The Rift

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 6: Kunst intercultureel

2016-01-26T10:08:00.003-08:00

Kern

Welke invloed hebben de handelsreizen van de V.O.C. op de kunst van de 17^e eeuw?

Welke producten die wij als typische Nederlandse producten zien, komen oorspronkelijk uit exotische landen en uit welke landen zijn dat?

Welke beeldelementen van verschillende culturen worden vermengd in die producten?

Welke functie hebben deze producten in de 17^e-eeuwse Nederlanden?

Vraag 1

Ontdekkingsreizen, schilderijen/flora, fauna/ mensen/ landschappen vreemde landen als ‘reisverslag met Hollandse ogen’

De directie van de V.O.C. eiste dat er onderweg en in de havens nauwkeurig verslag werd gedaan van alles wat er gebeurde. Zo ontstonden de eerste reisboeken. De directie beschouwde dit als geheime documentatie, maar al gauw lekten de teksten uit. Het waren immers spannende avonturen die mensen graag wilden lezen.

Het beroemdste verhaal is van Willem IJsbrandszoon Bontekoe, een ander beroemde schipper is Johan Nieuhof.

1a Bekijk afbeelding 1, een illustratie uit het verslag van Bontekoe.

Beschrijf in een paar regels de voorstelling.
Een boot wordt opgeblazen en de scheepslieden vliegen met de wrakstukken mee. Een man klampt zich aan een wrakstuk van het vergaande schip. Er hangen donkere wolken in de lucht, waaronder de wolken van de explosie. In de verte drijven er reddingsboten.

1b Zoek verder informatie op internet.

Welke techniek wordt hier gebruikt voor het maken van de reproducties?
Het etsen. Etsen is een oppervlaktebehandeling waarbij een oppervlak (zoals een metaal) met een – meestal vloeibaar – middel behandeld wordt. Hierbij treedt een chemische reactie op waarbij het oppervlak gedeeltelijk oplost. In feite zou men het een vorm van gecontroleerde, gewenste corrosie kunnen noemen.

Een ets is dus een afbeelding gemaakt in diepdruktechniek van een koperen of zinken plaat waarin de afbeelding door zuur geëtst is.

1c Vertel in een paar regels de inhoud van de prent: waar gaat de prent over?
Kapitein Bontekoe ging in opdracht van de VOC met zijn schip naar Batavia via Kaap de Goede Hoop, maar toen ze een tijd onderweg waren, ontstond er brand op het schip. Het schip bevatte een grote lading kruit en door de combinatie met vuur, ontstak alles - dus ook het schip. Samen met Bontekoe waren er rond de zeventig andere overlevenden van de tweehonderd bemanningsleden die er aan boord waren.

Vraag 2

Chinees porselein en Delfts Blauw

Producten die wij nu als typisch Nederlands beschouwen, komen oorspronkelijk ergens anders vandaan. De schepen van de VOC varen o.a. op Azië en brengen behalve specerijen, thee en koper ook andere zaken mee, zoals Chinees Porselein en Japans lakwerk.

Lees blz. 91 in De Bespiegeling.

2a Beschrijf de drie fases in de ontwikkeling van het Chinees porselein naar Delfts Blauw.

Zoek ook informatie op internet.

Waarom besluiten Nederlandse pottenbakkers om Delfts Blauw te gaan maken?

Chinees porselein werd via de handel in Nederland geïntroduceerd en verhandeld.
Nadat het blauwe porselein populairder werd, was er steeds meer vraag naar, maar echt Chinees porselein was erg duur. Keramische producenten gingen het namaken en kopieerden de betekeningen van het Chinees porselein.
Hollandse taferelen werden beschilderd op het Delfts blauw 'porselein'. Deze werden geproduceerd voor mensen die graag 'Chinees porselein' wilden hebben, maar dat niet konden betalen.

2b Bekijk afbeelding 2, 3 en 4.

(Goede kwaliteit afbeelding:

https://www.rijksmuseum.nl/nl/mijn/verzamelingen/70044–lhb/delfts)

Afbeelding 2 is een afbeelding van De Porseleinen toren van Nanking uit het boek ‘Het Gezantschap der Neerlandtsche Oost-Indische Compagnie’ van Johan Nieuhof uit 1655. De toren, een pagode, (Boedhistische tempel) is in de vijftiende eeuw (1412) gebouwd van bakstenen, bedekt met porseleinen tegels en stond bij het boeddhistische klooster in Nanking.

De toren is achthoekig en 30 meter in doorsnede en bijna 80 meter hoog en telde negen verdiepingen.

De vorm van deze bloemenvaas is een mix van twee exotische gebouwen, welke twee?
De toren van Nanking en de pagode in Epcot.

2c De afbeeldingen die gebruikt zijn voor de decoratie vormen ook een mix van Nederlandse en Chinese beeldelementen. Wat is een voorbeeld van een typisch Nederlands beeldelement en wat van een Chinees beeldelement?

Chinees porselein werd versierd door voornamelijk bloemen, mythen (verhalen of mythologische wezens zoals Oosterse draken) en Chinese huisjes.

Delfts blauw wordt gekenmerkt door Hollandse landschappen en taferelen.

2d Hoe kwamen Nederlandse pottenbakkers aan afbeeldingen van exotische gebouwen en afbeeldingen van Chinese ornamenten?

Door te kopiëren van de originele Chinese werken.

2e Deze vazen zijn bekend als tulpenvazen, maar technisch gesproken is dat niet helemaal correct. De vazen werden niet alleen voor tulpen gebruikt, maar voor meerdere soorten bloemen.

Wat was de functie in Nederland van, eerst Chinees porselein, maar later ook van Delfts Blauw?

Het tonen van rijkdom. Tulpen waren in die tijd peperduur, evenals het Chinees porselein.

Afb. 2: De porseleinen toren van Nanking

Afb. 3: Pagode in Epcot (Foto: Benjamin D. Eshan)

Afb. 4 Bloempiramide

Toegeschreven aan De Metaale Pot, ca 1692 1700

Vraag 3

De Tulp

Afb. 5 Blad in het Tulpenboek, Jacob Marrel 1637 1645

Afb. 6 Stillevenmet bloemen, Hans Bollongier, 1639

Een ander voorbeeld van een product dat wij nu als typisch Nederlands kennen, is de tulp.

Oorspronkelijk komt deze bloem uit Turkije en werd in de 16^e eeuw in Nederland geïntroduceerd.

Aanvankelijk was de interesse voor de tulp puur wetenschappelijk, maar vanaf ca. 1630 wordt de tulp ook financieel interessant. Er werd druk gehandeld in tulpen en tulpenbollen. In 1637 stort de tulpenhandel in en is daarmee de eerste economische bubbel in de wereldgeschiedenis.

3a Zoek op internet bij tulpengekte, Rijksmuseum.

Wat was een tulp waard, vlak voordat de handel instortte?
Een grachtpand.

3b Welke vorm van handel zorgde voor de grote excessen in de tulpenmarkt?
Vrije markt en snelle levering.

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 5: Kunst, wetenschap en techniek

2015-12-10T00:35:00.000-08:00

Kern
Welke invloed hebben empirisme en optica op de, vooral beeldende, kunst uit de 17e eeuw?
Hoe werd er in de Amsterdamse schouwburg gebruik gemaakt van technische toneelmachines en welke mogelijkheden boden die machines?

Vraag 1: empirisme

1a In de 17e eeuw speelde het empirisme een grote rol in de wetenschap. Wat is empirisme? (Zoek op internet). Waar zijn empiristen vooral in geïnteresseerd?
Empirisme is een filosofische stroming waarin gesteld wordt dat kennis uit de ervaring voortkomt. Het empirisme wordt traditioneel beschouwd als een filosofie die tegengesteld is aan het rationalisme, dat de rede en het denken aanwijst als voornaamste kennisbron.
Empiristen geloven dat kennis geleerd wordt en dat het niet aangeboren is.

1b Wat is kenmerkend voor de beeldende kunst uit de 17e eeuw?
Het realisme.

1c Geef aan welke overeenkomst er is tussen de beeldende kunst en het empirisme.
Enkel door dingen nauwkeurig waar te nemen (ervaren), wordt de realiteit weergegeven.

Vraag 2: optica en camera obscura

2a Neem over in je PK.
De Nederlander Christiaan Huygens houdt zich o.a. bezig met optica. Hij maakt zelf lenzen en onderzoekt de toepassing ervan in telescopen en microscopen. Zelf doet hij zowel astronomische als microbiologische waarnemingen. Antonie van Leeuwenhoek maakt daarvan gebruik en kan beschouwd worden als de grondlegger van de microbiologie.

2b Lenzen worden ook gebruikt in een camera obscura. Wat is een camera obscura?
Een camera obscura (Latijn voor 'donkere kamer') is een verduisterde ruimte waarbij in een van de wanden een klein gaatje is aangebracht, later ook wel een lens. Het hierdoor invallende licht werpt een afbeelding van de buitenwereld op de tegenoverliggende wand. Net zoals bij afbeelding door een lens het geval is, wordt de buitenwereld op zijn kop afgebeeld. Als de achterwand van de camera obscura doorzichtig wordt gemaakt (bijvoorbeeld met matglas) is de afbeelding van buitenaf te zien.

Een bijzonder aspect van de camera obscura is dat de opnamen een oneindige scherptediepte hebben, tenminste de versies zonder lens.

Voordat de lichtgevoelige plaat was ontdekt (rond 1800) was de camera obscura een kermisattractie. Men kon immers de wereld buiten ongezien bespieden. Met spiegels werd ervoor gezorgd dat de afbeelding weer rechtop kwam te staan.

2c In verschillende kunsthistorische onderzoeken wordt onderzocht of Johannes Vermeer gebruik heeft gemaakt van een camera obscura voor het maken van zijn schilderijen.
Zoek op het internet (www.digischool.nl bijvoorbeeld) naar informatie over Vermeer en het gebruik van een camera obscura.
Geef drie aspecten (geen beeldaspecten dus) in het werk van Vermeer, die aannemelijk maken dat Johannes Vermeer een camera obscura gebruikte bij het maken van zijn schilderijen en licht dit toe.
Voeg relevante afbeeldingen toe in je PK.
De werken van Vermeer waren opmerkelijk realistisch en gedetailleerd; ze leken alsof ze gefotografeerd waren.
Vermeer maakte gebruik van blobjes lichte verf om het (de) licht(inval) op objecten/voorwerpen af te beelden, net als op foto's.
Voorwerpen of mensen die dicht bij een camera obscura lens staan, raken enigszins vervormd. Dit was ook het geval bij Vermeer.

Vraag 3: toneelmachines en de Gijsbrecht van Amstel

3a Lees in De Bespiegeling blz.96 en 97. Beschrijf in ongeveer 5 regels waar het verhaal van Gijsbrecht van Amstel over gaat.
Het toneelstuk speelt zich af in Amsterdam. Gijsbrecht heeft net vernomen dat de Waterlanders en de Kennemers de belegering plotseling hebben gestaakt en zijn vertrokken. Net als bij het verhaal van Troje gelooft Gijsbrecht deze vijandelijke spion en laat hun schip terug de stad binnen varen. De stad werd overrompeld. De aartsengel Rafaël verschijnt en raagt Gijsbrecht op om Amsterdam verlaten. Hij zegt Gijsbrecht dat Amsterdam in latere eeuwen schitterend zal herrijzen. Gijsbrecht verlaat de stad om op Gods bevel in Pruisen een nieuwe stad te stichten.

3b Aan het eind van het verhaal is er sprake van een ‘deus ex machina’. Wat is dat?
Deus ex machina (Latijn: "god uit een machine") is een narratieve techniek waarbij er sprake is van een onverwachte ontknoping van een verhaal. Men spreekt van een deus ex machina als de plot van een verhaal, plotseling en niet logisch voortkomend uit wat eraan voorafging, door iets of iemand tot een einde wordt gebracht. Dat kan variëren van het ingrijpen van een goddelijk of bovennatuurlijk personage tot de introductie van een wapen met een superkracht.

3c Op welke manier is hier de deus ex machina in het verhaal aanwezig?
De verschijning van Rafaël en de opdracht voor Gijsbrecht om op Gods bevel in Pruisen een nieuwe stad te stichten.

3d De Amsterdamse schouwburg was in 1637 state of the art, met draaibare decorschermen en een liftmachine. Bekijk afbeelding 1 hieronder. De afbeelding laat tekeningen zien van verschillende soorten toneelmachines die gebruikt werden in de Amsterdamse Schouwburg.
De op figuur III afgebeelde spil diende om golven voor te stellen.
In figuur IV zijn vier van zulke spillen achter elkaar geplaatst met een klein voorscherm (g). Met behulp van het toestel in figuur V werd een waterval weergegeven. Fig. VII stelt een toestel voor om een persoon op wolken te laten neerdalen of opstijgen. In de hoek rechts is een valluik afgebeeld.
Welke van deze machines zou gebruikt zijn om de Engel Rafaël ‘op te laten komen?’
Figuur VII.

3e Critici vonden zo’n deus ex machina geen sterk onderdeel van een toneelstuk. Leg uit waarom ze dat vonden.
Het was nogal abrupt en ongeloofwaardig. Verder ging dit toneelstuk vooral over het verhaal (het spreken), dus zo'n machine was erg afleidend.

Afbeelding 1 met figuur III, IV, Ven VII.

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 3: Kunstenaar en opdrachtgever; politieke en economische macht

2015-12-03T00:39:00.001-08:00

Vraag 1: opleiding

Lees De bespiegeling blz. 100 en 101 en internet.
1a Op welke manier werden schilders opgeleid in de 17^e eeuw in Nederland?
Je moest je eerst aansluiten bij een gilde: daar volgde je lessen en moest je stage lopen in het buitenland. Op het eind deed je een examen, een meesterproef.
Een andere manier om een schildersopleiding te volgen is om te leren van een schilder zelf. Daar kreeg je dan les in je leraars atelier.

1b Hoe noem je zo’n opleiding en welke drie fases moest je doorlopen?
De opleiding ding heet een 'vrijzinnige opleiding'.

1. Leerling
2. Gezel
3. Meester

1c Hoe komt het dat een aantal werken van Rembrandt niet geheel door Rembrandt zijn gemaakt, ook al signeerde hij ze wel?
Omdat die werken op een of andere manier van zijn leerlingen waren, maar hij had ze toch gesigneerd. Leerlingen schilderden zijn werken na of hielpen hem met het schilderen van een stuk.

Vraag 2: opleiding

Om in de 17^e eeuw als schilder mee te tellen, was een studiereis naar Italië een belangrijke vereiste.

Karel van Mander vermeldt in zijn Schilderboeck (1604) een biografie over schilders, dat Pieter Lastman als jonge schilder enkele jaren in Italië doorbracht in verband met

zijn opleiding. Hij laat zich inspireren door werken van Veronese en Caravaggio.

1a Bekijk afbeelding 1 t/m 3. Waarom ondernamen Nederlandse schilders in de 17^e eeuw een studiereis naar Italië? Beschrijf twee redenen.
In Italië stond de Klassieke Oudheid nog centraal en dat was dan ook erg belangrijk in de 17e eeuw. Die was dan ook de bron van inspiratie in die tijd. In Italië waren er veel meesters om van te leren. Studiereizen werden gemaakt om de klassieke regels in 'het echt' te kunnen zien en om inspiratie op te doen voor hun eigen werken.

Afb. 1 Caravaggio, Judith en Holofernis, 1599

Afb. 2 Pieter Lastman, Graflegging 1612, olieverf op hout

Afb. 3 Pieter Lastman, zicht op Forum Nerva in Rome, 1606, tekening op papier

Afb. 4. Rembrandt van Rijn, de anatomische les van Dr. N. Tulp, olieverf op doek

2b Rembrandt zelf is nooit in Italië geweest, maar zijn leermeester, Pieter Lastman wel. Bekijk afbeelding 1, 2 en 4. Welke belangrijk vormgevingsaspect neemt Rembrandt via Pieter Lastman van Caravaggio over?
Claire-obscure, de extreme contrasten tussen licht en donker.

2c De stijl van schilders die in Europa als Caravaggio schilderden, wordt zelfs naar Caravaggio genoemd. Hoe heet die stijl?
Carravagisme.

Vraag 3: opleiding en positie kunstenaar

3a Bekijk onderstaand schilderij en beschrijf kort, in ca. 5 regels, de voorstelling.
Je ziet een man met een hoed en een rode legging achter een doek zitten. Hij heeft een penseel in zijn hand. Vóór hem zit een vrouw met een blauwe laurierkrans op haar hoofd. Zij heeft een boek vast en iets wat op een trombone lijkt. Op het plafond is er een gouden kroonluchter. Links is er een goud/blauw gordijn te zien die open wordt gehouden door een stoel. Op de muur hangt er een schilderij.

3b Lees in De Bespiegeling blz. 8. Na het lezen van een bron (in dit geval De Bespiegeling) kun je de volgende vragen beantwoorden:

Wat is er op de landkaart afgebeeld?
Nederland die verdeeld is in twee. Het zuiden was van de Spanjaarden en het noorden was een republiek.
Wat voor kleding draagt de man op het krukje?
Zestiende eeuwse kleding.
Welke attributen draagt het model en wie stelt zij voor?
Johannes' dochter. Ze draagt een boek, dat staat voor wijsheid. De trombone is een muziekinstrument. Onderwijs en muziekleer was in die tijd alleen voor welgestelde rijken.

3c In de middeleeuwen werd het beroep van een schilder puur gezien als een ambacht, niet meer of minder dan dat van een slager of een bakker. Leg aan de hand van dit werk uit dat Vermeer met dit schilderij duidelijk wil maken dat de positie van een schilder in de 17^e eeuw meer is dan die van een ambachtsman.

Door dure objecten in de schilderijen te plaatsen wil hij laten zien dat hij hoger staat dan een slager of een bakker. Hij wil laten zien dat hij ook rijkdommen heeft.

Afb. 5 Johannes Vermeer, De Schilderkunst, 1666 en 1668)

(ook wel: Het atelier, De schilder en zijn model of Allegorie op de schilderkunst )

Opdracht 4: soorten opdrachtgevers

4a Welke twee belangrijke soorten opdrachtgevers zijn er in het Nederland van de 17^eeeuw?
Stadsbestuur en rijke burgers (kooplieden etc.)

4b Bekijk de afbeeldingen hieronder en op de volgende bladzijden. Welke werken werden voor wat voor soort opdrachtgever(s) gemaakt?

Rijke burgers: B, C, D
Stadsbestuur: A

A: J.van Campen, Stadhuis, 1648

B: Rembrandt, Portret Jan Six, 1654

C: Rembrandt: De Nachtwacht, 1642

D: Rembrandt, De Staalmeesters, 1642

Vraag 5: Kunstmarkt

5a Wat is er uniek aan de kunstmarkt in Nederland als je die vergelijkt met die van de rest van Europa?
In Nederland kwamen sommige opdrachten van (rijke) burgers, terwijl in de rest van Europa kwam van mensen uit hogere maatschappelijke standen, zoals de adel.

5b Welke invloed heeft dat op vooral de beeldende kunst in Nederland?
Afmetingen werden verkleind voor de woningen van de opdrachtgevers.

5c Wat is een collegium musicum en welke mensen hadden hier belangstelling voor?
Een college voor muziek. Belangstellenden konden hier muziek leren (te bespelen) van een muzikant/meester. Burgers die rijk genoeg waren konden enkel dit veroorloven.

5d De interesse voor muziek was niet altijd de enige reden om lid te worden van een Collegium musicum. Wat was een andere reden om lid te worden van zo’n vereniging?
Het is goed voor de gezondheid, want na het 'leren' ging men eten. Dat werd als gezond beschouwd.

5e Wat voor bedrijf is Plantijn en Moretussen in Antwerpen?
Drukkerij.

5f Plantijn en Moretussen is een succesvol bedrijf. Geef drie verklaringen voor de bloei van dit soort bedrijven in de 17^e eeuw in de Noordelijke en zuidelijke Nederlanden.
- Er was persvrijheid in het noorden, omdat daar niet bezet was door de Spanjaarden;
- Kaarten werden gedrukt door toenemende contact met het buitenland;
- De Bijbel werd zo vaker gedupliceerd.

Vraag 6: Verzamelingen: rariteitenkabinetten

Rariteitenkabinet, kunstkamer, verzameling Rembrandt

6a Hierboven zie je een deel van de verzameling van Rembrandt. Niet alleen Rembrandt als kunstenaar verzamelde bijzondere objecten, meerdere mensen deden dat. Geef twee redenen waarom mensen in de 17^e eeuw een kunstkamer inrichtten.

Inspiratie
Rijkdom tonen

Opdracht 7: De republiek zoekt haar plaats tussen de grootmachtenNeem over in je PK:

De verenigde Oost-Indische Compagnie en West Indische Compagnie leggen de wereldhandel open met onder andere Azië en Afrika en de Nieuwe Wereld (Amerika).

Amsterdam wordt een overslaghaven, van waaruit alle goederen verder worden getransporteerd over de hele wereld. De gunstige ligging van Nederland en de goedkope handelsvloot zijn gunstige factoren voor een ongekende groei. Daarnaast biedt de Republiek andere diensten aan in de vorm van kredietverschaffing en verzekeringsvormen.

Evaluatie 1

2015-12-02T07:42:00.001-08:00

Evaluatie Kunst

Verwachte punten

Leergedeelte: 7,0
Examenvragen: 6,0
Om eerlijk te zijn vielen de cijfers wel erg tegen. Als ik beter had gelezen dat je volledige zinnen moest gebruiken in redeneringen, dan had ik misschien minder punten verloren. Ik denk dat ik hierdoor iets lager had gescoord dan verwacht, want ik had best goed geleerd.

Voorbereiding toets

1 Heb je tijdens de inleidingen zodanig opgelet, dat je een beeld hebt kunnen vormen van de tijd en kunststromingen die behandeld zijn?

Ja.

2 Heb je voor jezelf De Bespiegeling thuis doorgelezen (huiswerk)?

Ja.

3 Heb je de opdrachten van je PK op tijd en zorgvuldig gemaakt?

Ja, ik heb tijd in de opdrachten gestopt.

4 Heb je genoeg geleerd (tijd)?

Ja, ik heb de stof verdeeld over verschillende dagen.

5 Heb je goed geleerd (aanpak)?

Ja.

6 Kende je...

a) De PowerPoint van de inleiding? Ja, maar ik was tijdens de toets enkele dingen vergeten wat er in de PowerPoint stond.

b) De Bespiegeling? Ja.

c) De begrippen van de Bespiegeling? Ja.

d) De informatie van de invalshoeken in je PK? Ja.

Het maken van de toets

1 Heb je de vraag goed gelezen?

Dat zeker.

2 Heb je bij de vraagstelling gelet op kunstbeschouwelijke begrippen van elke discipline?

Ja.

3 Heb je onderscheid gemaakt tussen voorstelling en vormgeving?

Ja.

4 Heb je het goede fragment bekeken/tekst gelezen?

Ja.

5 Heb je de antwoorden gestructureerd?

Dat dus niet. Ik had de vragen te kort en onvolledig beantwoord.

Voornemens

Voor de volgende keer ga ik op dezelfde manier leren voor de toets, maar waar ik zeker op zal letten is de formulering van de antwoorden op de vragen. Anders zal het me punten kosten.

PK aanvullen

Ik zal nog bij het Vanitas-stilleven wat over de informatie over de emblemeta moeten toevoegen, de kenmerken en de beschrijving van een klucht moeten aanpassen.

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 4: Kunst en vermaak

2015-11-11T06:44:00.000-08:00

Wat is een klucht en welke 3 functies heeft een klucht?

Vraag 1

1a Lees blz. 97 uit De Bespiegeling. Wat is een klucht?

Een klucht is een kort toneelstuk gekenmerkt door overdreven, komische situaties (platte (volks)humor). Het volkse vermaak stond centraal. Hierachter zat ook een wijze les.

1b Noem drie kenmerken van een klucht.

1. Het is vermakelijk voor de toeschouwer;

2. Er zit moraal in;

3. Het heeft platte (volks)humor.

1c Kluchten werden geschreven en opgevoerd ‘ter lering en vermaak.’ Leg uit wat dat betekent.

Het liet je lachen, maar er zat altijd een levensles achter.

1d In de 17^e eeuw geloofde men dat naar een klucht kijken ook een medische functie, had. Leg dat uit.

Lachen is gezond. En in die tijd werd er geloofd dat lachen goed voor je was.
Bij het kijken naar een klucht werd er dus veel gelachen.

1e Welke Nederlandse schrijver uit de 17 eeuw schreef De klucht van de koe?

Bredero.

Vraag 2

2a Schrijf met je groepje een korte klucht, die in ongeveer 5 minuten opgevoerd kan worden. Jullie stuk speelt zich af in de 17^e eeuw, dus bedenk een thema dat een rol speelt in die tijd, bijvoorbeeld buitenlanders, uit België, die hier gastarbeider zijn, of liefjes van zeelieden die hier achterblijven terwijl man of verloofde op zee is…. Of….

2b Wat is de titel?

2c Vertel in een paar regels waar de klucht van jullie groep over gaat.

Het ging over dat een dief een appel wilde stelen, maar de appel die hij gestolen had bleek rot te zijn.

2d Geef aan waarom jullie stuk een goed voorbeeld is van een klucht.

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 2:

2015-10-22T01:00:00.004-07:00

Vraag 1

1a Vooral in de architectuur van de 17e eeuw kun je zien welke tijd in de kunstgeschiedenis bepalend is voor de opvatting over wat mooi is. Welke kunst uit welke tijd is dat?
De tijd in de burgerij was de tijd van de barok. Alle kunstwerken moesten voldoen aan de klassieke norm. Het voorbeeld voor hen is dus ook kunst uit de klassieke oudheid (Grieken en de Romeinen).

1b Zoek een voorbeeld van een gebouw uit de 17e eeuw waaraan je dit kunt zien. Voeg die afbeelding toe in je PK en leg uit hoe je kunt zien welke periode in de kunstgeschiedenis bepalend is voor de opvatting over schoonheid.

Het Paleis Op De Dam heeft vele kenmerken van de klassieke oudheid (pilaren, zuilen en de timpanen). De symmetrie is opmerkelijk. De bouwstijl van de 17e eeuw is hier goed te zien.

1c Ook bij drama wordt dezelfde periode uit de kunstgeschiedenis als norm voor schoonheid gehanteerd, met name de aristotelische principes. Wat houden de aristotelische principes in?
De drie-eenheid:
Tijd
Het stuk moest zich binnen 24 uur afspelen.
Plaats
Het stuk moest zich op dezelfde plek blijven afspelen.
Handeling
Het stuk mag slechts één handelingsverloop bevatten, dus geen flashbacks etc. ertussendoor.

Dit toneelstuk was verplicht om een vaste opbouw hebben: proloog (inleiding), expositie, climax (hoogtepunt), catastrofe, ontknoping, epiloog (slot).

1d Noem drie belangrijke theatervormen/soorten toneelstukken. Welk van de drie soorten hield zich het meest aan de aristotelische principes en geef een verklaring voor waarom dat juist bij die vorm het geval is.
Treurspel
Een treurig toneelstuk, met vaak een noodlot als eind.
Blijspelen
Een theaterstuk met goed eind met als doel vermaak.
Klucht
Humoristisch verhaal met een levensles.

Een treurspel hield zich het meest aan de aristotelische principes, omdat het zich hield aan de drie-eenheid.

Vraag 2

2a Welke invloed had het protestantse geloof op de schoonheidsopvattingen over kunst?
Ten eerste was het protestante geloof realistisch en somber. De schilderijen waren toen ook wat donker. Ze waren geschilderd naar de werkelijkheid. Symboliek was er vaak in terug te vinden en het doel was dat de toeschouwer was van kon leren.

2b Was er sprake van een hiërarchie in de kunsten? Beargumenteer je antwoord.
Vroeger werd er vooral veel aandacht besteed aan de schilderkunst (historiestukken) en de architectuur. Hierachter zat dus ook een verhaal.
Op de tweede plaats komt muziek, maar dan niet per se grootse concerto's/opera's - het ging meer over kleine gigs, dus iets persoonlijks.
Op de derde plaats stond dans. De passen waren niet bepaald subtiel, maar juist heel grof. Ze maakten grote bewegingen. Men vond in die tijd dans helemaal niets.

Vraag 3

‘Want een volmaekte schildery is als een spiegel van de Natuur, die de dingen die niet en zijn, doet schijnen te zijn, en op een geoorloofde vermakelijke en prijslijke wijze bedriegt.’

(Vertaling: “Want een volmaakt schilderij is geen kopie maar een eigen prijzenswaardige interpretatie van de natuur, om iets van te leren en van te kunnen genieten”).

3a Realisme is één van de belangrijkste kenmerken van de 17e-eeuwse schilderkunst. Ziet men schilderen in die tijd alleen als het kopiëren van de werkelijkheid? Waarom wel/niet?
Het klopt dat het een afbeelding is van de werkelijkheid, maar er zitten zoveel kleine lessen/boodschappen verscholen achter de schilderijen.

3b Beschrijf kort, in ongeveer drie tot 4 regels, de voorstelling van onderstaand schilderij van Jan Steen.
Er staan negen personen en een baby op de schilderij. Daarnaast staan er ook een hond, twee parkieten en een papegaai op. Er wordt wijn ingeschonken door een man aan de allerlinkse vrouw. Een man met een hoed rechts biedt zijn pijp aan aan een jongen. Er wordt op een doedelzak gespeeld rechts. De hond lijkt wat resten van het feestmaal op te willen vangen, dus het brood, de druiven, en oesterschelpen.

3c Met welke aspecten van de vormgeving creëert Jan Steen een illusie van werkelijkheid? (Noem de beeldaspecten en geef aan waar Jan Steen die gebruikt)
Contrast tussen licht en donker, waardoor het schilderij ruimtelijker lijkt.

3d Schildert Jan Steen hier alleen een realistische kroeg-scene of zit er een betekenis achter dit werk. Zo ja, wat is dan de betekenis, de inhoud?

Je ziet hier dat ouders niet het goede voorbeeld geven. De man die de jongen zijn pijp aanbiedt, begint al niet goed (dat staat voor gemeenschap). De oesterschelpen symboliseren erotiek, evenals de vogels. De papegaai staat voor onzedelijkheid door haar rode kleur. Druiven staan voor vruchtbaarheid.

Afbeelding 1: Jan steen, Zoals de ouden zingen, zo piepen de jongen, ca 1665

Vraag 4

De affectenleer is een esthetische theorie uit de late barok met, in eerste instantie, betrekking op muziek. De leer beschrijft hoe affecten, hartstochten, moeten worden uitgedrukt in de muziek.
René Descartes, een bekend rationalist uit de 17e eeuw, beschrijft in zijn modellenboek “Traité des passion de l’âme zes soorten affecten of hartstochten: verwondering, liefde, haat, verlangen, vreugde en treurnis.”
Charles Lebrun, als docent en oprichter verbonden met de Academie des Beaux Arts in Frankrijk,
maakt ook een visueel modellenboek, waarin emoties aan gezichtsuitdrukkingen worden gekoppeld. Dit soort boeken ontstaan niet door werken naar de waarneming, maar door het bestuderen van oude meesters. Deze boeken dienen weer als voorbeeld voor schilders.

Afbeelding 1 Pagina uit Modellenboek Lebrun

4a Bekijk bovenstaande gezichtsuitdrukkingen. Welke hartstochten, gevoelens worden hier verbeeld?
Links wordt een hoopvolle gezichtsuitdrukking gemaakt en rechts een gepanikeerde/angstige uitdrukking.

Burgelijke Cultuur - Invalshoek 1:

2015-10-15T00:55:00.006-07:00

Vraag 1

1a Welke verschillende christelijke geloofsovertuigingen waren er in de 17^e eeuw in Nederland?
Noem er twee.

Protestants en katholiek.

1b Beschrijf twee verschillen tussen de beide christelijke geloofsovertuigingen en leg uit waar die verschillen op zijn gebaseerd.

Protestanten hebben géén beelden van heiligen (heel eenvoudig) en zijn tegen de overdadige weelde van de katholieke kerk. Daarnaast staat Het Heilige Schrift (Bijbel) centraal, terwijl bij de katholieke kerk nog andere dingen bijkomen, zoals de macht van de Paus en priesters.

1c Wat is de officiële geloofsovertuiging in De Nederlanden?
Er was geen officiële geloofsovertuiging, want men was relatief tolerant in de vrijheid van godsdienst. De meesten waren calvinistisch/protestants, maar er waren ook mensen die katholiek waren.

1d Bekijk de afbeelding hieronder.

Beschrijf kort, in ongeveer drie regels de voorstelling.
Er liggen verschillende objecten, met elk een andere betekenis. Een schedel zonder een onderkaak, een bijna opgebrande kaars, een geplukte bloem, een brief met een opengemaakte zegel, een ganzenveer en apparaat dat lijkt op iets van een 'klok' met een slueteltje zijn hier waar te nemen.

Stilleven , Pieter Claesz. 1625

____________

1e Op welke manieren wordt er ruimte gesuggereerd? Geef aan waar je dat ziet.

Dat komt door het gebruik van licht(inval) en schaduw en diepte. Je ziet dat het schedel (door het kaarslicht) een wat 'bollere' vorm heeft. Ook door enkele objecten op verschillende locaties op tafel te plaatsen krijgt de toeschouwer het idee dat het platform groter is dan één rechte lijn.

1f De voorwerpen die worden afgebeeld hebben een symbolische, moralistische betekenis. Geef van drie voorwerpen aan welke symbolische betekenis ze hebben en leg uit hoe wij nu, in de 21^e eeuw kunnen achterhalen welke betekenis die voorwerpen in de 17^e eeuw hadden.

(Bijna opgebrande) Kaars: Dit heeft te maken met het individu's levensduur. Doordat de kaars bijna op is, is het leven van die persoon ook bijna gedaan;
Schedel: De Dood;
'Klok': De zogezegde zandloper die langzaam leegloopt voor die persoon;
Brief: De boodschap dat die persoon wil achterlaten of een boodschap die zijn dierbaren hem hebben meegegeven;
Bloem: Kan betekenen dat die persoon delicaat was of dat het een klein geschenk is aan hem voordat hij gaat;

We kennen de symboliek nu, omdat we emblemeta boeken uit de 17e eeuw ter beschikking hebben.

1g De moralistische betekenis die dit stilleven heeft, sluit aan bij de gangbare christelijke geloofsovertuiging uit de 17^e eeuw. Leg dit uit.
Mensen leefden naar hun dood toe (Memento Mori). Zij dachten dat het leven na hun dood beter was, omdat de kerk dat hun zeiden.

1h Hoe noem je zo’n stilleven als hierboven is afgebeeld?
Een Vanitas-stilleven.

____________

Vraag 2

2a Wat was de Bataafse opstand?
Dit was een opstand (rond 69-70 na Chr.) van de (vermoedelijk) West-Germaanse Bataven onder leiding van Gaius Julius Civilis in de militaire provincie Neder-Germanië. Nadat de Bataven aanvankelijk overwinningen hadden behaald op de Romeinse legioenen, slaagde een groot Romeins leger onder leiding van Quintus Petillius Cerialis – gestuurd door de nieuwe keizer Titus Flavius Vespasianus – er uiteindelijk in de opstand neer te slaan en de toestand te stabiliseren. Bij de onderhandelingen werden de Bataven vernederende voorwaarden opgelegd, waardoor ze voortaan een permanent gelegerd legioen moesten dulden in hun land van herkomst.

2b Waarom wilde het stadsbestuur graag een schilderij in het stadhuis met De Bataafse republiek als onderwerp?
Voor hun moed in de strijd tegen de Romeinen. Het hele volk en het bestuur zelf moest hiervan leren.

2c Bekijk afbeelding 2 en lees De Bespiegeling blz. 100. Dit werk heeft, in zijn oorspronkelijke afmetingen, in het toenmalige stadhuis gehangen. Leg uit waarom het stadsbestuur dit werk weer heeft verwijderd. Let op, formuleer in eigen woorden, niet letterlijk overschrijven.

Het viel op dat zijn schilderstijl anders was en dat het niet paste bij de andere schilderijen. Hij schilderde met weinig detail en met grote verschillen in belichting.

Afb. 2 Rembrandt: De eed van Claudius Civilis, 1661/1662)

____________

Vraag 3

Lees blz. 92 t/m 95 uit De Bespiegeling.

Schilderijen en beeldhouwwerken dienen als verheerlijking van de Amsterdamse overheid. Het wijze en deugdzame gezag wordt door allegorische schilderijen en beeldhouwwerken tot uitdrukking gebracht. Hierbij worden het christelijke geloof en de klassieke cultuur als uitgangspunt gebruikt.

3a Wat is een allegorie in de schilder- en beeldhouwkunst?
Een allegorie is in de beeldende kunst een symbolische voorstelling waarbij een idee of abstract begrip (bijvoorbeeld deugden en ondeugden) wordt verbeeld door één of meer personificaties, personen en concrete zaken.

3b Geef zowel een christelijk als klassiek voorbeeld van hoe het stadsbestuur met beeldhouwwerken of schilderijen van het stadhuis laat zien dat het stadsbestuur wijs en deugdzaam is. (Zoek een ander voorbeeld dan de Bataafse opstand)

Voeg de afbeeldingen toe en leg die uit.

Hieronder is Pallas Athena van het Pantheon afgebeeld. Dat zie je aan haar helm en haar uil aan de rechterkant. Pallas Athena is (voornamelijk bekend als) de godin van de wijsheid, kunst, krijgskunde en van de vrede.