Ware parels

 Gerben klopte bij de hemel aan. Jan deed open, wierp een blik op de eeuwig tikkende tijdklok en zei: ‘Jij al hier? Je was nog niet klaar op aarde. Was toch wat langer op je benen blijven staan. Verwacht van wolken met gouden randen niet meteen plezier.’

‘Dat jij dit zegt’, zei Gerben. ‘Jij ging zelf ook veel te vroeg. Ze missen je beneden nog genoeg. Hoe kreeg jíj dat thuis uitgelegd? Ik heb ook oude familiebanden en bloedjes van kleinkinderen aan wie ik erg ben gehecht.’

‘Niet’,  zei Jan. ‘Het doet me verdriet: niet uitgelegd. En de hemel is geen feest. Maar geweest is geweest. Wil je bier?’

‘Jij al hier? Je was nog niet klaar op aarde. Was toch wat langer op je benen blijven staan. Verwacht van wolken met gouden randen niet meteen plezier.’

Daar was Gerben nog niet aan toe. Doodmoe van de afgelopen Goede Week. Jan keek opnieuw op de klok. Gerben schaalde af van shock naar geschrokken en zei: ‘Misschien dat ik langzaam wen. Je weet hoe positief ik ben.’

‘Wij staken met kop en schouders boven iedereen uit’, grijnsde Jan, ‘maar leefden net te kort om volledig te blaken. Ik heb niks met God, maar dat vond ik bijzonder rot van hem.’

‘We zien wel wat het wordt’, zei Gerben. ‘We moeten verder. Doe mij maar rode wijn. Benieuwd of ze van onze aangezette sterren nog ware parels weten te maken.’

EPPIE DAM

FOTO: Jan Rot yn syn sûterrên, foto troch Joep, fan webside Jan Rot.

Het bericht Ware parels verscheen eerst op de Moanne.

In boarne

Fan guon boarnen hat myn bloed altyd
de oantinkens bewarre, sa’t de dridze
de dagen fan moude net gau ferjit
en skiednis galmjen bliuwt fan rigen deaden.

Noch jong, tusken de stilte en ’t trewyn
fan tsierende fûgels troch it grien ferspraat
fan din of iik, in boek yn ’e hân, op ’n stien
by de Kâlde Boarne, en yn it koele skaad,

belibbe ik ien fan de moaiste foarfallen
fan dit neatige wurk dat myn libben hjit.
Twa fingers blêdzjend: troch leafde en galle…

’t Wie lok, sa’t ik by dy kâlde welle siet:
stille muzyk fan in streamen dat ûntfâlde
myn hân dy’t hjir no skriuwt, tritich jier âlder.

Una font

D’algunes fonts, sempre ha guardat memòria
la correntia de la meva sang,
com de la pols serva record el fang
i du un ressò de tantes morts la història.

De noi, entre el silenci i la cridòria
d’ocells que s’aplegaven en un branc
de roure o pi, llibre a la mà, en el banc
de la Font Freda, i dins de l’ombra arbòria,

vaig viure alguns dels més bells episodis
d’aquesta obra anodina que és la vida.
Dos dits giraven fulls: l’amor i els odis…

Feliç, seia a tocar de la canella:
callada música d’un doll que avida
la mà que ara m’escriu, trenta anys més vella.

Matí de la mort (2015)

Het bericht ’t Trewyn fan tsierende fûgels verscheen eerst op de Moanne.

1.
Moarn kom ik
en it sil te let wêze
foar al dy dingen dy’t ik
dy hjoed ek net sein haw.

2.
Ik kom, mem, om acht oere,
om presys op tiid te swijen
lykas de skitend krekte wurkdei
fan de frou dy’t ik eltse moarn
by de doar tsjinkom.
Swije yn de noflike stoel
dy’t sa ticht by ’t bêd
de leechte tusken dyn lichem
en mines fergruttet.
Nei de gong dêr’t ik opnij
efkes ferjitte kin
hoe’tsto dyn blik en dyn earms
ferlitst.
Sekuer dyn swijen
by eltse leppelfol
fan it miel dêr’tsto op
omkôgjen bliuwst.

3.
Moarn, mem kom ik,
de nacht sil dizze stilte
al lang foarby wêze
foargoed.

1.
Vindré demà
i serà massa tard
per a totes les coses
que avui tampoc t’he dit.

2.
Vindré, mare, a les huit,
a callar tan en punt
com l’estricta jornada
de la dona que em creue
cada matí a la porta.
Callar a la butaca
que tan a prop del llit
allarga la distància
entre el teu cos i el meu.
Al corredor on torne
a ignorar per un temps
la forma en què abandones
la mirada i els braços.
Puntual a callar
en cada cullerada
del dinar que no acabes
triturat a la boca.

3.
Vindré, mare, demà,
la nit haurà passat
de llarg aquest silenci
de colp definitiu.

Rebel·lió de la sal, 2008

Het bericht Sekuer dyn swijen by eltse leppelfol verscheen eerst op de Moanne.

Erik de Boer fette foar  it plan op om in Fryske ferzje fan de ferneamde Ursonate fan de Dútske dadaïst Kurt Schwitters te meitsjen. Dat klankgedicht út de jierren tweintich fan de foarige iuw bestiet út in rige klanken sûnder gewoane wurden, mar mei de struktuer fan in klassike sonate. Schwitters hie in bysûndere bân mei Fryslân: yn 1923 brocht er in besite oan Drachten, dêr’t er in optreden fersoarge op de ferneamde dada-jûn yn Hotel De Phoenix, dêr’t doe ek de bekende Dr8888-letters ûntstiene.

Doel fan Erik de Boer wie om de klanken fan de orizjinele Ursonate te ferbinen mei de klankrykdom fan it Frysk. Mei it winnen fan De Gjalp hat er dat stribjen no realisearje kinnen. En it hat him in plak yn de line-up fan Oerol opsmiten. Yn de foarstelling op Oerol kombinearret Erik de Boer syn performance mei in pastiche fan Fryske filmbylden, wêrmei’t er taal, byld en klank by elkoar komme lit yn in nije festivalproduksje. Sels fûn er dat lykwols bêst spannend, sa jout er oan:

‘It is in tige bysûnder makproses. Sitst wol eefkes oan it wichtichste klankgedicht fan de wrâld te wurkjen. Dat soks it ljocht sjen sil op Oerol, makket it foar my wol ekstra bysûnder.’

Dat De Fryske Oersonate no op Oerol komt, is in moaie opstekker foar De Boer, én foar De Gjalp, ek fanwegen it grutte berik fan it festival en de útstrieling dy’t no ien ris anneks is mei in optreden op Oerol. Erik de Boer is der sels ek bot mei ynnommen:

‘It is in erkenning foar dada dat de sjuery fan De Gjalp de urginsje en wearde ynseach fan it stypjen fan dit, foar in soad minsken dochs nuvere projekt.’

De Fryske Oersonate giet op 16 juny oankommend yn premjêre op Oerol yn it WestEnd Theater op West-Terschelling, en is dyselde jûns noch twa kear te hearren en te sjen. Mear ynformaasje oer de foarstelling sels, tagong en tiden is ynkoarten te finen op de webside fan Oerol.  

Mei De Gjalp wolle de Moanne, Ensafh en RIXT nije poadia kreëarje foar Frysk skriuwtalint en skriuwers in plak besykje te jaan op festivals dêr’t de Fryske literatuer noch net altyd fanselssprekkend oanwêzich is. Wêr’t De Gjalp jo bringe kin, lit Erik de Boer ús sjen. Ein maart gie der wer in nije Gjalp út. Diskear foar poëzij en literêre festivalproduksje. Ynstjoere foar de edysje ’26 kin oant en mei 10 maaie o.s., troch in mail te stjoeren nei gjalp25@gmail.com. Mear ynformaasje oer De Gjalp is hjir te finen. 

Het bericht Fryske Oersonate op Oerol verscheen eerst op de Moanne.

Corrandes fan in balling

Op in nacht by ljochtskynmoanne
klommen wy de berchrêch op,
hiel stadich, sûnder ien wurd ….
En as de moanne sa grut
waard ús fertriet hegerop.

*

Myn leafste dy’t njonken my rûn
mei brune hûd en griis moed
(as wie se in Mem fan God
koartlyn yn de bergen fûn.)

*

Dat it ús de oarloch ferjout
dy’t bloed ferjit, en skeint en klaut,
foardat wy de grins oergean,
knibbelje ik en tútsje it lân
en haw ik it myn skouder jûn.

*

Yn Kataloanië foel
de dei dat ik ferteach
in heal libben yn ’e slom;
de oare helte hie ik op ’e rêch,
dat ik net sûnder libben kom.
Yn de Frânske lannen hjoed
en moarn noch fierder fuort,
sil ik net stjerre fan langstme
mar fan langstme wol ik libje.

*

Yn myn lân fan de Vallès
bin’ trije hichten al in berchrêch,
fjouwer dinnen in ticht wâld,
fiif pûnsmiet in hiele soad.
‘Boppe de Vallès giet gjin oard’.

*

Dêr’t de dinnen om in wetterglop,
de klúznersklinte op de heuveltop;
en op it strân in tintedoek
oan it flappen as in wjok.

*

In hope stikken slein,
in ûneinich soad berou.
En in heitelân sa lyts en skou
mar ik dream it folslein.

Corrandes d’exili

Una nit de lluna plena
tramuntàrem la carena,
lentament, sense dir re …
Si la lluna feia el ple
també el féu la nostra pena.

*

L’estimada m’acompanya
de pell bruna i aire greu
(com una Mare de Déu
que han trobat a la muntanya).

*

Perquè ens perdoni la guerra,
que l’ensagna, que l’esguerra,
abans de passar la ratlla,
m’ajec i beso la terra
i l’acarono amb l’espatlla.

*

A Catalunya deixí
el dia de ma partida
mitja vida condormida:
l’altra meitat vingué amb mi
per no deixar-me sens vida.
Avui en terres de França
i demà més lluny potser,
no em moriré d’enyorança
ans d’enyorança viuré.

*

En ma terra del Vallès
tres turons fan una serra,
quatre pins un bosc espès,
cinc quarteres massa terra.
“Com el Vallès no hi ha res”.

*

Que els pins cenyeixin la cala,
l’ermita dalt del pujol;
i a la platja un tenderol
que bategui com una ala.

*

Una esperança desfeta,
una recança infinita.
I una pàtria tan petita
que la somio completa.

Roissy-en-Brie, april 1939

Saló de tardor (1947)

Het bericht Ballade fan in balling verscheen eerst op de Moanne.

Foar har promoasjeûndersyk destiids by de Fryske Akademy en de Universiteit Maastricht oer it Frysk op ‘e sosjale media die Jongbloed ûnder oaren ûndersyk ûnder jongerein yn Fryslân. Yn dat ferbân gie hja ek nei MBU-lokaasjes yn Ljouwert, Dokkum, Drachten, It Hearrenfean en Snits.

Jongbloed is wiis mei de ynset fan de provinsje Fryslân en de ryksoerheid foar it Frysk yn it MBU. Hjiroer makken ryk en provinsje yn 2024 hurde ôfspraken, dy’t hja fêstleinen yn in nije Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK 2024-2028). Oan dy BFTK levere Jongbloed sels, as beliedsadviseur op it mêd fan taal by de provinsje, in wichtige bydrage.

Yn de útnûging foar de ynauguraasje fan Jongbloed wie ûndersteand gedicht opnommen fan stedsdichter fan Ljouwert Marrit Jellema en ús eigen poëzijredakteur en Dichter fan Fryslân Arjan Hut, dat wy hjir graach oernimme:

taal is gefoel

taal is ferbine

taal is no

taal is ferline

sille wy meimekoar

om in lyntsje sykje?

in lifetime om mekoar

te finen

Sjoch foar de folsleine útnûging en mear ynformaasje oer it program fan de ynauguraasje hjir. Mear ynformaasje oer it wurk fan Jongbloed as praktor Frysk en meartaligens by Firda is hjir te finen. Letter op dit platfoarm mear oer de ynauguraasje fan praktor dr. Lysbeth Jongbloed en it ferhaal dat se hold by dy gelegenheid.

Het bericht Ynauguraasje Lysbeth Jongbloed as praktor Frysk en Meartaligens verscheen eerst op de Moanne.

Yn filmhûs Slieker yn Ljouwert wie it lykwols in echte feestdei. Brouwerij Grutte Pier presintearre trije nije bierkes mei Fryske nammen: Deunskiter, Kletser en Sompe. De ynspiraasje foar dy nammen kaam út it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Ezra en Aartje Feikje Efdé. Dat is garring fan Ljouwerter sechjes, dy’t Ezra Efdé optekene hat út de mûle fan syn beppe Attie. Trio Ossekop makke der Ljouwerter muzyk by. Gerard de Jong prate alles oaninoar, útsoarte yn it Biltsk.

It grutste ûnderdiel fan it program wie de film Amrum fan regisseur Fatih Akin. In moaie film mei in soad Noardfrysk deryn, dy’t spilet op it Noardfryske waadeilân Oomram/Amrum, yn it lêst fan de Twadde Wrâldoarloch. Men soe sizze kinne dat de film de autobiografyske wrakseling sjen lit fan skriuwer Hark Bohm mei syn jeugd yn in nazy-húshâlding, mar dan soe men in soad ûnbeneamd litte. Dat is as earste hoe knap oft mei in lytse hanneling – in jonkje siket de yngrediïnten foar bôle mei bûter en hunich byinoar – in heel grut ferhaal fan minsklike gruttens en lytsens ferteld wurdt. Wat men ek net fertelle soe, is dat de film in grut publyk mei de Noardfriezen yn ‘e kunde bringt. Der wurdt yn Amrum nammentlik in soad Noardfrysk praat, en dy taal wurdt as in folslein natuerlik ûnderdiel fan it libben op it eilân sjen litten.

‘It is knap hoe’t mei in lytse hanneling – in jonkje siket de yngrediïnten foar bôle mei bûter en hunich byinoar – in heel grut ferhaal fan minsklike gruttens en lytsens ferteld wurdt.’

Dat Noardfrysk is foar sprekkers fan it Westerlauwerske Frysk (dus dat fan de provinsje Fryslân) net altyd samar te folgjen. Doch is it sûnder mis Frysk. Hoe’t men dat sjen kin, mocht ik it publyk ferdútse. Dat fûn ik ek wer moai betocht fan de organisaasje: in miny-kolleezje frisistyk yn de bioskoop, ophongen oan in film. Sa koe ik moai fertelle dat de begroeting ‘Gud dai!’ dat yn de earste pear minuten fan de film te hearren is, al fuort sjen lit dat wy in Fryske taal foar ús ha. ‘Gud dai!’ betsjut ‘Goeie dei!’ (en klinkt ek hast sa), en de j-klank oan ‘e ein fan it lêste wurd is typysk foar talen en dialekten dy’t ûntstien binne út it Germaansk dat yn ‘e midsieuwen oan ‘e Noardseekust praat waard. It hjoeddeiske Frysk en Ingelsk ha sa’n j-klank, wylst it Dútsk, Nedersaksysk, Biltsk en Hollânsk de âldere keelklank (lykas yn it Grinzer ‘goidag!’ of it Dútske ‘Guten Tag!’) beholden ha.

Op 19 maart is Amrum fannijs by Slieker yn Ljouwert te sjen. De film draait fan dy dei ôf yn mear bioskopen yn Nederlân. Ik kin him elk oanriede, al of net mei in bierke fan Grutte Pier derby.

HENK WOLF.

Henk Wolf  is taalkundige en wurket as wittenskiplik meiwurker foar it Sealterfrysk by de Oldenburgische Landschaft yn Ramsloh/Roomelse (D).

Het bericht Film, bier en in moai soad talen op memmetaaldei verscheen eerst op de Moanne.

Yn de sliepeleaze nacht foar de Alternative Alvestêdetocht op de Weissensee prate ik tsjin de frou yn de spegel fan de badkeamer, kaken spand, wyt fan de mislikens, fjoer yn ’e eagen: ‘It giet oan. Sûnder jim mem. En sûnder dyn omke.’

It holp net om better te sliepen. Lykwols waard ik nei in pear oerkes doezeljen wekker, strak fan de enerzjy om de finish te heljen, in grutte dream dêr’t ik jierren foar traind hie.

No haw ik dat net fan in frjemd, want oan ús heit syn kant wie reedriden net in sport, mar in religy. Pake ried de earste yn 1933, op houtsjes. Hy soe fjouwer krúskes helje as wedstriidrider (’33, ’40, ’41, ’42). Pake wie fûl en hastich en wegere te skoftsjen.

Ek ús heit en myn omke wiene hastich. Doe’t yn 1985 it izer fan myn omke Wibe bruts, draafde er de greide oer nei in pleats om te freegjen oft er  redens liene koe. Mei dikke sokken yn te grutte redens finishte er as 56ste (fan de 16.500 dielnimmers).

Us heit syn toptiid wie yn 1986, doe’t er yn 8 oeren oer de finish kaam; hy skofte allinne neitiid by de EHBO, mei beferzen eagen.

Yn totaal binne myn foarfaars goed foar fyftjin krúskes.

Allegear helle troch manlju.

Sa wie dat doe.

‘Sûnder striidberens hie ik de earste hûndert kilometer net oerlibbe, in martelgong mei menstruaasjepine, kjeld (-14 by de start), falpartijen en stress’

Ik seach se allegear oan de kant sitten: âldomke Jan op ’e tekst oer syn eigen tocht. Aldomke Tsjibbe, steatlik, glimkjend én mei in lilkens dy’t de dea oerlibje soe, oer 1963 – doe’t er yn Frjentsjer fan it iis ôf moast. Pake siet op syn stoel, tikjend op de earmlining, noartsk en grutsk, pinne en loep by de hân om myn tiden by te hâlden.

Syn soan, myn omke Wibe, raasde my entûsjast ta, mei de útstrieling dat sa’n tocht fansels in saak fan libben en dea is.

Us heit en neef Jappie libje noch, grutske taskôgers op ôfstân.

It krúske fan Myrte Marije Veenbaas.

De famyljefûlens seagen myn ferieningsgenoaten yn my werom. It skoftsjen duorre my te lang: ‘Hup jonges, banaan deryn en gean,’ balte ik.

Sûnder striidberens hie ik de earste hûndert kilometer net oerlibbe, in martelgong mei menstruaasjepine, kjeld (-14 by de start), falpartijen en stress om binnen de tiid de finish te heljen.

Nei hûndert kilometer wie ús mem stadich as it sinneljocht opkommen (ús mem hold net fan haast); se tuorre no boppe de bergen, de manlju en it iis út. Ik hie yntusken wjukken krige; it slagge om it tempo op te fieren, ik foel net mear en ik fielde gjin pine mear.

De tiidslimyt op de Weissensee is strang, mei in grut persintaazje útfallers ta gefolch (fyftich prosint by de manlju en santich prosint by de froulju). Mei in tiid fan tsien oeren en fyftich minuten helle ik lykwols de finish – en kaam dêrmei de belofte oan myn omke nei, dy’t ik trije dagen foar syn dea makke hie.

It sechtjinde krúske fan ús famylje, as earbetoan oan him, pake en heity.

Doe’t ik oankaam wie it al tsjuster; by -9 hie ik it net kâld. De sinne hie gjin haast hân.

YLLUSTRAASJE: Sandra van Bijlert.

Het bericht Septimber – diel 2: it sechtjinde krúske verscheen eerst op de Moanne.

Noardfrysk op it wite doek

Om 15.00 oere is de fertoaning fan de film Amrum (regy: Fatih Akin). De film spilet him ôf yn de lêste wiken fan de Twadde Wrâldoarloch op it Dútske waadeilân Amrum. Wy folgje de tolvejierrige Nanning, dy’t as “man fan it hûs” soargje moat foar syn mem en famylje yn in tiid fan krapte en ideologyske spanning. It is in yndrukwekkend coming-of-age-ferhaal, ynspirearre op it wurk fan Hark Bohm.

Bysûnder is dat yn de film it Noardfrysk klinkt – ien fan de Fryske talen, sprutsen yn Noard-Dútslân, sawol op it fêstelân as op de Waadeilannen. Taalkundige en frisist Henk Wolf fersoarget de yntroduksje en jout kontekst by taal en eftergrûn. De middei wurdt organisearre troch it Europeesk Buro foar Lytse Talen (EBLT), yn gearwurking mei it Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen en Slieker Film. It is al de tolfde kear dat der op dizze dei omtinken is foar films út en oer lytse taalgebieten.

Liwwadders yn it glês

Nei de film ferskoot it programma nei de foyer, dêr’t om 17.00 oere trije nije Liwwadder spesjaalbierkes presintearre wurde. De bieren binne broud yn gearwurking mei Brouwerij Grutte Pier en foarmje it startpunt fan in taal- en keunstprojekt foar de promoasje fan it Liwwadders. De nammen fan de bieren binne basearre op Liwwadder sprekwurden út it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Ezra Efdé. Dat boek fynt syn oarsprong yn in hânskreaun skrift út 1998 fan syn beppe Aartje Feikje (Attie) Efdé-van der Wal, dy’t Liwwadder sprekwurden en siswizen fêstlei. Wat begûn as famylje-erfskip is no útgroeid ta in publikaasje én in kultureel projekt.

‘Cambuurtrainer Henk de Jong priuwt Liwwadder bier op Ynternasjonale Memmetaaldei’

De etiketten fan de bieren – ûntwurpen troch Remco Efdé – drage in QR-koade. Wa’t dy scant, kin sels Liwwadder sprekwurden ynstjoere fia Liwwadder-spreekwoorden.nl. De ynstjoeringen wurde letter brûkt yn in gearwurking mei Graffiti Platform Leeuwarden, dêr’t keunstners sprekwurden omsette yn muorreskilderingen yn de stêd. Sa wurdt lokale taal sichtber yn it strjitbyld.

By de lansearring wurde de earste Liwwadder bierkes oanbean oan ûnder oaren Cambuurtrainer Henk de Jong, wethâlder Hein Kuiken en direkteur Meindert Seffinga fan it HCL. Muzyk komt fan de Liwwadder band Trio Ossekop, mei klassikers lykas Oudste stapper fan ’e stad.

Het bericht Film, bier en Henk de Jong op memmetaaldei verscheen eerst op de Moanne.