Foar har promoasjeûndersyk destiids by de Fryske Akademy en de Universiteit Maastricht oer it Frysk op ‘e sosjale media die Jongbloed ûnder oaren ûndersyk ûnder jongerein yn Fryslân. Yn dat ferbân gie hja ek nei MBU-lokaasjes yn Ljouwert, Dokkum, Drachten, It Hearrenfean en Snits.

Jongbloed is wiis mei de ynset fan de provinsje Fryslân en de ryksoerheid foar it Frysk yn it MBU. Hjiroer makken ryk en provinsje yn 2024 hurde ôfspraken, dy’t hja fêstleinen yn in nije Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK 2024-2028). Oan dy BFTK levere Jongbloed sels, as beliedsadviseur op it mêd fan taal by de provinsje, in wichtige bydrage.

Yn de útnûging foar de ynauguraasje fan Jongbloed wie ûndersteand gedicht opnommen fan stedsdichter fan Ljouwert Marrit Jellema en ús eigen poëzijredakteur en Dichter fan Fryslân Arjan Hut, dat wy hjir graach oernimme:

taal is gefoel

taal is ferbine

taal is no

taal is ferline

sille wy meimekoar

om in lyntsje sykje?

in lifetime om mekoar

te finen

Sjoch foar de folsleine útnûging en mear ynformaasje oer it program fan de ynauguraasje hjir. Mear ynformaasje oer it wurk fan Jongbloed as praktor Frysk en meartaligens by Firda is hjir te finen. Letter op dit platfoarm mear oer de ynauguraasje fan praktor dr. Lysbeth Jongbloed en it ferhaal dat se hold by dy gelegenheid.

Het bericht Ynauguraasje Lysbeth Jongbloed as praktor Frysk en Meartaligens verscheen eerst op de Moanne.

Yn filmhûs Slieker yn Ljouwert wie it lykwols in echte feestdei. Brouwerij Grutte Pier presintearre trije nije bierkes mei Fryske nammen: Deunskiter, Kletser en Sompe. De ynspiraasje foar dy nammen kaam út it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Ezra en Aartje Feikje Efdé. Dat is garring fan Ljouwerter sechjes, dy’t Ezra Efdé optekene hat út de mûle fan syn beppe Attie. Trio Ossekop makke der Ljouwerter muzyk by. Gerard de Jong prate alles oaninoar, útsoarte yn it Biltsk.

It grutste ûnderdiel fan it program wie de film Amrum fan regisseur Fatih Akin. In moaie film mei in soad Noardfrysk deryn, dy’t spilet op it Noardfryske waadeilân Oomram/Amrum, yn it lêst fan de Twadde Wrâldoarloch. Men soe sizze kinne dat de film de autobiografyske wrakseling sjen lit fan skriuwer Hark Bohm mei syn jeugd yn in nazy-húshâlding, mar dan soe men in soad ûnbeneamd litte. Dat is as earste hoe knap oft mei in lytse hanneling – in jonkje siket de yngrediïnten foar bôle mei bûter en hunich byinoar – in heel grut ferhaal fan minsklike gruttens en lytsens ferteld wurdt. Wat men ek net fertelle soe, is dat de film in grut publyk mei de Noardfriezen yn ‘e kunde bringt. Der wurdt yn Amrum nammentlik in soad Noardfrysk praat, en dy taal wurdt as in folslein natuerlik ûnderdiel fan it libben op it eilân sjen litten.

‘It is knap hoe’t mei in lytse hanneling – in jonkje siket de yngrediïnten foar bôle mei bûter en hunich byinoar – in heel grut ferhaal fan minsklike gruttens en lytsens ferteld wurdt.’

Dat Noardfrysk is foar sprekkers fan it Westerlauwerske Frysk (dus dat fan de provinsje Fryslân) net altyd samar te folgjen. Doch is it sûnder mis Frysk. Hoe’t men dat sjen kin, mocht ik it publyk ferdútse. Dat fûn ik ek wer moai betocht fan de organisaasje: in miny-kolleezje frisistyk yn de bioskoop, ophongen oan in film. Sa koe ik moai fertelle dat de begroeting ‘Gud dai!’ dat yn de earste pear minuten fan de film te hearren is, al fuort sjen lit dat wy in Fryske taal foar ús ha. ‘Gud dai!’ betsjut ‘Goeie dei!’ (en klinkt ek hast sa), en de j-klank oan ‘e ein fan it lêste wurd is typysk foar talen en dialekten dy’t ûntstien binne út it Germaansk dat yn ‘e midsieuwen oan ‘e Noardseekust praat waard. It hjoeddeiske Frysk en Ingelsk ha sa’n j-klank, wylst it Dútsk, Nedersaksysk, Biltsk en Hollânsk de âldere keelklank (lykas yn it Grinzer ‘goidag!’ of it Dútske ‘Guten Tag!’) beholden ha.

Op 19 maart is Amrum fannijs by Slieker yn Ljouwert te sjen. De film draait fan dy dei ôf yn mear bioskopen yn Nederlân. Ik kin him elk oanriede, al of net mei in bierke fan Grutte Pier derby.

HENK WOLF.

Henk Wolf  is taalkundige en wurket as wittenskiplik meiwurker foar it Sealterfrysk by de Oldenburgische Landschaft yn Ramsloh/Roomelse (D).

Het bericht Film, bier en in moai soad talen op memmetaaldei verscheen eerst op de Moanne.

Yn de sliepeleaze nacht foar de Alternative Alvestêdetocht op de Weissensee prate ik tsjin de frou yn de spegel fan de badkeamer, kaken spand, wyt fan de mislikens, fjoer yn ’e eagen: ‘It giet oan. Sûnder jim mem. En sûnder dyn omke.’

It holp net om better te sliepen. Lykwols waard ik nei in pear oerkes doezeljen wekker, strak fan de enerzjy om de finish te heljen, in grutte dream dêr’t ik jierren foar traind hie.

No haw ik dat net fan in frjemd, want oan ús heit syn kant wie reedriden net in sport, mar in religy. Pake ried de earste yn 1933, op houtsjes. Hy soe fjouwer krúskes helje as wedstriidrider (’33, ’40, ’41, ’42). Pake wie fûl en hastich en wegere te skoftsjen.

Ek ús heit en myn omke wiene hastich. Doe’t yn 1985 it izer fan myn omke Wibe bruts, draafde er de greide oer nei in pleats om te freegjen oft er  redens liene koe. Mei dikke sokken yn te grutte redens finishte er as 56ste (fan de 16.500 dielnimmers).

Us heit syn toptiid wie yn 1986, doe’t er yn 8 oeren oer de finish kaam; hy skofte allinne neitiid by de EHBO, mei beferzen eagen.

Yn totaal binne myn foarfaars goed foar fyftjin krúskes.

Allegear helle troch manlju.

Sa wie dat doe.

‘Sûnder striidberens hie ik de earste hûndert kilometer net oerlibbe, in martelgong mei menstruaasjepine, kjeld (-14 by de start), falpartijen en stress’

Ik seach se allegear oan de kant sitten: âldomke Jan op ’e tekst oer syn eigen tocht. Aldomke Tsjibbe, steatlik, glimkjend én mei in lilkens dy’t de dea oerlibje soe, oer 1963 – doe’t er yn Frjentsjer fan it iis ôf moast. Pake siet op syn stoel, tikjend op de earmlining, noartsk en grutsk, pinne en loep by de hân om myn tiden by te hâlden.

Syn soan, myn omke Wibe, raasde my entûsjast ta, mei de útstrieling dat sa’n tocht fansels in saak fan libben en dea is.

Us heit en neef Jappie libje noch, grutske taskôgers op ôfstân.

It krúske fan Myrte Marije Veenbaas.

De famyljefûlens seagen myn ferieningsgenoaten yn my werom. It skoftsjen duorre my te lang: ‘Hup jonges, banaan deryn en gean,’ balte ik.

Sûnder striidberens hie ik de earste hûndert kilometer net oerlibbe, in martelgong mei menstruaasjepine, kjeld (-14 by de start), falpartijen en stress om binnen de tiid de finish te heljen.

Nei hûndert kilometer wie ús mem stadich as it sinneljocht opkommen (ús mem hold net fan haast); se tuorre no boppe de bergen, de manlju en it iis út. Ik hie yntusken wjukken krige; it slagge om it tempo op te fieren, ik foel net mear en ik fielde gjin pine mear.

De tiidslimyt op de Weissensee is strang, mei in grut persintaazje útfallers ta gefolch (fyftich prosint by de manlju en santich prosint by de froulju). Mei in tiid fan tsien oeren en fyftich minuten helle ik lykwols de finish – en kaam dêrmei de belofte oan myn omke nei, dy’t ik trije dagen foar syn dea makke hie.

It sechtjinde krúske fan ús famylje, as earbetoan oan him, pake en heity.

Doe’t ik oankaam wie it al tsjuster; by -9 hie ik it net kâld. De sinne hie gjin haast hân.

YLLUSTRAASJE: Sandra van Bijlert.

Het bericht Septimber – diel 2: it sechtjinde krúske verscheen eerst op de Moanne.

Noardfrysk op it wite doek

Om 15.00 oere is de fertoaning fan de film Amrum (regy: Fatih Akin). De film spilet him ôf yn de lêste wiken fan de Twadde Wrâldoarloch op it Dútske waadeilân Amrum. Wy folgje de tolvejierrige Nanning, dy’t as “man fan it hûs” soargje moat foar syn mem en famylje yn in tiid fan krapte en ideologyske spanning. It is in yndrukwekkend coming-of-age-ferhaal, ynspirearre op it wurk fan Hark Bohm.

Bysûnder is dat yn de film it Noardfrysk klinkt – ien fan de Fryske talen, sprutsen yn Noard-Dútslân, sawol op it fêstelân as op de Waadeilannen. Taalkundige en frisist Henk Wolf fersoarget de yntroduksje en jout kontekst by taal en eftergrûn. De middei wurdt organisearre troch it Europeesk Buro foar Lytse Talen (EBLT), yn gearwurking mei it Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen en Slieker Film. It is al de tolfde kear dat der op dizze dei omtinken is foar films út en oer lytse taalgebieten.

Liwwadders yn it glês

Nei de film ferskoot it programma nei de foyer, dêr’t om 17.00 oere trije nije Liwwadder spesjaalbierkes presintearre wurde. De bieren binne broud yn gearwurking mei Brouwerij Grutte Pier en foarmje it startpunt fan in taal- en keunstprojekt foar de promoasje fan it Liwwadders. De nammen fan de bieren binne basearre op Liwwadder sprekwurden út it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Ezra Efdé. Dat boek fynt syn oarsprong yn in hânskreaun skrift út 1998 fan syn beppe Aartje Feikje (Attie) Efdé-van der Wal, dy’t Liwwadder sprekwurden en siswizen fêstlei. Wat begûn as famylje-erfskip is no útgroeid ta in publikaasje én in kultureel projekt.

‘Cambuurtrainer Henk de Jong priuwt Liwwadder bier op Ynternasjonale Memmetaaldei’

De etiketten fan de bieren – ûntwurpen troch Remco Efdé – drage in QR-koade. Wa’t dy scant, kin sels Liwwadder sprekwurden ynstjoere fia Liwwadder-spreekwoorden.nl. De ynstjoeringen wurde letter brûkt yn in gearwurking mei Graffiti Platform Leeuwarden, dêr’t keunstners sprekwurden omsette yn muorreskilderingen yn de stêd. Sa wurdt lokale taal sichtber yn it strjitbyld.

By de lansearring wurde de earste Liwwadder bierkes oanbean oan ûnder oaren Cambuurtrainer Henk de Jong, wethâlder Hein Kuiken en direkteur Meindert Seffinga fan it HCL. Muzyk komt fan de Liwwadder band Trio Ossekop, mei klassikers lykas Oudste stapper fan ’e stad.

Het bericht Film, bier en Henk de Jong op memmetaaldei verscheen eerst op de Moanne.

1. Jildau van der Meulen, Lauwers College Bûtenpost
2. Jildau Reitsma, Lauwers College Bûtenpost
3. Leanne Kamstra, Liudger Burgum

1. Betty Steeman, Liudger Burgum
2. Marije Buma, Liudger Burgum
3. Féline Visser, Lauwers College, Bûtenpost

1. Marrit Boetje, MBU
2. Aafke van der Meer, Bornego College Junior, It Hearrenfean
3. Annerixt Verhagen, Anna Maria van Schurman, Frentsjer

 

FOTO’S: Sieta de Vries

 

De winners fan it Ferstival! F.l.n.r: Jildau Reitsma, Jildau van der Meulen, Leanne Kamstra, Marije Buma, Betty Steeman, Féline Visser, Annerixt Verhagen, Marrit Boetje en Aafke van der Meer.

Het bericht Dichters socht foar FeRstival! verscheen eerst op de Moanne.

Skriuwe

Der kin subsydzje oanfrege wurde foar it skriuwen fan oarspronklike Frysktalige literatuer, dy’t him rjochtet op bern of jongerein fan 6 oant en mei 16 jier en 16 t/m/ 25 jier (€ 7.500), foar de earste Frysktalige publikaasje fan in skriuwer of de earste Frysktalige publikaasje fan in skriuwer yn in foar dy skriuwer nij literêr sjenre (€ 5.000), foar oarspronklike Frysktalige sekundêre literatuer en in yn de Nederlânske of bûtenlânske taal skreaun wittenskiplik wurk oer in ûnderwerp dat mei de frisistyk anneks is en dat ek yn de Fryske taal ferskynt (€ 10.000), of foar it skriuwen fan in oarspronklik Frysktalich toanielstik (€ 2.000). Der kin oanfrege wurde tusken 12 jannewaris 2026 en 10 oktober 2026.

Oersette

Mear spesifyk kin der wat it oersetten oanbelanget subsydzje oanfrege wurde foar it oersetten fan Frysktalige fiksje en non-fiksje yn in oare taal of nei Fryske streektaal, it oersetten fan oarspronklik net-Frysktalige fiksje en non-fiksje yn it Frysk, it oersetten fan in manuskript fan in noch net ferskynd boek nei it Frysk (yn al dizze gefallen € 0,10 it wurd, mei in maksimum fan € 7.500), it oersetten en bewurkjen fan in toanielstik nei de Fryske taal (€ 0,08 it wurd, mei in maksimum fan € 1.500) en it redigearjen of korrizjearjen fan Frysktalige fiksje of non-fiksje (€ 0,02 it wurd, mei in maksimum fan € 2.000). Der sit yn totaal € 40.000,– yn ‘e pot, en der kin oanfrege wurde tusken 19 jannewaris 2026 en mei 30 maaie 2026, en tusken 17 augustus 2026 en 23 oktober 2026.

Utjaan

As it om útjaan fan Fryske boeken giet, kin der subsydzje oanfrege wurde foar it publisearjen fan Frysktalige fiksje en non-fiksje (€ 2.500,-), foar in werprintinge (€ 3000,-), foar in audityf of digitaal boek (€ 1.000,-), foar in dichtbondel (€ 1.000,-), of foar in novelle (€ 1.000,-). Der sit yn totaal € 150.000,– yn de pot, en salang’t it subsydzjeplafond noch net berikt is, kin der oant subsydzje oanfrege wurde. Der kin oanfrege wurde tusken 19 jannewaris 2026 en mei 30 maaie 2026, en tusken 17 augustus 2026 en 23 oktober 2026.

 Promoasje

As it om de promoasje fan Fryske literatuer giet, kin der subsydzje oanfrege wurde foar aktiviteiten foar de promoasje fan it Fryske boek op in lokaasje yn Europa, of foar aktiviteiten foar de promoasje fan it Fryske boek op in lokaasje bûten Europa. Yn it earste gefal kin der maksimaal € 2.250,– oanfrege wurde, yn it twadde gefal maksimaal € 3.000,–. Der sit yn totaal € 15.000,– yn ‘e pot, en salang’t it subsydzjeplafond noch net berikt is, kin der oant subsydzje oanfrege wurde. Der kin oanfrege wurde tusken 12 jannewaris 2026 en 10 oktober 2026.

Sjoch foar mear ynformaasje op de webside fan de provinsje Fryslân. Wa’t fragen hat oer de formulieren en it ynfoljen dêrfan kin ek kontakt opnimme mei it klantkontaktsintrum fan de Provinsje en freegje nei in meiwurker fan subsydzjesaken team Frysk Kapitaal of in mail sjoere oan  subsidiesfryskkapitaal@fryslan.frl.

FOTO: provinsje Fryslân.

Het bericht Provinsjale subsydzje foar útjaan, oersetten en promoatsjen Fryske literatuer verscheen eerst op de Moanne.

In 2025 werd de Gerrit Bennnerprijs toegekend aan Louwrien Wijers voor haar gehele oeuvre. De prijs is bestemd voor een beeldend kunstenaar uit Fryslân, maar wat deze inmiddels meer dan tachtigjarige kunstenaar ons heeft gegeven zijn vooral woorden. Een curieuze toekenning, maar absoluut geen dubieuze. Meteen bij binnenkomst van de tentoonstellingszaal vraagt het vroegste werk dat zij heeft gemaakt, 40 woorden (1970-’71), om je aandacht, in alle eenvoud, met zachte dwang. Aan de wanden hangen wat vergeelde vellen papier waarop telkens één woord in sjabloonletters staat afgebeeld. De woorden zijn op dezelfde hoogte daarop aangebracht, de bladen hangen, dicht bij elkaar, in twee rijen aan de muur. Voor je gevoel zijn de woorden aan elkaar verwant en misschien ook wel gewaagd, want het ene woord doet niet onder voor het andere, ze tillen elkaar en jou als kijker eerder op naar een hoger plan. Wie ze een voor een leest en in zich opneemt komt al snel in een meditatieve staat terecht. Ik ontkom er niet aan dat ik de woorden voor mij uit prevel (niemand in de buurt, dus heb ik daar het lef voor). Ik voel hoe ze invloed op mij beginnen uit te oefenen, in positieve zin, want de woorden hebben allemaal een reinigende en misschien wel revitaliserende invloed op mijn geest. Somberte, boosheid en onzekerheid leggen het onontkoombaar af in deze min of meer sacrale ruimte.

‘Voor je gevoel zijn de woorden aan elkaar verwant en misschien ook wel gewaagd, want het ene woord doet niet onder voor het andere, ze tillen elkaar en jou als kijker eerder op naar een hoger plan. Wie ze een voor een leest en in zich opneemt komt al snel in een meditatieve staat terecht.’

Ik noem zomaar wat van die woorden: eeuwig, onbevangen, ontvankelijk, blij, trots, sober, open, beheerst, universeel, evenwichtig, sterk, vrij, doelbewust, vruchtbaar, essentieel, onafhankelijk… Ik lees in een begeleidend schrijven dat het voor de jonge Wijers eigenschappen zijn waarvan ze verwachtte dat ze die nodig had om kunstenaar te worden. Ze werd kunstenaar en wat bleek: woorden bleven bepalend voor haar kunstenaarschap. Vooral gesprekken met mensen die iets te melden hebben over de toestand van de wereld vormden de voedingsbodem en het materiaal voor haar werk. Het door haar groots opgezette symposium Art meets Science and Spirituality in a changing Economy, dat in 1990 in het Stedelijk Museum in Amsterdam werd gehouden, is waarop Wijers haar verdere carrière heeft voortgebouwd. Sinds die tijd verzamelt zij de noodzakelijke woorden die afkomstig zijn van alle inspirerende geesten die deelnamen aan dat symposium. Beeldend kunstenaar Robert Rauschenberg, natuurwetenschapper David Bohm en de Dalai Lama, geestelijk leider, bevonden zich onder hen.

‘De ondertitel van het symposium, ‘Van competitie naar compassie’, zou ook voor ons politieke en economische systeem een leidraad kunnen zijn, nu in toenemende mate de kwalijke gevolgen zichtbaar worden van het neoliberale kapitalisme waarin techmiljardairs steeds meer geld en macht naar zich toe weten te trekken.’

Die hele bijeenkomst is vastgelegd op film en in boeken. Wie zich nu, zoveel jaren later, daarin verdiept beseft hoe vooruitstrevend die ontmoetingen waren en verlangt stante pede opnieuw naar zo’n bijeenkomst. De ondertitel van het symposium, ‘Van competitie naar compassie’, zou ook voor ons politieke en economische systeem een leidraad kunnen zijn, nu in toenemende mate de kwalijke gevolgen zichtbaar worden van het neoliberale kapitalisme waarin techmiljardairs steeds meer geld en macht naar zich toe weten te trekken. Onder de titel Tomorrow’s Language schrijft Wijers in 2020 weer woorden op grote vellen papier, opnieuw veertig stuks, in formaat vergelijkbaar met de vroegere bladen. De nieuwe serie is volledig gevuld met uitspraken van de deelnemers aan het symposium in 1990. In een prachtig helder handschrift vereeuwigt Wijers de inzichten en wijsheden die toen werden uitgesproken. De woorden zijn niet van haarzelf, maar wie haar daarop zou willen bekritiseren mist de essentie van dit kunstenaarschap. Haar ontvankelijkheid voor de meest stimulerende inzichten van anderen maakt haar volledig dienstbaar aan de woorden waarin die zijn geuit. We Live in Language is de titel van deze tentoonstelling, en de strekking daarvan gaat volkomen op voor deze kunstenaar; geen moeite is haar te veel om de door haar verzamelde woorden verder uit te dragen. Op een gekopieerd vel dat door alle bezoekers van de tentoonstelling kan worden meegenomen staan twee zinnen geciteerd van de Dalai Lama: ‘Compassie hebben we allemaal, ook de dieren’ (ontroerende toevoeging) en ‘We all want happiness’. Het woord ‘compassie’ kwamen we eerder al tegen in de ondertitel van het symposium. Wat mij betreft completeren de woorden ‘compassie’ en ‘geluk’ de eerste serie bladen van 40 woorden, niet alleen als richtlijnen voor haar kunstenaarschap, maar voor het leven van ons allemaal.

Peter van Lier is dichter en essayist .

Het bericht Op it earste gesicht: de favorite wurden fan Louwrien Wijers verscheen eerst op de Moanne.

Underwiisbegeliedingstsjinst Cedin krige fan de provinsje de opdracht om de kearndoelen Frysk te aktualisearjen. De nije kearndoelen binne foar wat it primêr ûnderwiis oanbelanget útwreide mei it domein Fryske kultuer. Dêrby giet it om “kultuerbewustwêzen”, en dan mear yn konkreto om bygelyks it materiële en immateriële erfgoed fan Fryslân en de wearde fan Frysktalige jeugdliteratuer. Boppedat wurdt it mei de nije kearndoelen makliker foar skoallen om de kearndoelen Fryske taal en kultuer mei de kearndoelen fan oare fakken te ferbinen. De steatssiktaris, dy’t benammen de klam leit op de “basisfeardichheden” is der wakker bliid mei:

‘Geweldig dat ze hier in Fryslân volop aan de slag gaan met de nieuwe kerndoelen Friese taal en cultuur. Goed onderwijs begint met basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen en met het inzetten daarvan in vakken als geschiedenis en biologie. Het nieuwe landelijke curriculum legt een stevige basis voor alle leerlingen, het maakt duidelijk wat ze moeten kennen en kunnen. En geeft leraren meer duidelijkheid over wat leerlingen echt moeten leren. Hoe ze dat precies doen, is aan de leraar en de school.’

Direkteur Michiel Veenstra fan basisskoalle ‘t Holdersnêst is ek bliid. Neffens him biede de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer skoallen in soad mooglikheden om it Frysk in stevich plak yn it ûnderwiis te jaan. Hy seit dêr it folgjende oer:

‘De nije kearndoelen Fryske taal en kultuer geane oer it learen en brûken fan de Fryske taal. Dêrnjonken hat kultuerbewustwêzen ek in plak krigen. Witte wa’tst bist en wêr’tst wei komst is wichtich om úteinlik doelen te berikken. Wy binne der wiis mei dat dit ûnderdiel is fan de nije kearndoelen.’

Deputearre Eke Folkerts fan de provinsje Fryslân, dy’t it Frysk yn it ûnderwiis yn har portfúlje hat, fynt it al mei al “in geweldige mylpeal”. Se stelt:

‘Mei de nije kearndoelen krije alle bern yn Fryslân de kâns om meartalich op te groeien. Dat stipet de algemiene ûntwikkeling fan learlingen en soarget derfoar dat alle bern optimaal meidwaan kinne yn de twatalige Fryske mienskip.’

Nei’t Provinsjale Steaten de nije kearndoelen Frysk fêststeld hat, sille se oan de demisjinêr steatssekretaris oanbean wurde. Mei de desintralisaasje fan foech op it mêd fan it Frysk fan it Ryk nei de provinsje Fryslân, no sa’n fyftjin jier lyn, is it oan Provinsjale Steaten om de kearndoelen Frysk fêst te stellen. Deputearre Steaten mei sûnt dy tiid (parsjeel) ûntheffing ferliene oan skoallen foar it oanbieden fan it fak Frysk (tink dêrby oan skoallen op de Waadeilannen en yn de Stellingwerven). De provinsje rekkenet der op dat de kearndoelen mei yngong fan skoaljier 2026/2027 fan krêft wêze sille. It basisûnderwiis en de ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis moat mei yngong fan dat skoaljier dus neffens de nije kearndoelen Frysk wurkje. Dêroer wurde dyselde skoallen noch “op ferskate wizen oer ynformearre”, stelt de provinsje. De nije kearndoelen binne no lykwols al te finen op de webside www.kurrikulum.frl.

De provinsje stribbet der nei dat alle skoallen yn it Fryske taalgebiet fan 2030 ôf alle kearndoelen foar Fryske taal en kultuer ûnderdiel fan it ûnderwiisprogramma meitsje. Soks is fêstlein is yn de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) 2024-2028 tusken it Ryk en de provinsje Fryslân. No binne der neist skoallen yn De Stellingwerven en op de Waadeilannen ek skoallen yn dat Fryske taalgebiet, dy’t noch (diels) ûntheffing krije foar it realisearjen fan de kearndoelen Frysk. Der moat dus wat barre. Gelokkich kinne skoallen by it ymplemintearjen fan de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer stipe krije fan Taalplan Frysk 2030, in gearwurkingsferbân fan de provinsje, Cedin, de Afûk, biblioteektsjinst FERS, Keunstwurk, it Lektoraat Meartaligens fan NHL Stenden, Omrop Fryslân, Underwiisburo Semko en it Sintrum foar Frysktalige Berne-opfang (SFBO)

Frysk yn it fuortset ûnderwiis

De eksamenprogramma’s foar it fak Frysk yn de boppebou fan it fuortset ûnderwiis wurde op it stuit ek aktualisearre, troch de SLO. Dy eksamenprogramma’s foar de ferskillende nivo’s (tmbû kb/bb, gl/tl, hafû, twû) binne yntusken yn konsept klear en wurde dit skoaljier úttesten en evaluearre yn de praktyk fan it fuortset ûnderwiis, stelt de SLO yn in nijsberjocht op de eigen webside. Mear oer it proses fan de tastânkomming fan dy konsept-eksamenprogramma Frysk is te lêzen yn it artikel Frysk: foaroprinner yn it fuortset ûnderwiis, dat ek op de thússide fan de SLO te finen is. De nije eksamenprogramma’s ûntwikkelje har op in selde wize as de nije kearndoelen. Ek by de eksamenprogramma’s Frysk is der mear omtinken foar taal- en kultuerbelibbing en it útwikseljen fan feardichheden mei oare fakken as it Frysk (lykas de moderne frjemde talen, mar ek fakken lykas ierdrykskunde en skiednis).

FOTO: Binne-Louw Katsma. Op de foto, tusken juf en de bern, boargemaster Jouke Douwe de Vries fan Achtkarspelen (dy’t foar syn bestjoerlike karriêre ûnder oaren ûnderwiisadviseur op it mêd fan it Frysk wie by Cedin) en neist him deputearre Eke Folkerts. Oan de rjochterkant, tusken de bern fan ’t Holdersnêst, demisjonêr steatssiktaris Koen Becking fan OCW (dy’t, foar’t er yn septimber steatssiktaris waard, ûnder oaren rector magnificus wie fan de Nijenrode Business Universiteit).

Het bericht Nije kearndoelen foar it fak Frysk! verscheen eerst op de Moanne.

Van alle kritiek die de afgelopen jaren is geuit op dat merkwaardige politieke construct dat “Europa” heet, is één observatie relatief mild gebleven: Europa valt op door zijn telefonische onbereikbaarheid. Henry Kissinger zou ooit hebben gezegd dat hij niet wist welk nummer hij moest draaien als hij Europa wilde bereiken. Peter Sloterdijk citeert die opmerking in zijn recente boek Het continent zonder eigenschappen (2025). Maar men kan die observatie ook anders lezen: niet alleen het telefoonnummer van Europa ontbreekt, ook de taal waarin het continent zou kunnen worden aangesproken is zoek. Europa heeft geen enkelvoudige stem; het spreekt vele talen tegelijk en daardoor misschien geen enkele.

Die paradox van verstaanbaarheid en onbereikbaarheid raakt aan het thema van het symposium dat op 29 november in de Grote Kerk van Sint Jacobiparochie wordt georganiseerd door de Stichting Frysk en Frij: Libben en fuortbestean fan lytse talen. Hier wordt stilgestaan bij het voortbestaan van kleine en minderheidstalen zoals het Achterhoeks, Bildts, Brabants, Limburgs, Stellingwerfs,  maar ook het Frysk, het Nederlands en het Catalaans. De centrale vraag is onontkoombaar: is die taalkundige verscheidenheid een zegen, een bron van culturele rijkdom, of een handicap voor een continent dat streeft naar politieke en economische eenheid?

‘Wat kleine talen betreft is Europa een Babylonische toren van Babel die zijn verwarring niet heeft afgelegd.’

Wat kleine talen betreft is Europa een Babylonische toren van Babel die zijn verwarring niet heeft afgelegd. Waar de Verenigde Staten hun identiteit hebben gevormd  rond één taal — het Engels — lijkt Europa juist zijn meertaligheid als identiteitsdrager te hebben. Die veelheid is een kracht, maar tegelijk ook een bron van onzekerheid. In een wereld die steeds meer door technologie en markt wordt aangedreven, lijkt de taal te verworden teruggebracht tot een middel tot informatieoverdracht, waarbij het accent niet langer op de eigen identiteit ligt

De ziel van een taal

Toch schuilt er in elke taal nog altijd een eigen wijze van zien, horen en voelen. Dat is een gedachte die Johann Gottfried Herder (1744–1803) voor het eerst heeft geformuleerd. Ieder volk, zo stelde hij, heeft een eigen ziel, die zich het zuiverst uitdrukt in zijn taal. In die taal ligt de geschiedenis, de natuur en het landschap van dat volk besloten. Heidegger zou dat later samenvatten in zijn beroemde uitspraak: De taal is het huis van de ziel.

Maar wat betekent dat nog in een tijd waarin vertaalmachines, kunstmatige intelligentie en internationale communicatie de verschillen steeds meer gladstrijken? Is de ziel van een taal nog te horen in een wereld van automatische ondertiteling en simultaanvertaling? En wat betekent het om een kleine taal te spreken, in een Europa waarvan de overheden zich steeds meer uitdrukken in een uniform beleidsjargon, en de taal van marktwerking en economische noodzaak?

Er wordt wel eens beweerd dat het Frans de taal van helderheid en logica is. Misschien omdat Descartes, de filosoof van de rede, in het Frans schreef en zo de taal een aura van rationaliteit verleende. Of is het omgekeerd, en had juist de structuur van de Franse taal zijn rationele wijze denken gevormd? Het Latijn, de moeder van vele Europese talen, gold van oudsher als helder en streng, met een grammatica die als een rationeel bouwwerk in elkaar zit. Het Duits daarentegen klinkt nog altijd zwaar en bezwaard door zijn duistere filosofen. Was Heidegger een andere filosoof geworden als hij Frans als moedertaal had gehad?

‘Was Heidegger een andere filosoof geworden als hij Frans als moedertaal had gehad?’

En hoe zit het met het Nederlands? Dat is op papier nuchter en precies, maar in werkelijkheid vol eigenaardigheden en nuances die zich moeilijk laten vertalen. Het boek Over de grondslagen der wiskunde van de beroemde Nederlandse wiskundige L.E. Brouwer is volgens kenners onmogelijk in zijn geheel in het Engels over te zetten. Zelfs in de wereld van de logica sluipen er ongrijpbare betekenissen binnen. Sommige woorden hebben een gewicht of kleur die niet vertaald kan worden uit het Nederlands.

In dat licht bezien is elke taal een universum op zich zelf. Een taal wordt gekenmerkt door een eigen structuur van denken en een eigen verhouding tussen klank en betekenis. Zo schept elke taal haar eigen werkelijkheid, of zoals de Sapir-Whorfhypothese stelt: de waarneming van de werkelijkheid is afhankelijk van de taal waarin men denkt. Wie een taal verliest, verliest dus ook een manier van zien.

Het Fries als leefwijze

Poster “Fier dyn eigen taal” – Taalfoarum fan Frysk en Frij.

Als het waar is, zoals wel eens wordt beweerd, dat het Fries een gevoelstaal is, dan dient zich hier nog een bijzonder probleem aan. Gevoelens wortelen niet in semantiek, maar in klank, in ritme en in fonetische nuance. De specifieke klanken van het Fries zijn onvertaalbaar en cruciaal voor de gevoelsoverdracht. Het wonderlijke is dat een Nederlander vaak denkt dat hij het Fries wel min of meer begrijpt. Daardoor klinkt het Fries in Nederlandse oren als een verbastering van het Nederlands, een soort provinciaal dialect. Terwijl het in werkelijkheid een eigen fonetische en emotionele wereld vormt. De schrijver J.B. Charles schreef ooit spottend maar raak:

‘In Friesland kan men de schoonste geluiden der aarde horen, de conversatie van miljoenen vogels en het klappen van duizend zeilen, maar vlucht zodra er twee Friezen in het panorama stappen, dan stoot daar een staccato van harde en zelfverzekerde klanken alles kapot van wat er zo even nog was. Nu goed, men denkt, deze ene man is door die ander onrecht gedaan, zo luid en verbitterd klonk zijn taal. ‘

Voor een Fransman zou datzelfde Fries waarschijnlijk juist exotisch klinken, zangerig, bijna Arabisch in zijn dubbelklanken. Maar wie het Fries van binnenuit ervaart, voelt dat er iets gebeurt dat moeilijk in woorden is te vatten. Spreker en luisteraar komen in eenzelfde gevoelsregister terecht. De taal schept onmiddellijk betrokkenheid, alsof men in dezelfde golfslag van klanken en betekenissen meebeweegt.

Het Fries is een taal die dichtbij het lichamelijke blijft. In tegenstelling tot het Nederlands, dat eerder afstand schept en objectiverend is, is het Fries direct, lijfelijk, soms ontwapenend en ironisch. De beroemde Friese nuchterheid — It koe minder — is niet de ontkenning van gevoel, maar juist de vorm waarin gevoel zich uitdrukt: een ingetogen emotie, een resonantie van het landschap zelf.

‘Het Fries is een taal die dichtbij het lichamelijke blijft. In tegenstelling tot het Nederlands, dat eerder afstand schept en objectiverend is, is het Fries direct, lijfelijk, soms ontwapenend en ironisch.’

Linguïsten beschouwen taal vaak als een statisch systeem: zender, boodschap, ontvanger. Maar wie goed luistert, hoort dat er tijdens het spreken iets anders gebeurt. De zender verandert door wat hij zegt; de ontvanger verandert door wat hij hoort. In dat wederzijdse proces schuilt iets levends, iets wat niet te reduceren is tot grammatica of semantiek. En dat proces verschilt per taal.

Daarom is het Fries niet alleen een middel tot communicatie, maar ook een manier van bestaan. De taal transformeert de verhouding tussen mensen, zoals de muziek dat tussen klank en stilte doet. Wanneer twee Friezen met elkaar spreken, speelt er iets onzichtbaars mee — een vorm van herkenning, van gedeeld ritme. Het is alsof de taal zelf de ruimte tussen hen overbrugt.

Taal als vorm van ecologie

Maar hoe vrij voelen we ons in onze eigen taal? Uit onderzoek blijkt dat zo’n negentig procent van de Friestalige Friezen overschakelt op het Nederlands zodra de gesprekspartner Nederlands spreekt, ook wanneer die het Fries wél verstaat. Daarachter schuilt wellicht iets van valse schaamte: de angst om niet ‘fatsoenlijk’ over te komen, om als een provinciaal te klinken. Taal is niet alleen een middel van expressie, maar ook een spiegel van sociale hiërarchie.

Het begrip taalnorm — de maatstaf van wat correct en beschaafd is — werkt subtiel, maar diep. Wat als die norm zelf de bron van vervreemding is geworden? Misschien begint vrijheid juist daar waar taalschaamte ophoudt te bestaan. De vrijheid om je taal te spreken is de vrijheid om jezelf te zijn. Niet in de zin van individualistische expressie, maar als deelhebben aan een gemeenschap van klank, ritme en herinnering.

‘Taal is een vorm van ecologie: een levend netwerk waarin mens en landschap, klank en betekenis elkaar beïnvloeden. Zoals biodiversiteit de aarde veerkracht geeft, zo verleent taalkundige diversiteit innerlijke rijkdom aan de mensheid.’

Wie het verlies van kleine talen betreurt, doet dat niet alleen om de eigen woorden, maar om werelden die verdwijnen. Taal is een vorm van ecologie: een levend netwerk waarin mens en landschap, klank en betekenis elkaar beïnvloeden. Zoals biodiversiteit de aarde veerkracht geeft, zo verleent taalkundige diversiteit innerlijke rijkdom aan de mensheid.

In het verdwijnen van talen spiegelt zich het verdwijnen van bestaanswijzen. Het Fries is niet alleen een middel om te spreken, maar ook een manier om te wonen, te zien en te ademen. Europa, dat continent zonder eigenschappen, zou juist in die veelheid van talen zijn meest kenmerkende  eigenschap kunnen hervinden. Sloterdijks ironie over Europa’s onbereikbaarheid krijgt dan een nieuwe betekenis. Het probleem is niet dat Europa geen eigen telefoonnummer heeft, maar dat het zich in te veel stemmen tegelijk uitdrukt om ooit in één taal te kunnen vangen. Dat hoeft geen gebrek te zijn, maar kan ook een kracht zijn die zich steeds meer kan laten gelden.

Huub Mous is keunsthistoarikus en publisist.

Ofbylding: Kunsthistorisches Museum Wien, Bilddatenbank, Turmbau zu Babel (Pieter Breugel)

Het bericht Kleine talen in het continent zonder eigenschappen verscheen eerst op de Moanne.