार बारहिं मोहई ।

गह दसन पुनि पुनि कमठ पृष्ट कठोर सो किमि सोहई ॥

रघुबीर रुचिर प्रयान प्रस्थिति जानि परम सुहावनी ।

जनु कमठ खर्पर सर्पराज सो लिखत अबिचल पावनी ॥

परमश्रेष्ठ व महान सर्पराज शेषसुद्धा सेनेचे ओझे सहन करु शकेना. तो वातंवार घाबरुन जात होता आणि पुनः पुन्हा कासवाच्या कठोर पाठीला दातांनी धरीत होता. वारंवार दांत घुसवून तो कासवाच्या पाठीवर तो रेघा ओढीत होता. तो असा शोभत होता की, जणू श्रीरामचंद्रांची सुंदर प्रस्थानयात्रा ही फार चांगली समजून तिची पवित्र व अढळ कथा सर्पराज शेष कासवाच्या पाठीवर लिहीत होता. ॥ २ ॥

एहि बिधि जाइ कृपानिधि उतरे सागर तीर ।

जहँ तहँ लागे खान फल भालु बिपुल कपि बीर ॥ ३५ ॥

अशा प्रकारे कृपानिधान श्रीराम समुद्रतटावर जाऊन पोहोचले. अनेक अस्वले व वानर जिंकडे तिकडे फळे खाऊ लागले. ॥ ३५ ॥

उहॉं निसाचर रहहिं ससंका । जब तें जारि गयउ कपि लंका ॥

निज निज गृहँ सब करहिं बिचारा । नहिं निसिचर कुल के उबारा ॥

तिकडे लंकेत हनुमान लंका जाळून गेला, तेव्हापासून राक्षस भयभीत झाले होते. अपापल्या घरात सर्वजण विचार करीत होते की, आता राक्षसकुळाच्या बचावाचा कोणताही उपाय नाही. ॥ १ ॥

जासु दूत बल बरनि न जाई । तेहि आएँ पुर कवन भलाई ॥

दूतिन्ह सन सुनि पुरजन बानी । मंदोदरी अधिक अकुलानी ॥

ज्यांच्या दूताच्या बळाचे वर्णन करणे शक्य नाही, ते श्रीराम स्वतः नगरात आल्यावर आमची काय अवस्था होणार ! दूतींच्याकडून नगरवासींचे बोलणे ऐकून मंदोदरी फार व्याकूळ झाली. ॥ २ ॥

रहसि जोरि कर पति पग लागी । बोली बचन नीति रस पागी ॥

कंत करष हरि सन परिहरहू । मोर कहा अति हित हियँ धरहू ॥

ती एकांतात हात जोडून रावणाच्या पाया पडली आणि नीतिरसाने परिपूर्ण वाणीने म्हणाली, ‘ हे प्रियतम, श्रीहरींशी विरोध करणे सोडून द्या. माझे म्हणणे अत्यंत हितकारक समजून हृदयात धरा. ॥ ३ ॥

समुझत जासु दूत कइ करनी । स्रवहिं गर्भ रजनीचर घरनी ॥

तासु नारि निज सचिव बोलाई । पठवहु कंत जो चहहु भलाई ॥

ज्यांच्या दूताच्या कृत्याचा विचार करताच राक्षसांच्या स्त्रिया गर्भगळित होतात, हे प्रिय स्वामी, जर कल्याण व्हावेसे वाटत असेल, तर, आपल्या मंत्र्यांना बोलावून त्यांच्याबरोबर श्रीरामांच्या पत्नीला पाठवून द्या. ॥ ४ ॥

तव कुल कमल बिपिन दुखदाई । सीता सीता निसा सम आई ॥

सुनहु नाथ सीता बिनु दीन्हें । हित न तुम्हार संभु अज कीन्हें ॥

सीता ही आपल्या कुलरुपी कमलवनाला दुःख देणार्‍या थंडीच्या रात्रीप्रमाणे झाली आहे. हे नाथ, ऐकून घ्या. सीतेला परत पाठविल्याशिवाय शंभू किंवा ब्रह्मदेवही तुमचे भले करणार नाहीत. ॥ ५ ॥

दोहा—राम बान अहि गन सरिस निकर निसाचर भेक ।

जब लगि ग्रसत न तब लगि जतनु करहु तजि टेक ॥ ३६ ॥

श्रीरामांचे बाण हे सर्पांच्या समूहासारखे आहेत आणि राक्षस-समूह त्यांच्यापुढे बेडकाप्रमाणे आहेत. ते जोपर्यंत यांना खाऊन टाकत नाहीत, तोपर्यंत आपला हट्ट सोडून काही उपाय करा. ‘ ॥ ३६ ॥

श्रवन सुनी सठ ता करि बानी । बिहसा जगत बिदित अभिमानी ॥

सभय सुभाउ नारि कर साचा । मंगल महुँ भय मन अति काचा ॥

मूर्ख आणि जगप्रसिद्ध घमेंडखोर रावण आपल्या कानांनी मंदोदरीचे बोलणे ऐकून मोठ्याने हसून म्हणाला, ‘ स्त्रियांचा स्वभाव खरोखरच भित्रट असतो. तूं मंगल प्रसंगीसुद्धा भीत आहेस. तुझे मन फारच हळवे आहे. ॥ १ ॥

जौं आवइ मर्कट कटकाई । जिअहिं बिचारे निसिचर खाई ॥

कंपहिं लोकप जाकीं त्रासा । तासु नारि सभीत बड़ि हासा ॥

जर वानरांची सेना आली, तर बिचारे राक्षस त्यांना खाऊन आपली पोटे भरतील. लोकपालही माझ्या भयाने कापू लागतात, त्याची बायको असून तू घाबरतेस, ही मोठी हास्यास्पद गोष्ट आहे. ‘ ॥ २ ॥

अस कहि बिहसि ताहि उर लाई । चलेउ सभॉं ममता अधिकाई ॥

मंदोदरी हृदयँ कर चिंता । भयउ कंत पर बिधि बिपरीता ॥

रावणाने असे म्हणत हसून तिला हृदयाशी धरले आणि मोठे प्रेम दाखवून तो सभेला गेला. मंदोदरी मनात काळजी करु लागली की, विधाता आपल्या पतीला प्रतिकूल झालेला आहे. ॥ ३ ॥

बैठेउ सभॉं खबरि असि पाई । सिंधु पार सेना सब आई ॥

बूझेसि सचिव उचित मत कहहू । ते सब हँसे मष्ट करि रहहू ॥

रावण सभेमध्ये जाऊन बसताच त्याला समजले की, शत्रूची सर्व सेना समुद्रापलीकडे आली आहे. त्याने मंत्र्यांना म्हटले की, योग्य सल्ला द्या. तेव्हा सर्वजण हसले व म्हणाले की, ‘ गप्प राहावे, यात सल्ला काय द्यायचा ? ॥ ४ ॥

जितेहु सुरासुर तब श्रम नाहीं । नर बानर केहि लेखे माहीं ॥

तुम्ही देव व राक्षसांना जिंकून घेतले, तेव्हासुद्धा काही

कष्ट पडले नाहीत. मग मनुष्य व वानर यांचे काय घेऊन

बसलात ? ‘ ॥ ५ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 12 ShriRamCharitManas Doha 31 to Doha 33 सुंदरकाण्ड भाग १२ श्रीरामचरितमानस दोहा ३१ ते दोहा ३३

2022-12-20T16:04:00.000+05:30

SunderKanda Part 12

ShriRamCharitManas

Doha 31 to Doha 33

सुंदरकाण्ड भाग १२

श्रीरामचरितमानस

दोहा ३१ ते दोहा ३३

दोहा---निमिष निमिष करुणानिधि जाहिं कलप सम बीति ।

बेगि चलिअ प्रभु आनिअ भुज बल खल दल जीति ॥ ३१ ॥

हे करुणानिधान, तिचा एक एक क्षण कल्पासारखा जात आहे. म्हणून हे प्रभू, लगेच चला आणि आपल्या भुजबलाने दुष्टांचे सैन्य जिंकून सीतेला घेऊन या.’ ॥ ३१ ॥

सुनि सीता दुख प्रभु सुख अयना । भरि आए जल राजिव नयना ॥

बचन कायँ मन मम गति जाही । सपनेहुँ बूझिअ बिपति की ताही ॥

सीतेचे दुःख ऐकून सुखाने धाम असलेल्या प्रभूंचे कमलनेत्र पाण्याने डबडबले. ते म्हणाले, ‘ कायावाचामनाने जिला माझाच आश्रय आहे, तिला स्वप्नातही विपत्ती येऊ शकेल काय ?’ ॥ १ ॥

कह हनुमंत बिपति प्रभु सोई । जब तव सुमिरन भजन न होई ॥

केतिक बात प्रभु जातुधान की । रिपुहि जीति आनिबी जानकी ॥

हनुमान म्हणाला, ‘ हे प्रभो, विपत्ती तेव्हाच येते, जेव्हा तुमचे भजन-स्मरण नसेल. हे प्रभो, राक्षसांचे ते काय ? तुम्ही शत्रूला जिंकून जानकीला घेऊन याल. ‘ ॥ २ ॥

सुनु कपि तोहि समान उपकारी । नहिं कोउ सुर नर मुनि तनुधारी ॥

प्रति उपकार करौं का तोरा । सनमुख होइ न सकत मन मोरा ॥

भगवान म्हणाले, ‘ हे हनुमाना, ऐक. तुझ्यासारखा माझ्यावर उपकार करणारा देव, मनुष्य किंवा मुनी असा कोणीही देहधारी नाही. मी तुला या उपकाराबद्दल काय देणार ? माझे मनही तुझ्यासमोर यायला धजावत नाही. ॥ ३ ॥

सुनु सुत तोहि उरिन मैं नाहीं । देखेउँ करि बिचार मन माहीं ॥

पुनि पुनि कपिहि चितव सुरत्राता । लोचन नीर पुलक अति गाता ॥

हे वत्सा, मी मनात खूप विचार करुन पाहिला परंतु मी तुझ्या ॠणातून मुक्त होऊ शकत नाही. ‘ देवांचे रक्षक प्रभू वारंवार हनुमानाकडे पाहात होते. त्यांच्या नेत्रांत प्रेमाश्रू भरुन आले होते आणि त्यांचे शरीर पुलकित झाले होते. ॥ ४ ॥

दोहा—सुनि प्रभु बचन बिलोकि मुख गात हरषि हनुमंत ।

चरन परेउ प्रेमाकुल त्राहि त्राहि भगवंत ॥ ३२ ॥

प्रभूंचे बोलणे ऐकून व त्यांचे प्रसन्न मुख आणि पुलकित अंग पाहून हनुमानाला आनंद झाला आणि प्रेमाने व्याकूळ होऊन तो म्हणाला, ‘ हे भगवन, माझे करा, रक्षण करा, रक्षण करा. ‘ असे म्हणत त्याने प्रभूंच्या चरणांवर लोटांगण घातले. ॥ ३२ ॥

बार बार प्रभु चहइ उठावा । प्रेम मगन तेहि उठब न भावा ॥

प्रभु कर पंकज कपि कें सीसा । सुमिरि सो दसा मगन गौरीसा ॥

प्रभू त्याला वारंवार उठवू पाहात होते, परंतु प्रेमामध्ये बुडालेल्या हनुमानाला चरण सोडून उठावेसे वाटत नव्हते. प्रभूंचे कर-कमल हनुमानाच्या शिरावर होते. त्या स्थितीच्या आठवणीनेच शिव प्रेममग्न होऊन समाधिस्थ झाले. ॥ १ ॥

सावधान मन करि पुनि संकर । लागे कहन कथा अति सुंदर ॥

कपि उठाइ प्रभु हृदयँ लगावा । कर गहि परम निकट बैठावा ॥

मग मन सावध करुन शिवशंकर अत्यंत सुंदर गोष्ट सांगू लागले. हनुमानाला उठवून प्रभूंनी हृदयाशी धरले आणि हात धरुन आपल्याजवळ बसविले. ॥ २ ॥

कहु कपि रावन पालित लंका । केहि बिधि दहेउ दुर्ग अति बंका ॥

प्रभु प्रसन्न जाना हनुमाना । बोला बचन बिगत अभिमाना ॥

प्रभू म्हणाले, ‘ हनुमाना, सांग तर खरे, रावणाकडून सुरक्षित असलेली लंका आणि त्याचा दुर्गम दुर्ग कसा काय जाळलास ? ‘ प्रभू प्रसन्न आहेत, हे पाहून हनुमानाने कोणताही अभिमान न बाळगता सांगितले. ॥ ३ ॥

साखामृग कै बड़ि मनुसाई । साखा तें साखा पर जाई ॥

नाघि सिंधु हाटकपुर जारा । निसिचर गन बधि बिपिन उजारा ॥

‘ वानराने एका फांदीवरुन दुसर्‍या फांदीवर उडी मारणे, हाच मोठा पुरुषार्थ आहे. मी समुद्र ओलांडून सोन्याचे नगर जाळले आणि राक्षसांना मारुन अशोकवन उध्वस्त केले, ॥ ४ ॥

सो सब तव प्रताप रघुराई । नाथ न कछू मोरि प्रभुताई ॥

हे रघुनाथ, हा सर्व तुमचा प्रताप आहे, हे नाथ, यात माझे काही मोठपण नाही. ॥ ५ ॥

दोहा---ता कहुँ प्रभु कछु अगम नहिं जा पर तुम्ह अनुकूल ।

तव प्रभावँ बड़वानलहि जारि सकइ खलु तूल ॥ ३३ ॥

हे प्रभू, ज्याच्यावर तुम्ही प्रसन्न होता, त्याला काहीही कठीण नाही. तुमच्या प्रभावाने कापूससुद्धा वडवानलाला नक्कीच जाळू शकतो. ॥ ३३ ॥

नाथ भगति अति सुखदायनी । देहु कृपा करि अनपायनी ॥

सुनि प्रभु परम सरल कपि बानी । एवमस्तु तब कहेउ भवानी ॥

हे नाथ, अत्यंत सुख देणारी आपली निश्चल भक्ती कृपा करुन मला द्या. ‘ हनुमानाचे ते सरळ बोलणे ऐकून, हे भवानी, प्रभू म्हणाले, ' तथास्तु ‘. ॥ १ ॥

उमा राम सुभाउ जेहिं जाना । ताहि भजनु तजि भाव न आना ॥

यह संबाद जासु उर आवा । रघुपति चरन भगति सोइ पावा ॥

हे उमे, ज्याने श्रीरामांचा स्वभाव जाणला आहे, त्याला भजन सोडून दुसरी कोणतीही गोष्ट आवडत नाही. हा स्वामी-सेवकाचा संवाद ज्याच्या मनात ठसला, त्यालाच श्रीरामांच्या चरणांची भक्ती मिळाली.’

सुनि प्रभु बचन कहहिं कपिबृंदा । जय जय जय कृपाल सुखकंदा ॥

तब रघुपति कपिपतिहि बोलावा । कहा चलैं कर करहु बनावा ॥

प्रभूंचे बोलणे ऐकून वानरगण म्हणू लागले, ‘ कृपाळू आनंदकंद श्रीरामांचा विजय असो, विजय असो. ‘ मग श्रीरघुनाथांनी वानरराज सुग्रीवाला बोलावून सांगितले की, ‘ निघायची तयारी करा. ‘ ॥ ३ ॥

अब बिलंबु केहि कारन कीजे । तुरत कपिन्ह कहुँ आयसु दीजे ॥

कौतुक देखि सुमन बहु बरषी । नभ तें भवन चले सुर हरषी ॥

आता उशीर कशाला करायचा ? वानरांना लगेच आज्ञा

दे.’ भगवंतांची ही रावण-वधाच्या तयारीची लीला पाहून

देव खूप फुले उधळून आणि आनंदित होऊन

आकाशातून आपापल्या लोकी निघून गेले. ॥ ४ ॥

Custom Search

SunderKanda Part 11 ShriRamCharitManas Doha 28 to Doha 30 सुंदरकाण्ड भाग ११ श्रीरामचरितमानस दोहा २८ ते दोहा ३०

2022-12-20T15:50:00.001+05:30

SunderKanda Part 11

ShriRamCharitManas

Doha 28 to Doha 30

सुंदरकाण्ड भाग ११

श्रीरामचरितमानस

दोहा २८ ते दोहा ३०

दोहा—जाइ पुकारे ते सब बन उजार जुबराज ।

सुनि सुग्रीव हरष कपि करि आए प्रभु काज ॥ २८ ॥

सर्वांनी जाऊन ओरडून सांगितले की, अंगद मधुवन उध्वस्त करीत आहे. हे ऐकून सुग्रीवाला आनंद झाला की, वानर प्रभुंचे कार्य करुन आले आहेत. ॥ २८ ॥

जौं न होति सीता सुधि पाई । मधुबन के फल सकहिं कि खाई ॥

एहि बिधि मन बिचार कर राजा । आइ गए कपि सहित समाजा ॥

जर सीतेची वार्ता मिळाली नसती, तर त्यांनी मधुवनातील फळे कशी खाल्ली असती ? अशा प्रकारे राजा सुग्रीव मनात विचार करीत होता. एवढ्यात वानर-समूह आला. ॥ १ ॥

आइ सबन्हि नावा पद सीसा । मिलेउ सबन्हि अति प्रेम कपीसा ॥

पूँछी कुसल कुसल पद देखी । राम कृपॉं भा काजु बिसेषी ॥

सर्वांनी सुग्रीवाच्या चरणी मस्तक नमविले. कपिराज सुग्रीव मोठ्या प्रेमाने सर्वांना भेटला. त्याने खुशाली विचारली, तेव्हा वानरांनी सांगितले की, ‘तुमच्या दर्शनाने सर्व कुशल आहे. श्रीरामांच्या कृपेमुळे कार्य यशस्वी झाले. ॥ २ ॥

नाथ काजु कीन्हेउ हनुमाना । राखे सकल कपिन्ह के प्राना ॥

सुनि सुग्रीव बहुरि तेहि मिलेऊ । कपिन्ह सहित रघुपति पहिं चलेऊ ॥

हे नाथ, हनुमानानेच सर्व काम पार पाडले आणि वानरांचे प्राण वाचविले. ‘ हे ऐकून सुग्रीव हनुमानाला पुन्हा भेटला आणि सर्व वानरांसह ते श्रीरघुनाथांच्याजवळ गेले. ॥ ३ ॥

राम कपिन्ह जब आवत देखा । किएँ काजु मन हरष बिसेषा ॥

फटिक सिला बैठे द्वौ भाई । परे सकल कपि चरनन्हि जाई ॥

श्रीरामांनी पाहिले की, वानर काम पुरे करुन येत आहेत, तेव्हा त्यांच्या मनाला खूप आनंद झाला. दोघे बंधू स्फटिकशिळेवर बसले होते. सर्व वानर त्यांच्या पाया पडले. ॥ ४ ॥

दोहा---प्रिति सहित सब भेटे रघुपति करुना पुंज ।

पूँछी कुसल नाथ अब कुसल देखि पद कंज ॥ २९ ॥

दयेचे राशी असलेले श्रीरघुनाथ मोठ्या प्रेमाने सर्वांना मिठी मारुन भेटले आणि त्यांनी क्षेम-कुशल विचारले. वानर म्हणाले, ‘ हे नाथ, तुमच्या चरण-कमलांच्या दर्शन घडल्याने आता सर्व क्षेम आहे. ‘ ॥ २९ ॥

जामवंत कह सुनु रघुराया । जा पर नाथ करहु तुम्ह दाया ॥

ताहि सदा सुभ कुसल निरंतर । सुर नर मुनि प्रसन्न ता ऊपर ॥

जांबवानाने म्हटले, ‘ हे रघुनाथ, ऐका. हे नाथ, ज्याच्यावर तुम्ही दया करता, त्याचे कल्याण व क्षेम नित्य असते. देव, मनुष्य आणि मुनी सर्वजण त्याच्यावर प्रसन्न असतात. ॥ १ ॥

सोइ बिजई बिनई गुन सागर । तासु सुजसु त्रैलोक उजागर ॥

प्रभु कीं कृपा भयउ सबु काजू । जन्म हमार सुफल भा आजू ॥

तोच विजयी, तोच विनयी आणि तोच गुणांचा समुद्र बनतो. त्याचीच उत्तम कीर्ती त्रैलोक्यात पसरते. प्रभूंच्या कृपेने सर्व कार्य झाले. आज आमचा जन्म सफळ झाला. ॥ २ ॥

नाथ पवनसुत कीन्हि जो करनी । सहसहुँ मुख न जाइ सो बरनी ॥

पवनतनय के चरित सुहाए । जामवंत रघुपतिहि सुनाए ॥

हे नाथ, पवनपुत्र हनुमानाची जी कामगिरी आहे, तिचे वर्णन हजार मुखांनीही करता येणार नाही.’ मग जांबुवानाने हनुमानाची उत्कृष्ट कामगिरी श्रीरघुनाथांना सांगितली. ॥ ३ ॥

सुनत कृपानिधि मन अति भाए । पुनि हनुमान हरषि हियँ लाए ॥

कहहु तात केहि भॉंति जानकी । रहति करति रच्छा स्वप्रान की ॥

हनामानाची कामगिरी ऐकून कृपानिधी श्रीरामचंद्रांच्या मनाला खूप समाधान वाटले. त्यांनी आनंदाने हनुमानाला पुन्हा आलिंगन दिले आणि म्हटले, ‘ वत्सा, सांग. सीता कशी आहे, आणि ती आपल्या प्राणांचे रक्षण कसे करते ? ॥ ४ ॥

दोहा—नाम पाहरु दिवस निसि ध्यान तुम्हार कपाट ।

लोचन निज पद जंत्रित जाहिं प्रान केहिं बाट ॥ ३० ॥

हनुमान म्हणाला, ‘ तुमचे नाम रात्रंदिवस तिच्यावर पहारा देते आणि तुमचे ध्यान तिच्यासाठी दरवाजा आहे. ती आपले नेत्र नेहमी आपल्या चरणी लावते, ते कुलूप आहे. मग प्राण जाणार कुठल्या मार्गाने ? ॥ ३० ॥

चलत मोहि चूड़ामनि दीन्ही । रघुपति हृदयँ लाइ सोइ लीन्ही ॥

नाथ जुगल लोचन भरि बारी । बचन कहे कछु जनककुमारी ॥

येताना मला तिने चूडामणी काढून दिला. ‘ तो श्रीरामांनी आपल्या हृदयी धरला. मग हनुमान म्हणाला, ‘ हे नाथ, दोन्ही डोळ्यांत पाणी आणून जानकीने मला सांगितले की, ॥ १ ॥

अनुज समेत गहेहु प्रभु चरना । दीन बंधु प्रनतारति हरना ॥

मन क्रम बचन चरन अनुरागी । केहिं अपराध नाथ हौं त्यागी ॥

‘ लक्ष्मणासह प्रभूंचे चरण धरुन सांग की, तुम्ही दीनबंधू आहात. शरणागतांचे दुःख हरण करणारे आहात आणि मी कायावाचामनाने तुमच्याच चरणांवर प्रेम करते. मग हे स्वामी, तुम्ही कोणत्या कारणामुळे माझा त्याग केलात ? ॥ २ ॥

अवगुन एक मोर मैं माना । बिछुरत प्रान न कीन्ह पयाना ॥

नाथ सो नयनन्हि को अपराधा । निसरत प्रान करहिं हठि बाधा ॥

मी आपला एक दोष नक्की मानते की, वियोग होताच माझे प्राण गेले नाहीत. परंतु हे नाथ, हा माझ्या नेत्रांचा अपराध आहे. प्राण जाण्यांत ते जबरदस्तीने बाधा आणतात. ॥ ३ ॥

बिरह अगिनि तनु तूल समीरा । स्वास जरइ छन माहिं सरीरा ॥

नयन स्रवहिं जलु निज हित लागी । जरैं न पाव देह बिरहागी ॥

विरह हा अग्नि आहे, शरीर हा कापूस आहे आणि श्वास हा वारा आहे. म्हणून हे शरीर क्षणात जळू शकते. परंतु नेत्र प्रभूंच्या स्वरुपाचे दर्शन घेण्याच्या स्वार्थासाठी अश्रुजलाचा वर्षाव करतात. त्यामुळे विरहाच्या आगीने देह जळू शकत नाही. ॥ ४ ॥

सीता कै अति बिपति बिसाला । बिनहिं कहें भलि दीनदयाला ॥

सीतेची विपत्ती फार मोठी आहे. हे दीनदयाळा ! ती न

सांगणेच चांगले. ( सांगितली तर आपल्यालाच क्लेश

होतील. ) ॥ ५ ॥

Custom Search

BhaktiYoga Part 7 Adhyay 12 Ovya 136 to 164 भक्तियोग भाग ७ अध्याय १२ ओव्या १३६ ते १६४

2022-12-19T16:08:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 7

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 136 to 164

भक्तियोग भाग ७

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या १३६ ते १६४

तैसें येणेंचि शरीरें । शरीरा येणें सरे ।

किंबहुना येरझारे । चिरा पडे ॥ १३६ ॥

१३६) त्याप्रमाणें याच शरीरानें शरीराला येणें ( जन्माला येणें ) संपतें. फार काय सांगावें ? जन्ममरणाच्या खेपांवर दगड पडतो.

पैं अभ्यासाचां पाउटीं । ठाकिजे ज्ञान किरीटी ।

ज्ञानें येइजे भेटी । ध्यानाचिये ॥ १३७ ॥

१३७) मग अर्जुना, अभ्यासाच्या ( वरील ९ व्या श्लोकांत सांगितल्याप्रमाणें ) पायरीनें ज्ञान ( परमेश्र्वराचे परोक्ष ज्ञान ) प्राप्त करुन घ्यावें व त्या ज्ञानाच्या योगानें ध्यानाच्या भेटीस यावें. ( त्या ज्ञानानें माझ्या स्वरुपाचें ध्यान करावें )

मग ध्यानासि खेंव । देती आघवेचि भाव ।

तेव्हां कर्मजात सर्व । दूरी ठाके ॥ १३८ ॥

१३८) मग सर्व भाव ( कायिक, वाचिक, मानसिक भाव ) ध्यानाला आलिंगन देतात म्हणजे ध्यानात गढून जातात. त्या वेळेला कर्ममात्र जेंवढें आहे, तें दूर राहातें. ( म्हणजे होत नाहीं. कारण कर्में करण्याची साधनें किंवा द्वारें जी काया, वाचा व मन तीं सर्व ध्यानांत गढून गेल्यामुळें कर्मे करण्यास जाग्यावर कोणीच नसतात; म्हणून कर्मे होत नाहीत.

कर्म जेथ दुरावे । तेथ फलत्यागु संभवे ।

त्यागास्तव आंगवे । शांति सगळी ॥ १३९ ॥

१३९) फळाला उत्पन्न करणारें जें कर्म तें जेव्हां दूर होतें, तेव्हां फलत्याग संभवतो आणि अशा त्या त्यागामुळें पूर्ण शांति ( पूर्ण ब्रह्मस्थिति ) हस्तगत होते.

म्हणोनि यावया शांती । हाचि अनुक्रमु सुभद्रापती ।

अभ्यासुचि प्रस्तुतीं । करणें एथ ॥ १४० ॥

१४०) म्हणूनच अर्जुना, शांति प्राप्त होण्याकरितां हाच ( आतां सांगितलेला ) काय तो क्रम आहे; ( म्हणून ) सांप्रतकाळीं तुला अभ्यासच केला पाहिजे.

मूळ श्लोक

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते ।

ध्यानात् कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥

१२) अभ्यासापेक्षां ज्ञान गहन आहे, ज्ञानापेक्षां ध्यान श्रेष्ठ आहे, ध्यानापेक्षां कर्मफलत्याग अधिक बरा आणि कर्मफलत्यागापेक्षाहि शांति श्रेष्ठ आहे.

अभ्यासाहूनि गहन । पार्था मग ज्ञान ।

ज्ञानापासोनि ध्यान । विशेषिजे ॥ १४१ ॥

१४१) अर्जुना, मग अभ्यासापेक्षां ज्ञान हें खोल आहे आणि ज्ञानापेक्षां ध्यान अधिक महत्वाचें आहे.

मग कर्मफलत्यागु । तो ध्यानापासोनि चांगु ।

त्यागाहूनि भोगु । शांतिसुखाचा ॥ १४२ ॥

१४२) मग कर्मफलत्याग जो आहे, तो ध्यानापेक्षां चांगला आहे आणि कर्मफलत्यागापेक्षां शांतिसुखाचा भोग ( म्हणजे ब्रह्मसुखाचा अनुभव ) चांगला आहे.

ऐसिया या वाटा । इहींचि पेणां सुभटा ।

शांतीचा माजिवटा । ठाकिला जेणें ॥ १४३ ॥

१४३) अर्जुना, अशा या वाटेनें व याच मुक्कामाच्या क्रमानें ज्यानें शांतीचा मध्य गांठला,

मूळ श्लोक

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।

निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥

१३) सर्व भूतांच्या ठिकाणीं द्वेष न धरणारा, मैत्रीनें वागणारा आणि तसाच कृपायुक्त, मी-माझेंपण रहित, सुख व दुःख समान मानणारा, क्षमाशील,

जो सर्व भूतांचां ठायीं । द्वेषातें नेणेचि कहीं ।

आपपरु नाहीं । चैतन्या जैसा ॥ १४४ ॥

१४४) सर्वव्यापी चैतन्याला ज्याप्रमाणें आपला व परकेपणाचा भाव कोठेंच नसतो, त्याप्रमाणें त्याला लोकांविषयीं आपला व परकेपणा राहिला नाही, म्हणून तो कोणत्याहि प्राण्याचा द्वेष करण्याची गोष्ट जाणत नाही;

उत्तमातें धरिजे । अधम तरि अव्हेरिजे ।

हें कांहींच नेणिजे । वसुधा जेवीं ॥ १४५ ॥

१४५) उत्तमाचा स्वीकार करावा आणि नीच म्हणून ( नीचाचा ) त्याग करावा, हें ज्याप्रमाणें पृथ्वी मुळींच जाणत नाही;

कां रायाचें देह चाळूं । रंका परौतें गाळूं ।

हें न म्हणेचि कृपाळू । प्राणु पैं गा ॥ १४६ ॥

१४६) किंवा अर्जुना, राजाच्या देहाची हालचाल करावी व दरिद्री पुरुषाचा देह टाकून द्यावा, असे कृपाळू प्राण केव्हांहि म्हणतच नाही;

गाईची तृषा हरुं । कां व्याघ्रा विष होऊनि मारुं ।

ऐसें नेणेचि का करुं । तोय जैसें ॥ १४७ ॥

१४७) गायीची तहान भागवूं आणि वाघाला विष होऊन मारुं, असें करणें पाण्याला जसें ठाऊकच नसतें;

तैसी आघवांचि भूतमात्रीं । एकपणें जया मैत्री ।

कृपेशीं धात्री । आपणपां जो ॥ १४८ ॥

१४८) त्याप्रमाणें ऐक्यबोधानें संपूर्ण प्राणिमात्रांशी ज्याची मैत्री असते व जो आपण स्वतः कृपेची जन्मभूमि असतो;

आणि मी तूं हे भाष नेणे । माझें कांहींचि न म्हणे ।

सुखदुःख जाणणें । नाहीं जया ॥ १४९ ॥

१४९) आणखी मी- तूं अशी भाषा त्याला माहीत नसते आणि माझें असें तो कांहींच म्हणत नाही व ज्याला सुखदुःखांची जाणीव नसते;

तेवींच क्षमेलागीं । पृथ्वीसि पवाडु आंगीं ।

संतोषा उत्संगीं । दिधलें घर ॥ १५० ॥

१५०) त्याप्रमाणें क्षमेच्या बाबतीत, ज्याची योग्यता पृथ्वीसारखी आहे व त्यानें आपल्या माडीवर संतोषाला घर दिले आहे. ( संतोष ज्याच्यामुळें वाढता आहे. )

मूळ श्लोक

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।

मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥

१४) सर्वदा संतुष्ट, योगी, नियतचित्त, माझ्या ठिकाणीं ज्याचें मन दृढ आहे असा, माझ्या ठिकाणीं ज्यानें मन व बुद्धि अर्पण केलीं आहेत, असा जो माझा भक्त असतो, तो मला प्रिय आहे.

वार्षियेंवीण सागरु । जैसा जळें नित्य निर्भरु ।

तैसा निरुपचारु । संतोषी जो ॥ १५१ ॥

१५१) वर्षाॠतूशिवाय जसा समुद्र पाण्यानें नेहमी पूर्ण भरलेला असतो, तसा जो कोणताहि बाह्य उपचाराशिवाय संतोषानें नेहमीं पूर्ण भरलेला असतो.

वाहुनि आपुली आण । धरी जो अंतःकरण ।

निश्र्चया साचपण । जयाचेनि ॥ १५२ ॥

१५२) जो अंतःकरणाला आपली शपथ घालून आंवरुन धरतो आणि ज्याच्या योगानें निश्चयाला खरेपणा असतो;

जीव परमात्मा दोन्ही । बैसोनि ऐक्यासनीं ।

जयाचां हृदयभुवनीं । विराजती ॥ १५३ ॥

१५३) त्याच्या अंतःकरणरपी घरामध्यें जीव व परमात्मा हे दोन्हीं ऐक्यरुपी आसनावर बसून शोभत आहेत. ( जीव व परमात्मा यांचें ऐक्य, ज्याच्या अनुभवाला आलें आहे );

ऐसा योगसमृद्धि । होऊनि जो निरवधि ।

अर्पी मनोबुद्धि । माझां ठायीं ॥ १५४ ॥

१५४) असा ऐक्यरुपी ऐश्वर्यानें संपन्न होऊन जो आपलें मन व बुद्धि अखंड माझ्या ठिकाणीं अर्पण करितो;

आंतु बाहेरि योगु । निर्वाळलेयाही चांगु ।

तरि माझा अनुरागु । सप्रेम जया ॥ १५५ ॥

१५५) अंतःकरणांत ( आत्मैक्यप्रतीतीच्या दृढतेनें ) व बाह्य शरीरांत ( ध्यान, धारणा इत्यादिकांच्या द्वारें ) चांगल्या तर्‍हेनें योगांत तयार होऊन देखील, ज्याला माझ्या सगुण स्वरुपाविषयीं दृढ प्रेम असतें;

अर्जुना गा तो भक्तु । तोचि योगी तोचि मुक्तु ।

तो वल्लभा मी कांतु । ऐसा पढिये ॥ १५६ ॥

१५६) अर्जुना, तो भक्त, तोच योगी आणि तोच मुक्त; तो जशी कांहीं स्त्री व मी पति इतका तो मला आवडतो.

हें ना तो आवडे । मज जीवाचेनि पाडें ।

हेंही एथ थोडें । रुप करणें ॥ १५७ ॥

१५७) इतकेंच नाहीं, तर तो मला जीवाइतका प्यारा आहे. पण माझें जें त्याच्यावर प्रेम आहे, त्याला ही देखील उपमा अपुरी आहे.

तरी पढियंतयाची कहाणी । हे भुलीची भारणी ।

इयें तंव न बोलणीं । परि बोलवी श्रद्धा ॥ १५८ ॥

१५८) परंतु, प्रेमळ भक्तांच्या गोष्टी हा मला भुरळ पाडणारा मंत्र आहे. प्रेमळ भक्तांच्या गोष्टी बोलून दाखविण्यासारख्या नाहीत. पण अर्जुना, तुझी माझ्यावरील श्रद्धा, असली न बोलावयाची गोष्ट ( पण ) बोलावयास लावते.

म्हणोनि गा आम्हां । वेगा आली उपमा ।

एर्‍हवीं काय प्रेमा । अनुवादु असे ॥ १५९ ॥

१५९) म्हणून आम्ही ( बायकोची व जीवाची ) झटकन उपमा देऊं शकलों. नाहीं तर हे प्रेम बोलून दाखविण्यांत येईल काय ?

आतां असो हें किरीटी । पैं प्रियाचिया गोष्टी ।

दुणा थांव उठी । आवडी गा ॥ १६० ॥

१६०) आतां अर्जुना, हें असूं दे. पण प्रियकर भक्तांच्या गोष्टी बोलण्यात प्रेमास दुप्पट बळ चढतें.

तयाही वरी विपायें । प्रेमळु संवादिया होये ।

तिये गोडीसी आहे । कांटाळें मग ॥ १६१ ॥

१६१) त्यांत आणखी कदाचित् संवाद करण्यास प्रेमळ मनुष्य मिळाला, तर मग त्या आनंदाला दुसरी उपमा आहे काय ?

म्हणोनि गा पांडुसुता । तूंचि प्रियु आणि तूंचि श्रोता ।

वरी प्रियाची वार्ता । प्रसंगें आली ॥ १६२ ॥

१६२) म्हणून अर्जुना, तूंच प्रेमळ भक्त आणि तूंच श्रोता आहेस; शिवाय आणखी प्रसंगानुसार प्रेमळाची गोष्ट बोलण्याची वेळ आली.

तरी आतां बोलों । भलेया सुखा मीनलों ।

ऐसें म्हणतखेंवीं डोलों । लागले देवो ॥ १६३ ॥

१६३) ( जरी प्रेमळाची गोष्ट शब्दांनी बोलून दाखवितां येत नाहीं, तरी मागील ओवींत सांगितल्याप्रमाणें प्रेमळाच्या त्रिपुटीचा प्रसंग आला आहे ) म्हणून आतां मी बोलतोंच. या बोलण्याच्या सुखाचा आपल्याला कसा चांगला योग आला आहे ! असें म्हणतांक्षणीं देव डोलावयास लागले.

मग म्हणे जाण । तया भक्तांचें लक्षण ।

जया मी अंतःकरण । बैसों घालीं ॥ १६४ ॥

१६४) मग श्रीकृष्ण म्हणाले, ज्या भक्ताला मी आपलें अंतःकरण बसावयास घालतों, त्या भक्ताचीं लक्षणें समजून घे.

Custom Search

BhaktiYoga Part 6 Adhyay 12 Ovya 114 to 135 भक्तियोग भाग ६ अध्याय १२ ओव्या ११४ ते १३५

2022-12-19T15:47:00.001+05:30

BhaktiYoga Part 6

Shri Dnyaneshwari Adhyay 12

Ovya 114 to 135

भक्तियोग भाग ६

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या ११४ ते १३५

मूळ श्लोक

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपमो भव ।

मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १० ॥

१०) अभ्यासयोगाला देखील असमर्थ असलास तर सर्वस्वीं माझ्याकरितां कर्मे करणारा हो. माझ्याकरितांसुद्धां कर्मे केलींस तरी तूं सिद्धि मिळवशील.

कां अभ्यासाही लागीं । कसु नाहीं तुझां आंगीं ।

तरी आहासी जया भंगीं । तैसाचि अस ॥ ११४ ॥

११४) अथवा, असा अभ्यास करण्याविषयींसुद्धां जर तुझ्या अंगीं सामर्थ्य नसेल, तर हल्लीं ज्या स्थितींत तूं आहेस, त्या स्थितींत राहा.

इंद्रियें न कोंडीं । भोगातें न तोडीं ।

अभिमानु न संडीं । स्वजातीचा ॥ ११५ ॥

११५) इंद्रियांचा निग्रह करुं नकोस; विषयभोगांना कमी करुं नकोस; आपल्या जातीचा अभिमान सोडूं नकोस;

कुळधर्मु चाळीं । विधिनिषेध पाळीं ।

मग सुखें तुज सरळी । दिधली आहे ॥ ११६ ॥

११६) आपल्या कुळांतील आचारांचे आचरण कर व शास्त्रांनी जीं कर्में करावीं असा विधि सांगितला आहे, ती कर्में कर व जी कर्में करुं नये, असा निषेध केला आहे, ती कर्में करुं नकोस. एवढें तूं केलेंस म्हणजे सुखानें तुला वाटेल तसें वागावयास मोकळीक दिली आहे.

परि मनें वाचा देहें । जैसा जो व्यापारु होये ।

तो मी करितु आहें । ऐसें न म्हणें ॥ ११७ ॥

११७) परंतु मनानें, वाचेनें व देहानें, जसें जें कर्म होईल, तें कर्म मी करीत आहें, असें म्हणूं नकोस.

करणें कां न करणें । हें आघवें तोचि जाणे ।

विश्र्व चळतसे जेणें । परमात्मेनि ॥ ११८ ॥

११८) ( कारण ) ज्या परमेश्र्वराच्या सत्तेने हें विश्र्व चाललें आहे, त्यालाच कोणतीहि गोष्ट करणें अथवा न करणें, हें सर्व ठाऊक आहे.

उणयापुरेयाचें कांहीं । उरों नेदीं आपुलां ठायीं ।

स्वजातीचि करुनि घेईं । जीवित हें ॥ ११९ ॥

११९) कर्मांत कांहीं न्यून अथवा पूर्ण झालें, तर त्याच्या संबंधाने तू आपल्या चित्ताच्या ठिकाणी कांहीं ( खंती अथवा संतोष ) उरुं देऊं नकोस;, आणि तूं हे जीवित आपल्या जातीचे करुन टाक म्हणजे आपला आयुष्यक्रम आपल्या जातीला योग्या अशी कर्में करण्यांत घालव.

माळियें जेउतें नेलें । तेउतें निवांतचि गेलें ।

तया पाणिया ऐसें केलें । होआवें गा ॥ १२० ॥

१२०) अरे, माळ्यानें जिकडे नेले,तिकडे कांही एक तक्रार न करतां जाणार्‍या पाण्याप्रमाणें तुझें जीवित निरभिमान होऊन कर्म करणारें होऊं दे.

एर्‍हवीं तरी सुभटा । उजू कां अव्हांटा ।

रथु काई खटपटा । करितु असे ॥ १२१ ॥

१२१) अर्जुना, सहज विचार करुन पाहिलें तर, आपला मार्ग सरळ आहे किंवा तो आडमार्ग आहे, याची वाटाघाट रथ केव्हां तरी करतो काय ?

म्हणोनि प्रवृत्ति आणि निवृत्ती । इयें वोझीं नेघें मती ।

अखंड चित्तवृत्ती । आठवीं मातें ॥ १२२ ॥

१२२) म्हणून कोणतेंहि कर्म करण्याची प्रवृत्ति अथवा न करण्याची निवृत्ति हीं ओझीं, तूं आपल्या बुद्धीवर घेऊं नकोस. तर तूं आपल्या चित्तवृत्तीनें मला निरंतर स्मर.

आणि जें जें कर्म निपजे । तें थोडें बहु न म्हणिजे ।

निवांतचि अर्पिजे । माझां ठायीं ॥ १२३ ॥

१२३) आणि जें जें कर्म घडेल, तें कमी अथवा जास्त म्हणूं नकोस; तर तें निमुटपणानें माझ्या ठिकाणीं अर्पण कर.

ऐसिया मद्भावना । तनुत्यागीं अर्जुना ।

तूं सायुज्यसदना । माझिया येसी ॥ १२४ ॥

१२४) अर्जुना, अशा माझ्या रुपाच्या अनुसंधानानें शरीरत्यागानंतर तूंच सायुज्य मुक्तिरुप माझ्या घरीं येशील.

मूळ श्लोक

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।

सर्वकर्मफलत्यागं ततः करु यतात्मवान् ॥ ११ ॥

११) अथवा मद्योगाचा आश्रय करुन, हें ( माझ्या ठिकाणीं कर्माचा संन्यास ) करण्यासदेखील जर तूं असमर्थ असलास, तर नियतचित्त होऊन सर्व कर्मफलांचा त्याग कर.

ना तरी हेंही तुज । नेदवे कर्म मज ।

तरी गा तूं भज । पंडुकुमरा ॥ १२५ ॥

१२५) अथवा, हेंहि कर्म जर तुला मला देववत नसेल, ( मला अर्पण करवत नसेल ) तर अर्जुना, ( आम्ही तुला पुढें सांगतों तें ) तूं आचरण कर.

बुद्धींचां पाठीं पोटीं । कर्माआदि कां शेवटीं ।

मातें बांधणें किरीटी । दुवाड जरी ॥ १२६ ॥

१२६) बुद्धीच्या मागें व पुढें व कर्माच्या आरंभी व शेवटीं, हे अर्जुना, मला बांधणें जर तुला कठीण वाटत असेल, ( कर्माची प्रेरणा करणार्‍या बुद्धीचा प्रेरक परमात्माच आहे, असा विचार करणें हें बुद्धीच्या पाठीमागें परमात्मास बांधणें होय व तें कर्म झाल्यावर परमात्म्यालाच अर्पण करणें योग्य आहे, असा बुद्धीनें निश्र्चय करणें, हेंच परमात्म्यास बुद्धीच्या पुढें बांधणें होय; आणि करण्याच्या अगोदर ज्या कतृत्वाच्या अभिमानानें कर्मास प्रारंभ होतो तें कर्तृत्व आपलें नसून खरोखर परमात्म्याचेंच आहे, अशा समजुतीनें कर्म करावयास लागणें, हें कर्माच्या प्रारंभीं परमात्म्यास बांधणें होय; व आरंभिलेल्या कर्मापासून मिळणारें फळ त्या कर्माच्या शेवटीं परमात्म्यास समर्पण करणें, हेंच कर्माच्या शेवटीं परमात्म्यास बांधणें होय; यप्रमाणें बुद्धीच्या अगोदर व बुद्धीच्या शेवटीं व कर्माच्या आरंभी व कर्माच्या शेवटी मला परमात्म्याला त्यांत गोवणें हें जर तुला कठीण वाटत असेल )

तरि हेंही असो । सांडीं माझा अतिसो ।

परि सयंतिसीं वसो । बुद्धि तुझी ॥ १२७ ॥

१२७) तर हें देखील राहूं दे. माझ्याकरितां कर्म करुन मला अर्पण करण्याचा विचार जो सांगितला, त्या विषयींचा आग्रहहि एकीकडे राहूं दे परंतु तुझी बुद्धि ( कर्मफलाविषयीं ) निग्रहयुक्त असूं दे. ( तूं आपल्या बुद्धीत कर्तृत्वमद व फलस्वाद घेऊं नकोस ).

आणि जेणें जेणें वेळें । घडली कर्में सकळें ।

तयांची तियें फळें । त्यजितु जाय ॥ १२८ ॥

१२८) आणि ज्या ज्या वेळीं कर्में घडतील, त्या त्या वेळीं त्यांची ती सर्व फळें तूं टाकीत जा.

वृक्ष कां वेली । लोटती फळें आलीं ।

तैसीं सांडीं निपजलीं । कर्में सिद्धें ॥ १२९ ॥

१२९) झाडांस अथवा वेलींस आलेलीं फळें जशी तीं झांडें व त्या वेली टाकून देतात, त्याप्रमाणें पूर्ण झालेलीं कर्में ( तूं ) टाकून दे. त्यांच्या फळांची आशा, चित्तात ठेवूं नकोस. )

परि मातें मनीं धरावें । कां मजउद्देशें करावें ।

हें काहीं नको आघवें । जाऊं दे शून्यीं ॥ १३० ॥

१३०) परंतु मनामध्यें माझी आठवण करावी अथवा मला अर्पण करण्याच्या हेतूनें कर्म करावें; हें कांहीं नको, तर तें शून्यांत जाऊं दे. ( तूंहि घेऊं ) नकोस व मलाहि अर्पण करुं नकोस, तर तें कर्म तसेंच रिकामें राहूं दे.

खडकीं जैसें वर्षलें । कां आगीमाजीं पेरिलें ।

कर्म मानीं देखिलें । स्वप्न जैसें ॥ १३१ ॥

१३१) खडकावर पडलेला पाऊस, अथवा अग्नींत पेरलेलें बीं अथवा पाहिलेलें स्वप्न हें जसें व्यर्थ असतें, त्याप्रमाणें सर्व कर्में व्यर्थ मान.

अगा आत्मतेजां विषीं । जीवु जैसा निरभिलाषी ।

तैसा कर्मी अशेषीं । निष्कामु होईं ॥ १३२ ॥

१३२) अरे अर्जुना, आपल्या मुलीविषयीं जसा आपला जीव निष्काम असतो, त्याप्रमाणें सर्व कर्मांच्या फलाविषयीं तूं निष्काम हो.

वन्हीची ज्वाळा जैसी । वायां जाय आकाशीं ।

क्रिया जिरों दे तैसी । शून्यामाजीं ॥ १३३ ॥

१३३) अग्नीची ज्वाळा जशी आकाशांत व्यर्थ जाते, ( म्हणजे तिचा कांहीं परिणाम होत नाहीं ) त्याप्रमाणें तुझ्याकडून होणारी कर्में शून्यामध्यें जिरुं दे ( म्हणजे जणूं काय तीं कर्में केलीच नाहींत, अशीं तुझी चित्तवृत्ती असूं दे. )

अर्जुना हा फलत्यागु । आवडे कीर असलगु ।

परि योगामाजीं योगु । धुरेचा हा ॥ १३४ ॥

१३४) अर्जुना हा फलत्याग सोपा वाटतो खरा, पण सर्व योगांमध्यें हा योग श्रेष्ठ आहे.

येणें फलत्यागें सांडे । तें तें कर्म न विरुढे ।

एकचि वेळे वेळुझाडें । वांझें जैसीं ॥ १३५ ॥

१३५) जसें वेळूचें झाड एक वेळ व्यालें म्हणजे पुन्हा वीत

नाहीं, त्याप्रमाणें या फलत्यागानें जें जें कर्म टाकलें जातें,

त्या त्या कर्मास पुन्हां अंकुर फुटत नाहीं. ( तें कर्म

सुखदुःखाचा भोग देण्याकरितां पुढें जन्माला कारणीभूत

होत नाहीं. )

Custom Search

BhaktiYoga Part 5 Adhyay 12 भक्तियोग भाग ५ अध्याय १२

2022-12-19T15:30:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 5

Shri Dnyaneshwari

Adhyay 12 Ovya 89 to 113

भक्तियोग भाग ५

श्रीज्ञानेश्र्वरी अध्याय १२

ओव्या ८९ ते ११३

म्हणोनि गा पांडवा । मूर्तीचा मेळावा ।

करुनि त्यांचिया गांवा । धांवतु आलों ॥ ८९ ॥

८९) म्हणून अर्जुना, सगुणरुप धारण करुन, भक्तांच्या गांवाला मी धांवत आलों.

नामाचिया सहस्रवरी । नावा इया अचधारीं ।

सजूनिया संसारीं । तारु जाहलों ॥ ९० ॥

९०) माझीं हजारों नांवें ह्याच कोणी नावा, त्या तयार करुन संसारसागरांतून भक्तांना तारणारा मी नावाडी झालों असें समज.

सडे जे देखिले । ते ध्यानकासे लाविले ।

परिग्रही घातले । तरियावरी ॥ ९१ ॥

९१) जे भक्त सडे ( अंतर्बाह्य परिग्रहरहित ) असे मी पाहिले, त्यांस ( माझ्या ) ध्यानरुपी कांसेला लाविलें व परिग्रही होते त्यांना नामरुपी नावेवर बसविलें.

प्रेमाची पेटी । बांधली एकाचां पोटीं ।

मग आणिले तटीं । सायुज्याचां ॥ ९२ ॥

९२) एकाच्या पोटीं प्रेमाची पेटी बांधली आणि मग त्यास मोक्षाच्या कांठावर आणलें.

परि भक्तांचेनि नांवें । चतुष्पादादि आघवे ।

वैकुंठींचिये राणिवे । योग्य केले ॥ ९३ ॥

९३) परंतु, जे माझे भक्त असे ( माझ्या दृष्टीनें ठरलेले आहेत ) मग ते ( गजेंद्रासारखे ) चार पायांचीं जनावरें वगैरे कां असेनात, पण त्या सर्वांस वैकुंठाच्या राज्यास योग्य केलें.

म्हणोनि गा भक्तां । नाहीं एकही चिंता ।

तयातें समुद्धर्ता । आथि मी सदा ॥ ९४ ॥

९४) म्हणून माझ्या भक्तांना एकहि चिंता नाही. कारण त्यांचा उद्धार करणारा मी नेहमीं तयार आहे.

आणि जेव्हांचि का भक्तीं । दिधली चित्तवृत्ती ।

तेव्हांचि मज सूती । तयांचिये नाटीं ॥ ९५ ॥

९५) आणि जेव्हां भक्तांनी ( आपली ) चित्तवृत्ति मला दिली, त्या वेळीं त्यांनी मला ( आपल्या ) छंदांत घातलें.

याकारणें गा भक्तराया । हा मंत्र तुवां धनंजया ।

कीजे जे यया । मार्गा भजिजे ॥ ९६ ॥

९६) याकरितां हे भक्तश्रेष्ठा अर्जुना, भक्तिमार्गाचें आचरण करावें. हा विचार पक्का लक्षांत ठेव.

मूळ श्लोक

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।

निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥

८) माझ्या ठिकाणीं मन वृत्तिवंत करुन घाल. माझ्या ठिकाणीं बुद्धि स्थिर कर. ( म्हणजे ) त्यानंतर तूं माझ्या ठिकाणीं निवास करशील ( मद्रूप होशील ) यांत संशय नाहीं.

अगा मानस हें एक । माझां स्वरुपीं सवृत्तिक ।

करुनि घालीं निष्टंक । बुद्धिनिश्र्चयेंसीं ॥ ९७ ॥

९७) अरे अर्जुना, बुद्धीच्या निश्चयासह, तूं आपले मन फक्त माझ्या स्वरुपीं अखंड वतनदार करुन ठेव.

इये दोनी सरिसीं । मजमाजीं प्रेमेंसीं ।

रिगालीं तरी पावसी । मातें तूं गा ॥ ९८ ॥

९८) बा अर्जुना, या दोघांनीं ( बुद्धी व मन यांनी ) जर माझ्यामध्यें प्रेमानें बरोबर प्रवेश केला, तर तूं मला पावशील.

जे मन बुद्धि इहीं । घर केलें माझां ठायीं ।

तरी सांगे मग काई । मी तूं ऐसे उरे ॥ ९९ ॥

९९) कारण कीं, मन ब बुद्धि हीं माझ्या ठिकाणीं कायमची राहिलीं तर मग, मी व तूं असें द्वैत उरेल काय ? सांग.

म्हणोनि दिवा पालवे । सवेंचि तेज मालवे ।

कां रविबिंबासवें । प्रकाशु जाय ॥ १०० ॥

१००) म्हणून पदराच्या वार्‍यानें दिवा मालवला असतां त्या दिव्याचें तेज ( जसें ) लागलीच नाहींसें होंतें; अथवा सूर्यास्ताच्या वेळीं त्या सूर्याच्या बिंबाबरोबर ( जसा ) प्रकाश जातो;

उचललेया प्राणासरिसीं । इंद्रियेंही निगती जैसीं ।

तैसा मनोबुद्धिपाशीं । अहंकारु ये ॥ १०१ ॥

१०१) शरीरांतून प्राण निघाल्याबरोबर इंद्रियें जशीं त्याच्या बरोबर निघतात, त्याप्रमाणें जिकडे मन व बुद्धि जातील तिकडे त्यांच्याबरोबर अहंकार येतो.

म्हणोनि माझां स्वरुपीं । मनबुद्धि इयें निक्षेपीं ।

येतुलेनि सर्वव्यापी । मीचि होसी ॥ १०२ ॥

१०२) म्हणून माझ्या स्वरुपीं मन व बुद्धि ही दोन्ही ठेव. एवढ्यानें सर्वव्यापी जो मी, तोच तूं होशील.

यया बोला कांहीं । अनारिसें नाहीं ।

आपली आण पाहीं । वाहतु असें गा ॥ १०३ ॥

१०३) अर्जुना, हें जे मी बोललों, यांत कांहीं अन्यया नाहीं, असें मी आपली शपथ वाहून तुला सांगतों.

मूळ श्लोक

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।

अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनजंय ॥ ९ ॥

९) अथवा माझ्या ठिकाणीं चित्त स्थिर करण्याला समर्थ नसलास तर, हे धनंजया, ( चित्तैकाग्रतेचा ) अभ्यास करुन माझी प्राप्ति करुन घेण्याची इच्छा कर.

अथवा हें चित्त । मनबुद्धीसहित ।

माझां हातीं अचुबिंत । न शकसी देवों ॥ १०४ ॥

१०४) अथवा जर मनबुद्धिसहित हें चित्त माझ्या हातीं ( सकलवासनारहित असें ) संपूर्ण तू देऊं शकणार नाहीस,

तरि गा ऐसें करीं । यां आठां पाहारांमाझारीं ।

मोटकें निमिषभरी । देतु जाय ॥ १०५ ॥

१०५) तर अर्जुना, असें कर कीं, या आठ प्रहरांमध्यें नेमकें निमिषभर चित्त ( मला ) देत जा.

मम जें जें कां निमिख । देखेल माझें सुख ।

तेतुलें अरोचक । विषयीं घेईल ॥ १०६ ॥

१०६) मग जितकें जितकें निमिष तुझें चित्त माझें सुख पाहील, तितकें तुझे चित्त विषयांच्या ठिकाणीं अरुची घेईल.

जैसा शरत्कालु रिगे । आणि सरिता वोहटूं लागे ।

तैसें चित्त काढेल वेगें । प्रपंचौनि ॥ १०७ ॥

१०७) ज्याप्रमाणें शरद् ऋतूचा प्रवेश झाला असता नद्यांचे पाणी कमी होऊं लागतें, त्याप्रमाणें तुझ्या चित्ताचा माझ्या स्वरुपांत जसजसा प्रवेश होईल, तसतसें तुझें चित्त प्रपंचांतून वेगानें निघेल.,

मग पुनवेहूनि जैसें । शशिबिंब दिसें दिसें ।

हारपत अंवसे । नाहींचि होय ॥ १०८ ॥

१०८) मग ज्याप्रमाणें पौर्णिमेपासून दिवसेंदिवस चंद्राचें बिंब कमी होत होत अमावास्येलाअगदीं नाहींसे होतें;

तैसें भोगाआंतूनि निगतां । चित्त मजमाजीं रिगतां ।

हळूहळू पांडुसुता । मीचि होईल ॥ १०९ ॥

१०९) त्याप्रमाणें भोगांतून तुझें चित्त निघून माझ्यामध्यें

प्रवेश करतां करतां, अर्जुना, तें तुझें चित्त हळूहळू मद्रूप

होईल.

अगा अभ्यासयोगु म्हणिजे । तो हा एकु जाणिजे ।

येणें कांहीं न निपजे । ऐसें नाहीं ॥ ११० ॥

११०) अरे, अभ्यासयोग जो म्हणतात, तो हाच एक आहे, असें समज. याच्या योगानें कोणतीहि गोष्ट प्राप्त होणार नाहीं, असें नाहीं.

पैं अभ्यासाचेनि बळें । एकां गति अंतराळे ।

व्याघ्र सर्प प्रांजळे । केले एकी ॥ १११ ॥

१११) अभ्यासाच्या सामर्थ्यानें कित्येक आकाशाच्या पोकळींत चालूं शकतात व कित्येकांनी वाघ व साप यासारखे दुष्ट प्राणी करुन घेतले.

विष कीं आहारीं पडे । समुद्रीं पायवाट जोडे ।

एकीं वाग्ब्रह्म थोकडें । अभ्यासें केलें ॥ ११२ ॥

११२) विष खाण्याचा अभ्यास केला असतां तें विषदेखील पचनीं पडलें. अभ्यासाच्या योगानें समुद्रावरुन पायानें जातां येतें; कित्येकांनीं वेदांचा अभ्यास करुन ते वेद आटोक्यांत आणले,

म्हणोनि अभ्यासासि कांहीं । सर्वथा दुष्कर नाहीं ।

यालागीं माझां ठायीं । अभ्यासें मिळ ॥ ११३ ॥

११३) म्हणून अभ्यासाला कोणतीहि गोष्ट मुळींच कठीण

नाहीं, याकरितां माझ्या स्वरुपीं तूं अभ्यासाने एकरुप हो.

Custom Search

BhaktiYoga Part 4 Ovya 60 to 88 भक्तियोग भाग ४ ओव्या ६० ते ८८

2022-11-21T16:04:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 4

Shri Dnyaneshwari

Adhyay 12 Ovya 60 to 88

भक्तियोग भाग ४

श्रीज्ञानेश्र्वरी

अध्याय १२ ओव्या ६० ते ८८

मूळ श्लोक

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।

अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥

५) अव्यक्त ब्रह्माच्या ठिकाणीं ज्याचें चित्त आसक्त आहे, त्यांना अधिक क्लेश पडतो. कारण देहधार्‍यांना अव्यक्त ब्रह्माच्या प्राप्तीचा मार्ग कष्टानें साध्य होतो.

जिहीं सकळभूतांचां हितीं । निरालंबीं अव्यक्तीं ।

पसरलिया आसक्ती । भक्तीवीण ॥ ६० ॥

६०) सगुणाच्या भक्तीस डावलून निराश्रय, निर्गुण आणि सर्व प्राण्यांचें मूर्तिमंत हितच, असें जें ब्रह्म त्या ब्रह्माची प्राप्ति होण्याकरिता ज्या योग्यांनीं त्या ठिकाणीं आसक्ति धरलेली असते,

तयां महेंद्रादि पदें । करिताति वाटवधें ।

आणि ऋद्धिसिद्धींचीं द्वंद्वें । पडोनि ठाती ॥ ६१ ॥

६१) त्यांस ( त्या योग्यांस ) इंद्रपदादि पदें वाटमारेपणा करतात व ऋद्धिसिद्धींपासून उत्पन्न होणारीं सुखदुःखे त्या योग्यांच्या ब्रह्मप्राप्तीच्या आड पडून राहतात.

कामक्रोधांचे विलग । उठावती अनेग ।

आणि शून्येंसीं आंग । जुंझवावें कीं ॥ ६२ ॥

६२) कामक्रोधांचे अनेक उपद्रव उद्भवतात व निराकाराबरोबरच शरीर लढवावें लागतें.

ताहाने ताहानाचि पियावी । भुकेलिया भूकचि खावी ।

अहोरात्र वावीं । मवावा वारा ॥ ६३ ॥

६३) तहानेनें तहानच प्यावी, भूक लागली असतां भूकच खावी आणि रात्रंदिवस वावांनी वारा मोजावा.

उन्निद्रेयाचें पहुडणें । निरोधाचें वेल्हावणें ।

झाडासि साजणें । चाळावें गा ॥ ६४ ॥

६४) जेथें जागणें हेंच निजणें, इंद्रियांचा निरोध करणें हेंच विषयांचें हेंच विषयाचें प्रशस्त भोगणें आणि अरे, झाडाशी मैत्री करुन बोलावे लागतें,

शीत वेढावें । उष्ण पांघुरावें ।

वृष्टीचिया असावें । घराआंतु ॥ ६५ ॥

६५) थंडी नेसावी, ऊन पांघरावें आणि पावसाच्या घरांत असावें.

किंबहुना पांडवा । हा अग्निप्रवेशु नीत नवा ।

भ्रतारेंवीण करावा । तो हा योगु ॥ ६६ ॥

६६) अर्जुना फार काय सांगावें ? हा योग करणें, म्हणजे नवर्‍यावांचून नित्य नवा अग्निप्रवेश करणें ( सती जाणें ) आहे.

एथ स्वामीचें काज । ना वापिकें व्याज ।

परि मरणेंसीं झुंज । नीत नवें ॥ ६७ ॥

६७) हा योग करण्याच्या कामांत नवर्‍याचें ( नवर्‍याबरोबर सती गेले असतां जसा पुढें तोच नवरा मिळतो, तसें नवरा मिळवण्याचें ) काम नाही अथवा नवर्‍याकडच्या कुलाचाराचें कांहीं निमित्तहि नाही; परंतु मरणाबरोबर ( मात्र ) नित्य नवी लढाई आहे.

ऐसें मृत्यूहूनि तिख । कां घोंटे कढत विख ।

डोंगर गिळितां मुख । न फाटे काई ॥ ६८ ॥

६८) याप्रमाणें योगाचें दुःख मृत्यूहून तीक्ष्ण आहे. अथवा कढत विष पिववेल काय ? डोंगर गिळतांना मुख फाटणार नाहीं काय ?

म्हणोनि योगाचिया वाटा । जे निगाले गा सुभटा ।

तयां दुःखाचाचि वाटा । भागा आला ॥ ६९ ॥

६९) म्हणून अर्जुना, या योगाच्या वाटेनें माझी प्राप्ति करुन घेण्याकरितां जे निघाले, त्यांच्या वांट्याला दुःखाचाच भाग आला.

पाहें पां लोहाचे चणे । जैं बोचरिया पडती खाणें ।

तैं पोट भरणें कीं प्राणें । शुद्धी म्हणों ॥ ७० ॥

७०) असें पाहा कीं, जेव्हां बोचर्‍या माणसास लोखंडाचें चणे खाण्याचा प्रसंग येतो, तेव्हां तें त्यांचें पोट भरणें म्हणावें, कीं प्राणांशीं त्याचा वियोग म्हणावा ?

म्हणोनि समुद्र वाहीं । तरणें आथि केंही ।

कां गगनामाजीं पाईं । खोलिजतु असे ॥ ७१ ॥

७१) म्हणून बाहूंनी समुद्र तरुन जाणें, हें कोठें ( शक्य ) आहे काय ? अथवा आकाशांत पायानें चालणें घडतें काय ?

वळघलिया रणाची थाटी । आंगीं न लगतां काठी ।

सूर्याची पाउटी । कां होय गा ॥ ७२ ॥

७२) युद्धाच्या गर्दीत गेल्यावर अंगाला काठीचा घाव न लागतां सूर्याची पायरी करुन ( सूर्यंमंडळाचा भेद करुन ) जातां येईल काय ?

यालागीं पांगुळा हेवा । नव्हे वायूसि पांडवा ।

तेवीं देहवंतां जीवां । अव्यक्तीं गति ॥ ७३ ॥

७३) म्हणून अर्जुना, ज्याप्रमाणें पांगळ्याला वायूशीं स्पर्धा करतां येणार नाहीं, त्याप्रमाणें शरीरधारी जीवांची निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणीं गति नाही.

ऐसाही जरी धिंवसा । बांधोनिया आकाशा ।

झोंबती तरी क्लेशा । पात्र होती ॥ ७४ ॥

७४) असें असूनहि जर ते जीव, धैर्य धरुन निर्गुणाचाच पिच्छा पुरवतील, तर त्यांना दुःख प्राप्त होईल.

म्हणोनि येर ते पार्था । नेणतीचि हे व्यथा ।

जे कां भक्तिपंथा । वोटंगले ॥ ७५ ॥

७५) म्हणून अर्जुना, याहून दुसरे जे भक्तिमार्गाला लागले, ते हें दुःख जाणतच नाहींत.

मूळ श्लोक

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।

अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥

६) पण, हे पार्था, जे सर्व कर्में मला अर्पण करुन मत्पर होऊन, अनन्य भक्तियोगानें माझें ध्यान करीत उपासना करतात;

कर्मेंद्रियें सुखें । करिती कर्में अशेखें ।

जिये कां वर्णविशेखें । भागा आलीं ॥ ७६ ॥

७६) ( येथून भक्तिमार्गाला लागलेल्या पुरुषाचें वर्णन करतात. ) त्या भक्तिमार्गाला लागलेल्या पुरुषांची कर्मेंद्रियें हीं वर्णाश्रम धर्मानुसार सर्व कर्में आनंदानें करीत असतात.

विधीते पाळित । निषेधातें गाळित ।

मज देऊनि जाळित । कर्मफळें ॥ ७७ ॥

७७) ते पुरुष शास्त्रानें सांगितलेल्या आज्ञांचे पालन करतात व शास्त्रानें मनाई केलेली कर्में ते करीत नाहींत व केलेल्या कर्मांची फळें, तीं कर्में मला अर्पण करुन , जाळून टाकतात.

ययापरी पाहीं । अर्जुना माझां ठाई ।

संन्यासूनि नाहीं । करिती कर्में ॥ ७८ ॥

७८) अर्जुना, याप्रमाणे ते मला कर्में अर्पण करुन कर्में नाहींशीं करता

आणीकही जे जे सर्व । कायिक याचिक मानसिल भाव ।

तयां मीवांचूनि धांव । आनौती नाहीं ॥ ७९ ॥त

७९) आणखी ज्या ज्या म्हणून काहीं शरीराच्या, वाणीच्या व मनाच्या क्रिया असतात, त्या सर्वांची प्रवृत्ति माझ्याशिवाय दुसरीकडे नसते.

ऐसे जे मत्पर । उपासिती निरंतर ।

ध्यानमिषें घर । माझें झाले ॥ ८० ॥

८०) असें जे माझे ठिकाणीं गढून माझी निरंतर उपासना करतात व जे माझें निरंतर ध्यान करतात व त्या ध्यानाच्या निमित्तानें जे माझें घर झाले आहेत;

जयांचिये आवडी । केली मजशीं कुळवाडी ।

भोग मोक्ष बापुडीं । त्यजिलीं कुळें ॥ ८१ ॥

८१) ज्यांच्या प्रेमानें माझ्याशीं देवघेव केलेली असते व ऐहिक व पारत्रिक भोग व मोक्ष, हीं कुळें दोन आहेत, असें समजून ज्यांनी त्यांचा त्याग केलेला असतो.

ऐसे अनन्ययोगें । विकले जीवें मनें आंगें ।

तयांचें कायि एक सांगें । जें सर्व मी करीं ॥ ८२ ॥

८२) याप्रमाणें एकनिष्ठ भक्तीने जीव, शरीर व मन यांसह जे मला विकलेले असतात, त्यांचें काय एक मी करतों म्हणून सांगूं ? कारण सर्वच मी करतों.

तेषांमहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥

७) माझ्या ( सगुणस्वरुपाच्या ) ठिकाणीं ज्यांनी चित्त ठेविलें आहे, अशा त्या ( भक्तांचा ) मीअल्प काळांत मृत्युरुप संसारसागरामधून उद्धार करणारा होतों.

किंबहुना धनुर्धरा । जो मातेचिया ये उदरा ।

तो मातेचा सोयरा । केतुला पां ॥ ८३ ॥

८३) फार काय सांगावें ? अर्जुना, जो आईच्या पोटीं जन्म घेतो, तो आईचा किती आवडता असतो बरें ?

तेवीं मी तयां । जैसे असती तैसियां ।

कळिकाळ नोकोनियां । घेतला पटा ॥ ८४ ॥

८४) त्याप्रमाणें माझें भक्त जसे असतील त्या स्थितींत मी त्यांच्यावर प्रेम करतों व कळिकाळाचा पराभव करुन त्यांस मी आपल्या पदरांत घेतों.

एर्‍हवीं तरी माझिया भक्तां । आणि संसाराची चिंता ।

काय समर्थाची कांता । कोरान्न मागे ॥ ८५ ॥

८५) सहज विचार करुन पाहिले तर, ( कोणीहि ) एकदां माझा भक्त म्हणून ठरला, मग त्यास संसाराच्या काळजीची गोष्ट कशाला ? सांग. राजाच्या कुटुंबास भीक मागण्याचें कारण पडेल काय ?

तैसे ते माझें । कलत्र हें जाणिजे ।

कायिसोनिही न लाजें । तयांचेनि मी ॥ ८६ ॥

८६) त्याप्रमाणें तें भक्त माझें कुटुंब आहेत असें समजावें, त्यांचे कोणतेंहि पडलेलें काम करण्यांत मला कमीपणा वाटत नाहीं.

जन्ममृत्युचां लाटीं । झळंबती इया सृष्टी ।

तें देखोनियां पोटीं । ऐसें जाहलें ॥ ८७ ॥

८७) जन्ममृत्युच्या लाटांत हें जग गटांगळ्या खात असलेलें पाहून, माझ्या पोटांत असा विचार आला.

भवसिंधूचेनि माजें । कवणासि धाकु नुपजे ।

येथ जरी कीं माझे । विहिती हन ॥ ८८ ॥

८८) संसारसागराच्या खवळण्यानें कोणास भय उत्पन्न

होणार नाहीं ? या योगानें ( संसारसागराच्या क्षोभानें )

माझें भक्त कदाचित् भितील;

Custom Search

BhaktiYoga Part 3 Ovya 35 to 59 भक्तियोग भाग ३ ओव्या ३५ ते ५९

2022-11-21T15:51:00.000+05:30

BhaktiYoga Part 3

Shri Dnyaneshwari

Adhyay 12

Ovya 35 to 59

भक्तियोग भाग ३

श्रीज्ञानेश्र्वरी

अध्याय १२

ओव्या ३५ ते ५९

मूळ श्लोक

श्रीभगवानुवाचः – मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।

श्रद्ध्या परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥

२) श्रीकृष्ण म्हणाले, माझ्या ठिकाणीं मन ठेवून नित्ययुक्त होऊन, अतिशय श्रद्धेनें युक्त असे जे माझी उपासना करतात, ते सर्वांत उत्कृष्ट योगी मी समजतों.

तरि अस्तुगिरीचां उपकंठीं । रिगालिया रविबिंबापाठीं ।

रश्मी जैसे किरीटी । संचरती ॥ ३५ ॥

३५) तर अर्जुना, अस्ताचलाच्या समीप सूर्य गेल्यानंतर सूर्यबिंबामागून जशी किरणें जातात;

वर्षाकाळीं सरिता । जैसी चढों लागें पांडुसुता ।

तैसी नीच नवी भजतां । श्रद्धा दिसे ॥ ३६ ॥

३६) अर्जुना, ज्याप्रमाणें पावसाळ्यांत नदीचें पाणी रोज वाढतें, त्याप्रमाणें माझें भजन करीत असतांना माझ्या भक्तांचें माझ्याविषयींचें प्रेम नित्य नवें ( वाढणारें ) दिसतें.

परि ठाकिलियाहि सागरु । जैसा मागीलही यावा अनिवारु ।

तिये गंगेचिये ऐसा पडिभरु । प्रेमभावा ॥ ३७ ॥

३७) परंतु गंगानदी समुद्रास प्राप्त झाल्यानंतरहि जसा ( तिच्या ) मागील पाण्याचा अनिवार लोट येत राहतो, त्या गंगेसारखा ज्याच्या प्रेमभावाला जोर असतो;

तैसें सर्वांद्रियासहित । मजमाजीं सूनि चित्त ।

जे रातिदिवो न म्हणत । उपासेती ॥ ३८ ॥

३८) तसेंच जे रात्र आणि दिवस असें कांहीं न म्हणतां, सर्व इंद्रियांसहित माझ्या स्वरुपीं दृढ अंतःकरण ठेवून माझी उपासना करतात;

यापरी जे भक्त । आपणपें मज देत ।

तेचि मी योगयुक्त । परम मानीं ॥ ३९ ॥

३९) याप्रमाणें जे भक्त मला आपला आत्मभाव देतात, त्यांनाच मी श्रेष्ठ प्रतीचे योगयुक्त मानतों.

मूळ श्लोक

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।

सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥

३) तथापि जे अक्षर, अनिर्देश्य, अव्यक्त, सर्वव्यापी, अचिन्त्य, अविकारी, अचल व ध्रुव ( अशा वस्तुची ) उपासना करतात;

आणि येर तेही पांडवा । जे आरुढोनिसोऽहंभावा ।

झोंबती निरवयवा । अक्षरासी ॥ ४० ॥

४०) आणि अर्जुना, याशिवाय दुसरे ( निर्गुण उपासक ) जें, तें ब्रह्म मी आहें, अशी दृढ भावना करुन अवयवरहित व अविनाशी अशा ब्रह्माला धरावयास पाहतात;

मनाची नखी न लगे । जेथ बुद्धीची दृष्टी न रिगे ।

इंद्रियां कीर जोगें । काइ होईल ॥ ४१ ॥

४१) ज्या ब्रह्माच्या ठिकाणीं मनाचा प्रवेश होत नाहीं, आणि बुद्धीची दृष्टि जेथें प्रवेश करीत नाहीं, तें इंद्रियांना खरोखर गोचर होईल काय ?

परि ध्यानाही कुवाडें । म्हणोनि एके ठायीं न संपडे ।

व्यक्तीसि माजिवडें । कवणेही नोहे ॥ ४२ ॥

४२) परंतु जें ब्रह्म एका ठिकाणीं न सापडल्यामुळें व कोणत्याहि आकारांत तें येत नसल्यामुळें जें ध्यानालाहि कठिण आहे;

जया सर्वत्र सर्वपणें । सर्वांही काळीं असणें ।

जें पावूनि चिंतवणें । हिंपुटी जाहलें ॥ ४३ ॥

४३) जी वस्तु सर्व ठिकाणीं सर्व रुपानें व सर्व कालीं असते, ज्या स्वरुपाचें ध्यान करण्याकरितां गेलें असतां, चिंतन करण्याची क्रिया तेथें आपला कांहीं लाग न लागल्यामुळें खजील होते;

जें होय ना नोहे । जें नाहीं ना आहे ।

ऐसें म्हणोनि उपाये । उपजतीचिना ॥ ४४ ॥

४४) जी वस्तु उत्पन्न होत नाहीं व नाशहि पावत नाहीं व जी वस्तु नाहीं असेंही नाही व आहे असेहीं नाहीं; व जी वस्तु अशी असल्यामुळे जिच्या प्राप्तिविषयीं साधनें संभवतच नाहीत;

जें चळे ना ढळे । सरे ना मैळे ।

तें आपुलेनिचि बळें । आंगविलें जिहीं ॥ ४५ ॥

४५) जें चालत नाहीं व हालत नाहीं, जें संपत नाहीं व मळत नाहीं तें ( ब्रह्म ) आपल्या बळानेंच ज्यांनी स्वाधीन करुन घेतलें आहे.

मूळ श्लोक

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।

ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥

४) इंद्रियसमुदायाचें नियमन करुन, सर्वत्र समबुद्धि ठेवणारे व सर्व भक्तांचें जें हित त्यामध्यें रत असणारे, ( अशी उपासना करणारे ) ते देखील माझ्याप्रतच येतात.

पैं वैराग्यमहापावकें । जाळूनि विषयांचीं कटकें ।

अधपलीं तवकें । इंद्रियें धरिलीं ॥ ४६ ॥

४६) ( ज्यांनी ) वैराग्यरुपी मोठ्या अग्नीनें विषयांचीं सैन्यें जाळून, त्या योगानें होरपळलेलीं इंद्रियें धैर्यांनें आवरुन धरलीं;

मग संयमाची धाटी । सूनि मुरडिलीं उफराटीं ।

इंद्रियें कोंडिलीं कपाटीं । हृदयाचां ॥ ४७ ॥

४७) मग इंद्रियांस ( निग्रहाच्या ) पाशांत घालून अंतर्मुख केलें व अशा तर्‍हेने त्यांस हृदयाच्या कपाटांत कोंडलें,

अपानींचिया कवाडा । लावोनि आसनमुद्रा सुहाडा ।

मूळबंधाचा हुडा । पन्नासिला ॥ ४८ ॥

४८) हे सुजाण अर्जुना, गुदद्वाराला आसनमुद्रा लावून मूळबंधाच्या किल्ला तयार केला.

आशेचे लाग तोडिले । अधैर्याचे कडे झाडिले ।

निद्रेचें शोधिलें । काळवखें ॥ ४९ ॥

४९) आशेचे संबंध तोडून टाकले. भित्रेपणाचे कडे ढांसळून दिले आणि निद्रारुपी अंधार नाहींसा करुन टाकला.

वज्राग्निचां ज्वाळीं । करुनि अपानधातूंची होळी ।

व्याधींचां सिसाळीं । पूजिलीं यंत्रें ॥ ५० ॥

५०) वज्राग्नीच्या ज्वाळाने अपानरुप धातूंची होळी करुन रोगरुपी मुंडक्यांनी प्राणायामरुपी तोफा पूजिल्या.

मग कुंडलिनियेचा टेंभा । आघारीं केला उभा ।

तया चोजविलें प्रभा । निमथावरी ॥ ५१ ॥

५१) मग कुंडलिनीची मशाल आधार चक्रावर उभी केली व तिच्या प्रकाशाने ब्रह्मरंध्रापर्यंत मार्ग समजला.

नवद्वारांचां चौचकीं । बाणूनि संयतीची आडवंकी ।

उघडली खिडकी । ककारांतींची ॥ ५२ ॥

५२) शरीरांतील नऊहि द्वारांच्या कवाडांवर संयमाचा अडसर घालून, सुषुम्ना नाडीचे मुख उघडलें.

प्राणशक्तिचामुंडे । प्रहारुनि संकल्पमेंढे ।

मनोमहिषाचेनि मुंडे । दिधलीं बळी ॥ ५३ ॥

५३) प्राणशक्तिरुपी चामुंडा देवीला संकल्परुपी मेंढे मारु व मनोरुप महिषाचें मस्तक हे बळी दिले.

चंद्रसूर्यां बुझावणी । करुनि अनाहताची सुडावणी ।

सतरावियेचें पाणी । जिंतिलें वेगें ॥ ५४ ॥

५४) इडा व पिंगला नाड्यांचा सुषुम्नेंत प्रवेश करुन अनाहत शब्दाचा गजर खुला केला व चंद्रामृत त्वरेनें जिंकून घेतलें.

मग मध्यमामध्यविवरें । तेणें कोरिवें दादरें ।

ठाकिलें चवरें । ब्रह्मरंघ्रींचें ॥ ५५ ॥

५५) मग सुषुम्ना नाडीच्या मधील कोरीव अशा विवररुपी दादरावरुन ब्रह्मरंध्राचें शिखर प्राप्त करुन घेतलें.

वरी मकरांत सोपान । ते सांडोनिया गहन ।

काखे सूनियां गगन । भरले ब्रह्मीं ॥ ५६ ॥

५६) शिवाय आज्ञाचक्ररुप अथवा ॐकाराची तिसरी मात्रा जो मकार, त्या मकाररुपी जिन्याचा बिकट शेवट जे चढून जातात व मूर्घ्नि आकाशाला बगलेंत मारुन ब्रह्माशीं ऐक्याला पावतात.

ऐसेनि जे समबुद्धी । गिळावया सोऽहंसिद्धी ।

आंगविताति निरवधी । योगदुर्गें ॥ ५७ ॥

५७) अशा प्रकारें सर्वत्र सारखी बुद्धि ठेवलेले जे असतात, ते मी ब्रह्म अशीं भावना प्राप्त करुन घेण्याकरितां योगरुपी अमर्याद किल्ले स्वाधीन करुन घेतात.

आपुलिया साटोवाटी । शून्य घेती उठाउठी ।

तेही मातेंचि किरीटी । पावती गा ॥ ५८ ॥

५८) आपल्याला मोबदल्यांत देऊन निराकार ब्रह्म त्वरित घेतात, तेहि अर्जुना, मला पावतात.

वांचूनि योगाचेनि बळें । अधिक कांहीं मिळे ।

ऐसें नाहीं आगळें । कष्टचि तया ॥ ५९ ॥

५९) एर्‍हवीं योगाचरणाच्या जोरावर विशेष कांहीं लाभ

होतो, असे मुळींच नाही. उलट जास्त श्रम मात्र त्यांच्या

पदरात पडतात; दुसरें कांहीं नाहीं.

Custom Search