Tarih Muallimim

OSMANLIDA İKTİDAR VE ULEMA İLİŞKİSİ

2019-10-08T00:49:00.002+03:00

1. Giriş: Osmanlı Devleti, kuruluş döneminden itibaren kendisini, dini yaymaya adamış bir İslam Devleti olarak tanımlamıştır. Yöneticilerinin İslam karakteri sonraki yıllarda neredeyse devletle özdeşleşerek devletin din sayesinde ayakta kalabileceği iddiasıyla devletin bekasına hizmet eden bir araca dönüştürülmüştür. Zaman içerisinde tam olarak siyasetle bütünleşen İslam, devletin elinde bir araç haline gelmiş ve bu dönüşümde de en büyük katkıyı ulema sınıfı yapmıştır.

Ulema

Ulema esas olarak medresede yüksek tahsil görerek “icazetname” alan ve toplumsal, dini ve politik alanlarda önemli rol oynayan sosyal bir zümreyi temsil eder. İslam hukukunun yorumcusu ve uygulayıcısı olarak müftülük ve kadılık olmak üzere iki önemli rolü bulunan ulemanın daha kuruluş devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde önemli bir yeri bulunmaktadır. Osmanlı uleması, devletin adalet hizmetleri, yargı ve eğitim görevlerine bakan zümreydi ve 3 önemli görevi vardı. Tedris; eğitim ve öğretime bakan görevliler, kaza; yargılama ve karar verme görevi, ifta; bir durumun şeriata uygun olup olmaması konusunda fetva verme görevidir.

Ulema Sınıfının Oluşumu ve Hiyerarşik Yapısı

Ulemanın yetişmesinin Osmanlı Devletinde yerleşmiş bir usulü vardı Buna göre medrese tahsilini tamamlayan genç aday, müderrislik veya kadılık görevine tayin edilinceye kadar geçen staj dönemine mülazemet denildiği gibi, belirli bir süre müderrislik veya kadılık yapan ulemanın yeniden bu görevlere tayinine kadar olan bekleme dönemine de mülazemet denilirdi Osmanlıda ulema batıda veya İran’da olduğu gibi devlet teşkilatı ve sistemin dışında ayrı bir unsur ve güç olmayıp bizzat sistemin bir parçasıdır. Ulema içerisinde yer alan kişiler, Kadılık, Müderrislik, Kazaskerlik, Nâkibül-Eşraf’lık, Padişah hocalığı, hünkar imamlığı, şeyhülislamlık gibi bir çok görevi yerine getirdiği devletin zaman zaman ihtiyaç duyduğu idari reformlarda da lahiyalar hazırlayarak ıslalahat girişimlerinde bulunarak kamuoyu oluşturup üstlendiği görevi yerine getirmeye çalışmıştır. Şimdi Osmanlının ulema kademesinde görevlere kısaca değinerek hiyerarşik yapısını açıklamaya çalışalım

Kazaskerlik

Osmanlının ilk zamanlarında böyle bir makam yoktu. Sultan I. Murat zamanında bu makam oluşturuldu. 1480 yılında kadar sayısı bir taneydi. Bu tarihten sonra Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği olmak üzere sayısı ikiye çıktı. Kazaskerle bu tarihlerde ulema sınıfının yani müderris ve kadıların en büyük makamıydı. Osmanlı devletinin askeriye sınıfına ait dava, veraset gibi hukuki durumları kazasker tarafından görülürdü. Kazaskerler Divan-ı Hümayun üyesi olup divana gelen kendilerine ait davaları çözümlerlerdi ve haftanın bazı günlerinde kendi evlerinde de divan kurup kendilerine havale edilen hukuki ve şeri işlere bakarlardı. Rumeli kazaskeri, Anadolu kazaskerinden üstündü. Padişah sefere giderse kazaskerde sefere katılır, padişah sefere çıkmazsa kazaskerde sefere çıkmaz. Yerine “ordu kadısı” denilen görevliler giderdi. Kazaskerliğe yükselebilmek için 16. yy ortalarına kadar belirli bir kural yoktu. Örnek olarak Ebussuud Efendi, İstanbul kadılığından Rumeli kazaskerliğine getirilmiştir. Fakat bu dönemden sonra İstanbul veya Edirne kadılıkların dan, Anadolu kazaskerliğine geçmek kanun olmuştur. Rumeli kazaskerliğine ise Anadolu kazaskeri veya daha önce bu işi yapmış kişi getirilirdi.

Kadı

Osmanlı Devletinde mahkemede hâkimlik, aynı zamanda şehir ve kasabaların belediye işleriyle, bugünkü noterlik işlerini yapan hükümetin mahalli herhangi bir iş hakkında fermanlarını infaz ve tatbikinde yetkili olan kimseye kadı denilirdi.

Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde en büyük kadılık İznik ve Bursa kadılığı olup daha sonra ele geçirilen yerlerde ise ikinci ve üçüncü dereceli kadılıklar kurulmuştur. Kadıların dereceleri şunlardır:

Nahiye kadılıkları

Kaza kadılıkları

Sancak kadılıkları

Eyalet kadılıkları

Taht kadılığı

Bir kadılığa birkaç kişi talip olursa bunlar arasında sınav yapılırdı. Kadıların hizmet süreleri derecelerine göre değişirdi. Süresi dolan kadılık boşalmış sayılır, yerine sıra bekleyen kişilerden en kıdemlisi tayin edilirdi. Osmanlılarda kadı tayininde ilk İslam devletlerindeki usule uyulmuştur.

Müderrislik

Medreselerdeki dersleri bitirerek mezun olan bu kişi mülazemet ve kazasker defterine kayıt olurdu. Nöbet sırası geldiği sırada en aşağı derecedeki medreselere müderris olarak atanırdı. Müderris kuvvet veya kabiliyetini gösterecek olursa Sahn-ı Seman medreselerinden birine terfi ederdi. Bu suretle profesör olurdu.

Müderrislerin tayinleri ilk olarak kazaskerlerin padişaha arz etmeleriyle yapılırken, 16. yy ortalarından itibaren tayin görevini şeyhülislam üstlenmiştir. Şeyhülislam durumu sadrazama yazar, sadrazamda bunu padişaha ileterek durumu kabul ettirirdi. Herhangi bir medreseye birden fazla müderris talip olursa aralarında sınav yapılırdı. Bunun için müderrislere bir konu verilir, bu konu hakkındaki düşünceleri dinlenir ve bir risale yazdırılır. Müderrisler derecelerine göre uygun olan bir kadılığa geçebilirdi

ULEMA DEVLET İLİŞKİSİ

Osmanlılar, kanun, hüküm, ferman ve uygulamada dinî anlayışın dışına çıkmamak için kuruluşlarından itibaren İslam fıkhına (hukuk) vâkıf olan ulemaya devlet idaresinde yer vermişlerdir. Osmanlı Devletinin ilk teşkilat yapısını ve kanunlarını oluşturan, ilmiye sınıfıdır. İlmiye sınıfı mensupları sadece hukuk ve eğitim işlerini değil, Fatih dönemine kadar mülkiye hizmetlerini de yürütmüş vezirlik rütbesine kadar yükselebilmişlerdir. İlmiye sınıfı mensupları, hukuk, eğitim ve dinî alanlara tekabül eden bu yöndeki İslami ilkeleri otorite nezdinde sürekli diri tutma çabası içerisinde olmuşlardır Bundan dolayı Osmanlı yönetim organizasyonunda padişahların liderlik vasıfları kadar, büyük âlimlerin, âlimlik vasıfları da çok önemli rol oynamıştır.Ulemanın teminatı olmaksızın hukuki uygulamalar eksik kalacağı gibi, hukukun olmaması durumunda hanedanın meşruiyeti tehlikeye girebilirdi. Devlet-i Âliye meşruiyet sağlamak için hiçbir zaman peygamber soyundan veya onun kabilesinden olmak gibi bir iddiaya sarılmamış ve sadece arada sırada soylu Orta Asya kökenlerine atıf yapmışlardır. Osmanlılar, ortaya koydukları performansta temel referansları İslam olduğu için hanedan olmuşlardır

Osmanlıda dinî teşkilat, devlet otoritesine tabi olmasına rağmen ulemanın devlet işlerine tesiri büyük olmuştur.Teokratik diyebileceğimiz bir yapıya sahiptir.Osmanlı yönetimi bir taraftan bu çerçevede değerlendirilirken, Birçok tarihçi Osmanlı devlet yönetimine "Osmanlı tarzı" kendine has bir yönetim şekli vardır demiş. Osmanlının kendine özgü bu idaresinde medrese kurumunun ciddi bir rolü vardı. Medreseler bütün ulemanın kendini ispat için bir zemin teşkil ediyordu. Buralarda âlimler imanı aydınlatacak ilimlere hâkim olmak için çabalıyor. Bu ilimler gramer (nahiv), sentaks (sarf), Kur an yorumlama (tefsir), İslam hukuku ve usulü (fıkıh), Peygamber'in deyişleri (hadis), mantık ve diyalektik, retorik (belagat) ve skolâstik ilahiyat (kelam) olarak sayılabilir. Medreseler sadece resmi kariyer sisteminin köşe taşları değil, aynı zamanda resmi olarak tasvip almış dini hayatın da birçok bakımdan köşe taşlarıydılar

17. yüzyılda İstanbul'un dinî zihniyeti üzerine ortaya çıkan bir çatışma, imparatorluğu perişan eden genel mali krize eklendi. Bizatihi ulemanın rolü ve krizin derin kökleri - fert fert ulemaya bir etkisi olmadığını kabul etsek bile - ulema hiyerarşisini ister istemez bozulmakta olan Osmanlı düzeninin bir sebebi haline getirdi. Her ne kadar ulema 19. yüzyıla kadar ideolojik dayanakları olan cepheden bir hücuma maruz kalmadıysa da 17. yüzyılın problemli yıllarında tehlikeli bir darbe aldı. 17. yüzyıl içinde yıllar gittikçe ulemanın genel saygınlığı azaldı. Bu çalkantılı yüzyılın hemen hemen bütün layiha yazarları ulemanın yiyiciliğin den yakınıyor.İlmiye kariyerinin görev ve kaynak yönünden erozyona uğramasıyla ulema hem maddi, hem de manevi olarak yoksullaşmıştı. Askeriye ve saray hizmetkârları karşısında kayıpları arttıkça, ulema kavgaya girmek zorunda kalmıştı. Saray görevliyle askeriyenin çok azı, ulemanın ilgilerine ve daha da azı ulemanın eğitimine veya zihnindeki adalet duygusuna sahipti. Başarıya giden yolda eğitime daha az önem verilmesi ve hatta yapmaya değer önemli bir nitelik olarak görülmemesi sonucunda, bir bütün olarak ulema sınıfı statü kaybına uğramış ve bu kayıpla birlikte sonuç alıcı olarak etkili olmaktan uzaklaşmıştır

Ulemanın başı kabul edilen şeyhülislamlık makamını, tam anlamıyla bir devlet dairesi haline getirerek kaza ve eğitim mekanizmasını bu müessesse aracılığıyla kendine bağlayan II. Mehmed, bu makamı merkezi otoritenin icraatını teyit ve tasdik eder duruma indirmiş; bu müessesenin başı olan kişiyi de vezir-i azam vasıtasıyla kendine karşı sorumlu tutmuştur. Böylelikle yönetim felsefesi gereğince dinin koruyucusu ve devletin başı olan padişah, icraatların dine uygunluğunu kendine bağlamış olduğu ve gerektiğinde kullanabileceği azletme mekanizmasıyla kontrol altında tuttuğu şeyhülislam vasıtasıyla her konu hakkında karar verme yetkisine sahip olmuştur. Dolayısıyla bu sınıf, merkezi hükümetin resmi ideolojisini oluşturmak ve topluma yaymak için birer araç işlevi gördüğünden devlet bu sistemin devamı için bu zümrenin yetiştiği eğitim kurumlarına oldukça önem vermiştir. Devlet kendi felsefesini desteklemek üzere kendi eliyle açmış olduğu medreseler yoluyla sistemi sürdürecek bilim adamlarını kendisi yetiştirmiştir. Devlet kendine sadık ve yönetim çarkının mümkün olduğunca düzenli işlemesine yardımcı olacak elemanların yetiştirildiği yerler olarak medreselere kendi kurumu olarak bakmış; burada yetişenlere de devlet memuru gözüyle bakılmasıyla sistem pekişmiştir. Buralarda ders veren müderrislerin de medreseleri daha üst makamlara çıkmak için bir basamak olarak görmesi ile devlet, oluşturmak istediği sistemi tam olarak tesis etmiştir. Diğer taraftan Osmanlı toplumunda bireylerin yükselmesini önleyen bir sistemi olmamakla birlikte devlet, bu sınıfın halka dayanmasını, halk katmanlarına açılmasını engelleyerek kendi içine kapanmasına zemin hazırlamıştır

Ulemada Bozulma ve Islahat Çalışmaları

Kuruluşundan Kanuni dönemine kadar Osmanlı uleması devamlı gelişme kaydetmiştir. Gerek kadılık gerek kazaskerlik gibi kurumlar devlete has bir şekil almıştır. Gelişmenin yanı sıra bu durum bazı zaafların ortaya çıkmasında sebep olmuştur. Yapılan araştırmalara göre tarihçiler 16. yy. ortalarından itibaren Osmanlı ilmiye teşkilatında bozulmaların başladığı konusunda hem fikirdirler. Bu durum dönemin risale yazarları tarafından fark edilmiş ve risalelerinde işlenmiştir. Taşköprüzâde Ahmet Efendi 1540’lı yıllarda medreselerde ulema arasında ilahiyat ve matematik ilimlerine karşı ilginin azaldığını belirtmektedir. 16. yy. ikinci yarısında Gelibolulu Mustafa Ali ulemaya karşı ağır eleştiriler yapmıştır. Mustafa Selaniki, Koçi Bey gibi risale yazarları da bu duruma değinmişlerdir.Rüşvet ve iltimasın ulemaya zarar verdiğini işlemişlerdir. Bunun yanı sıra ulemanın siyasete karışması da bozulma sebeplerindendir. 16. yy. ortalarından bu tarafa medrese programlarından matematik ve felsefe gibi derslerin çıkarılmış bulunması, bilim hayatının gerilemesine ve düşünce hayatının durgunlaşmasına yol açmıştı. Ulema arasında Ebussuud Efendi ayrı tutularak diğerlerinin kayda değer ciddi bir eser vermedikleri, ulema arasında adam kayırma, himaye anlayışının hâkim olduğunu, kazaskerlerin mülazemet usulünün takibinde yolsuzluk yaptıklarını, müderrislikler ve kadılıkların rüşvetle verildiğini belirtmekte, bilhassa ulema ailelerine tanınan imtiyazın zararlarını anlatmaya çalışmışlardır.

18. yy. dan itibaren ulemada ıslah çalışmaları biraz farklı bir yaklaşım ile devam etmiştir. III. Ahmet ve I. Mahmut saltanatların da ilgililere ilmiye ıslahı ile ilgili fermanlar çıkarılmıştır. III. Selim’de her alanda ıslah çalışmaları yaparken ilmiyeye önem vermiştir. Kadılık kurumundaki aksaklıklara ve alınması gereken tedbirlere değinilmiştir.

II. Mahmut ile ulemaya bakış açısının değiştiği bilinmektedir. Bu dönemden sonra ulemaya verilen değer bir kenara bırakılmıştır. Ellerindeki görevler alınmaya başlanmıştır. Zaten 1826’da Evkaf-ı Hümayun nezaretinin kurulması o zamana kadar ulemanın büyük ölçüde yararlandığı vakıf gelirlerinin tamamı devlet bütçesine alınmıştır. Fakat gerek II. Mahmut gerek II. Abdülhamid giriştikleri işlerde uygulamalarının topluma maal edilmesinde ulemadan yararlanmıştır.

Kaynakça

Akto,A.( 2013) Osmanlıda Medrese-İktidar İlişkisi (c. 6 , s.42) , Uluslararası Sosyal Araştırmalar

Dergisi

Erman.A.( 2013) 17. Yüzyılda Osmanlı Uleması ve Hal Fetvaları(c. , s50) Edebiyat Fakültesi

Dergisi

İnalcık H (R.Sezer, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ

(1300- 1600)

İpşirli.M(1999) , “Osmanlı Uleması”, Osmanlı Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları

Uzunçarşılı.H, Büyük Osmanlı Tarihi C. I, TTK Yayınları, Ankara

ÖZDEMİR, Hüseyin (2006). Kılıç, Kalem ve İlim, İstanbul: Yitik Hazine Yay

ZİLFİ, Madeline C. (2008). Osmanlı Uleması, Çev: Mehmet Faruk Özçınar, Ankara: Birleşik Yay.

Yurdaydın H.( 2008). Düşünce ve Bilim Tarihi (1600-1839)” Türkiye Tarihi 3, Cem Yayınevi

UÇAK ÜRETEN TÜRK NURİ DEMİRAĞ KİMDİR

2019-10-05T23:09:00.003+03:00

Mühürdarzade Nuri beğ 1886 yılında Sivas Divriği’de doğmuştur. 17 yaşında Ziraat Bankası’nda işe başlamıştır. Dürüst bir memuriyet hayatı geçiren Nuri beğ memuriyet yaşantısında hızla yükselir ancak işgal yıllarında memuriyetten ayrılarak ticarete atılır.
Zafer tütünleri adını verdiği sigara kağıdı satar bu işerinde ciddi kazançlar sağlayan Nuri demirağ bununla yetinmeyip büyük ticari yatırımlara girer. Asıl gayesin sadece kar amacı güdüp para kazanmak olmadığını girdiği yatırım alanları ve yok fiyatına yaptığı işlerde kendisini gösterecektir.Yeni kurulan Cumhuriyette ağır sanayi yatırımlarının yapılmaya başlamasıyla Nuri demirağda burda üstüne düşeni yapacak milli kaynaklarla demiryolu yapımı projesinde yer alıp yapılması gerekenden ucuz meblağlara demir yollarının yapımını mühendis olan kardeşi ile birlikte tamamlayacaktır. Mühürdarzade Nuri iken Atatürkün taktiri ile soy adı demirağ olacaktır.Nuri beğin proje ve atılımları bununla bitmeyecektir müreffeh ve kalkınmış bir toplumun havacılık alanında ileride olması ve göklere hakim olması gerektiğini düşünen Nuri beğ kendi uçaklarımızı yapmamız gerektiği düşüncesindedir ve bu yolda kolları sıvar.Ticaretten elde ettiği servetiyle Yeşilköyde bir arsa satın alıp fabrika kurar yurt dışına öğrenciler yollayıp mühendis yetişmesini sağlar bununla yetinmeyip uçak paraşütlerinin ipekten ve yerli olması için dut ağaçları ektirir.

Nuri Demirağ’ın tayyare fabrikası kurma fikrini öncelikle dönemin Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’a yazmış olduğu bir mektupla arz etmiş olduğu anlaşılmaktadır. Çakmak, mektuba verdiği cevapta “Memleketimizdeki hava sanayine yardım hususunda gösterdiğiniz vatandaşlık duygusu, şayanı takdirdir. Bu iş, büyük mali fedakârlıklara ihtiyaç gösterdiğinden bu uğurdaki maddi ve manevi azminizden de sizi tebrik ederim. İstanbul’da ki etüt atölyesiyle Divrik’de ki tayyare fabrikasının açılarak faaliyete geçmesini dilerim, saygılarımla” diyerek teşebbüsü desteklemiş ve hemen arkasından Nuri Demirağ’a gönderilen ikinci mektupla bu alanda çalışmasına müsaade edildiği belirtilir.1936 yılında Beşiktaş’ta Tayyare Atölyesini inşaa etti. Orada kendi adının baş harflerini verdiği Nu.D-36 üretildi. Uçakları kullanacak Türk pilotların yetişmesi için bir havacılık okulu kurmak gerekiyordu. Pistin bulunduğu arazide Gök Okulu kuruldu. Okul, 1943 yılında kadar 290 pilot yetiştirdi. Yeşilköy’deki Gök Okulundan önce Divriği’de de bir Gök Ortaokulu açtı. Sivas’ın hiçbir ilçesinde ortaokul yokken açılmış bu okulda öğrencilerin tüm masrafları karşılanıyor; öğrenciler havacılığa özenmeleri için İstanbul’a getirtilip uçuş dersleri veriliyordu. 1938’de Nu.D-38 adlı çift motorlu altı kişilik yolcu uçağı yapıldı. NuD-38, 1944 yılında Dünya havacılığı yolcu uçakları A sınıfına alındı. İlk uçak siparişini 1938 yılında Türk Hava Kurumu (THK) verdi. Nuri Demirağ, havacılık alanında çalışmalarına 1939’da Türkiye’nin ilk yerli paraşüt üretimini gerçekleştirerek devam etti. 1941’de tamamen Türk yapımı ilk uçak İstanbul’dan Divriği’ye uçtu.

Eskişehir’e uçan uçakların teslimi için Eskişehir’de bir test uçuşu yapılması talep edildi. Selahattin Reşit Alan, 1938’de Nu.D-36 uçağıyla iniş yaparken pistteki hendeği görmedi ve hendeğe düştü. Reşit Alan bu kazada hayatını kaybetti. Bu kazadan sonra THK, Savunma Bakanlığının uçaklara verdiği olur raporuna ve kazanın pilotaj hatası olduğunun söylenmesine rağmen siparişi iptal etti. Nuri Demirağ, mahkemeye verdiği THK ile yıllar süren bir mahkeme sürecine girdi. Mahkeme THK lehine sonuçlandı.Ayrıca uçakların yurt dışına satılamaması için bir de kanun çıkartıldı. Bu yüzden sipariş alamayan fabrika 1950’li yıllarda kapandı. Beşiktaş’ta üretilen uçakların uçuş deneme testleri ve gök okulu için yapılan pistler, hangarlar, üzerlerindeki bütün yapılı binalar o yıllarda dünyanın en büyük havalimanı Amsterdam Havalimanı büyüklüğündeki bütün kurulu tesisler istimlak edildi.Siyasete atılıp hakkını aramaya çalışmasına ve İsmet İnönüye mektuplar yazmasına rağmen bunlarun hiç birinden sonuç alamamıştır...

Nuri Demirağ’ın yaptığı demiryolu ve faaliyet alanları arasında en önemli girişimleri,:

a) Samsun-Sivas Hattı

b) Fevzipaşa-Diyarbakır Hattı,

c) Afyon-Antalya Hattı,

ç) Sivas-Erzurum Hattı,

d) Irmak-Filyos Hattı,

e) Bursa’da Merinos Fabrikası’nın İnşası,

f) Karabük Demir-Çelik Fabrikasının bir kısmı,

g) İzmit Selüloz Fabrikası,

ğ) İstanbul Hal Binası,

h) Eceabat-Havza Şosesi,

ı) Birçok hayrat çeşme yapımı.

Yararlanılan kaynaklar

Dr. Osman YALÇIN Mühürdarzade Nuri Bey’in (Demirağ) Hayatı ve

Çalışmaları (1886-1957) ,Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi

S 44, Güz 2009, s. 743-769

TURAN MEFKURESİ

2019-10-05T14:12:00.002+03:00

Bugün Turancılık deyince Türkiye de anlaşılan şey tarihi mirasları da dahil bütün Türkleri tek devlet çatısı halinde birleştirme ülküsüdür.Tarihi savaşları ve fütühatçı yapsın dan dolayı hemen hemen bütün
dünyaya antipatik gelen Türk milletinin yeniden birleşerek şahlanması irili ufaklı ticari oluşumları baltalayabileceği gibi dünyada yeni bir güç dengesi olarak ortaya çıkıp iki kutuplu dünya düzeninde bende varım diyebilecek potansiyele sahiptir.Bu sebeple büyük bir propaganda ve direnişe karşılanmaktadır birlikteliğimize müsaade edilmemektedir..Gökalp’a göre birlik yolunda büyük mefkûreleri olan Türklerin sadece bir harsı olmalıdır bu tamamen kendi ruhlarından doğmalıdır. Türk,başka milletlere benzemeye çalıştıkça parçalanır; fakat Türkleştikçe kendine benzedikçe millî birliği daha da kuvvetlenir. Bu birliğin sağlanması sonucu değişik adlar verilmiş Türk isimleri önem arz etmeyecek ve Türklerin vatanının sınırları çizilmiş olacaktır.Turan ülküsü geçmişte Hun hükümdarı Mete Han, Hunlar adıyla bütün Türkleri birleştirdiği zaman Hunlardan sonra Avarlar, Avarlardan sonra Göktürkler,Göktürklerden sonra Oğuzlar, bunlardan sonra Kırgızlar ve Kazaklar; sonrasında Kür Han, Cengiz Han ve Timurlenk, Turan ülküsünü hayalden gerçeğe dönüştürmüşlerdir Türklerin farklı devletler hâlinde olsa da Türk dili ve kültürü ortak noktasında birleşmesi ve bir güç hâline gelmesi, gerçekleştirilmesi çok zor bir ülkü değildir.ÖNCELİKLE Biz kimiz bunu hiç bir zaman unutmayacağız ilkokuldan başlıyıp milli şuuru gençlerimizde dosdoğru bir şekilde oluşturup tarihimizi olması gerektiği şekilde anlatacağız tarihimizin sadece Osmanlıdan ibaret olmadığını 2000 bin yıllık bir maziye sahip olduğumuzu bu bilinçlerde yer ettirip millet olarak milli bir hedef oluşturacağız Biz buna kızıl elma diyoruz .Ömer Seyfettin de, “Kızılelma Neresi?” adlı hikâyesinde“Kızılelma”yı ulaşılması gereken büyük idealler olarak tanımlar. Kızılelma,bazen coğrafî bölge anlamında ulaşılması gereken bir hedefi sembolleştirirken bazen de ismi olup cismi olmayan fakat fethedilmesi gereken yerleri işaret eder. Birçok defa da tüm Türklerin birleştirilmesi idealinin soyut göstergesi olarak karşımıza çıkar. Kızılelma soyuttur; çünkü somut olan şeylere bir şekilde ulaşılır. Hedeflerin ne kadar büyük olduğunu göstermek için Kızılelma soyut tanımlamalarla karşımıza çıkmaktadır...

Vatan ne Türkiye’dir Türkler’e ne Türkistan;

Vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan…” (Gökalp )

YARARLANILAN KAYNAKLAR

NihalAtsız. Türk Tarihinde Meseleler

Cengiz KARATAŞ.TURANCILIK MEFKÛRESİ BAĞLAMINDA HALİDE EDİB’İN YENİ TURAN’INA DAİR

KARDEŞ KATL-İ MESELESİ

2019-10-01T19:52:00.002+03:00

Osmanlı Padişahları kendi kardeşlerinin ölüm emirlerini verdi mi?

Bütün Osmanlı Tarihi boyunca bu uygulama gerçekleşmese de Evet Padişahlar kendi kardeşlerinin katilleri için fermanlar yayımlamışlardır çok tartışıla gelen bu meseleyi günümüz değer yargıları ve persfektifin den değerlendirecek olursak hata etmiş oluruz.

Meseleyi değerlendirirken dönemin şartlarını ve iklimini muhakkak surette bilmek şarttır. Padişahlar kin ve nefretten veya hutda

keyfiyetten kardeşlerini öldürmüş değillerdir.Devletin bütünlüğünün muhafaza edilmesi mutlak otoritenin tesisi ve toplumun menfaati için şahıslar feda edilir ilkesi ile hareket etmişlerdir. İlber Ortaylı bu konuyu yorumlarken;"Osmanlı hükümdarının kardeşi sizin kardeşiniz değildir. Kardeşinizle miras kavgasına tutuşmanız ayıp olabilir, kardeşinizi haksız yere dövmeniz gaddarlık olabilir ama Osmanlı hükümdarının kardeş sevgisi ve toleransının sınırlı olması gerekir. Çünkü memleketin veraset kurumları ve iktidar anlayışı bugünkü gibi oturmamıştır. Hatta Cengizhan'ın bile veraset anlayışında bizimkine göre çok yumuşak olduğu görülmektedir ama bu Osmanlı için mümkün olmayan bir şeydir."diyerek bu meseleyi gerekli bir müessese olarak yorumlamıştır.

Dönemin şartları gereği uygulanmadığı taktirde ortada çok olumsuz örnekleri mevcuttur.Mesela Sultan I.Murad ın oğlu Savcı bey babasına karşı isyan etmiş Anadolu da Timur istilası ile başlayan Fetret devrinde Yıldırım Beyazidin evlatları arasında baş gösteren mücadelede bir sürü masumun kanı akmış ve Bizansa nice tavizler verilmiştir.

Evlatlar arasında bölüştürülmüş Devletlerin akıbetide malumdur.Tuğrul Bey, Alparslan ve Melikşah dönemlerinde çok geniş ülkeleri elinde tutan Büyük Selçuklu Devleti, yine bu inanç ve gelenek dolayısıyla İran, Kirman, Konya, Halep ve Dımeşk Selçukileri adıyla beş parçaya ayrıldı. Bütün bu bölünmeler ne yazık ki ilk düşman ve ilk tehlike oluyordu. Özellikle komşu ülkelerde siyaseti iyi bilen idareciler, bu bölünmüş ve parçalanmış hanedanları birbirleri ile kapıştırmak da hiç zorlanmıyordu.

Bütün bu sebepleri daha detaylı inceleyip bu meseleyi daha sıhhatli yaklaşmak gerekmektedir...

PADİŞAHLAR NEDEN YABANCI KADINLARLA EVLENİRDİ

2019-09-30T16:28:00.001+03:00

Osmanlı padişahlarının Türk kızları dururken yabancı kızlarla evlenmeleri bu zamana tartışma konusu olmuştur.Pek çok spekülatif çevre padişahların yabancı kızlarla evlenmeleri suretiyle Türk devlet yapısının
bozulduğunu iddia etmiştir.Padişahların Türk kızları yerine yabancı kızlarla evlenmesinin asıl nedeni akrabalık bağı ile nüfuz kazanacak Türk ailelerin, bu nüfuzlarını kendi çıkarları için kullanma olasılıklarından duyulan korkuydu. Nitekim Fatih Sultan Mehmet, Osman Gazi’nin soyundan sonra Osmanlı’da en güçlü aile olan Çandarlı ailesinden gelen baş vezirini saltanatın bölünmezliği ve mutlak egemenlik ilkesi uyarınca, giderek nüfuz kazandığı için hiç tereddüt etmeden öldürtmüştü. Bir padişahın tanınmış bir aileye üye Türk kızıyla evlenmesinin böyle kötü bir sakıncası vardı. Kısa süre içinde, şurada ya da burada, padişahın anne tarafından nüfuz kazanmış akrabaları türeyecekti. Gerçi ana tarafından nesebin değeri yoktu. Hakanlık kanı baba tarafından geçerdi. Ama doğal olarak ana tarafından akrabalar Saray’a doluşacak, önce kişisel sonra siyasi isteklerde bulunacak, istekleri yerine getirilmeyenler, kan bağına ve padişahın akrabası olmakla kazandıkları nüfuza güvenip entrikalara girişecek, bu entrikalar kanlı olabilecek, devlet güvenliği, bütünlüğü sarsılacaktı. Belki Osmanlı hanedanlığına rakip başka bir hanedanlık bile türeyebilirdi..Bir osmanlı padişahı 3 tane türk kadınla evlendiğini düşünürsek, bunların her birinin kardeşi, oğlu babası, annesi olduğunu varsayarsak, o padişahın toplamda nerden baksanız seksen tane akrabası oluyor. Hal böyle olunca hanedanlık savaşları, entrikaları, olayları olacaktır.Bu şekilde yorumlayacak olursak mantıklı bir devlet siyaseti olarak bakabiliriz.

Bu evlilikler Osmanlı devletinin bir Türk devleti olduğu gerçeğini değiştirmez Prof.Dr. Ortaylı bir Konuşmasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Türklerin imparatorluğu olduğu vurgusunu yaparken , “Türklüğü dil olarak idare olarak medeniyet olarak kitle ile temasta en iyi yerleştiren en mükemmel devlet Osmanlıdır, bunu bilin. Bugün garip bir şekilde bir milliyetçilik çıkmış ‘Osmanlı Türk değil, Türklerin düşmanı Türklük, ta 2000 sene evvel var sonra yok' Ee o zaman nasıl yaşadın? 2000 sene arada cıvıma olursa kalır mı millet bunu nasıl izah edeceksin? Bu tip bir tarih yaklaşımı çok yanlıştır. Osmanlı İmparatorluğu Türklerin imparatorluğudur. Adının ‘hanedan' adını taşıması mensubu olduğumuz İslam dünyasında bir adettir hep kurucu hanedanın ismiyle anılır devlet” demiştir...

SULTAN II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE DIŞ POLİTİKA

2019-09-25T01:19:00.000+03:00

1.Giriş: Sultan II. Abdülhamid’in tahta geçtiği dönem içerisinde İmparatorluk sıkıntılı bir süreçten geçmekteydi. Balkanlarda vuku bulan isyanlar siyasi ortamı kızıştırmış olaya Avrupalı devletlerde dahil olup konun çözümü için Tersane konferansını toplamışlardı. Ancak bu toplantıdan bir sonuç alınamamış akabinde Osmanlı Rusya ile savaşa girmiş
ve ağır bir yenilgi almıştır.Genel olarak bakıldığı zaman ülke tam anlamıyla bir istikrarsızlık içindeydi.Siyasi askeri sosyal pek çok alanda hareketlilik meydana geliyordu. Tanzimat reformcularının bu dönemde yerini yeni Osmanlıcılar adı verilen muhalefet grubuna bıraktığını görüyoruz bununla birlikte devletin mali yapısınında zor bir durumda olduğu ve dış borçların ülke ekonomisinin damarlarını tıkama noktasına getirdiği görülmekte. İşte böyle buhranlı bir dönem içerisinde II. Abdülhamid’in güçlü stratejisi ve siyasi dehası ve ayriyeten yabancı devletlere karşı izlediği politikalar dört bir yandan kuşatılan ve dağılmakta olan Osmanlı devletinin kolay lokma olmamasında önemli bir etkendir.

ABDÜLHAMİT DÖNEMİ DEVLET İDARE USULÜ

Abdülhamit in anlaşılması zor karakteri devlet yönetim tarzının başlıca belirleyici noktalarındandır. Şüpheci ve herkese güvenmeyen bir yapıya sahip olması attığı adımları etkileyen diğer başka etkenlerdi. Abdülhamid’in siyasi görünümü için dört unsurdan bahsetmek mümkündür istibdat muhafazakarlık ıslahatçılık ve İslamcılık. Bu dört unsur çöküşün eşiğine gelen devletin kurtuluşu için azimli olma noktalarında birleşiyordu. İstibdadın hâkim olması böylesine zorlu bir süreçten geçen siyasi bir karmaşanın hâkim olduğu ortamda kaçınılmaz gözükmektedir. Ayrıca bu dönemde önemli modernleşme hamleleri yapılarak cumhuriyet dönemininde alt yapısı oluşturulmuştur. II. Meşrutiyet ilan edilene kadar bu süreç devam etmiştir. II. Abdülhamit 1880 yılı başlarından itibaren iç ve dış politikada kendi yöntemlerini belirleyerek uygulamaya başlamıştır. Padişah, Yıldız Sarayın da doğrudan kendine bağlı alternatif bir hükümet oluşturmuştur. II. Abdülhamid’ in mutlak monarşi yönetimi süreç içerisinde muhaliflerin ortaya çıkmasına da neden olmuştur. Bu muhalifler batılı ülkelerin desteği ile güçlenmişler ve padişahın otoriter yönetimine karşı bir güç merkezi olmayı başarmışlardır.Sultan devlet idaresinde hiçbir zaman hayalperest olmayıp zamanın gerçeklerine göre hareket etmeye çalışmış İmparatorluğun güçsüzlüğünün farkında olup politikalarını ona göre şekillendirmiştir.

ABDÜLHAMİT DÖNEMİ DIŞ POLİTİK ANLAYIŞA GENEL BAKIŞ

21 Eylül 1842’ de doğdu. Babası Tanzimat Fermanı’nı ilan etmiş olan Sultan Abdülmecit (1839-1861) annesi ise Tir-i Müjgan Kadın Efendi’dir. II. Abdülhamit, Sultan Abdülmecid’in peş peşe Osmanlı tahtına geçen dört oğlundan ikincisidir.Padişahlığının ilk yıllarında Osmanlılar için büyük bir felaketle neticelenen ve Balkanlarda bir çok toprak parçasının kaybedilmesine yol açan Osmanlı-Rus savaşının acı neticelerine katlanmak zorunda kalmıştı. Bundan sonraki dönemde uyguladığı dış politika anlayışında bu savaşın acı neticelerini de göz önünde bulundurarak hareket etmiştir. Padişahın, öncelikli dış politika anlayışı devletin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünü, savunmak olmuştur. Sultan, sadece dışarıdan gelecek askeri saldırılardan değil Mısır ve Hindistan örneklerinde olduğu gibi sonunda bölünmeye kadar gidecek nüfuz bölgelerinin kurulmasına yol açan "barışcıl sızma" stratejlerin den de çekiniyordu. Bu yüzden dış politika anlayışında en belirleyici faktörlerden biri ülkenin savunma problemiydi. Bu güvenlik problemini çözmenin bir yolu da ordunun güçlendirilmesinden geçiyordu.Abdülhamid'e göre, Batılı devletler, Osmanlı devletini harpsiz paylaşmak için Berlin Kongresi'ni toplamışlardı ve Türk delegeleri, kongrede hakaret derecesine varan hitap ve muameleye maruz kalmıştı. Bunun başlıca sebebi de takip edilen yanlış politikalardı. Karar mevkiin de bulunan kişiler devletin belirli bir dış politikası olmadığı için, kendi şahsi görüşlerine göre karar vermekteydiler. Alınan kararlar isabetsiz olduğu takdirde de kusuru halef, selefe ve selef de halefe yüklemekteydi. Sonunda ise Saray, dış politika kararlarının alındığı tek yetkili organ haline gelmişti. Abdülhamid, Saray'da bir bilgi merkezi oluşturdu ve Avrupa ile Amerika'da yayımlanan gazete, dergi, ve kitaplar burada taranır, önemli bilgiler tercüme edilerek padişaha sunulurdu. Dış ülkelerde görevli diplomatlarda raporlarını doğrudan doğruya, Padişaha takdim ederlerdi. Bu merkezde önemli diplomatik konulara dair ayrıntılı dosyalar oluşturulurdu. Sultan, dış siyasetini, Büyük devletler arasındaki rekabetten faydalanmak temeline dayandırmaktaydı. İngiltere ile Fransa'nın, Avrupa ve Ortadoğu'daki menfaatleri Rusya'nın menfaatleriyle çatışmaktaydı. Padişah bu durumu Osmanlı Devleti lehine kullandı ve 1890 yılında Bismarc'ın iktidardan düşmesinden sonra, İmparator II.Wilhelm ile şahsi dostluk kurarak diğer büyük devletlere karşı Almanya'nın desteğini sağladı . II.Abdülhamit, saltanatı boyunca gerek Makedonya'da gerek Doğu Anadolu'da Müslüman olmayan azınlıklar lehine ıslahat yapmayı ısrarla reddetmiş ve Avrupa'nın dikte ettirmek istediği ıslahat uygulandığı takdirde bu bölgelerin özerkliklerine kavuşacaklarını ve bu yöntemle Osmanlı bünyesinden kopacaklarını düşünmüştür . Abdülhamid esasen Osmanlı Devleti için de en büyük tehlikeyi İngiltere olarak görüyordu. İngiltere'nin, Kırım Savaşında olduğu gibi Türklere yardım edeceğini ummuştu. Fakat, Londra, Osmanlı Devleti'ne mühimmat yardımı bile yapmaktan kaçınmıştı. Padişah'a göre İngiltere'nin, Rus sa Rus savaşında Osmanlıyı yalnız bırakmış olması bir politika değişikliğiydi ve artık İngiltere de Osmanlı Devleti'ni, parçalamaya çalışacaktı. Nitekim 1878'de Kıbrıs'ın idaresini ele geçirdiği gibi 1882'de de Mısır'ı, işgal etmişti . Fransa ve İngiltere'yi Mısır'da karşı karşıya getiren Abdülhamid diplomasisi, Mezopotamya ve Basra Körfezi'nde de İngiltere ve Almanya arasındaki rekabeti körüklemeyi bilmişti. Aynı şekilde, Abdülhamid, Tunus ve Libya'da çakışan emelleri olan Fransa ve İtalya'yı da Kuzey Afrika'da birbirine düşürebilmek için her türlü diplomatik girişimden kaçınmamıştı. Nitekim Fransa, 1881'de Tunus'u işgal etmişti. Abdülhamid, küçük Balkan ülkelerini himayesi altında bulunduracak tarzda hareket etmiş, diğer bir Balkan ülkesi olan Yunanistan'a karşı ise tavizsiz davranmıştır. Balkan devletleri arasındaki anlaşmazlıkları canlı tutarak ve hatta körükleyerek politikasının, Balkan yarımadası ayağını uygulamaya çalışıyordu. 93 Harbinde Rusya ile müttefik olarak hareket eden Romenleri, Rusya'dan koparmaya çalışmış ve Besarabya'nın, Ruslar'a, kaptırıldığını hatırlatarak, Romanya'yı bu konuda ikna etmeyi de başarmıştır. Balkanlar'da Rusya'nın saldırgan emellerinin karşısına,Avusturya'yı dikmiş ve bu yolla statükonun korunmasını temenni etmiştir. Ama bununda Rus yayılmasına yeteri kadar engel olamayacağını anlayan, II.Abdülhamid, Petrograd hükümetiyle uzlaşma yoluna gidilmesi taraftarıydı8 . Padişah, Almanya'yı ise Osmanlı Devleti'nin diğer büyük devletlerin karşısında dayanabileceği bir koz olarak gördüğünden bu ülke olan ilişkileri daima canlı tutmaya çalışmıştır. Güney-Doğu-Asya ülkeleri ve Japonya ise Padişah için her zaman dost olarak geçinilmesi gereken ülkeler arasındadır. Rusya'yı Osmanlılarla barış içinde yaşamaya zorlayabilmek içinde Japonya ile bile anlaşmayı düşünmüştür. Abdülhamid'in, politikasının temel taşını, Osmanlı Devleti'nin, toprak bütünlüğü oluşturuyordu ama bunu yaparken de ülkenin bazı vilayetleri için çok hassas davrandığı halde, devletin gücünün uzanmadığı yerler için aynı hassasiyeti göstermemiştir. Çünkü bu dönemde Osmanlı anca kendi varlığını koruma peşindedir. Bundan dolayıdır ki II.Abdülhamid, her zaman barışçı bir dış politikayı tercih etmiştir. Dış politikada da istihbaratın önemini çok iyi bildiği için büyük paralar harcama pahasına güçlü bir istihbarat teşkilatı kurmuştur9 . 93 Harbi arifesinde tahta oturan Padişah, meclisin bu kaçınılmaz olarak onayladığı savaşın ürünü olan anlaşma sonucu Sırbistan, Karadağ ve Romanya'yı, Osmanlıdan bağımsız olarak koparıyor, Bulgaristan ise özerk bir prenslik olarak ayrılıyordu. Bosna-Hersek ve Teselya da Osmanlı hakimiyetinden kopan yerlerdi. Nitekim Girit'te, Yunan harbinin kazanılmasına rağmen, dış güçlerin Osmanlı'yı tarih sahnesinden silme planları arasında önce muhtariyet verilerek kaybedilmişti. Yine Kıbrıs ve Mısır'a İngiltere, Tunus'a da Fransa çökmüş ve Osmanlı Devleti'nin var olma mücadelesi verdiği yıllarda dost-düşman gözüken bütün devletler, Osmanlı coğrafyasından pay almaya çalışmışlardır. Bunda da başı İngiltere ve Rusya olduğu kadar Fransa'nın da çektiğini görüyoruz. Doğu sınırlarımızda Rusya ve İran'a, batıda da Karadağ yapılan sınır düzeltmeleriyle beraber kilometrekare hesabına vurmak, toprak kayıplarının büyüklüğünü anlattığı kadar bu dönemin şartları ve Osmanlı'nın var olma mücadelesini elinde tutmaya çalıştığı toprakları, ne kadar zorlu bir yol olduğunu bize gösterecektir. Sonuç olarak, Balkanlardan, Asya'ya ve Afrika'da Ekvator'a kadar Osmanlılardan söz ettirmek kolay bir iş değildir. Musul petrollerinin iştah kabarttığı bir dönemde, Padişah bu alanı, Hazine-i Hassa'ya geçirip, kendi şahsi malı, haline getirdi. Yine aynı uygulamayı, Filistin içinde görüyoruz, Filistin'e de Yahudi göçünü yasakladığı kadar bu topraklar dışında İmparatorluğun, bütün coğrafyasını da Yahudilere açtı. Musevilere, Avrupa ve dünyada dışlandıkları bir zamanda tarihin bir tecellisi olarak yine, Osmanlı Devleti sahip çıkmıştır. II. Abdülhamid’in saltanatı döneminde yaptığı diplomatik manevraların büyük bir tecrübe ve birikime dayandığı görülmektedir. iktidarda kaldığı yıllık süre içerisinde milletlerin yaşayış tarzlarını, kabiliyetlerini, ihtiyaçlarını ve karakterlerini öğrenmek istemiştir. Yalnızca milletleri değil buna paralel olarak onları idare eden devlet adamlarının mizaçlarını ve amaçlarını öğrenerek bu yönde politikalar geliştirmiştir. II. Abdülhamid, politikanın çözemediği hiçbir şeyin olmadığını inanarak büyük bir kararlılıkla savaştan kaçınmıştır. Ona göre harp çok kötüdür ve hiçbir sorunu çözemediği gibi yeni sorunlar üretir Ulusalcılık çağında, İmparatorlukların ayakta kalmak için büyük savaşlar verdiği bir dönemde 33 yıl tahtta kalıp, Osmanlı'nın elindeki toprakların muhafazasını milli bir görev edinmiş olan, II.Abdülhamid'in, politikalarını ve verdiği mücadeleyi, dönemin şartlarına göre değerlendirip, kilometrekare hesabı yapmadan, elden çıkan toprakları, elde kalan topraklarımızla kıyaslamadan, değerlendirip, anlamaya çalışmayı önemli görüyor.

SONUÇ II. Abdülhamid Han, taht'ta geçtiğinde bulunduğu yüzyılı da aşan bir sürekli çöküşün mirasını devralmıştı. Üstelik devlet özellikle dış politika ve uluslararası arenada elini kolunu bağlayacak büyük bir mali iflası yaşamıştı. Yüzyılın başlarından beri yayılmacı Avrupa devletleri Osmanlı coğrafyasını nasıl paylaşacaklarının hesaplarını yapmaktaydılar. Yani II.Abdülhamid, Devlet-i Aliyye'yi yönetmek bir kenara var olma mücadelesi verecekti. Devletini ayakta tutmak için çabalamalıydı. O kendine has yöntemlerle bütün bunları yaptı ya da en azından yapmaya çalıştı. Eğitime her zaman önem vermiş ve tam bir Tanzimat padişahı şeklinde hareket etmiştir. Aynı zamanda İslam'ın birleştirici gücünü fiili olmasa da kullanmayı bilmiş gerçekçi hareket ederek, hilafet makamının adından döneminde sıkça söz ettirerek bu makama duyduğu ilgiyi göstermiştir. Gerektiğinde bunu da kullanmasını bilmiştir. Dünyanın neresinde olursa olsun Müslümanlarla samimi bir din teması kurmaya özen göstermiş bunu bir vazife olarak algılamıştır. Sonuçta Osmanlıların tarih sahnesinden silinmek istediği bir dönemde elini kolu bağlanmış bir devletin başına geçmek sanıldığı kadar kolay olmasa gerekir. I.Abdülhamid, dış politika da zaman denge unsurlarını gözeterek hareket etmişti. Zaman ise taviz vermek zorunda kalmış yeri geldiğinde ise şartlar ne olursa olsun en ufak bir taviz bile vermemiştir. Bu da Osmanlı'nın gücünün farkında olduğu kadar gerçekçi bir politika takip ettiğinin göstergesidir. Dış politikada daima devletinin toprak bütünlüğünü gözeterek hareket etmişti. Uyguladığı gerçekçi politikalarla, dış politikada başarılı bir şekilde Osmanlı haklarını savunduğunu söyleyebiliriz ve bu anlamda rahatlıkla başarılı kabul edebiliriz. Lakin alakası olmadığı halde 31 Mart Ayaklanmasından sorumlu tutulmuş ve tahttan indirilmişti.

KAYNAKÇA

ALKAN, Ender, Bir Padişahın Politik Portresi:Abdülhamit Han DönemiSiyasi Gelişmeleri Ve Osmanlı Dış Politikası, Edirne 2015,s.13

Armağan Mustafa, http://www.mustafaarmagan.com.tr,2011 ATSIZ, Nihal, Abdülhamid Han (Göksultan), http://www.nihal-atsiz.com/page/323,1956

BOLAT, Mahmut, 1876-1914 Arası Osmanlı Devleti Dış Politikasının Genel Bir Değerlendirme, Kırşehir 2014,s.4

BEŞİRLİ, Mehmet, II.Abdülhamid Döneminde Osmanlı Ordusunda Alman Silahları, İstanbul 2014,s.124 ÇELİK,Halil, II.

ÇELİK,Halil, II. Abdülhamit DönemindeYönetimde Değişim, Konya 2015,s.4

DİYADİN, Muhammed, II. Abdülhamid ve İttihad-ı İslam,İstanbul 2014,s.2-3