Swings of Mind - स्पंदन

Terrarium - bottle garden

2011-11-03T19:44:00.000+05:30

Terrarium is the bottle garden or plants fitted in closed glass container.

It was discovered accidently by Dr. Nathaniel Ward, a London physician, in 1827. Dr. Ward had a fern rockery in his backyard, but the ferns kept dying, due to the polluted air. Ward was also studying moths and caterpillars and while doing his experiments he kept a cocoon in a closed glass jar with bit of a moist soil. He observed it regularly and noticed that a Fern plant and a grass plant had grown in the bit of soil after few days. While many plants in his backyard died from the polluted air in London, these covered plants actually thrived. He then experimented successfully with covered containers for Ferns and grown them. The covered containers became popular and were called Wardian cases, the first Terrariums.

Terrariums have their own self sufficient environment. A established terrarium only needs daily indirect sunlight from outside. It do not even need water for a long period of time. The oxygen produced by the plants during photosynthesis is absorbed when they respire and the carbon dioxide liberated during respiration is used for photosynthesis in the terrarium. Also moisture in the Terrarium evaporates from the soil and plant leaves and get condensed on the Terrarium roof and walls. Then, condensed water falls down and re-moistens the soil. This is a continual, closed loop process. As long as the top is sealed, this process will continue for months. So the terrarium is like a small model of Earth which works on principle of recycling of water, oxygen and carbon dioxide during photosynthesis and respiration.

Let us see what types of plants and containers, other materials and tools are required for making a terrarium -

Plants used for making terrarium –

The moisture loving plants or plants growing in semi-shady conditions, hanging basket plants, foliage plants, succulents, low growing plants are used for making terrarium. The plants which grow in low to moderate light conditions like Ferns, Bird’s nest Fern, Asparagus fern, Selaginella, types of moss for groundcover, Bird nest sansevieria, Pilea microphylla, Pilea muscosa, Pilea cadierei (aluminium plant), baby’s tears, Begonia, Peperomia sps. are used in terrarium. The plants which grow in bright light conditions like Fittonia (nerve plant), button fern, Adiantum (Maidenhair fern), parlor palm, dwarf palm, Dracaena, mini African Violets, Episcia plant, Bromeliads, False aralia, Golden pothos (Money plant), Swedish Ivy, Watermelon pepromia, oxalis, Chlorophytum (spider plant) grow well in terrarium.

Also calthea (peacock plant), Maranta (prayer plant), English ivy, Japanese sweet flag, Reddish and white Alternanthera (Jacobes coat plant), Crotons, lucky bamboo, Aspidistra elatior (Cast-iron Plant), Aralia, Dieffenbachia, Aglonema, Syngonium plant, Philodendrons, Pellionia, Pelargonium sp., Callisia (striped inch plant), Tradescantia etc. are used in terrariums. Cacti and succulents such as Scilla, Sedum, Haworthia, Kalanchoe , Chlorophytum (spider plant), Bird nest sansevieria are also used in terrarium.

The low growing plants such as Ferns, Pilea, Pepromia, Begonia, oxalis, Spider plant, Fittonia, Aralia, Reddish and white alternanthera, selaginella, small pothos (money plant), English ivy, Callisia (striped inch plant), Japanese sweet flag etc. are used for small sized bottles. While Crotons, Dracaena, Diffenbachia, Aglonema, Maranta (prayer plant), Philodendrons, Palms are used as centerpiece plants and they are used for big sized bottles (eg. 25 lit bottle).

Containers –

Containers used for terrariums are made of transparent glass. The glass containers vary in size and shape, it can be any transparent glass container from a small, empty electric bulb to a large 50 lit. glass bottle. The glass containers may be wide mouthed or narrow mouthed having lid on them. The beginners mostly use wide mouthed bottles, large glass containers, fish tanks or fish bowls of size 5 – 10 lit. for making terrariums. When they become expert in making terrariums, they start using the narrow mouthed bottles or glass containers for terrariums. The experts do not only make terrariums but also decorate it with sand, coloured rocks etc. to create a landscape. They also keep coloured insects, lizards etc. in the terrarium.

Tools -

When the terrarium is made in narrow mouthed container, some special tools are used for planting the plants in it. The tools are funnel for pouring brick pieces, charcoal, soil etc. in container, long wires having loop at one end used for planting the plants, a long wire with rubber cork attached at one end for spreading and shaping soil layer, a long stick for positioning the plants, long plastic spoon, scissors, sprayer or oil bottle with tube for spraying water, long forceps, blade, cotton, thread, hammer for making small brick pieces etc.

The potting mixture needed for making terrariums is made up of -

1) gravels or pebbles or brick pieces which acts as drainage layer.

2) river sand which acts as drainage layer.

3) charcoal pieces or sphagnum moss which absorbs impurities and acts as buffer layer.

4) soil mixed with compost (1 part soil + 1 part of cowdung manure or leaf mould).

5) The Fungicide Bavistin – 5 gm Bavistin (1 teaspoon) mixed in 1 liter of water.

6) Pesticide - 5 ml in soil or sand (optional).

Making of terrarium and taking care of terrarium –

1) Select a transparent and wide mouthed, medium sized (5 lit.) glass container with lid for beginning.

2) Select plants which are suitable for the size of container and are having same light requirement.

3) Sketch a design of terrarium on paper to decide how to arrange the plants. The tall plants must be at the centre, so that they will not block the view of small plants.

4) Take the tools and all materials required for potting in terrarium.

5) As terrarium is having very humid condition inside the container, there is a risk of catching fungal infection. So all the material must be sterilized first. For sterilization take the glass container and wash it with soap and hot water and clean and air dry it.

6) Dip all the pebbles / gravels / brick pieces and charcoal pieces in fungicide mixture (5 gm or 1 teaspoon Bavistin mixed in 1 liter of water) for sterilization. Also add 5 to 10 ml of fungicide in sand and in mixture of soil and compost (1:1) and mix it well so that it will spread in all the sand and soil. If you don’t have fungicide, then take a pressure cooker and put all the pebbles / gravels / brick pieces and charcoal pieces along with sand and soil + compost mixture in separate vessels and cook it on steam of pressure cooker to sterilize it.

7) If you want to add pesticide, then add about 5 ml of pesticide each in sand and in soil + compost mixture and mix it well. If you want to put some insects, animals in terrarium then do not use pesticide.

8) Keep the funnel on narrow mouth of container for filling it. The wide mouthed container can be filled with hands, but using funnel keeps the sides of container clean. So use funnel to keep container clean. If you don’t have the funnel then make one using cardboard paper or thin plastic sheet and use it.

9) Add the pebbles / gravels / brick pieces in container through funnel. Then remove funnel and arrange it using rubber cork wire. This layer must be at least 1 inch in size.

10) Then fill the sand through funnel and arrange it using rubber cork wire. Brick pieces along with sand layer should be about 1 to 2 inches in size or more than that.

11) Then add Charcoal pieces or sphagnum moss through funnel and arrange it using rubber cork. This layer should be about 1 inch or more than that.

12) Then add soil + compost (1:1) mixture through funnel. Arrange this layer using rubber cork wire. This layer can be of several inches according to the size of container. Take care that this layer should be about 1/3^rd part of container. This layer should not exceed ½ part of container.

13) Now take the largest plant out of it’s pot and gently brush the soil of it’s roots. Separate the stems of plant if the plant is having more than one stems eg. Parlor palm. If the foliage of the plant is too large, then prune it using scissors, so that plant will be fitted in that container. Remove dry leaves if there are any.

14) Make a hole in the soil using long stick. Take plant and make the ball of roots and place it on a loop of wire. Hold the upper side of plant in one hand and by other hand insert the wire loop in the container to place the plant. Then with the long stick or forceps insert and erect that plant in hole carefully and remove wire loop. Use rubber cork to cover the roots with soil in such a manner that plant will be planted firmly.

15) Then take other small sized plant and plant it with same manner. The smallest plant should be planted at last.

16) Keep the decorative material in the container using long forceps.

17) Tie cotton on one end of long flexible wire with thread and make it wet with water. For cleaning the dirt on walls of terrarium, insert that wet cotton ball in container and swab the terrarium walls with it.

18) Then take sprayer and gently spray the water on the wall of container, so that the soil will be moistened lightly. Do not spray on foliage.

19) Then just keep that container open in shade for one or two days. Observe the terrarium carefully in this period. If the container is soggy then let the extra moisture vapourise and let the foliage dry and let only a thin layer of vapour remains on wall of container, then cover the container tightly.

20) Do not keep the container in direct sunlight, as the plants will burn by the heat created inside by the glass container. Also too much shade will affect plant growth and colouration of foliage. Always keep the container in indirect light. Filtered sunlight from curtains will do. Bright, indirect, dappled light is good for keeping terrarium. Keep changing the direction of terrarium so that all plants in terrarium will get sufficient light.

21) Always keep outer side of terrarium clean as it is only source of light for the inside plants.

22) If there is fungal infection in terrarium, open the lid, cut the infected part with blade attached to the wire, remove it and add small amount of fungicide and cover the container. Add small amount of fungicide once in a year in the terrarium.

23) If the plants are infested with pests, then open the cover, cut infested part with blade attached to a wire, remove it and add the pesticide in small amount and cover it. As terrarium is closed, there is no need of adding pesticide every year after once it is used at start.

24) Once the terrarium gets well established it doesn’t need water for several months. If the container wall remains dry, instead of thin layer of vapour, then water is less. Then spray little water on wall of container as there is no drainage hole. Then cover it.

25) Add small amount of compost if necessary in a year. Do not fertilize plants in terrarium. As chemical fertilizer might become harmful for the inside plants if added in large quantity or the plants will overgrow in that container.

26) If the plants will grow more, then open the lid, prune the plants, spray water if necessary and cover it again.

After taking all this care a well established terrarium will become ready to add a beauty in surroundings.

Note – Open terrariums are also made in the same manner, but they do not have cover on it. They are having open glass containers with open air circulation in which plants are planted. So all the plants used for closed terrarium are also used in open terrarium along with different types of cactus and succulents in addition. Dish gardens is also a type of open terrarium and they are made in shallow dish container without any drainage hole. Dish gardens are mainly used for growing cactus and succulents. In dish garden only pebbles and sand are used for potting layer in which cactus and succulent plants are grown. As open terrariums and dish gardens do not have cover, it’s light requirements are different and it can be placed in sunlight. Also it can be watered frequently, according to it’s need, as it is having open air circulation. But care must be taken that water should not be lodged at the bottom of container otherwise cactus will rot in it. Dish garden and open terrariums both are based on different concepts other than that of closed terrariums. So closed and open terrariums and dish gardens must not be confused with each other and grown in different environments as per their own requirement.

टेरॅरियम - काचपात्रातला बगिचा

2011-11-03T19:18:00.000+05:30

टेरॅरियम म्हणजे बरणीतला बगिचा किंवा बंदिस्त काचपात्रातील वाढवलेली झाडे.

लंडनमधील एक आरोग्यचिकित्सक डॉ. नॅथनील वॉर्ड यांच्या हातून अपघातानेच या काचपात्रातील बगिचाचा शोध लावला गेला. डॉ. वॉर्ड यांच्या परसबागेत नेच्यांची खडकबाग (रॉकरी) होती, पण प्रदूषित हवेमुळे ते नेचे मरत होते. डॉ. वॉर्ड फुलपाखरं आणि त्यांचे कोष यांचा अभ्यास करत होते आणि एकदा प्रयोग करतांना त्यांनी थोड्या ओल्या मातीसकट एक फुलपाखराचा कोष, एका काचेच्या बंदिस्त बरणीमध्ये ठेवला. त्यांनी त्याचे नियमित निरिक्षण केले आणि त्यांना आढळून आले, की काही दिवसांनी त्या मातीतून एक नेचा आणि एक गवताचे रोपटे उगवले होते. त्यावेळी त्यांच्या परसबागेतील अनेक झाडे प्रदूषणमुळे मरत असतांना, ही बंदिस्त अवस्थेतली झाडे मात्र चांगलीच तरारली होती. त्यानंतर त्यांनी बंदिस्त काचपात्रांमधल्या नेच्यांवर अनेक यशस्वी प्रयोग केले आणि ते नेचे वाढवले. ही बंदिस्त काचपात्रे नंतर चांगलीच लोकप्रिय झाली आणि वॉर्डियन केसेस म्हणून ओळखली जाऊ लागली, हेच ते पहिले टेरॅरियम म्हणजेच काचपात्रातली बाग.

काचपात्रातल्या बगिच्याचे स्वतःचे असे एक स्वयंपूर्ण वातावरण असते. नीट जम बसलेल्या काचपात्रातल्या बगिचाला फक्त रोजच्या अप्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशाची (उजेडाची / छायाप्रकाशाची) आवश्यकता असते. त्याला खूप काळापर्यंत पाण्याचीही आवश्यकता नसते. झाडांच्या प्रकाशसंश्लेषण क्रियेत निर्माण झालेला प्राणवायू (ऑक्सिजन) हा त्यांच्या श्वसनप्रक्रियेत शोषला जातो आणि श्वसनप्रक्रियेत निर्माण झालेला कर्बद्विप्राणिल वायू (कार्बन डायऑक्साइड) हा झाडांच्या प्रकाशसंश्लेषण क्रियेत वापरला जातो. त्याचप्रमाणे पानातून बाहेर पडणारी पाण्याची वाफ आणि मातीतील पाण्याची तयार होणारी वाफ काचपात्राच्या भिंतींवर व छतावर साचते व थंड होते. हे साचून थंड झालेले पाणी खाली ओघळते आणि पुन्हा माती ओली होते. ही एक सतत चालणारी साखळी पद्धतीची पुनरावर्ती क्रिया आहे. जोपर्यंत पात्राचे तोंड बंद आहे, तोपर्यंत ही क्रिया महिनोंमहिने चालूच राहते. श्वसन व प्रकाशसंश्लेषण क्रियेत निर्माण होणार्‍या पाणी, प्राणवायू आणि कर्बद्विप्राणिल वायूच्या पुनर्वापराच्या तत्वावर आधारलेला हा काचपात्रातला बंदिस्त बगिचा म्हणजे जणू काही पृथ्वीची छोटी प्रतिकृतीच असतो.

आता काचपात्रातला बगिचा तयार करण्यासाठी कोणत्या प्रकारची झाडे आणि काचपात्रे, इतर साहित्य आणि उपकरणे आवश्यक आहेत, ते पाहू -

काचपात्रातल्या बगिचासाठी वापरली जाणारी झाडे -

हवेतली आर्द्रता आवडणारी झाडे किंवा सावलीत (अर्धवट छायाप्रकाशात) वाढणारी झाडे, टांगत्या कुंड्यांमधली झाडे, आकर्षक विविधरंगी पानांची झाडे, मांसल, जाड, पण रसदार खोडाची झाडे (सक्युलंट), जमिनीलगत वाढणारी झाडे इत्यादी झाडे काचपात्रातल्या बगिचासाठी वापरली जातात. कमी ते मध्यम प्रकाशात (उजेडात / छायाप्रकाशात) वाढणारी झाडे उदा. नेचे (फर्न), बर्ड्‌स नेस्ट फर्न, अ‍ॅस्परॅगस फर्न, सिलॅजिनेला, भू-आवरणासारखे वाढणारे मॉसचे प्रकार, बर्ड नेस्ट सॅन्सिव्हिएरिआ, पिलिआ (पायलिआ) मायक्रोफायला, पिलिआ (पायलिआ) मुस्कोसा (मस्कोसा), पिलिआ (पायलिआ) कॅडीएरी उर्फ अ‍ॅल्युमिनिअम प्लांट, बेबीज टीअर्स उर्फ बाळाचे अश्रू, बिगोनिआ, पेप्रोमिआच्या विविध प्रजाती ही झाडे काचपात्रातल्या बगिचासाठी वापरली जातात. तसेच भरपूर प्रकाशात (उजेडात / छायाप्रकाशात) चांगली वाढणारी फिटोनिया (नर्व्ह प्लांट), बटन नेचा (बटन फर्न), अ‍ॅडीअ‍ॅंटम (मेडनहेअर फर्न), पार्लर पाम, बुटके वाढणारे पाम, ड्रॅसीना, मिनी आफ्रीकन व्हायोलेट्‌स, एपिसिया प्लांट, ब्रोमेलियाचे प्रकार (ब्रोमेलियाड्‌स), फॉल्स अरॅलिआ, गोल्डन मनी प्लांट (गोल्डन पोथॉज), स्वीडीश आयव्ही, वॉटरमेलॉन पेप्रोमिआ, ऑक्झॅलिस, क्लोरोफायटम (स्पायडर प्लांट) इत्यादी झाडेही काचपात्रातल्या बगिच्यात उत्तम वाढतात.

त्याचप्रमाणे कॅल्थिआ (पिकॉक प्लांट), मरांटा (प्रेअर प्लांट), इंग्लिश आयव्ही, जॅपॅनीज स्वीट फ्लॅग, अल्टर्नन्थेराच्या लाल आणि पांढर्‍या रंगाच्या प्रजाती (उदा. जॅकोब्‍ज कोट प्लांट), क्रोटन्स, लकी बांबू, अ‍ॅस्पिडिस्ट्रा इलॅटिऑर (कास्ट - आयर्न प्लांट), अरॅलिआ, डिफेनबॅकीया, अ‍ॅग्लोनिमा, सिंगोनियम प्लांट, फिलोडेन्ड्रॉन्स, पेलिओनिआ, पेलारगोनिअम (पिलारगोनिअम) प्रजाती, कॅलिसिआ (स्ट्राइप्ड इंच प्लांट), ट्रेड्‌स्कॅन्शिआ इत्यादी झाडे काचपात्रातल्या बगिच्यासाठी वापरली जातात. तसेच कॅक्टस व मांसल, जाड, पण रसदार खोडाची झाडे (सक्युलंट) या दोन प्रकारांमधली सिला (स्किला), सेडम, हॅवॉर्थिया, कॅलन्कोई (कॅलन्चोई), क्लोरोफायटम (स्पायडर प्लांट), बर्ड नेस्ट सॅन्सिव्हिएरिआ ही झाडे काचपात्रातल्या बगिचासाठी वापरली जातात.

जमिनीलगत वाढणारी किंवा कमी उंच वाढणारी झाडे उदा. नेचे (फर्न), पिलिआ (पायलिआ), पेप्रोमिआ, बिगोनिआ, ऑक्झॅलिस, स्पायडर प्लांट, फिटोनिया, अरॅलिआ, अल्टर्नन्थेराच्या लाल आणि पांढर्‍या रंगाच्या प्रजाती, सिलॅजिनेला, छोटा मनी प्लांट, इंग्लिश आयव्ही, कॅलिसिआ (स्ट्राइप्ड इंच प्लांट), जॅपॅनीज स्वीट फ्लॅग, इत्यादी झाडे छोट्या आकाराच्या काचपात्रांसाठी वापरली जातात. तर क्रोटन्स, ड्रॅसीना, डिफेनबॅकीया, अ‍ॅग्लोनिमा, मरांटा (प्रेअर प्लांट), फिलोडेन्ड्रॉन्स, पामचे प्रकार इत्यादी झाडे केंद्रवस्तू (सेंटरपीस) म्हणून मोठ्या आकाराच्या काचपात्रांमध्ये (उदा. २५ लिटरची बरणी) वापरली जातात.

काचपात्रे -

काचपात्रातल्या बगिचासाठी वापरली जाणारी पात्रे पारदर्शक काचेची बनलेली असतात. ही काचपात्रे भिन्न आकाराची असतात, हे पात्र म्हणजे एखाद्या छोट्या विजेच्या बल्बपासून ते एखाद्या मोठ्या ५० लिटर आकाराच्या काचेच्या बरणीसारखे कोणतेही पारदर्शक काचपात्र असू शकते. ही पात्रं रूंद तोंडाची किंवा अरूंद तोंडाची पण झाकण असलेली असतात. नवखे लोक काचपात्रातला बगिचा तयार करण्यासाठी बहुधा रूंद तोंडाच्या बरण्या, मोठी काचपात्रे, मत्स्यालयाची टाकी (फिश टॅंक) किंवा ५ -१० लिटरचे मत्स्यपात्र / हंडी (फिश बाऊल) वापरतात. जेव्हा ते काचपात्रातला बगिचा बनवण्यात निपुण होतात, तेव्हा ते त्यासाठी अरूंद तोंडाच्या काचेच्या बरण्या / काचपात्रे वापरायला सुरूवात करतात. तज्ज्ञ लोक फक्त काचपात्रातला बगिचाच बनवत नाहीत, तर त्याला वाळू, रंगीत दगड इत्यादी वस्तूंनी सजवून भूदृश्य (लॅंडस्केप) तयार करतात. तसेच ते त्या बगिचात रंगीत कीटक, सरडे इत्यादीही ठेवतात.

उपकरणे -

जेव्हा अरूंद तोंडाच्या पात्रात काचपात्रातला बगिचा बनवला जातो, तेव्हा त्यात झाडे लावण्यासाठी काही विशेष उपकरणे वापरली जातात. ही उपकरणे म्हणजे नरसाळं (फनेल) जे विटांचे तुकडे, कोळशाचे तुकडे, माती इत्यादी पात्रात ओतण्यासाठी वापरलं जातं, लांब तारेच्या एका बाजूला तयार केलेला फासा (लूप) जो झाडं लावण्यासाठी वापरला जातो, लांब तारेच्या एका बाजूला जोडलेले रबराचे बूच जे माती पाहिजे त्या आकारात पसरवण्यासाठी वापरले जाते, झाडांची जागा निश्चित करण्यासाठी लांब काठी, लांब प्लॅस्टीकचा चमचा, कात्री, पाणी फवारण्यासाठी स्प्रेयर किंवा लांब नळीची तेलाची बाटली, लांब चिमटा (फोरसेप), ब्लेड, कापूस, दोरा, विटांचे तुकडे करण्यासाठी हातोडी इत्यादी.

झाडं लावण्यासाठी आवश्यक असलेले मातीचे मिश्रण पुढील घटक वापरून तयार केले जाते -

१) दगड किंवा नदीतले गोटे किंवा विटांचे तुकडे - ह्याचा पाण्याचा निचरा करणारा थर म्हणून वापर होतो.

२) नदीतली वाळू - पाण्याचा निचरा करण्यासाठी वापरली जाते.

३) कोळशाचे तुकडे किंवा स्फॅग्नम मॉस - ह्याचा थर अशुद्धी शोषून घेतो आणि रोधक थर (बफर) म्हणून काम करतो.

४) कंपोस्ट मिश्रित माती (१ भाग माती + १ भाग शेणखत किंवा कुजलेल्या पानांचे खत).

५) बुरशीनाशक "बाविस्टीन" - ५ ग्रॅम बाविस्टीन (१ टीस्पून) पावडर घेऊन १ लीटर पाण्यात मिसळलेले.

६) कीटकनाशक - ५ मि.ली. द्रावण माती किंवा वाळूत मिसळावे. (ऐच्छिक).

काचपात्रातला बगिचा (टेरॅरियम) तयार करण्याची कृती व त्याचे व्यवस्थापन -

१) सुरूवातीला एक मोठ्या तोंडाचे, मध्यम आकाराचे (५ लिटर), झाकणासहित असलेले पारदर्शक काचपात्र निवडावे.

२) काचपात्रात सहज मावतील अशा आकाराची व ज्यांना सारख्या तीव्रतेचा प्रकाश लागतो अशीच झाडे निवडावीत.

३) काचपात्रात कशा प्रकारे झाडे लावायची आहेत, हे ठरवून त्याप्रमाणे त्याचे कागदावर आरेखन तयार करावे. उंच झाडे मध्यभागी लावावीत, त्यामुळे लहान झाडे दिसण्यात बाधा येणार नाही.

४) काचपात्रात झाडे लावण्यासाठी आवश्यक असलेली उपकरणे व इतर साहित्य घ्यावे.

५) काचपात्राच्या बगिच्यामध्ये खूप आर्द्र स्थिती निर्माण होत असल्याने, त्याला बुरशी लागण्याचा धोका संभवतो. म्हणून बगिच्यासाठी लागणारे सर्व साहित्य आधी निर्जंतुक करून घ्यावे. काचपात्राच्या निर्जंतुकीकरणासाठी काचपात्र साबण व गरम पाण्याने धुवून स्वच्छ करावे व हवेत वाळू द्यावे.

६) निर्जंतुकीकरणासाठी सर्व दगड / नदीतले गोटे / विटांचे तुकडे आणि कोळशाचे तुकडे बुरशीनाशकाच्या मिश्रणात (५ ग्रॅम किंवा १ टीस्पून बाविस्टीन पावडर घेऊन १ लीटर पाण्यात मिसळलेले) बुडवून घ्यावेत. तसेच प्रत्येकी ५ ते १० मि.ली. बुरशीनाशकाचे मिश्रण घेऊन ते वाळूमध्ये आणि माती व कंपोस्ट (१:१) यांच्या मिश्रणामध्ये घालावे आणि ते नीट मिसळून घ्यावे म्हणजे ते वाळूत आणि खतमातीच्या मिश्रणात सगळीकडे सारखे पसरले जाईल. जर बुरशीनाशक उपलब्ध नसेल, तर सरळ प्रेशर कूकर घेऊन त्यात दगड / गोटे / विटांचे तुकडे आणि कोळशाचे तुकडे, वाळू व खत-मातीचे मिश्रण हे वेगवेगळ्या भांड्यात ठेवून, वाफेवरती वाफवून निर्जंतुक करून घ्यावे.

७) जर तुम्हांला कीटकनाशक वापरायचे असेल, तर वाळू आणि खत-मातीच्या मिश्रणात प्रत्येकी ५ मि.ली. कीटकनाशकाचे द्रावण घालून ते वाळू व मातीत नीट मिसळून घ्यावे. जर तुम्हांला काचपात्राच्या बगिच्यात कीटक किंवा प्राणी ठेवायचे असतील, तर कीटकनाशक वापरू नये.

८) काचपात्रात मातीचे मिश्रण भरण्यासाठी त्याच्या अरूंद तोंडावर नरसाळे (फनेल) ठेवावे. रूंद तोंडाच्या काचपात्रात हाताने हे मिश्रण भरता येते, पण नरसाळे (फनेल) वापरल्याने काचपात्राच्या भिंती स्वच्छ राहतात. म्हणून काचपात्र स्वच्छ राहण्यासाठी नरसाळे (फनेल) वापरावे. जर नरसाळे (फनेल) उपलब्ध नसेल, तर कार्डबोर्ड पेपर किंवा पातळ प्लॅस्टीकचा कागद वापरून ते तयार करावे आणि वापरावे.

९) नरसाळ्यातून दगड / गोटे / विटांचे तुकडे काचपात्रात सोडावेत. मग नरसाळे काढून, तारेला लावलेले रबरी बूच आत घालावे व दगड / गोटे /विटांचे तुकडे त्याने हवे तसे रचून घ्यावेत. हा थर कमीत कमी १ इंच उंचीचा तरी असावा.

१०) नंतर नरसाळ्यातून वाळू ओतून ती काचपात्रात भरावी आणि रबरी बूचाने सगळीकडे पसरवून घ्यावी. आधीचा विटांच्या तुकड्यांचा थर आणि वाळू असे दोन्ही मिळून सुमारे १ ते २ इंच उंचीचा किंवा त्यापेक्षा जास्त उंचीचा थर तयार करावा.

११) त्यानंतर नरसाळ्यातून कोळशाचे तुकडे किंवा स्फॅग्नम मॉस घालावे व रबरी बूचाने ते सगळीकडे पसरवून घ्यावे. हा थर सुद्धा सुमारे १ इंच उंचीचा किंवा त्यापेक्षा जास्त उंच असावा.

१२) त्यानंतर नरसाळ्यातून माती व खताचे मिश्रण (१ भाग माती : १ भाग शेणखत) काचपात्रात घालावे. रबरी बूचाने हा थर हवा तसा पसरवून घ्यावा. हा थर काचपात्राच्या उंचीच्या प्रमाणात अनेक इंच उंचीचा असू शकतो. हा थर सुमारे काचपात्राच्या १/३ (एक तृतीयांश) भागाइतका तरी असावा. मात्र हा थर काचपात्राच्या १/२ (अर्ध्या) भागापेक्षा जास्त असू नये.

१३) आता सगळ्यात मोठे असलेले झाड त्याच्या कुंडीच्या बाहेर काढावे आणि हळूवारपणे त्याच्या मुळांवरची माती काढून टाकावी. झाडाला एकापेक्षा जास्त खोडे असतील, तर ती वेगळी करावी. उदा. पार्लर पाम. झाडांच्या पानांचा पसारा खूप मोठा किंवा जास्त पसरट असेल, तर पाने कात्रीने कापून घ्यावीत, म्हणजे ते झाड काचपात्रात नीट मावू शकेल. झाडाला वाळकी पाने असतील, तर ती काढून टाकावीत.

१४) लांब काठी वापरून मातीत छिद्र तयार करावे. झाड हातात घेऊन त्याची मुळे गोलाकार गुंडाळून घ्यावी आणि तारेच्या फाशावर (लूपवर) ठेवावी. झाड लावण्यासाठी, झाडाचा शेंडा एका हाताने धरून दुसर्‍या हाताने तो तारेचा फासा काचपात्रात सरकवावा. त्यानंतर लांब काठी किंवा चिमटा (फोरसेप) वापरून ते झाड त्या छिद्रात काळजीपूर्वक सरळ उभे करावे आणि फाशाची तार बाहेर काढून घ्यावी. झाड मातीत नीट रोवले जाईल अशा प्रकारे रबरी बूचाच्या सहाय्याने मुळांवर माती घालावी.

१५) त्यानंतर दुसरे लहान आकाराचे झाड घेऊन ते काचपात्रात अशाच प्रकारे लावावे. सर्वात कमी उंचीचे झाड अगदी शेवटी लावावे.

१६) चिमटा वापरून (फोरसेप) सजावटीचे साहित्य काचपात्रात ठेवावे.

१७) एका सहजपणे वाकणार्‍या तारेच्या टोकाला दोर्‍याने कापूस बांधून घ्यावा आणि तो पाण्याने ओला करून घ्यावा. काचपात्राच्या भिंतीवरची घाण काढण्यासाठी हा कापसाचा ओला बोळा पात्रात घालून त्याने पात्राच्या भिंती पुसून घ्याव्या.

१८) त्यानंतर स्प्रेयर घेऊन त्याने हळूवारपणे काचपात्राच्या भिंतींवर पाणी फवारावे, म्हणजे माती थोडी ओली होईल. झाडांच्या पानांवर मात्र पाणी फवारू नये.

१९) त्यानंतर ते काचपात्र एकदोन दिवस सावलीमध्ये उघडेच ठेवावे. या काळात काचपात्रातल्या बगिच्याचे नीट निरिक्षण करावे. जर काचपात्राच्या भिंती व आतील भाग पाण्याने थबथबलेला असेल, तर जास्तीच्या पाण्याची वाफ होऊ द्यावी आणि पाने कोरडी होऊ द्यावी आणि जेव्हा काचपात्राच्या भिंतीवर वाफेचा पातळ थर फक्त दिसायला लागेल, तेव्हाच ते काचपात्र झाकण लावून नीट बंद करून घ्यावे.

२०) काचपात्र थेट सूर्यप्रकाशात ठेवू नये, नाहीतर काचेमुळे आत निर्माण झालेल्या उष्णतेने झाडे जळून जातील. तसंच खूप सावलीही झाडांच्या वाढीवर परिणाम करते आणि त्यांच्या पानांचे रंग बदलतात. काचपात्र नेहमी अप्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशात म्हणजेच उजेडात ठेवावे. पडद्यातून गाळून आलेला सूर्यप्रकाश काचपात्रातल्या झाडांना चालतो. भरपूर उजेड किंवा कवडसेयुक्त छायाप्रकाश हा काचपात्रातल्या बगिच्यासाठी उत्तम आहे. काचपात्राची दिशा अधूनमधून बदलत रहावी, म्हणजे काचपात्रातल्या सर्व झाडांना पुरेसा उजेड मिळेल.

२१) काचपात्राची बाहेरची बाजू नेहमी स्वच्छ ठेवावी कारण आतल्या झाडांचा तोच प्रकाशाचा एकमेव स्त्रोत आहे.

२२) जर काचपात्रातल्या बगिच्यात बुरशीची लागण झाली, तर त्याचे झाकण काढावे, आतील लागण झालेला भाग तारेला जोडलेल्या ब्लेडने कापावा व काढून टाकावा आणि बुरशीनाशक टाकून, पात्राचे झाकण लावून घ्यावे. वर्षातून एकदा थोडे बुरशीनाशक काचपात्रात घालावे.

२३) जर काचपात्रातल्या बगिच्याला कीड लागली, तर त्याचे झाकण काढावे, आतील लागण झालेला भाग तारेला जोडलेल्या ब्लेडने कापावा व काढून टाकावा आणि थोडेसे कीटकनाशक टाकून, पात्राचे झाकण लावून घ्यावे. काचपात्र बंदिस्त असल्याने त्यात सुरूवातीला एकदा कीटकनाशक घातल्यावर, दरवर्षी कीटकनाशक घालण्याची आवश्यकता नाही.

२४) एकदा काचपात्रातला बगिचा नीट स्थिरावला की मग पुढचे कित्येक महिने त्याला पाणी घालण्याची गरज नसते. जर काचपात्राच्या भिंतींवर पाण्याच्या वाफेचा पातळ थर न दिसता त्या कोरड्या दिसायला लागल्या तर त्यातले पाणी कमी झालेले असते. मग स्प्रेच्या सहाय्याने काचपात्राच्या भिंतींवर थोडेसेच पाणी फवारावे कारण त्यातल्या पाण्याचा निचरा होण्यासाठी त्याला छिद्र नसते. त्यानंतर पुन्हा काचपात्राचे झाकण लावून घ्यावे.

२५) गरज भासल्यास वर्षातून एकदा काचपात्रात थोडेसे कंपोस्ट खत (शेणखत) घालावे. काचपात्रातल्या झाडांना कधीही रासायनिक खत घालू नये. कारण जास्त प्रमाणात घातले गेल्यास रासायनिक खत झाडांसाठी धोकादायक ठरू शकते किंवा पात्रातील झाडांची खतामुळे अतिरिक्त वाढ होऊ शकते.

२६) काचपात्रातली झाडे जास्त वाढली, तर त्याचे झाकण काढावे, आतील झाडे कापावी, आवश्यकता असल्यास स्प्रेच्या सहाय्याने काचपात्राच्या भिंतींवर थोडेसे पाणी फवारावे आणि पात्राचे झाकण लावून घ्यावे.

अशी संपूर्ण काळजी घेतल्यावर एक नीट सुस्थापित असा काचपात्रातला बगिचा आजूबाजूच्या परिसरातल्या सौंदर्यात भर घालण्यासाठी तयार होतो.

नोंद - खुल्या काचपात्रातले बगिचेही अशाच प्रकारे बनविले जातात, पण त्यावर झाकण लावलेले नसते. त्यांची काचपात्रे उघडी (बिनझाकणाची) असून, त्यात हवा मोकळेपणाने खेळते व त्या खुल्या काचपात्रात झाडे लावलेली असतात. त्यामुळे बंदिस्त काचपात्रात वापरली जाणारी सर्व झाडे खुल्या काचपात्रातल्या बगिच्यात वापरली जातातच, पण त्याचबरोबर विविध प्रकारचे कॅक्टस आणि मांसल, जाड, पण रसदार खोडाची झाडेही (सक्युलंट) यात अधिक वापरली जातात. बशितला बगिचा हाही एक प्रकाराचा खुल्या काचपात्रातलाच बगिचा आहे आणि तो छिद्र नसलेल्या उथळ बशिपात्रात बनविला जातो. बशितले बगिचे हे मुख्यत्वे कॅक्टस आणि मांसल, जाड, पण रसदार खोडाची झाडे (सक्युलंट) वाढविण्याकरता वापरले जातात. बशितल्या बगिच्यात झाडे लावण्यासाठी मिश्रण म्हणून फक्त दगड आणि वाळू वापरली जाते आणि त्यात कॅक्टस आणि मांसल, जाड, पण रसदार खोडाची झाडे (सक्युलंट) वाढवली जातात. खुल्या काचपात्रातले बगिचे आणि बशितले बगिचे यांना झाकण नसल्याने त्यांची प्रकाशाची गरज भिन्न असते आणि म्हणून ते सूर्यप्रकाशात ठेवता येतात. तसेच त्यात हवा मोकळेपणाने खेळत असल्याने, खुल्या बगिच्याला गरजेनुसार वारंवार पाणी घालता येते. पण त्या पात्राच्या खालच्या भागात पाणी साठून राहणार नाही याची काळजी घ्यावी लागते, नाहीतर कॅक्टससारखी झाडे त्यामध्ये कुजून जातील. बंदिस्त काचपात्रातल्या बगिच्याच्या संकल्पनेपेक्षा, खुल्या काचपात्रातले बगिचे आणि बशितले बगिचे हे दोघेही वेगळ्या संकल्पनेवर आधारित आहेत. म्हणूनच बंदिस्त काचपात्रातले बगिचे, खुल्या काचपात्रातले बगिचे आणि बशितले बगिचे यांचा एकमेकांमध्ये गोंधळ न करता ते त्यांच्या स्वतःच्या गरजेप्रमाणे वेगवेगळ्या वातावरणात वाढवले पाहिजेत.

Peacock Rangoli on Paper

2011-10-27T23:36:00.000+05:30

In Diwali Rangoli is made at the front side of main door of home. As there is not enough place, most times it gets rubbed off when people used to come and go from that place. So we make small rangoli in one corner of home. This year we used a paper instead of ocher, on which squares were made with pen and fixed that paper on the wooden seat. All the colours which I wanted were available. So I made a drawing of peacock on paper with chalk and started to fill the colours in it. It took about two hours to make and colour the peacock only, so I kept that peacock as it is without filling white rangoli around that peacock. It was my first attempt to make rangoli using different shades of colours in such a manner. So I decided to put the photo of this peacock on blog. Thanks Ajinkya for taking photograph of this rangoli. (I will also write a post about terrarium on blog, but as I am busy in other activities this post will be written after 6th November mostly.)

कागदावरची मोराची रांगोळी

2011-10-27T23:32:00.000+05:30

दिवाळीत दाराबाहेर रांगोळी काढली जाते. पण तिथे पुरेशी जागा नसल्याने लोकांची ये जा झाली, की बर्‍याचदा ती रांगोळी पुसली जाते. म्हणून आम्ही घरातल्या एका कोपर्‍यात छोटीशी रांगोळी काढतो. यावर्षी रांगोळीसाठी गेरू वापरण्याऐवजी, पेनाने व्यवस्थित चौकटी आखलेला कागद तयार केला आणि त्या कागदाला ड्रॉईंगच्या पिना लावून तो पाटावर अडकवून टाकला. मला हवे ते रंगही उपलब्ध होते. म्हणून मग खडूने कागदावर मोराचे चित्र काढले आणि त्यात रंग भरायला सुरूवात केली. नुसता मोर काढून तो रंगवायलाच दीडदोन तास लागल्याने मग त्या मोराच्या आजूबाजूला पांढरी रांगोळी न भरता तो मोर तसाच ठेवला. अशा प्रकारे वेगवेगळ्या रंगछटा वापरून रांगोळी काढायचा माझा हा पहिलाच प्रयत्न होता. म्हणून मग ह्या मोराचा फोटो ब्लॉगवर टाकायचे ठरवले. रांगोळीचा फोटो काढल्याबद्दल अजिंक्यचे आभार! (मी टेरॅरियमची पोस्टही ब्लॉगवर टाकणार आहे, पण सध्या इतर कामात व्यस्त असल्याने बहुधा ही पोस्ट ६ नोव्हेंबरनंतरच टाकली जाईल.)

दवबिंदू

2011-10-20T20:16:00.000+05:30

!! दवबिंदू !!

लाल गुलाबाच्या

पाकळीवरती

एक दवबिंदू,

सुगंधित मोती

जणू ओघळणारा!

संध्याकाळ

2011-10-18T19:29:00.000+05:30

!! संध्याकाळ !!

मावळता सूर्य

गडद आकाश

परतले पक्षी

सारे घरट्यात

ही आर्त संध्याकाळ!

प्राजक्त

2011-10-16T17:48:00.000+05:30

!! प्राजक्त !!

केशरीच देठ

नी शुभ्रधवल

नाजूक पाकळ्या

दारात पडला

हा प्राजक्ताचा सडा!

कवडसा

2011-10-14T16:23:00.000+05:30

!! कवडसा !!

सोनेरी उन्हाचा

छोटा कवडसा

हाताला स्पर्शतो,

उबदारपणे

डोळ्यात चमकतो!

इंद्रधनुष्य

2011-10-10T18:03:00.000+05:30

!! इंद्रधनुष्य !!

पाण्याचे तुषार,

बरसती गार

भिजलेले क्षण,

ओलावा मनात

फुले सप्तरंगात

इंद्रधनुषी रंग!!!

पडका वाडा

2011-10-08T19:31:00.000+05:30

!! पडका वाडा !!

शेवाळलेल्या त्या

पडक्याच भिंती,

फुटलेली कौले,

एकाकी उभे त्या

वाड्याचे अवशेष!

पालवी

2011-10-06T21:36:00.000+05:30

!! पालवी !!

हिरवी पालवी

मनात डोकवी

हळूच हळूच

वरखाली होई

वार्‍याच्या झुळुकीने!

Glory of Nature

2011-10-04T22:33:00.001+05:30

Tuesday, day of 27th September 2011, morning time..... it was about 9' O clock, mother was doing something in gallery. Suddenly she called me and said, that "There is somewhat different infestation on Lily's leaf, just see if it has to be removed." So I went into the gallery and saw, that a leaf of Lily was peeping outside the grill, and beneath it was spread a long spider web.... there were very tiny white spots on that web, some spots were also on the lower side of leaf... those spots were clearly moving. I observed it carefully and said to my mother, "Hey, these are spider babies. These might have been hatched from their eggs just now, because when I removed dried leaves from nearby plant at Seven this morning, I didn't see anything there except the web."

Again I observed that web carefully, but I didn't saw the Female Spider there. The babies were many in number, more than about two hundred fifty to three hundred. The whitish coloured babies were very small in size having the diameter less than 1m.m. The babies were in hurry for going away from that web. In short time these babies would have been vanished from the web. Though hardly two or three babies grow up completely and turned up in their adult stage out of so many babies, other babies die prematurely by being prey for the predator.

I was seeing for first time, the spider babies hatched and in such a large number. So I came taking mobile with me to take their photograph, but the photo was not coming clearly in mobile. My digital camera was not used in many days, so it's cells were not charged. But the other cells having low voltage were just charged, I put it in the camera and saw that the camera was started working. Then I took photos of those babies using macro lens. As those babies were moving very fast the photos are not taken as clearly as I expected, but this biological incident was noted in my camera.

Three days after it at the date of 30th, during afternoon suddenly I looked out of window. A bird of size somewhat larger than sparrow, having green back, and red spot on his head was sat on the branch of tree just in front of me and was eating the bark from wood cavity. I was seeing that bird for first time. This time camera was beside me and it's cells were also charged and already put in the camera. I took up the camera and slowly went near the window. Still that bird was sat there with ease. As I don't have telephoto lens for my camera, I set for the mode of landscape in camera and took photos of that bird from inside of the net of window. Though exposure is quite more in photos, the bird is looking clearly. I was guessing that it must be a Coppersmith Barbet / Crimson-breasted Barbet / Coppersmith (Megalaima haemacephala indica) bird, then after searching on internet it was confirmed. This bird is always coming on our Cluster fig tree (Ficus racemosa), but it never came into sight clearly from behind very high branches; only the red spot on its breast was coming into the sight and I was thinking that it might be the Red-vented Bulbul. This is how I got acquainted with Crimson-breasted Barbet who was giving quick glimpses for so many days.

Now every day I see if Crimson-breasted Barbet is seen again, but at the evening of 2nd October when I was looking out of the window as usual, came a bird and sat on Canna flower. That bird was slender and more longer in comparison with sparrow. That bird having down curved bill, blackish-purplish back and yellowish-whitish breast was the Purple-rumped Sunbird (Leptocoma zeylonica) and it was eating the nectar from the Canna flower. Fortunately it's one photo was also captured in my camera. Even Sunbird was also came for first time in our surroundings.

Some years back trees were planted on the sides of roads in our surroundings on the behalf of Municipal Corporation. Those trees are now grown up well. Now the number of birds in our surroundings is increased due to those trees, but now the birds like Crimson-breasted Barbet and Sunbird etc. are also showing up. The Crimson-breasted Barbet is now living in wood cavity on the branch that is just in front of our window. Just now the rainy season is over; the temperature is quite hot. The insects like Butterflies, Dragonflies etc. are looking in much amount. Now I am waiting eagerly if any new bird might show up with all these.

निसर्ग वैभव

2011-10-04T22:19:00.000+05:30

मंगळवार, २७ सप्टेंबर २०११ चा दिवस, सकाळची वेळ... बहुधा ९ वाजले होते, आई गॅलरीत काहीतरी करत होती. अचानक तिने मला हाक मारली आणि म्हणाली, की "लिलीच्या पानावर कसलीतरी वेगळीच कीड पडली आहे, ती काढायची का? बघ जरा." म्हणून मी गॅलरीत गेले आणि पाहिलं, तर लिलीचं एक पान ग्रीलच्या बाहेर डोकावत होतं, आणि त्या पानाच्या खालच्या बाजूने एक लांबट कोळ्याचं जाळं पसरलं होतं.... त्या जाळ्यावर बारीक बारीक पांढरे ठिपके दिसत होते, काही ठिपके पानाच्या खालच्या बाजूवरही होते... ते ठिपके चक्क हलत होते. मी ते नीट निरखून पाहिलं आणि आईला म्हणाले, "अगं, ही कोळ्याची पिल्लं आहेत. नुकतीच अंड्यातून बाहेर आलेली असणार, कारण सकाळी सात वाजता मी लिलीच्या शेजारच्या झाडाची वाळकी पानं काढून टाकली, तेव्हा मला तिथे जाळ्याशिवाय काही दिसलं नव्हतं."

मी परत एकदा त्या जाळ्याकडे नीट पाहिलं, पण मला तिथे कोळ्याची मादी दिसली नाही. ती पिल्लं मात्र भरपूर म्हणजे सुमारे अडीचशे ते तीनशेपेक्षाही जास्त होती. पांढरट रंगाची ती पिल्ले आकाराने अगदी लहान म्हणजे १ मि.मी. पेक्षाही कमी व्यासाची होती. त्या जाळ्यावरून दूर जाण्यासाठी त्या पिल्लांची लगबग चालू होती. थोड्याच वेळात ती पिल्ले जाळ्यावरून दिसेनाशी झाली असती. अर्थात इतक्या पिल्लांपैकी जेमतेम दोनतीनच पिल्लांची शेवटी पूर्ण वाढ होऊन त्यांचे प्रौढावस्थेत रूपांतर होते, बाकीची पिल्ले भक्षकांचे भक्ष्य बनून अकालीच मरतात.

अंड्यातून बाहेर पडलेली कोळ्याची पिल्लं आणि तीही इतकी, मी पहिल्यांदाच पाहत होते. म्हणून पिल्लांचा फोटो काढायला मोबाईल घेऊन आले, पण मोबाईलमध्ये नीट फोटो येत नव्हता. माझा डिजीटल कॅमेरा बर्‍याच दिवसांत न वापरल्याने त्याचेही सेल चार्ज केलेले नव्हते. पण कमी व्होल्टेजचे दुसरे सेल नुकतेच चार्ज केलेले होते, ते कॅमेर्‍यात टाकून बघितले आणि कॅमेरा चालू झाला. मग मॅक्रो लेन्स वापरून मी त्या पिल्लांचे फोटो काढले. ती पिल्लं भरभर इकडून तिकडे जात असल्याने फोटो माझ्या अपेक्षेइतके सुस्पष्ट आले नाहीत, पण माझ्या कॅमेर्‍यात ह्या जैविक घटनेची नोंद मात्र झाली.

ह्यानंतर तीनच दिवसांनी ३० तारखेला दुपारी, अचानक माझे लक्ष खिडकीबाहेर गेले. चिमणीपेक्षा थोडा मोठ्या आकाराचा, हिरव्या पाठीचा, डोक्यावर तांबडा ठिपका असलेला एक पक्षी समोरच झाडाच्या फांदीवर बसून झाडाच्या ढोलीतली साल खात होता. तो पक्षी मी पहिल्यांदाच पाहत होते. यावेळी कॅमेरा माझ्या शेजारीच होता आणि त्याचे सेलही चार्ज करून कॅमेर्‍यात टाकलेले होते. मी कॅमेरा घेतला आणि हळूच खिडकीजवळ गेले. अजूनही तो पक्षी तिथे आरामात बसला होता. माझ्या कॅमेर्‍याला टेलिफोटो लेन्स नसल्यामुळे, मी कॅमेर्‍यावर लॅंडस्केपचे सेटींग केले आणि खिडकीच्या जाळीच्या आतून त्या पक्ष्याचे फोटो काढले. फोटोमध्ये एक्स्पोजर जरा जास्तच आले, पण पक्षी स्पष्ट दिसतोय. मला तो तांबट (Megalaima haemacephala indica) पक्षी असावा असे वाटत होते, नंतर इंटरनेटवर शोध घेतल्यावर त्यावर शिक्कामोर्तब झाले. हा पक्षी आमच्या इथे औदुंबराच्या (Ficus racemosa) झाडावर नेहमी येतो, पण खूप उंचावरच्या फांद्यांच्या आडून तो कधीच नीट दिसला नाही; फक्त त्याच्या छातीवरचा लाल ठिपका दिसायचा आणि मग तो कदाचित लाल बुडाचा बुलबुल असेल असा माझा समज व्हायचा. इतके दिवस ओझरते दर्शन देणार्‍या तांबटाशी अशी माझी पहिली ओळख झाली.

आता मी रोजच तांबट पक्षी परत दिसतोय का ते पाहत असते, पण २ ऑक्टोबरला संध्याकाळी असंच खिडकीतून बाहेर पाहत असतांना एक पक्षी उडत आला आणि कर्दळीच्या फुलावर बसला. तो पक्षी आकाराने चिमणीपेक्षा किंचित बारीक आणि जास्त लांबट होता. वाकड्या चोचीचा, काळ्या जांभळ्या पाठीचा आणि पिवळट - पांढरट छातीचा तो पक्षी म्हणजे सनबर्ड (Leptocoma zeylonica) होता आणि तो कर्दळीच्या फुलातला मध खात होता. सुदैवाने त्याचाही एक फोटो मला माझ्या कॅमेर्‍यात घेता आला. सनबर्डही आमच्या इथे प्रथमच आला होता.

काही वर्षांपूर्वी महानगरपालिकेतर्फे आमच्या परिसरातल्या रस्त्यांच्या बाजूला वृक्षारोपण करण्यात आलं होतं. ती झाडं आता चांगली वाढली आहेत. त्या झाडांमुळे आमच्या परिसरातल्या पक्ष्यांची संख्या तर वाढलीच आहे, पण आता तांबट, सनबर्ड यासारखे पक्षीही आम्हांला दर्शन द्यायला लागले आहेत. तांबट पक्ष्याने आता समोरच्या फांदीच्या ढोलीतच मुक्काम ठोकला आहे. नुकताच पावसाळा संपला आहे; वातावरणातला उकाडा वाढला आहे. फुलपाखरं, चतुर इत्यादी कीटक भरपूर प्रमाणात दिसायला लागले आहेत. आता ह्या सगळ्यांबरोबर अजून कोणी नवीन पक्षी दिसतो आहे का, ह्याची मी उत्सुकतेने वाट पाहत आहे.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 9

2011-07-07T09:03:00.000+05:30

We had decided to go out for Delhi sight seeing at nine thirty in the morning. But at early morning we changed our plan and decided to go out earlier to see Akshardham temple from it’s outside. We were going there by Metro railway. We went walking to the Metro railway station. There we got plastic coupons as the tickets. That coupon was only for single journey. Return tickets are not sold there. There were simple stairs and escalators for going up. Next to it we had to go through metal detector and scan our bags in scanner. Once it was done, then we had to keep our coupon on the machine placed in front. The small iron doors of the machines get opened for some seconds when coupon is kept on machine. Then taking the coupon with us we had to go in. We had to keep the coupon carefully till the travel was over. There were no benches on platform to sit. But there was not much rush of people.

The Metro railway came in short time. We were thinking that there will not be much rush in train, but we were shocked to see the rush in train. We left that train in the doubt, whether all of us could climb in that train or not. There was rush in train, but people were in no hurry of climbing in or getting down. We were assured after guessing that all of us will climb in the train before the automatic doors of train will get closed. The next train came, there was also rush in that train, but we all climbed in that train neatly. It was announced on the speakers of train that, which will be the next station and doors from which side will be opened for it. Apart from it route of train and names of stations were given on the upper side of the door. The red lights were glimmering on the names of stations which were crossed earlier. The green light was glimmering on the name of station which was coming next. People were getting down very leisurely after the station was coming. Like in Mumbai people were in no hurry of getting down before the station was coming. We got down at Akshardham station.

There was again that machine in front of us while going out of the station. Now we had to keep our coupon on the machine and then put it in the slot of machine after the door was opened and immediately came out of that door. If it was messed up, then it was not possible to come out of the station without the help of railway staff. Finally we all came out of the station. Akshardham temple is near from there. We went there walking and just saw that temple from outside. We heard that it takes about four hours to see the Akshardham temple from inside. It was seeming from outside how magnificent the surroundings of Akshardham temple was. From there we came to the hotel by again traveling in Metro railway and left the hotel taking our luggage with us.

Our bus driver left us in the surroundings of Red Fort near Chandani Chowk. We were much hungry now as we hadn’t done our breakfast at morning. So we went into the hotel. There waiter served the dishes on our table which were ordered by other people, one dish in our order was not served. Finally after talking with the manager all our dishes were served. Too much time was passed in all this fuss. From there we went to the next famous shop to purchase Petha (a sweet) and other sweets. There was much rush in that shop. So it was noon till our shopping was over. We were not wishing to visit Red Fort in hot Sunlight of the afternoon. So some of us saw the Red Fort from outside and returned in the bus. Others went to see the Red Fort from inside.

Our fellow travelers returned after watching Red Fort. Now no one wanted to stroll in Delhi in the hot afternoon. Rajdhani express was departing at four thirty p.m.. So driver told us that he will take a round of back side of Rashtrapati Bhavan, Rajpath and Bungalows of Ministers and show it to us from the bus. We were agreed. Watching all those places we came near the Bungalow 1, Safdarjung Road. Indira Gandhi was assassinated in the yard of this Bungalow. Now this Bungalow is turned up into the memorial of Indira Gandhi and Rajiv Gandhi. There driver stopped his bus and we went to see that memorial. Police checked our purses after going inside through metal detector. Those who had water bottles, had to keep them outside only.

At inside photos of Indira Gandhi and enlarged photos of news about her were put up on the wall. Apart from that her Sari, Chappals (shoes) and bag which she had worn on the day of her assassination were arranged in one showcase. In the next room kept the sari which was made by the thread spun by Jawaharlal Nehru himself by his hands and was given to Indiraji for her wedding and other utensils used for wedding. Next to it the Awards of Indiraji, her wardrobe, her string of Rudraksha was kept in one room for seeing.

In the next room there was a grand personal library of Rajivji. In the next room photos of Rajiv Gandhi and enlarged photos of news about him were put up on the wall. Along with it Rajivji’s pilot license and the tool box filled with different machines were also kept there. In the next room Rajivaji’s pant which was worn on the day of his assassination and torn into shreds due to bomb blast, and his boots and socks which were in quite good condition were kept in a showcase. Next to it there was bedroom of Rajiv Gandhi. After coming out of it, we saw the path where Indira Gandhi was assassinated. That path was covered with plates of glass. A cloth is placed where Indiraji was fallen down and it is covered by a big transparent glass. All this is worthy of watching at ease. But that day there was much rush, so we didn’t see it properly. And also we had to catch Rajdhani Express, so from there we went in a hurry.

From there we directly reached to the station from our bus. By going through metal detector and by scanning our luggage in scanner we started to climb the bridge. Rajdhani was stopped at platform, when we were reached at the platform. Our coach was much ahead. We searched our coach and climbed in it. After short time train was started. Our return journey was started now. Once again the cycle of late afternoon meal, tea, soup, dinner was started in Rajdhani. All of us were tired, so we slept immediately after the dinner was over. We were waiting for Mumbai after our morning breakfast was over. We were feeling the exhaustion caused by the travel. We got down at Mumbai Central station and sat in the local train to which we were used of. We felt very good. After reaching the home we were realized that the pleasant trip is now over and started our routine life.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ९

2011-07-07T08:49:00.000+05:30

सकाळी आम्ही साडेनऊला दिल्ली बघण्याकरता बाहेर पडणार होतो. पण आयत्यावेळी बेत बदलला आणि सकाळी लवकर बाहेर पडून अक्षरधाम मंदिर बाहेरून बघायचे असे ठरले. तिथे आम्ही मेट्रो रेल्वेने जाणार होतो. आम्ही चालत मेट्रोच्या स्टेशनला गेलो. तिथे तिकीट म्हणून प्लॅस्टिकचे कूपन मिळाले. हे कूपन फक्त सिंगल जर्नीसाठी होते. तिथे रिटर्न तिकीट मिळत नव्हते. वरती जाण्यासाठी साधे जिने आणि सरकते जिने होते. पुढे आम्हांला मेटल डिटेक्टरमधून जावे लागणार होते आणि स्कॅनरमधून बॅगा स्कॅन करून घ्याव्या लागणार होत्या. ते झाले, की पुढे असलेल्या यंत्रापुढे आपले कूपन ठेवायचे होते. कूपन ठेवले, की यंत्राची छोटी लोखंडी दारे काही सेकंदापुरती उघडली जातात. त्यातून आम्हांला आमचे कूपन बरोबर घेऊन आत जायचे होते. कूपन प्रवास संपेपर्यंत जपून ठेवायचे होते. प्लॅटफॉर्मवर लोकांना बसायला बेंच नव्हते. पण लोकांची फारशी गर्दी नव्हती.

थोड्याच वेळात मेट्रो ट्रेन आली. ट्रेनला गर्दी नसेल, असा विचार करणारे आम्ही ट्रेनमधली गर्दी बघून हबकलो. ट्रेनमध्ये सगळ्यांना चढायला जमेल की नाही या शंकेने आम्ही ती ट्रेन सोडून दिली. ट्रेनमध्ये गर्दी होती, पण चढण्याउतरण्यासाठी लोकांची घाई नव्हती. ट्रेनचे अ‍ॅटोमॅटीक दरवाजे बंद होईपर्यंत आम्ही सगळे ट्रेनमध्ये चढू शकलो असतो, हा अंदाज आल्यावर आम्ही निर्धास्त झालो. पुढची ट्रेन आली, तिलाही गर्दी होती, पण आम्ही सगळे ट्रेनमध्ये व्यवस्थित चढलो. ट्रेनमध्ये "पुढचे स्टेशन कोणते आहे, त्यासाठी कोणत्या बाजूचे दरवाजे उघडले जातील" याच्या सूचना स्पीकरवरून दिल्या जात होत्या. त्याशिवाय दाराच्या वरच्या बाजूला ट्रेनचा मार्ग आणि स्टेशन्सची नावे दिलेली होती. जी स्टेशन्स पार केली आहेत, त्यांच्या नावावर लाल दिवे लुकलुकत होते. जे पुढचे स्टेशन यायचे आहे त्याच्या नावावर हिरवा दिवा लुकलुकत होता. स्टेशन आल्यावर लोक अगदी सावकाश उतरत होते. मुंबईसारखी स्टेशन येण्याच्या आधीच उतरण्याची घाई लोकांना नव्हती. आम्ही अक्षरधाम स्टेशनला उतरलो.

स्टेशनमधून बाहेर पडतांना पुन्हा समोर यंत्र होते. आता त्या यंत्रावर कूपन ठेवून दार उघडले, की यंत्राच्या खाचेत कूपन आत टाकायचे होते आणि मगच दारातून पटकन बाहेर पडायचे होते. यात जर काही घोटाळा झाला, तर रेल्वेच्या माणसांनी मदत केल्याशिवाय बाहेर पडणे शक्य नव्हते. अखेर एकदाचे सगळे स्टेशनबाहेर आलो. तिथून अक्षरधाम मंदिर जवळच आहे. तिथे चालत गेलो आणि मंदिराचे बाहेरूनच दर्शन घेतले. अक्षरधाम मंदिर आतून बघायला चार तास लागतात असे ऐकले होते. बाहेरूनही मंदिराचा परिसर तेवढा भव्य आहे हे जाणवत होते. तिथून परत आम्ही मेट्रो रेल्वेचा प्रवास करून हॉटेलवर आलो आणि सामान घेऊन हॉटेल सोडले.

आमच्या बस ड्रायव्हरने आम्हांला लाल किल्ल्याच्या परिसरात चांदणीचौकाजवळ सोडले. सकाळी काही नाश्ता न केल्याने आता चांगलीच भूक लागली होती. त्यामुळे आम्ही आमचा मोर्चा एका हॉटेलकडे वळवला. तिथे दुसर्‍या व्यक्तीने मागवलेले पदार्थ वेटरने आमच्या टेबलावर आणून ठेवले, आमच्या ऑर्डरपैकी एक पदार्थ आलाच नाही. शेवटी मॅनेजरशी बोलल्यावर एकदाचे सर्व पदार्थ टेबलावर आले. या गोंधळात बराच वेळ गेला. तिथून मग आमचा मोर्चा पेठा आणि इतर मिठाई खरेदी करण्यासाठी पुढच्या प्रसिद्ध दुकानाकडे वळला. या दुकानात बरीच गर्दी होती. त्यामुळे सर्वांची खरेदी होईपर्यंत सूर्य मध्यान्ही आला होता. आता या भर दुपारच्या उन्हात लाल किल्ला हिंडण्याची आमची इच्छा नव्हती. त्यामुळे लाल किल्ल्याचे बाहेरूनच दर्शन घेऊन आम्ही काहीजण बसमध्ये परत आलो. बाकीचे लाल किल्ला आतून बघायला गेले.

लाल किल्ला बघून आमचे सहप्रवासी परत आले. आता कोणालाच दुपारच्या या उन्हात दिल्लीत हिंडायचं नव्हतं. राजधानी एक्स्प्रेस संध्याकाळी साडेचारला सुटणार होती. मग ड्रायव्हरने आम्हांला राष्ट्रपती भवनाची मागची बाजू, राजपथ, मंत्र्यांचे बंगले हा सगळा परिसर फिरवून बसमधून दाखवतो, म्हणून सांगितले. आम्ही होकार दिला. तो सगळा परिसर पाहत आम्ही १, सफदरजंग रोड या बंगल्यापाशी आलो. याच बंगल्याच्या आवारात इंदिरा गांधींची हत्या झाली होती. आता त्या बंगल्याला इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या स्मारकात रुपांतरीत केले आहे. तिथे ड्रायव्हरने बस थांबवली आणि आम्ही ते स्मारक बघायला गेलो. मेटल डिटेक्टरमधून आत गेल्यावर पोलिसांनी आमच्या पर्स चेक केल्या. ज्यांच्याजवळ पाण्याच्या बाटल्या होत्या, त्यांना त्या बाहेरच ठेवाव्या लागल्या.

आतमध्ये इंदिरा गांधींचे फोटो आणि त्यांच्याबद्दलच्या आलेल्या वर्तमानपत्रातल्या बातम्यांचे मोठे केलेले फोटो भिंतीवर लावले होते. त्याशिवाय त्यांची हत्या झाली, त्या दिवशी त्या जी साडी नेसल्या होत्या, ती साडी, चपला, खांद्यावरची झोळी या वस्तू एका शोकेसमध्ये मांडून ठेवल्या होत्या. पुढे एका दालनात इंदिराजींना लग्नाच्या वेळी जवाहरलाल नेहरूंनी स्वतःच्या हाताने सूत कातून त्याची तयार केलेली जी साडी दिलेली होती, ती साडी आणि विवाहविधीच्या वेळी वापरली गेलेली भांडी इत्यादी वस्तू ठेवल्या होत्या. अजून पुढे इंदिराजींना मिळालेले पुरस्कार, त्यांचा वॉर्डरोब, त्यांची रूद्राक्षमाळ हे एका दालनात बघायला ठेवले होते.

पुढच्या दालनात राजीवजींची भलीमोठी वैयक्तिक लायब्ररी होती. त्यापुढच्या दालनात राजीव गांधीचे फोटो आणि त्यांच्याविषयीच्या बातम्यांचे फोटो भिंतीवर लावलेले होते. त्याचबरोबर राजीवजींचे पायलट लायसन्स, त्यांचा विविध यंत्रांनी भरलेला टूल बॉक्स हेही तिथे ठेवलेले होते. पुढे एका दालनात राजीवजींची हत्येच्या वेळी घातलेली आणि बॉम्बस्फोटाने चिंध्या झालेली पॅंट, त्यांचे बर्‍यापैकी शाबूत असलेले बूट आणि मोजे एका शोकेसमध्ये ठेवलेले होते. त्याच्यापुढे राजीव गांधींची बेडरूम होती. तिथून बाहेर आवारात आल्यानंतर इंदिराजींची जिथे हत्या झाली तो मार्ग दिसला. तो मार्ग काचेच्या प्लेट्सनी झाकला होता. जिथे इंदिराजी कोसळल्या होत्या, तिथे एक चादर ठेवून, त्यावर मोठी पारदर्शक काच लावली आहे. हे सारे निवांतपणे बघण्यासारखे आहे. पण त्या दिवशी तिथे खूप गर्दी असल्याने ते नीट बघता आले नाही. आणि आम्हांला राजधानी एक्स्प्रेस पकडायची असल्याने आम्ही तिथून घाईने निघालो.

तिथून आम्ही बसने थेट स्टेशनला गेलो. मेटल डिटेक्टरमधून आत जाऊन आणि सामान स्कॅनरने स्कॅन करून आम्ही पूल चढायला लागलो. आम्ही प्लॅटफॉर्मवर पोहोचलो, तेव्हा राजधानी प्लॅटफॉर्मला लागलेली होती. आमचा डबा खूप पुढे होता. आम्ही आमचा डबा शोधला आणि डब्यात चढलो. थोड्या वेळाने गाडी चालू झाली. आमचा परतीचा प्रवास आता चालू झाला होता. पुन्हा राजधानीमधले संध्याकाळचा नाश्ता, चहा, सूप, जेवण ह्याचे चक्र सुरू झाले. त्या दिवशी मात्र सगळे दमले असल्याने जेवण झाल्यावर लगेच निद्राधीन झाले. सकाळी नाश्ता झाल्यावर आम्हांला मुंबईचे वेध लागले होते. प्रवासाचा शीणही जाणवत होता. मुंबई सेंट्रल स्टेशनला उतरलो आणि आमच्या सवयीच्या असलेल्या लोकल ट्रेनमध्ये बसलो. खूप बरे वाटले. घरी पोहोचल्यावर ही सुखद ट्रीप संपल्याची जाणीव झाली आणि आमचे रूटीन लाईफ चालू झाले.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 8

2011-06-29T19:29:00.000+05:30

After taking rest for some time in the room of hotel we went out for dinner. In the restaurant where we had gone for dinner, we had to order it by taking coupons and people were kept waiting for the dinner standing in the queue. But the manager of that restaurant gave us seat at first. At that day five of us ordered Pavbhaji and others ordered the South Indian snacks. Taste of Pavbhaji was quite different, but good. Then all of us ordered lassi. The lassi was served in earthen pots. Lassi was also of good taste. Now we knew the reason, why there was so much rush for taking meals. From there we went into the hotel. We slept after playing cards for some time. We slept calmly in cool air as there was A.C. in the room.

The manager of hotel told us that breakfast will be served at seven o’ clock in the morning. But actually we didn’t got even the tea at eight o’ clock in the morning. The manager who was telling us, that breakfast will come now, sent our breakfast and tea at nine o’ clock in the morning. So we were late for the next travel. From there we went to the Rock Garden. Different idols of humans and animals in different shapes and some nature scenes are created in it by using different materials for it like different rocks, pieces of tiles and pieces of pots made of China clay, pieces of glass bangles etc. Artificial waterfalls made by using streams of water, use of different shapes of trees in the nature scenes, all this adds in the beauty of that garden. But one do not know immediately that where to go exactly next in this garden or how to come out of this garden. Except this there are different types of fishes in fish tank, mirrors reflecting light in different manners, games for children are also there.

From there we went to the Suguna lake in Chandigarh and only saw that lake. There is a facility of boating. But we had to go further, so we hadn’t done the boating. We went further from the lake. In the way at afternoon we went in the Food Plaza for taking lunch. All of us ordered the cutlet because only dishes like snacks and pizza were available there. Two cutlets decorated with too much potato fried chips in the dish were served in front. A cutlet was bigger in size than the ordinary two cutlets. All of us finished their cutlets, but the potato fried chips without salt were not finished soon. After finishing the meal our travel was started in the direction of Kurukshetra.

There is a railway station in the name of Kurukshetra, also there is Kurukshetra University. But the area is too big where the battle between Kauravas and Pandavas was fought actually, and all the spots of that battle are spread at various places in the Kurukshetra district. On most part of this ancient battlefield now the city is built up and on some part fields are spread except the part on which temples are built up. There are big lakes at various places in this plain land of Kurukshetra. This plain place might be selected as battlefield for the provision of drinking water for soldiers and animals in the eighteen akshauhini military. (One akshauhini is 21,870 chariots that is ratha, 21,870 elephants, 65,610 cavalary that is horsemen and 1,09,350 infantry.) In this land some other places of pilgrimage are also there other than the places of battlefield.

We saw first the place of “Jyotisar” where Shrikrishna gave his counsel of Bhagavad-geeta to Arjuna. Here is also a lake, and an ancient Banyan tree. The idol of Shrikrishna giving counsel to Arjuna in a chariot (ratha) is kept here. Also there are small temples of Saraswati, Shiva, Hanuman etc. nearby. At ancient time there was a temple made up of stones. It was destroyed in Muslim invasion. A broken piece of pillar from that temple is kept under the Banyan tree. From there we went to the place named as “Bhishma kund.” Bhishma was thirsty when he was fallen down on bed of arrows and he asked for water. At that time Arjuna hit his arrow in the soil to quench Bhishma’s thirst, and a trickle of water was gushed up at that place. That trickle of water quenched the thirst of Bhishma and a lake was formed there. Now there are small temples on the bank of that lake, there is a idol of Bhishma lying on bed of arrows in one of the temple. Some incidents in the life of Kauravas and Pandavas are formed there by erecting the idols. There is a tall idol of Hanuman nearby. In the shops the parts of battle from the serial of Mahabharata were shown on T.V. at both these places.

From there we went to the place named as “Brahma Sarovar” (a lake). After the battle was over, the after death rituals of the died soldiers had to be performed. There is a legend that for that ritual Shrikrishna created this lake using his Sudarshan Chakra. Here Udhishthira performed after death rituals of all the dead soldiers and freed their souls. This lake is very big. It is people’s belief that all sins of a person are washed up after bathing here. So here is much rush of people on the special occasions of Kumbh mela, Solar eclipse etc. Here the stairs of lake (ghat) and other buildings in the surroundings are built well. After watching Brahma Sarovar we went to Delhi. In the way we had a glimpse of “Kalpana Chawla Planetarium” at Karnal. But we didn’t had the time to see it, so we went further without watching it.

It was night when we reached in Delhi city. The banquet halls in Delhi are now moved out of the Delhi city. It was seeming that at each hall creative decoration and lighting was done. We had decided to see India gate first after we reached in Delhi. There was rush of people even after nine thirty p.m. in the surrounding of India Gate. India gate was shining in the glare of spotlights. After watching India Gate we went towards hotel. In the surroundings of small lanes and alleys the driver was not getting that hotel. The call was not received at hotel’s phone. Finally we got that hotel. We checked into the hotel at eleven thirty p.m.. We were thinking that now the dining facility will not be available, but the manager told us that dinner is ready and he will send it at room. Dinner was simple but good. There was A.C. in the room, so we didn’t feeling hot.

There was a long list of hotel’s rules pasted on the door of the room. “Do not wash clothes in the Bathroom, Do not keep clothes for drying in the room, It is mandatory to note on hotel’s register if any guest arrives on your room, If the guest is sleeping in your room then extra charges will be charged for it, If there is a complaint of trouble causing due to your misbehavior from any other passengers, then you will be expelled out from this hotel,” etc. by reading those rules we were feeling entertained and we also got the idea about Delhi’s work culture. It was late for sleeping, the clock was already stricken to twelve thirty a.m.. But due to A.C. we slept well.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ८

2011-06-29T19:12:00.000+05:30

हॉटेलच्या खोलीमध्ये थोडा वेळ विश्रांती घेऊन आम्ही जेवायला बाहेर पडलो. आम्ही ज्या रेस्टॉरंटमध्ये गेलो होतो, तिथे कूपन घेऊन पदार्थ मागवायचे होते आणि जेवणासाठी लोक रांगेत उभे राहून ताटकळत वाट बघत होते. पण तिथल्या मॅनेजरने आम्हांला आधी जेवायला बसवले. त्या दिवशी आम्ही पाचजणांनी पावभाजी मागवली आणि उरलेल्यांनी साऊथ इंडियन स्नॅक्स मागवले. पावभाजीची चव थोडी वेगळी, पण छान होती. नंतर सगळ्यांना लस्सी मागवली. ती लस्सी मातीच्या कुल्हडमधून आली. लस्सीही चांगली होती. तिथे जेवण्यासाठी इतकी गर्दी का होती, याचे कारण आम्हांला आता कळले होते. तिथून हॉटेलवर गेलो. थोडवेळ पत्ते खेळून मग झोपलो. खोलीमध्ये ए.सी. असल्याने थंड हवेत शांत झोपलो.

सकाळी सात वाजेपर्यंत नाश्ता येईल असे तिथल्या मॅनेजरने सांगितले होते. प्रत्यक्षात सकाळी आठ वाजता आम्हांला चहाही मिळाला नव्हता. आत्ता नाश्ता येईल असे सांगणार्‍या मॅनेजरने आम्हांला नऊ वाजता चहा आणि नाश्ता पाठवला. त्यामुळे पुढच्या प्रवासाला उशीर झाला. तिथून आम्ही रॉक गार्डनला गेलो. विविध प्रकारचे दगड, चिनी मातीच्या बरण्यांचे आणि टाईल्सचे तुकडे, काचेच्या बांगड्यांचे तुकडे असं वेगवेगळं साहित्य वापरून तिथे निसर्गदृश्यं आणि प्राण्यांचे आणि माणसांचे विविध आकारातले पुतळे साकारलेले आहेत. त्यातच ठिकठिकाणी वाहते पाणी सोडून निर्माण केलेले कृत्रिम धबधबे, झाडांच्या विविध आकारांचा तिथल्या दृश्यात करून घेतलेला वापर हे त्या गार्डनच्या सौंदर्यात भरच घालतात. मात्र या गार्डनमध्ये पुढे नेमकं कुठे जायचं किंवा बाहेर कसं पडायचं हे पटकन लक्षात येत नाही. याशिवाय मत्स्यालयातले विविध प्रकारचे मासे, विविध प्रकारे प्रकाशाचे परावर्तन होणारे आरसे, लहान मुलांचे खेळ हेही त्या गार्डनमध्ये आहे.

तिथून आम्ही चंदीगडमध्ये असलेल्या सुगुना सरोवरावर गेलो आणि फक्त ते सरोवर बघून आलो. तिथे बोटींगचीही सोय आहे. पण आम्हांला पुढे जायचे असल्याने आम्ही बोटींग केले नाही. लेकवरून आम्ही पुढे निघालो. वाटेत दुपारी जेवण्यासाठी एका फूड प्लाझामध्ये गेलो. तिथे फक्त स्नॅक्स, पिझ्झा असे पदार्थ मिळत असल्याने सगळ्यांनी कटलेट मागवले. बटाट्याच्या भरपूर फ्राईड चिप्सनी सजवलेले दोन कटलेट डिशमधून समोर आले. कटलेट आकाराने नेहमीच्या दोन कटलेटपेक्षाही मोठं होतं. सगळ्यांनी कटलेट संपवले, पण मीठ नसलेल्या बटाट्याच्या फ्राईड चिप्स काही लवकर संपेनात. खाणे झाल्यावर कुरूक्षेत्राच्या दिशेने आमचा प्रवास चालू झाला.

कुरूक्षेत्र या नावाचे रेल्वे स्टेशन आहे, कुरूक्षेत्र युनिव्हर्सिटीही आहे. पण कौरव पांडवांचे प्रत्यक्ष जिथे युद्ध झाले तो सगळा परिसर खूप मोठा आहे आणि युद्धाची सगळी ठिकाणे कुरूक्षेत्र जिल्ह्यात ठिकठिकाणी विखुरलेली आहेत. जिथे मंदिरं उभारलेली आहेत, तो भाग सोडला, तर या प्राचीन युद्धभूमीवर आता शहर उभारले गेले आहे आणि काही भागात शेतजमीन पसरलेली आहे. कुरूक्षेत्राच्या या सपाट भूमीत ठिकठिकाणी मोठी सरोवरे आहेत. अठरा अक्षौहिणी सैन्यातले सैनिक आणि प्राण्यांची प्यायच्या पाण्याची सोय व्हावी, म्हणूनही कदाचित या सपाट जागेची निवड युद्धभूमीकरता झाली असावी. (एक अक्षौहिणी म्हणजे २१,८७० रथ, २१,८७० हत्ती, ६५,६१० अश्वसाद, १,०९,३५० पदाती.) या युद्धभूमीतल्या स्थानांव्यतिरिक्त काही तीर्थस्थळेही या परिसरात आहेत.

"ज्योतिसर" जिथे श्रीकृष्णाने अर्जुनाला भगवद्गीतेचा उपदेश केला, ती जागा आम्ही प्रथम पाहिली. इथेही एक तळं आहे, प्राचीन वटवृक्ष आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला रथात उपदेश करत असतानांची मूर्ती इथे ठेवली आहे. त्याशिवाय शेजारी सरस्वती, शंकर, हनुमान इत्यादींचीही छोटी मंदिरे आहेत. प्राचीन काळी इथे दगडी मंदिर होते. मुसलमानी आक्रमणात ते नष्ट झाले. या मंदिरातला एका तुटक्या स्तंभाचा तुकडा वडाच्या झाडाखाली ठेवलेला आहे. तिथून आम्ही "भीष्मकुंड" या स्थानी गेलो. भीष्म शरशय्येवर पडले असतांना त्यांना तहान लागली आणि त्यांनी पाणी मागितले. तेव्हा त्यांची तहान भागवण्यासाठी अर्जुनाने जमिनीत बाण मारला आणि त्या जागी पाण्याची धार उसळली. त्या धारेने भीष्मांची तहान भागवली आणि तिथे सरोवर निर्माण झाले. आता त्या तळ्याकाठी छोटी मंदिरे आहेत, त्यातल्या एका मंदिरात भीष्म शरशय्येवर पडले असतांनाची मूर्ती आहे. याशिवाय कौरव-पांडवांच्या जीवनातील काही प्रसंग तिथे मूर्ती उभारून साकार केले आहेत. तिथे थोडे बाजूलाच हनुमानाची एक उंच मूर्ती आहे. या दोन्ही ठिकाणी दुकानांमध्ये महाभारत मालिकेतल्या युद्धाचे भाग टी.व्ही.वर दाखवले जात होते.

तिथून आम्ही "ब्रह्मसरोवर" या ठिकाणी गेलो. युद्ध संपल्यानंतर मृत झालेल्या सर्व योद्ध्यांचे श्राद्धादी विधी करायचे होते. त्यासाठी श्रीकृष्णाने सुदर्शन चक्राने या सरोवराला निर्माण केले अशी आख्यायिका आहे. इथेच युधिष्ठिराने सर्व योद्ध्यांचे श्राद्धविधी करून त्यांना मुक्ती मिळवून दिली. हे सरोवर खूप मोठे आहे. या सरोवरात स्नान केल्यास माणसाची सर्व पापे धुवून निघतात अशी लोकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे कुंभमेळा, सूर्यग्रहण अशा काही पर्वांच्या वेळी इथे लोकांची भरपूर गर्दी उसळते. या सरोवराचे घाट आणि आजूबाजूचा परिसर व्यवस्थित बांधून काढलेला आहे. ब्रह्मसरोवर पाहून आम्ही दिल्लीला निघालो. जातांना वाटेत कर्नालला "कल्पना चावला तारामंडल" दिसले. पण ते बघायला वेळ नसल्याने ते न बघता आम्ही तसेच पुढे निघालो.

आम्ही दिल्ली शहरात पोहोचलो तेव्हा रात्र झाली होती. दिल्लीमधली मंगल कार्यालये आता दिल्ली शहराबाहेर हलवली गेली आहेत. रात्री त्या प्रत्येक ठिकाणी दिव्यांची रोषणाई आणि कल्पक सजावट केलेली दिसत होती. दिल्लीत गेल्यावर आधी आम्ही इंडिया गेट पाहणार होतो. रात्री साडेनऊनंतरही इंडिया गेटच्या परिसरात लोकांची गर्दी होती. इंडिया गेट दिव्यांच्या प्रकाशात उजळून निघाले होते. इंडिया गेट पाहून आम्ही हॉटेलकडे निघालो. अनेक छोट्या गल्ल्यांच्या त्या परिसरात ड्रायव्हरला आमचे हॉटेल सापडेना. हॉटेलच्या फोनवर फोनही लागत नव्हता. अखेर एकदाचे ते हॉटेल सापडले. रात्री साडेअकरा वाजता आम्ही हॉटेलमध्ये चेक इन केले. आता जेवायची सोय होणार नाही, असे वाटले असतांनाच मॅनेजरने जेवण तयार आहे, खोलीवर पाठवतो, म्हणून सांगितले. जेवणही साधे पण चांगले होते. खोलीमध्ये ए.सी. होता, त्यामुळे उकडत नव्हते.

खोलीच्या दरवाज्यावर हॉटेलच्या नियमांची लांबलचक यादी चिकटवलेली होती. "बाथरूममध्ये कपडे धुवू नयेत, खोलीमध्ये कपडे वाळत घालू नयेत, तुमच्या खोलीत पाहुणे आल्यास, हॉटेलच्या रजिस्टरवर त्याची नोंद करणे बंधनकारक आहे, पाहुणे तुमच्या खोलीत झोपणार असल्यास त्याचे अतिरिक्त दर भरावे लागतील, तुमच्या गैरवर्तनाने हॉटेलमधील इतर उतारूंना त्रास होत असल्याची तक्रार आल्यास तुम्हांला हॉटेलबाहेर काढले जाईल." इत्यादी नियम वाचून करमणूक झाली आणि दिल्ली मधल्या वर्क कल्चरची कल्पनही आली. रात्री आम्हांला झोपायला उशीर झाला, साडेबारा वाजून गेले होते. पण ए.सी. मुळे शांत झोप लागली.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 7

2011-06-23T03:02:00.000+05:30

At first there is a temple of Shiva in front of Vashishta temple, and both of these temples are built up of wood which is carved. Just ahead at upside there is an old temple of Rama, whose half old part is built up of stones, and the half new part is built up of carved wood. We first paid our visit to Shiva temple and then went into Vashishta temple. The idol of Vashishta is having only moustache but no beard. In the yard of Vashishta temple there is a hot water pool. Separate bathrooms are built up on that pool for men and women. The water coming from the tap of basin is the same water coming from that pool. I washed my hands with that tap water. The water was quite hot. From there we went into the Rama temple situated upside. It’s construction is of ancient time. The idols of Rama, Laxmana and Sita in temple are made up of gold.

We had to peep in the shop while coming down because the vendors were chasing us. Chingu is a kind of blanket. After hearing it, we thought that it will be not of much use in Mumbai, and we came out of that shop. I purchased a sweater for me in one shop. Here we were acknowledged that the good quality shawls made in Himachal are very expensive. All the other material is coming here from outside that is Kashmir. Most of the material which was getting sold from nearby shops was came from Kashmir.

From there we went into the Hidimba (Hadimba) temple. There was very large queue for paying visit to this temple. In the surroundings of Hidimba (Hadimba) temple, a garden is made by planting trees of Pine, Devdara etc.. In the shadow of these trees in the surroundings of this temple, it feels very calm. This temple is also made up of wood. The skulls of animals like deer with their horns are hanged on this temple. There is a wooden threshold nearly two feet high while entering in the sanctum of the temple. There are clean cut large sized footprints as a symbol of Hidimba (Hadimba) in a deep but small cave like part in the sanctum. Also there is a small idol of a Goddess at one side. On the backside of this temple there is a temple of Ghatotkacha – the son of Hidimba (Hadimba) and a temple of Barbarik – the son of Ghatotkacha. After coming out of the temple, we saw small shops at side just like that of in the fair. Here also there was a facility of taking photographs, by wearing Himachali dress or by sitting on black and white mix coloured Yak. Also there was facility of taking photo, by taking big eared white rabbits in hands.

When we departed from there, driver stopped his bus near the club house. From there we had to go in the Manu’s temple. This land got it’s name Manali as it means Manu Aalay – that is home of Manu. Manu temple is situated on a hill having very high slope. The bus do not go there. Rickshaws were going only up to half distance on road, because the road construction was going on there. The driver gave us two options either Manu Temple or Club house. Here we were divided into two groups. Some of us started to go to Manu temple, and others started to go to the Club house. The school was started up near Manu temple. The schools in Himachal do not have Summer vacation, but they have vacation in rainy season. We had to take ticket for going in the Club house. Differently ticket checking was done after we went ahead. There are shops, hotels, gaming zones, boating zones in the Club house. We returned to the bus at decided time, after passing some time in Club house.

From there we went walking into the hotel for lunch. It was a Gujarati hotel. We ordered for Gujarati thali. A notice was put up on the wall of hotel in clean Gujarati language, that “Please do not wash your hands in thali (dish).” After taking lunch we strolled around in the market and took rest sitting in the Vanvihar garden. Then again went walking where our bus was parked. There also a Vanvihar garden was made nearby. There the bird “Monal” which looks like peacock and some other birds were kept in cage. We took photographs of those birds and flowers and went out. The basin of river Vashishta was very near. But we went into the hotel. Though we reached at hotel earlier, we sat at one side waiting for dinner because there was much rush in the dining room for taking dinner, and took our dinner at last. At the next day we had to depart from Manali.

At morning our travel was started after taking lunch. We were going to Chandigarh via Kullu. In the way driver stopped his bus by seeing a board of river rafting. There those people wrote down our names who wanted to do river rafting (four hundred rupees each). Actual place for doing river rafting was at long distance. Our bus went there, behind the vehicle of those people. Eight of us wanted to do river rafting. The plastic dress was given to us, for wearing externally to not to soak in water. Then life jacket and helmet were given to us to wear on it. It’s belt were tightened carefully. And we became ready to do the river rafting. All of us sat on that rubber boat as four of us on the front seat, in middle both of us and the other two on back seat. We only had to hold the rope in the boat tightly with both our hands. Those on the front side had to bent down, only if they got the signal for it at that time. The rafting people were going to row the boat.

At backside sat down one rafting man who was giving the signals for rafting. The other two men brought our boat in water and started to row the boat according to signals by sitting at our external side in the middle part. Whenever any strong current of water was coming in between, it’s water was directly tumbling on our body and we were getting soaked. The water was as cold as snow. The water was surging up again and again and going into the eyes. So for some time at start I closed my eyes tightly. I opened my eyes when the surge of water became less, but now the boat was changing it’s direction continuously. Water was going with force in my left ear when the boat was changing the direction each time. In the way the boat came at one side of stream. The men who were rowing the boat got down in to the water and gave direction to the boat according to the signals given by signalman. Now we were just used to rafting and enjoying it, in that time came the place where we had to get down. The jeep of rafting people and our bus was reached there by the road which was parallel to the river. We had crossed the distance of seven kilometers. Three of us, me and the other two at front were soaked very much. There was a provisional changing room nearby. The video shooting of our rafting was showing in the room which was near to it. Those people were giving us it’s C.D. for two hundred rupees.

We took the C.D. and started our travel. We came into Punjab finishing our travel on smooth and clean roads of Himachal Pradesh. While going to Chandigarh we only stopped in a hotel for taking lunch in the way. We had decided earlier to eat Makke ki (Corn) roti and Saranso ka sag (vegetable of mustard) in this return journey, but now only half of us ordered for simple lunch and the others took lassi. In next travel the driver switched on the A.C. in bus at four o’ clock in afternoon. We were sensing the increased heat in the surroundings after we came to Punjab from Himachal Pradesh. The sky which was looking clear blue in Himachal Pradesh, now in Punjab it was looking smoky and polluted. Then in next travel we only stopped for drinking tea at one place in the evening. There I captured the beautiful scene of sunset in my camera. We didn’t saw anything else in that travel. When Chandigarh came near, the curtains in the bus were tied up. In Chandigarh it is not allowed to keep curtains inside the vehicles. Chandigarh is a city which is cleanly planned and designed. At seven o’ clock in the evening we all came in one and same hotel. Here we had no question of parking of bus, because there is place kept for parking in all the city.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ७

2011-06-23T02:36:00.000+05:30

वशिष्ठ मंदिरासमोर आधी एक शंकराचे मंदिर आहे, आणि ही दोन्ही मंदिरे कोरीव काम केलेल्या लाकडाने बांधली आहेत. थोडे वरती रामाचे एक जुने देऊळ आहे, त्याचा अर्धा जुना भाग दगडांनी बांधलेला आहे, तर अर्धा नवीन भाग लाकडात कोरीवकाम करून बांधला आहे. आम्ही प्रथम शंकराचे दर्शन घेऊन, मग वशिष्ठांच्या मंदिरात गेलो. वशिष्ठमुनींच्या मूर्तीला फक्त मिशी आहे, दाढी नाही. याच वशिष्ठमंदिराच्या आवारात गरम पाण्याचे कुंड आहे. त्यावर बांधकाम करून स्त्रिया आणि पुरूष यांच्यासाठी तिथे स्वतंत्र स्नानागारे बांधली आहेत. त्याच कुंडाचे पाणी तिथल्या बेसिनच्या नळाला येते. मी त्या पाण्याने हात धुतले. पाणी एकदम कढत होतं. तिथून आम्ही वरच्या रामाच्या मंदिरात गेलो. त्याचे बांधकाम प्राचीन काळचे आहे. मंदिरातल्या राम, लक्ष्मण, सीतेच्या मूर्ती सोन्याच्या आहेत.

तिथून खाली येतांना विक्रेते मागे लागल्याने आम्हांला दुकानात डोकवावेच लागले. चिंगु म्हणजे एक प्रकारचे ब्लॅंकेट असते. हे ऐकल्यावर, चिंगूचा मुंबईत फारसा उपयोग होणार नाही असा विचार करून आम्ही त्या दुकानातून बाहेर पडलो. मी एका दुकानातून माझ्यासाठी स्वेटर घेतला. इथे आम्हांला कळले, की प्रत्यक्ष हिमाचलमध्ये तयार होणार्‍या चांगल्या शाली अतिशय महाग असतात. बाकीचा सारा माल इथे बाहेरून म्हणजे काश्मीरमधून येतो. आजूबाजूच्या दुकानातून विकला जाणारा बहुतेक माल काश्मीरमधूनच आलेला होता.

तिथून आम्ही हिडिंबा मंदिरात गेलो. तिथे दर्शनासाठी पुष्कळ मोठी रांग लागली होती. या हिडिंबा मंदिराच्या आजूबाजूला पाईन, देवदार असे वृक्ष लावून उपवन तयार केले आहे. या वृक्षांच्या सावलीतल्या या मंदिराच्या परिसरात खूप शांत वाटते. हे मंदिरही लाकडाचे बनलेले आहे. या मंदिरावर सांबर, हरीण इत्यादी प्राण्यांच्या शिंगासकट असलेल्या कवट्या लावलेल्या आहेत. मंदिराच्या गर्भगृहात शिरतांना जवळजवळ दीडदोन फूट उंचीचा लाकडी उंबरठा आहे. गाभार्‍यात खोल गुहेसारख्या छोट्या भागात हिडिंबेचं प्रतिक असलेली मोठ्या आकाराची रेखीव पदचिन्हं आहेत. त्याशिवाय देवीची एक छोटी मूर्ती बाजूला आहे. या मंदिराच्या मागच्या बाजूला हिंडिंबापुत्र घटोत्कचाचे मंदिर आहे आणि घटोत्कचाचा मुलगा बर्बरिक याचेही मंदिर आहे. मंदिरातून बाहेर पडल्यावर आजूबाजूला जत्रेतल्यासारखी छोटी दुकाने दिसली. इथेही हिमाचली ड्रेसमध्ये आणि काळ्यापांढर्‍या मिश्र रंगाच्या याकवर बसून फोटो काढून मिळत होते. शिवाय मोठ्या कानांचे पांढरेशुभ्र ससे हातात घेऊनही, फोटो काढता येत होते.

तिथून निघाल्यावर ड्रायव्हरने क्लब हाऊसच्या जवळ गाडी उभी केली. इथून मनूच्या मंदिरात जायचे होते. मनूचे निवासस्थान - मनू आलय या अर्थानेच या परिसराला मनाली हे नाव मिळाले आहे. मनूचे मंदिर खूप चढ असलेल्या टेकडीवर आहे. तिथे बस जात नाही. रस्त्याचे काम चालू असल्याने फक्त अर्ध्या रस्त्यापर्यंतच रिक्षा जात होत्या. मनू मंदिर किंवा क्लब हाऊस असे दोन पर्याय ड्रायव्हरने दिले होते. इथे पुन्हा दोन गट पडले. काहीजण मनू मंदिरात जायला निघाले, तर उरलेले क्लब हाऊसकडे निघाले. मनू मंदिराच्या शेजारी शाळा भरली होती. तिथल्या शाळांना उन्हाळ्यात सुट्टी नसते, पावसाळ्यात सुट्टी असते. क्लब हाऊसमध्ये जायला तिकीट काढावे लागले. पुढे गेल्यावर तिकीटाचे वेगळे चेकींग झाले. क्लब हाऊसमध्ये दुकाने, हॉटेल्स, गेमिंग झोन, बोटींग झोन आहेत. तिथे थोडा वेळ टाईमपास करून ठरलेल्या वेळी बसकडे परत आलो.

तिथून चालतच जेवायला एका हॉटेलमध्ये गेलो. हे गुजराती हॉटेल होते. तिथे गुजराती थाळी मागवली. हॉटेलच्या भिंतीवर "कृपया थाळीत हात धुवू नका." अशी सूचना चक्क गुजरातीतून लिहिली होती. जेवण झाल्यावर बाजारात थोडेफार हिंडलो आणि तिथे असलेल्या वनविहारात बसून विश्रांती घेतली. नंतर पुन्हा चालत बस उभी होती तिथे गेलो. तिथेही जवळच एक वन-विहार तयार केला होता. तिथे हिमाचलमधला मोरासारखा पक्षी "मोनाल" आणि इतर काही पक्षी पिंजर्‍यात ठेवले होते. त्या पक्ष्यांचे आणि फुलांचे फोटो काढून आम्ही तिथून निघालो. तिथून वशिष्ठ नदीचे कुंडही जवळ होते. पण आम्ही हॉटेलवर निघालो. त्या दिवशी हॉटेलमध्ये लवकर पोहोचूनही, डायनिंग रूममध्ये जेवायला भरपूर गर्दी असल्याने आम्ही बाजूला थांबलो आणि सर्वात शेवटी जेवलो. दुसर्‍या दिवशी मनालीहून निघायचे होते.

सकाळी नाश्ता करून निघाल्यावर आमचा प्रवास चालू झाला. आम्ही कुलूमार्गे चंदिगडला जाणार होतो. वाटेत एका ठिकाणी रिव्हर राफ्टिंगचा बोर्ड पाहून ड्रायव्हरने गाडी थांबवली. तिथे त्या लोकांनी रिव्हर राफ्टिंग करणार्‍यांची नावे लिहून घेतली (प्रत्येकी चारशे रूपये). प्रत्यक्ष रिव्हर राफ्टिंग करण्याची जागा लांब होती. तिथे आमची बस त्यांच्या गाडीमागे निघाली. आम्ही आठजण रिव्हर राफ्टिंग करणार होतो. आम्हांला भिजू नये म्हणून वरून घालायला, त्यांचा प्लॅस्टीकचा पोषाख देण्यात आला. त्यावर घालायला लाइफ जॅकेट आणि हेल्मेट देण्यात आलं. त्याचे बेल्ट व्यवस्थित बांधण्यात आले. आणि आम्ही राफ्टिंग करण्यासाठी सज्ज झालो. त्यांच्या रबरी बोटीवर पुढच्या सीटवर चारजण, मध्ये आम्ही दोघे आणि पाठीमागे अजून दोघे असे आम्ही सारे बसलो. आम्हांला फक्त दोन्ही हातांनी बोटीतली दोरी घट्ट धरून बसायचे होते. पुढच्यांनी इशारा मिळाला, तर त्या वेळी पुढे झुकायचे होते. बाकी बोट वल्हवायचे काम राफ्टिंगवाली माणसे करणार होती.

पाठीमागे इशारा देणारा त्यांचा एक माणूस बसला. दोघाजणांनी दोन बाजूंनी बोट पाण्यात नेली आणि ते मधल्या भागात आमच्या बाहेरच्या बाजूला बसून इशार्‍यानुसार बोट वल्हवू लागले. मधूनच पाण्याचा जोराचा प्रवाह आला की त्याचे पाणी थेट अंगावर उडून भिजायला होत होते. पाणी एकदम बर्फासारखे थंडगार होते. पाणी उसळून सारखे डोळ्यात जात होते. त्यामुळे सुरूवातीला थोडा वेळ, मी डोळे घट्ट बंद करून घेतले होते. पाणी कमी उडायला लागल्यावर डोळे उघडले, पण आता बोट सतत दिशा बदलत होती. प्रत्येक वेळी बोटीने दिशा बदलली, की माझ्या डाव्या कानात जोरात पाणी जात होते. मध्येच बोट प्रवाहाच्या एका बाजूला आली. वल्हवणार्‍यांनी इशारा देणार्‍याच्या इशार्‍यानुसार पाण्यात उतरून परत बोटीला दिशा दिली. आता आम्ही राफ्टिंगला जरा सरावलो होतो आणि राफ्टिंगची मजा घेत होतो, तेवढ्यात उतरण्याची जागा आली. नदीच्या प्रवाहाला समांतर जाणार्‍या रस्त्याने त्यांची जीप आणि आमची बस तिथे येऊन पोहोचली होती. आम्ही सात किलोमीटरचे अंतर पार केले होते. पुढचे दोघेजण आणि मी असे आम्ही तिघे खूप भिजलो होतो. तिथे जवळच कामचलाऊ चेंजिंग रूमही होती. त्याच्या शेजारच्या एका खोलीत आमच्या राफ्टिंगची काढलेली व्हिडिओ चित्रफीत दाखवण्यात येत होती. दोनशे रूपये घेऊन ते लोक त्याची सी.डी. बनवून देणार होते.

सी.डी. घेऊन आम्ही तिथून पुढच्या प्रवासाला सुरूवात केली. हिमाचलमधली गुळगुळीत आणि स्वच्छ रस्त्यांवरची सफर संपवून आम्ही पंजाबमध्ये आलो. चंदीगडला जातांना वाटेत फक्त दुपारच्या जेवणासाठी एका हॉटेलमध्ये थांबलो. या परतीच्या प्रवासात तिथली मक्याची रोटी आणि सरसोची (मोहरीची) भाजी खायची असं आधी ठरवलं होतं. पण आता अर्ध्याच लोकांनी साधे जेवण मागवले आणि उरलेल्यांनी फक्त लस्सी घेतली. पुढच्या प्रवासात दुपारी चार वाजता ड्रायव्हरने बसचा ए.सी. चालू केला. हिमाचलमधून पंजाबमध्ये आल्यावर वातावरणातला उकाडा कमालीचा वाढलेला जाणवत होता. हिमाचलमध्ये दिसणारं निरभ्र निळं आकाश आता पंजाबमध्ये धुरकट, प्रदूषणयुक्त दिसायला लागलं होतं. नंतरच्या प्रवासात संध्याकाळी चहा घेण्यासाठी एका ठिकाणी थांबलो. तिथेच मी सूर्यास्ताचं सुंदर दृश्य माझ्या कॅमेर्‍यात टिपलं. बाकी त्या संपूर्ण प्रवासात काहीच पाहिलं नाही. चंदीगड जवळ आल्यावर बसचे पडदे वरती बांधून टाकले. चंदीगडमध्ये गाड्यांना आतून पडदे लावायला परवानगी नाही. चंदीगड हे एक आखीवरेखीव शहर आहे. संध्याकाळी सात वाजता आम्ही सगळे एकाच हॉटेलमध्ये आलो. इथे सगळीकडे पार्किंगला जागा सोडलेली असल्याने, बसचे पार्किंग कुठे करायचे हा यक्षप्रश्न उभा राहिला नव्हता.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 6

2011-06-17T23:49:00.000+05:30

The paraglider vendor took us some distance by walking and then told us to sit in the jeep which was standing on the road. Their four men were kept standing outside the jeep while holding the jeep top and the jeep was started. I was not understanding why those men were standing outside of the jeep strangely instead of sitting inside. Therein I didn’t had my mobile with me. I had only limited money with me. I was asking them again and again where we were going, to confirm that they are taking us to the right place. Finally jeep stopped near a high hill and we got down. The people doing paragliding were seemed on the upper side. Parachutes were tied up on our jeep top, and the men were standing outside of the jeep holding it carefully, so that it will not fly away. Those men told us to come up by climbing on that hill. And the men went up climbing on that hill very fast.

All the other enthusiastic people were going up, climbing on that hill fast. While walking on slope I start panting. Therein here I had to climb this hill in thin air. Slope was not much difficult. But even after climbing up to short distance I was panting very much. I was stopping and taking rest for five minutes at each place. Finally we reached the place where paragliding was going on, whereas our third member was ready to do paragliding and came for it. While I was climbing on that hill, here my other fellow travelers were observing me from the snow plain at downside. Due to my noticeable orange coloured dress, I was easily spotted by their eyes. They were discussing about whether I will do paragliding or just leave it in between. They were believing, that if I would do paragliding then they can easily do it. But they all stopped down only because they were not feeling well. Four or five of us would have definitely done paragliding if they would have felt well.

We all three decided to do paragliding one by one. The paraglider took our money from me before tying the parachute. He gave us the reason, that after going down their men are in a hurry to fold that parachute and in that it might be messed up while taking money at that time. I was doing paragliding at first. Those people gave me safety jacket and helmet to wear and tied it carefully. Then a parachute was attached to it. There was one expert ready to come with me with his safety jacket standing behind me. The parachute was also attached with him. Then the strings of parachute were spread well. Then that parachute was half opened up. At that time two men who stood on both my sides held my hands. I started to run with them at downside on that hilly slope when they gave me the signal. They left my hands when it was confirmed that the parachute was fully spread with air. The expert behind me gave proper direction to the parachute by pulling the break handles in his hand. He told me to sit in the sack which was attached behind the jacket, after the parachute started flying properly. I was sat in that sack when I just bent on backward side. Then for some seconds he took some whirling rounds on that snow plain and softly landed down.

I was not used to landing so I lied down instead of sitting in the snow and at that same time a photographer took my photo. I was unable to stand till my belts were opened up. When I stood up, the photographer came to me and he showed my photo to me. I was not interested in that photo which was taken in such a landing position. I told him that I didn’t wanted that photo as he told me that, “he will delete that photo, if I will not buy it.” The other two members who came behind also didn’t bought their photos. Then we walked for some distance and a paragliding vendor came running, asking for money, “Madam you didn’t gave your money, at first give me money.” I told him that, “I have already paid my money. Call your person on hill. I will speak to him.” He called that person on phone. When I started to talking with him, he realized by my voice that the Madam who didn’t paid money is some other woman.

Then after walking some distance ahead we strolled around in sledge. At that time all others were went toward bus. Then after taking about seven eight photos we also went toward bus. There was not sufficient place to turn our bus, where our bus was stopped. The driver was unable to move the bus ahead or back side till the next vehicle moves from there. But the car next to us was moved. When the next three four vehicles gone behind it, then our driver told other vehicles to stop and took the bus ahead obliquely and again took it back obliquely. Again he took it ahead more obliquely and again took it back. In this way our driver was turning the bus skillfully where there was not the sufficient place to turn that bus. If he might have done a little mistake while turning the bus, then our bus might have fallen down in the deep valley directly. But the driver turned his bus safely in the opposite direction without any harm and took it farthest as our way became free.

While returning our bus was got caught in the traffic jam for more than half an hour. But when the road became free it went ahead rapidly. Now we all removed our protective dresses. And checked if anything was remained in it’s pockets by mistake. Then driver stopped his bus near a hotel for taking lunch. Only two of us took lunch, others took lassi, those who were not feeling well took lemon water. Then in the way, we returned the dresses took on rent and went to Solang valley. There is a facility of horse riding and paragliding (four hundred rupees each) by going through rope way in the Solang valley. There the driver parked his bus away, because there was no place to park it near. Three four of us were enthusiastic, they went there by walking fast. Three of us were coming behind by walking slowly. The others were stopped in the bus. After going near we had to go upstairs by climbing the steps. Those who were with me, told me that they were not ready to climb those steps and come up. I was also not having much enthusiasm to go up. Then we returned to the bus. There was some time till the others returned. There were pine cones fallen down below pine trees, I found one of the good cone without any breakage from them to take home, till the others were coming to bus. From there we came to our hotel.

We took rest for about one and half hour and talked with each other on the hotel. We went to stroll in the market at seven o’ clock in the evening. We just went into one store. The store keeper was keeping all of us involved while showing us the materials and speaking gently. All of us purchased something from him. It was nine o’ clock at night when our shopping was over and we came out of the store. The same store keeper told us that, “There is a ban on plastic carry bags which is not only written on paper but people adhered to it in practice from last fifteen years.” Hearing that we really felt admired from our heart for the Himachali people. The shop keeper was talking with us in broken Marathi. In Himachal Pradesh most travelers came from Maharashtra, the second number is of Bengali people and third number is of Guajarati people. So even if we talked something in Marathi, our feelings were reaching to Himachali people. I don’t know what will happen with Marathi in Maharashtra, but Himachali people are learned to speak broken Marathi. Funnily all travelers whom we met in our travel were all Marathi.

From there we went into the hotel, that time dinner was ready. All of us were tired so slept immediately after the dinner was over. On the next day we had to go at places in Manali, so we were going late. When we woke up at morning, we became ready taking our own time, took breakfast and sat down in the bus. Taking our fellow travelers with us the bus went to Vashishta temple. Vashishta temple is also situated on a small hill. Here small cars can go up, but the bus can not come up, so our bus was stopped at the foot of the hill. We were climbing up. There are small stores on both sides of the road. The vendors from the shop were chasing us to, “see chingu.” We told them, that we will see chingu while coming back and we went to the Vashishta temple.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ६

2011-06-17T23:31:00.000+05:30

पॅराग्लायडींगवाल्यांनी आम्हांला थोडे चालत नेले आणि पुढे रस्त्यावर उभ्या असलेल्या त्यांच्या जीपमध्ये बसायला सांगितले. त्यांची चार माणसं जीपच्या वरच्या बाजूला धरून जीपच्या बाहेरच्या बाजूलाच उभी राहिली आणि जीप चालू झाली. ती चार माणसं जीपमध्ये बसण्याऐवजी अशी विचित्रपणे बाहेर का उभी आहेत याचा मला बोध होईना. त्यात माझ्याकडे मोबाईल नव्हता. खिशात मोजकेच पैसे होते. ही माणसं आपल्याला बरोबर नेत आहेत ना, याची खात्री करून घेण्यासाठी मी त्यांना पुन्हापुन्हा आपण कुठे जात आहोत हे विचारून घेत होते. अखेर एका उंच टेकडीपाशी येऊन जीप थांबली आणि आम्ही खाली उतरलो. वरती पॅराग्लायडिंग करणारी माणसं दिसत होती. जीपच्या टपावर पॅराशूट्स बांधलेले होते, ते उडून जाऊ नयेत म्हणून ते व्यवस्थित धरून ती माणसं जीपच्या बाहेरच्या बाजूलाच उभी होती. त्या माणसांनी आम्हांला ती टेकडी चढून वरती यायला सांगितले. आणि ती माणसं खूप भरभर टेकडी चढून वरती गेली.

आजूबाजूचे सगळे हौशी लोक भरभर टेकडी चढून वर जात होते. मला जरा थोडी चढण चढली की धाप लागते. त्यात इथे विरळ हवेत ही उंच टेकडी चढायची होती. चढ कठीण नव्हता. पण थोडं चढलं तरी पुष्कळ धाप लागत होती. मी प्रत्येक ठिकाणी थांबून पाचपाच मिनिटं विश्रांती घेत होते. अखेर आम्ही पॅराग्लायडिंग होत होतं, तिथपर्यंत येऊन पोहोचलो, तर आमच्यापैकी तिसरा मेंबरही तयार होऊन पॅराग्लायडिंगला आला होता. इकडे मी टेकडीवर चढत असतांना आमचे बाकीचे सहप्रवासी खालच्या पठारावरून माझं निरिक्षण करत होते. माझ्या उठून दिसणार्‍या केशरी रंगाच्या ड्रेसमुळे मी सहजपणे त्यांच्या नजरेत भरत होते. मी पॅराग्लायडिंग करेन की अर्धवट सोडेन यावर त्यांची चर्चा चालू होती. जर मी पॅराग्लायडिंग केलं, तर आमच्या सहप्रवाशांपैकी कोणीही ते सहज करू शकेल, असा त्यांचा विश्वास होता. फक्त तब्येत बरी नसल्यानेच ते सगळे खाली थांबले होते. बरे असते तर अजून चारपाचजणांनी निश्चित पॅराग्लायडिंग केलं असतं.

आम्ही तिघांनीही एकामागोमाग एक पॅराग्लायडींग करायचं ठरवलं. पॅराग्लायडिंगवाल्याने पॅराशूट बांधण्याआधी माझ्याकडून आमचे पैसे घेतले. खाली उतरल्यानंतर त्यांची माणसं पॅराशूट गुंडाळण्याच्या घाईत असतात, पैसे घेण्यात गडबड होऊ शकते म्हणून ते आधीच पैसे घेतात असंही स्पष्टीकरण त्यांनी दिलं. सगळ्यात आधी मी पॅराग्लायडिंग करणार होते. त्यांनी मला सेफ्टी जॅकेट आणि हेल्मेट घालायला देऊन ते व्यवस्थित बांधलं. नंतर एक पॅराशूट जोडलं. माझ्याबरोबर माझ्यापाठीमागे त्यांचा एक एक्स्पर्ट सेफ्टी जॅकेट घालून तयार होता. त्यालाही त्याच पॅराशूटला जोडले गेले. नंतर त्या पॅराशूटच्या दोर्‍या व्यवस्थित पसरवल्या गेल्या. मग ते पॅराशूट अर्धवट उघडलं गेलं. त्याच वेळी माझ्या दोन बाजूला उभे असलेल्या माणसांनी माझे हात पकडले. त्यांनी इशारा दिल्याबरोबर मी त्यांच्याबरोबर टेकडीच्या उतारावरून धावायला लागले. पॅराशूट वार्‍याने पूर्ण फुललं आहे याची खात्री झाल्यावर त्यांनी माझे हात सोडून दिले. माझ्या मागे असणार्‍या एक्स्पर्टने त्याच्या हातातले ब्रेक हॅंडल्स ओढून पॅराशूटला योग्य दिशा दिली. पॅराशूट नीट उडायला लागल्यानंतर त्याने मला जॅकेटपाठीमागे जोडलेल्या सॅकमध्ये बसायला सांगितलं. मी किंचित पाठीमागे झुकल्याबरोबर त्या सॅकमध्ये बसले गेले. त्यानंतर त्याने काही सेकंद त्या बर्फाच्या पठारावरून गिरक्या घेतल्या आणि अलगद खाली लॅंडींग केले.

मला लॅडींगची सवय नसल्याने मी बर्फात बसण्याऐवजी आडवी झाले आणि त्याच क्षणी एका फोटोग्राफरने माझा फोटो काढला. माझे बेल्ट सोडवेपर्यंत मी उभीही राहू शकत नव्हते. मी उभी राहिल्यावर तो फोटोग्राफर माझ्याकडे आला आणि त्याने माझा फोटो मला दाखवला. माझ्या अशा स्थितीत लॅंडींग केलेल्या फोटोत मला फारसे स्वारस्य नव्हते. शिवाय "आपण तो फोटो घेतला नाही, तर ते लोक तो फोटो डिलीट करून टाकतात," हे त्याने सांगितल्याने मी त्याला फोटो नको म्हणून सांगितले. पाठीमागून आलेल्या दोन्ही मेंबर्सनीही फोटो नकोत म्हणून घेतले नाहीत. मग आम्ही तिथून थोडे अंतर चालून गेलो आणि एक पॅराग्लायडिंगवाला धावत आला, "मॅडम तुम्ही पैसे दिलेले नाहीत, आधी पैसे द्या" म्हणून पैसे मागायला लागला. मी त्याला सांगितले, की "मी पैसे दिलेले आहेत. तुमच्या टेकडीवरच्या माणसाला फोन लाव. मी त्याच्याशी बोलते." त्याने फोन लावला. पलिकडच्या माणसाशी मी बोलायला लागल्यावर, माझ्या आवाजावरून त्याच्या लक्षात आलं, की पैसे न देणारी मॅडम दुसरी कोणी तरी आहे.

मग थोडे पुढे गेल्यावर आम्ही स्लेज गाडीतून एक फेरफटका मारला. तोपर्यंत बाकीचे सारे बसकडे निघाले होते. मग सातआठ फोटो काढून आम्हीही बसकडे निघालो. बस थांबली होती तिथे गाडी वळवायला पुरेशी जागा नव्हती. आमच्या पुढची गाडी हलल्याशिवाय ड्रायव्हर गाडी पुढेमागे घेऊ शकत नव्हता. पण पुढची छोटी कार हलली. तिच्यामागे तीनचार गाड्या गेल्यानंतर पुढच्या गाड्यांना जरा थांबायला सांगून आमच्या ड्रायव्हरने बस थोडी तिरक्या दिशेत पुढे घेतली आणि परत तिरकी मागे घेतली. पुन्हा जास्त तिरकी करून पुढे घेतली, परत मागे घेतली. अशाप्रकारे ज्या रस्त्यावर वळण घ्यायला पुरेशी जागा नाही, तिथेच ड्रायव्हर कौशल्याने बस वळवत होता. बस वळवतांना थोडी जरी चूक झाली असती, तर बस थेट खाली दरीत कोसळली असती. पण काहीही इजा न होता, ड्रायव्हरने सुरक्षितपणे बस उलट्या दिशेला वळवली आणि जसा मार्ग मोकळा होईल, तशी पुढे काढली.

परततांना अर्धापाऊण तास आमची बस ट्रॅफीक जॅममध्ये अडकली होती. पण रस्ता मोकळा झाल्याबरोबर बस वेगाने पुढे निघाली. आता सगळ्यांनी संरक्षक पोषाख काढून ठेवले. आणि कोणाच्या खिशात चुकून काही चीजवस्तू राहिली नाही ना, हे चेक केले. नंतर ड्रायव्हरने जेवण्यासाठी एका हॉटेलपाशी गाडी थांबवली. फक्त दोघे जण जेवले, बाकीच्यांनी लस्सी घेतली, ज्यांना बरे वाटत नव्हते, त्यांनी लेमन वॉटर घेतले. वाटेत भाड्याने घेतलेले कपडे परत करून आम्ही सोलांग व्हॅलीला गेलो. सोलांग व्हलीला हॉर्स रायडिंग करण्याची आणि रोप वेने जाऊन पॅराग्लायडिंग करण्याची (प्रत्येकी चारशे रूपये) सोय आहे. तिथे पार्किंगला जागा न मिळाल्यामुळे ड्रायव्हरने बस लांबच उभी केली होती. तिघेचौघे उत्साही होते, ते भराभर चालत तिकडे गेले. आम्ही तिघे हळूहळू चालत पाठीमागून येत होतो. बाकीचे गाडीतच थांबले होते. अगदी जवळ गेल्यानंतर पुढे पायर्‍या चढून जायच्या होत्या. माझ्याबरोबरच्यांनी पायर्‍या चढून वरती येणार नाही, म्हणून सांगितले. मलाही वर जाण्याचा फारसा उत्साह नव्हता. मग आम्ही बसकडे परत फिरलो. बाकीचे परत यायला वेळ होता. ते येईपर्यंत तिथे पाईनच्या झाडाखाली पाईनचे कोन (पुष्पगुच्छ) पडले होते, त्यातला एक चांगला, न तुटलेला कोन मी घरी नेण्याकरता शोधून घेतला. तिथून मग आम्ही हॉटेलवर आलो.

हॉटेलवर तास-दीडतास विश्रांती घेतली आणि एकमेकांशी गप्पा मारल्या. संध्याकाळी सात वाजता आम्ही तिथल्या बाजाराचा फेरफटका मारायला निघालो. असेच एका दुकानात शिरलो. दुकानदार गोड बोलून सर्वांना काही ना काही दाखवत गुंतवून ठेवत होता. सगळ्यांनी त्याच्याकडून काही ना काही खरेदी केली. खरेदी करून बाहेर पडेपर्यंत नऊ वाजून गेले होते. याच दुकानदाराने आम्हांला सांगितले, की "तिथे प्लॅस्टीकच्या पिशव्यांवर फक्त कागदोपत्रीच नव्हे तर प्रत्यक्षातही बंदी आहे आणि ही बंदी पंधरा वर्षांपासून आहे." हे ऐकून हिमाचल प्रदेशमधल्या लोकांचे मनापासून कौतुक वाटले. दुकानदार आमच्याशी मोडक्यातोडक्या मराठीत बोलत होता. हिमाचल प्रदेशात सर्वात जास्त पर्यटक महाराष्ट्रातून येतात, त्यानंतर नंबर लागतो तो बंगाल्यांचा, तर तिसरा नंबर गुजराथी लोकांचा आहे. त्यामुळे आम्ही मराठीतून काही बोललो, तरी आमच्या भावना हिमाचली लोकांपर्यंत पोहोचत होत्या. महाराष्ट्रात मराठीचं काय होईल ते माहिती नाही, पण हिमाचली लोक मात्र मोडकीतोडकी मराठी बोलायला शिकले आहेत. गंमत म्हणजे आत्तापर्यंतच्या प्रवासात आम्हांला भेटलेले इतर सर्व पर्यटकही मराठीच होते.

तिथून आम्ही हॉटेलवर गेलो, तेव्हा जेवण तयार होते. सगळे दमलेले असल्याने जेवण झाल्यावर लगेच निद्राधीन झाले. दुसर्‍या दिवशी मनालीतच हिंडायचे होते, त्यामुळे आम्ही जरा उशीरा निघणार होतो. सकाळी उठल्यावर आम्ही सावकाश आवरून, ब्रेकफास्ट आटोपून बसमध्ये जाऊन बसलो. आमच्या सहप्रवाशांना बरोबर घेतल्यावर बस वशिष्ठ मंदिराकडे निघाली. वशिष्ठ मंदिरही एका छोट्या टेकडीवर वसलेले आहे. इथे छोट्या कार वरपर्यंत जातात, पण बस वरपर्यंत येऊ शकत नसल्याने टेकडीच्या पायथ्याशीच थांबली होती. आम्ही ती टेकडी चढत वर निघालो होतो. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना छोटीछोटी दुकाने आहेत. त्या दुकानातले विक्रेते "चिंगु" बघा, म्हणून मागे लागले होते. चिंगु परत येतांना बघू असं त्यांना सांगून आम्ही मंदिराकडे निघालो.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 5

2011-06-14T03:39:00.000+05:30

Next to that driver stopped his bus near a shawl – sweater factory. We went inside to see that factory. Five six handlooms were kept there. There were two half knitted shawls on two handlooms and only one man was sat on a handloom showing how to knit the shawls. There was their store for selling shawls, sweater etc. nearby. In remaining part, there were no other workers were seen working there and the huge material for keeping in the store was certainly not manufactured by only those five handlooms. In short here the material was sold in the name of a factory. The real factory must be somewhere else. Then we went into the store. The prizes of materials in the store were same as that of in Mumbai. In fact there must be some low prize, when we purchase the material directly from factory, but even in market of Shimla prizes were low than the factory. At last we went out in despair with empty hands. The scenery of mountain tops looking from outside was very beautiful. We took our evening tea there and went ahead.

Now we were going by the bank of river Vyas though Kullu. In way driver stopped his bus in front of Vaishnavi devi temple. Here duplicate model of original Vaishnavi devi from Kashmir is built up. Beautiful stream of river Vyas was flowing in front of temple. We first did our photo session there, then only we came into the temple. This four floored temple is beautifully built. When we went ahead from there, we saw a wedding procession of a Himachali boy in the way. All the men and women in wedding procession were wearing the Himachali caps and shawls decorated specially for wedding. After going ahead, there looked a table and five chairs arranged in stream of river Vyas. Some distance ahead a crate of soft drinks was kept there. The hotel owner had kept it there purposely to attract the travelers. Driver stopped the bus here also. We descended down into that stream one behind one. It was not possible to stand there for much time, because the water was as cold as snow. But still we sat there in chairs, took photographs with enthusiasm and went ahead.

The next journey was very beautiful. There were apple orchards on both sides of the road. The small green apples were hanging on apple trees. The colourd tents for summer camps were erected in those orchards. At some places children were playing. In between small beautiful houses were looking around, in the way. In the garden of each house, rose plants were seeming to be planted. On every rose plant roses were looking bloomed in bunches. The scene was unprecedented as so many roses were bloomed in bunches having different colours, and were kept as it is on plants without cutting them. Some rose plants were appearing like that of a rose bouquet. The scene of differently coloured roses bloomed in bunches on the background of clear blue sky and snowy mountain tops was only unforgettable. Catching that view in our eyes, we went in the direction of Manali.

The number of snowy mountain tops started increasing, as Manali came near. Here hotels of both our groups were near. Our hotel was situated on a small hill top. Driver got his bus upside on that narrow way, but it was difficult to take out other vehicles after our bus was parked there. It was also difficult to bring that bus down. So driver decided to park his bus in the ground of nearby big hotel situated downside from next day. We came into our rooms. The snowy mountain tops were looking in front from the windows of our rooms. Here the hotel service was quick but neat. Here there was no rule about washing the clothes in bathroom, but the facility of laundry was available. There was also a discotheque near the dining room, situated below. Here also meals were self served. Though the list of both veg. and nonveg. type of dishes was given in the menu card, only veg. dishes were arranged on the table. Those who wanted dish other than that had to give different order for it. We took our dinner early. We had to go for Rohtang on six o’ clock morning on the next day. The hotel service was to give us packed sandwiches for the breakfast.

All of us were ready to depart at six o’ clock morning the next day. Keeping in mind the experience of the day before, I had taken a tablet to avoid travel sickness. Packed breakfast was also ready. But the time was six fifteen, when the driver took down his bus from that narrow road with some difficulty. We went taking along our fellow travelers from nearby hotel. When our bus just started for the road of Rohtang, the vendors from both sides were chasing us saying, “Take the protective dress from us.” After passing some distance, driver stopped his bus in front of a store and told us to take only one peace dress to avoid catching cold in chest without wasting much time. The rent was decided to be two hundred rupees for each dress. Everyone was checking that whether the dress given by store keeper fits well or not. First I got the tightly fitting dress, the next orange dress was quite big but warm. So I took that orange dress to not to be too late.

After dress we took sox and boots. Here it has to be carefully observed whether the bottom of boot is well or not. Otherwise there is a possibility of snow penetrating inside boots while walking causing trouble to foots. After taking all this, they gave us the hand gloves as free (we have to return it to them afterwards). They don’t give hand gloves on rent now, because while playing in snow the hand gloves are slipping away and lost sometimes. After completing all this we purchased goggles from a vendor. (These goggles were very useful later in Delhi.) In this way when all were ready, driver took his bus farthest. There is a base camp of Indian military after going ahead from this way. The food and other provisions for this base camp are supplied from the same way. After snowfall in days of winter this road of Rohtang is closed for some months. So the food and other supplies for the base camp, sufficient for this period are sent earlier.

The driver was taking our bus ahead from the zigzag mountain pass hilly road. Probably the air also might have became thin. So half of us started feeling sick due to travel. Fortunately I had taken a tablet, so I was not having any trouble. Driver stopped his bus in front of a stall. There those who wanted to take tea, took tea. Those who were hungry, ate sandwiches. Those who were feeling sick, sat calmly without eating anything. There also we did our photo session till the tea came. After taking tea we went from there. Bus was going upside and suddenly we saw half melted ice on soil at one side. For us it was the first sight of ice so close to us. Then we started to see if there is more snow, and on both sides snow was started to look in more or less amount. After some time sides of mountain were started looking completely snowy. At one place we saw people breaking the ice from mountain.

Driver took his bus ahead as near as possible to the snow point. Still we had to go away walking next one and half kilometer. We were now became wise due to Kufri’s experience and started walking instead of going there by horse or by motor bike and reached in the snow. There we took rented sticks for walking into the snow. We were getting good support from those sticks while climbing up and getting down in snow. At start we only sat down in snow and took photographs. Here there was also a facility of taking photographs wearing Himachali dress and sitting on a white yak. Some of us went for rubber tube sliding and skiing and some others went for strolling in sledge vehicle because the vendors were chasing much. All were scattered afar. In that time a paraglider vendor caught us. (At start his rate was thousand rupees which came down to five hundred rupees after about two hours.) I wanted to do paragliding. But those who were with me, were feeling sick, so they didn’t wanted to do paragliding. I was thinking to do rubber tube sliding instead of spending so much money on paragliding. But one of us became ready for paragliding, so I was ready to go for paragliding.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ५

2011-06-14T03:16:00.000+05:30

पुढे ड्रायव्हरने गाडी एका शाल-स्वेटरच्या फॅक्टरीजवळ थांबवली. आम्ही ती फॅक्टरी बघायला आत शिरलो. तिथे पाचसहा हातमाग ठेवले होते. त्यातल्या दोन हातमागांवर अर्धवट विणलेल्या शाली होत्या आणि फक्त एकाच हातमागावर एक माणूस बसून शाली कशा विणतात ते दाखवत होता. बाजूलाच त्यांचं स्वेटर शाली वगैरे विकण्याचं दुकान दिसत होतं. बाकी कुठे कामगार काम करतांना दिसत नव्हते आणि त्या चारपाच हातमागांवर मिळून दुकानात ठेवण्याइतका प्रचंड माल निश्चितच तयार होत नव्हता. थोडक्यात फॅक्टरीच्या नावाखाली इथे वस्तू विकल्या जात होत्या. प्रत्यक्ष फॅक्टरी दुसरीकडेच कुठेतरी असावी. मग आम्ही दुकानात शिरलो. दुकानातल्या वस्तूंच्या किंमती मुंबईतल्या त्यांच्या बाजारभावाएवढ्याच होत्या. प्रत्यक्ष फॅक्टरीतच खरेदी केल्यावर त्या वस्तूंची किंमत थोडी तरी कमी व्हायला हवी होती, पण सिमल्यातल्या बाजारातही यापेक्षा स्वस्तात वस्तू मिळत होत्या. शेवटी आम्ही निराश मनाने, रिकाम्या हातांनी बाहेर पडलो. बाहेर दिसणारे पर्वतशिखरांचे दृश्य खूपच सुंदर होते. तिथेच संध्याकाळचा चहा घेऊन आम्ही पुढे निघालो.

आता आम्ही व्यास नदीच्या काठाने कुलूमार्गे निघालो होतो. वाटेत वैष्णवीदेवीच्या मंदिरासमोर ड्रायव्हरने गाडी थांबवली. काश्मीरमधल्या वैष्णवीदेवीच्या मूळ मंदिराची इथे प्रतिकृती उभारली आहे. मंदिराच्या समोरच व्यास नदीचा सुंदर प्रवाह वाहत होता. पहिल्यांदा तिथे फोटोसेशन करून मगच आम्ही मंदिरात आलो. हे चार मजली मंदिरही सुंदर बांधले आहे. तिथून पुढे निघालो, तर वाटेत एका हिमाचली मुलाच्या लग्नाची वरात जातांना दिसली. वरातीतल्या सर्व स्त्री-पुरूषांनी विशेष पद्धतीने सजवलेल्या हिमाचली टोप्या आणि शाली परिधान केल्या होत्या. थोडे अजून पुढे गेल्यावर व्यास नदीच्या प्रवाहातच एक टेबल आणि पाच खुर्च्या मांडलेल्या दिसल्या. तिथे थोडे पुढे एक सॉफ्ट ड्रिंकचा क्रेटही ठेवला होता. पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी तिथल्या हॉटेलवाल्याने ते मुद्दाम तिथे ठेवले होते. ड्रायव्हरने तिथेही गाडी थांबवली. आम्ही एकामागोमाग एक त्या प्रवाहात उतरलो. पाणी बर्फासारखे थंडगार असल्याने फार वेळ त्या पाण्यात उभे राहवत नव्हते. तरी आम्ही त्या खुर्च्यांमध्ये बसून हौशीने फोटो काढून घेतले आणि पुढे निघालो.

पुढचा प्रवास फार सुंदर होता. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी सफरचंदाच्या बागा होत्या. सफरचंदाच्या झाडाला छोटी हिरवी सफरचंदे लागलेली दिसत होती. ह्या बागांमधूनच लहान मुलांचे समर कॅंपचे रंगीबेरंगी तंबू उभारलेले दिसत होते. काही ठिकाणी मुले खेळत होती. मधूनच वाटेत छोटी छोटी टुमदार घरे लागत होती. प्रत्येक घराच्या बागेत गुलाबाची झाडे लावलेली दिसत होती. त्या प्रत्येक गुलाबाच्या झाडावर गुच्छांनी गुलाबाची फुले उमललेली होती. इतके रंगीबेरंगी गुलाब उमलेले होते आणि ते न तोडता झाडावर तसेच ठेवलेले होते, हे दृश्य अपूर्व होते. काही गुलाबाची झाडे म्हणजे एखादा गुलाबाच्या फुलांचा बुकेच असल्याचा भास होत होता. निळेभोर आकाश, बर्फाच्छादित हिमशिखरे यांच्या पार्श्वभूमीवर दिसणारे, ते रंगीबेरंगी गुच्छांनी उमललेले गुलाब केवळ अविस्मरणीय होते. ते दृश्य नजरेत साठवत आम्ही मनालीच्या दिशेने निघालो.

मनाली जवळ आली, तशी आजूबाजूच्या हिमशिखरांची संख्या वाढू लागली. इथे आमच्या दोन्ही ग्रुपची हॉटेल्स जवळजवळ होती. आमचे हॉटेल टेकडीवर वसलेले होते. ड्रायव्हरने त्या अरूंद रस्त्याने गाडी वरती आणली, पण गाडी पार्क केल्यानंतर इतर गाड्या तिथून काढणे अडचणीचे होते. गाडी खाली आणणेही खूप कसरतीचे होते. शेवटी ड्रायव्हरने दुसर्‍या दिवशी शेजारच्याच पण खालच्या बाजूला असलेल्या मोठ्या हॉटेलच्या आवारात गाडी पार्क करण्याचे ठरवले. आम्ही आमच्या खोलीवर आलो. खोलीच्या खिडकीतून समोरची हिमशिखरे दिसत होती. या हॉटेलची सर्व्हिस जलद आणि व्यवस्थित होती. इथे कपडे धुवू नये असा काही नियम नव्हता, पण लॉंड्रीची व्यवस्था होती. खाली असलेल्या डायनिंग रूमच्या शेजारी एक डिस्कोथेकही होता. इथेही जेवणासाठी सेल्फ सर्व्हिसच होती. मेनूकार्डावर जरी व्हेज आणि नॉनव्हेज या दोन्ही प्रकारच्या पदार्थांची यादी दिलेली होती, तरी टेबलावर फक्त शाकाहारीच पदार्थ मांडलेले होते. त्याव्यतिरिक्त काही हवे असल्यास त्याची वेगळी ऑर्डर द्यावी लागत होती. आम्ही लवकर जेवून घेतले. दुसर्‍या दिवशी सकाळी सहा वाजता रोहतांगला निघायचे होते. हॉटेलवाले आम्हांला नाश्त्यासाठी सॅंडविच पॅक करून देणार होते.

दुसर्‍या दिवशी सकाळी सहा वाजता निघण्यासाठी सगळे तयार होते. मी आदल्या दिवसाचा अनुभव लक्षात घेऊन, बसमध्ये मळमळू नये म्हणून गोळी घेतली होती. नाश्ताही पॅक करून तयार होता. पण त्या अरूंद रस्त्यावरून कसरत करून गाडी खाली काढायला ड्रायव्हरला सव्वासहा वाजले. जवळच्याच हॉटेलमधल्या आमच्या सहप्रवाशांना सोबत घेऊन आम्ही निघालो. गाडी रोहतांगच्या रस्त्याला नुकतीच लागतेय, तो दोन्ही बाजूंनी विक्रेते "आमच्याकडचा संरक्षक पोषाख घ्या" म्हणून मागे लागत होते. थोडे पुढे आल्यावर ड्रायव्हरने एका दुकानासमोर गाडी थांबवली आणि तिथून सर्वांना जास्त वेळ न घालवता, छातीला थंडी लागू नये म्हणून वन पीसच ड्रेस घ्यायला सांगितले. प्रत्येक ड्रेसचे दोनशे रुपये भाडे ठरले. प्रत्येकजण दुकानदाराने दिलेला ड्रेस बरोबर होतो आहे का ते पाहत होता. मला आधी टाईट फिटींगचा ड्रेस मिळाला, नंतरचा केशरी ड्रेस जरा जास्तच मोठा पण उबदार होता. त्यामुळे जास्त उशीर व्हायला नको म्हणून मी तोच ड्रेस घेतला.

ड्रेस नंतर मोजे आणि बूटही घेतले. इथे बुटांचे तळ व्यवस्थित आहेत, की नाहीत ते नीट बघून घ्यावे लागते. नाहीतर चालतांना बुटात बर्फ जाऊन पायाला त्रास होण्याची शक्यता असते. हे सगळे घेतल्यावर त्यावर त्यांनी हातमोजे घालायला फ्री दिले (अर्थात ते नंतर त्यांना परत करायचे होते). बर्फात खेळतांना हातमोजे निसटून हरवतात, म्हणून हल्ली हातमोजे भाड्याने देत नाहीत. हा सगळा जामानिमा झाल्यावर एका विक्रेत्याकडून गॉगल्स विकत घेतले. (या गॉगल्सचा नंतर दिल्लीत चांगला उपयोग झाला.) अशा प्रकारे सगळेजण तयार झाल्यावर ड्रायव्हरने बस पुढे काढली. ह्याच रस्त्यावरून पुढे गेल्यावर भारतीय सेनेचा तळ आहे. या तळाला रसद पुरवठा ह्याच रस्त्याने होतो. हिवाळ्याच्या दिवसात बर्फ पडल्यानंतर रोहतांगचा हा रस्ता काही महिन्यांसाठी बंद होतो. म्हणून सैन्याला या कालावधीत पुरेल एवढी रसद आधीच पाठवली जाते.

वळणावळणाच्या घाट रस्त्याने ड्रायव्हर गाडी वरती नेत होता. बहुधा हवाही थोडी थोडी विरळ झाली असावी. त्यामुळे बसमधल्या अर्ध्या मेंबर्सना मळमळण्याचा त्रास व्हायला लागला. सुदैवाने मी गोळी घेतली होती, त्यामुळे मला कसलाच त्रास झाला नाही. ड्रायव्हरने एका स्टॉलच्या समोर गाडी थांबवली. तिथे ज्यांना चहा घ्यायचा होता, त्यांनी चहा घेतला. ज्यांना भूक लागली होती, त्यांनी सॅंडविचेस खाऊन घेतली. ज्यांना त्रास होत होता, ते काही न खाता शांत बसले. चहा येईपर्यंत तिथेही आमचं एक फोटोसेशन झालं. चहा झाल्यावर आम्ही तिथून निघालो. बस वरती चढत होती आणि अचानक एका बाजूला मातीवर अर्धवट वितळलेला बर्फाचा थर दिसला. आम्हांला जवळून झालेलं ते बर्फाचं पहिलं दर्शन होतं. मग आम्ही अजून बर्फ दिसतोय का, ते पाहायला लागलो आणि दोन्ही बाजूंना कमीअधिक प्रमाणात बर्फ दिसायला लागला. थोड्या वेळाने बाजूच्या डोंगराच्या भिंती पूर्ण बर्फाच्छादित दिसायला लागल्या. एके ठिकाणी माणसं डोंगरातला बर्फ फोडून काढतांनाही दिसली.

ड्रायव्हरने स्नो पॉईंटच्या जितकी जवळ नेता येईल तितकी जवळ गाडी नेली. तरीही पुढे आम्हांला एकदीड किलोमीटर चालून जायचे होते. कुफ्रीच्या अनुभवाने शहाणे होऊन आम्ही घोड्यावरून किंवा मोटारबाईकवरून जाण्याऐवजी, पायीच चालत निघालो आणि बर्फात पोहोचलो. तिथे बर्फातून चालण्यासाठी भाड्याने काठ्य़ा घेतल्या. काठ्यांमुळे बर्फात चढ-उतार करतांना चांगला आधार मिळत होता. सुरूवातीला आम्ही बर्फात नुसतेच बसलो आणि फोटो काढले. इथेही हिमाचली ड्रेस घालून आणि पांढर्‍या याकवर बसून फोटो काढण्याची सोय होती. आमच्यापैकी काहीजण रबर ट्यूबची स्लाईड, स्कीईंग करायला गेले, तर काहीजण स्लेज गाडीवाले खूपच मागे लागल्याने त्या गाडीतून फिरून आले. सगळेजण दूरवर विखुरले गेले होते. तेवढयात एका पॅराग्लायडिंगवाल्याने आम्हांला गाठले. (सुरूवातीला हजार रूपये असणारा त्याचा रेट दीडदोन तासांनी पाचशे रुपयांपर्यंत खाली आला.) मला पॅराग्लायडिंग करण्याची इच्छा होती. पण माझ्याबरोबर जे होते, त्यांना मळमळण्याचा त्रास होत होता, त्यामुळे ते कोणी पॅराग्लायडिंग करण्याच्या मनःस्थितीत नव्हते. एकटीने इतके पैसे खर्च करून पॅराग्लायडिंग करण्याऐवजी रबर ट्यूब स्लायडींग करण्याचा मी विचार करत होते. पण आमच्यापैकी अजून एक जण तयार झाल्याने मी पॅराग्लायडिंगला जायला तयार झाले.

Shimla, Kullu, Manali trip – Part 4

2011-06-12T02:13:00.000+05:30

We went to the point instead of going into the temple. From that point the border of India and other five points were showing using telescope. But when we heard that it will cost sixty rupees per person, then we decided to not to see it. I went ahead because I just wanted to take a photograph of the view which was seen from that point, but ropes were tied there from top to bottom, so that other people could not enter inside. Only the people giving money for viewing points through telescope were allowed to enter inside. Some of the people were just going ahead by crossing the ropes. The front view was looking good from another vacant place, but there was too much rush of people taking photographs. When I was just going to take photograph, at that same time I was called at another place. There were two three vendors who were giving Himachali dress to wear and taking it’s photos. We decided to wear that Himachali dress and take it’s photo. We had to give sixty rupees per photograph, and the photo was taken by wearing their dress. We were getting photos immediately.

Five of us were going to take photograph wearing Himachali dress. It took much time to wear their shawls and jewelry in specific manner and tie the belt and be ready. Again it was decided to take a group photo of all of us, so we were wearing that dress for long time. We took many photos of all of us from our camera, before their photographer took our photos. The other two decided to take photo in Himachali dress when our photo session was over. Up to that time the beginners went to the dark black Yak standing in front of us. It costs us twenty rupees each for sitting on that yak, with cap on head and gun in hand and taking photograph from our own camera. Some of us were ready to experience the thrill of sitting on a different animal, and were photographed by our camera. We sensed that the animal Yak is of very peaceful nature. Those who went to temple were now returned. There was no other special thing to see. All wanted to start return journey. We took our photographs in Himachali dress, and started our return journey without passing any time.

While returning our horse carrier was a Nepali boy. Fortunately he hold the reins of horse neatly and brought us back and we got down from horse. It was decided to take lunch in the hotel situated on a small hill, which was near where our bus was stopped. We were out of breath while climbing that hill slope. When we reached in the hotel, the staff told us that the dining hall is on second floor. There was no lift in that hotel. There were small stairs, climbing those stairs we were searching for their second floor. Their second floor was actually fourth floor to us. We were panting because of climbing it without stopping anywhere. We drank water immediately after going there and sat calmly for some time. We asked for Gujarati thali, because it was available there. While taking lunch we were talking with other Maharashtrian travelers who were sat on nearby table. They were came from Manali. When they were gone to Rohatang, they played in the snow without wearing the protective dress which was available there. But due to it, their skin was blackened due to Sunburn. So they suggested us to wear that protective dress before going into the snow. They also told us, that there will be cold in Manali.

After returning from that place we came to the Green Valley Point, which is in the way. From this point, this valley looks lush green, due to the high raised trees like Pine and Devdara with which it filled completely. We stopped there for some minutes, took photographs and left for Shimla. In Shimla the driver left us near that famous lift. After going up, there is a Mall road that is market of Shimla. We went to the point named “the Ridge” while walking through Mall road. While going there we could see the orange coloured large idol of Hanuman from “Jakhu temple.” From the large ground of The Ridge, we can see Shimla city placed on hills. There is a famous church near this ridge, and shooting of some movies has done here, I stopped near the church because my legs were aching, all others went ahead and returned. From there we descended down the steps and took tea.

But I didn’t liked Shimla city much. Then we came on Mall Road and did some shopping there. In Shimla dress material is quite cheap than that of Mumbai. While shopping, here we marked that the shopkeepers were taking back the plastic bag of any thing and putting it in the paper bag or bags made of wood pulp and were giving it to customers. We returned to the lift from Mall road and said goodbye to our fellow travelers and went into the bus. From there we came into hotel. We took our dinner earlier that day. Then played cards for some time and slept. We had told the hotel management that we had to leave the hotel at eight in the next morning, so we wanted breakfast earlier.

When I woke up next morning, I noticed that skin of my hands was became red and was irritating, because I was forgotten to apply the Sunscreen lotion on my hands on the previous day. We were ready in time, but it took some time for the meals to be ready. So it was late for our departure. That day we had to go to Manali via Kullu from Shimla. The starting of our journey was good, but while descending down hilly, mountain pass, zigzag roads, me and some others had a feeling of travel sickness. It was a complete mountain pass zigzag road. Finally the driver stopped his bus and went into the nearby hotel to drink tea. There was also a pure water spring flowing through mountains, and the words “Drinking water” were written near it. We filled our bottles with that cold water. After taking some rest and drinking cold water we felt better and our journey was started again.

At afternoon driver stopped his bus near a hotel for lunch. There was much rush in the hotel. Fortunately we got seats immediately. Only half of us ordered for the lunch. Others took only lassi and I ordered for Ice-cream. Our two tables were kept together. Those who were taking lunch sat around one table and we were sat around another table. Lassi came earlier so they drank it early. But I was slowly eating the cold ice-cream in big bowl. In that time some people came and stood behind us, guessing that our table will be empty in short time. I started eating cold ice-cream fast to give them seat as early as possible. Others on my table stood up, before I ate my ice-cream completely. The people behind us pulled our table fast from the other table, while seeing that still I was eating there. I was angry, but there was no use of quarrelling. Without complaining I ate remaining cold ice-cream in one gulp and I stood up. Those people immediately sat down in chairs, without giving me any time to drink water. Finally I went into the bus and drank water there. Here those who had taken a lunch, now bought ice-cream from nearby ice-cream parlour and with others also bought ice-cream for me. This time I tasted ice-cream at ease, because I was sitting in the bus.

Driver started his bus. The next road was quite straight. In next journey we encountered with a river. Driver told us, that “This is a Vyas (Biyas) river. It will be with us in our journey up to Manali. Sometimes it will be on this side of road and sometimes on that side. It will seem to be disappeared in the middle part at some place, but again will be by our side in few minutes.” The green blue foamy stream of Vyas river, the rocks and boulders in between, and a hanging bridge on it looking in between, all that natural scene was looking very beautiful. At a place in between a dam was constructed on the Vyas river. The big stream was flowing out of the dam in the foamy form. Next it was turned into a quite pool and next from that pool was flowing out the calm stream of river. Driver stopped his bus there. We came out and captured that scenery of river in our cameras. And bus went ahead. In the way there was a small temple of a Goddess, we got down there and after visiting that temple went ahead. Immediately after it we saw a very long tunnel. The bus came on the open road after travelling in that tunnel for some minutes.

सिमला, कुलू, मनाली ट्रीप भाग ४

2011-06-12T01:46:00.001+05:30

आम्ही मंदिरात जाण्याऐवजी तिथल्या पॉईंटवर गेलो. त्या पॉईंटवरून दुर्बिणीतून भारताची बॉर्डर आणि इतर पाच पॉईंट दाखवणार होते. पण त्यासाठी प्रत्येकी साठ रूपये द्यायचे होते, हे ऐकूनच आम्ही ते बघायचं नाही असं ठरवलं. नुसत्या त्या पॉईंटवरून दिसणार्‍या दृश्याचा फोटो काढावा म्हणून मी पुढे गेले, तर बाकीच्या लोकांनी पुढे येऊ नये, म्हणून तिथे वरपर्यंत दोर्‍या बांधल्या होत्या. फक्त दुर्बिणीतून बघण्यासाठी पैसे देणार्‍या लोकांनाच ते दोर्‍यांच्यापुढे सोडत होते. काहीजण तसेच त्या दोर्‍या ओलांडून पुढे जात होते. दुसर्‍या एका मोकळ्या जागेतून समोरचे दृश्य चांगले दिसत होते, पण तिथे फोटो काढण्यासाठी खूपच गर्दी झाली होती. मी तिथे फोटो काढणार एवढ्यात मला हाक मारून दुसर्‍या ठिकाणी बोलावण्यात आले. तिथे दोनतीन जण हिमाचली ड्रेस घालून देऊन त्याचे फोटो काढून देत होते. आम्ही हिमाचली ड्रेस घालून फोटो काढायचे ठरवले. प्रत्येकी साठ रुपये देऊन त्यांचे ड्रेस घालून त्याचे फोटो काढायचे होते. आम्हांला फोटो लगेच काढून मिळणार होते.

आमच्यापैकी पाचजण हिमाचली ड्रेसमधला फोटो काढून घेणार होते. प्रत्येकाला त्यांच्या विशिष्ट पद्धतीने शाल बांधून घेऊन आणि त्यांचे पट्टे, आभूषणे इत्यादी घालून तयार व्हायला बराच वेळ लागला. त्यात पुन्हा आमचा सगळ्यांचा ग्रुप फोटो काढायचा ठरवल्याने आम्ही बराच वेळ त्या ड्रेसमध्ये होतो. त्यांच्या फोटोग्राफरने आमचे फोटो काढायच्या आधी, आम्ही आमच्या कॅमेर्‍याने परस्परांचे बरेच फोटो काढून घेतले. आमचे फोटो काढून झाले आणि मग अजून दोघांनी हिमाचली ड्रेसमधले फोटो काढून घ्यायचे ठरवले. तोपर्यंत आधीच्यांनी समोर दिसणार्‍या काळ्याकभिन्न याककडे मोर्चा वळवला होता. याकवर बसून डोक्यावर त्यांची टोपी आणि हातात बंदूक घ्यायची आणि आपल्याच कॅमेर्‍याने फोटो काढायचे, याचे ते लोक वीस रुपये घेत होते. एका वेगळ्याच प्राण्यावर बसून फोटो काढायचे थ्रिल अनुभवायला काहीजण तयार झाले आणि आमच्या कॅमेर्‍याने त्यांचे फोटो काढले गेले. याक हा प्राणी खूप शांत स्वभावाचा वाटला. मंदिरात जाणारे आता परत आले होते. बाकी तिथे विशेष काही पाहण्यासारखे नव्हते. आता सगळ्यांना परतीचे वेध लागले होते. मग हिमाचली वेषातले फोटो घेऊन, जास्त वेळ न घालवता आम्ही परतीच्या रस्त्याला लागलो.

परततांना आमचा घोडेवाला एक नेपाळी मुलगा होता. सुदैवाने त्यानेही घोड्यांना व्यवस्थित धरून आणले आणि आम्ही घोड्यावरून उतरलो. आमची बस जिथे थांबली होती, तिथून थोड्या अंतरावर असलेल्या एका टेकडीवरच्या हॉटेलमध्ये जेवायचे ठरले होते. त्या टेकडीचा चढ चढतांनाच आमचा दम निघाला. हॉटेलमध्ये पोहोचल्यावर, त्या लोकांनी डायनिंग हॉल दुसर्‍या मजल्यावर आहे म्हणून सांगितले. त्या हॉटेलला लिफ्ट नव्हती. छोटे छोटे जिने होते, ते चढत आम्ही दुसरा मजला शोधत निघालो. त्यांचा दुसरा मजला आमच्यासाठी चौथा मजला होता. न थांबता चढल्यामुळे आम्हांला धाप लागली होती. तिथे गेल्यागेल्या आम्ही पाणी प्यायलो आणि थोडावेळ शांत बसलो. त्यांच्याकडे जेवायला गुजराती थाळी उपलब्ध होती, त्यामुळे आम्ही गुजराती थाळी मागवली. जेवतांना शेजारच्या टेबलावर बसलेल्या महाराष्ट्रीयन पर्यटकांशी आम्ही गप्पा मारत होतो. ते मनालीहून आले होते. ते रोहतांगला गेले असतांना, तिथे मिळणारा संरक्षक पोषाख न घेताच ते तसेच बर्फात खेळले होते. पण त्यामुळे त्यांची त्वचा सनबर्न होऊन काळी पडली होती. त्यामुळे तिथला संरक्षक पोषाख घालूनच मगच बर्फात जा, असा त्यांनी सल्ला दिला. मनालीला थंडी असेल असेही त्यांनी सांगितले.

तिथून निघाल्यावर आम्ही वाटेत लागणार्‍या ग्रीन व्हॅली पॉईंटवर आलो. ती संपूर्ण दरी उंच वाढलेल्या पाईन, देवदार इत्यादी वृक्षांनी भरलेली असल्याने, या पॉईंटवरून अगदी हिरवीगार दिसते. तिथे काही मिनिटे थांबून आम्ही तिथल्या निसर्गदृश्यांचे फोटो काढले आणि सिमल्याला परत निघालो. सिमल्याला आम्हांला ड्रायव्हरने सिमल्याच्या त्या प्रसिद्ध लिफ्टपाशी सोडले. तिथून वरती गेल्यावर "मॉल रोड" उर्फ सिमल्याचा बाजार लागतो. आम्ही मॉल रोड वरून फिरत फिरत पुढे जवळच असलेल्या "द रिज" या पॉईंटकडे गेलो. तिथे जातांना दूर असलेल्या जाखु मंदिरातील हनुमानाची शेंदरी रंगाची प्रचंड मूर्ती आम्हांला दिसत होती. रिजच्या मोकळ्या मैदानावरून टेकड्यांवर वसलेल्या सिमला शहराचे दर्शन होते. रिजच्या जवळच एक प्रसिद्ध चर्चही आहे आणि याच परिसरात काही चित्रपटांचे शूटींग झाले आहे. माझे पाय दुखायला लागल्याने मी चर्चच्या अलिकडे थांबले, बाकीचे सारे पुढे फिरून आले. तिथून आम्ही पायर्‍या उतरून खाली आलो आणि चहा घेतला.

पण मला सिमला शहर फारसे आवडले नाही. मग मॉल रोडवर आलो आणि थोडी खरेदी केली. सिमल्याला ड्रेस मटेरिअल मुंबईपेक्षा स्वस्त मिळत होते. इथे खरेदी करतांना लक्षात आले, की दुकानदार वस्तू विकत देतांना त्या वस्तूची प्लॅस्टीकची पिशवी काढून, मग ती कागदी किंवा वूड पल्पपासून बनवलेल्या कापडसदृश्य पिशवीत घालूनच देत होते. मॉल रोडवरून आम्ही लिफ्टपाशी आलो आणि दुसर्‍या हॉटेलमध्ये उतरलेल्या आमच्या सहप्रवाशांचा निरोप घेऊन बसमध्ये परत आलो. बसमधून हॉटेलवर आलो. त्या दिवशी जरा लवकर जेवण घेतले. थोडा वेळ पत्ते खेळलो आणि निद्राधीन झालो. दुसर्‍या दिवशी आम्हांला आठ वाजताच हॉटेल सोडायचे होते, त्यामुळे नाश्ता लवकर हवा आहे असे हॉटेलच्या व्यवस्थापनाला सांगितले होते.

दुसर्‍या दिवशी सकाळी उठल्यावर लक्षात आले, की आदल्या दिवशी मी हातांना सनस्क्रीन लोशन लावायला विसरले होते आणि त्यामुळे माझ्या हातांची त्वचा लाललाल होऊन तिची आग होत होती. मग मी चेहर्‍याबरोबरच हातांनाही सनस्क्रीन लोशन चोपडून घेतले. आम्ही लवकर आटोपून तयार झालो होतो, पण नाश्ता तयार व्हायला थोडा वेळ लागला. त्यामुळे निघायला थोडा उशीर झाला. त्या दिवशी सिमल्याहून कुलूमार्गे मनालीला जायचे होते. प्रवासाला सुरूवात तर चांगली झाली, पण सिमल्याचे वळणावळणांचे घाट उतरून येतांना मला आणि इतर काहीजणांना मळमळायला लागले. तो संपूर्ण घाटाचाच रस्ता होता. शेवटी ड्रायव्हरने एका ठिकाणी गाडी थांबवली आणि तो जवळच्या हॉटेलमध्ये चहा प्यायला गेला. इथेही डोंगरातून वाहत येणारा शुद्ध पाण्याचा झरा होता आणि त्याच्याशेजारी पिण्याचे पाणी म्हणून लिहिलेले होते. ते थंडगार पाणी आम्ही बाटलीत भरून घेतले. पाणी प्यायल्यावर आणि थोडी विश्रांती घेतल्यावर जरा बरे वाटले आणि आमचा प्रवास पुन्हा चालू झाला.

दुपारी जेवणासाठी ड्रायव्हरने एका हॉटेलपाशी गाडी थांबवली. हॉटेलमध्ये बरीच गर्दी होती. सुदैवाने आम्हांला लगेच बसायला जागा मिळाली. आमच्यापैकी अर्ध्याचजणांनी तिथे जेवण मागवले. बाकीच्यांनी फक्त लस्सी घेतली आणि मी फक्त आइस्क्रीम मागवले. आमची दोन टेबले एकमेकांना जोडलेली होती. जेवणारे एका टेबलाभोवती बसले होते आणि आम्ही दुसर्‍या टेबलाभोवती बसलो होतो. लस्सी लवकर आल्याने बाकीच्यांची लस्सी लवकर पिऊन झाली. मी मात्र मोठ्या बाऊलमधले थंडगार आइस्क्रीम हळूहळू खात होते. इतक्यात आमचे टेबल लवकर रिकामे होईल या अंदाजाने काहीजण आमच्या पाठीमागे येऊन उभे राहिले. त्यांना लवकर जागा करून द्यावी या उद्देशाने मी थंड आइस्क्रीम भराभर खायला लागले. माझं आइस्क्रीम अजून थोडं शिल्लक असतांनाच बाकीचे सगळे टेबलावरून उठले. मी अजून खाते आहे, हे दिसत असतांनाही पाठीमागे उभे असलेल्या लोकांनी आमचे टेबल जेवणार्‍यांच्या टेबलपासून खसकन दूर ओढले. मला अतिशय राग आला, पण भांडण्यात अर्थ नव्हता. मुकाट्याने उरलेले थंडगार आइस्क्रीम एका घासात घशात ढकलून मी उठले. मला ग्लासातले पाणी पिण्याचाही अवधी न देता फटाफट ते लोक खुर्चीत बसले. शेवटी मी बसमध्ये जाऊन तिथे पाणी प्यायले. इकडे जे जेवले होते, त्यांनी समोरच्या आइस्क्रीम पार्लरमधून आइस्क्रीम घेतले, मग इतर सगळ्यांबरोबर मलाही पुन्हा आइस्क्रीम घेतले. यावेळी मात्र बसमध्ये बसलेले असल्याने मी निवांतपणे आइस्क्रीमचा आस्वाद घेतला.

ड्रायव्हरने बस सुरू केली. पुढचा रस्ता बर्‍यापैकी सरळ होता. पुढच्या प्रवासात आम्हांला एक नदी लागली. ड्रायव्हरने सांगितले, की "ही व्यास (बियास) नदी आहे. आता ही मनालीपर्यंत आपल्याला प्रवासात सोबत असेल. कधी रस्त्याच्या या बाजूला, तर कधी त्या बाजूला असेल. मध्येच कुठेतरी गायब झाल्यासारखी वाटेल, पण काही मिनिटातच ती आपल्या बाजूला असेल." व्यास नदीचा निळसर हिरवा फेसाळ प्रवाह, त्यात असणारे दगडगोटे, मधूनच नदीवर दिसणारा एखादा झुलता पूल हे सारे निसर्गदृश्य खूपच सुंदर दिसत होते. मध्येच एका ठिकाणी व्यास नदीवर धरण बांधलेले होते. धरणातून नदीचा मोठा प्रवाह फेसाळत्या स्वरूपात बाहेर पडत होता. पुढे त्याचं शांत डोहात रुपांतर होत होतं आणि त्या डोहापासून पुढे नदीचा शांत प्रवाह वाहत चालला होता. तिथे ड्रायव्हरने गाडी थांबवली. आम्ही बाहेर पडून नदीचे ते दृश्य कॅमेराबद्ध केलं. आणि गाडी पुढे निघाली. वाटेत एका ठिकाणी देवीचं एक छोटं देऊळ होतं, तिथे उतरून आम्ही देवीचं दर्शन घेतलं आणि पुढे निघालो. त्यानंतर लगेचच एक खूप मोठा बोगदा लागला. त्या बोगद्यातून काही मिनिटे प्रवास करून बस पुन्हा मोकळ्या रस्त्यावर आली.