TARİH ARŞİVİ

İstanbullular Nasıl Beslenirdi?

2012-04-23T08:54:00.002-07:00

Tarih boyunca büyük devletlerin her zaman bir metropol kenti vardı. Buralarda her cinsten, ırktan ve dilden insan manzaraları karşımıza çıkar. Osmanlı Devleti için de söz konusu durum gerçerlidir. Nitekim en bariz bir şekilde on altıncı yüzyıl bütün Dünya’da “Türk Asrı” olarak bilinmiş ve diplomaside her zaman dikkatleri üzerine çekmiştir. Tabii olarak söylemek gerecek ki imparatorluğun başkenti olan İstanbul, çok uzun bir müddet dünyanın en kalabalık şehriydi. Nitekim bugün de İstanbul’un nüfusu Yunanistan, Küba, Portekiz, Belçika, Senegal gibi ülkelerden daha kalabalıktır. Bugün için değil, fakat Osmanlı dönemi için konuşacak olursak, böyle bir kapitolün yiyecek –bilhassa et- ihtiyacı nasıl karşılanırdı? Bu seferki yazıda böyle bir konuyu ele almaya çalışalım…

İstanbul’a vize ile girilirdi…

Hiç şüphesiz Türkler’in tarih boyunca ete karşı ayrı bir hassasiyetleri vardır. At üstünde uzun seferlere çıktıklarında bile eti kuruturlar ve sefer esnasında bu ihtiyaçlarını çantalarından çıkardıkları kurumuş ve tuzlu etler ile ile karşılarlardı. İstanbul feth olunduktan sonra civar ülke ve şehirlerden sürekli buraya bir akış olmuş ve kentin nüfusu zamanla artımıştır. Hatta o kadar ki, bir zaman şehir için vize uygulaması bile konulmuştu. Yani zamanımızda olduğu gibi elini kolunu sallayan bu şehre giremez, fakat geçerli bir mazaret sunduğu takdirde İstanbul’a giriş yapılabilirdi. Bu durum, şehir hudutlarında devlet tarafından görevli kimseler tarafından kontrol edilirdi.

Karamanın koyunu

Şu kesin olarak söylenebilir ki, Osmanlı zamanında makbul olan et, koyun ve kuzu eti idi. Bu kadar koyunun şehirde yetiştirilmesi elbette mümkün değildi. Bunun için koyunlar daha çok yakın vilayetlerden getirilirdi. Balkan toprakları bu iş en uygun yerdi. Buralar ise Tekfurdağı (Tekirdağ), Bulgaristan, Kırk-kilise (Kırklareli) vs… gibi merkezlerdi. Anadolu’dan koyun geleceği zaman ise Karaman bölgesi tercih edilirdi. Nitekim “Karaman’ın koyunu” sözü bir darb-ı mesel olarak bu zamana kadar gelmiştir. İstanbul’a gelecek olan koyun sayısı evvela hesaplanırdı. Bu iş devlet kontrolünde ve devletin tayin ettiği kişiler tarafından yapılırdı. Köylerden koyunları Celeb-Keşanlar alırlardı. Celb ve keşankelimelerinin her ikisi de “çekmek” anlamına gelmektedir.

Koyunları şehre çekip getirdikleri için bu isimle anılmışlardır. Fakat Celeblik zor ve yorucu bir iş olduğu için pek tercih edilmezdi. Bunun için İstanbullular bazı dönemlerde epey et sıkıntısı yaşamıştır. Devlet de buna binaen önlemler almaya çalışmıştır. Nihayet Celebler çok zengin insanlardı. Bazısının binlerce koyunu vardı. Kimi zengin tüccarlar bu işi istemeseler de devlet tarafından görevlendirilir ve Celeb olurlardı. Çünkü söz konusu işi birileri, bir şekilde yapmak zorundaydı.

Celeb olan Yorgi Kardeşler

Osmanlı'dan kalma Kasap Malzemeleri

1674 yılına ait bir belge İstanbul’a getirilen büyük ve küçük baş hayvanlar hakkında bize bilgi vermektedir. Bu belgeye göre 1674’te İstanbul’a bir yılda getirilen hayvan sayısı şu şekildedir.

3.965.760 koyun

199.900 sığır

2.877.400 kuzu (R. Mantran’dan naklen, B.N. Fonda Turc ek 1201, yıl 1085/1674)

Görüldüğü üzere koyun ve kuzu daha çok tercih edilmektedir. Sığır eti doğrudan tüketilmez, daha çok pastırma gibi et mamullerinin yapımında kullanılırdı. Tavuk ise yine şehir dışından,Tekirdağ, Malkara, Hayrabolu ve İzmit gibi bölgelerden gelirdi. İçi doldurularak pişirilir ve veya baharatlı kızartma şeklinde tüketilirdi. Şaşırtıcı bir bilgi olarak şunu da söyleyebiliriz ki, balık Türk mutafığında pek tercih edilmezdi. Padişah sofralarında ismi çok ama çok nadir geçer. Daha çok balığı sahil kısmında oturan ve avlanma işini yapabilenler tüketirdi. Bunların da çok az bir kısmı Türk olmakla beraber ekserisi Rumlardı.

Son olarak Osmanlı Arşivi’nde karşımıza çıkan bir kayda yer verelim. Buradaki bir hükme göre “Yorgi-oğulları” olarak bilinen gayri-müslim kardeşler, devlet tarafından yapılan tahkikat neticesinde, Celebliğe elverişli oldukları anlaşılmış ve bu göreve tayin olunmuşlardır. (BOA, Mühimme, C.71)

Fetih 1453 Filmine Dair

2012-04-23T08:53:00.002-07:00

Not: Bu yazı, Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci’nin değerlendirme yazısıdır.

Alışılmadık bir örnek olduğu için, Fetih 1453 çok rağbet uyandırdı. Çok emek verilmiş. İyi niyet eseri her sahnede kendisini gösteriyor. Ama kusursuz güzel olmaz!

Doğrusu sinema kritiğinden anlamam. Ama okuyuculardan yakında vizyona giren Fetih 1453 filmi hakkındaki kanaatlerimi soran çok sayıda mesaj aldığım için, cevap sadedinde bazı şeyler söylemek istiyorum.

Çok emek verilmiş

Evvelemirde dünya tarihi için böylesine mühim bir hâdiseyi anlatan filme emeği geçenleri tebrik etmek lâzım. Yıllardır söyleniyordu böyle bir film çekileceği, nihayet gerçekleşti. Eskiden hayal bile edilemeyen şeyleri bu filmde görme imkânı var. Bir kere iyi niyet eseri, filmin her safhasında seziliyor. Çok masraf edilmiş, çok emek verilmiş. Değmiş de… Teknik bakımdan –anladığımız kadarıyla- bir kusur bulmak mümkün değil. Büyük İskender veya Troya’ya benziyorsa da, normal. Sanat yönü, kostümler, mekânlar da iyi. Ancak kurgu ve senaryoya biraz daha emek verilseydi güzel olurdu.

Elbette tarihî filmlerin, hâdiselerle birebir örtüşmesi beklenmez. Ancak tahrif etmemek gerekir. Filmde bu hassasiyet gösterilmeye çalışılmış. Ufak tefek hatalar görmezlikten gelinebilir. Meselâ Eyüp Sultan hazretlerinin kabri fetihten sonra bulundu. Fatih, imparator ile yüz yüze görüşmedi. Cenovalı Giustiniani, ölmedi, kaçtı. İstanbul, XIII. asırdaki Latin istilâsından beri perişandı. Saraydan, hipodromdan, ihtişamdan eser kalmamıştı vs…

Fethin, sıradan bir askerî harekât olmadığı, manevî ciheti öne çıkarılmış. Ne hoş! Ancak dinî ve hamasî vurgu bazen dozunu aşıyor. Bizanslıları bu kadar küçük düşürmeye gerek yoktu. Neticede Konstantin, elinde kılıç çarpışırken ölen ve Fatih’in bile saygı duyduğu bir düşmandı. Şuuraltımızdaki Bizanslı, kötü, sefih, biraz da efeminedir. Tamam, aşksız filmi kimse seyretmez. Ama film sıradan iki karakterin aşkını mevzu edinseydi; Fatih gibi tarihî şahsiyetler ikinci planda gösterilseydi, belki daha iyi olurdu. Meselâ Finli yazar Mika Waltari’nin İstanbul’un fethini mevzu edinen Kara Melek romanı filme alınmaya çok yakışırdı doğrusu.

Hoş bir padişah tasviri

Başrol oyuncusu, muvaffak olmakla beraber, Sultan Fatih’e pek benzemiyor. Hele padişahın neredeyse ağzını örten karakteristik kartal burnu nazara alınırsa… Filmde hem o, hem babası Sultan Murad ve hem de Bizans esaretindeki düzmece şehzâde Orhan, daha çok Kuzey Afrikalıyı andırıyor. Üstelik sıkıntılı zamanlarda yaptığı gösterilen, tesbih tanelerini çiğnemek gibi bazı garip hareketler, Sultan Fatih gibi oturaklı biri için tuhaf kaçmış. Yine de baş aktörün yakışıklı ve düzgün oluşu, Osmanlı büyüklerinin karikatürize edilmesine alışanlar için pek sevindirici doğrusu. Yersiz harem sahneleriyle sulandırılmamış.

Zamane insanı Osmanlı geleneklerine o kadar uzak ki, ağır başlı görüntü vermek isterken, garip haller zuhur ediveriyor. Tarihî film artistleri, şimdikiler gibi konuşup, reaksiyon veriyor. Halbuki hızlı yürümek, yüksek söylemek, münakaşa edasıyla konuşmak, “teenni sahibi” eskiler için pek alışılmış şeyler değildi. Bir vezirin padişah huzurunda bağırması, sadrazama hakaret etmesi, söze “Saçma!” diye başlaması yadırganıyor. Sultan Murad’ın bir hafta kadar elbiseleriyle teneşir üzerinde yatması da tuhaf. Senaryo yazarı her halde ölüye hemen yapılması gerekli muamelelere şahit olmamış. Neyse şimdi zaten bunlara takılacak kimse nerede! Ancak tarihçilerin gözünü tırmalar. Şimdi bazı aklı evvellerin inkâr ettiği İstanbul’un fethine dair hadis-i şerif, gemilerin karadan yürütülmesi, Urbanus’un topunun infilâkı, Ulubatlı Hasan’ın surlara sancağı dikişi hep filmde yer almış. Bu bakımdan da tebrik etmek gerekir. Ulubatlı Hasan sahnesinde gözyaşlarını tutmak elde değil. Ama böyle fetihle bir anılan İslâm mücahidinin, gayrımeşru münasebeti hiç de hoş kaçmadı. Bari gizlice evlendirselerdi.

Dokümanter mi?

Senaryodaki diyaloglar bazen sanki bir kâğıttan okurcasına uzun, normal hayatta rastlanmayan bir üslupta geçiyor. “Ben, benden önceki padişahlara benzemem” tiradında olduğu gibi, karakterler biraz teatral, hattadidaktik tavırla konuşuyor. Bu da filme dokümanter havası veriyor. Hasan ile Giustiniani’nin kavgası gibi bazı sahneler lüzumundan fazla uzun. Öte yandan daha çok vurgulanması beklenen sahnelere zaman kalmamış. Fethin manevî mimarı Akşemseddin figürü bir felâket. Seyrek sakalı sebebiyle köse de denilen bir veliyi, gür sakallı, koca göbeğini sallayarak yürüyen, patır kütür konuşan, filozof ile oduncu karması biri olarak tasvir etmek olmamış. Jenerikte filmin tarih danışmanı Emecen hocanın soyadının sehven Emecan yazılması, belki de danışmaya verilen ehemmiyetin derecesini gösteriyor.

Bazıları filmde padişah çocuğunu sevmiyor diye tenkit etmişler. Sevmiyor değil, sevdiğini belli etmiyor. Bu eski ağırbaşlılık geleneğinin icabıdır. Eskiden babalar, çocuklarını gece uyurken severdi. Büyük adamların her hissi, sevgisi ve nefreti de ölçülüdür.

Film görmeye değer. Yapımcıları takdiri hak ediyor. Eksik ve kusurların zaman içinde telafisi umulur. Memlekette çok şey değişti. İnsanların dünya görüşü normale dönüyor. Maziye giden yollardaki mayınlar temizleniyor. Bu bakımdan her bir sahnesi sinema mevzuu tarihimizi tasvir eden daha nice böyle filmleri görmeyi temenni ediyoruz. Dünya, tarihini romanlarla filmlerden öğrenmiştir. Fetih 1453, umarız gişe bakımından da beklediğini elde eder de, hevesler kırılmaz.

Sultan Vahidettin'den bir hatıra(san remo-İtalya)

2010-12-19T04:58:00.000-08:00

Bir gün San remo'daki köşkün bahçesinde oğlu Ertuğrul Efendi ile torunu Neslişah Sultan , Türkiye'de ağızlarına takılan Yaşa Mustafa Kemal Paşa Yaşa şarkısını söylüyorlardı.Sonra yanlarına bir kalfa yanaştı ve şöyle dedi; --Yaşa Mustafa Kemal Paşa derseniz Şahbabanız kızar "kahrolsun Kemal paşa diyeceksiniz" dedi ve çocuklarda öyle söylediler.(bu olayda Ertuğrul 12 , Neslişah ise 6 yaşında)
Kahrolsun Kemal Paşa şeklinde söyledikleri şarkıyı Sultan Vahidettin duyar ve odasının balkonundan oğlunu ve torununu yukarı çağırır.
Sultan Vahidettin;
--(kızgın bir sesle)Bu şarkı yaşa Mustafa Kemal Paşa yaşa diye söylenmiyormuydu?Niye kahrolsun Kemal paşa diye söylediniz?
Ertuğrul efendi;
--Bi kalfa geldi ve şarkıyı bu şekilde söylerseniz Şahbabanız kızar "kahrolsun Kemal Paşa" diye söyleyeceksiniz dedi.
Sultan Vahidettin;
--Mustafa Kemal Paşa iyi bir askerdir.O vatanımızı kurtardı.Düşmanla savaşıp düşmanı yurttan attı.Bir daha o şarkıyı öyle söylemeyeceksiniz.dedi

Kaynak;Murat Bardakçının hazırlayıp sunduğu ve 3 hafta boyunca çarşamba günleri Kanal D televizyonunda yayımlanan "Son Osmanlılar" adlı belgeselde anıda adı geçen Neslişah Sultan kendi ağzıyla anlatmıştır.Milliyet yayınlarının yayınladığı "Son Padişah Vahidettin" adlı kitapta da bu anıya yer verilmiştir.

BİR İNGİLİZ HANIMEFENDİSİ’NİN - LADY MONTEGU- GÖZÜYLE OSMANLI KADINI

2010-12-19T04:40:00.000-08:00

BİR İNGİLİZ HANIMEFENDİSİ’NİN - LADY MONTEGU- GÖZÜYLE
OSMANLI KADINI
Yrd. Doç. Dr. Songül ÇOLAK
Mustafa Kemal Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Özet
Osmanlı Devleti’nde kadınların sosyal hayat içindeki konumlarına dair yabancı seyyahların
yazdığı eserlerde birtakım bilgiler mevcuttur. Ancak bu eserler Osmanlı dini, sosyal yaşamı ile
bağdaşmayacak bazı önyargılar içermektedir. Lady Montegu’nün mektupları bu noktada
kendisinden önceki seyyahların yazdıklarından farklılıklar gösterir. Montegu, eşinin Osmanlı
Devleti’ne elçi tayin edilmesinden sonra onunla beraber Doğu yolculuğuna çıkmıştır. Değişik
şehirlerde ve ülkelerde -Lahey, Nürnberg, Viyana, Prag v.b- bulunduktan sonra Petervaradin,
Belgrad, Edirne yoluyla İstanbul’a ulaşmış, geçtiği güzergâhlarda gördüklerini mektuplar halinde
kaydederek dostlarına göndermiştir. Türkler hakkında ilk mektubunu 12 Şubat 1717 tarihli olarak
Belgrad’dan yollamıştır. İstanbul’da 1717-1718 tarihleri arasında bir yıl kalmıştır. Bu müddet içinde
de Osmanlı ülkesi, askeri, halkı, iklimi, tarihi ve kültürel değerleri hakkında yazmaya devam etmiş
özellikle bir bayan olması dolayısıyla diyaloga geçebildiği Osmanlı kadınları hakkında ayrıntılı
açıklamalar sunmuştur. Montegu’nün mektupları 18. yüzyıl Osmanlısı için ana kaynak değerindedir
ve mektuplarını özel kılan Doğu’yu ziyaret eden ilk Hıristiyan bayan olması dolayısıyla, bir kadın
inceliği ve merakı ile gördüklerini yazmasıdır.
Anahtar Sözcükler: Lady Montegu, Seyahat mektupları, Osmanlı kadınları.
Giriş
Osmanlı Devleti’nde kadınların sosyal hayat içindeki konumlarına dair yabancı
seyyahların yazdığı eserlerde birtakım bilgiler mevcuttur. Ancak verilen bilgilerin
Osmanlı kültürel hayatıyla bağdaşmayacak şekilde önyargıları içerdiği -özellikle de
harem konusunda- bizzat Batılı bir asilzade olan Lady Montegu tarafından dile
getirilmektedir. O (Montegu, 1933:27) bu hususta: “…Türklerin dini ve ahlâkı
hakkında ki malûmatımız pek eksiktir; çünkü memleketlerine, ya kendi işlerinden
başka bir şeyle meşgul olmayan tacirler ve yahut doğru ve tam malûmat alamayacak
derecede az oturan seyyahlardan başka kimse gelmez” demektedir.
Anlaşılacağı üzere Osmanlı coğrafyasına gelenler belirli bir merak icabı değil,
işleri gereği gelmekte ve bu kişiler işlerinden arta kalan zamanlarında edindikleri
bilgileri kendilerine yansıyan haliyle eksik, yansımayanları da hayal ürünü olarak
yazmaktaydılar. Lady Montegu’nün mektuplarında Osmanlılar hakkında kendilerini
yanlış bilgilendiren bu yazarlara karşı sıkça şikâyetlere rastlanır. Bu bağlamda o,
Belgrad Köyü’nden yazdığı 17 Haziran 1717 tarihli mektupta şarka dair yazılan
seyahatnâmelerin hepsinin yalanlar ve saçmalıklar ile dolu olduğunu (Montegu,
1933:97) ifade etmekte bu durumu tecrübeleri ile sabitlemektedir. Meselâ saçma
bulduğu hususlardan biri, kendisinin Mösyö Hill diye bahsettiği “Histoire des Turcs
(1603)” adlı eserin sahibi İngiliz’in yazdıklarıdır. Hill, Ayasofya’da terleyen bir sütunun
varlığından ve bu sütundan akan suyun baş ağrılarına şifa olduğundan emin bir
suretle bahsetmiş; fakat Montegu, Ayasofya ziyaretinde böyle bir sütunun olmadığına
ve hatta böyle bir rivayetin bile halk arasında bulunmadığına hayretle şahit olmuştur
(Montegu,1933:130).
Montegu’nün İngiltere’de iken okudukları ile Osmanlı ülkesine geldikten sonra
yaşayarak öğrendikleri arasındaki fark, gözlemlediği her şeyi mümkün olduğunca
aksettirmeye çalışma gayreti şeklinde ortaya çıkmıştır. Nitekim bu hususu: “…Benim
maksadım kadınlara has bir tezat fikirle bunların söyledikleri şeylerden bir çoğunun
yanlışlığını size anlatmaktır” (Montegu, 1933:27) diye açıklar. Öyle sanıyoruz ki
Montegu’yü diğer seyyahlardan farklı kılan da budur. Entelektüel bir kadın
hassasiyeti ve merakıyla olayların her ayrıntısına vakıf olmaya çalışması ve yine bir
kadın bakış açısıyla özellikle Osmanlı kadınlarını fiziksel görünüm ve giyim tarzları ile
detaylarına varıncaya dek inceleyerek sunmasıdır. Hiç şüphesiz bunda İngiliz
sarayına mensup asil bir kadın ve diplomat eşi olmasının büyük rolü vardır. Zira
Avrupa’dan gelen erkek seyyahlar, içine giremedikleri yapıları sade dış görünüşlerine
bakarak iç karartıcı bulup, buradan yola çıkarak binaların iç mekânlarının da aynı
kasveti taşıdığına, orada yaşayan kadınların ise esaret altında olduklarına kanaat
getirmişlerdir. Bu durumu Montegu (1933:66-67) 1 Ağustos 1718 tarihli mektubunda
şöyle açıklar: “…İhtimal ki siz şimdi o bilmedikleri şeylerden bahsetmek için
kendilerini bir türlü zabt edemeyen adi seyyahların hatıralarındakinden büsbütün
başka bir şey gördüğünüze hayret edersiniz. Hâlbuki bir Hıristiyan, gayet mümtaz bir
Songül ÇOLAK
388
mahiyeti haiz veya büsbütün harikulâde bir fırsata malik olmadıkça, Türkiye’de kibar
bir adamın evine giremez. Hususiyle harem külliyen yasaktır. Bu sebepten o
seyyahlar ancak evlerin ale’l-umum o derece gösterişli olmayan dış taraflarından
bahsederler. Haremler ise daima geri de sokaktan görülemez. Görünen kısımları
yalnız bahçelerdir. ..”.
Avrupalı erkek seyyahların giremedikleri mekanlara bir kadın olarak girebilen
Montegu, Sultan II. Mustafa’nın (1695-1703) eşi Hafize Sultan ve diğer ekâbirin
hanımları ile görüşebilmiş, hanelerinde sohbet etmiş, hemcinslerini hamam gibi özel
alanlarda gözlemleyip tasvir edebilmiştir. Ancak Montegu’nün Sofya hamamında
gördüğü Türk kadınlarını güzellikleri ile açık ve ayrıntılı olarak anlatması bazı
yazarlarca (Sancar, 2009:12) onun hayalinin bir ürünü, ya da gördüklerini çarpıtması
şeklinde yorumlanmıştır.
Montegu, kendisine gelinceye dek hiçbir İngiliz kadının gerçekleştiremediği bir
seyahati gerçekleştirmiştir. Nitekim Montegu’nün kendisi de önceki seyyahlardan
farklı olduğunun bilincinde olarak mektuplarını kaleme almıştır. Meselâ 1 Nisan 1717
tarihli mektubunda o (Montegu, 1933:49): “ Birçok asırlardan beri hiçbir Hıristiyan’ın
gitmeğe cesaret edemediği bir memlekette bulunan bir kimsenin yazdığı mektupta
şüphesiz, gayet meraklı bir şey bulmak ümit edersiniz…” demektedir. Montegu, 18.
yüzyıl Osmanlı kadın yaşamına dair günümüz tarihçilerine önemli bir kaynak
sunmuştur. Bu kaynak Türkçede dâhil pek çok yabancı dile çevrilmiştir. Biz
makalemizde kaynak olarak İstanbul’da 1933’te Ahmet Refik tarafından Şark
Mektupları adı altında tercüme edilen kitap ile mektupların tamamının yer aldığı Hans
Heinrich Blumenthal’in 1931’de üzerinde çalıştığı Lady Mary Pierrepont Wortley
Montagu Reisebriefe 1716-1718 çevirisini kullandık.
Makalemizde, Osmanlı-Avusturya savaşlarının yaşandığı ve askerin iktidârı
belirleyen bir güç konumuna geldiği 18. yüzyılda -Montegu’nün gözlemleri esas
alınarak- Osmanlı askerî ve siyasî durumuna değinilerek, bu şartlar içerisinde
varlığını sürdüren müslim ve gayr-i müslim Osmanlı kadınlarının yaşam tarzı ortaya
konulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda kadınların yaşantısı erkeklerden bağımsız
düşünülemediğinden Montegu’nün bir bayan olması hasebiyle erkeklere dair verdiği
sınırlı bilgilerde değerlendirilmiştir.
Montegu’nün Mektuplarında Osmanlı Devleti’nin Askeri Durumu
Lady Mary, 1689 Mayıs’ında Nottinghamshir’e bağlı Thoresby’de dünyaya
gelmiştir. Babası Evelyn Pierrepont’un politik meşguliyetleri dolayısıyla Lady Mary,
daha küçüklükten itibaren kendi haline, babasının da arzusu doğrultusunda
kütüphanelerde çokça zaman geçirmiştir. Özellikle Latinceye karşı özel bir merakı
olup, bu konuda kendisini oldukça geliştirmiştir. Lady Mary, 16 Ağustos 1712’de
babasının onayı olmadan Wortley Montegu ile evlenmiştir. 1716’da eşi Wortley
Montegu İstanbul’a elçi tayin edilmiştir (Blumenthal, 1931: 10-11). Mary Montegu,

devamı pdf dosya halindedir;
devamı

Washington'da masonik şifreler ve Osmanlı tuğrası

2010-11-14T11:12:00.000-08:00

Şunu bilin ki, Washington’da yalnız değilsiniz. Sultan Abdülmecid Han, hattatların şahlarından Tosyalı Kazasker Mustafa İzzet Efendi, ünlü şairimiz Şeyh Galib’in süt oğlu olup
binalara ve olaylara tarih düşürmesiyle meşhur Ziver Paşa, mermere işlediği tuğralarıyla efsaneleşen Haşim Efendi hep orada, sizi beklemektedirler.

ABD’nin ilk başkanı George Washington, adına Virginia’da özel bir tapınak yapılacak denli önemli bir masondu ve ilk mason başkandı. Zaten kuşbakışı baktığınızda Washington şehrinin merkezinde masonların simgesi olan pergel ile gönyenin birleştiğini hayretle görürsünüz. Capitol binası pergelin kafasını oluşturur. Pergelin sağ ayağında Maryland Avenue, sol ayağında ise Pennsylvania Avenue bulunur. Başkan Jefferson ‘öğretmen’ denilecek düzeyde bir masondur, Maryland Avenue’de ise masonların büyük locası yer alır. Yani Capitol (Meclis) binası iki büyük mason mabedine bağlanır. Yine pergelin sağ ayağı Beyaz Saray’a, sol ayağı ise Jefferson Anıtı’na sarılmıştır. İşin garibi, pergelin her iki ayağı, tıpkı masonik sembollerdeki gönyede olduğu gibi iki büyük cadde, adlarını da verelim, Canal Street ile Louisiana Avenue ile kesişir.
Konunun ilginizi çektiğini biliyorum ama burada kesmeliyim, zira biraz daha devam edersem, Dan Brown’ın yayıncılarının, bu bilgileri yazarın yeni çıkacak kitabından hırsızladığımı düşüneceklerinden ve dava açmalarından çekiniyorum!
Latife bir yana, hem şehrin hem de Capitol ve çevresinin tasarımında masonların ön planda olduğu açık. Merak edenler, Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar’ın dergisi Tesviye’de çıkan ilginç yazıya () veya Michael Johnstone’ın The Freemasons adlı kitabına (Gramercy Books, New York, 2006, s. 90) bakabilirler.
Ne var ki benim derdim, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Washington’a yaptığı ziyaret vesilesiyle Amerika’dan değil, yine kendimizden bahsetmek. Öbürünü Dan Brown halleder nasıl olsa!
Sözünü ettiğim meydanda bir dikilitaş yükselir. Bizim Sultanahmet Meydanı’nda ufak bir örneğini gördüğümüz bu taşın 169 metre, yani yaklaşık 60 katlı bir gökdelen yüksekliğinde olduğunu söylemek, cesametini gözünüzde canlandırmanız için yeterlidir. Yapıldığı tarihte Washington’da ondan daha yüksek bir bina yokmuş.
Washington Anıtı’nın temeline ilk taş 1848’de konulmuş. Ancak iç savaş yüzünden açılışı 1885’e kadar gerçekleşememiş. Şimdilerde her yıl milyonlarca insanın ziyaret ettiği bu Mısır esintisi taşıyan sivri külahlı dikilitaşın dışı dümdüzdür ama içinde, tabii eğer asansörle değil de 898 basamaklı merdivenlerinden çıkmak isterseniz, sizi sürprizlerle karşılayacak objeler bulunur.
İşte kan ter içinde 342 basamak çıktınız ve 17. kata geldiniz. Burada sürprizlerin şahı sizi beklemektedir. İstanbul’da örneklerini çok fazla gördüğümüz mermer üzerine nefis bir talikle işlenmiş Osmanlıca kitabe ve üzerindeki tuğra, gelen geçenlere, 155 yıl önce Marmara Adası’ndan nasıl kesildiğinden başlayıp Washington nam şehre Arctic adını taşıyan yelkenli gemiyle 1854’ün bir nisan günü nasıl ulaştığına varıncaya kadar olan hikâyesini “32 kısım tekmili birden” anlatmak için etmedik işmar bırakmamaktadır.
Şunu bilin ki, Washington’da yalnız değilsiniz. Sultan Abdülmecid Han, hattatların şahlarından Tosyalı Kazasker Mustafa İzzet Efendi, ünlü şairimiz Şeyh Galib’in süt oğlu olup binalara ve olaylara tarih düşürmesiyle meşhur Ziver Paşa, mermere işlediği tuğralarıyla efsaneleşen Haşim Efendi hep orada, sizi beklemektedirler.
Washington Anıtı’na hem kendi eyaletlerinden hem de başka devletlerden birer taş veya kitabe koymak isteyen ABD yetkilileri, 1853 yılında J.P. Brown adlı sefiri vasıtasıyla Osmanlı hükümetine isteklerini iletirler. Kitabeye kazınacak beyti yazma görevi, Ziver Paşa’ya verilir. Yazdığı 3 beyitten birisi padişah tarafından beğenilir. Sıra beytin mermere kazınma işlemine gelmiştir. Bu iş de Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye yaptırılmış, biraz acele edilmesi gerektiği için o sırada rahmetli olan Haşim Efendi’nin hazır bir tuğrasının kalıbı alınarak mermere Abdülmecid’in tuğrası kazınmış ve sonuçta kitabe, toplam 3.750 kuruşa (bugünkü rayiçle yaklaşık 10 bin YTL’ye) mal olmuştur.
Kitabenin maliyeti ve nasıl yapılıp gittiğinden çok ne olduğu ve anlamı önemli değil mi?
Bir kere anıta çeşitli devletler ve eyaletlerden gönderilen kitabeler içinde som zümrütten yapılanlar bile vardır ama metninden mermer işçiliğine kadar tam bir ‘sanat eseri’ olan başka bir taş bulunmamaktadır. Osmanlı kitabesi, bu yönüyle apayrı bir değere sahiptir.
İkinci olarak diğer kitabelerde Başkan Washington övülürken, Osmanlı kitabesi, o mağrur edasıyla Sultan Abdülmecid’in temiz adının ABD ile dostluğun devamını temin için Washington’daki yüksek taşa yazıldığını haber vermektedir. Metin şudur:
Devâm-ı hulleti te’yid içün Abdülmecid Han’ın
Yazıldı nâm-ı pâki seng-i bâlâya Vaşinkton’da.
‘Peki o zamanlar henüz İstanbul’da büyükelçisi bile bulunmayan ABD’nin aklına bizden bir kitabe istemek nereden gelmiş olabilir?’ diye düşünenler çıkacaktır. Bunun cevabını, Avrupa’da pek çok ülkede birden patlak veren 1848 ayaklanmalarında Avusturya ve Rusya’ya karşı mağdur durumdaki Macar ve Leh (Polonyalı) mültecilere kucak açan tek Avrupa devletinin Osmanlı oluşunda aramak gerekir.
Kanatlarımızın altına sığınanı geri vermek, bize yakışmazdı. Hatta bu yüzden neredeyse savaş bile açılacaktı. “Savaşsa savaş” dedik, sözümüzün arkasında durduk. İşte bu sırada ABD devreye girdi ve mültecileri kabul edebileceğini bildirdi. Rusya ve Avusturya da buna razı olunca Koşut başta olmak üzere Macar mülteciler ABD’ye gittiler. Orada her gittikleri yerde Osmanlı Devleti’nin bu kararlı duruşuna ve yardımlarına teşekkürlerini bildirmeyi ihmal etmediler. Bu olaydan sonra ABD kamuoyunda Türklere karşı olumlu bir bakış geliştiğini görürüz. Hatta o günlerde bir Bahriyeli olan Emin Bey, davet üzerine gittiğinde ABD Cumhurbaşkanı tarafından, Uğur Derman Bey’in deyişiyle, “adeta devlet başkanı teşrifatıyla” kabul edilmiş ve tam 6 ay izzet ü ikram ile ağırlanmış.
Niye? Mültecileri, savaşı göze alarak teslim etmediği için. Halbuki bilseler, Osmanlı, Osmanlı kaldığı sürece başka türlü yapamazdı ki!

MUSTAFA ARMAĞAN

pazar.zaman.com.tr

Yavuz Sultan Selim küpe takar mıydı?

2010-11-14T11:07:00.000-08:00

Bir çoklarımız, Mısır Fatih'i Yavuz Sultan Selim'i tarih kitaplarındaki küpeli ve pala bıyıklı resimleriyle hatırlarız. Peki sadelikten hoşlanan Yavuz Sultan Selim gerçekten küpe takar mıydı? Tarih kitaplarında gördüğümüz küpeli Yavuz Sultan Selim resmi gerçek mi?
İskender Pala "Kılıcımızın yaltırığı" başlıklı yazısında Yavuz Sultan Selim'in küpelerine açıklık getiriyor.
"Yavuz'un resimlerini çizenlerden çoğu onu burma pala bıyıklı ve tek kulağında küpe ile çizerler. Pala bıyıklar ile Yavuz'un tarihî kimliği arasında zihinlerde hemen bir bağ kuruluvermesi insanlara bu resimleri hoş gösterir. Eh, durum böyle olunca kulağındaki küpeye de bir efsane uydurulmasında ne mahzur olabilir ki?!.
.
Hani kutsal toprakları aldığı zaman oradaki idarecilerin kullandığı Hakimü'l-Haremeyn (Kutsal beldelerin hakimi) sıfatını uygun görmeyip kendini Hadimü'l-Haremeyn (Kutsal beldelerin hizmetkârı) ilan etmiştir ya, buna bir ilave de halk yapmış ve orada gördüğü kulağı küpeli siyahi köleleri örnek alarak kulağına küpe taktırdığını ve bununla kendisini din uğrunda bir köle mesabesinde telakki ettiğini imaya yöneldiğini uydurmuştur.

Oysa Yavuz'un minyatürlerinde hiçbir zaman pala bıyık veya küpe yoktur. Tarihî bilgiler onun kişiliğinde sadelikten yana olduğunu ve giyiminde de çok sade tercihlerde bulunduğunu söylerler.
Nitekim Topkapı Sarayı'ndaki en sade kaftan onundur. Mısır seferi dönüşünde Edirne'de kendisini karşılayan tek şehzadesi Süleyman'ın süslü elbiselerini görünce ona, "Bre oğul, sen böyle giyinirsen anan ne giyecek!" diye ikazda bulunması da bunu pekiştiren bir tarihî gerçektir.
Keza aynı seferden gelişinde İstanbul'a gireceği sırada büyük bir zafer kutlaması tertipleneceğini duyunca israfı önlemek üzere bir gece vakti gizlice Topkapı'ya girdiği de bilinir.
Bütün bunlardan daha önemlisi Yavuz'un küpe taktığını söyleyen hiçbir tarih satırı, hiçbir belge yoktur. Küpeli uydurma resimlerde ise resimdeki kişinin başında beyaz tülbent içinde kırmızı bir başlık ve üstünde de krallara benzetilmiş bir tac vardır. Bu tür kızıl börk ve tacı İran şahları kullanır. Osmanlı sultanları tac giymezler.
Sonuç şu, küpe takmak gibi bir hafifliği, azametiyle öne çıkan Osmanlı sultanına, hele de Yavuz gibi celalli bir adama yakıştırmak yanlıştır. O zaman da akıllara bir soru takılır: Kimdir bu küpeli, taclı adam? Söyleyelim; Yavuz'un "Paymal eyleyelim kişverini sürhserin" diye üzerine yürüdüğü Sürhser (Kızılbaş) Şah İsmail'indir ve başındaki kızıl börk ile tac da Kızılbaşlığın simgesidir.
Ne garip tecelli; Yavuz Çaldıran'da, Şah İsmail de resimlerde birbirlerine külahları ters giydirmişler."

Altında kömür madeni olan 4300 yıllık Saray

2010-11-14T11:05:00.000-08:00

Seyitömer Höyüğü'ndeki kurtarma kazısında 4300 yıl öncesine ait olduğu tahmin edilen saray kalıntıları bulundu.

Kütahya Seyitömer Höyüğü'ndeki kurtarma kazısında 4300 yıl öncesine ait olduğu tahmin edilen saray bulundu.
Kazı Başkanlığını yürüten Dumlupınar Üniversitesi (DPÜ) Fen Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nejat Bilgen, Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) Genel Müdürlüğüne bağlı Seyitömer Linyitleri İşletmesi (SLİ) Müessesesi ile DPÜ Rektörlüğü arasında yapılan protokol doğrultusunda, il merkezine 25 kilometre uzaklıktaki müesseseye ait arazide yer alan höyükte 2006 yılında kazılara başladıklarını anımsattı.

Her yıl 6'şar ay kazı yaptıklarını ve 5'inci dönem kazılarını da 10 Kasım'da tamamladıklarını belirten Prof. Dr. Bilgen, bu yıl 250 işçi ve arkeoloji öğrencisiyle 10 öğretim elemanının görev yaptığını anlattı.
Prof. Dr. Bilgen, protokole göre kazıların gelecek yıl tamamlanması gerektiğini ancak buluntu sayısı çok fazla olduğundan bunun gerçekleşme ihtimalinin zayıf olduğunu dile getirerek, höyüğü tamamen kaldırmalarının en az iki yıl daha sürebileceğini bildirdi.
Geçen yıl tespit ettikleri MÖ 3000'li yıllara ait Erken Tunç Çağı katmanının genel topografik dağılımını ortaya çıkarmayı hedeflediklerini söyleyen Prof. Dr. Bilgen, şöyle devam etti:
''Önceki yıllardan kalan Roma, Helenistik ve Orta Tunç Çağı dönemlerine ait katmanlardan kalan bölümleri alarak, höyüğü tamamen Erken Tunç Çağı dönemine oturtmaya çalıştık. Bunda da ancak yüzde 50 başarılı olabildik. Çünkü çok yoğun eserlerle karşılaştık ve Orta Tunç Çağı ile höyüğün eteklerindeki Roma ve Helenistik dönem kalıntıları hala duruyordu. Bunlar da bizim yavaş ilerlememize neden oldu.

Bu yıl bulduğumuz sergilenebilecek nitelikte olan ve envanterlik dediğimiz 968 eseri Kütahya Müze Müdürlüğüne teslim ettik. Müzenin depolarında 2000'den fazla etütlük diye adlandırdığımız yarı mamul, tamir olacak, yapıştırılacak eser kaldı. Bunları da kış döneminde tamamlayarak müzeye teslim edeceğiz. Kazının başlangıcından bu yana 5 bine yakın envanterlik eseri müzeye teslim ettik.''
SARAYIN ODALARI SERAMİK VE METAL KAPLARLA DOLU
Prof. Dr. Nejat Bilgen, höyükteki 5 kültür katmanının sonuncusu olan Erken Tunç Çağı dönemine ait bölümün 8 metrelik bir kalınlığa sahip olduğunu aktararak, gelecek yıl bu katmanı kazmaya devam edeceklerini anlattı.
Bu yıl yaptıkları kazıda 4300 yıl öncesine ait bir sarayın kalıntılarını gün ışığına çıkarttıklarını vurgulayan Prof. Dr. Bilgen, sözlerine şöyle devam etti:

''Bu yıl Erken Tunç Çağı dışındaki katmanları sıyırmaya başladık. Orta Tunç Çağı'nın mimarisi çok büyük ölçüde tamamlandı. MÖ 2000'li yılların başına ait çok hoş bir kent ortaya çıktı. Burasının Erken Tunç Çağı'nda seramik üretim merkezi olduğunu, kalıpla seramik üretimi yapıldığını saptadık. Höyüğün son katmanının topografyasını anlamaya çalışırken önemli bir bulguyla karşılaştık.
HÖYÜĞÜN ALTINDA 12 MİLYON TON KÖMÜR VAR
TKİ Genel Müdürlüğüne bağlı Seyitömer Linyitleri İşletmesi sınırları içinde yer alan höyükteki kazı çalışmaları, altındaki 12 milyon ton kömürün ekonomiye kazandırılması amacıyla 1989'da Eskişehir Müze Müdürlüğünce başlatıldı.
Afyonkarahisar Müze Müdürlüğünün 1990-1995 arasında yürüttüğü çalışmalar, 2006'dan itibaren DPÜ Fen Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümünce ele alındı.

TKİ Genel Müdürlüğü ve DPÜ Rektörlüğü arasında imzalanan protokol gereğince her yıl 6'şar aylık dönemler halinde yürütülen kazı çalışmalarının tamamlanması ve höyüğün kaldırılmasının ardından yaklaşık 500 milyon lira değerindeki linyit kömürünün çıkarılmaya başlanması hedefleniyor.
Prof. Dr. Nejat Bilgen başkanlığında yaklaşık 250 işçi ve 50 öğretim elemanının görev yaptığı höyükteki kazı çalışmalarının bu yılki bölümü, 10 Mayıs'ta başlayıp 10 Kasım'da sona erdi.
Bugün

Ermeni katliamları bir bir ortaya çıkıyor

2010-11-14T11:00:00.000-08:00

Prof. Dr. Cevat Başaran: "Ermeniler tarafından gerçekleştirilen katliamın boyutunu, Yanıkçay toplu mezarı bir kez daha ortaya koydu"

Van'ın Gevaş ilçesine bağlı Yanıkçay köyünde yapılan kazıda, 25 kişiye ait olduğu belirlenen kemikler bulundu. Prof. Dr. Cevat Başaran, "1915 olayları sırasında bölgede Ermeniler tarafından gerçekleştirilen katliamın boyutunu, Yanıkçay toplu mezarı bir kez daha ortaya koydu" dedi.
Van Müzesi, Erzurum Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü ve Yüzüncü Yıl Üniversitesi Antropoloji Bölümü üyeleri tarafından sabah saatlerinde Gevaş ilçesine bağlı Yanıkçay köyünde kazı çalışması yapıldı. Erzurum Atatürk Üniversitesi'nden Prof. Dr. Cevat Başaran ve Van Müzesi Müdürü Harun Küçükaydın ile birlikte 20 kişilik ekip, köyün yaşlıları tarafından gösterilen alanda kazı yaptı. Yapılan kazıda 25 erkek, kadın ve çocuğa ait olduğu değerlendirilen kemikler ortaya çıktı.
Kazı sırasında bir kadına ait
olduğu tahmin edilen ve başörtüsünden dolayı saçları bozulmamış bir ceset üzerinde parmakta yüzük, kollarda ise demir halka bulundu. Cesetler üzerinde bir adet camdan koku kabı ile elbise düğmeleri çıktı.

Kazı ile ilgili bir açıklama yapan Prof. Dr. Cevat Başaran, sabah yürüttükleri çalışmalarda 25 iskelete ulaştıklarını belirtti. Prof. Dr. Başaran, "İzlendiği üzere buradaki mezar alanı iki bant halinde düzenlenmiş. Bir grup sağdaki bantta yatırılmış bir grup da diğer bantta yatırılmış toplu halde. İskelet kalıntılarından anlaşıldığı kadarıyla yaşlı, genç ve çok sayıda çocuk, erkek ve kadın var. Bazı kadınlarda ipek başörtüsü olduğundan, saçları koruduğu için saçları duruyor.

Bir iskeletin parmağında yüzük ortaya çıktı. Bunların olağan şekilde yatırılmadığı belli. Çünkü üzerlerinde giysi parçaları, boncuk ve bilezik parçası ile koku kabı çıktı. Bu gibi buluntular, bu mezarların normal mezarlar olmadığını, topluca buraya bir gömünün olduğunu bize gösteriyor. 1915 olayları sırasında bölgede Ermeniler tarafından gerçekleştirilen katliamın boyutunu Yanıkçay toplu mezarı bir kez daha ortaya koydu. Çalışmalara devam edilmiş olsaydı iki bant halinde bunun altı dolu muhtemelen. Yaptığımız araştırmada bu iki çukurda yaklaşık 150'ye yakın kişinin topluca gömüldüğü anlaşılmaktadır" diye konuştu.

Toplu mezarın bulunmasının ardından kazı bölgesinin üzeri kapatılarak çalışmalara son verildi.
İHA

Şahkulu isyanının perde arkası

2010-11-14T10:57:00.000-08:00

II. Bayezid döneminde isyanıyla devleti zayıflatan Şah Kulu taraftarları mağaraları üs olarak kullanmış.

Osmanlı Tarihlerinde Şahkulu yada şeytan kulu olarak adlandırılan Şah İsmail'in adamı Şahkulu Baba Tekeli ve babası Hasan Halife başlangıçta II.Bayezid'den iltifat ve yardım görmüşlerdi. Şahkulu'nun babası Hasan Halife Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar'ın hizmetinde bulunmuş ve onun halifesi olarak Anadolu'da görevlendirilmişti.

Hasan Halife kendi memleketi olan Antalya ilinin Korkuteli kazasının Yalımlı köyüne geldi. Burada oğlu ile birlikte bir mağaraya çekildiler ve ibadetle meşgul olmaya başladılar. Bu sayede büyük ün sahibi oldular. Hatta bu durum II.Bayezid'e kadar ulaştı. II.Bayezid Hasan Halife ile oğlunun dualarını almak için onlara her yıl altı yedi bin akçe göndermeye başladı. Böylece Hasan Halife ve Şahkulu her geçen gün Anadolu'da nüfuzlarını arttırdılar.

Şeyh Haydar'dan sonra başa geçen Şah İsmail bir süre sonra İran'da siyasi hakimiyeti de sağladı ve Safevi devletini kurdu. Amacı dini kullanarak siyasi hakimiyetini Anadolu'yu içine alacak şekilde genişletmekti. Babası Hasan Halifenin epeyce taraftar elde etmesinden yararlanan Şahkulu Batı Anadolu ve Rumeli'de halifeler aracılığı ile halkı Şah İsmail'e biat etmeye çağırıyordu. II.Bayezid'in ilgisizliğinden ve şehzadeler arası çekişmelerden yararlanan Şahkulu giderek güçlendi ve hareketi isyana dönüştürdü.Şah İsmail'in halifesiyim diyerek etrafına topladığı kişilerle, Batı Akdeniz ve Manisa'ya kadar batı Anadolu Bölgelerinde terör estirmeye başladı.
Osmanlı Devletini epeyce uğraştıran Şahkulu Çubukova Gedikhanı mevkiinde Osmanlı kuvvetleri ile bir çarpışma esnasında 2 Temmuz 1511'de okla vurularak öldü ve adamları İran'a doğru kaçmak zorunda kaldılar. Bu kişiler Anadolu'ya gelmekte olan bir tüccar kafilesini katledince buna kızan Şah İsmail'de onların elebaşılarından bir çoğunu katlettirdi. Böylece başlangıçta zühd ve takva sahibi olarak görünüp II.Bayezid'i bile inandırarak destek alan bölücüler ortadan kaldırılmış oldular.
İsmail Çal-Dünya Bülteni

Avrupalıların örnek aldığı mahkeme

2010-09-19T06:57:00.001-07:00

Yargı sistemimiz tartışılıyor. Hâlbuki asırlar önce adalet sistemimizi Avrupalılar örnek almışlardı

Osmanlı İmparatorluğu'na gelen elçi ve seyyahlar meraklı gözlerle Türkler'in gücünün sebebini araştırırlardı. Padişahların otoritesi, Osmanlı ordusu ve Türk adaleti en çok üzerinde durdukları ve kendi ülkelerine örnek gösterdikleri uygulamalardı.
OSMANLI MAHKEMELERİ
Osmanlı topraklarında görülen davalarda, ilgili işlerin hallini hızlandırmaya yarayan sadeliği, özellikle mahkeme işlemlerinin ve sonu olmayan davaların uzun sürmesinden muzdarip olunan Batı'da, Osmanlı yargı yetkisinin en önemli avantajlarından biri kabul ediliyordu.
Seyyahlar, Türk hukuku hakkında son derece olumlu olan gözlemlerini Batı dünyasına sunarken, kendi hukuk anlayışlarındaki noksanlıklarını mukayeselerle dile getirmişlerdi. Avrupalılar, özellikle çabuk ve âdil hüküm verilmesinden etkilenmişlerdi.
Birçok seyyah ve elçinin üzerinde durdukları bu konu Papalık tarafından bile kabul edilmişti. Papa X. Leo'nun Özel Kalemi Kardinal Jakob Sadolet, 16. yüzyılın başlarında bir hukukçuya ilginç bir mektup göndermişti: "Türkler'in bizde hiç bilinmeyen bir geleneğini, yani hukuk davalarında konu dışına çıkmaktan kaçınmalarını ve tüm anlaşmazlıkları az sayıda kelimelerle ortadan kaldırmalarını övmekten kendimi alamıyorum. Hangi ölümlü, bizde sonunda bir hiçin büyük bir meseleye; masala benzer bir hadiseye dönüştürüldüğü en küçük hadiseler hakkında bile yığınlarca protokolleri ve belgeleri; devasa dosyaları gördüğünde öfkeye kapılmayacak kadar aklını kaçırmış; insanlıktan bu kadar uzak kalmış olabilir. Bu yazışmalar kalabalığının yalnızca dava üzerine dava; koparılır koparılmaz, yeni bir baş çıkartan bir Hidra (Mitolojide çok başlı yarı yılan, yarı insan figürü); ne Herkül'ün, ne Jüpiter'in yok edebileceği bir canavar yarattığını gördüğünde kim hayrete düşmez ki. Cinayeti ve katli, ailelerin yok oluşunu ve devletlerin çöküşünü doğuran veba budur."
Avrupalılar'ın şikâyetçi oldukları bu durum, Osmanlı yargı sisteminde yaşanmıyordu. Nitekim Avusturyalı Gerlach'ın seyahatnamesinde belirttiği gibi, Türkiye'de bir dava yüzünden 10, 20, 30 hatta 50 yıl mahkemelerde sürünmek gerekmiyordu.
MAHKEMELERİMİZDEN UTANÇ DUYUYORUZ
16. yüzyılın ikinci çeyreğinde Türkiye'ye gelen ünlü Fransız şarkiyatçı Guillaume Postel'e göre Osmanlı sultanı kısa ve özlü mahkeme biçimi ve önlemleriyle vatandaşlarını, kanunî haklarını koruma altına almıştı. Postel, eserinde Avrupa'da var olan sistemi eleştirip, sonu gelmeyen mahkemelerden, yazışmalardan bahseder. Mahkemelerin sonuçlanmamasının sürekli yeni davaların açılmasına sebep olduğunu söyleyen Postel, Fransız mahkemelerini Türk adaleti ile karşılaştırdığında, utanç duyduğunu itiraf eder. İngiliz Kralı meşhur VIII. Henry bile iddialara göre, Kanuni Sultan Süleyman'ın kanunlarını kendisine aktarmaları için güvendiği adamlarını Türkiye'ye göndermiştir.
1522 yılına ait "Türk kitabında" da Osmanlı ve Avrupa yargı sistemi karşılaştırılır. Kutsal Roma-Cermen İmparatoru'nun "eşitlik ve adalete dayanarak hüküm vermesinden çok, güçlünün yanında yer aldığı" ifade edilir. Fransız Jean de Villamont ise oldukça iğneleyici bir şekilde, Hz. İsa'ya
inancın eksikliğine rağmen, bu durumun Türkler"i âdil ve medenî olmaktan alıkoymadığını vurgular.
"HAKİM" KELİMESİNİ ALMANLAR'A VERDİK
Osmanlı adalet sisteminin Avrupa'ya önemli bir etkisi o dönemde hakim karşılığında kullanılan "kadı" isminin Almanca'ya girmesi ve bugün bile kullanılmasıdır. Leyla Coşan, "Alman Dilinde Kadı Sözcüğünün Yeri" isimli makalesinde bu konuyu teferruatlı olarak ele almıştır.
Osmanlı yargı sistemini inceleyen Avrupalılar, kadıların yetkilerini de eserlerinde anlatmışlardır. 16. yüzyılın ilk çeyreğinde esir olarak Türkiye'de uzun süre yaşayan Giovanantonio Menavino, kadının önemli önemsiz her şey hakkında hüküm verme yetkisi ve gücünden bahseder. Menavino eserinde örnekler vererek kadının yetkilerini ve adaletini anlatır. Kadının şehrin hâkimi olduğunu tüm şehri gözetleyip, satışlarda, ölçü birimleri ile oynamak suretiyle, haksızlık yapıldığını gördüğünde satıcının malına mülküne el koyup, kanunun gereğine göre cezalandırdığını anlatır. Fransız Guillaume Postel ise en ücradaki köyün bile sınırsız yetkilere sahip olan kadının bütün kanunları en iyi şekilde bilmesini beklediğini anlatır.
Osmanlı adalet sisteminin etkisine bugün bile Alman kültüründe rastlanır. Leyla Coşan'ın Alman gazete ve dergilerinde yaptığı araştırmada kadı kelimesinin "Kadı Önüne Çıkmanın Bedeli", "Fujitsu-Siemens telif hakları yüzünden Kadı önünde", "Rüşvet suçlamaları onun Kadı önüne çıkmasına neden oldu" şekillerinde Almanca'da sık sık mahkeme karşılığında kullanıldığı görülmüştür.
OSMANLI YARGI SİSTEMİ
Osmanlı mahkemelerinin bugünkü anlamda mevcut mahkemelerden farklı yönleri vardı. Mahkemeler, sadece hukukî ihtilaflara bakmamakta, noterlerin yaptığı birçok işlemler, senetler, belgeleri de tanzim etmekteydi. Bugün belediyeler ile kaymakam ve valilerin yetki ve görev alanında bulunan birçok iş de kadıların sorumluluk alanına girmekteydi. Kadı, Osmanlı döneminde sadece bir hâkim değil, ondan çok daha geniş yetki ve sorumlulukları bulunan bir görevliydi. İdarî, beledî ve kazaî işlemlerle meşguldü.
Osmanlı adalet sisteminde en önemli husus suçun mahkeme tarafından tespit edilmeden cezalandırmaya gidilmemesiydi. Subaşı ve beylerbeyi gibi kamu görevlileri mahkeme kararı olmadan, kesinlikle cezalandırma yoluna gidemezlerdi. Osmanlı kanunnamelerinde ve padişah fermanlarında beylerbeyiler de subaşılar da tüm kamu görevlileri mahkemenin hükmü olmadan hiçbir cezalandırmaya gidilmemesi hususunda uyarılmışlardır.
Ağır cezalar söz konusu olduğunda sadece mahkemenin suçu tespit etmesi yetmemekteydi. Çünkü örneğin idam gibi cezalar geri dönüşü olmayan cezalardır. Bu tür davaların mutlaka ya Beylerbeyi Divanı'nda veya Divan-ı Hümayun'da görüşülmesi ve tasdik edilmesi gerekmektedir.
Osmanlı devletinde o günkü şartlar içerisinde belli bir kanun hâkimiyeti vardı. Osmanlı mahkemeleri hakkında teferruatlı ve anlaşılır bilgiler Türkiye'nin en önemli hukuk tarihçilerinden Prof. Dr. Mehmet Akif Aydın hocamızın eserlerinde bulunabilir.
Erhan Afyoncu-Bugün
.

Korkunç İvan müslüman mıydı?

2010-09-19T06:56:00.001-07:00

Rusya topraklarında dağınık Slav kavimlerini 1500 yıllarında bir araya toplayarak ilk gerçek Rus çarı olan İvan Grozni’nin (Korkunç İvan) Müslüman olup olmadığı tartışması çıktı. Rusya’nın Hazar kıyısındaki Astrahan şehri tarih müzesinde Polonya’dan getirilerek sergilenen İvan Grozni’nin savaşlarda kullandığı miğferindeki Arapça yazılmış "Kelime-i Şehadet" deşifre edildi. Miğferin kaynağı araştırıldığında bunun Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim tarafından yollandığı anlaşıldı.

Sultan Selim, miğferi İvan Grozni’nin babası Prens Vasiliy’e yeni doğan oğluna hediye olarak göndermiş. Osmanlı toprakları kuzeyinde yeni bir devlet kurulacağını sezinleyen Yavuz Sultan Selim, Kelime-i Şehadet’in yanına Kiril alfabesiyle "Prens Vasiliy’in oğlu İvan’a" yazdırmış.

Osmanoğulları'nın Öyküsü Hiç Böyle Anlatılmadı

2010-09-19T06:55:00.000-07:00

On beşinci yüzyılda, 19 yaşındaki genç sultan, bütün dünyanın kaderini değiştirmek üzereydi..

Doğu Roma'nın merkezi Konstantinopol'den kaçırılan Alexander, yaşayabilmek için çocukluk aşkından ayrılmak zorunda kalır. Aşkına tekrar kavuşmaya söz veren Alexander, doğduğu topraklara hiç beklenmedik bir şekilde geri dönecektir. Aradığı adaleti başka topraklarda bulmuş ama ilk aşkını hiç unutmamış bir yeniçeri olarak... Aynı tarihlerde ve aynı coğrafyada, kaybettiği sevgili eşinin yasıyla birlikte elçiden çok seyyah olup çıkan İtalyan Alberti Balbi ise elyazması eserler kopyalayıp çoğaltan Müslüman bir kıza; Nilüfer'e vurulur. Alberti'nin, adeta eski aşkının ve yasının doğal bir uzantısına dönüşen bu imkânsız aşkı satır satır döktüğü gizli defteri, gittikçe tarihin en önemli tanıklıklarından birine dönüşecektir. Zira aynı dönemde, 19 yaşındaki bir sultan; genç Mehmet sadece Alexander ve Alberti'nin değil; bütün dünyanın kaderini değiştirecek bir olayı, İstanbul'un fethini gerçekleştirmek üzeredir...

Amerika'da yaşayan genç akademisyen Beyazıt Akman'ın üniversite kütüphanelerindeki kaynaklarla birlikte yerli ve yabancı yüzü aşkın eseri inceleyerek beş yıllık bir araştırmanın ardından yazmaya başladığı İmparatorluk, göz kamaştırıcı bu epikle açılıyor. Manisa'dan başlayıp İtalya'ya kadar uzanan, Gütenberg'den Bellini'ye değin pek çok tarihi simayı bir araya getiren roman, Hıristiyan-Müslüman ilişkilerine ve Doğu-Batı ikilemine dair pek çok şeyi yerinden sarsacak. Şövalyelerle yeniçeriler arasındaki çarpışmalar, nakkaşlarla Venedikli ressamlar arasındaki diyaloglar ve kültürlerle yürekler arasındaki gelgitlerle bezeli bu uzun soluklu aşk ve savaş romanı; çok uzun zamandır eksikliği hissedilen renkli ve görkemli bir imparatorluk panaroması sunuyor. Alexander'ın aşkını, Alberti'nin hüznünü ve Mehmet'in azmini film izlercesine, bir solukta okuyacak, bir daha unutamayacaksınız.
İmparatorluk, Dünyanın İlk Günü'yle başlıyor...

Osmanlı kimlerin devletiydi?

2010-09-19T06:54:00.000-07:00

Osmanlı Devleti’ni Türkler’in devleti miydi? Araplar ve diğer unsular Osmanlı'ya isyan etmişmiydi? Bunun cevabı Şerif Hüseyin’in oğlu Şerif Abdullah'ın hatıratında saklı...

Geçen yazımızda “Arap Uyanışı” ile ilgili bilgi vermiştik. Arap Uyanışının, Arap ulemasının ve aydınlarının İslam’a yeniden dönüşü, yeniden dirilişi, İslami köklere yeniden dönüşü için kullandıkları bir ifade biçimi olduğunu anlatmıştım. Arap aydınlarının, ümmetin başına gelen felaketlerin, İslam’dan uzaklaşmanın, müslümanca yaşamamanın sonucu olarak gördüklerini belirtmiştim. Bu yeniden diriliş de diyebileceğimiz Arap aydın ve ulemanın Arap bölgelerinde halkı şuurlandırmak, eğitim düzeyini yükseltmek, bilgi ve görgülerini arttırmak için gösterdikleri çabaların adıdır. Devletin siyasi idaresi bunu hem istemiş, hem de ne gerekiyorsa yapmış olduğunu görmekteyiz. Devletin başında olan Sultan II. Abdulhamid, İmparatorluk sınırları içinde ve dışında bulunan Müslümanlar’ın iyi bir eğitimden geçmeleri gerektiğine inanıyordu. Ümmetin iyi bir eğitimden geçmesi halinde düşmanını daha iyi tanıyacağını, birbirlerine daha fazla kenetleneceğini, düşmana karşı güçbirliği edeceklerini ve düşmanlarının oyuncağı haline gelmeyeceklerini düşünüyordu
. İşte bu “ Uyanış” yani yeniden dirilişin başında bizzat halife sıfatıyla kendisinin bulunma nedeni buydu. Sultanın Anadolu’dan Arap yarımadasına, Balkanlar ve Arnavutluk’tan Rusya’ya; Habeşistan’dan Güney Afrika, Sudan ve daha bir çok yere, hatta Malay Adaları’na, Filipinler’e kadar olan çok uzak bölgelerde okullaşma, sanayileşme ve dernekleşme faaliyetlerine önem vermesinin başlıca nedeni bu düşünceden kaynaklanıyordu.

Hayırlı Ümmet

Buna iyi bir örnek olarak verebileceğim “ Nahda-i Hayriyye “ cemiyetidir. İleride Uzakdoğu’da Sultan II. Abdulhamid’in teşviki ve öncülüğünde kurulan cemiyetlerden bahsederken, bu cemiyet üzerinde duracağım. Nahda-i Hayriyye “ Hayırlı Uyanış ” anlamına gelmektedir. Bu derneğin gayesine baktığımzda, Sultan II. Abdulhamid’in İmparatorluğun içinde ve dışında yaptığı ve yapmak istediği hayırlı faaliyetlerinin özetini vermektedir.

Derneğin gayesi şöyle özetlenmektedir: Bu cemiyetin maksud-u tesisi ulum ve fünunun tamim ve neşrine, ziraat ve ticaretin terakkisine ve esbab-ı inhitat ve tedenniyenin izalesine çalışmaktır ( Bu derneğin kuruluş amacı; İlmin ve sanatın yaygınlaştırılmasına, ziraat ve ticaretin geliştirilmesine, çöküş ve gerilemenin ortadan kaldırılmasına çalışmaktır. ). Nahda-i Hayriyye’ye ismen yakın olan Sultan II. Abdulhamid’in eserlerinden “ Şirket-i Hayriyye “ buna iyi bir örnektir. Bu hayırlı teşebbüslerin hepsi “ Kuntum Hayra Ümmetin “ yani “ Sizler Hayırlı Ümmetsiniz “ ayetine uygun düşüyor.

İlmin yaygınlaştırılması için Anadolu ve Balkanlar’da olduğu gibi, Arap bölgelerinde de çok sayıda ilim merkezleri kurulmuştur. İlk, orta ve liseler kurulduğu gibi, Sanayi Mektepleri, Ziraat Mektepleri gibi meslek liseleri de kurulmuştur. Bu dönemde Arap yarımadasında okullaşma ve okula gitme oranının çok yükseldiği açıktır. Özellikle yeni yolların, yeni limanların yapılması, ulaşımın daha emniyetli hale getirilmesi, büyük posta merkezleri kurularak posta işlerinin muntazam hale getirilmesi, her yere devlet dairelerinin yapılması, telgraf hatlarının Arap bölgelerinin en ücra köşelerine kadar götürülmesi ve tren hattının Arap yarımadasında yaygınlaştırılması o dönemin şartlarına göre gerçek bir devrim olarak görülmelidir. Hicaz Demir yollarının merkezinin Şam-ı Şerif’te olması, Şam’a Arap yarımadasında tartışılmaz bir üstünlük kazandırmıştır. Daha önce kurulan Bağdat Demir Yolu hattı ile Arap şehirleri arasındaki karşılıklı ticaret ve ziyaretler birkaç katına çıktığı görülüyor. Demir yolları ve telgraf hatları emniyet tedbirlerinin hızlı bir şekilde alınmasına yaramış, ticaretin aksamadan yapılmasına büyük katkı sağlamıştır. Hayfa ve Yafa gibi bazı kasabalar bu büyük hamleler sayesinde büyük ticaret merkezlerine dönüşmüştür. Arap yarımadasında halkın zenginleşmesini sağlayan bu olumlu gelişmeler, hiç şüphesiz Sultan II. Abdulhamid’in aldığı tedbirler sayesinde olmuştur. Bu gerçeği görmek istemeyen bazı tarihçiler, sultanın şahsi servetinin arttığı halde halkın fakir kaldığını ileri sürecek kadar gerçekle ilgisi olmayan düzmece laflar ürettiklerini görüyoruz. Bugün yapılan araştırmalar ve yarın bu araştırmalara eklenecekler bu yalanın büyüklüğünü her geçen gün daha açık gösterecektir.

Elbirliğiyle Ümmeti yeniden inşa etmek

Sultan II. Abdulhamid, düşmanlarının gücünü görürken ümmetin kenetlenmesi ve güç birliği etmeleri halinde neler yapabileceklerini göstermek için Hicaz Demir Yolları’na çok önem vermiş, bu projenin katkı sağlayan herkesin projesi olduğunu her defasında dile getirmiştir. Özellikle Arap yarımadasında faaliyete geçip faydası görülünce Müslümanlar'a bir moral kaynağı olmuş, düşmanların da gözünü korkutmuştur. Güneşin altında bin bir sıkıntıyla, can ve mal kaybına yol açan, büyük paralar harcanan yolculuklar gölge altında az para harcanarak çok kısa sürelere indirilmesi, o zamanın Arap yarımadası için önemi ortadadır.

Osmanlı Devleti Türklerin, Araplar’ın ve diğer Müslüman unsurların devletiydi. Çok yakın zamana kadar Osmanlı Devleti Türkiye’de bile gerçekten kötü gösterilirdi. Özellikle son padişahların hain, müsrif veya katil olarak öğretilmesi bizim hafızalarımızda hala yer edinmektedir. Bugün bile Sultan Vahdettin için okullarda bu anlayış hakimdir. Osmanlı’nın ilk ve orta dönemlerinde yapılan büyük savaşlardaki üstün başarılar bir milliyetçilik anlayışı ile okutulur, bu başarılı asırlar birer istisna gibi gösterilirdi. Oysa bahsedilen dönemler oldukça uzun ve gerçekten hayranlık uyandıran dönemlerdir. Bu başarı ve iftihar edilecek zaferler de ümmetin o dönemdeki ortak zaferleriydi. Bugünkü Arap ülkelerindeki tarih kitaplarında Osmanlı Devleti’nin son dönemi ile ilgili elbette doğru bilgiler beklemiyoruz. Daha Türkiye’de bazı bilgiler yanlış veya yanlı okutulurken, bunu Araplar’dan bekleyemeyebiliriz. Sevinerek belirtmek gerekir ki, Türkiye’de bu yanlış bilgilerin yerine doğru bilgiler kitaplara geçmeye başladı. İleride bu yanlışlıklar düzeltilecektir. Arap dünyası da yavaş da olsa Osmanlı ile ilgili kanaatleri değişiyor. Arap halkı da Türk halkı gibi Osmanlı hakkındaki resmi bakışaçıyı bırakmış durumda. Arap dünyasının tarih kitaplarında henüz ciddi bir değişiklik olmasa da o alanda da gayret sarf edildiğine dair bilgiler almamız bizi ziyadesiyle memnun ediyor.

Osmanlı Devleti’ni Türkler’in devleti olarak gösterirsek, Türkler’in dışındaki bütün unsurları dışlamış oluruz. Hem onları dışlamak hem de suçlamak yanlışını biz de bırakmamız gerekir. Bizim içimizdeki tarihi şahsiyetlerin hatalarını nasıl ki biz bu şahısların yanlış tutum ve kararları olarak görüyorsak, Araplar’ın içindeki bazı tarihi şahsiyetlerin birtakım yanlış çıkışları ve hataları da Araplar’a mal edilemez, edilmemelidir. Şayet iyi araştırırsak ve yansız olaylara bakarsak, Arap İsyanı’nın çok dar bir sahada gerçekleştiğini Araplar’ın kahir ekserisinin buna karşı çıktığını, bu uğurda bu isyana karşı yapılan savaşlarda Osmanlı ordusunda çok sayıda Arap askerin şehit olduğunu, birçok Arap kabilesinin bu isyana katılmadığını, savaştan sonra bir kısmının cezalandırıldığını, Hicaz’da ve Suriye’de isyana katılmayan bir çok Arap önde geleninin isyandan sonra veya o esnada ya Mısır’a veya Anadolu’ya sığınmak zorunda kaldığını, bir kısmının ise asıldığını görürüz. Bizzat bu isyanın baş aktörlerinden ve perde arkasındaki birinci kişisi konumundaki Şerif Hüseyin’in oğlu Şerif Abdullah hatıratında ( Kral Abdullah ) bu isyanın sonucunun böyle olacağını bilmesi halinde buna teşebbüs etmeyeceğini dile getirmektedir.

II. Abdulhamid’in devrini özetleyen ibretlik cümleler

Kral Abdullah hatıratının bir yerinde Sultan II. Abdulhamid ile ilgili gerçekten hepimizin ibretle üzerinde düşünmemiz gereken şu bilgilileri veriyor: “ İnsanlar Abdulhamid’in zalim olduğuna inanıyorlar. Ama yanlış biliyorlar. Abdulhamid zalim değil, sadece çok dikkatli bir hükümdardı. Tahttan indirildikten sonra anlaşıldı ki, Abdulhamid görevi boyunca sadece bir defa idam cezası vermişti. Gerçekte Sultan Abdulhamid iyi niyetle çalışan biriydi. Eğer hata yaptıysa, bunları ictihad hatası olarak değerlendirmek lazımdır.”

Kral Abdullah’ın, Sultan Abdulhamid’in saltanatının büyük bir kısmında bizzat yaşamış biri olarak söyledikleri çok önemli. Hatıratının başka bir yerinde çok daha önemli olan şu cümleleri sarf ediyor: “ Bence Sultan Abdulhamid, İslam dünyasının son büyük sultanıydı. Onun tahttan indirilmesinden sonra meydana gelen olaylar, Kufe ve Mısırlılar’ın Hz. Osman’a yaptıklarından sonra meydana gelenlere benzer. Hz. Osman nasıl fitne ile Müslümanlar arasındaki sınır idiyse, Abdulhamid de bu çağda insanlarla fitne arasındaki perdeydi. Bu perde yırtılınca fitneler ortaya çıktı. Bütün işleri çekip çeviren ve baki kalan yalnız yüce Allah’tır.”

Sonraki yazımızda bu açıklamaları üzerinde duracağız.

Fotoğraf, no: 93

Bağdat Efrad-ı Cedide Mektebi’nin Yedinci Sene-i Tedrisiyesi Münasebetiyle ( yedinci eğitim yılı nedeniyle ) Bir İhtifal ( kutlama ).

1. Bağdat Jandarma mıntıka müfettişi Cemal Paşa, 2. Hindistan’da Ranpur Hakimi müsteşarı Muhammed Zülfikar Han, 3. Bağdat Jandarma Efrad-ı Cedide Mektebi’nin müdürü Yüzbaşı Tevfik Bey, 4. Posta Karakol Mektebi Müdürü Yüzbaşı Fazıl Efendi, 5. Efrad-ı Cedide Mektebi Üçüncü Bölük Kumandanı Yüzbaşı Muhyiddin Efendi, 6. Jandarma Mıntıka Kumandanı Mülhak Mülazım-ı Evvel Abdullatif Efendi, 7. Efrad-ı Cedide Mektebi İkinci Bölük Kumandanı Mülazım-ı Evvel Abdurrezzak Efendi, 8. Efrad-ı Cedide Mektebi Birinci Bölük Kumandanı Mülazım-ı Evvel Mehmed Rauf Efendi, 9. Efrad-ı Cedide Mektebi Üçüncü Bölük Mülazım-ı Evveli Mehmed Efendi, 10. Efrad-ı Cedide Mektebi Birinci Bölük Mülazımı Şakir Efendi, 11. Efrad-ı Cedide Mektebi İkinci Bölük Mülazım-ı Evveli Mehmed Rif’at Efendi, 12. Efrad-ı Cedide Mektebi İkinci Bölük Mülazımı Mahmud Celal Efendi, 13. Bağdat İngiltere Konsoloshanesi Tercümanı Abdurrab Efendi, 14. Karakol Mektebi Mülazım-ı Evvel Hamid Efendi, 15. Karakol Mektebi Mülazımı Ali Raif Efendi, 16. Bağdat Alayı’na mülhak Mülazım Abdurrahman Efendi, 17. Hindistan şehzadelerinden elyevm ( bugün ) Bağdat’ta mukim ( ikamet eden ) Nüvvab Secad Ali Han, 18. Biraderi Muhammed Hasan Han, 19. Nüvvab Secad Han’ın mahdumu, 20. Diğer mahdumu.
Sebahattin Arslan* / TIMETURK
*Araştırmacı-yazar

Bir zamanlar Kemalistler Amerika’yı sevmişti

2010-09-19T06:52:00.001-07:00

26 Kasım 1920’de Samsun limanına demir atan bir Amerikan torpidosunun komutanı, Mutasarrıf İbrahim Ethem Bey’e, İstanbul’daki ABD Yüksek Komiseri Amiral Bristol tarafından gönderildiğini, Samsun’daki Amerikan temsilcisinin yarı resmi bir sıfatla görev yapmasına izin verilip verilmeyeceğini, verilmeyecekse bunun nedenini soruyordu. Cevap “hiç bir şekilde ilişki kurulmayacağı” şeklindeydi. Ancak bir süre sonra Türk tarafı ABD’nin kapısını çalmak zorunda kaldı.

KAPİTÜLASYONLAR MESELESİ . 22 Ocak 1921’de Ankara Hükümeti’nin “Amerika’nın Türk milletinin tam bağımsızlık isteğini kabul edip etmediğini, kapitülasyonların kaldırılmasına razı olup olmadığını” soran mektubu, Samsun Mutasarrıfı aracılığıyla Amerikan torpidosunun komutanına verildi. ABD’den olumlu bir cevap gelmedi ama karşılıklı görüşmeler sonucu, Samsun’da sürekli bir torpidonun kalmasına izin verildi. Ardından ABD’nin silah ambargosu geldi. Mayıs ayında Ankara çeşitli Amerikan silah şirketlerinden 300 bin adet mavzer tüfeği ve 600 bin fişek için fiyat istedi.

AMERİKAN SİLAH AMBARGOSU . ABD Dışişleri Bakanlığı Yakındoğu Dairesi, ‘yeni Türk hükümeti’ deyiminin açık olmadığını, ancak Ankara’daki ‘milliyetçi hükümet’ kastediliyorsa, bu silahların dolaylı olarak Rus Bolşevik’lerine gideceğini düşündüğünü belirtmişti. 27 Haziran 1921 tarihli ikinci yazıda ise “Yunanlılarla Kemalistler arasındaki savaşın halen sürmesi nedeniyle, silah satışına izin verilmemiştir’’deniyordu. Peki bu silah ambargosu Türk tarafını küstürmüş müydü? Gelin cevabı birlikte arayalım.

ABD ağız yokluyor

Bir Amerikan destroyeri ile İnebolu’ya çıkan ve 11 günlük yolculuktan sonra Ankara’ya varan ABD temsilcisi J. E. Gillespie, 2 Ocak 1922 günü Rauf Bey’e 24 soruyu kapsayan bir liste vermişti. Gillespie’nin listesi, “Ankara Hükümetinin Amerikan işadamlarına ve sermayesine karşı tutumu nedir” sorusuyla başlıyor, ekonomik, teknik ve ticari konulardaki sorularla devam ediyordu. Ankara Hükümeti verdiği cevapta, Amerikan işadamlarına kolaylık göstereceğini, Mersin’e liman yapılması, Çukurova’nın sulanması, Bayburt ve Zonguldak elektrik merkezleri projelerinin Amerikan işadamları tarafından incelenebileceğini söyledi. İlerde demiryolları ve madenlerle ilgili konular da görüşülebilirdi. Türk Hükümeti, Türkiye’nin bağımsızlığına ve egemenliğine ters düşmemek koşuluyla Amerika ile ekonomik ve ticarî ilişkilerini geliştirmeye arzuluydu. Gillespie, 1,5 ay kadar kaldıktan sonra Ankara’dan ayrıldı ve izlenimlerini bir rapor halinde merkezine sundu.

‘Türk halkına kalbinizi açık tutun’
Mustafa Kemal, 17 Şubat 1923’te İzmir’de toplanan İktisat Kongresi’nin 26 Şubat tarihli oturumunda Amerikan milletine hitaben bir konuşma yapmış ve ‘Türk halkına kalbinizi açık tutun’ demişti. Mustafa Kemal, 1923 Temmuzunda, The Saturday Evening Post dergisinden Isaac F. Marcosson’a şöyle demişti: “Biz Amerikalıları Türkiye’de görmek istiyoruz; çünkü özlemlerimizi en iyi onlar anlayabilirler. Ekonomik ilişkiler alanında Türkiye ile Birleşik Devletler, her iki taraf için de en büyük yarar sağlayacak şekilde birlikte çalışabilirler. Zengin ve çeşitli ulusal kaynaklarımızın, Amerikan sermayesi için çekici olması gerekir. Biz, gelişmemizde Amerikan yardımını memnuniyetle karşılarız, çünkü bütün başka ülkelerin sermayesinden farklı olarak Amerikan parası, Avrupa milletlerinin bizimle ilişkilerine can veren siyasal entrikalardan uzaktır. Başka bir ifadeyle Amerikan sermayesi, yatırılır yatırılmaz bayrağını çekmeye kalkmaz. Amerika’ya olan inanç ve güvenimizin somut bir delilini, Chester İmtiyazı’nı vermek suretiyle gösterdik. Gerçekten bu, Amerikan halkına bir teveccühtür.”

Chester İmtiyazı nedir?

Mustafa Kemal’in sözünü ettiği ‘Chester İmtiyazı’nın ya da resmî adıyla Şarkî Anadolu Demiryolları Anlaşması’nın tarihçesi 1900’de İstanbul’a gelen bir savaş gemisinin kaptanı olan Albay Colby M. Chester’in Osmanlı Devleti nezdinde yaptığı temaslara kadar gidiyordu. Albay Chester, 1908’den itibaren gözünü Musul-Kerkük bölgesindeki demiryolları ve maden ayrıcalıklarına dikmiş, hatta Osmanlı Meclisi’ne 10 Mart 1909’da bir proje sunmuş, Osmanlı Devleti dağılınca rotayı Ankara’ya çevirmişti.

‘Küçük Amerika’ hayali

8-9 Nisan 1923’te TBMM’de onaylanan iki imtiyaz anlaşmasına göre o sırada amiral olan Chester’in Delaware eyaletinde, iş adamları, bankerler ve gazetecilerle kurduğu Ottoman-American Development Company adlı şirkete, 99 yıl süreyle, Türkiye’nin doğusu ile Musul-Kerkük bölgesini birbirine bağlayan 4.400 kilometrelik bir demiryolu ile iki liman yapımı karşılığında, limanların ve demiryolu hatlarının yanlarında 40 kilometrelik şerit içinde kalan alanda, petrol dahil her türlü maden arama, kanal, yol, telgraf ve telefon hatları, bayındırlık işleri, bankalar, oteller, gözlemevleri inşa etme imtiyazı tanınıyordu. İmtiyaz anlaşması öyle geniş tutulmuştu ki, yeni başkent Ankara’nın “Washington örneğine göre kurulmasını” bile içeriyordu. Ayrıca şirkete çeşitli vergi ve arazi alım kolaylıkları sağlanacaktı.

Hükümet 400 milyon dolar civarında bir Amerikan sermayesinin Türkiye’ye geleceğini ve ülkenin kısa sürede çağ atlayacağını sanmıştı. Ancak bu büyük coşku kısa sürdü. Lozan’da, Musul’un çözüme bağlanmaması, Standard Oil Şirketi’nin Irak petrollerinin denetimini ele geçinmesi üzerine, ABD resmi çevreleri de, işadamları da heveslerini kaybedince anlaşmalar hayata geçmedi ve Türkiye’nin ‘Küçük Amerika’ olması ileri bir tarihe ertelendi.

New York’ta bir Türk ve bir Kürt

1919-1923 yıllarında Colombia Üniversitesi’nde sosyoloji eğitimi gören Sabiha Sertel anılarında, 25 Mart-29 Temmuz 1923 tarihleri arasında Milli Mücadele’de öksüz ve yetim kalan çocuklar için yardım toplamak üzere ABD’ye gelen Himâye-i Etfal Cemiyeti Kâtibi Doktor Fuat Mehmet (Umay) Bey’den söz eder. Müslüman, gayrimüslim Türkiyeli göçmenlerin yaşadığı şehirleri ziyaret ederek konuşmalar yapan ve yardım toplayan Fuat Bey’in New York toplantısını Sabiha Hanım’dan dinleyelim: “Masanın üstü yığın yığın dolarla dolmuştu. Kalabalığın arasında orta yaşlı, orta boylu, kalın siyah kaşlı, bıyıkları kulak deliklerine değen bir adam ağır ağır masaya yaklaştı. Bu, Kürt Yusuf Gülabi Çavuş’tu. Önce Fuat Bey’in elini öptü: ‘Siz bana toprağımın, köyümün kokusunu getirdiniz. Sağ olun, varolun. Aç sürünen çocuklar arasında benim de evlatlarım var herhal. 27 senedir Amerika’da çalışıyorum. Madenlerde işçilik ettim. Otomobil fabrikalarında, Kuzeyde, Meyve Kampanyası’nın meyve bahçelerinde çalıştım. Garajlarda, parklarda yattım. 10 bin dolar birikmiş param var. Artık memlekete dönmeğe karar verdim. Bütün paramı size veriyorum. Bana yalnız bir vapur bileti alın. Ve orada bir iş bulmama yardım edin. İşte altın saatim. İşte altın kemerim. Yurduma helal olsun.’ Herkes ağlıyordu. Toplanan para 100 bin doların üstündeydi.”

ABD hangi Lozan’ı imzalamadı?

ABD 1922 Kasımında başlayan Lozan Barış Görüşmeleri’ne sadece ‘aktif gözlemci’ sıfatıyla katıldığından 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması’na taraf değildi ancak Türkiye ile ABD arasında 6 Ağustos 1923’te ayrı bir Lozan Antlaşması (Genel Anlaşma) imzalanmıştı. Anlaşma ile kapitülasyonlar kaldırılıyor, taraflara ‘en çok gözetilen millet’ statüsü veriliyordu. Ancak antlaşma, muhalefetteki Demokrat Parti, Osmanlı Devleti’nde görev yapmış eski Büyükelçiler, önemli üniversitelerin rektörleri, insan hakları savunucuları, Ermeniler ve Rumlar tarafından yürütülen engelleme kampanyası sonucu yıllarca ABD Senatosu’na sunulamadı. 18 Ocak 1927’de yapılabilen oylamada ise 34’e karşı 50 evet oyuna rağmen, oyların üçte ikisini alamamış olduğu için reddedilmiş sayıldı. Amerikan gazetelerinin büyük çoğunluğu kararı ‘partizanlık’, ‘büyük hata’ ve ‘gaf’ olarak niteleyince, kördüğümü çözmek için 17 Şubat 1927’de taraflar arasında bir geçici antlaşma (modus vivendi antlaşması) imzalandı, Ahmet Muhtar Bey Washington’a, Joseph C. Grew ise Ankara’ya büyükelçi olarak atandı.

Ahmet Muhtar Bey New York’ta

Ancak iki ülke arasında diplomatik ilişki kurulması ABD’deki Ermeni diyasporası tarafından tepkiyle karşılandı. Gerard-Kardaşyan’ın önderliğindeki gruplar, yaz boyunca protesto gösterileri yaptılar. Öyle ki, Ahmet Muhtar Bey 28 Kasım 1927 tarihinde, Leviathan gemisiyle New York’a vardığında Türkiye aleyhinde gösteriler yüzünden, görev yerine ancak polis koruması altında girebildi. Lozan Barış Görüşmeleri’ne gözlemci olarak katılan ve ABD ile imzalanan antlaşmanın Senato’da onaylanması için büyük çaba harcayan Joseph C. Grew ise Çankaya’da sıcak şekilde karşılandı.

Joseph C. Grew Ankara’da

Türkiye’nin hassasiyetlerini iyi bilen Grew, Türklere Amerikalıları sevdirmek için özel ve içten çaba harcadı. Örneğin 1928’de Harf Devrimi yapıldığında, merkeze gururla şöyle yazmıştı: “Biz, otomobil plakalarımızda Latin harfleri kullanan ilk elçiliğiz. Gazi’nin emri ülkeye yayılır yayılmaz bütün elçilik plakalarının açıkça ‘Amerikan Sefareti-359’ ya da numara ne ise onunla boyanması emrimi verdim ve emri Gazi’nin bilgilerine ulaşması için gururla Ruşen Eşref’e ilettim.” Yine Grew’ün aktardığına göre Amerikan elçiliğinden bir görevli gümrük beyannamesini yeni harflerle sunduğunda, gümrük memuru yazıya göz atmış ve geri götürüp Türkçe çevirisi ile getirmesini söylemiş, elçilik görevlisi pek gururlu bir şekilde “beyan zaten Türkçe” demişti.

Ama bütün bu çabalar, 1928’de Bursa Amerikan Kız Koleji’ndeki birkaç kız Türk öğrencinin Hıristiyanlığa geçtiği iddiaları üzerine okulun kapatılmasını önleyemeyecekti. İki ülke arasındaki üçüncü (ilki 1830’da, ikincisi 1862’de imzalanmıştı) Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması 1929’da imzalandı. Fakat aynı yıl, Türkiye, Sovyetler Birliği ile 1925’te imzaladığı Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması’nı uzatan imzayı atınca ilişkiler kısa süreliğine de olsa gölgelendi.

ABD'den borç bulmaya giden heyet

1931 yılında Dışişleri Bakanı Şükrü Saraçoğlu başkanlığındaki bir heyet, Amerikan sermaye piyasası temaslarda bulunmak için ABD’ye gitti. Heyetin 50-100 milyon dolarlık kredi talebi ABD Maliye Bakanlığı tarafından uygun görülmedi. Aynı şekilde, Amerikan şirketleri ve sermaye grupları da Türkiye’de yatırım yapmaya hevesli değillerdi. Bu doğaldı, çünkü ABD, 1929 Büyük Buhranı’nın korkunç etkileriyle boğuşuyordu. Bu tavrın tek istisnası Henry Ford’un Türkiye’nin daveti üzerine Galata’da bir otomobil montaj fabrikası kurma girişimiydi. Ancak girişim gümrük mevzuatına takılınca Ford yatırımını İskenderiye’ye kaydırdı.

‘Korkunç Türk’ten ‘Büyük Türk’e

1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra ABD gazetelerinde Türkler hakkında ‘barbar Türkler’, ‘vahşi insanlar’, ‘katliama ve yağmaya dayanan Türk hakimiyeti’ gibi ifadelere bolca rastlanıyordu. 1920’lerde ABD’ye giden Selma Ekrem adlı bir hanım anılarında şöyle anlatıyordu: “Burada, Amerika’da kan ve gök gürültüsünden meydana gelmiş bir efsane yaşıyor. Korkunç Türk, Amerikalıların beynine kazınmış. Kan kaplı bir hançer taşıyan vahşi kara gözlü ve gür kaşlı kocaman bir insan bu...”

1931’de 100 Princeton Üniversitesi öğrencisine uygulanan akademik bir anket bu imajın güçlü bir şekilde devam ettiğini gösteriyordu. ‘Farklı milletlerin özelliklerini tanımlayacak 84 sıfatlık bir listeden seçme yapan öğrencilerin Türkleri tanımlamak için seçtikleri 12 sıfatın hepsi olumsuzdu. Seçilen sıfatlar sırasıyla ‘zalim’ (yüzde 54), ‘hilekâr’ (yüzde 14.9), ‘aşırı dindar’ (yüzde 29,9), ‘kurnaz’ (yüzde 13,8), ‘hain’ (yüzde 24,1), ‘kavgacı’ (yüzde 13,8), ‘şehvetli’ (yüzde 23), ‘kinci’ (yüzde 13.8), ‘cahil’ (yüzde 17.2), ‘muhafazakâr’ (yüzde 13.8), ‘pis’ (yüzde 17.2) ve ‘batıl inançlı’ (yüzde 12.6) idi.

Joseph C. Grew görev yaptığı yıllarda, ağırlıklı olarak 1894-1896 yıllarında Doğu Anadolu’da meydana gelen toplumlararası çatışmalar ve 1915 Ermeni Tehciri dolayısıyla oluşmuş bu ‘Korkunç Türk’ imajını değiştirmek için de büyük çaba harcadı. Grew’ün ısrarlarıyla Atatürk’ün 1930 yılında, Orman Çiftliği görüntüleri eşliğindeki konuşması Amerikan seyircisine sesli film olarak sunuldu.

Cape Cod’un İstanbul’a gelişi

Ama hiçbiri, Russell Boardman ve John L. Polando adlı pilotların Bellance CH-400 tipi Cape Cod adlı uçaklarıyla, New York’tan havalanarak 9.240 kilometrelik yolu, hiçbir yere inmeksizin, 49 saat 15 dakikada alarak 30 Temmuz 1931’de Yeşilköy’e inmesi kadar heyecan yaratmadı. Kapısı bile olmayan uçakta ne radyo, ne fren, ne jeneratör, ne paraşüt, ne kurtarma botu, ne seyrüsefer lambaları, ne de tuvalet vardı. Pilotlar yanlarına birer takım elbise, 10 bin kartpostal, 16 adet 28 Temmuz 1931 tarihli New York Times gazetesi, iki kızarmış tavuk, ekmek, iki termos dolusu kahve, son meteorolojik durumu gösteren bir dünya haritası ve bir de uçuş verilerini kaydeden barograf cihazı almışlardı. Ayrıca, Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Ahmet Muhtar Bey tarafından kaleme alınan ve “Gazi’ ye takdim edilmek üzere” kendilerine verilen bir mektup taşıyorlardı.

Böyle bir deney uçuşu için İstanbul’un seçilmesi hem ABD’de hem Türkiye’de büyük heyecan yaratmıştı. Pilotlar İstanbul’da en üst düzeyde kabul gördüler. Vali Muhittin (Üstündağ) ve Başvekil İsmet (İnönü) Bey’le görüştüler. Taksim Abidesi’ne çiçek koydular. Atatürk’ün iki pilotu Yalova’daki köşkünde kabul etmesi ise Joseph C. Grew tarafından şöyle anlatılmıştı: “Mucizelerin mucizesi... Uzak diyarların amirallerinin, generallerinin, dışişleri bakanlarının bu kutsal mekâna girişi çoğu zaman reddedilmiştir... En iyi şartlarda ise bu kişiler uzun müddet beklemek zorunda kalmışlardır. Ancak bu iki Amerikalı genç Gazi’nin huzuruna derhal çağrıldılar...”

Olay ABD’de de büyük ilgi görmüş, pilotlar ülkelerine döndüklerinde Başkan Hoover tarafından Beyaz Saray’da ağırlanmış, Ahmet Muhtar Bey’in onurlarına verdiği yemeğe katılmışlar, buralarda Türkiye’de gördükleri sıcak kabulü ve Türkiye’nin gelişiminden duydukları memnuniyeti anlatmışlardı.

Atatürk Mac Arthur’a ne dedi?

25 Eylül 1932’de, ABD Genel Kurmay Başkanı General Douglas Mac Arthur Köstence’den Daçya vapuruyla İstanbul’a geldi ve büyük kabul gördü. Atatürk’ün 27 Eylül’de Mac Arthur’la bir görüşme yaptığı biliniyor. Türk Tarih Kurumu tarafından Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri adlı esere bakılırsa, tutanağı olmayan bu görüşmede Atatürk Almanların yakında bir savaş çıkaracağını ve savaşın galibinin Sovyetler Birliği olacağını öngörmüştü. Atatürk’ün ne kadar uzak görüşlü olduğuna dair bir kanıt olarak sunulan bu iddianın bir ‘Soğuk Savaş’ uydurması olduğu yıllar sonra ortaya çıktı. Tarihçi Cemil Koçak’ın o sırada Cumhurbaşkanlığı Sekreteri olan Yusuf H. Bayur’un raporundan aktardığına göre Mustafa Kemal Mac Arthur’a, resmi efsanenin tam tersine, “önümüzdeki on yıl içinde bir dünya savaşının hemen hemen imkânsız olduğunu” söylemişti. Bu yalanın kaynağı Almanya’da yayımlanan Der Kaukasus (Kafkasya) adlı ne idüğü belirsiz bir dergiydi. 8 Kasım 1951 tarihli Cumhuriyet Gazetesi derginin Ağustos 1951 tarihli ilk sayısındaki ‘Atatürk ve Mac Arthur’ adlı yazıyı alıntılayarak bu uydurma haberi Türkiye’ye taşımış, Türk Tarih Kurumu da araştırmadan, yazıyı Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri’ne aktarmıştı.

İzmir Yangını tazminatı

İlişkiler o kadar iyiydi ki, 1933’te, Türkiye’de faaliyet gösteren Gerry Tobacco Şirketi’nin 1922 İzmir Yangını’nda uğradığı 1 milyon 300 bin dolarlık zararın, yıllık 100 bin dolar taksitle 13 senede tazmin edilmesini Türkiye kabul etti. Böylece Türkiye zımnen yangındaki sorumluluğunu kabul ediyordu. ABD ise bunun karşılığında, yıllardır sürüncemede bıraktığı Suçluların İadesi Antlaşması’nı onayladı. Bu antlaşma uyarınca banka hortumculuğu yüzünden aranan ve İstanbul’a sığınmış olan Samuel Insul adlı bir Amerikan vatandaşı ABD’ye iade edildi.

Başkan Roosevelt’le sıcak ilişkiler

1933 Martında Los Angeles’te meydana gelen ve büyük can ve mal kaybına sebep olan deprem ile 1933 Nisanında Acron adlı yolcu zeplininin düşmesi üzerine Atatürk’ün Başkan Franklin D. Roosevelt’e gönderdiği taziye mesajları, iki ülke arasındaki yakınlığı daha da arttırmış, 2 Ocak 1934’te Beyaz Saray’daki yemekte Bayan Roosevelt’in Ahmet Muhtar Bey’in yanına oturması ve onunla sohbet etmesi, 15 Haziran 1935’te Atatürk’ün Başkan Roosevelt’in ricası üzerine çeşitli Türk pullarından bir koleksiyonu Amerika’ya yollaması, 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin ABD’nin bazı çekincelerine rağmen Türkiye’nin istediği gibi imzalanması, Nisan 1937’de Başkan Roosevelt’in Atatürk’ün manevi kızı Ülkü ile plajdaki görüntülerini de içeren Türkiye hakkındaki bir filmi heyecanla seyretmesi ve filmle ilgili duygularını Atatürk’e yazması, Atatürk’ün de kendisine aynı sıcaklıkta cevap vermesi, Atatürk’ün ölüm haberinin 11 Kasım 1938 tarihli Amerikan gazetelerinde “Büyük Türk öldü”, “modern Türkiye’nin kurucusu öldü” gibi övgü ve üzüntü dolu ifadelerle yer alması Türk-Amerikan ilişkilerinin ‘Altın Çağı’nın unutulmaz anlarıydı.
İkinci Dünya Savaşı sırasında biraz durgunlaşan ilişkiler, ‘Soğuk Savaş’ stratejisi kapsamında 1947’de Truman Doktrini, 1948’de Marshall Yardımları ile yeni bir ivme kazandı, 1950’de Kore Savaşı, 1952’de NATO üyeliği ve 1954’te Celal Bayar’ın ABD ziyaretiyle zirveye çıktı. 1960’tan sonra başlayan soğukluğun hikâyesi ise ayrı bir yazı konusu.

Özet Kaynakça: Oral Sander, Kurthan Fişek, Türk-Amerikan Silah Ticaretinin İlk Yüzyılı (1829-1929), Çağdaş Yayınları, 1976; Fahir Armaoğlu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, TTK Basımevi 1991; Gül Barkay “Türk-Amerikan İlişkileri: İki Adım İleri, Bir Adım Geri”, Toplumsal Tarih, Aralık 2003, Sayı: 120, s. 70-75; Bilmez Bülent Can, Demiryolundan Petrole Chester Projesi (1908-1923), Tarih Vakfı Yurt Yayınları 2000; Erhan Çağrı, Türk-Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, İmge Kitabevi 2001; Joseph C. Grew, Atatürk ve Yeni Türkiye, Gündoğan Yayınları, 2002; Ahmet Akyol, “Amerikalı Havacılar” Atatürk’ün Kenti Yalova, Yalova, 2005, s. 275-281; Sabiha Sertel, Roman Gibi 1919-1950, Ant Yayınları1969; Cüneyt Akalın, “Atatürk- Mac Arthur Görüşmesi’nin İçyüzü”, cuneytakalin.com.tr/atatürk-mac-arthur-görüşmesi’nin-içyüzü.
Ayşe Hür
Taraf

Medeniyet dua ederek başladı!

2010-09-17T05:45:00.000-07:00

Bilim adamlarına göre “Yerleşik hayat dini yarattı” teorisi bu keşif ile yerle bir oldu.

Newsweek dergisi birçok arkeolog tarafından “tarihin en büyük arkeolojik keşfi” olarak nitelendirilen Şanlıurfa yakınlarındaki Göbekli Tepe’ye geniş yer ayırdı. Bilim adamlarına göre “Yerleşik hayat dini yarattı” teorisi bu keşif ile yerle bir oldu.

1994’te sürüsünü dolaştıran bir çoban, Şanlıurfa’nın 15 km kuzey doğusundaki Örencik Köyü yakınlarında yer alan Göbekli Tepe’de dikdörtgen şeklinde üzerinde oymalar olan taşlar buldu. Keşfin duyulmasından sonra Alman Arkeoloji Enstitüsü görevlisi Klaus Schmidt, bölgeye gelerek incelemelere başladı. Ve burada bilinen insanlık tarihini baştan sona değiştirecek kalıntılara ulaştı. İlk gelişme Göbekli Tepe adı verilen ve Buzul Çağı’ndan sonra insanlar tarafından inşa edilen ilk tapınak olduğu tahmin edilen bölgenin Piramitler’den 7 bin 500 yıl önce inşa edildiğinin karbon testleriyle anlaşılması oldu. Harvard, Stanford, John Hopkins gibi üniversitelerden bilim adamları burada incelemelere başladı.

Rousseau’nun teorisi çöktü

Newsweek’in “Tarih yeniden yazılıyor” başlıklı haberine göre klasik medeniyet teorisi, önce yerleşik hayata geçtiğini ve ardından köy yaşamı, yazı ve dinlerin ortaya çıktığını ortaya koyuyordu. Ünlü Fransız düşünür Jean Jacques Rousseau, “Şehir dini yarattı” diyerek bu teoriye vurgu yapıyordu. Kazıdan elde edilen bilgilere göre Buzul Çağı’nı geçiren insanlar bu bölgeye geldikleri zaman burada bu tapınağı inşa etmelerinin asıl nedeni beraber dua etme isteğiydi. Yani önce tapınak, ardından buradaki yerleşik hayat başladı. Bu da “şehir dini yarattı” felsefesinin yerine, “din şehri yarattı” felsefesinin gerçek olduğunu ve medeniyet tarihinin bu nedenle yeniden yazılması gerekliliğini ortaya çıkarıyor. Stanford Üniversitesi’nden Ian Hodder, “Teorilerimizin hepsi yanlışmış” dedi. Uzmanlara göre Göbekli Tepe’de tapınak çevresinde yaşamaya başlayan insanlar tarım ve hayvancılığı keşfetti ve sonra Çatalhöyük’te yerleşik düzende yaşamaya başladı.

DAHA YÜZDE 5’İ AÇIĞA ÇIKTI

Kazılarda şimdiye dek çıkarılan 45 adet T şeklindeki taş anıtın üzerinde yabani domuz, ördek, yılan, aslan, balık ve avcılık yapan insan figürleri var. Daha yüzlerce taş anıtın çıkarılmayı beklediği bölgenin tapınak olarak kullanıldığını tahmin ediliyor. Uzmanlara göre Göbekli Tepe tam 14 bin yaşında, yani piramitlerden 7 bin 500 yıl daha eski. Şimdiye dek yapılan kazılarda bölgenin sadece yüzde 5’inin açığa çıkarılabildiği belirtiliyor.
vatan

Mübadillerin 87 yıllık mücadelesi

2010-09-17T05:44:00.000-07:00

Lozan Mübadilleri Vakfı kurucu Genel Sekreteri SeferGüvenç’e göre, 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sözleşmesiyle buradan Yunanistan’a giden yaklaşık bir milyon kişinin yüzde 50’sinin ana dili Türkçe idi. Yılda 5-6 defa dedelerinin topraklarını ziyaret ettiğini ve her köyde en az iki üç Türkçe konuşanla karşılaştığını söylüyor.

Savunma Bakanı Vecdi Gönül, “Mübadele olmasaydı, böyle bir millî devlet kurabilir miydik acaba?” dediğinde kopan tartışmanın ardındaki gerçekleri iyi okumanın tam zamanı şimdi.
Yunanistan ile Türkiye arasında 30 Ocak 1923 yılında imzalanan Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sözleşmesinin üzerinden 87 yıl geçmesine rağmen olaya ilişkin bazı sorular hâlâ taptaze. Vurgulamak gerekir ki, dünya tarihinde buna benzeyen başka bir göç yaşanmadı. İstanbul ve Batı Trakya’da oturanlar hariç, buradaki Rum Ortodokslar ile oradaki Müslümanlar mecburiyet esasına göre yer değiştirmişti. Kriter dindi. Müslüman’dılar; ama topraklarımıza gönderilenlerin hepsi Türk değildi. Giden Ortodoksların tümünün damarlarında da Rum kanı dolaşmıyordu. Giden Türk Ortodokslardan ve gelen gizli Yahudilerden söz ediliyor.

10 yıl öncesine kadar bu zorunlu göçle Anadolu topraklarına gelenler acı ve özlemlerini hep kalplerine gömdü. 17 Ağustos 1999 Marmara ve birkaç hafta sonrasındaki 7 Eylül Atina depremleri göçen halkları harekete geçirdi. Bu, sıradan bir duyarlılık değildi. 2000 yılında Türkiye’nin bu konudaki ilk etkin sivil toplum kuruluşu Lozan Mübadilleri Vakfı’nın temelleri atıldı. 14 mübadil derneği ve vakıf, 5 Aralık 2009 tarihinde ‘Türkiye Mübadil Kuruluşları İşbirliği, İletişim ve Dayanışma Platformu’ (Türkiye Mübadilleri Platformu) çatısı altında birleşti. “Sivil oluşumlar 10 yıllık sürede neler yaptı? Amaç ve hedeflerine hangi ölçüde ulaşabildi?” soruları önemli elbette. Ancak ‘mübadeleye niçin mecbur kalındığı ve bunun altında nelerin yattığı’ da önem arz ediyor. Vakfın kurucu Genel Sekreteri Sefer Güvenç, bir hakikati şöyle dile getiriyor: “Ulus devlet homojen bir ulus ister. Tek dilli, dinli, tek kültürlü, tek tip insan ister. Oysa bizim yaşadığımız coğrafya hiç buna uygun değil. Biz büyük bir imparatorluğun bakiyesiyiz. Yani Osmanlı’nın devamıyız. Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı’nın bir devamıdır.” Sıradan bir göçmen ya da hemşehri örgütü niteliği taşımadıklarını söyleyen Güvenç, kültürel mirasın korunması ve Yunanistan’a geçişte vizenin kaldırılması için her iki ülke hükûmetinden destek beklediklerini belirtiyor.
-Deprem, mübadilleri nasıl tetikledi?
O günkü gazeteleri açıp bakarsanız, birdenbire dost oluverdik. Eskiden düşmandık, depremden sonra dost olduk. Ulusal eğitim politikası, ders kitapları, bize “en büyük düşman Yunan’dır”; Yunan ders kitapları da “en büyük düşman Türk’tür” diye tanıttı. Şartlanmışlık vardı. Veya hâlâ var! Deprem sonrası birdenbire ilkyardım ekiplerinin Yunanistan’dan gelmesi ve bunun basına yansıması…
-İlk ekiplerin bu ülkeden gelmesi coğrafi yakınlıkla açıklanabilir. Dünyanın diğer yerlerine yaptıklarındakinden biraz daha fazla mıydı?
Fazlaydı?
-Bunun sebebi nedir?
Mübadeledir. Marmara Bölgesi mübadelenin yoğun yaşandığı yerdir. Mübadelede Rum Ortodoksların terk ettiği bölgeler genellikle Marmara Denizi çevresidir. Trakya, Ege sahilleri. Gölcük’te deprem olmuş. Oradan Yunanistan’a gidenlerde, kendi memleketlerinde deprem olmuş hissi uyanıyor. Duyarsız kalamazlar o depreme. Öncelikle yerel yönetimlerde de mübadil kökenli belediye başkanları buna öncülük etti. Hatırlar mısınız, o günlerde MHP’li Sağlık Bakanımız vardı (Osman Durmuş), “Biz Yunan kanı istemeyiz” gibi bir ifade kullanmıştı. Bu talihsiz bir ifadeydi.
-Son yıllarda komşularla ilişkilerde sıfır sorun politikası güdülüyor. Dışişleri bakanları İsmail Cem ile Yorgo Papendreu’nun 2001’deki Türk-Yunan ilişkilerini yumuşatma çabalarında mübadillerin yaktığı kıvılcımın etkisi var mı?
O, hükûmetler düzeyinde, pek halka yansımayan bir yumuşama süreciydi. Halka depremle yansıdı. 7 Eylül’deki Atina depreminde de, Türk sivil toplum kuruluşları yardıma koştu. Kökenimiz Selanik, Girit vs... Atalarımızın geldiği yerlere duyarsız kalamazdık. ‘İki halk arasındaki hiç beklenmedik yakınlaşma ve dayanışmaya katkımız ne olabilir?’ diye düşünce geliştirdik. Kendi aramızda bir grup mübadil çocuğu bu amaçla bir araya geldik, örgütlendik. İki halk arasındaki dostluğun, sevginin, barışın ve dayanışmanın gelişmesi temel amacımızdı. Sıradan bir göçmen veya hemşehri örgütü değiliz. Selaniklileri bir araya getirelim diye bir derdimiz yok. Mübadele tarihte yaşanmış acı bir olaydır. Dünya tarihinde ilk defa uluslararası bir sözleşme imzalanmıştır zorunlu göç konusunda. Sormuyorlar sana ‘gidecek misin, kalacak’ mısın diye. Türk-Yunan mübadelesi; ama bunun arkasında İngiltere ve Fransa da var. Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletlerinin hepsi
- Mübadeleyi o zamanlar zorunlu kılan sebepler nelerdi, bu mecburi göç hangi düşünce ve yaklaşımların üzerinde kurgulandı?
Bir defa tarihsel bir süreç var. 1789 Fransız İhtilali’nden sonra bütün dünyada ulusçuluk akımı başladı. Ulus devlet homojen bir ulus ister. Tek dilli, dinli, tek kültürlü, tek tip insan ister. Oysa bizim yaşadığımız coğrafya hiç buna uygun değil. Biz büyük bir imparatorluğun bakiyesiyiz. Yani Osmanlı’nın devamıyız. Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı’nın bir devamıdır. Ayrıca, Türkiye gibi, Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrılan ulus devletler de; Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya, eski Yugoslavya da Osmanlı bakiyesidir. Osmanlı’nın 500 yıllık ortak yaşama deneyimi var burada. Farklı etnik kökende, farklı dilde ve dinde insanlar bir arada beraber yaşamışlardır. Böyle bir deneyim var. Şimdi siz uluslaşma sürecinde istediğiniz kadar tek tipleşmeye gidin, bunu başarmanız mümkün değil. Bunu ne Yunanistan başarabilmiştir, ne de Türkiye. Bu şartlar altında politika üretmek zorundasınız.
-Türkiye bu düşünceyle mi kurulmuştu?
Yunan ulus devletinin inşa sürecinde de bu var, Türk ulus devletinin inşa sürecinde de. Balkanlar’daki ulus devletlerin hepsinde de. Bulgaristan’da 1989’a kadarki olayları hepimiz biliyoruz. İsim değiştirme, din değiştirmeye zorlama ve benzeri. Artık bu yürümüyor. Tıkandı.
-Ulus devlet anlayışının bir isteği ve öngörüsü müydü mübadele?
Kesinlikle. Tarihsel şartlar bunu dayattı. Bunun sebebi nedir, savaşlardır. Tabii yanlıştır. Bunu savunmak mümkün değildir. Lozan Barış Konferansı tutanakları mevcuttur. Zorunlu göç gündeme geldiğinde diplomatik olarak tarafların hiçbiri bunu savunmuyor. İnsani açıdan bunun çok zor ve yanlış olduğunu herkes kabul ediyor ama sözleşmeyi imzalıyorlar.
-İstememelerine rağmen bu zorunlu göçü iki tarafa hangi güçler dayatttı?
Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletleri. İngiltere başta olmak üzere, Fransa ve diğer güçler dayattı. Şimdi durup dururken ‘hadi halkları mübadele edelim’ diye bir şey olmadı. Balkan Savaşı diye bir olay var tarihimizde. Tarih derslerinde hep zaferleri anlatırız. Yenilgileri es geçeriz. Balkan Savaşı büyük bir hezimet. Makedonya ve Rumeli toprakları Osmanlı’nın elinden çıktı. Çatışmalarda ölen insanları bırakın, sivil halk perişan oldu, oradan göçler oldu. Balkan Savaşı göçleri. O günkü gazete ve fotoğraflara bakarsanız, Sirkeci’nin göçmen topluğuyla işgal edildiğini görürsünüz. Gelenler ilkin Trakya ve Ege’de iskân edildi. İttihat ve Terakki buna karşılık, Ege Bölgesi’ndeki Rum Ortodokslara baskı yaparak göçe zorladı. Aşağı yukarı 200-250 bin Rum Balkan Savaşı’ndan sonra 1913-14’ten önce Yunanistan’a gönderildi. Fiilî bir göçe zorlama var. Makedonya ve Rumeli’nden gelen göçmenleri de, gönderdikleri Rumların ev ve tarlalarına yerleştirdiler. Ama Birinci Dünya Savaşı’ndan Osmanlı yenik ayrıldı. Bu sefer, 1919’da Yunan ordusu İzmir’e çıkarma yaptı. İttihat ve Terakki döneminde gönderilen Rum Ortodokslar orduyla birlikte topraklarına döndü. Buralara yerleştirilenler terk etmek zorunda kaldı. Kurtuluş Savaşı başladı sonuçta. Bu savaş sonunda aşağı yukarı, Balkan savaşlarında Türk sivil halkın başına gelenlerin aynısı Ortodoksların başına geldi. Bir ay içinde 9 Eylül’den Mudanya Anlaşması’na kadar 650 bin kişi Anadolu’yu panik halinde terk etti. Yunanistan’ın nüfusu 4-5 milyon idi. Nüfusu 1/5 oranında arttı. Türkiye’ye şu anda 10 milyon göç gelse ne yapılır? Birleşmiş Milletler, o zamanki adıyla Cemiyet-i Akvam devreye girdi, mülteciler sorunu adı bunun. Araştırılarak ve taraflarla görüşülerek rapor hazırlandı. Sonuç, mübadele olsun, zorunlu olsun. Sözleşme imzalandı. Yani mübadelenin sebebi savaşlardır. Bu savaşlar da tarihsel süreç içinde ulus devletlerinin inşa sürecinde maalesef her yer yerde yaşanmıştır.
-Yer değiştiren nüfusa dair farklı bilgiler var söylenen. Siz hangi verileri kabul ediyorsunuz?
Karşılıklı iki milyon insanı etkiledi diyoruz kısaca. Sözleşme öncesi aşağı yukarı 650 bin kişi bir ayda gitti. Sözleşme sonrası 193 bin kişi gitti. Bunlar Kapadokya Rumları, Anadolu’nun iç bölgelerinde yaşıyorlardı. Yunanistan’ın resmî rakamlarıdır bu. Bilimsel verilere göre gelenler de şöyle: Bir defa Osmanlı döneminde bugünkü Yunanistan topraklarındaki Müslüman nüfusun sayısı 900 bin. Bunun bir kısmı mübadeleden önce terk ediyor toprakları. 1821 ayaklanmasından itibaren göç var. Arkasından Tesalya göçleri. Değişik kaynaklara göre sözleşmeyle gelen insan sayısı 400 ila 500 bin arasında. Sözleşmeden önce de Balkan Savaşı sırasında gelenlerin sayısı bazı akademisyenlere göre 200 bin civarında. Giden 900, gelen 650 bin civarında.
-Sözleşme bir müddet öncesindeki göçleri de içine alıyor bildiğim kadarıyla…
Sözleşme 18 Ekim 1912 sonrası yurtlarını terk edenleri de kapsıyor. Kapsamasa 1922 Rumlarını kapsamaz. Çoğunluğu 1922’de gitti. Diğer ülkelere göç var, Yunanistan’a değil de Avrupa’ya, Amerika’ya giden Rumlardan söz ediliyor. Artık ‘şu kadar gitti geldi’ demiyoruz. Önceden hata yaptık. ‘Yaklaşık olarak her iki taraftan iki milyon insanı doğrudan etkiledi’, diyoruz.
-Türk Ortodokslarla ilgili net bilgi var mı? Buraya gelen, Türk olmayan Müslümanlarla ilgili araştırma var mı?
Araştırma yok, etnik kökene bakarsan işin içinden çıkamazsın. Balkanlar’da karşılıklı evlenmeler var. Makedon Yörük’le evlenmiş örneğin. Ana dil bazında bakıyoruz. Farklı ana diller var tabii ki. Buradan giden bir milyon insanın içinde ana dili Türkçe olanların sayısı bana göre yüzde 50’nin üzerinde. Neden öyle? Bir defa Kapadokya bölgesi birkaç yerleşim bölgesi hariç hepsi Türkçe konuşuyor. Ege Bölgesi’nin iç kesimleri olduğu gibi Türkçe konuşuyor.
-Bu, Türk asıllı olduklarını mı gösteriyor?
Hayır, ana dilleri Türkçe. Samsun, Havza, Tokat, Sivas, Çorum o bölgelerden gidenlerin hepsinin ana dili Türkçe. İkinci kuşaklar Türkçe konuşuyor.
-İstanbul’daki azınlıklar gibi mi?
Evet. Anadolu’nun etnik kökeni karmakarışık. Ona girmek istemiyorum. Buradan gidenler arasında Gagavuzlar var. Trakya’dan gittiler. Ana dilleri Türkçe. Hatta kimlikleri bile tartışılmıyor. Gidenler arasında Ortodoks Arnavutlar var. Arnavutça konuşuyorlardı. Slavca konuşanlar var. Kıyı bölgelerinde, İzmir ve Ayvalık gibi yerlerde insanlar Yunanca konuşuyor. İç bölgelerin büyük çoğunluğu Türkçe konuşuyor.
-Yunanistan’da Türkçe bilenler var mı hâlâ? Tabii tabii... Senede 5-6 defa gidiyoruz. Mesela ben Yunanca bilmiyorum. Orada her köyde Türkçe bilen birkaç kişiyle karşılaşabiliyorum.
-Gelenlerin ne kadarı Yunanca konuşuyordu?
Giritliler, Yunancanın bir aksanını konuşuyor, buna Giritçe diyorlar. İçinde Antik ve modern Yunanca kelimeler var. Yanya’dan gelenlerin ana dilleri yine Rumca. Grevena (Grebene) bölgesinden gelenlerin ana dilleri Rumca. Rumcanın dışında mesela Dama’dan gelenler, Pomakça konuşuyorlar. Biraz daha ileri, Makedonya sınırına doğru gittiğinde oradan gelen bir grup Slav kökenli, bugünkü Makedonya’daki dile çok benzeyen bir dili konuşuyorlar. Arnavutça, Çingenece konuşanlar var. Bir projemiz oldu bu konuda. Belleklerdeki güzel mübadele türküleri diye. Türküler derledik. Kendi ana dillerinde. Romence konuşanlar var, Ulahlar var. Müslüman Ulahlar gelmişler. Romencenin bir lehçesi gibi. Sayı vermek zor, bilimsel veri yok. O grupların hangi bölgelerden geldiklerini, hangi bölgelere iskân edildiklerini biliyoruz şu anda. Ama gelenlerin büyük çoğunluğunun ana dili Türkçe. Kavala, Drama, Serez, Selanik o bölgelerden gelenlerin hepsi Türkçe konuşuyor. Türkçe dışında dil bilmiyor. Büyük çoğunluğu da Yörük bunların.
-Evlad-ı Fatihan deniyor…
Evet, Evlad-ı Fatihan deniyor. Yörük yani Yörük. Hatta Mustafa Kemal’in soyu da Yörük’tür. Anne tarafını çok net biliyorum da. Baba tarafının köyü Yunanistan’da olmadığı için bilmiyorum. Yunanistan uzmanıyım. Anne tarafı yüzde yüz Yörük. Köyleri var. Selanik 15 kilometre mesafede Langaza diye bir yer var. Langazalı annesi, Zübeyde Hanım.
-Vakıf tam ne zaman kurulmuştu?
2000 yılında bir girişimdi, ‘Büyük Mübadele çocukları girişimi’ diye. O günden bugüne faaliyetimiz sürüyor.
-Bu 10 yılda bir şeyler yapıldı, etkinlikler, plan ve projeler. Sizin girişimlerinizle neler ortaya konuldu? Yunanistan’da mübadele kültürü daha ilk günlerde başlamıştı…
Bir defa 10 yılda mübadele diye tarihsel bir olayı kamuoyunun ve akademik dünyanın gündemine getirdik. Tarih kitaplarında mübadele olayından söz edilmez. Türkiye’de edebiyatta, sinemada, tiyatroda sanat dallarında söz edilmezdi. Vakfın çalışmalarıyla birlikte bu tarihsel olay, gerek akademik çevre tarafından, gerek kamuoyu tarafından bilinir oldu.
-Neden böyleydi?
Mübadele olayına Türkler ve Yunanlar farklı bakıyor. Onlar mübadele kavramını kullanmıyorlar. Onlar için bu olay, ‘Küçük Asya Felaketi’dir. Yani 1922 Yunan ordusunun mağlubiyetidir. O mağlubiyetle birlikte sivil halkın doğdukları toprakları terk etme meselesidir. Yani Helenizm’in küçük Asya’da son bulmasıdır. Tarih kitaplarında böyle okutuluyor. Romanlarda, hikâyelerinde, sanat dallarında böyle işlenmiş. Türkler mübadeleye nasıl bakmış? ‘Azınlıklardan kurtulduk’ diye bakmış. Çünkü azınlıklar baş belası olmuş. Osmanlı’da da baş belası olmuş. Avrupa müdahale etmiş azınlık hakları vs. diye. Ermeni tehciri, arkasından mübadele rahatlamış Türkiye. Böyle bir olayı da hiçbir zaman gündeme getirmek istememiş Türk tarafı. Kişisel düşüncem bu. Bu yüzden ne edebiyatta ne de diğer sanat dallarında yer verilmemiş.
-’Ulus devleti olayın üzerini örtmüş’ diyorsunuz…
Evet. Çünkü işine de gelmemiş. Mübadeleyi anlatırsan adamın aklına kurt düşürürsün. Mübadele olmuş. Bu topraklarda eskiden Türk olmayanlar da yaşıyormuş… Sordurtmamak lazım, tehlikeli sorular bunlar. O nedenle mübadele her iki tarafta da es geçilmiş. Lozan Mübadilleri Vakfı’nın yaptığı en önemli işlerden biri mübadelenin çift taraflı bir trajedi olduğunu, hem burada Müslümanların, hem de orada Ortodoksların acı çektiğini, buna da savaşların yol açtığını ısrarla her iki tarafa da anlatmaya çalışması.
-Olayın en hakiki ve çıplak boyutunu yani…
Hem Türk, hem de Yunan kamuoyuna; her iki toplumun akademik dünyalarına aktarmaya çalışıyoruz. Neden? Biz çok kültürlü bir yaşamı savunuyoruz. İnsanların dini, dili, siyasi inancı ne olursa olsun, çok kültürlü bir yaşam deneyimine sahibiz biz. Bu deneyimi mutlaka sürdürebiliriz. Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği’ne (AB) üye olmak için çok ciddi çaba sarf ediyor. Aday üye, inşallah da olur. AB’nin temel prensiplerinden biri de çok kültürlü yaşamdır. Bunu her iki tarafa da anlatmaya çalışıyoruz.
-Anlatabildiniz mi? Ne kadar etkili oldunuz ya da oluyorsunuz?
Her iki tarafta da başarılı olduğumuza inanıyoruz. Yunanistan’da çok yakın tarihlere kadar mübadele kavramı yoktu. Bu kavramı, çift taraflı trajediyi gündeme getirdik. Orada artık bu konuda makaleler yazılıyor, bilimsel toplantılar düzenleniyor, doktora tezleri yazılıyor. Onlar da geçmişleriyle yüzleşme durumuyla karşı karşıya, bizimkiler de. Millî Savunma Bakanı Vecdi Gönül bir söz söyledi. Çok tartışıldı. Aslında çok tarihî bir gerçeği dile getirdi. “Mübadele olmasaydı, ulus devlet olmazdı. (“Mübadele olmasaydı, böyle bir millî devlet kurabilir miydik acaba?”) Bu ‘neden böyleydi’ sorunuzun cevabıdır. Demek ki, ulus devlet olmak için azılıklardan arınmak şart. O zamanki düşünce oydu, hem Yunanistan’da, hem de Türkiye’de.
-Niçin bu denli ses getirdi Bakan Gönül’ün mübadele açıklaması, niçin eleştirildi böylesine?
Mübadeleyi bugün savunmak ne mümkün. Bakan, düşünmeden söyledi o sözü. Geçmişe yönelik söyledi ama bugünü de var bu işin. Kaldı ki mübadele bugün şartlar izin verse, uluslararası çatışmalarda bir çözüm yolu olarak gündeme gelebilir. ‘Nerede bir çatışma var, mübadele yapalım azınlıklardan kurtulalım’, İsrail’de, Kıbrıs’ta, Pakistan’da.
-Neden gelmiyor?
Zorunlu olarak “al Müslüman’ını ver Hıristiyan’ımı” diyemezsin şimdi. O zaman nasıl yaşayacağız, farklı din ve dildeki insanlar nasıl yaşayacak bir arada? Bu zorunlu göçün bir daha yapılmaması gerekiyor. Aradan 87 yıl geçti; ama günümüze yansımaları, çektiğimiz sıkıntılar var.
-En temel sıkıntılar nedir bugün de süren?
Bir defa en büyük sıkıntımız, ‘terk ettikleri topraklara bir daha yerleşemeyecekleri’ne dair bir hüküm var. Yerleşmenin dışında Türk-Yunan ilişkileri hep problemli olmuştur. Turist olarak dahi ülkelerini ziyaret edememişlerdir. Birinci kuşakların, orada doğup buraya gelenlerin büyük çoğunluğu, büyüdükleri toprakları göremeden göçüp gittiler. Ama hep sayıklamışlar, anmışlar: ‘Bizim orası şu kadar güzeldi, meyveleri şöyleydi, suları böyleydi.’ Çocukları ve torunları, haliyle anne-babaları ve dedelerinin doğup büyüdüğü toprakları merak ediyor. Ziyaret etmek istiyorlar. Ama vize engeli. Yunanistan Schengen vizesi uygulaması kapsamında. Vize zorunlu. Bir sürü bürokratik işlem. Ayrıca maddi yanı da var. Pasaport harcı hariç, ‘niyet ettim Yunanistan’a gitmeye’ 100 Avro gitti. Biz diyoruz ki, ‘dedelerimizin topraklarını görmek en insani hakkımız’. Onlara vize yok. Bize de kaldırılmasını talep ediyoruz. Dışişleri bakanlığımız biraz da Balkanlar’a bakmalı. Aksi takdirde ne olacak; Rumeli kökenli halkımızın geldiği ülkelerin hepsi AB üyesi olunca vize uygulayacak. Yarın bugün Makedonya girecek AB’ye. Vizesiz gidilebilenler de AB üyeliği sonrası vize isteyecek. Balkanlar’dan göçen insanlarımız atalarının topraklarını özgürce ziyaret edebilmeli.
-Gelenlerin, 87 yılın 10’unu düşersek, 77 yıl mübadele konusunu açmamalarının bir sebebi de vatana gelmenin rahatlığı mı acaba?
O da var. İnsanlar kapalı devre yaşamışlar, düzenlerini kurmuşlar. Resmî tarih bunu es geçmiş bir defa. Gelen insanlar da, geldikleri yeni vatanlarında sorun çıkarmaktan çekinmiş. Açılım tartışılırken, Kürtçe haricinde farklı dillere de ana dille yayın hakkı veriliyorken, göçmen dernekleri hemen tepki gösterdi. Boşnaklar, Bosna dilinde yayına ihtiyacı olmadıklarını söyledi. Bunun sebebi şudur; burada ‘sorun oluşturan bir topluluk’ gibi görülmek ve ‘ayrılıkçı damgası’ yemek istemedikleri için hep içlerine atmışlardır kültürel taleplerini. 87 yıl sonra da olsa bu insanlar neler çektiklerini yavaş yavaş dillendirmeye başladı. Bir defa konuşmamış bu insanlar, çocuklarına anlatmamış. ‘Çocuklarımız yeni vatanda dışlanmasın, sıkıntı çekmesinler’ diye. Belki yaşlanınca torunlarıyla paylaşmışlar sıkıntılarını.
-Yer değiştirenlerin gittikleri yerlerde, bıraktıkları şehirlerin adını yaşattıklarını biliyoruz, örnekler verebilir misiniz?
Dini farklıdır ama buradan gidenler bizim insanlarımız. Yunanistan hiçbir zaman anavatanları olmamıştır. Gelenlerde olay biraz farklı. Osmanlı sancağının dalgalandığı yer vatan. Anavatana geldim demişler. Oysa 1830’da kurulmuş bir devlet Yunanistan. Ortodoks Hıristiyan inancının merkezidir Anadolu. Buradan hiç bilmedikleri yere gitmişler. Gittikleri yerlerde terk ettikleri yerlerin adlarını koymuşlar. Nea Efesos (Yeni Efes), Nea Mudanya (Yeni Mudanya), Nea Malkara, Nea Fokea (Foça), Nea Kalvari, (Gelveri, şimdiki adı Güzelyurt) Nea Sinasos (Ürgüp’e bağlı Mustafapaşa beldesi). Buraya gelenlerin, başına ‘yeni’ getirerek kurdukları bir yer yok. Yeni Kavala, Yeni Selanik gibi… Sonradan gelenler kurmuşlar mesela, Yeni Bosna... Mübadiller arasında böyle bir yer yok.

Kültürel mirasın
korunmasında karşılıklılık ilkesi olmaz...

-Kültürel Mirasın Korunması projesi vardı AB’nin desteklediği… O proje nasıl etki oluşturdu her iki tarafta?
İlk defa 18-24 Eylül 2004 tarihlerinde Uluslararası Anıtlar ve Sit Alanları Konseyi (ICOMOS) ile Mustafapaşa Beldesi’nde gerçekleştirdiğimiz ‘Ortak Kültür Mirasımız- 1923 Nüfus Mübadelesinden Kalan Mimari Mirasın Korunması ile İlgili Yerel Bilincin Geliştirilmesi’ projesi kapsamındaki sempozyum, gezi ve atölye çalışmalarıyla, (21-27 Ekim 2004 tarihlerinde benzeri Girit’teki Rethymno’da düzenlendi) mübadillerin geride bıraktığı kültürel mirasın korunması gündeme geldi. Hem Türkiye’de, hem de Yunanistan’da. İşte o tek tip insan ve ulus oluşturma sürecinde ötekine ait olduğu düşünülen her türlü simge yıkılmış. Cami İslam’ı simgeliyorsa cami ve minare yıkılmış. Mezarlar, hepsi tahrip olmuş. Sadece Yunanistan’da değil, İstanbul ve Mersin gibi bir iki yer haricinde Türkiye’de de tahribata uğramış. Rum Ortodoks mezarlığı yok, mübadillerin terk ettiği. Yunanistan’da da Müslüman mezarlığı kalmamış. Batı Trakya hariç. Mezar taşlarına dahi tahammülsüzlük var. Kilise ve manastırların çok azı ayakta kalmış. Amacımız bunların korunması adına bilinç oluşturmak. Bu konuda ses getirdik. İki ülke dışişleri bakanları tarafından kültürel mirasın korunmasına dair ayrı bir birim kuruldu. Böyle bir çabaya girildi sempozyumdan sonra. Bakanlığımız vakıftan görüş istedi birim kurulurken. Bildirdik. Çok yavaş da olsa bazı koruma çalışmaları yapılıyor. Yeterli değil. Projemiz AB, kültür mirası ödülü de aldı. Türkiye ve Yunanistan devletlerinde şöyle bir anlayış var. Uluslararası ilişkilerde karşılıklılık ilkesi var ya. Bunu kültürel mirasa da teşmil ediyorlar. İddia ve niyetimiz şu, Yunanistan’da bir cami varsa, oranın kültürel mirasıdır. Sahip çıkması gereken Yunan halkı ve devletidir. O toprakta kültür yaşamış ve onun ürünüdür. Buradaki kilise de bu coğrafyanın kültürel mirasıdır. Sahip çıkması gereken Türk hükûmetidir. Ama hükûmetler öyle bakmıyorlar. Türk hükûmeti oradaki cami benimdir diye, Yunan hükûmeti de kilise benimdir diye bakıyor. Sen bir tane cami onar, ben de kilise. Karşılıklılık mantığı. Biz diyoruz ki bu kültürel miras konusunda karşılıklılık ilkesi olamaz. Olmamalıdır.
-Sivil toplumlara bıraksalar…
Çok iyi olur bırakılsa. Vakıf olarak böyle bir organizasyona talibiz. Her iki hükûmete de çağrıda bulunuyorum. İnşaat ruhsatlarında çok cüz’i bir fon ayrılabilir kültürel mirasın korunması adına. Yönetimi de mübadil ve uzman kuruluşlara bırakılsın.
-Ya da her iki ülkede etkin ortak bir sivil oluşuma devredilebilir bu iş…
UNESCO’ya bağlı ICOMOS var zaten, Türkiye ve Yunanistan’da.
-Kültürel mirasa dair oluşturmak istediğiniz bilinçlenme hamlesinde ne gibi geri dönüşler oldu? Doktora tezi için başvuranlar vs.
İlginç bir örnek. Kültürel mirasın korunması konusunda. Osmanlı’dan kalan mirası ziyaret ediyoruz. Cami, hamam, tekke vs. ‘Niye bakmıyorsunuz?’ diye söylüyoruz. Oradaki insanları duyarlı kılıyor. Ortodokslar’da doğal olarak kiliselerini ziyaret ediyor. Bu tür çalışmalara yerel yönetimler çok istekli. Turistik boyutu da olduğu için. Turizm gelir kapısı. Son gelişmeler; Yenice-i Vardar, Gazi Evrenos Bey’in kurduğu bir şehirdir. Evi belediye tarafından restore edildi geçen yıl. Orada bir saat kulesi var. Selanik’in 50 kilometre kuzeyinde. İskeçe’de bir Yenice daha var. Yunanlılar Yaniça diyor. Çok yavaş yürüyor bu işler tabii. Kapadokya’da birkaç kilise restore edildi. Merkezî yönetimlerin de destek vermesi lazım. AB’nin sağa sola yolladığı fonların bir kısmını buraya ayırması lazım.

Türkiye’deki mübadele
kuruluşlarından denize
karanfil…

Türkiye’deki 15 mübadele kuruluşu tarihî olayın 87’nci yıldönümünde ortak bildiri yayınladı. İstanbul-Tuzla Tahaffuz Hane İskelesi, İstanbul-Büyükçekmece Mimar Sinan İskelesi, Kuşadası sahili Heykel önü, Samsun Tütün İskelesi ve Mudanya İskelesi’nde savaşlarda ve göç yolunda hayatını kaybedenlerin anısına denize karanfil bırakıldı. Lozan Mübadilleri Vakfı ile Amasya Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları, Ankara Lozan Mübadilleri, Büyük Mübadele (Büyükçekmece, Çatalca, Silivri), Edirne Lozan Mübadilleri, Gelibolu Lozan Mübadilleri, Isparta Lozan Mübadilleri, Kuşadası Selanik Mübadilleri ve Rumeli Göçmenleri Kültür ve Dayanışma, Lozan Mübadilleri Derneği (İstanbul), Mudanya Lozan Mübadilleri, Mübadele Göçmenleri Kültür ve Dayanışma (Bursa-Görükle), Samsun Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları, Sarıyer Lozan Mübadilleri, Selanikliler Yaşatma (Fethiye) ve Tuzla Sosyal Yardım ve Dayanışma derneklerinin bildirisinde, şu ifadeler yer aldı: “Aradan 87 yıl geçmiş olmasına karşın mübadele acısı hâlâ yüreklerimizi sızlatıyor. Mübadil kuruluşları olarak tüm mübadiller adına Türkiye ve Yunanistan hükûmetleri ile Avrupa Birliği’nden insancıl olan güncel ve somut sorunlarımıza acil çözümler bekliyoruz. Son aylarda bazı komşularımızla kaldırılmış ve kaldırılma sürecinde olan vizenin, Ege Denizi’nde de bir engel olmaktan çıkmasını bekliyoruz. Günümüzde çok azı ayakta kalabilmiş olan ortak kültürel-tarihî mirasa ait olan yapıların korunması için bir an önce harekete geçilmesini talep ediyoruz.”
EMİN AKDAĞ
Aksiyon

Dünya üzerinde Abdülhamid izleri

2010-09-17T05:43:00.001-07:00

Tarih konusunda çok önemli araştırmaları olan Mustafa Armağan, bu haftaki yazısında Dünyanın çeşitli yerlerinde rastladığı II. Abdülhamid dönemine ait eserleri bizlere anlatıyor.

Mustafa Armağanın bu haftaki yazısı
Zamboanga neresi, Yıldız Sarayı neresi?
Filipinler'de Mindanao adasında, halkının tamamı Müslüman olan bir yerleşim yerinin ismidir Zamboanga.

Burada Taluksangay adını taşıyan bir cami, Müslümanlara bu topraklardaki köklerini hatırlatırken, turistler için de uğranmadan geçilemeyecek şirin bir mekân. Kapısındaki kitabeye bakılırsa 1885 yılında yaptırılmış. Tahmin ettiniz: Abdülhamid'in buraya gönderdiği yardımlardan bu cami de nasibini almış durumda. Kubbesinde ve minaresinde bulunan hilal, hilafetin gölgesinde bulunduklarını gösteriyor.

Hint Okyanusu'na uzanalım şimdi de: Seylan'dayız. Ve Seylan'da Müslümanların medar-ı iftiharı olan Hamidiye Mektebi'nin önünde toplanmış öğretmen ve öğrencileri görüyoruz eski bir fotoğrafta. İsimleri yazılı altında: Samir'ler, Muhiddin'ler, Enis'ler, Selim'ler... Hepsi Abdülhamid'e (veya bu kitabın okurlarına) ta oralardan ve zamanın içinden selam ediyorlar. Okul halen faal ve ismi Hameedia Boys' School'dur.

İşte bir çarpıcı örnek daha: Şikago'da bir cami. İsmi: Mescidü'l-Fâtır. Vehbi Vakkasoğlu'ndan öğrendiğimize göre vaktiyle buradaki Müslümanlar bir cami yaptırmak için İstanbul'dan yardım istiyorlar, Abdülhamid de bir miktar para gönderiyor kendilerine. Caminin arsasını satın alıyorlar ama bilmediğimiz bir sebeple inşaatına hemen başlanamıyor. Cami, satın alınan arsa üzerine daha sonraları yaptırılmış.

Singapur'da Abdülhamid Müzesi

Ya Singapur'da bir Abdülhamid Müzesi olduğunu biliyor muydunuz? Belki de dünyada onun adını taşıyan tek müze bu. Burada Abdülhamid'in yağlıboya bir tablosu yer alıyor ve ölüm yıldönümlerinde Singapurlu Müslümanlar, onun önünde toplanıp ruhuna Fatiha okuyorlarmış. Bunun da kaynağında Kasım 1900'de Ahmed Ataullah Efendi'nin Sultan Abdülhamid adına Singapur'daki Müslümanlarla kurduğu teması buluyoruz. Singapurlu İmam Alataş, Müslümanların Abdülhamid'e olan sevgisini şöyle anlatmış:

"Sultan Abdülhamid Han, Singapur'u İslâm yönünden doyurdu. Tefsir âlimlerinden Kadı Beydavi'nin Kur'an tefsirini Malaycaya çevirerek göndermiş olmasaydı İslâm bu ülkede belki bu kadar gelişmezdi. Kendisi ayrıca Singapur'a ilk Malayca Kur'an'ı gönderen biriydi." (İmam'ın "Malayca Kur'an" dediği, Arapça okuma imkânı bulamayanlara Malay harfleriyle yazılmış Kur'an'lardır.)

Tabii Pekin'de yaptırılan Hamidiye Üniversitesi'nden söz etmesek bu liste çok eksik kalır. Bugün dahi cuma günleri avlusunu Çinli Müslümanlar dolduruyor.

Seylan'daki Hamidiye Erkek Okulu öğrencileri okulun önünde (1901)

Nihayet bugün Yunanistan sınırları içinde kalmış olan Gümülcine'deki saat kulesi de restore edilmiş haliyle 2004'ten beri daha bir dinç görünüyor. Tahmin ettiniz: O da bir Abdülhamid dönemi eseri. Ve yine Gümülcine'deki Hükümet Konağı, Belediye Binası, Rüşdiye ve Sibyan Mektepleri de aynı dönemde yapılmış. Bugün bir kısmı yıkılmış olsa da kalanlar onun Balkanlar'daki gözleri gibi bizlere bakıyor.

Ergani Saat Kulesi kan ağlıyor

Diyarbakır'ın Ergani ilçesinde bulunan Hükümet Konağı 1895'te, Saat Kulesi ise 1899'da inşa edilmiş olup kulenin kapısı üzerindeki kitabede bizzat Abdülhamid'in eseri olduğu açıkça belirtilmektedir.

Aymazlığın derecesine bakın ki, 1994'te Kültür Bakanlığı konağı "Ermeni kilisesi", kuleyi de onun "çan kulesi" olarak tescillemiş. Allah'tan, bir tarih gönüllüsü olan Lütfi Ergene'nin müdahalesiyle bu feci hata düzeltilmiş ve binaların, ismi anılmadan (ağızlarını yakar çünkü!) Abdülhamid döneminde yaptırıldığı tescil edilmiş.

Bugün saat kulesinin üst kısmı yıkık, altı ise zar zor ayakta durmaktadır. Osmanlı Yahudileri tarafından Meksika'da yaptırılan çeşmeli saat kulesinin restorasyonu için para ayıran hükümete, Ergani'deki saat kulesini harap bir vaziyette bırakmak yakışmıyor. Bir an önce el atılması dileğiyle.

Minsk köylerinde yankılanan ad

Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Mehmet Görmez anlatmıştı. Geçtiğimiz Ramazan ayında Belarusya'nın başkenti Minsk'e bağlı İvya köyünde bir camide teravih namazı kıldırıyor. Önde erkekler, arkada kadınlar namaza duruyor. Salavat getirilen kısımda ise erkekli kadınlı cemaatten ilahi formunda bir ses yükseliyor: "Lailahe illallah Cebrail melekullah. Lailahe illallah Mikail melekullah." Mehmet Bey şaşırıyor önce ama devam ediyor namaza. İkinci arada bu defa Azrail ve İsrafil'in isimleri zikrediliyor. Sonraki aralarda ise sırasıyla bütün peygamberler sayılıyor. En son "Lailahe illallah Muhammed Rasulillah" sesleri yükseliyor. Ancak hemen ikinci bir ses:

"Lailahe illallah Abdülhamid Halifeti Rasulillah."

Mehmet Görmez Bey, "Salavatlar bitti ama o anda ben de bittim" diye anlatıyordu gözleri dolaraktan, "Neredeydim, hangi zamandaydım, şaşırmıştım."

Ufuklarımız genişledikçe Abdülhamid bizi daha çok şaşırtacağa benziyor.

Hizmet aşkı

Abdülhamid tahttan indirilmiş, kapatıldığı Beylerbeyi Sarayı'nda hastalanmıştır. Kendisini kontrole gelen eski muhalifi Dr. Abdullah Cevdet'i karşısında görünce o balyoz gibi sözü indirmeyi ihmal etmemiştir:

"Siz doktorsunuz değil mi? Benden meşrutiyet yerine hastane isteseydiniz hem insanlara karşı şefkat ve mürüvvete sahip olduğunuzu ispat, hem de mesleğinize layık olduğunuzu tescil etmiş olmaz mıydınız?

Mustafa Armağan

Zaman

Bunu da yaptılar

2010-09-17T05:42:00.000-07:00

ZAVALLI YUSUF
Kilisenin önüne asılan afişin üstü saatler geçmeden boyayla karalandı. Afişte aynı yatakta uzanmış, üzgün, hatta biraz tatminsiz bakışlarla resmedilmiş Yusuf’un yanında cennete doğru bakan Meryem Ana yer alıyor. Üstteyse “Zavallı Yusuf. Tanrı’nın izinden gitmek zor iştir” yazıyor.

AMAÇ İNANÇSIZLARI KİLİSEYE DÖNDÜRMEK
Kilisenin başrahibi Archdeacon Glynn Cardy, afişin İsa hakkındaki klişelere meydan okuma anlamını taşıdığını, ilahi güçle hamile kalan Meryem Ana hakkındaki İncil yorumlarına karşı çıktığını belirtiyor. Afişin bu yorumlara meydan okuyarak Noel öncesi inançsızları kiliseye döndürmek için yapıldığını söyleyen Cardy, “Amacımız gökyüzünde var olan ve Meryem Ana’yı bir şekilde hamile bırakan erkek Tanrı inancını hicvetmekti” diyor.

Auckland piskoposluk bölgesi afişi ‘saygısız’ ve ‘incitici’ olarak nitelendirirken kiliseye şikâyet kadar tebrik telefonu da geldiği söyleniyor.

internethaber

Terra Cotta ordusu gün yüzüne çıkıyor

2010-09-17T05:41:00.001-07:00

Çinliler tarafından dünyanın sekizinci harikası olarak kabul edilen Terra Cotta askerleri olarak da bilinen Yer Altı Heykeller Ordusu'nun bulunduğu sit alanında üçüncü kazı çalışmalarının 13 Haziranda başlayacağı bildirildi.

Yer Altı Heykeller Ordusu, 1974 yılında keşfedildikten sonra, sit alanında 1977 ve 1985 yıllarında iki kez kazı çalışması yapıldı. Bunun ardından heykellerin korunması için Çinli ve Alman uzmanların işbirliğiyle 19 yıl süren çalışmalar yapıldı.
Şanşi Eyaleti Kültürel Eserler Müdürlüğüne bağlı Kültürel Eserler ve Arkeoloji Dairesi Başkanı Co Kuiying, Şinhua ajansına verdiği demeçte, heykellerin üzerindeki renkli boyaları koruma, heykelleri sağlamlaştırma ve onarım tekniklerinin artık geliştiğini ve bunların üçüncü kazı çalışmaları için gerekli güvenceyi sağladığını belirtti
.
Co Kuiying, üçüncü kazı çalışmalarının, sit alanının, heykellerin çıkarıldığı kazı bölgesinin dışında kalan bölümlerinde yürütüleceğini, ancak şu anda kazı sonuçları hakkında herhangi bir tahminde bulunulmasının zor olduğunu ifade etti.
Boyları 183-195 santimetre arasında değişen heykel askerlerin her birinin yüz ifadesi farklı. Kazı alanından çıkarılacaklarla beraber 8000 asker, 520 atıyla birlikte 130 savaş arabası, 150 süvari atı bulunduğu tahmin ediliyor.
Dönemin imparatoru Çin Şı Huang'ın Mezarı ve Terra Cotta Ordusu, 1987 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirasları Listesi'ne alınmıştı.
stargazete

Karadeniz'de Göktürk izleri

2010-09-17T05:40:00.001-07:00

Araştırmacı-yazar Servet Somuncuoğlu da, "Sibirya"dan Anadolu"ya Taştaki Türkler" kitabında, Esatlı köyündeki yazıtların runik karakterli Göktürk alfabesi ile yazıldığını kaydetti.

Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Necati Demir, Mesudiye ilçesi Esatlı köyündeki kaya üstü resimlerinin dünya üzerindeki benzerleri ile karşılaştırıldığında M.S. I. veya II. yüzyılları işaret ettiğini belirtti. Kaya resimlerindeki resim, figür ve damgaların Türk kültürünün unsurları olduğuna dikkat çeken Demir, "Esatlı köyündeki kaya üstü resimleri, yazıtlar ve burada bulunan resim ve kitabelerin, 'Gök Tanrı' inancına bağlı Peçenek Türklerinden kaldığı tahmin ediliyor. Bunun en önemli delili, kaya üzerinde nakşedilmiş ongunlardır. Esatlı köyü kaya üstü resim ve kitabelerinin Türk karakterli olduğu, Türk kültürünün bir parçası olduğu hiç tartışılmayacak kadar açıktır.
Esatlı köyü kaya üstü resim ve kitabeleri hakkında şimdiye kadar arkeolojik bir araştırma yapılmamıştır. Ancak kitabelerin vücut bulduğu dil özelliklerinden anlaşıldığına göre, M.S. I. veya II. yüzyılda yazılmış olabileceği düşünülmektedir. Dolayısıyla kitabeler, Orhun Abideleri'nden çok daha önce, yaklaşık 500 yıl daha önce yazılmıştır. Burada yer alan kitabelerin diğer bir özelliği de Orhun Yazıtları'ndan sonra muhteva açısından ikinci büyük yazıt olmasıdır" dedi.

94 yıl sonra ortaya çıkan mermi sandığı

2010-09-17T05:39:00.001-07:00

Tarih araştırmacısı Ahmet Uslu'nun Çanakkale Savaşları'na ait malzemeleri sergilediği müzenin en ilgi çekici parçalarından biri İngiliz mermi sandığı.

Düşman kuvvetlerinin kullanmaya fırsat bulamadığı ve muhtemelen Osmanlı ordusunun eline geçmemesi için denize attığı sandık, 94 yıl sonra bir balıkçının ağlarına takılınca ortaya çıktı.
Aradan geçen yıllara rağmen Çanakkale Boğazı'nın hâlâ sürprizlerle dolu olduğunu söyleyen Uslu, Seddülbahir Kalesi önlerinde bulunan mermi sandığının, İngiliz ordusu tarafından, bölgeden ayrılırken Türk askerlerinin eline geçmemesi için denize atılmış olabileceğini belirtti.
Tarihe ışık tutan mermileri müzesinde ziyarete sunan Uslu, "Mermiler, kasa içinde ve yeşil bezlere sarılı 10'arlı paketler halindeydi. Aradan geçen 94 yılda bazıları birbirleriyle birleşerek bazıları hamur haline gelmiş. Büyük bir kısmı ise o günkü gibi sağlam. Tarihe ışık tutan bu mermileri, Seddülbahir köyündeki 1915 Çanakkale Savaşları Malzemeleri Galerisi'nde sergiliyoruz." dedi.
Tarihçi Ahmet Uslu'nun müzesinde, 25 yılda topladığı yaklaşık 4 bin parça Çanakkale Savaşları kalıntısı bulunuyor. Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı içinde kalan Seddülbahir Köyü'ndeki müzeye giriş ücretsiz. Uslu, sadece müzenin yaşatılabilmesi için bağış talep ediyor.
(CİHAN)

Osmanlı'nın son döneminde Arap aydınlar

2010-09-17T05:31:00.001-07:00

Resmi tarihde yazılan Arapların Osmanlı'yı arkadan vurduğu gibi Arap düşmanlığını körükleyici tezler artık çöküyor.

Osmanlı Devleti’nin son döneminde Arap bölgelerinde Arap ulema ile Arap düşünürlerinin ve aydınlarının İmparatorluk içindeki ağırlıkları, farklı eğilimler gösteren ulemanın ve aydınların toplumu etkilemede kullandıkları yöntemler, Arap toplumuna etkileri, devlete ve batıya bakış açıları araştırılması gereken önemli bir konudur. Özellikle Sultan Abdulaziz dönemi, Sultan II. Abdulhamid dönemi ve İttihatçılar’ın ağır bastığı İkinci Meşrutiyet sonrası dönemler ayrı ayrı ele alınmalıdır. Son zamanlarda ciddi çalışmalar olmakla birlikte, çalışmalar yeterli görülmemelidir.
Müslüman aydınlar ve özellikle Türk aydınlar, Arap dünyasına daha yeni yeni açılmaya başladılar. Arap araştırmacı ve aydınları Osmanlıyı artık kendi kaynağından araştırmalı, Türkçe’yi iyi bilen çok sayıda Arap araştırmacı yetiştirmelidir. Batılı araştırmacıların eserleri ve yorumları üzerinden birbirimizi tanıma utancından kurtulmamızın zamanı geçiyor. Türklerle Araplar arasındaki önyargıları gidermek için Müslüman aydınlar İmparatorluğun son dönemini iyi araştırmalı, kafa karıştıran ve düşmanlığa neden olan bilimsel olmayan rivayetlere itibar etmemelidir. Son zamanlarda Ortadoğu’da esen birleştirici rüzgara bu araştırmalar olumlu katkı sağlayacağından kimsenin şüphesi olmasın. Artık Araplar Çanakkale Savaşı’na veya Birinci Dünya Savaşı’na katıldı mı katılmadı mı, Kürtler şu savaşa katıldı mı katılmadı mı gibi çocukların bile tahmin edeceği düzeysiz soruları geçelim. Bugün Türkiye’nin hangi bölgesinde askere gitmesi gereken gençler, aileleri veya çevreleri tarafından askere gitmelerine engel olunuyor? Hangi etnik grup askerlikten kaçtı? Osmanlı Devleti’nde Müslüman bir kesimin askere gitmemesi veya askerlikten alıkonduğu düşünülemez. Askere gitmesi gereken asker gideceği yere kendileri zaten karar veremezler. Bu durum zamanın genelkurmayının ihtiyacına ve planlamasına bağlı karar verdiği bir durum. Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan herkes devletin vatandaşı. Müslümanlar için ayrıca dinen devlete bağlı olma zorunluluğu var. Çünkü devletin başında halife var. Devlet, ümmet olma bilincini asırlardır özümsemiş, Müslümanların devleti. Ortak bir medeniyete, kültürel birikime, hatta eğitim kitaplarına ve dillerine sahip bir ümmetin devletinden bahsediyoruz. Araştırmalarımıza bu çerçeveden bakmak zorundayız. Buna uymamış ve bu birlikteliğe zarar vermiş tarihi şahsiyetlerin yol açtığı tahribatı şahsi hatalar olarak değerlendirmek zorundayız. Böyle değerlendirmemenin nedeni ya artniyet veya bilgi eksikliği olabilir. Bilgi eksikliği giderildiği zaman, artniyetin zemini ortadan kalkar. Kaldı ki, bazı bölgelerde zaman zaman farklı etnik kökenlere mensup Müslümanların isyanları her zaman olmuştur. Bu isyanlar nedeniyle hiçbir ırk töhmet altında bırakılmamıştır.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa Olayı bir Arap İsyanı mıydı?

Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Sultan II. Mahmut döneminde isyan edip Suriye’yi alarak Anadolu’ya kadar gelmesi, Osmanlı ordusunun Mısır ordusu önünde ağır bir yenilgi alması, Osmanlı’nın düşmanlarını şaşırttığı gibi Arap tebayı da hayrete düşürmüştü. Devletin bu kadar güçsüz durumda olması, İmparatorluğun içinde de prestij kaybına neden oldu. Osmanlı Devleti’nin düşmanları olan Rusya ile İngiltere’nin araya girmesiyle Kavalalı Mehmet Ali Paşa’yı Anadolu’dan ve Suriye’den Hidivlik sıfatı verilmesiyle çıkartılmaya razı edilmişti. Bu olay özellikle Şerif Hüsiyin’in oğlu Abdullah ( Sonra Ürdün’ün ilk kralı olan Kral Abdullah ) tarafından ilk Arap bağımsızlık hareketi olarak gösterilir. Arap Ayaklanması olduğu 1916’daki ayaklanma için ikinci bağımsızlık hareketi olarak ilan eder. Kavalalı olayından sonra Kırım savaşı olarak bilinen Osmanlı-Rus savaşı esnasında Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın dostu olan zamanın Mekke Şerifi Abdulmuttalib b. Galib Hicaz’da bağımsızlık amaçlı bir ayaklanma başlatmışsa da başarılı olamamıştır. Gerçekte Kavalalı olayı Arap ayaklanması ile uzaktan yakından alakası olmayan bir Osmanlı Paşası’nın isyanıydı. Kaldı ki, bunu planlayan ve icra eden Kavalalı Mehmet Ali Paşa Arap değildir. Arap olmadığı gibi Araplar için ortaya çıkmış biri de değildir. Tamamen şahsi emeller için ortaya çıkmış bir kişidir. Osmanlı Devleti’nde ayaklanan valiler olmuştur. Bu olay bir ilk de değildir. Bunun gibi örnekleri olmakla birlikte devletin güçlü olduğu dönemlerde kolaylıkla bastırılmış, devlete kalıcı bir zarar vermeyen olaylar olarak tarih sayfalarında yerini almıştır.

ARAP AYDINLARININ HAK TALEPLERİ

Araplar’ın kurduğu cemiyetlerden bazıları üzerinde durmak istiyorum. Bu cemiyetlerden bir kısmı hayır ve eğitim işleriyle ilgilenirken bir kısmı da siyasi ve fikir kulüpleri şeklinde kurulmuş cemiyetlerdir. Özellikle II. Meşrutiyet’ten önce ve sonra olmak üzere bu cemiyetleri ayırmak gerekir. Siyasi amaçlı kurulan cemiyetlerin bazısı, Araplar’a daha fazla haklar talep etmek amacıyla kurulmuş cemiyetlerdir. Bir kısmı ise siyasi hakların gerektiğinde silahla elde edileceğine inanan cemiyetlerdir. İlk kurulan Arap cemiyetlerin ideolojik cemiyetler olduğunu söylemek hata olur. Şunu hatırdan çıkarmamak gerekir: Özellikle II. Meşrutiyet öncesi dönem olan II. Abdulhamid döneminde Araplar’da Türkler’e yönelik bir düşmanlık aranamaz. O zamanın Araplar’ında egemen olan düşmanlık Hıristiyanlar’a ( Batılılar’a ) yönelik düşmanlıktır. Zamanın Arap aydınları ile alimlerinin çoğu batılı düşünce tarzı ile batılı yaşam tarzının zamanla Ortadoğu’da batılılar için bir güç merkezine dönüşeceğini, bu güç merkezlerinin batılılar tarafından desteklenerek İslami yaşam tarzı önünde bir engel haline geleceğinden korkuyorlardı. Bu güç merkezlerini vesile kabul edecek olan batılıların zamanla Ortadoğu’yu işgale kadar götürecek bir sürecin başlangıcına götüreceğinden endişe ediyorlardı. Bu aydınlar Osmanlı’nın yıkılması durumunda Ortadoğu’nun, dolayısıyla Arap bölgelerinin birden çok batılı güç tarafından mutlak bir işgale uğrayacağını, bunun geri dönülemez yıkımlara yol açacağını hesap ediyorlardı. Bu düşünce nedeniyledir ki, Osmanlı Devleti’ni korumak Araplar için de hayati öneme sahipti. Arap aydınlarının kurdukları cemiyetlere ve onların arasında geçen konuşmalara baktığımız zaman, daha çok Osmanlı Devleti’nin yönetiminde daha etkin rol almak istedikleri ile ilgili görüşler ağır basar. Hatta II. Meşrutiyet’ten sonra silahlı mücadeleyi ileri süren bir grup Arap subayının kurduğu Ahd Cemiyeti bile ayrılmaktan ziyade haklarını silah zoruyla alacaklarına inananlardı. Kısacası sosyal ve ekonomik reformlar yapılması ile Araplar’ın İmparatorluğa ortak edilmesi üzerinde yapılan taleplerdir.

Arap Uyanışı ne demek?

Bugün siyasi bir terim olarak kullanılan “ Arap Uyanışı “ terimi de yanlış bilinen ve kullanılan farklı bir anlamı vardı. Arap Uyanışı’ndan kastedilen Araplar’ın bağımsızlığı değil, bilakis Avrupalılar’a karşı Müslümanları ve kurumlarını korumak için yeniden dirilişi, İslamiyet’e daha köklü dönüşü ifade eden bir terimdir. Aslında Osmanlı Devleti’ni eskiden olduğu gibi arındırma ve güçlendirme hareketidir. Bu hareketin başında bizzat Sultan II. Abdulhamid’in kendisi ve görevlendirdiği Arap aydın ve alimleri var. Sultan, Arap vilayetlerinin durumunu iyileştirmek için çok sayıda reformlar yaparak, İslam dininin daha da kök salmaya çalıştı. Araplar halifenin düşmanları olan Hıristiyanlar’a karşı daha da sert davrandılar. 1895’te Bedeviler Hicaz’da yabancı konsoloslara saldırması, Fransız, Rus temsilcileri yaralamaları, İngiliz temsilciyi öldürmeleri buna iyi bir örnektir. Bu Cidde Olayı Osmanlı Devleti’nin başını ağrıtsa da nedeni gayet açıktır.

Arap Uyanışı anlam olarak İslam’a dönüş, ümmetin bilinçlenmesi anlamında kullanılırken, sonraki dönemde bu, Osmanlı’ya karşı ayaklanma ve isyan olarak kullanılmıştır.

1. Fotoğraf: 161

Şam'ın manzara-yı umumiyesi ve Salihiye mahallesi

İlan-ı cihad üzerine kafile-i mücahidine iltihak eden Necid rüesa-yı urbanı ( Necid Araplarının ileri gelenlerinin Birinci Dünya Savaşında cihad ilanından sonra mücahidlere ( Osmanlı Ordusuna ) katılmaları.
Sebahattin Arslan* / TIMETURK

II. Beyazıt Külliyesi göle dönmekten kurtuldu

2010-09-17T05:30:00.001-07:00

Edirne'nin en önemli vakıf miraslarından II. Beyazıt Külliyesi, şehir içinden geçen Meriç ve Tunca nehirleri taştığında sular altında kalıyordu.
Yerleşim yerlerinin göle dönmemesi için DSİ'nin yaptırdığı setler dışında kalan 500 yıllık külliye, yağmur suyundan bir türlü kurtarılamıyordu. Tarihî yapı, nehir seviyesinde olduğundan yüksek kotta bulunan yerlere düşen yağmurların tamamı külliye içine doluyordu
. İşte Vakıflar Genel Müdürlüğü, bu sorunu çözecek önemli bir çalışmaya imza attı. Halen restorasyonu devam eden külliyenin onarımından önce yapıya drenaj ve pompa sistemi kurdu. Yaklaşık 1 milyon 800 bin lira harcama yapılan sistem sayesinde artık saniyede 600 litre su tahliye edilebiliyor. Külliyenin zeminine döşenen emici borularla suların güneybatı köşesinde bulunan kuyularda toplanması sağlandı. Bu suların pompalarla Tunca Nehri'ne tahliye edilmesiyle de süreç tamamlandı. Artık, yağmur suları külliyede belli bir seviyeye ulaştığında sistem otomatik olarak devreye giriyor ve biriken suları bu borular aracılığıyla boşaltıyor. II. Beyazıt'ın hükümdarlığı sırasında, 1488 yılında inşa edilen külliye, cami, imaret, hastane, medrese, hamam, mutfak ve ambarlardan oluşuyor.

Bafra Nebiyan Dağı Olayları...

2010-09-14T10:54:00.001-07:00

Dr. Nuri YAZICI
Mütareke (Mondros) sonrasında Bafra ve çevresinde de Rum azınlık arasında kaynaşmalar başlamıştı. Ormanlık ve dağlık olan bu bölgenin, denizden irtibatının da kolay sağlanması önemini artırmıştır.
Samsun-Bafra yolu da, Engiz mevkiindeki Rum çeteler tarafından konrolde tutuluyordu. Yol kesme ve soygun olayları sebebiyle ulaşım, ancak posta muhafızlığı yapan jandarmaların nezaretinde, peşlerinden gitmek suretiyle sağlanabiliyordu.
Bafra'daki Rum çetelerinin faaliyetlerini, Nebiyan'da Alan Köyü'nde Nikol'un Anastas yönetiyordu. Anastas ise, Neiyan'ın çetebaşısı Ağaçalan Köyü'nden Anastas ile Kapıkaya Köyünden Taşçıoğlu Sava'ya bağlıydı. (1)
Nebiyan Dağı, çetelerin barınağı olduğundan burada yüzlerce Rum eşkiyası vardı.(2) Bunlar umumiyetle müslüman köylere tecavüz etmekle beraber, zaman zaman Rum köylerine de saldırarak ölüm ve gasba sebebiyet verirlerdi.

Bu mıntıkada bulunan 11 Rum köyünde 1012 hane ve 6228 nüfus vardı. Yaklaşık 1500 silâhlı çıkarabiliyorlardı. Seferberlik çağrısına uymayıp kendilerine katılan Rum'larla miktarları daha artmıştı. Bafra'da askerlik çağrısına uymıyan Bağcunun Çamuşun oğlu Yordan, Sinasın Yordan, Cicioğlu Yuvan'ın kardeşi Lefter, Yüksek Gazino müsterici Aleko'nun kardeşi Sokrat, Garibin Aleko, Mumcu Vasiloğullarından Pandeloğlu Dimit, Pasalıoğlu Yuvani, İshaklı Mahallesi'nden Eyaneş, Karadağoğullarından Gavriloğlu Dimitri ve Pademlioğlu Plâdon Nebiyan eşkiyasına katılmışlardı. (3)
Herbirinin mevcudu 180-200 kişi civarında olan bu çeteler Tâkip Müfrezeleri'yle ve jandarma yaptıkları çarpışmalarda büyük zaiyat verdiriyorlardı. Düzenli asker gibi emir, komuta içinde hareket ediyorlar, Yunan subaylarınca yönetiliyorlardı.(4) Tenkil edilen eşkiyanın üzerinden Yunan üniforması ve teçhizatı çıkmaktaydı.
Nebiyan Dağı'nda faaliyetleri bilinen belli başlı Rum çeteleri ise şunlardı:(5)
Samsun'un Taflan Köyü'nden Lefter çetesi, Kurugökçe Köyü'nden Andon çetesi, Eğribel-Köyü'nden Anastas ve dayısı Anastas, Benlik Köyü'nden Sarı İstil, Kirazlı Köyü'nden Taşçıoğlu Kara sava çeteleri...
Bafra'nın Kültük Köyü'nden İstavri çetesi, Yayla Köyü'nden Kel Sava çetesi...
Havza'nın Koçidağı Köyü'nden Piç Vasil çetesi, Elmalıca Köyü'nden Eleni Çavuş Çetesi...
Alaçam nahiyesinin Kapıkaya Köyü'nden Kavaklıoğlu Yunan ve yeğeni Todoroğlu Agabiyos çetesi, Kürdünoğlu simyon çetesi....
Ayrıca adlarıyla anılan pekçok Rum çetesi de vardı. Bu çetelerin bölgedeki ilk olayı Kasnakçı mermer Köyü'nden yakaladıkları 2 Tük'ü sırt sırta bağlayıp, diri diri yakarak öldürmek olmuştur. Daha sonra bir jandarma, bir er ve tarlada çalışmakta olan bir çiftçi öldürülmüştür. (6)
Kapıkaya ve Asar köyleri çarpışmalarında ise, Rum çeteler, Türk kuvvetlerine oldukça kayıp verdirebilmişlerdir; Asar Köyü mağaralarına sıkıştırılan çeteler imha edilememiş, geceden istifade ederek kaçmışlardır. Bu çatışmada 15 yaralı, 20 şehid verilmişti.(7)
Nebiyan çetelerinden en çok zarar gören köylerden Ayazma köylüleri, Rum eşkiya ile mütareke yapmayı denemişse de bir sonuç alamamıştı. Düzköy'lüler ise, topluca köylerini terkederek Bafra'ya gelmişlerdi. Kaymakam ve Jandarma'nın tenbihi üzerine tekrar köylerine dönmüşlerse de, Rum çetelerinin tecavüzüne uğramaları ve köylerinin yakılması üzerine, Kızılırmağın öbür yakasındaki Kolay Köyü'ne sığınmak zorunda kalmışlardır. Eşkiya tâkibine, Alaçam ve Bafra bölüğünden gelen jandarmalara halktan katılan olduysa da, bir netice elde edilememiştir.(8)
Nebiyan Rum eşkiyasının en büyük katliâmı Çağşur ve Kuşça köyü baskınlarıdır. 5 Kasım 1916'da meydana gelen bu olaylar kalabalık Rumçetelerinin ilk toplu katliâmıdır. (9)
Çağşur Köyü, Nebiyan'daki Rum köyleri arasında kalmış, 150 haneli bir Türk köyü idi. Rum çeteleri aynı gün bu köyü ve Kuşça Köyü'nü basarak tamamen yaktılar ve halkının katlettiler. Toplam ölü miktarı 367 olup, ancak o anda köyde bulunmayanlar kurtulabilmişlerdi.
Nebiyan Dağı'nın güneyinde bulunan 13 Türk köyüne ise çeteler fazla zarar verememişlerdi. Bu köylerde 998 hane ve 6000'e yakın nüfus bulunuyordu. Fakat çetelerin tecavüzünden kurtulamıyan Çağşur,Kuşça, Kocahüseyinderesi, Melikalan, Türkmenler, Konakçımermer, Konukyas, Karacayörük, Alaylı, Üçpınar, Kıran köyleri tamamen Düzköy, Ağılan, Güzalan, Gökalan, Yeğinalan, Kırvanlık, Eğdir, Ledros, Lengerli, Boyalı. Çinili, Terzili, Köseli köyleri de kısmen yakılarak tahrip olmuşlardır.(10)
Temmuz 1914-Aralık 1920 tarihleri arasında Nebiyan Rum eşkiyası 110 hadisenin faili olmuşlardır. Bafra Adliye kayıtlarına (*) intikal eden olayların tasnifinden 37 şekavet 21 şakiye yataklık, 6 yol kesme, 13 yaralama, 7 hırsızlık, 25 gasb, 1 para için adam kaçırma olayları görülmektedir, Tamamen tespit edilememekle beraber Nebiyan eşkiyasının yaptığı katliam sayısı Çağşur ve Kuşça cinayetleri, Bafra civarı çetelerinin vukuatı dikkate alınarak 534'ü bulmaktadır. (11)
Jandarma tâkibinde kalıp, Adliye kayıtlarına geçmeyen 97 olayda ise, 33 cinayet, 8 yaralama, 4 yangın ve yağma, 48 gasb, 2 yol kesme, 1 asarak idam ve 1 ırza geçme görülmektedir.(12)
Haziran 1922'ye kadar çetelerin yaptıkları toplu baskın, yangın ve cinayetlerde halktan 50 kişi öldürülmüş, 13 kişi yaralanmış, tespit edilebilen 450 sığır, koyun, yük hayvanı, miktarı belirlenemiyen zahire gasbedilmişti. Ayrıca 52 ev, 4 samanlık, 6 ambar, 36 muhtelif bina yakılarak tahrib edilmiş, 2 ırza geçme olayı vukubulmuştur.(13)

OTLUKBELI SAVASI

2010-09-09T05:34:00.000-07:00

Karamanoğlu İbrahim'in 1464'te ölmesi üzerine oğulları birbirlerine düşmüşlerdi. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yardımıyla İshak Bey Karamanoğlu beyliğine sahip oldu. Bunun üzerine diğer oğlu Pir Ahmed Bey Fatih Sultan Mehmed'den yardım istedi ve gelen yardım sayesinde Beyliği ele geçirdi. Fakat Pir Ahmed Bey bir süre sonra gidip Venediklilerle anlaşınca, bu duruma sinirlenen Fatih Sultan Mehmed, Karaman Seferi'ne çıkmaya karar verdi.

Konya ve Karaman alınarak Osmanlı'ya bağlandı. Karaman halkı İstanbul'a ve çeşitli yerlere göç ettirildiler. Pir Ahmed Bey kaçarak Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'a sığındı. Bu olay Osmanlılarla Akkoyunluların arasının açılmasına neden oldu.

Osmanlılar Avrupa ve Anadolu'daki topraklarını genişletirken, Akkoyunlular Devleti'de Doğu Anadolu, Kafkasya, İran ve Irak üzerinde hakimiyet kurmuşlardı. Sınırlarını genişleten iki Türk Devleti arasında büyük bir savaş kaçınılmaz olmuştu. Otlukbeli mevkiinde 11 Ağustos 1473'de yapılan savaşta, devrin en kuvvetli savaş tekniğine ve araçlarına sahip olan Osmanlı ordusu, Uzun Hasan'ın kuvvetli süvarilerden kurulmuş olan ordusunu birkaç saatte dağıttı.

Bu savaştan sonra Akkoyunlular bir daha kendilerini toparlayamadılar. Fatih Sultan Mehmed, Akkoyunlu tehlikesini bu şekilde engellemiş oldu. Anadolu'da ve Rumeli'de birçok sefer düzenleyip pek çok zafer kazanmıştı.

Buna rağmen güneyde güçlü bir devlet konumunda olan Memlüklerle problemler yaşandığı halde sıcak bir savaştan kaçınmıştı.