ЯК ДАРВЕШ / A DERVISH

Thus Spoke Mirzayan

2012-04-28T23:07:00.002+01:00

Чунин гуфт Мирзоён

Дидам, ки бо баҳсҳои фейсбукӣ наметавон қоли қазияро канд ва мавзӯъро ба таври боиста тарҳу истинтоҷ кард. Дубора суроғи торнигорам омадам, ки муддатест вел хобида буд.

Мавзӯъ ҳамонест, ки ин рӯзҳо дар Фейсбук ва дигар торнамоҳои иҷтимоъии тоҷикистонӣ мечархад: изҳороти Зафари Мирзоён дар Донишгоҳи Миллии Тоҷикистон ва бозтоби он дар яке аз нашрияҳои Душанбе. Номи нашрияро ҳама медонанд, аммо ъамдан аз зикраш худдорӣ мекунам, то ин таваҳҳуми беҷои нашриядорон бартараф шавад, ки Худой накарда, бо он падаркуштагие дорам, ки мусалламан, далеле барои ин пиндори ғалат вуҷуд надорад.

Дар нашрияе як гузориш хабарӣ мунташир шуда буд аз суханронии Зафари Мирзоён дар Донишгоҳи Миллӣ, ки гӯё ӯ “Шоҳнома”-ро бартару арҷаҳ аз оёти Қуръон хондааст. Бино бар ин гузориш, изҳороти донишвари тоҷик бархе аз донишҷӯёнро ҳам барошуфта буд. Ин тазаккур боиста аст, ки матни гузориш бидуни риъояти усули рӯзноманигорӣ навишта шуда буд ва хабарнигор натавониста буд асли бетарафиро риъоят кунад ва ҷиҳатгирии ӯ ъалайҳи Зафари Мирзоён дар саропои навишта машҳуд аст.

Пайгирии мавзӯъ тавассути расонаҳои дигар собит кард, ки моҷаро ба гунае дигар будааст. Оқои Мирзоён дар мусоҳиба бо родю “Озодӣ” тасреҳ кардааст, ки “мо маъмулан маънию мазмуни оёти Қуръонро намефаҳмем, магар ин ки як одами огоҳ ба забони ъарабӣ онро бароямон тавзеҳ диҳад. Ман бархе аз ояҳои Қуръонро намуна овардам ва муъодили порсии онҳоро аз Шоҳнома”.

Шунидан кай бувад монанди дидан? Бо ҳозирони он нишаст ҳам гапугуфте доштам, то ба кунҳи моҷаро бирасам. Ва дарёфтам, ки қазия ба гунае дигар бозтоб ёфтааст. Бавижа тасреҳи Зафари Мирзоён дигар шакку гумоне дар кор намегузорад.

Ҳатто агар фарз бар муқоисаи Шоҳнома бо Қуръон бошад, боз ҳам намунаҳоеро дар адабиёти порсӣ доштаем. Бавижа дар бораи "Маснавии маънавӣ", ки гуфтаанд:

Ман чи гўям васфи он ъоличаноб,
Нест пайғамбар, вале дорад китоб.
"Маснавии маънавй"-и Мавлавй,
Ҳаст Қуръон бо забони паҳлавй.

Яъне, агар шоъираш зинда буд, имрўз мавриди такфиру баду бероҳ воқеъ мешуд?

Дар мавриди "Шоҳнома" ҳам, агар шинохт моварои боварҳо ва мардумшиносона бошад, ин ҳақиқат ошкор хоҳад шуд, ки асари Фирдавсӣ ривоёти эронӣ ё ориёиро бозгў мекунад, чунон ки ривоёти сомӣ дар китобҳои муқаддаси яҳудиҳо, масеҳиён ва мусалмонон омадаанд. Ривояти пайдоиши насли башарро мешавад дар Шоҳнома ҳам пайдо кард, аммо бо таърифи эронӣ (порсӣ)-и он, ки Каюмарс дар конуни он аст, ҳамонанди Одам дар ривоёти сомӣ. Шоҳнома асарест, ки дидгоҳи тоҷикӣ (эронӣ) ба буду ҳасти ҷаҳонро табйин мекунад. Як инсони огоҳ бо ҳар диду динояте метавонад ба ҳангоми доварӣ ин ъомили торихию қавмиро мадди назар дошта бошад. Ва шоёни таъкид аст, ки ин асар ба забони порсии навин дар авҷи кишваргушоиҳои исломӣ падид омад ва дар ҳамон давра ҳам болид ва касе хостори нобудиаш нашуд. Пас мешавад иддаъо кард, ки мизони таҳаммулу тасомуҳи мо сайри қаҳқароӣ (регресс) доштааст.

Як сухани донишвар, ки рўида аз боварҳо ва андешаҳои ўст, на касеро кушт ва на кошонаи касеро рабуд, ин ҳама сарусадо роҳ андохтааст. Дар ҳоле ки забони порсӣ дар хостгоҳаш (Тоҷикистон) хору ҳақир мешавад ва дар остонаи нобудист, касе фиғон дар намекашад. Дороиҳои Тоҷикистон ба яғмо меравад; чурти касе намешиканад. Раҳбарони Тоҷикистонро бегонае таъйин мекунад; ба хайр. Тоҷикон дар Афғонистон кушта мешаванд; парвое нест. Хоки Тоҷикистонро ба Чин медиҳанд; сукут гўши вичдонро кар мекунад. Аммо як сухани ношӣ аз бовари як фард ва ин ҳама сарусадо (!), яъне Тоҷикистон бо тамоми дору надораш рў ба уфул аст.

Бархе аз пурсишҳо ва андешаҳоямро, ки дар баҳсҳои мачозӣ бо дўстон матраҳ шуд, инҷо мекорам. Сари фурсат ба мавзўъ боз хоҳем гашт.

***

Зафари Мирзоён мегўяд: Қуръонро метавон ба порсй ҳам хонд ва суди он бештар аст, чун забонест, ки мардум онро мефаҳманд ва роҳи расидан ба ҳақиқати Қуръон ҳамвортар хоҳад шуд.
Кучои ин сухан ишкол дорад? Оё забони ъарабй муҳимтар аст ё зарурати расидан ба ҳақиқат?

***
Чаро нашавад Қуръонро ба порсй хонд? Ба ҳамон шевае, ки дар соли 733 мелодй мардуми Бухоро, ки аз забони бегона гурезон буданд, ба азони порсй рўй оварданд ва ба намоз нишастанд. Кунҳи суханони Зафари Мирзоён ҳам ҳамин аст, ки ъарз шуд.

***

Агар ҳатм бар ин дорем, ки дар Қуръон ҳақиқати илоҳй нуҳуфта аст ва мардум бояд аз он огоҳ бошанд, боиста он аст, ки оёти Қуръонро ба забоне бисароем, ки барои мардум қобили дарк бошад. Он забон барои мардуми Точикистон порсй аст. Чи ъамде дар ин вучуд дорад, ки мардумро ба қироати оёте водорем, ки намефаҳманд чи маъное дорад? Кадом рус, масалан, сурудаҳои мазҳабиашро ба забоне ғайр мехонад? Ё кадом инглисй? Агар аз як мусалмони ъодии намозгузори точик бипурсанд, ки чи мехонад, чи хоҳад гуфт? Ман аминам, ки тарчумаҳои балиғе аз Қуръон ба порсй вучуд дорад, ки ъайни каломро баргардон кардааст. Агар ҳадаф расидан ба ҳақиқати Қуръон аст, чаро дар баробари он қад ъалам кунем?

***

Худовандро, ки Гайҳонхидев бидонем ва офаридгори ъоламҳо ва ҳар он чи дар миён ҳаст, бояд бипазирем, ки иртиботи мустақиме миёни Худованд ва офаридагонаш вучуд дорад ва забони ъарабй наметавонад ва набояд ҳамчун садде мухлили ин иртибот бошад.

***

Чунончи, шумори бештари мусалмонон ъарабй надонанд. Оё бо ин истидлол бояд фарз бар ин бошад, ки бештари мусалмонон (-и ғайриъараб) ба кунҳи ҳақиқати Қуръон нарасидаанд, чун ъарабй балад нестанд? Ин навъи рўйкард исломро ба як дини ъарабй табдил мекунад. Ҳамаи мусалмонон ъолими ислом нестанд. Оё онҳо мустаҳаққи донистани маънии оёти малфузашон ҳастанд ё на?

***

Мувофиқам, ки фарди муддаъии дониши қуръонй илзоман забони ъарабй ҳам балад ҳаст. Аммо Қуръон мухтасси ин тоифа нест ва садҳо милюн пайрав дорад. Ба бовари ман, пайравони порсигўи ислом ҳақ доранд, ки оётро ба забони модарии худ бихонанд ва ба порсй намоз гузоранд. Қаблан ҳам ъарз шуд, Худованд ба мутарчим ниёз надорад ва набояд тавоноиҳои Худовандро ба ҳадде маҳдуд кунем, ки гўё Он намози порсии моро дарнахоҳад ёфт.

***

Имом Абўҳанифа ва қироати порсии Қуръон

Дар мадхали “Абўҳанифа” дар Доиратулмаъорифи Бузурги Исломй ин бахш ба фатвои ў дар мучоз будани намоз ба забони ғайри ъарабй ихтисос дорад ва манобеъу асноди он ҳам зикр шуда:

Дар миёни фақеҳони ҳанафй баҳсе дар бораи назму маънои Қуръон вучуд дорад, ки беиртибот бо масоили каломй нест. Ин баҳс аз фатвои Абўҳанифа мабнй бар тачвизи қироати Қуръон дар намоз ба забони форсй (ё ба таври куллй, ғайриъарабй) нашъат гирифтааст (Ниг. Сарахсй, Ал-мабсут, 37/1; “Ал-мабонй”, 170). Чи дар намоз дастури қироати Қуръон дода шудааст ва Қуръон, ки мачмўъи назму маъност, бар тарчумаи форсй итлоқ намегардад. Аз ин рў бархе аз ҳанифон аз фатвои Абўҳанифа чунин бардошт намудаанд, ки ба ъақидаи ў Қуръон танҳо ъиборат аз маъност (Ниг.: Сарахсй, ҳамончо). Вале ин бардошт бо мухолифати бархе дигар аз ҳанифон чун Баздавй рўбарў шуда, ки муътақид буданд, ки Қуръон аз дидгоҳи Абўҳанифа, мачмўъи назму маъност ва фатвои вай дар мавриди қироати намоз ба мабнои фиқҳй нафйи ъусри ҳарач боз мегардад (Ниг.: Баздавй, 23/1 ба баъд). Ин гурўҳ ҳатто ба истиноди ривояте ғайримашҳур аз тариқи Нўҳ ибни Абимарям муддаъй буданд, ки Абўҳанифа аз фатвои мазбур ъудул карда буд (Ниг.: Ъалоиддини Бухорй, 25/1). Ба ҳар ҳол, шуҳрати фатвои мазбур то ончо буд, ки бархе чавози қироати Қуръон ба сурати нақл ба маънй ва ба забони ъарабиро низ ба Абўҳанифа нисбат медоданд (Ниг.: “Ал-мабонй”, 230).

Гуфтанист, ки Миқдоди Сиюрй, аз мутакаллимон ва фақеҳони Имомия (826 қ. / 1423 м.) бидуни зикри маъхази гуфтори худ (119/1) мустанади Абўҳанифа дар тачвизи қироати ҳайриъарабй дар намозро ояи “Инна ҳазо лафи-с-суҳуфи-л-авло суҳуфи Иброҳим ва Мусо” (“Қатъан дар саҳифаҳои гузашта ин [маънй] ҳаст, саҳифаҳои Иброҳим ва Мусо”) (Аъло, 87/18-18) донистааст. Робитаи байни назарияи Абўҳанифа ва ин оя дидгоҳи Ибни Каллоб, мутакаллими садаи 3 қамарй/9 мелодиро ба хотир меоварад, ки муътақид буд “каломи Худо аз он рў ъарабй номида мешавад, ки расму таъбири он ба ъарабист; чунончи каломи Худо вақте расму таъбири ъибрй дошт, ъибронй номида мешуд; он чи инсон тиловат мекунад ва мешунавад, танҳо таъбире аз каломи Худост” (Ниг.: Ашъарй, Абулҳасан, “Мақолот”, 584-585). Аммр баравшанй наметавон гуфт, то чи ҳад Ибни Каллоб аз Абўҳанифа ва то чи ҳад муфассирони фатвои Абўҳанифа аз Ибни Каллоб мумкин аст таъсир пазируфта бошанд (Барои иттилоъ аз таъсири Ибни Каллоб дар мутуни ҳанафии садаи 3 қамарй ниг. Бахши “Мактаби ҳанафии аҳли суннат ва чамоъат” дар ҳамин мақола”.

http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=2130

29.04.12

Вокуниши Рустами Ҷонӣ, сардабири "ИмрўзНюз", ба баҳси маҷозӣ

Рустами Ҷонӣ:
"Нашри гуфтаҳои Зафари Мирзоён баҳси шадидро дар ҷомеа ба вуҷуд овард. Қиёси "Қуръон" бо "Шоҳнома"- и Фирдавсӣ боиси вокуниш шуд. Рӯзнома ба сифати воситаи нашри иттилоот рисолаташро анҷом дод. Мақсад ёфтани посух ба ин пурсиш буд,ки "донишмандон" омодаанд аз баҳсҳои хонагӣ ба мавзеъи фарохтар ва вусъатгоҳи дигар афкори худро баркашанд. Чун эшон даъво дорад,ки фикри дурустеро пайрав аст, тайи мутолеоти зиёд ба ин андеша расидааст, месазад аз мавқеъи худ дифоъ кунад.

Шореҳон зиёд дар ҳавошии хабарҳои нашршуда нигоштаанд,ки донишманди тоҷик ҳуқуқ ба баёни андеша дошт. Ӯ метавонист андешаи худро баён созад,аммо чун олим бояд ба гуфтаҳои худ далел меовард. Агар ба ёд дошта бошанд,донишманд,олим афкори худро дар асоси далоил ва ҳуҷҷатҳои муҳкам бояд баён созад. Мирзоён ин андешаи худро аз минбари илмӣ баён кадааст, барои донишҷӯён. Эшон бояд пеши ин насл боэҳтиёт ва бо риояи суннати илму олимӣ бояд сухан мегуфтанд.

Ҳоло мехоҳем як ҳарфи бо камоли беэҳтиётӣ ва бемасъулиятӣ гуфтаро ба ҳоли худ гузорем ва баррасӣ накунем. Ҳатто шореҳоне низ рӯзномаро ба барангехтани низоъи динӣ айбдор карданианд. Аввал бояд домани касонеро гирифт,ки бо рафтору кирдорашон омили низоъро ба вуҷуд меоранд. Агар гуфтаҳои Мирзоёнро ҳамчу як байони андешаву бе ҳадаф пиндорем, чаро вокуниши як донишҷӯйро наметавонем бипазирем,ки ҳуқуқ доштааст ба ҳамин эътироз. Рӯзнома аз ҳамин ҳолат баён дошт.

Худ баррасӣ кардани афкори баёншуда як фарҳанги ҷомеаи пешрафта аст. Ин шеваи гуфтугӯй ҳаст. Афкоре агар гуфта мешавад барои ба арзиши он бовар кардан,онро аз элак бояд гузаронид. Баъдан мо шоҳиди он мешавем,ки ҳар кас худхоҳона наметавонад болои арзишҳои муқаддаси як миллат баҳси сарсарӣ кунад.

Ислом чун дини худост, баҳсҳои сарсариро намепазирад. Ҳар ки мехоҳад дар бораи он фикр баён кунад, бояд ба худ ин суолро бидиҳад ки омодааст бо Худо баҳс намояд?

Дигар ин ки худ қиёси китобе ки махлуқ навиштааст ва китобе ки холиқ фиристодааст худ як амали хилофи илм аст. Мирзоён шоҳномашинос ҳаст ,чун диншинос шуд метавонад тасмими қиёс бигирад.

Рӯзномаи мо ҷойеро барои баён ба Зафар Мирзоён холӣ мондааст."

***

Дар ҳошияи посухи ИмрўзНюз

Вокуниши Рустами Чонии гиромй ба бахсе, ки ИмрузНюз рох андохтааст, аз манзари як фарди вобаста ба як чинохи бахс бисёр хуб аст. Рустами гиромй талош кардааст аз дидгохи мазхабии худ ба нахве дифоъ кунад ва ишколе дар ин амр намебинам. Аммо ин вокуниш посухи сардабири як нашрияи муддаъии бетарафй нест. Бо ин посух Рустами Чонй марзбандиро мушаххас карда, сангарро бино нихода ва нашрияашро дар як суи мушаххаси сангар карор додааст. Ва "чои холй барои матлаби Мирзоён" хам ин осеб ба тамомияти журнолистии нашрияро чуброн нахохад кард. Ба хамон шева, ки гузориши ИмрузНюз аз дидори Мирзоён бо донишчуён чихатдор ва мугризона навишта шуда буд ва казоватро нависандаи матлаб анчом дода буд, номаи сардабири он хам чихатдор ва хадафманд аст, ба дур аз усули рузноманигорй, ки бетарафй мехвари он аст ва казоватро ба шуъури хонанда вогузор мекунад. Аз ин бобат ба нашрияи ИмрузНюз таслият мегуям. Бамаротиб бехтар мешуд, агар ИмрузНюз ба чои иттихози мавзеъи тадофуъй такозои тарафхои бахсро бароварда мекард ва забти суханони Зафари Мирзоёнро бекаму кост инчо ё хар чои дигар мекошт.

***

Дар фарчоми баҳси марбута дар "Анчумани фалсафа ва ҳикмат"-и ФБ

Яке-ду рўз аст, ки дар ин анчуман қуруқ кардаам, то шояд канори ҳам як тамрини дигар аз тасомуҳу таҳаммулро сипарй кунем; мизони бардоштамонро бисанчем. Сарфи назар аз бурузи ғайзу хашми бархе аз дўстон, ки гоҳ-гудоре фазоро кидир мекард, рўиҳамрафта баҳси судманде буд; барои худи ман ҳам. Аз ҳамаи мубоҳисонам самимона сипосгузорам ва кинае ба дил надорам ва мусалламан, ононе ҳам ки ба дарачае аз балоғат расидаанд, кудурате нахоҳанд дошт. Дар ин баҳсҳо равшан шуд, ки чомеъаи кунунии Точикистон як чомеъаи ъақидатии якдаст нест ва дар он пайравони ъақидаҳои гуногун канори ҳам ба сар мебаранд. Тамоми чомеъаҳои инсонй инчунинанд ва танҳо бархурди инсонии ба дур аз таъассуб метавонад заминаҳои пешрафти он чомеъаро фароҳам кунад, вагарна он чомеъа дар оташи чаҳолат хоҳад сўхт. Пас рушди мизони таҳаммулу тасомуҳи ҳамдигар аз боядҳои ъумдаи Точикистон аст. Агар таваққуъ дорем, ки ба ҳарими боварҳои мо таъаррузе сурат нагирад, ин корро бар дигарй ҳам написандем.

Бардошти бархе аз дўстон, ки гўё ман мухолифи мусалмононам, ҳарфи газофест, ки радди он ҳазору як намуна дорад. Мункири мухолифат бо истибдод нестам; он чи аз навъи сурхаш бошаду чи сабз ё сиёҳ. Ба ҳамон андоза, ки дар даврони Шўравй ъалайҳи ҳукумати ъақидатии бединон пайкор кардаам, дар чавомеъи истибдодии мазҳабй низ даст аз муқовимат бо зулму ситами ъақидатй барнадоштаам. Ба ҳамон андоза, ки бо юриш ба мусалмонони Ғарб ба дунболи 11 септомбр муқобила кардаам, дар тақбеҳи юришҳои ъақидатии мусалмонон бар дигарон ҳам кўшидаам. Ъамали зишт зишт аст, сарфи назар аз ин ки ъомилаш чи касе бошад.

Роҳҳои расидан ба Худоро ба теъдоди офаридагонаш медонам ва муътақидам, ки бо тавҳини ин ё он кас ба дине гарди ғуборе бар домани он наменишинад, агар пайравонаш намоди динвароне шоиста ва судовари чомеъа бошанд. Бо имон ба Офаридгор инро ҳам мепазирам, ки бархе ба дину мовароуттабиъа имон надоранд ва зиндагии худро ба гунае дигар барномарезй кардаанд. Тамоми ин афрод дар чомеъаи мо ҳастанд. Агар ҳар кадом талош кунад, ки дидгоҳи худашро бар они дигарй фурў бикўбад, бегумон, дучори ҳаммоми хуне хоҳем шуд, Худой бад надиҳод. Аз ин рў ҳар чи бештар бояд ба тамрини мутамаддинонаи таҳаммули ъақоиди ҳамдигар бинишинем. Сайидюнуси Истаравшаниро намунаи боризи тарафи баҳс медонам, ки андешаҳои худро бе тавассул ба ҳамалоти лафзй мутқану мустадал тарҳ мекунад ва бояд аз ў биомўзем. Чун пуштгарми дониши фарохи худ аст ва нигарони пурсишҳои тарафи муқобил нест. Имони ростин имони муттакй ба мантиқест, ки хирад дарёбад.

Боқй барои якояки шумо комгорию шодй ва барои Точикистон озодию ободй мехоҳам.

Persian Vs Pyrillic

2012-03-10T00:42:00.004Z

Порсӣ дар қиболи пириллик

(Дар ҳошияи чаласаи пурсишу посухи Иброҳим Усмонов бо корбарони торнамои Tojnews.org)

Бо устоди нимароҳам оқои Иброҳим Усмонов дар мавзўъи забон борҳо рўбарўю ғиёбан дар расонаҳо баҳс кардаам ва ин борро ҳам муғтанам медонам. Чун, ба бовари ман, эшон дар бораи мавзўъе, ки суҳбат мекунад, иттилоъоти басанда надорад ё агар дорад, ғаразе дар кор ҳаст, ки ичоза намедиҳад сапедро сапеду сиёҳро сиёҳ тавсиф кунад. Ба нукоти марбутаи суханони ў посух медиҳам, бо ин ки суханонаш дар мавзўъҳои дигар ҳам баҳспазир аст.

Пурсишу посухи шумораи 9 мустақиман ба мавзўъи забону хат бармегардад:

“Чаро, устод, Шумо аз хати кириллӣ ба хати форсӣ гузаштани мардуми тоҷик метарсед?

И. Усмонов:- Наметарсам, аммо намехоҳам. Якум, барои мардуми тоҷик ҳам хати арабӣ бегона аст, ҳам хати кириллӣ.”

Хатте, ки аз Рўдакй гирифта то Турсунзода ба он навишта бошанд, бегона аст? Хатти “Шоҳнома” бегона аст? Хатти “Донишнома”-и Пури Сино бегона аст? Хатти “Маснавии маънавй” бегона аст?.. Хатти “Дохунда”-ву “Одина”-и Айнй, ки дар ҳадди парастиш дўсташ доред, бегона аст? Оё хатти 1200-солаи мо бегонатар аз хатти 72-солаи мост? Кадом як беҳтар кор дода ва кадомй имрўз ҳам пурбортар аст? Агар аз инсофу мантиқ кор бигиред, посухи ин пурсишҳо чизе чуз пўзиш бобати он хибти бузург нахоҳад буд.

“И. Усмонов: - Мо, мутаассифона, дар таърихамон хело дар масъалаи хат паропар кардем. Гарчи мо аввалин мардуми хатдори олам ҳастем, зеро «Авесто»-ро дар қарни 14-и пеш аз мелод навиштаем, бо омадани Искандар хати юнониро қабул кардем ва 500 сол бо ин хат навиштем ва баъд хатҳои дигар.”

Донишмандоне, ки дар торихи расмулхатҳо сарриштае доранд, ифтихори ихтироъи нахустин хатти башариро ба тамаддунҳои бостонии сумерию мисрй нисбат медиҳанд, ки ҳар ду нопадид шудаанд. Ин иддаъо ҳам, ки “Авесто” дар садаи 14 пеш аз мелод навишта шуда, собит нашудааст. Ва хатти авестойи ҳам барсохтае аз алифбои финиқй буд, дуруст ба монанди паҳлавй (порсии миёна)-ву юнонию лотину ҳамин пириллику ъибрию ъарабй... Ва бино ба мантиқи истидлоли шумо, тамоми ин хатҳоро бояд барои миллатҳое, ки аз он алифбоҳо баҳра мегиранд, бегона бидонем, чун ҳеч кадом финиқй нестанд ва тамаддуни финиқй ҳам мунқариз шудааст. Аз ин рў иддаъои бегонагии хатти порсй барои мо ҳарфи чаранде беш нест.

“И. Усмонов: - Хати арабӣ ба овози тоҷикӣ мувофиқат намекунад. Яъне дар он ҳарфҳое ҳастанд, ки тоҷикон талаффуз карда наметавонанд. Масалан, овози Т, С, Ҳ, З, А-и тоҷикӣ бо чанд ҳарф ифода карда мешавад, ки тоҷик онро талаффуз карда наметавонад.”

Усмонов дар чумлае дар оғози ин матлаб номи забони моро “форсии осиёимиёнагй” номидааст, муъодили ҳамон “порсии фарорўдй”, ки баҳсашро доштем («Бухорои шариф»-ро, ки ба забони форсии осиёимиёнагӣ ба ташаббуси ҷавонбухориён пеш аз ҳама Мирзомуҳиддин Мансуров ва Мирзосироҷи Ҳаким ва бо пули онҳо ва бо иштироки эҷодии онҳо пайдо шуд...”). Дар идомаи матлаб талош мекунад бо парҳез аз корбурди ъиборати “забони форсй” номи шўравии онро ядак бикашад: “забони точикй”. Ин таноқуз (парадокс) дар суҳбатҳои ҳамаи ононе мушоҳида мешавад, ки мекўшанд ҳам ба наъл бикўбанду ҳам ба мех, аммо дар натича на наъл чо меуфтаду на мех. Оқои Усмонов ҳам бахубй медонад, ки “забони точикй” як ъиборати сиёсист, аз қумоши сиёсате, ки ў тобеъу пайраваш буда ва ҳаст.

Аммо дар мавриди ҳарфҳое, ки “точик онро талаффуз карда наметавонад”. Дар алифбои пириллике, ки Усмонов аз ҳофизони парупоқурси он аст, садоҳое чун ы, ь, ц, щ буд, ки ҳеч порсигўе наметавонист талаффуз кунад, аммо низоми ҳоким на танҳо талаффузи ин садоҳоро ба точикҳо ёд дод, балки онҳоро водошт, ки ин садоҳоро вориди забони худ ҳам кунанд. Усмонов ба ин падида на дар давраи шўравй ва на пас аз он эрод нагирифт ва напурсид, ки чаро вожаҳои ғарибае чун выставка, открытка, цирк, социалистй, щука бо ъайни талаффузи русишон бар мо таҳмил шудаанд. Дуруст бар хилофи ин, дар забони порсй ҳеч касе интизор надорад, ки як гўишвари ин забон т, с, ҳ, з, ъайн-ро ба шеваи ъарабҳо адо кунад. Ва дар воқеъ, агар ин садоҳоро дар забони порсй ба гунаи ъарабҳо талаффуз кунед, мухотиб маънии каломи шуморо дар нахоҳад ёфт ва порсиро забони модарии шумо нахоҳад донист. Яъне ин иддаъои Усмонов ҳам бепоя аст. Ва ба он монад, ки аз як инглисй бипурсед: “Чаро th-ро баъзан ба шакли “з”-и миёнзабонй ва гоҳ ба гунаи “с”-и миёнзабонй талаффуз мекунад, на ба шакли “т” ва “ҳ”-и чудогона. Ё аз рус бипурсед, ки чаро дар вожаи “окно” аввалиро наздиктар ба “а” ва дувумиро наздиктар ба “у” талаффуз мекунад... Ин эроди Усмонов ҳам ба монанди соири эродҳояш аз хатту забони порсй ворид нест.

“И. Усмонов: - Шумо як таваҷҷўҳ кунед ба он муллоҳое, ки бо риояи овозҳои арабӣ Қуръон мехонанд. Кадом тоҷик ин гуна овоз дорад? Надорем, барои ҳамин ҳам, 90 фоизи онҳое, ки худро хати арабидон ҳисоб мекунанд. Дастхат хонда наметавонанд, беғалат навишта наметавонанд.”

На илзоман. Агар шумо ҳам ҳамарўза бо порсй сарукор дошта бошед, бо зариби ҳуши қобили васфе, ки ба намоиш гузоштаед, ҳатман хоҳед тавонист дастхатти порсиро ҳам баосонй бихонед ва ҳамин суханонатонро ҳам беғалат бигўеду бинависед.

“И. Усмонов: - Дуюм, хати арабӣ забони тоҷикиро вайрон мекунад. Аз замони Фирдавсӣ то замони Аҳмади Дониш калимаҳои арабӣ бештар аз нисфи калимаҳои тоҷикиро аз миён бурданд. Имрўз баъзе мафҳумҳое ҳастанд, ки мо базўр барои онҳо истилои форсӣ-тоҷикӣ меёбем.”

Оқои Усмонов инчо тибқи ъодат ба сардаргумй роҳ дода ва мақулаҳои хатту забонро дар ҳам омехтааст. Мегўяд, хатти ъарабй забони моро вайрон мекунад, чун вожагони ъарабй сарозер шуданд. Бо ин истидлол бояд интизор дошта бошем, ки забони муғулй саршор аз вожагони русист, чун хатташон мириллик (сириллики муғулй) аст (ки чунин нест). Ё забони ҳиндй набояд ин ҳама вожагони порсй дошта бошад, чун хатташон “девоннигорй” аст, муштақ аз сонскрит, на порсй (дар ҳоле ки чунин ҳаст ва забони ҳиндй аз порсй фаровон таъсир пазируфта). Усмонов дар ин баҳс ъомили фарҳангу пайвандҳои эътиқодй ва қаробату ҳамсоягй ва таъсири рўйдодҳои торихиро фаромўш кардааст, ки боъиси сарозер шудани вожаҳои забоне бегона ба забони модарй мешавад. Имрўза метавон бо итминон гуфт, ки забони порсии Эрон бештар аз вожагони порсии ноб баҳра мегирад, то порсии Точикистон. Содатарин намунаи ин иддаъо номи вазоратхонаҳои ду кишвар аст, ки дар Точикистон ъарабист (дохила, тичорат, ъадлия) ва дар Эрон порсии ноб (кишвар, бозаргонй, додгустарй) ва садҳо намунаи дигар дар ҳар заминае. Агар тасаввури Усмонов ин аст, ки эшон вожагони ъарабии камтаре ба кор мебаранд, далелаш ин аст, ки ў ва аксарияти мардум дар Точикистон дар зиндагии рўзмарра шояд танҳо аз 10 дарсади тавоноиҳои порсй истифода мекунанд. Тамоми истилоҳоти нави порсие, ки дар қиболи вожагони ъарабй падид омадаанд, дар Эрон сохта шудаанд ва чунбиши порсисозии истилоҳот дар Эрон фаъъол аст, на Фарорўд.

“И. Усмонов: - Хати кириллӣ забони моро вайрон намекунад, чунки ин хат барои мо асоси сиёсӣ надорад. Арабӣ дорад ва он ислом аст.”

Ин ки бигўем, таҳмили хатти пириллик бар порсии Фарорўд асоси сиёсй надоштааст, шабеҳи иддаъоест, ки бигўем, китоби “Сармоя”-и Моркс сирфан фалсафй буда ва ҳадафҳои сиёсй надоштааст ё қиёми Ленин дар соли 1917 сирфан ичтимоъй буда ва ангезаи сиёсй надоштааст. Табдили хат дар Фарорўди шўравй пеш аз ҳама як иқдоми сиёсй буд. Ин як мавриди дигар аз таноқуз (парадокс)-и ошкор дар суханони Усмонов аст, ки исломро ба ъунвони як мактаби эътиқодй (дин) сиёсй медонад, аммо кумунисмро, ки он ҳам як мактаби эътиқодист, сиёсй наменомад.

Хатти пириллик на танҳо забони моро вайрон кард, ки онро ба тале аз вожагони пароканда аз чандин забони марбуту номарбут бадал кард, ки акнун маънии калом дар бозии нозебои каломаш гум мешавад. Вока (садонок)-ҳои русй чунон бар талаффузи мо савор шудаанд, ки гўйи мо русҳое ҳастем, ки тоза порсй омўхтаанд. Пириллик чунон осебе ба забони шеъри мо ворид кард, ки шоъиронамон дар пайдо кардани вазну қофияи дуруст очизанд. Моро чунон аз решаамон гусаст, ки миёни мои пирилликхон ва ҳатто “Таҳзиб-ус-сибён”-и Айнй деворе нуфузнопазир баланд шудааст. Хатти пириллик забони моро валангор кард ва аз мо тўдае алкан сохт, ки қудрати баёнро бохтаанд.

“И. Усмонов: - Сеюм, ман аввалин ва охирин онҳое нестам, ки дар муқобили хати арабӣ қарор дорам ва Тоҷикистон аввалин давлате нест, ки дар муқобили хати арабӣ қарор дорад.”

Ҳатто агар лашкари душманони хатти порсй ҳазорчандони акнунаш шавад, роҳи ғалат рафтааст. Душманй бо хатти порсй ситеза бо хатти модарии забони мо ва тамоми осорест, ки бо он навишта шуда; бастани роҳи мову ояндагонамон ба дарёе аз донистаниҳои худии пешину имрўзу оянда аст; гўшагиртар кардани порсигўёни Фарорўд аст, ки акнун ҳам дар инзивои фарҳангии мутлақ даступо мезананд; ниҳойи кардани марҳилаи манкуртсозии точикон аст.

Точикистон ҳаргиз ба иродаи худ дар муқобили хатти модариаш қарор нагирифт. Дастури точикон набуд, ки ин хатро ъиваз кард ва сўгмандона, имрўз ҳам мебинем, ки точик ҳамчунон гўшбазанги дастури бегонае дигар аст, то таклифи хатту забонашро мушаххас кунад. Дастури точикон набуд, ки дорандагони китобҳои порсиро ба Сибрй (Сибир) табъид кунанд ва китобҳояшонро ба коми оташ бикашанд. Инҳоро оқои Усмонов бахубй медонад ва наметавонад мункираш бошад. Пас бояд изъон кунад, ки Точикистон ҳаргиз муқобили хатти порсй қарор надошт, балки бегонагон аз давлати он ҳамвора хостаанд, ки як чунин мавзеъи худситезона иттихоз кунад.

“И. Усмонов: - Як гап байни худамон, ба ҳеҷ кас нагўед, агар хати арабӣ мукаммал мебуд, дар навиштани «Қуръон» зеру забар истифода намекарданд. Зеру забар ин садонокҳое ҳастанд, ки дар забони точикӣ ҳастанд, аммо дар алифбои арабӣ истифода намешаванд. Агар маълумоти бештар мехоста бошед, китобҳои ин соҳаро бинед. Хати кириллиро ҳам мо мисли хати арабӣ қолаби точикӣ додем, чор ҳарф илова кардем ва он ҳарфҳоеро, ки ба забони мо хос нестанд, партофтем, вай точикӣ шуд, мисли он ки шумо хати арабиро форсӣ мегўед.”

Ҳамон зерузабари мавриди ёдкарди Усмонов аз навовариҳои порсигўён дар хатти порсй буд ва дар гурўҳи “Забони порсй” (Facebook) ба ин нукта борҳо таъкид шудааст. Он садоҳо дар забони ъарабй ҳам вучуд доранд, мусалламан, аммо порсигўён онҳоро катбй (навишторй) карданд. Ин дуруст ба он монад, ки дар хатти пириллик мо ба чои ъаломати “забар” ҳарфи “а”-ро бинависем. Яъне агар бихоҳед ҳамаи садоҳои малфузро навишторй кунед, боз ҳам хатти порсй бо такя ба зеру забар ин тавоноиро дорад. Пас ин иддаъо, ки хатти порсй аз баёни ҳамаи овоҳо қосир аст, аз беху бун бепоя аст. Дар сурати зарурат тамоми садоҳои мавчуд дар забони порсиро мешавад бо 32 ҳарф ва ҳаракот (зерузабар) рўи коғаз овард.

Ва ин шабеҳи афзудани чаҳор ҳарф ба алифбои русй ва табдил кардани он ба алифбои пириллик нест. Порсигўён афзун бар он афзудани чаҳор ҳарф ба алифбое, ки Усмонов (бо хусумате ошкор ба номи “порсй”) “ъарабй” меномад, барои ҳуруфи он нуқтаҳое таъйин карданд, то бишавад “шин”-ро аз “син” ва “б”-ро аз “с” тамйиз дод. Дар натичаи дасткориҳои порсигўён дар ин хат алифбое падид омад, ки ъарабҳо ҳам онро пазируфтанд ва то кунун аз он баҳра мегиранд. Аз ин рў, хатти мавриди назари мо сазовори номи “алифбои порсй” аст, то “ъарабй”.

Secularism Vs. Ideological Rule

2012-02-11T09:13:00.000Z

Ҳукумати нодинӣ дар қиболи ҳукумати ъақидатӣ

(дар ҳошияи як баҳси фейсбукӣ - гурӯҳи "Тоҷикистони Навин")

Дар тӯли торих дидаем, ки дин абзори расидан ба қудрат буда, чун бо истифода аз он мешавад тӯдаҳоро ҷамеъ ва мутеъ кард ва баосонӣ бар онҳо ҳукм ронд. Аммо ононе, ки мутеъи раҳнамудҳои он набошанд ё дину роҳу равиши худро дошта бошанд ё раҳо аз мақулаи дину диндорӣ бошанд, дар ин ҳоза (ҷомеъа) ҷой надоранд ва бояд табъиз шаванд ё ронда шаванд ё бимиранд.

Дар ҳоле ки ҳукумати ҷудо аз дин метавонад заминаро барои зиндагӣ ва рушди пайравони ҳамаи динҳо ва афроди фориғ аз дин фароҳам кунад. Сиришти бисёре аз динҳо тамомиятхоҳист, ба гунае ки гаравондани ҳамаи афроди башар ба сӯи худро ҷузъи аҳдофашон медонанд. Дуруст ба монанди кумунисм, ки ҷаҳони навинро ҷаҳони батамом кумунист тарсим мекард. Ин аз вижагиҳои дидгоҳҳои тамомиятхоҳ аст, ки гунагунагии афроди башарро нодида мегиранд ва башарро дом (чорпо) фарз мекунанд ва ҳокимро як чӯпон.

Аммо боз ҳам дар тӯли торих мебинем, ки тамоми идеулужиҳои тамомиятхоҳ, ки ба ҳарими хусусии одамон таъарруз мекунанд, барканда шудаанду мешаванд. Чун инсон бо такя ба мавҳибати парвардигории андешидан ва кунҷковӣ ҳамвора дунболи роҳҳои беҳтару бартаре барои фаргашт (такомул) будааст. Ва ҳеч фарқе ҳам намекунад, ки ҳазорон бор ин ё он дин батаъкид фарёд cар диҳад, ки дигар ҳеч роҳе барои зистани шоиста нест, ҷуз он ки ман мегӯям. Ин навъ бархурди такбуъдӣ ҳамвора шикаст хурдааст, чун хилофи сиришти инсон аст.

Акнун бар пояи намунаҳо бисанҷем, ки кадом як аз ин ду шеваи ҳукумат мусмир ба самар ё судманд воқеъ шудааcт. Дар ҷаҳони дониши мудерн Омрико ҳарфи аввалу охирро мезанад. Чаро? Чун зиндагӣ дар он кишвар машрут ба пазириши дидгоҳҳои дине вижа нест. Чунончи бахши қобили мулоҳизаи донишмандони мухтареъ дар он кишвар яҳудӣ, мусалмон, бедин ва ғайримасеҳӣ ҳастанд, аммо бар донистаҳо ва беҳзистии халқи Худо афзудаанд (Таъкиди ман бар донишмандон аст, ки аз фазои мусоъид ба рушд дар як ҷомеъаи ғайридинӣ баҳра бурдаанд, на сиёсатмадорон).

Бахши бузурге аз ин донишмандону пизишкони омрикоӣ эронӣ ҳастанд; чи мусалмону чи яҳудию баҳоию зартуштӣ; афроде, ки натавонистаанд зери йӯғи абардине дар кишвари худ кору зиндагӣ кунанд ва ба Омрико паноҳ бурдаанд. Чи басо дидгоҳҳои ъилмии онон бо дидгоҳҳои пазируфташуда тавассути ҳукумати динии Эрон намехондааст. Дар ин миён чи касе бурдаасту кӣ бохтааст? Мусалламан, агар ҳамаи ин донишмандону пизишкон аз шароити мусоъид ба рушду зиндагӣ бархурдор мебуданд, сар ба саҳрои ғурбат намезаданд. Ва агар дасти зӯри ҳукумати динӣ аз сари миллати Эрон баруфтад, ҳаминҳо ҳастанд, ки боз хоҳанд гашт ва Эронро ба кишваре бамаротиб пешрафтатару шукуфотар табдил хоҳанд кард. Чун милоки аслӣ барои ингуна арзёбиҳо бояд доноӣ, шукуфоӣ ва беҳзистии ҷомеъа бошад, на ҳукумати дидгоҳҳое, ки мо ба он ъишқ меварзем.

Намунаи дигар аз таҳаммули дидгоҳҳои динии гуногун аст. Ҳазорон мусалмони диндор аз дасти ҷабру ситами ҳукуматҳои динишон гурехтаанду ба ҳамин “кофаристон”-и Ғарб паноҳ бурдаанд. Ҳамаи манотиқи мусалмоннишин масҷид доранд ва одинаҳо шулӯғтар аз ҳамеша ҳастанд, чун аксаран мехоҳанд савоби ъибодатро дар ҷамоъат бибаранд. Манотиқи яҳудинишин ҳатман каниса доранд, ҳиндуҳо мандир доранд, сикҳо гурдворо доранд, зартуштиён дарби меҳр доранд... Аммо ҳузури мусалмонон чашмгиртар аст. На танҳо дар ниёишгоҳҳо, балки дар хиёбонҳо ҳам.

Мусалмонон бо пӯшишу намое мазҳабӣ рӯбарӯи истгоҳҳои метру бо баландгӯ донистаҳои худ аз исломро ба гӯши мардуми шаҳр фарёд мезананд ва масеҳиёну номусалмононро ба оғӯши ислом фаро мехонанд. Гоҳ баёнияҳои тундравонае ҳам чун “ҳамаи шумо бояд мусалмон шавед, вагарна дар оташи ину он дунё хоҳед сӯхт!”-ро ҷор мезананд. Ҳатто як бор надидаам, ки пулис музоҳими таблиғоти мазҳабии он бародарон шуда бошад.

Аксари ин афрод зодаи як кишвари мусалмон ҳастанд ва маҷбур ба фирор шудаанд. Ғарб ба онҳо паноҳ дода, хонаву дар дода, иҷораи хонаро давлати “кофар” мепардозад, пули парваришу омӯзиши фарзандони бисёри ин хонаводаҳоро давлат мепардозад... Хулоса, камоли одоби меҳмондориро баҷо меоварад ва дар посух нафрину тавҳин мешунавад, аммо тоб меоварад, чун пойбанди ахлоқу усулест, ки хиради башаре пешрафта бар ӯ дикта мекунад.

Дар паи 11 септомбр яке аз ин мубаллиғон (Имом Ҳамза) ба кишвари худаш мустарад шуд, чун дар масҷид мусалмононро ба қатли масеҳиён даъват мекард. Ин оқо бо чанд зану чандин фарзандаш аз давлати Бритониё кумак мегирифт ва танҳо кораш имомат дар масҷиди Финсберӣ Порки Ландан буд. Ҳангоме ки мехостанд ӯро ба Миср мустарад кунанд, мегуфт: Лутфан ин корро накунед, чун онҷо манро хоҳанд кушт. Гуфтанд: Ту ки мардумро ба куштори инглисиҳову масеҳиён фаро мехонӣ, чаро нигарони мурдани худат ҳастӣ? Ин пурсишу посух чеҳраи кареҳи таъассубро барҷаста мекард, ки пойбанди ҳеч навъ ахлоқе нест ва ба қавли бузурге, фосила аз таъассуб то фошисм як гом беш нест.

Ба ҳар рӯй, агар қонуни Бритониёро ба дасти Имом Ҳамза вогузор мекарданд, бояд ҳамаи номусалмонон кушта мешуданд, то ӯ битавонад ҳукумати динии мавриди писанди худро пиёда кунад. Ин танҳо як намуна аст ва баёнгари ҳама навъ ҳукуматҳои динӣ нест ва ҳамаи ҳаводорони ҳукуматҳои динӣ хостори куштани мухолифонашон намешаванд. Аммо ҳар ҳукумати диние саранҷом ҳадафаш бо орзуи нобудии физикӣ ё ъақидатии мухолифонаш гиреҳ мехурад ва монеъи бузурге дар баробари рушди ҷомеъаи инсонист.

Бидуни ду нерӯи баҳамзидд ҳатто як ломп равшан намешавад. Тақобулу таъомули нерӯҳои мусбату манфӣ дар кунҳи офариниш нуҳуфта аст ва дар тамоми рухдодҳои физикӣ мушоҳида мешавад. Чаро давлати Тоҷикистон бад-ин андоза вопасмонда аст ва ҳеч нест, ки андаке пеш биравад? Чун ба нерӯи мухолифаш маҷол намедиҳад, ки дам бизанад. Дар натиҷа кунишу вокунише миёни нерӯи мусбату манфӣ сурат намегирад, ки лозимаи вуҷуд ва бақост. Ҳукумати динӣ ҳам аз ҳукумати Раҳмон тафовути чандоне нахоҳад дошт, фақат аз он бари хатт хоҳад уфтод. Ҳукуматҳои тамомиятхоҳ мухолифатро тоб намеоваранд, аз ин рӯ ҳам фосид мешаванду бармеуфтанд. Мисли обе, ки кунишу вокуниши молекулҳоро бохта бошад ва табдил ба мурдоб шавад.

Ва ин ҳикматро ҳам борҳо шунидаему такрор кардаем, ки “меваи мамнӯъа ширинтар аст”. Бароянди мантиқии онро ба чашми сар дар зиндагӣ дидаем. Сиришти инсон чунин аст, ки аз ончи бо зӯру иҷбор бар ӯ таҳмил шавад, гурезон аст ва ба он чи ки бо зӯру иҷбор аз ӯ биситонанд, моилтар аст. Намунаи боризаш Эрон аст, ки пеш аз инқилоб ҷомеъае мусалмонтару намозхонтар дошт ва дар тӯли 33 соли ҳукумати мазҳабӣ ба ҷомеъае гурезон аз мазҳаб табдил шудааст. Аз сӯи дигар, давлати Тоҷикистон барои ҳифзи қудрати худ дар ҳоли маҳдуд кардани дастрасӣ ба масҷидҳо ва риъояти одобу русуми исломист, аммо дар посух гароиши мардум ба масҷидҳо ва одобу русуми исломӣ дар ҷомеъа фузунӣ мегирад. Ин воқеъият ҳам тобеъи ҳамон қонуни физикии кунишу вокуниш аст. Кумунисм ҳам замоне мурд, ки сари қудрат омад. Пас ҳимоят аз ҳукумати динӣ, ба таври талвеҳӣ ва нохудогоҳ ҳимоят аз заволи он мактаб аст.

What Have the Soviets Done?

2012-01-30T23:42:00.000Z

Шӯравӣ чи кор карда?

(Дар посух ба пурсиши дӯсте, ки аз Шӯравӣ ҳимоят мекард)

Шӯравӣ корҳои хуби зиёде кардааст, ки ҳеч як товони ҳувияти аздастрафтаи моро намедиҳад. Шӯравӣ коре кардааст, ки акнун мо, тоҷикон, аз ҳамдигар мепурсем: Миллати мо чист? Тоҷик чист? Порс чист? Эронӣ чист? Забони модарии мо чи ном дорад? Чаро порсӣ бошад? Чаро тоҷикӣ бошад?.. Инҳо пурсишҳои як қавми гумроҳ аст. Шӯравӣ коре кард, ки акнун мо русро наздиктар аз ҳамтаборони бурунмарзимон медонем. Бо ин ки ҳар рӯз чандин тобут ба Тоҷикистон гусел мекунад. Шӯравӣ ҷумҳуриҳоро бар пояи таъаллуқи қавмӣ сохт ва ҳамон аслро ҳам зери по гузошт, ба гунае, ки акнун мо аз шоҳшаҳрҳои худ маҳрум мондаем. Шӯравӣ мехост аз мо инсоне дигар муҳандисӣ кунад, ки дигар худаш набошад, балки ба фармони Кремлин нафас бикашад ва бимирад. Таърифи "манкурт" чизе ҷуз ин нест. Натиҷа ин аст, ки имрӯз ҳам раҳбарони мо гӯшбафармони Кремлинанд. Шӯравӣ рӯҳияи озодихоҳиро дар мо саркӯб кард, адабиёти моро ба муште ёвасароии ъақидатӣ ва идеулужик табдил кард, ки тафовути чандоне аз истибдоди аъроб надорад. Тарҷеҳ медодам ба монанди Эрон роҳи худро мепаймудем, мутаъассиб мешудем, инқилоб мекардем, дар шуълаҳои инқилоб месӯхтем, аз таъассуб пушаймон мешудем ва дар садади барандозии ҳукумати таъассуб бармеомадем. Аммо ҳамаи ин корҳоро худамон мекардем; бо иродаи худ, на ба зӯру иҷбори бегонагон. Шӯравӣ тавҳини бузурге ба шуъури тоҷикон - бостонитарин мардуми паҳнаи Шӯравӣ буд.

Fanaticism and Fanatic

2012-01-27T03:23:00.000Z

Таъассуб ва мутаъассиб

Муддатест, ки бо худ каланҷор меравам, то дарёбам, сеҳри таъассуб куҷост, ки ҷавонони моро тӯда-тӯда бераҳмона мебалъад. Чаро ҳамарӯза, ҳар рӯзи Худо, бидуни истисно, дар фазои маҷозӣ сарамон ба девори таъассуб мехурад ва сархурда мешавем? Чаро бояд бунёдитарин усули ҳамзистию пешрафтро рӯзе чандин бор барои худамон ва дигарон ёдовар шавем?

Худи таъассуб, аз диди ман, зоидаи навмедию сархурдагист. Дар ҷомеъае гирифтор, ҷомеъае, ки барои бақо даступо мезанад, таъассуб гул мекунад. Дуруст ба монанди ангал (паразит)-е, ки дар ганду касофату олудагӣ такассур меёбад (бисёр мешавад) ва ба атроф пахш мешавад. Таъассуб вижаи ҷомеъаҳои мурдобгуна аст. Мурдоб фазои муносибе барои рушди ангалҳост. Ҷомеъаи исто ва мурдобгуна фазои муносибе барои тавсеъаи таъассуб аст.

Таъассуб ҳар навъ бовару рафторест, ки хоста ва ҳадафи он интиқодпазир нест. Он метавонад динӣ, сиёсӣ ё ҳатто варзишӣ бошад ва гунаҳои дигар ҳам дорад. Таъассуби динӣ, аммо, тавассути соҳибназарон шоеътарин, сарсахттарин ва хатарноктарин навъи таъассубҳо арзёбӣ шудааст. Донишномаи “Википедиё” ба нақл аз Хурхе Сонтоёно (Jorge Santayana), файласуфи баноми испониёӣ, таъассубро “дучандон кардани талошу кӯшиш ба ҳангоми фаромӯш шудани ҳадаф” таъриф мекунад. Яъне ҳадаф метавонад чизи хубе бошад, аммо таъассуб, ки дар миён меояд, он ҳадафи хуб фаромӯш мешавад, ки бар асари он талошҳои гумроҳ барои ёфтани он ҳадаф дучандон мешавад, аммо бероҳа меравад.

Фарди мутаъассиб кӯчактарин ҳарфи хилофи боварҳояшро қабул надорад. Чун бовари ӯ бар рӯи санг набишта аст ва нармиш намепазирад. Ба ҳеч рӯй наметавонад онро бознигарӣ кунад, чун бо он бовар ба бор омадааст ё он боварро дар мағзаш муҳаҷҷар (санггуна) кардааст. Тасаввури дурии андак аз он бовар барои фарди мутаъассиб баробар бо марг аст. Ва ҳар он кас, ки дар баробари ин бовар қарор бигирад, сазовори марг аст. Санг гудохта намешавад; танҳо шикаста мешавад. Мутаъассиб ҳам нарм намешавад; танҳо мешиканад. Бовари сифту сахт ба монанди чӯби кибрит (гӯгирд) аст, ки ё оташ мезанаду месӯзонад ё шикаста мешаваду аз байн меравад. Чун мум нарм нест, ки ҳар шаклеро ба худ бипазирад ва бимонад; мондагор бошад. Чун санг сахт аст, то бишканад ва бимирад.

Винстун Черчилл, нахуствазири пешини Бритониё, ки рӯзноманигори чирадасте ҳам буд, аз таъассубу мутаъассиб таърифи бадардбихуре дорад: “Мутаъассиб касест, ки на дидгоҳашро тағйир медиҳад ва на мавзӯъро”. Гӯӣ навъе сиреш (ширеш) ё оҳанрубо ин васат дар кор аст, ки ин дуро ба ҳам сахту муҳкам васл кардааст: мутаъассиб ва мавзӯъи мавриди таъассуби ӯро. Мутаъассиб мехоҳад ҳамагонро ҳамсони худ бибинад. Ин мавзӯъ барояш матраҳ нест, ки фитрати башарӣ танаввуъхоҳ аст ва ҳамаи афрод дар чорчӯбе мушаххас намегунҷанд ё намехоҳанд бигунҷанд. Ҳама ҳам аз як навъи бардошт аз мутуни динию ъақидатӣ бархурдор нестанд ва мехоҳанд роҳи худро бипаймоянд. То кунун мо низомҳои мутаъассиби бисёре доштааем; аз исломӣ гирифта, то кумунистӣ. Аммо ҳеч як муваффақ нашудаанд ҳамаро табдил ба дом (чорпо)-и ҳамгун кунанд ва ҳамвора бо муъзали дигарандешӣ дасту панҷа нарм кардаанд. Чун дигарандешӣ дар батни ҷомеъаи башарист ва ба юмни вуҷуди хиради инсонӣ ҳамеша ин васат хоҳад буд. Хиради инсонӣ метавонад бо ҳамаи ъақидаву эътиқодоти пазируфташуда мухолиф бошад ва роҳи дигаре барои мавҷудият, ҳузур ва бақо ёбад. Оне, ки мухолифи ин хирад аст, дар банди таъассуб аст.

Яъне агар чунин пиндорем, ки ҳамагон бояд ҳамсони мо биандешанду зиндагӣ кунанд, яқинан мутаъассибем. Агар ъодат надошта бошем, ки одамон дорои дидгоҳҳо ва бинишҳои гуногунанд, пас дар чанги таъассуб тақалло мекунем (даступо мезанем). Агар барои худ бовареро биписандем ва интизор надошта бошем, ки андешаву рафтору гуфтори ҳамагон чун они мо бошад, пас аз доми таъассуб раҳидаем. Бо ин фармудаи Сайидюунуси Истаравшанӣ ҳамнавоям, ки мегӯяд: “Шигифтангез аст, ки бархе чунин ҳастанд, ки ба фарде, ки гаҳ-гоҳе пойбанди намозу рӯзааш ҳам буда, аммо нисбат ба соири дастуроти қатъии шариати ислом беэътино бошад, чун касе ки дар моҳи Рамазон ҳарчанд рӯза гирифта, намози таровеҳ ҳам баҷо оварад, аммо дар ғайри ин моҳ гаҳ-гоҳе лаб ба шароб мезанад, ва ё касе ки ҳарчанд лофи диндорӣ занаду аммо таваҷҷӯҳе ба аҳкоми исломӣ надошта бошад, ба чунин фарде, мегӯянд, ин шахс мутаассиб нест. Аммо касеро, ки огоҳона пойбанди дастуроти шариат буда, ҳозир набошад ба ҳеҷ ваҷҳ хилофи авомири сареҳи ойини муқаддаси ислом гом бардорад, мегӯянд, он фард фарди мутаасибе мебошад”. Май нӯшидан ё нанӯшидан, рӯза доштан ё надоштан, намоз гузордан ё нагузорад ҷузъи ихтиёроти фард аст. Ба далели риъояти муқаррароти ойине хос ба ҳеч рӯй наметавон касеро мутаъассиб ангошт. Аммо агар он фарди фарзӣ бикӯшад, ки дигаронро ҳам ба парҳез аз майнӯшӣ водорад ва фарзиёти мазҳабии намозу рӯзаро бар онон таҳмил кунад, ӯ касе ҷуз як мутаъассиб нест. Чун мехоҳад ба зӯру иҷбору таҳдиду таҳмил боварҳои худро бар дигарон савор кунад. Чун бар ин пиндор аст, ки танҳо роҳи мумкини зиндагӣ дар ин саро роҳест, ки ӯ меравад, ва ҳамаи роҳҳои дигар ботиланд. Дар ҳоле ки роҳҳои расидан ба Худо яке-дуто нест. Ва шуморе қобили таваҷҷуҳе ҳам ҳастанд, ки коре бо “роҳҳои расидан ба Худо” надоранд. Ҳамаи боварҳо ин мавзӯъро барҷаставу пурранг кардаанд, ки ҳар касе масъули корнома ва аъмоли хеш аст. Пас афроди мутаъассиб бояд хомӣ ба харҷ надиҳанд, ки Мавлавӣ фармуда:

Сахтгирию таъассуб хомӣ аст,
То ҷанинӣ, кор хуношомӣ аст.

Яъне, фарди мутаъассиб ҳамсони як ҷанини хом аст; ҷанине, ки бо хуношомӣ зинда аст. Пас бархурди мутаъассибони хом бо воқеъиятҳои рӯзгори инсонӣ танҳо ба як амр меанҷомад: хуношомӣ.

Dadajan Comes Back

2012-01-17T00:05:00.001Z

Додоҷон бармегардад

Додоҷонро чи касе намешиносад? Додоҷон аз канори чашму гӯши чи касе пӯшидаву пинҳон гузаштааст? Чи мақоме аз канори номи Додоҷон беэътино рад шудааст? Додоҷонро чи касе офарин ё нафрин нагуфтааст? Магар ҳамин Раҳмон набуд, ки орзу дошту дорад, ки Додоҷон дастикам як бор сухане нек аз ӯ гӯяд?

Дасти ноинсоне, ки ба рағми куштани Додоҷон ӯро ба рестурони канори хонааш хонда буд, ларзид. Ва ҳарчанд ба қалбаш нишона рафта буд, хато зад. Кордро боло кашид, то ба қалби ин мард дарравад. Нарафт. Фирор кард ва имрӯз дар оташи баланди виҷдонаш месӯзад. Аммо Додоҷонро барои ҳамеша сапедном кард. Ҳар он чи баду бероҳе, ки дар борааш мегуфтанд, бо ҳамон қотили нофарҷом фирор кард.

Акнун Додоҷонро ҳамагон меситоянд. Қалбу зеҳни одамӣ чунин аст, ки дар баробари ситамгар қад ъалам мекунад ва ситамдидаро ҳимоят мекунад. Чун фитрати башарӣ зидди ситам аст. Додоҷон ҳам ҳамвора зидди ситам буда ва ҳаст. Бо Додоҷон ҳар чи ихтилофи дидгоҳ доштем, дар ин ҳодисаи нангин таҳлил рафту гум шуд. Додоҷон Сиёвуше шуд, ки аз ҳимаи сӯзони оташ гузашту татҳир шуд, пок шуд. Ҳар он ки қасди куштанашро дошт, барои ҳамешаи рӯзгор сияҳном шуду мегандад; гандид.

Намехоҳам ба хотироти сипардаам бо Додоҷон бипардозам (чун қарор аст хотироти дигаре ҳам дошта бошем, ба умеди Худо). Ба баҳсҳое, ки доштем ва гоҳ эҳсос мекардам, ки бузургвор аз ман ранҷида. Шояд зовияи дидамон фарқ мекард, вале ҳар ду хостори раҳоии мардуми ситамдидаи Тоҷикистон аз ситаму ситамгар ва шукуфоии он будему ҳастем. На ҳамеша роҳҳои расидан ба ҳадаф якест, аммо ҳадаф метавонад яке бошад.

Ба ҳар рӯй, хабари ҳамла ба Додоҷон аз бадтарин хабарҳое буд, ки дар ъумрам шунидаам. Рӯи сафҳаи Фейсбукаш дар шомгоҳи ҳамла навиштам: “Номардумони номард бечоратаринанд. Ҳамла ва сӯиқасд кори афроди заъиф, бехирад, палид ва разл аст”. Аммо басанда набуд. Намешуд буғзеро, ки дошт хафаам мекард, дар таркиби чанд ҷумлаи кӯтоҳ рехт.

Зери навиштаи худам рӯи сафҳаи Додоҷон ин навиштаи танзомези ӯро мехондам, ки дуруст як рӯз пеш аз ҳамла навишта буд: “Фарқи гов дар Тоҷикистон ва Ҳиндустон чист? Дар Ҳиндустон говҳо муҳим ҳастанд. Дар Тоҷикистон муҳимҳо гованд…” Ин зарби забонро ҳар инсони говсирате таҳаммул намекунад. Ва дарнамеёбад, ки ин навишта танзе беш нест. Додоҷон забоне сурх дораду саре сабз... Аммо он ҳикмат (ки дар зеҳнатон падид омад) рӯзе-рӯзгоре бояд иваз шавад. Дар ҷаҳони мутамаддин қарор нест забони сурх сари сабз бардиҳад барбод.

Мобақиро мегузорам барои замоне ки Додоҷон дубора миёни мо бошад ва бо нешу нӯши забонаш зиндагии ситамзадаи моро рангу сурате бибахшад.

Post-totalitarianism Through the Eyes of Vaclav Havel

2011-12-20T21:20:00.002Z

Низоми худкома аз диди Ҳовел

Вотслов Ҳовел (Vaclav Havel), нависанда, шоъир, андешаманд, вопасин раисиҷумҳури Чекуслувокӣ (Чехословакия) ва нахустин раисиҷумҳури Чек рӯзи якшанбе, 18 десомбр, дар синни 75-солагӣ даргузашт ва миллаташро дар сӯг нишонд. Вай дар паи муборизаи сиёсии ба дур аз хушунат саранҷом соли 1989 бо суқути режими кумунистӣ ба раёсати ҷумҳурии кишвараш даст ёфт ва аз раҳбарони инқилобҳои махмалии Урупои Шарқӣ дар поёни даҳаи 1980 ба шумор меояд. Матни зер фишурдаи суханронии ӯ дар Донишгоҳи Колифурниёи Омрико дар соли 1978 аст. Дар ин суханронӣ ӯ ба моҳияти режими худкомаи кумунистии он даврон дар кишвараш пардохтааст, ки бешабоҳат ба моҳияти режимҳои имрӯзии Фарорӯд нест.

Тафовути амиқи миёни низоми мо – бар ҳасби моҳияти қудрат – ва он чи ки мо ба таври суннатӣ “диктотурӣ” мефаҳмемаш (ва умедворам ин тафовут ҳатто аз ин муқоисаи бисёр сатҳӣ ҳам равшан бошад), маро бар он дошт, ки сирфан барои ин мақола ба ҷустуҷӯи истилоҳе муносиб бо низоми худамон бигардам. Агар аз ин пас аз он ба унвони низоме “пасо-тутолитор” (пост-тоталитарный) ёд мекунам, комилан огоҳам, ки чи басо ин истилоҳ дақиқтарин истилоҳ набошад. Вале истилоҳи беҳтаре ба зеҳнам намерасад. Бо ба кор бурдани пешванди “пасо-“ барои ин низом қасдам ин нест, ки бигӯям ин низом дигар тутолитер нест. Дуруст баръакс, мақсудам ин аст, ки ба наҳве комилан мутафовит бо диктотуриҳои клосик, ҳамчунон тутолитер аст ва бо тутолиторизм, ба наҳве, ки мо маъмулан мефаҳмем, тафовут дорад.

Мудири як мағозаи мева ва сабзифурӯшӣ васати пиёзҳо ва ҳавиҷ (зардак)-ҳояш ин шиъорро мегузорад: “Коргарони ҷаҳон, муттаҳид шавед!” Чаро ин корро мекунад? Бо ин кораш чи паёмеро мехоҳад ба ҷаҳон бирасонад? Оё воқеъан шавқе ростин ба андешаи иттиҳод миёни коргарони ҷаҳон дорад? Оё иштиёқи ӯ ба он андоза азим аст, ки ангезише саркӯбнопазир дар худ ҳис мекунад, ки умуми мардумро бо ормонҳояш ошно кунад? Оё ҳаргиз беш аз лаҳзае фикр кардааст, ки чунин иттиҳоде чи тавр мумкин аст рух бидиҳад ва маънои он чист?

Фикр мекунам, метавон бо итминон фарз кард, ки аксарияти ғолиби мағозадорон ҳаргиз ба шиъорҳое, ки дар витрини мағозаашон мегузоранд, фикр намекунанд ва аз онҳо барои ибрози ақидаҳои воқеъишон истифода намекунанд. Ин пустер (плакат)-ро аз мақарри тиҷорӣ ба ҳамроҳи пиёзҳову ҳавиҷҳо ба сабзифурӯшони мо таҳвил додаанд. Ӯ ин шиъорро фақат барои ин дар витринаш гузоштааст, ки солҳо ин иттифоқ меуфтодааст. Чун ҳама кас ин корро мекардааст ва чун аслан бояд ин гуна бошад. Агар қарор бошад аз ин кор имтиноъ (парҳез) кунем, ба дардисар меуфтем. Мумкин аст ӯро ба хотири надоштани ороиши муносиб дар витринаш муохиза (бозпурсӣ) кунанд. Ҳатто мумкин аст яке ӯро муттаҳам ба хиёнат кунад. Ӯ ин корро мекунад, барои ин ки агар қарор бошад зиндагиаш идома пайдо кунад, ин корҳо лозиманд. Ин яке аз ҳазорон кори ҷузъист, ки як зиндагии нисбатан оромро барои ӯ тазмин мекунад, ки чунон ки мегӯянд, “ҳамсоз бо ҷомеъа бошад”.

Пайдост, ки сабзифурӯш ин шиъорро ба хотири майли шахсиаш барои ошно кардани умуми мардум бо ормоне, ки дар он баён мешавад, дар витринаш намегузорад. Ин, албатта, ба ин маъно нест, ки амали ӯ аслан ҳеч ангезае ё аҳаммияте надорад ё ин шиъор мутазаммин (дарбаргиранда)-и ҳеч паёме барои ҳеч касе нест. Ба таври шифоҳӣ метавон онро ба ин шакл баён кард: “Ман, сабзифурӯш фалонӣ, инҷо зиндагӣ мекунам ва медонам, ки бояд чи коре анҷом бидиҳам. Ман тавре амал мекунам, ки аз ман интизор меравад. Метавон ба ман эътимод кард ва наметавон бар ман ҳеч хурдае гирифт. Ман фармонбардорам ва дар натиҷа, ҳақ дорам, ки маро дар оромиши худ раҳо кунанд”. Ин паём, албатта, мухотабе ҳам дорад: мухотаби ин паём болодастиҳо ҳастанд, мофавқҳои сабзифурӯш. Ва дар ҳамон ҳол, сипарест, ки сабзифурӯшро аз хабарчинони билқувва (потентсиалӣ) муҳофизат мекунад. Дар натиҷа, маънои воқеъии шиъор решае муҳкам дар вуҷуди сабзифурӯш дорад. Ин шиъор мунъакискунандаи манофеъи ҳаётии ӯст. Аммо ин манофеъи ҳаётӣ чиҳо ҳастанд?

Биёед ба ин нукта таваҷҷуҳ кунем: агар сабзифурӯш дастур медошт, ки шиъори “Ман метарсам ва дар натиҷа бе ҳеч чунучарое фармонбардорам”-ро дар витринаш бигузорад, ин андоза ба мазмунҳо ва маъноҳои он бетафовут намебуд; ҳарчанд ин иборат мунъакискунандаи ҳақиқат бошад. Сабзифурӯш аз ин ки чунин баёни сареҳе аз инҳитоти худро дар витрини мағозааш ба намоиш бигзорад, эҳсоси шармсорӣ мекунад ва табиъӣ ҳам ҳаст. Чун ӯ инсон аст ва ҳисси қаромату иззате барои худ дорад. Барои ғалаба бар ин печидагӣ баёни ӯ аз вафодорӣ бояд шакли аломатеро ба худ бигирад, ки дастикам дар сатҳи матнии он нишондиҳандаи сатҳи эътиқоди беъалоқаи ӯ бошад. Ин баён бояд ба сабзифурӯш иҷоза бидиҳад, ки бигӯяд: “Ин ки коргарони ҷаҳон муттаҳид шаванд, чи айбе дорад?” Ба ин тартиб, ин аломат ба сабзифурӯш иҷоза медиҳад, ки шолудаҳои пасти фармонбардориашро аз худаш пинҳон кунад ва дар ҳамон ҳол шолудаҳои ҳақиру пасти қудратро пинҳон кунад. Ин шиъор пастии ин шолудаҳоро пушти ниқобе аз чизе мутаъолӣ (воло) пинҳон мекунад. Ва ин чиз идеулужӣ аст.

Идеулужӣ роҳе фиребанда барои иртибот барқарор кардан бо ҷаҳон аст. Идеулужӣ таваҳҳум (пиндор)-и ҳувият, иззату каромат ва ахлоқиётро ба одамӣ медиҳад ва дар айни ҳол ҷудо шудан аз онҳоро барояшон осонтар мекунад. Идеулужӣ ба масобаи махзане аз чизе забар-фардӣ ва айнӣ мардумро қодир мекунад, ки виҷдонашонро фиреб бидиҳанд ва мавзеъи ростинашон ва равиши зиндагии нангинашонро пинҳон кунанд; ҳам аз чашми ҷаҳониён ва ҳам аз нигоҳи худашон. Идеулужӣ чизест бисёр амалгароёна, вале дар ҳамон ҳол роҳест зоҳиран муҳтарамона барои машрӯъият бахшидан ба чизе, ки болодасти одамӣ, зердасти ӯ ва дар ду сӯи ӯ қарор дорад.

Идеулужӣ мардум ва Худоро ҳадаф қарор медиҳад ва ҳиҷобу ҳоилест, ки одамӣметавонад пушти он вуҷуди табоҳаш, ибтизол (пастӣ)-аш ва татбиқ додани худаш бо вазъияти мавҷудро пинҳон кунад. Идеулужӣ баҳонаест, ки ба кори ҳар касе меояд; аз сабзифурӯш, ки тарси аз даст додани шуғлашро пушти иддаъои алоқа ба иттиҳоди коргарони ҷаҳон пинҳон мекунад гирифта, то болотарин масъуле, ки алоқааш ба мондан дар қудрат дар лифофаи ибороте дар бораи хидмат ба табақаи коргар пинҳон шудааст. Бино бар ин, коркарди аввалияи эътизорӣ (узрҷӯёна)-и идеулужӣ ин аст, ки ба мардум ба масобаи ҳам қурбонӣ ва ҳам сутуни низоми тутолитер ин таваҳҳумро бидиҳад, ки низом бо низоми инсонӣ ва назми кайҳон ҳамсозу ҳамоҳанг аст...

Низоми пасо-тутолитерӣ дар ҳар қадаме мардумро ламс мекунад, аммо ин корро аз пушти дасткаш (дастпӯш)-ҳои идеулужик анҷом медиҳад. Ба ин далел аст, ки зиндагӣ дар матни ин низом башиддат ва амиқан бо риёкорӣ ва дурӯғ танидааст: ҳукумат аз тариқи девонсолорӣ (бюрократия)-ро “ҳукумати мардумӣ” меномад; табақаи коргар ба номи табақаи коргар ба бардагӣ гирифта мешавад; инҳитоти комили фард ба сурати раҳоии ниҳоӣ тасвир мешавад; маҳрум кардани мардум аз иттилоъот дар дастрас қарор додани он номида мешавад; истифода аз қудрат барои бозӣ додани мардум кунтрули қудрат ба дасти мардум номида мешавад ва сӯиистифодаи дилхоҳ аз қудрат риъояти қонунҳову муқаррарот номида мешавад; саркӯби фарҳанг тавсеъа хонда мешавад; басту тавсеъаи нуфузи империолистӣ ба сурати ҳимоят аз мазлумон намоиш дода мешавад; набуди озодии баён болотарин шакли озодӣ талаққӣ мешавад; интихоботи расво олитарин шакли демукросӣ хонда мешавад; манъи андешаи мустақил табдил ба илмитарин навъи ҷаҳонбиниҳо мешавад; ишғоли низомӣ табдил ба ёрии бародарона мешавад. Чун режим худ асири дурӯғҳои худ аст, бояд ҳама чизро ибтол (ботил) кунад. Гузаштаро ибтол мекунад, ҳолро ибтол мекунад ва ояндаро ибтол мекунад. Оморро ҳам ибтол мекунад. Тазоҳур (вонамуд) мекунад ба ин ки дастгоҳи пурқудрату беусули пулис дар ихтиёр ва тамаллуки ӯ нест. Тазоҳур ба эҳтиром ба ҳуқуқи башар мекунад. Тазоҳур мекунад ба ин ки ҳеч касеро таъқибу уқубат намекунад. Тазоҳур мекунад, ки аз ҳеч чиз наметарсад. Тазоҳур мекунад ба ин ки ба ҳеч чиз тазоҳур намекунад.

Афрод лозим нест ҳамаи ин муъаммогунаҳоро бовар кунанд, вале бояд тавре рафтор кунанд, ки ангор (гӯё) инҳоро бовар мекунанд ё дастикам бояд дар сукут инҳоро таҳаммул кунанд ё бо касоне, ки бо онҳо кор мекунанд, хуб канор биёянд. Аммо ба ҳамин далел, бояд бо дурӯғ зиндагӣ кунанд. Лозим нест дурӯғро бипазиранд. Кофист зиндагишон бо ин дурӯғ ва дар дили ин дурӯғро пазируфта бошанд. Чун аз раҳгузари ҳамин воқеъият аст, ки афрод низомро таъйид мекунанд ва ҳаққи низомро адо мекунанд ва онро низом мекунанд ва худашон ҳамон низом мешаванд.

Воқеъан, чаро сабзифурӯши мо маҷбур буд вафодориашро дар витрини мағозааш ба намоиш бигзорад? Ӯ ба қадри кофӣ вафодориашро ба шеваҳои дарунӣ ва нимаъумумии мухталиф нишон надода буд? Билохира, дар ҷаласаҳои иттиҳодияи синфӣ ӯ ҳамеша ҳамон гуна раъй дода буд, ки бояд медод. Ӯ ҳамеша дар рақобатҳои мухталиф ширкат карда буд. Дар интихобот мисли як шаҳрванди хуб ширкат карда буд. Ӯ ҳатто “зидди маншур”-ро имзо карда буд. Чаро, илова бар тамоми инҳо, бояд вафодориашро ба сурати умумӣ ҳам эълом кунад? Билохира, мардуме, ки аз пеши витрини ӯ мегузаранд, ҳатман намеистанд, ки инро бихонанд, ки ба назари сабзифурӯш, коргарони ҷаҳон бояд муттаҳид шаванд. Воқеъияти қисса ин аст, ки онҳо аслан шиъорро намехонанд ва метавон мунсифона фарз кард, ки ҳатто онро намебинанд. Агар аз зане, ки ҷилави ин мағоза истода бошад, бипурсед, ки дар витрин чӣ дидааст, ҳатман ба шумо мегӯяд, ки он рӯз гавҷафарангӣ (помидор) доранд ё на, вале бисёр номуҳтамал (ғайриэҳтимолӣ) аст, ки аслан мутаваҷҷеҳи ин шиъор шуда бошад; чи бирасад ба ин ки бибинад шиъор чи мегӯяд.

Ба назар бемаъно мерасад, ки аз сабзифурӯш бихоҳем вафодориашро ба сурати аланӣ (ошкор) ва умумӣ эълом кунад. Аммо бо ин ҳол, корест маънодор. Мардум ин шиъорро нодида мегиранд, вале ин корро аз ин боб мекунанд, ки чунин шиъорҳоеро дар витрини мағозаҳои дигар, рӯи тирҳои чароғбарқ, рӯи тоблуҳои эълонот, рӯи панҷара (тиреза)-и опортумонҳо ва рӯи девори сохтмонҳо ҳам мебинанд. Ин шиъорҳо, дар воқеъ, ҳама ҷо ҳастанд. Инҳо бахше аз тамомнамои зиндагии рӯзмарра ҳастанд. Албатта, мардум дар айни ин ки ин ҷузъиётро нодида мегиранд, худашон бахше аз ҳамин тамомнамои куллӣ ҳастанд. Ва шиъори сабзифурӯш чист ҷуз муаллафае кӯчак аз он пасзаминаи азими зиндагии рӯзмарра? Дар натиҷа, сабзифурӯш маҷбур буд ин шиъорро дар витринаш бигузорад, на ба ин умед, ки касе мумкин аст онро бихонад ё ин шиъор касеро ба чизе мутақоъид кунад, балки ин корро мекунад, барои мушорикат кардан дар канори ҳазорон шиъори дигар дар ин тамомнамое, ки ҳама кас бисёр аз он огоҳанд. Албатта, ин тамомнамо маъное зермарзин низ дорад: ба мардум ёдоварӣ мекунад, ки куҷо зиндагӣ мекунанд ва чи чизе аз онҳо интизор меравад. Ба онҳо мегӯяд, ки бақия доранд чи кор мекунанд ва ба онҳо нишон медиҳад, ки онҳо низ чи бояд бикунанд, агар намехоҳанд ба ҳошия ронда шаванд ва нодида гирифта шаванд, ба инзиво биуфтанд ё худро аз ҷомеъа берун кунанд, қавоъиди бозиро зери по бигзоранд ва ба аз даст додани сулҳу осоиш ва амнияти худ хатар кунанд.

Акнун биёед, тасаввур кунед, ки рӯзе чизе дар даруни сабзифурӯшии мо мешиканад ва ӯ дигар барои худширинӣ ва худ азиз кардан ин шиъорро дар витринаш нагузорад. Ӯ дар интихоботе, ки медонад намоише музҳик (хандаовар) аст, дигар раъй намедиҳад. Дар ҷаласоти сиёсӣ шурӯъ мекунад ба гуфтани ҳар он чизе, ки воқеъан фикр мекунад. Ва ҳатто ин қудратро дар худ пайдо мекунад, ки бо касоне, ки виҷдонаш амр ба ҳимоят аз онҳо мекунад, эъломи ҳамбастагӣ кунад. Сабзифурӯш дар ин шӯриш аз зиндагӣ кардан дар матну дили як дурӯғ қадам берун мениҳад. Ин ойину маносикро нафй (рад) мекунад ва қоъидаҳои бозиро мешиканад. Як бори дигар ҳувият ва каромати саркӯбшудаи худро боз меёбад. Ба озодии худ аҳаммияти айнӣ ва вижа медиҳад. Шӯриши ӯ кӯшишест барои зистан дар ростӣ.

Тӯле намекашад, ки суратҳисобаш аз роҳ мерасад. Аз мудирияти мағоза канор гузошта мешавад ва ба анбор мунтақил мешавад. Дастмуздаш коҳиш пайдо мекунад. Умедаш барои рафтан ба Булғористон барои таътилот дуд мешаваду ба ҳаво меравад. Дастрасии фарзандонаш ба таҳсилоти олия дар бутаи таҳдид меуфтад. Мофавқ (раис)-ҳояш ӯро озор медиҳанд ва ҳамкоронаш дар канори ӯ муҳтот (бо эҳтиёт) рафтор мекунанд. Аммо бисёре аз ин касон ин корҳоро аз сари эътиқоде дарунию ростин на, балки таҳти фишори шароит анҷом медиҳанд; ҳамон шароите, ки ба сабзифурӯш фишор ворид мекард, ки шиъорҳои расмиро дар витринаш бигузорад. Онҳо сабзифурӯшро уқубат мекунанд, ба хотири ин ки ё аз онҳо интизор меравад ин корро бикунанд ё барои ин ки вафодориашонро нишон бидиҳанд…

Ба ин тартиб, сохтори қудрат аз тариқи омилияти касоне, ки ин маҳрумиятҳоро эъмол мекунанд, яъне он муаллафаҳои ношиноси низом, сабзифурӯшро аз даҳони низом қай мекунанд. Низом аз тариқи ҳузури бегонасозаш дар мардум ӯро ба хотири шӯришаш муҷозот мекунад. Низом ин корро ба ин хотир мекунад, ки мантиқи дифоъ аз худ онро тақозо мекунад. Сабзифурӯш ҳатто як ҷурми содаи воҳид ҳам муртакиб нашудааст, ки хатои беҳамто ва хос бошад, вале коре кардааст, ки ба наҳви қиёснопазире ҷиддӣ аст. Ӯ бо шикастани қоъидаҳои бозӣ бозиро ба ин шакл ба вақфа даровардааст. Ӯ парда аз бозӣ будани кулли ин қисса барандохтааст. Ӯ ҷаҳони тазоҳурро дар ҳам шикастааст ва рукни бунёдини ин низомро вайрон кардааст… Ва чун султон, дар воқеъ, урён аст, иттифоқе фавқулъода хатарнок рух додааст: сабзифурӯш бо амалаш ҷаҳонро мухотаб қарор додааст. Ӯ ҳамаро қодир кардааст, ки нигоҳе ба пушти парда биандозанд. Ӯ ба ҳама нишон додааст, ки имкон дорад бо ростӣ ва ҳақиқат зиндагӣ кунанд. Зистан дар дили дурӯғ танҳо вақте метавонад низомро шакл бидиҳад, ки он низом ҷаҳонраво бошад. Асл бояд ҳама чизро шомил шавад ва дарбар бигирад. Ҳеч зобитае мутлақан вуҷуд надорад, ки низом битавонад бар мабнои он бо ҳақиқат зиндагӣ кунад ва дар натиҷа, ҳар касе, ки аз хат хориҷ шавад, асос ва асли онро инкор мекунад ва тамомияти онро таҳдид мекунад.

Муҳимтарин ва аслитарин соҳати фаъъолият, ки таклифи бақияро аз пеш муъайян мекунад, сирфан талош барои эҷод ва ҳифзи як зиндагии мустақил аз ҷомеъа ба сурати таҷаллии табйиншудае аз зиндагӣ дар ҳақиқату ростӣ аст. Ба иборати дигар, хидмат ба ҳақиқат ба сурати ҳамсоз, ҳадафманд ва табйиншуда ва созмон додан ба ин хидмат аст. Билохира, ин ҳам амре табиъист: агар зиндагӣ дар ҳақиқату ростӣ нуқтаи азимате ибтидоӣ барои ҳар кӯшишест, ки мардум барои мухолифат бо фишори бегонасози низом анҷом медиҳанд, агар ин танҳо мабнои маънодории ҳар амали мустақилле бо аҳаммияти сиёсӣ бошад, дар ин сурат душвор битавон тасаввур кард, ки ҳатто “эътироз”-и ошкор битавонад шолудаи дигаре ҷуз хидмат ба ҳақиқат, зиндагии содиқона ва талош барои ҷо боз кардан барои ҳадафҳои ростини зиндагӣ бошад.

(бар мабнои тарҷумаи торнамои "Мардумак")

Russian Winter Tremors

2011-12-13T02:23:00.001Z

Зимистони русӣ ва ларзаҳои ҳосил аз он

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Русия гирифтори буҳрон аст ва медонад, ки бояд иқдоме анҷом диҳад, вагарна дар банди балост. Тайи ҳудуди 12 соли ахир ин ҳама мардум ба хиёбонҳо нарехта буданд, ки алайҳи қудрати ҳоким садои эътироз баланд кунанд ва чурт (ғанаб)-и ҳокимонро бишкананд ва хостори таҳаввулот шаванд. Русияи дармонда дар миёни ду нимаи фарангӣ ва осиёиаш баъд аз муддатҳо маҷбур ба фарангӣ будан ё фарангӣ вонамудан шудааст.

Бо тамоми талоши ниҳодҳои ҳоким бар умури Русия, ба гуфтаи шоҳидони айнӣ, танҳо ҳудуди панҷ ҳазор нафар рӯзи душанбе дар Маскав гирди ҳам омаданд, то маротиби вафодориашон ба Путин ва Медведевро эълом доранд. Ин теъдод мардум дар дарёи шастмилюнии муътаризони ҳукумати Медведев ва Путин, ки рӯзи шанбе, даҳуми десомбр (декабр), Маскавро дарнавардиданд, баосонӣ ғарқ мешаванд. Ҳатто бар мабнои натиҷаҳои расмии раъйгирии интихоботи саросарӣ беш аз нисфи раъйдодагон мухолифи ҳизби ҳокими “Русияи воҳид” ҳастанд. Ба бовари мухолифони давлати Медведев-Путин (дар воқеъ, Путин-Медведев), ҳамин рақам кофист, ки ин ду рафиқи курсии раёсат даст аз курсӣ бишӯянд ва паи корашон бираванд.

Аломати суолро мешавад рӯи пешонии Путин бавузӯҳ дид. Ҳар боре, ки ин оқо дар сафҳаи телевизюн зоҳир мешавад, мебинем, ки сардаргум аст ва намедонад ё шояд ҳам намефаҳмад, ки чаро мардум алайҳи ӯ бархостаанд; ҳамон мардуме, ки бино ба тасаввури ӯ, Путин аз хоки сиёҳашон бардошта ва ба корҳое гумоштааст. Ғофил аз ин ки дар садаи 21 қарор нест касе барои даҳсолаҳо сари қудрат бимонад ва барои худаш муҷассама битарошад. Ҳар касе бештар аз муддати муқаррари раёсати ҷумҳурӣ ва бо ҳар ҳилаву найранге сари қудрат мемонад, саранҷом сияҳрӯю бадном хоҳад шуд ва бо хорию хиффат аз курсиаш ронда хоҳад шуд. Путин, мутаассифона, то дар кашидани он ҷоми шавкарон (ҷоми заҳр) сари қудрат боқӣ монд ва акнун маҷбур аст ҷоми шавкаронро то таҳ сар кашаду ба гӯристони сиёсатмардони худкомаи Русия бипайвандад.

Путин, ки метавонист эҳёгари Русия пас аз фурӯпошии Шӯравӣ маҳсуб шавад, акнун як қулдур (зӯргӯй)-и худкома аст, ки мехоҳад қудратро ба ҳар қимате, ки шуда, ҳифз кунад ва базӯр бар мардум ҳукм биронад. Ин хостаи Путин нақш бар об хоҳад шуд. Путин бо Русияе дигар рӯбарӯст. Русияе бедортар аз сарзамине, ки аз Йелтсин ба ирс бурда буд. Русияе дорои қишри мутавассити ҷомеъа, ки чизе фаротар аз нону вудко (водка) мехоҳад. Русияе, ки мардумаш баногоҳ ба фикри озодиҳои маданӣ уфтодаанд. Ба гуфтаи Борис Акунин, нависандаи баноми рус ва аз мухолифони сарсахти режими Путин, “муътаризони Русия бо муътаризони “баҳори араб” бакуллӣ фарқ доранд. Инҷо мардуме ба хиёбонҳо рехтаанд, ки ранҷ намебаранд ва зиндагии баде надоранд. Ҳама одамони муваффақе ҳастанд, таҳсилкардаанд ва бархурдор аз рифоҳу беҳзистӣ. Вале онҳо мефаҳманд, ки чизе кам доранд, ва он шаъру эътибори инсонист. Ва онҳо мекӯшанд, ки онро ҳам ба даст оваранд”. Ин нишонаҳои бурузи қишри мутавассит (миёна) дар Русия аст.

Рӯзи 24 септомбр (сентябр), вақте ки Медведеву Путин ба тавофуқ расиданд, ки мақомҳояшонро таъвиз кунанд ва дар навбати баъдӣ Путин раисиҷумҳур шаваду Медведев нахуствазир, содадилона намедонистанд, ки бузургтарин иштибоҳ дар корномаи сиёсиашонро муртакиб шудаанд. Ин тавофуқ ба ин маънӣ буд, ки “Шумо биравед, раъй диҳед, аммо натиҷааш барои мо аз ҳамин ҳоло равшан аст”. Мардуме, ки ба худашон ва раъйяшон кӯчактарин эҳтироме қоиланд, ин бовари Путин ва Медведевро ба сухра кашиданд. Баростӣ, аз ҷосуси дараҷаи яке чун Путин баъид буд, ки ҳолу ҳавои мардуми Русия ва таҳаввулоти иҷтимоъию сиёсии кишварашро нодида бигирад ва як чунин хатои бузургеро муртакиб шавад.

Бедиранг пас аз оғози нооромиҳо дар Русия Путин барои худаш фоле зад ва эълом кард, ки Ҳиларӣ Клинтон – вазири хориҷаи Омрико бо изҳороти нописандаш дар бораи интихоботи саросарии Русия аломат додааст, то мухолифони режими Путин фаъъол шаванд. Ин шигирд (токтик)-и обшустаи режимҳои худкома аст, ки то гирифтор мешаванд, решаи гирифториашонро дар хориҷ аз марзҳояшон меҷӯянд. Аммо худи Путин бахубӣ огоҳ аст, ки ҳатто пеш аз баргузории интихобот ӯ суханрониҳои ӯ дар малаи ом ҳодисаофарин буд ва мардум бо сарусадо мехостанд ӯро аз трибун ба таҳ бикашанд. Яъне мизони эътибори Путин ва ҳизби ҳокими Русия ба ҳадде поин аст, ки мардуми шаҳрҳои марказӣ таҳаммули шунидани суханонашонро надоранд.

Фасоди молӣ ва набуди озодиҳои мардумсолорона аз умдатарин гилояҳои мухолифони давлати Путин аст. Тайи ҳудуди 12 сол ҳукумати Путин Русия батадриҷ дошт ба қолиби Шӯравии пешин бармегашт ва инро мешуд аз барномаҳои садову симои расмии Русия мушоҳида кард. Ҳамин рӯзҳо ҳам расонаҳои расмии Русия чизе ба ҷуз таърифи Путину Медведев ва ҳизбашон надоранд, ки арза кунанд. Аммо ин шигирдҳо куҳна шуда ва боздеҳи воруна (баръакс) дорад. Ҳамин корҳо буда, ки Путину Медведевро ба ин чоҳи бадномӣ кашондааст.

Тоҷикистон метавонад аз ин рӯйдодҳои Русия дарси фаровон бигирад, чун ҳар он чи дар Маскав иттифоқ меуфтад, баногоҳ дар Душанбе ҳам бозтоб меёбад. Муҳимтарин нуктае, ки тахтдорони Душанбе бояд аз бар бидонанд, ҳақиқатест, ки акнун Путин ҳам медонад: ҳар касе бештар аз муддати муқаррари раёсати ҷумҳурӣ ва бо ҳар ҳилаву найранге сари қудрат мемонад, саранҷом сияҳрӯю бадном хоҳад шуд ва бо хорию хиффат аз курсиаш ронда хоҳад шуд. Шояд Путин муқовимат кунад, аммо муқовимати ӯ танҳо ва танҳо ба маънии сиёҳии ҳар чи бештари рӯяш хоҳад буд.

Зимистони русие, ки ғосибонро, аъам аз Нопулеуну Ҳитлер шикаст дода буд, оё акнун хоҳад тавонист Путинро сари тахт ҳифз кунад? Ёдамон наравад, ки ин бор юришу шӯриш аз дарун аст ва “инқилоби норинҷӣ”-и Укроин ҳам дар зимистон ба самар расида буд.

We Aren't Well-off

2011-11-29T02:23:00.002Z

Ҳоли мо хуб нест

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Салом. Ҳоли ҳамаи мо хуб аст.
Малоле нест ҷуз гум шудани гоҳ ба гоҳи хиёле дур,
Ки мардум ба он “шодмонии бесабаб” мегӯянд.
Бо ин ҳама, умре агар боқӣ буд, тавре аз канори зиндагӣ мегузарам,
Ки на зонуи оҳуи беҷуфт биларзад, на ин дили номондагори бедармон!..
Аз нав бароят менависам:
Ҳоли ҳамаи мо хуб аст,
Аммо ту бовар макун!

Солҳо пеш Алии Солеҳӣ ном шоъире дар Эрон бад-ин шева дуруде фиристода буд, ба дурмондагонаш, бо тазоҳур ба ин ки ҳоли ӯ хуб аст, аммо набояд бовар кард. Ин дурудномаро Тоҷикистон ҳам метавонад ба дуруфтодагонаш бифиристад, бо таъкид бар ин ки ҳолаш хуб аст, аммо набояд ба хубии ҳолаш бовар кард. Тоҷикистоне, ки дар гузоришҳои шабакаҳои телевизюни давлатӣ механдад, мерақсад, бозӣ мекунад, овоз мехонад, зоҳиран ҳолаш хуб аст, аммо ту бовар макун!

***

Тоҷикистон, ҳамон гуна ки қаблан пешбинӣ шуда буд, дар рӯзи равшан зери зӯри Русия қад хам карду таслим шуд. Халабонҳое, ки базоҳир аз ҷурме ҳавлнок аз Афғонистон гурехта буданд, ба дархости тарафи “айбдоркунанда” дар толори додгоҳ нахуст ҷурмашон тахфиф (сабуктар) ва сипас худашон афв шуданд. Русия, ки аҳрум (фишанг)-и фишори қавии муҳоҷиронро дар ихтиёр дорад, ба унвони тарафи даъво 500 тан аз муҳоҷирони боздоштшудаи тоҷикро озод накард. Русия таъкид дорад, ки ин муҳоҷиронро ҳам хоҳад ронд. Ҳарчанд Тоҷикистон мегӯяд: “Салом, ҳоли ҳамаи мо хуб аст”, ту бовар макун!

***

Тамоми шабакаҳои хабарии Русия тайи чанд ҳафтаи ахир ба ҷаҳониён ҷор заданд, ки 30 дарсади даромади нохолиси миллии Тоҷикистонро ҳаволаҳои молии муҳоҷирони корӣ дар Русия ташкил медиҳад. Яъне 30 дарсади мояҳтоҷи зиндагӣ дар Тоҷикистон ба сутуни Русия такя додааст ва Тоҷикистон бидуни Русия суқут хоҳад кард. Давлати Тоҷикистон ин рақамҳоро чун қурсҳое оромбахш фурӯ мебараду мегӯяд: “Салом, ҳоли ҳамаи мо хуб аст”. Аммо ту бовар макун!

***

Ба гузориши расонаҳое, ки ҳоли Тоҷикистонро нохуб ҷилва медиҳанд, “Бахтиёр Расулов, сокини вилояти Хатлон, ки дар шаҳри Санкт-Петербург токсӣ меронд, аз сӯи афроди номаълум дар яке аз ҷангалҳои атрофи шаҳр ба таври ваҳшиёна кушта шудааст. Ба қавли ин манбаъ, қотилон Бахтиёр Расуловро чанд корд зада, сипас сари ӯро аз тан ҷудо мекунанд ва сарашро ба қафои мошин андохта, мошинашро оташ мезананд. Ҳоло ҷасади Бахтиёрро, ки аз як лунда гӯшт иборат будааст, мақомоти зидахли Русия муъоина мекунанд”. Абдулфаттоҳ Шафиев, рӯзноманигори тоҷик, нидои ҷон сар медиҳад, ки “чанд сари дигарро бояд бибуранд, ки Шумо дар фикри ин мардум шавед? Чанд модари дигар дар доғи фарзанд бисӯзад, ки Шумо дар фикри ин мардум шавед? Чанд падари дигар дар сӯзи фарзанд нури чашм аз даст диҳад, ки Шумо дар фикри ин мардум шавед?” Расонаҳои гӯшбафармони Тоҷикистон, дуруст ба монанди давлат, аз канори ин хабар мегузаранду мегӯянд: “Салом, ҳоли ҳамаи мо хуб аст”, аммо ту бовар макун!

***

Ту бовар макун ҳазёнҳои оғушта ба худфиребиро, ки аз сару гӯши ин сомон мерезад. Бовар макун, ки ҳоли мо хуб аст. Ҳоли мо табоҳ аст, чун дӯстро аз душман намешиносем. Давлате, ки ҳамасола ҳудуди 700 тобути тоҷикҳои ҷавонмаргро ба Тоҷикистон мефиристад, “ҳамкори стротежик”-и Тоҷикистон унвон шудааст. Давлате, ки кӯчактарин нофармонии Тоҷикистонро густохии як барда медонад ва ба гӯшмолаш мешитобад, қарор аст ба унвони давлати дӯст бар тораки сари мо бинишинаду корҳои бад-бад кунад. Давлате, ки бо ҳузури лашкари 201-аш дар хоки мо давлати моро таҳдид мекунад, то имтиёзе биситонад, қарор аст баҳори оянда муддати ҳузури он лашкари манҳусро то 49 соли дигар тамдид кунад. Мо чаҳорсад омӯзгори забони он давлатро ба сарзаминамон пазиро мешавем, то он забони аҷнабиро ҳарчи муҳкамтар бар мағзи тоҷикҳо бикӯбад (ҳамроҳ бо он ҳисси бардагиро), дар ҳоле ки мехи забони худамон шул (суст) шудааст.

Бо ҳамин мехи шули забонам бароят бигӯям, ҷони ман: Дуруд, ҳоли мо хуб нест. Ин якеро бовар кун. Ва аз мо бихоҳ, ки мо ҳам боварамон шавад, то шояд дастбакор шавем ва дигар маҷбур набошем бигӯем: Салом, ҳоли ҳамаи мо хуб аст, аммо ту бовар макун!

Russian Motifs

2011-11-22T04:26:00.001Z

Ё Раб, зи тамошои ҳақорат бираҳонам,
Қомуси маро худ бинавис, ман ки надонам.
Кобуси маро пардаи поён барафкан,
Номус бидеҳ, аз дари Русия биронам.

یا رب، ز تماشای حقارت برهانم
قاموس مرا خود بنویس، من که ندانم
کابوس مرا پردۀ پایان برافکن
ناموس بده، از درِ روسیه برانم

***

Эй ёр, биё, Русияат ёр набошад,
Дилдода туву Русия дилдор набошад.
Ин қисса, ки бе Русия рӯзи сияҳ ояд,
Чизе ба ҷуз аз тавтеаи мор набошад.

ای یار بیا، روسیه‌ات یار نباشد
دلداده تو و روسیه دلدار نباشد
این قصه که بی روسیه روز سیه آید
چیزی به جز از توطئۀ مار نباشد

***

Хоки урус равзаи ризвон нест-ки!
Тоҷик намояндаи шайтон нест-ки!
Гӯли баландии муваққаташ чи мехурӣ?
Болотар аз чакоди Бадахшон нест-ки!

خاک اروس روضۀ رضوان نیست که!
تاجیک نمایندۀ شیطان نیست که!
گول بلندی موقتش چه می‌خوری؟
بالاتر از چکاد بدخشان نیست که!

***

Эй Рус, сарзамини далерон нестӣ,
Будӣ, гумон нест, вале ҳамон нестӣ.
Ёди Есенину Чехуфу Пушкин ба хайр,
Шоистаи каломи азизон нестӣ.

ای روس، سرزمین دلیران نیستی
بودی، گمان نیست، ولی همان نیستی
یاد یـِـسـِـنین و چـِـخـُـف و پوشکین به خیر
شایستۀ این جمع عزیزان نیستی

Russian Bully Needs a Lesson

2011-11-15T03:49:00.000Z

Русия дарс мехоҳад

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Ончи дар Русия бар мо мегузарад, мояи сарафкандагию расвоии давлатҳои ҳар ду кишвари Русия ва Тоҷикистон аст. Саҳнаро дар кул мешавад ингуна тасвир кард: бузургтарин кишвари ҷаҳон алайҳи яке аз заъифтарин мамолик бадтарин шеваи бархурд – рондани атбоъи он кишвар аз сарзамини худро пеша кардааст. Ба қавли Юрий Крупнов, раиси Шӯрои нозирони Муассисаи оморнигорӣ, муҳоҷират ва тавсеъаи минтақаии Русия, “валвалаву ҳаяҷони Маскав атрофи ин достон ба обрӯву эътибори Русия осеби шадид расонда ва ба як муттаҳиди Русия зарбаи мустақим ворид оварда ва беъурзагию нотавонии мо дар ҳалли мушкилоти байнулмилалиро ба намоиш гузоштааст; бавижа дар минтақаи ҳассосе чун Осиёи Миёна”. Ба бовари ин нависанда ва сиёсатмадори рус, то кунун ҳеч як аз мақомоти марбутаи Русия натавонистаанд ба ҳукми додгоҳи Қурғонтеппа алайҳи ду халабони русу эстониёӣ посухи мантиқию қонунӣ диҳанд. Ба ҷои он тарҷеҳ додаанд, ки аз забони зӯр баҳра бигиранд ва пеши як кишвари заъиф қудратнамоӣ кунанд. Ба гуфтаи вай, “ин шӯру валвала оруғи ҳамон миллигароии “русии маскавмеҳвар” аст, ки 20 сол пеш ба фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ анҷомид”.

Якшаба муҳоҷирони тоҷики муқими Русия ба бадтарин муҷримону ҷинояткороне мубаддал шуданд, ки бояд аз ин кишвар ихроҷ шаванд. Хадамоти марбутаи Русия муҳоҷирони тоҷикро дорои болотарин мизони ибтило ба бемориҳои омезишӣ (венерикӣ) ва сил унвон карданд.

Медведев густохона ва батакрор эълом мекунад, ки масъалаи ихроҷи тоҷикҳо аз Русия ва қазияи муҳокимаи халабони русро бояд “як тасодуф” бидонем; албатта, худи ӯ ҳам ба ин иддаъои худаш хоҳад хандид. Аз сӯи дигар, ҳамин Медведеве, ки дар оғози соли 2011 гуфта буд: “аз ман нахоҳед, ки бар додгоҳҳо фишор оварам, чун дуруст нест; додгоҳ бояд аз қувваи иҷроия мустақил бошад”, акнун бар Раҳмон фишор меоварад, ки бар додгоҳи Тоҷикистон фишор оварад ва ҳукми додгоҳро ба дилхоҳи Русия иваз кунад. Яъне Медведев он чиро, ки бар худаш намеписандад, бар Тоҷикистон меписандад, то дар остонаи интихоботи оянда обрӯи рафтаашро ба ҳисоби хорию зории Тоҷикистон ва шармсории тоҷикҳову давлаташон бозхарад. Саранҷом худаш ҳам шамрсору сарафганда шуд, албатта.

Як дӯсти русизабонам ин рӯйдодро бо қазияи маҳкумияти Виктор Бути рус дар Омрико муқоиса мекунад. Ин қочоқчии аслиҳаи рус дар оғози ҳамин моҳ дар Омрико равонаи зиндон шуд. Аммо аз таҳримҳои зиддиомрикоии Русия хабаре нест. Чаро? Чун моҳияти сиёсати Русия кутак задани заъифтарҳост.

Вале сарафкандагии давлати Медведев-Путин ба ҳеч рӯй аз шармсории давлати Раҳмон намекоҳад. Дар тамоми ҷаҳон ин ҳақиқат ба шакли фоҳише пахш шуд, ки садҳо ҳазор шаҳрванди Тоҷикистон дар ҷустуҷӯи нон ба Русия рафтаанд ва ба зӯр ҳам аз он кишвар хориҷ намешаванд. Ин нуқтаи заъфи бузург, ки давлати Тоҷикистонро ба Маскав ва нозҳои Кремлин башиддат вобаста мекунад, беш аз пеш барҷаста шуд. Аз давлати Тоҷикистон бояд пурсид, ки чаро тайи давраи истиқлол накӯшидаанд барои кишвари мо муттаҳиди инсонитар, мутамаддинтар ва муносибтаре пайдо кунанд.

Саранҷоми ин достонро мешавад баосонӣ ҳадс зад. Сиёсат ҳамчунон палид аст. Сиёсатмадорон забоне дигар доранд ва пушти парда задубанду муъомилоте дар ниҳоят масъаларо ба суди қулдури зӯргӯ ва ба зиёни заъифи бечора ҳал хоҳад кард. Владимир Садовничий, ки дар мақоми густохтарин маҳкуми як додгоҳи Тоҷикистон бар сари додрасони тоҷик ҷеғу ҳавору фарёд мекашид, бо сари баланд ба кишвараш боз хоҳад гашт ва ба унвони қаҳрамони миллӣ аз сӯи миллигароёни рус истиқбол хоҳад шуд. Тоҷикҳое, ки шиносномаҳояшон муҳри “вуруд мамнӯъ”-и панҷсола хурдааст, зери бори гарони рӯзгорашон фаромӯш хоҳанд шуд. Боқимондаи муҳоҷирони кории тоҷики Русия ҳамон зиндагии мусибатборашонро идома хоҳанд дод. Интихоботи Русия ва Тоҷикистон ба суди тарафҳои муъомила анҷом хоҳад гирифт. Муъомилае, ки қарор нест ин вазъияти нобобро андозаи як сонтиметр иваз кунад. Аммо, ба қавли Ҳофиз, чунон намонду чунин низ ҳам нахоҳад монд. Агар Маскав ва Душанбе аз ин хиффату хориашон дарсе нагиранд, дар ояндаи дуртар равобиташон дастхуши таҳаввулоти ногувори густардае хоҳад шуд.

Ин рӯйдоди нангин барои Тоҷикистон занги бедорбоши баланде буд, ки кош дар гӯшҳо фурӯ уфтад, на пушти гӯшҳо. Ҳузури лашкари якмилюнии муҳоҷирони тоҷик дар Русия аз як сӯ ва ҳузури бузургтарин пойгоҳи низомии бурунмарзии Русия дар Тоҷикистон аз сӯи дигар Душанберо тахтабанд кардааст. Ингуна вобастагӣ барои тамомияти арзии Тоҷикистон башиддат хатарнок аст. Рӯзномаи “Коммерсантъ”-и чопи Маскав бо истинод ба суханони як мақоми баландпояи Вазорати хориҷаи Русия менависад: “Мо ҳанӯз аз ҳамаи зарродхонаи абзорҳои гуфтугӯ бо Душанбе истифода накардаем, вале акнун онҳоро ба кор меандозем. Фақат лашкари 201-ро ҳоло бапо нахоҳем карду халос”.

Яъне, бар пояи суханони он мақоми рус, дар сурати зарурат аз лашкари 201 ҳам алайҳи давлати Тоҷикистон истифода хоҳад шуд; ҳамон гуна ки дар ҷанги дохилии Тоҷикистон ин лашкар нақши калидӣ дошт ва Тоҷикистонро ба хоку хун кашид. Ҳеч шакке нест, ки лашкари 201 зомини манфиъатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, низомӣ ва фарҳангии Русия дар Тоҷикистон аст ва агар манофеъи Русия зери хатар равад, ин пойгоҳ вориди амал хоҳад шуд. Девонагони сиёсие чун Жириновский ҳатто тақозо кардаанд, ки лашкари 201 ба зиндон ҳамла ва халабони русро озод кунаду ба Русия бозпас бифиристад. Пас оё мо марази худозорӣ дорем, ки як чунин мори афъиро канори дӯшамон дошта бошем?

Русия дар ҳоли анҷоми ҷинояти башарии бузург аст. Боздошт, озору азият ва ихроҷи афрод ба далели таъаллуқи онҳо ба миллате хос ҷузъи аъмоли фошистӣ ба шумор меояд ва маҳкум аст. Русия бояд ғаромати ин ҷинояти худро бипардозад. Ғаромати он бояд муъомила ба мисл бошад, яъне ихроҷи низомиёни Русия аз Тоҷикистон. Ҳар давлати миллии бонангу оре дар баробари чунин ҷинояте лашкари 201-ро ба хонаи модараш гусел мекард. Аз ин рӯ, тамдиди ҳузури низомии Русия барои 49 соли дигар, ки қарор аст баҳори оянда имзо шавад, ба масобаи худкушии давлати Тоҷикистон ва қатли истиқлоли кишвари мо барои ним қарни дигар хоҳад буд. Кишварҳои ҳамсоя муваффақ шудаанд дасти Русияро аз сарашон кӯтоҳ кунанд ва балое бар онҳо нозил нашудааст. Дар ҷомеъаи ҷаҳонии имрӯз як кишвари мустақил – сарфи назар аз андозаи он – метавонад ва бояд аз истиқлол ва ҳуқуқаш дифоъ кунад. Пас нахустин вокуниши Тоҷикистон ба ҷинояти башарии Русия бояд рондани низомиёни рус аз кишвар бошад.

Як давлати миллии бонангу ор дар чунин шароите бо Русия низоми раводид ҷорӣ мекунад, ҳамаи шаҳрвандонашро ба кишвар фаро мехонад ва дар паи таъмини онҳо бо фурсатҳои шуғлӣ мешавад. Русия ягона бозори кори мавҷуд дар ҷаҳон нест ва иттифоқан, бадтарин бархурд бо муҳоҷирони кориро дорад. Таҳаммули хорию хиффат ба унвони “ меҳмони нохонда” дар он кишвар паёмадҳои равонии вайронгаре барои миллат дорад.

Ба хотири ҳифзи номус ва рӯҳияи миллии тоҷикон бояд бо басечи тамоми нерӯҳо давлати Тоҷикистон вазифаи худашро анҷом диҳад ва корзори густардаи корофаринӣ роҳ андозад: баландтарин парчами ҷаҳонро ба ҳамон қимате, ки сохтааст, ба кишвари худкеҳтарбини дигаре бифурӯшад ва бо пули он чандин корхонаи кӯчак бисозад; китобхонаи бузурги навсохтро, ки қафасаҳояш холӣ аст ва бурҷҳои “Душанбе-плазза”-ро, ки коркардашон маълум нест, табдил ба корхонаҳои тавлидӣ кунад; рехтупоши пули байтулмол дар тарҳҳои беҳуда ва намоиширо мутаваққиф кунад ва дар эҷоди корхонаҳо ва омӯзишгоҳҳо сармоягузорӣ кунад. Саранҷом хоҳем дид, ки он як милюн овораи бозгаштаи мо дар кишвари худашон соҳиби кор ва зиндагии шарофатмандона шудаанд. Ва он гоҳ номи чунин давлате ба унвони нахустин давлати миллии Тоҷикистон, ки кишварро ба истиқлоли ростин расонида, сабти торих хоҳад шуд.

Newswires: Russia Deported over 130 Tajiks

2011-11-11T21:41:00.000Z

Суруди 130 тоҷике, ки имрӯз аз Русия ронда шуданд

Меравам аз хоки нопокат, дади беъиззато!
Эй дади беъиззати патёра, бар ту лаънато!
Хуни миллатҳо макидӣ, пир гаштӣ, сер на,
Эй ту носеро аҷуза, эй ҷаҳаннамхилқато!
Бо мане ин хонаи вайронаат обод шуд,
Обрӯятро барам ҳоло ба садҳо миннато!
Ёд дорӣ чун задӣ шаҳри Бухорои Шариф?
Чун ба Моҳи Хосса овардӣ балои бехато?
Чун маро куштӣ ба ҷурми ҳамли шеъри Мавлавӣ?
Чун забонамро буридӣ бо пириликин хат(т)о?
Ёд дорӣ хонаҳоямро рабудӣ бо ғаним?
Аз Самарқанду Бухоро то дари Панҷекато?
Чун ба дасти душманонам даст додию бирафт
Бойсуну Чусту Хӯқанду замини миллато?
Ёд дорӣ, ки ба Ормитожи маъруфат чи рафт
Аз дафина ёдгори ҳафт пушти уммато?
Ёд дорӣ, ки заминам пунбазоре сохтӣ?
Миллатам андохта чун роҳиёни зиллато!
Майгусоронат ба фикри бачча кардан нестанд,
Ин гуноҳи мо нависӣ ё гуноҳи фитрато?
Меравам аз хоки манҳусат, ки бо ман нестӣ,
Бо рақибонам нишинӣ, то расӣ бар хиффато!
Хиффати моро илоҷе ҳаст, як “Шаҳнома” ҳаст,
Хиффататро лек илоҷе нест, амон аз иллато!

می‌روم از خاک ناپاکت دد بی‌عزتا!
ای دد بی‌عزت پتیاره، بر تو لعنتا!
خون ملت‌ها مکیدی، پیر گشتی، سیر نه
ای تو ناسیرا عجوزه، ای جهنم‌خلقتا!
تا به کی چوبی شوم تا تکیه بر من آوری؟
بشکند این چوب بر فرق سرت با همتا!
با منی این خانۀ ویرانه‌ات آباد شد
آبرویت را برم حالا به صدها منتا!
یاد داری چون زدی شهر بخارای شریف؟
چون به ماه خاصه آوردی بلای بی‌خطا؟
چون مرا کشتی به جرم حمل شعر مولوی؟
چون زبانم را بریدی با پیریلیکین خطا؟
یاد داری خانه‌هایم را ربودی با غنیم؟
از سمرقند و بخارا تا درِ پنجیکتا؟
چون به دست دشمنانم دست دادی و برفت
بایسون و چُست و خوقند و زمین ملتا؟
یاد داری که به آرمیتاژ معروفت چه رفت
از دفینه یادگار هفت پشت امتا؟
یاد داری که زمینم پنبه‌زاری ساختی؟
ملتم انداخته چون راهیان ذلتا!
می‌گسارانت به فکر بچه کردن نیستند
این گناه ما نویسی یا گناه فطرتا؟
می‌روم از خاک منحوست که با من نیستی
با رقیبانم نشینی تا رسی بر خفتا!
خفت ما را علاجی هست، یک شهنامه هست
خفتت را لیک علاجی نیست، امان از علتا!

To the Lame Bear

2011-11-10T23:37:00.000Z

ای خرس روسیاه گرفتار من‌منی!
ای پیشوای گم‌شدگان هریمنی!
تا کی به زیر سایۀ تو خوار می‌شویم؟
تا کی به خیال گرفتن و ربودنی؟
تا کی به سان مار اندرون خاک من
سرگرم موذیانه روال خزیدنی؟
تا کی چو لاشه‌خوار کهن‌سال دیرمیر
در وسوسۀ خوردن خسپیده میهنی؟
ای خرس روسیاه شرور! آی! روسیه!
تا چند با خرام کـَـژت تار می‌زنی؟
نادم شوی آخر به تهِ چاه وهم‌ها
خاکت به سر که باز به سودای بردنی
تا خیره‌سر شغال سیه‌طینتی، بدان
یار ددان و دشمن بی‌عرضۀ منی!

Эй хирси рӯсиёҳи гирифтори манманӣ!
Эй пешвои гумшудагони ҳариманӣ!
То кай ба зери сояи ту хор мешавем?
То кай ба хиёли гирифтану рабуданӣ?
То кай ба сони мор андаруни хоки ман,
Саргарми мӯзиёна раволи хазиданӣ?
То кай чу лошахори куҳансоли дермир,
Дар васвасаи хурдани хуспида меҳанӣ?
Эй хирси рӯсиёҳи шарур! Ой! Русия!
То чанд бо хироми кажат тор мезанӣ?
Нодим шавӣ охир ба таҳи чоҳи ваҳмҳо,
Хокат ба сар, ки боз ба савдои бурданӣ!
То хирасар шағоли сияҳтинатӣ, бидон,
Ёри дадону душмани беъурзаи манӣ!

The Beloved is Here

2011-11-08T04:42:00.005Z

Маъшуқ ҳамин ҷост, биёед, биёед!

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Имрӯз мехоҳам аз ҳаҷ бигӯям ва аз маносики ҳаҷ. Медонам, ки дар ҳадди ман нест, чун маносики ҳаҷ куҷову ман куҷо. Аммо дидор бо касе, ки борҳо дар айёми зилҳиҷҷа Каъбаро зиёрат карда, мавзӯъи ногуфтаҳои ин ҳафтаамро дар они воҳид тағйир дод. Ёдвораҳояш омӯзанда буд ва дареғам омад, ки бо шумо дар миён нагзорам.

Маросими ҳаҷҷе, ки дар моҳи қамарии зилҳиҷҷа ба муносибати иди Қурбон баргузор мешавад, ҳаҷҷи таматтуъ аст. Ва ҳоҷие, ки мусоҳиби ман буд, ҳаҷҷи таматтуъро адо кардааст. Аз аҳли ташайюъ аст, аммо фарқе барояш намекунад, ки ба ҳангоми вузӯ (таҳорат) дасташро аз оринҷ об бигирад ё аз каф; ба ҳангоми намоз ҳар ду дасташро пеши бар бигирад ё раҳо кунад. Ба ҳадду марзе, ки миёни шиъаву суннӣ кашидаанд, бовар надорад ва ин ҳамаро паёмади бархурдҳо ва пайкорҳои сиёсӣ медонад.

Мегӯяд, нахустин марҳилаи аъмоли ҳаҷ пӯшидани эҳром аст. Эҳром ду порчаи сапеди пунбаист, ки якe болотана ва дигарӣ поинтанаро мепӯшонад. Зану мард ҳамин эҳромро ба тан мекунанд, бо ин тафовут, ки эҳроми занон дӯхта асту эҳроми мардҳо дӯхта нест. Ду тикка порчаи сапед, ки ёдовари кафан аст; танҳо дороии дунё, ки чи шоҳу чи гадо бо худ зери хок мебаранд. Ду тикка порчае, ки сарвату макнати дунёиро ба сухра мекашад ва дорову нодорро дар як сатҳ қарор медиҳад. Гӯӣ ба диёри охират сафар мекунӣ; ба ҷое, ки аз имтиёзоти доро ва сархурдагию навмедии нодор хабаре нест.

Вориди Масҷид-ул-ҳаром ки мешавӣ, худатро дар миёни ҳамнавъони шабеҳи худат мебинӣ. Пайкарҳои печида ба ду тикка порча, бе зару зевару озин, содаву хокӣ. Зану мард бо чеҳраҳои боз, тан ба тан, паҳлӯ ба паҳлӯ, часпида ба ҳам, аммо ба дур аз таваҳҳумоти шаҳвонӣ. Чун ҳама омадаанд, ки гуноҳонашонро бирезанд, покиза шаванд. Инҷо касе ба фикри чашмчаронӣ нест. Чашмҳо обистани гиряанд. Ашкҳо меборанд. Риққати тасаввури ин ки фардо бо ҳамин ду тикка порча зери хок хоҳӣ шуд, ҳамроҳ бо шавқи ҳузур дар меҳмонии илоҳӣ, ашкҳоятро рӯи гунаҳо ҷорӣ мекунад. Чеҳраҳо бозанд. Занон ҳам иҷоза надоранд пӯшия, бурқаъ ё рӯбанде ба сар кунанд. Ҳамон заноне, ки дар зиндагии рӯзмарра бо чеҳраҳои пӯшида аз канори мо мегузаранд, дар тавофи Каъба муваззафанд, ки чеҳраҳояшонро боз нигоҳ доранд. Ва агар исрор ба пӯшиши ниқобу ҳиҷоб дошта бошанд, бояд ҷарима бипардозанд ва як гӯспанд қурбонӣ кунанд. Гӯӣ инҷо дар ҳузури Ҳақ парда бар рух кашидан маъно надорад. Ва ҳар он ки пойбанди ин одат аст, бояд тақоси пардадориашро бипардозад.

Аз даварони малакутии ҳафтгонаи Каъба ва эъломи “лаббайк” ба даъвати Худованд, ки берун меоянд, роҳии минтақаи Мино мешаванд ва аз онҷо ба сӯи кӯҳҳои Сафову Марва роҳ пеш мегиранд. Сафо дар забони арабӣ исми музаккар (мардона) аст ва Марва, муаннас (занона). Чун гӯянд, ки вақте Одаму Ҳавво аз равзаи ризвон ба замин фуруд омаданд, Одам бар Сафо ҳубут карду Ҳавво бар Марва. Пеш аз ислом ҳам арабҳои бутпараст ба ин ду кӯҳ ҳурмате қоил буданд ва бар фарози ҳар як буте бузург насб карда буданд. Пеш аз ислом ҳам зоирони буткадаи Каъба пас аз зиёрату тавофи Каъба ҳафт бор роҳи Сафо ба Марва ва баръаксро мепаймуданд. Пас аз барчида шудани бутҳои Каъба ва Сафову Марва ҳам ин одат боқист, аммо ин бор миёни пайравони дини ислом ва бидуни бутҳои кӯҳнишин. Зоирон ҳафт бор аз як кӯҳ ба сӯи кӯҳи дигар мераванд ва дар ин миён метавонанд бар фарози яке аз ин ду кӯҳ бинишинанду истироҳат ё тоъату ибодат кунанд.

Инҳоро ҳоҷӣ мегӯяду ман барои худ натиҷагирӣ мекунам: Ҳафт давр тавофи Каъба, ҳафт бор гашти ибодӣ миёни Сафову Марва, ҳафт санге, ки ба ҷамарот ё се сутуни Иблис партоб мешавад, ҳамагӣ ҳикоят аз тақаддуси шумораи ҳафт дорад. Ҳамон “ҳафт”-е, ки ҳафт рӯзи ҳафтаи моро месозад ва ба пеш аз ислом ҳам қад медиҳад ва ба ҳафт кишвар замини авестоӣ ва ҳафт амшоспандони зартуштӣ ва ҳафт ахтарон ҳам мерасад. Ҳамон ҳафт ахтароне, ки рӯи парчами Тоҷикистон ҳам мунаққаш аст. Ин шумораи муқаддас қадимитар аз фарҳангҳоест, ки мо бо номҳои “тамаддуни исломӣ” ва “тамаддуни ориёӣ” мешиносем ва ба бунёди тамаддуни бобилӣ бармегардад.

Дар маросими ҳаҷ зоирон муваззафанд, ки поктинату дурусткирдор бошанд: лаб ба дурӯғ нагшоянд, носазо нагӯянд, ба фикри суди дунёӣ набошанд, накӯкорӣ кунанд, дасти фитодагонро бигиранд ва дар фазои рӯҳонии ҳаҷ ҳал шаванд. Ин сифотест, ки интизор меравад як инсони дурусткор дар зиндагии одӣ ҳам дошта бошад.

Дӯсти ман мегӯяд, ки ҳаҷ ӯро дигаргун кард. Нигоҳаш чи ба дину чи ба дунёро дигаргун кард. Аз ӯ инсоне дигар сохт, ки мекӯшад марзбандиҳои нажодию эътиқодиро нодида бигирад ва ба кумак ба дармондагон бикӯшад.

Ба ёди мунозираи Носири Хусрави Қубодиёнӣ бо як дӯсти ҳоҷиаш уфтодам, ки ҳудуди ҳазор сол пеш бад-ин шарҳ таъриф карда буд:

Ҳоҷиён омаданд бо таъзим,
Шокир аз раҳмати Худои раҳим…
Мар маро дар миёни қофила буд,
Дӯсте мухлису азизу карим.
Гуфтам ӯро: “Бигӯ, ки чун растӣ,
З-ин сафар кардани ба ранҷу ба бим?..
Шод гаштам бад-он ки кардӣ ҳаҷ,
Чун ту кас нест андар ин иқлим.
Бозгӯ, то чигуна доштаӣ
Ҳурмати он бузургвор ҳарим.
Чун ҳамехостӣ гирифт эҳром,
Чи ният кардӣ андар он таҳрим?
Ҷумла бар худ ҳаром карда будӣ,
Ҳарчи модуни кирдгори қадим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Задӣ “лаббайк”
Аз сари илму аз сари таъзим?
Мешунидӣ нидои Ҳаққу ҷавоб,
Боздодӣ чунонки дод калим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу дар Арафот
Истодию ёфтӣ тақдим,
Орифи ҳақ шудию мункири хеш,
Ба ту аз маърифат расид насим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу мекуштӣ
Гӯсфанд аз паи ясиру ятим,
Қурби худ дидӣ аввалу кардӣ
Қатлу қурбон нафси шуми лаим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу мерафтӣ
Дар ҳарам ҳамчу аҳли Каҳфу рақим,
Эмин аз шарри нафси худ будӣ?
В-аз ғами фурқату азоби ҷаҳим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу санги ҷамор
Ҳамеандохтӣ ба деви раҷим,
Аз худ андохтӣ бурун яксар
Ҳама одоту феълҳои замим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу гаштӣ ту
Мутталеъ бар Мақоми Иброҳим,
Кардӣ аз сидқу эътиқоду яқин
Хешии хешро ба ҳақ таслим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Ба вақти тавоф,
Ки давидӣ ба ҳарвала чу залим,
Аз тавофи ҳама малоикатон
Ёд кардӣ ба гирди арши азим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу кардӣ саъй
Аз Сафо сӯи Марва бар тақсим,
Дидӣ андар сафои худ кавнайн,
Шуд дилат фориғ аз ҷаҳиму наъим?”
Гуфт: “Не”. Гуфтамаш: “Чу гаштӣ боз
Монда аз ҳиҷри Каъба бар дил рим,
Кардӣ онҷо ба гӯр мар худро
Ҳамчуноне кунун, ки гашта рамим?”
Гуфт: “Аз ин бод ҳар чи гуфтӣ ту,
Ман надонистаам саҳеҳу сақим”.
Гуфтам: “Эй дӯст, пас накардӣ ҳаҷ,
Нашудӣ дар мақоми маҳв муқим.
Рафтаӣ Макка дида, омада боз,
Меҳнати бодия харида ба сим,
Гар ту хоҳӣ, ки ҳаҷ кунӣ пас аз ин,
Инчунин кун, ки кардамат таълим”.

Happy Birthday, Ustad!

2011-11-02T20:16:00.003Z

Сокини ҳазорон ҳазор қалби порсигӯ

(вижаи гурӯҳи фейсбукии "Забони порсӣ")

30 уктубри имсол Муҳаммадҷон Шакурии Бухороӣ, аз вопасин пайвандҳои арзишманди мо бо Бухорои Шариф ва неҳзати миллии бархоста аз Бухорову Самарқанд, ҳаштоду панҷсола шуд. Дар маҳфили самимонаи хонаводагӣ аз ин рӯзи фархунда таҷлил шуд. Маросими бузургдошти расмӣ баргузор нашуд; “бузургони қавм” суханронӣ накарданд; медолу ҷоизаҳо тақдим нашуд. Аммо устод дар конуни гарми хонаводааш шод буд. Сари баландаш баландтар буд, чун тайи умри пурбораш коре ҷуз хидмат ба мардуму фарҳанги худ, мусоъидат ба пешрафти сарзамини худ накардааст. Пеши касе забонкӯтоҳ набудаву нест. Чандин наслро аз чашмаи маърифату худшиносӣ сероб карда ва наслҳое меоянд, ки барояш тандисҳои ҷовидона хоҳанд гузошт.

Гурӯҳи “Забони порсӣ” ҳам дар он рӯзҳо ҳилҳилаи шодбош сар дода буд ва паёмҳои фаровоне муждаи зодрӯзи устодро медоданду фархундабодҳо фазоро оғушта буд. Зарафшон Мардонова, раиси Бунёди иҷтимоъии “Забони модарӣ”, ба намояндагӣ аз ҳамаи аъзои гурӯҳи фейсбукии “Забони Порсӣ” бо устод қарор гузошт ва барои шодбоши ҳузурии бузургвор ба хонаи ӯ рафт.

Дарро устод Шакурӣ боз кард. Бо чашмони хандони як пири хирад. Миз густарда буданд ва чашмбароҳи меҳмоне аз “Забони порсӣ” буданд. Армуғоне ба устод тақдим шуд; армуғони гурӯҳи “Забони порсӣ”. Шигифтии тавъам бо хурсандӣ ба устод даст дод, вақте шунид, ки “Забони порсӣ” бузургтарин гурӯҳи тоҷикистонӣ дар пойгоҳи маҷозии Фейсбук аст. Суҳбат аз Интернет буд ва аз густараи он ва аз ин ки чигуна метавон бо корбурди он, паёмҳои фарҳангсози устоду пайравонашро дар дастраси ҷаҳониён қарор дод.

Дар лобалои суҳбат аз хадамоти устод ёд шуд. Ва устод шунид, ки дӯстдорони бешуморе дорад. Ба ҳадде бешумор, ки аз тасаввураш хориҷ аст. Ба ӯ гуфта шуд, ки дӯсташ доранд, арҷаш мениҳанд ва аз ӯ пайравӣ мекунанд. Устод шунид, ки заҳамоташ тайи ин ҳама солҳо беҳуда набудаву нест ва ҳатман рӯзе фаро хоҳад расид, ки орзуҳову хостаҳои ӯ пиёда хоҳанд шуд. Он рӯз дур нест…

Устод ба ин суханон гӯш медод. Ҳеч намегуфт. Нигоҳаш рафта буд, то бо ситораҳо мулоқот кунад. Ва гӯӣ орзуҳояшро айни воқеъият медид. Медид, ки ангор хостаҳояш бароварда шудаанд. Ва тоҷик дигар аз забони худ намешармад, балки забонашро чун парчами шарафу номусу ватандорӣ баланд барафроштааст ва миллат баростӣ “ба зери парчами ӯ саф кашидаанд” ва бо забоне ороставу имрӯзӣ мераванд, ки қуллаҳои комгориро яке пас аз дигарӣ фатҳ кунанд.

Сипас устод ба ду пурсиши гурӯҳи “Забони порсӣ” посух дод, ки шарҳи он нукта ба нукта ва айнан дар зер меояд:

ЗП: Агар ба хатти порсӣ барнагардем, чи иттифоқе бо мо хоҳад уфтод?

Муҳаммадҷон Шакурӣ: Агар ба хатти форсӣ нагузарем, бозгашти мо ба асли худ душвор мешавад. Мо бояд ба асли худ баргардем. Қарни 20 моро аз асли худ хеле дур кард. Миллати мо аз фарҳанги худ, аз забони худ хеле дур шуд. Ин дурӣ ҳанӯз давом дорад. Дар даврони истиқлол лозим меояд, ки мардуми мо ба фарҳанги худ, ба забони модарӣ наздик шаванд. Масалан, забони форсии тоҷикӣ, ки бештар аз ҳазор сол торих дорад, дар тӯли асрҳо ганҷинаҳои беназир гирд овардааст. Ин ганҷинаҳоро аз худ кардан лозим аст. Забони мо дар давраҳои ташаккул ва инкишофи худ ба қолиби хатти форсӣ рехта шудааст. Хатти форсӣ, қолиби забони тоҷикист. Лекин дар садаи 20 забон аз қолиби худ баромад. Беқолиб шуд. Баъд хусусиятҳои худро аз даст дод. Ва баъзе хусусиятҳое пайдо кард, ки хосси он набуданд. Унсурҳои бегона ҳастанд, ки забонро аз дарун хароб мекунанд. Мо аз ин унсурҳои бегона бояд халос шавем. Забонро ба қолиби аслии он бирезем. Барои расидан ба ин (ҳадаф) баргаштан ба хатти форсӣ лозим аст.

ЗП: Чи роҳеро барои бозгашт ба хатти порсӣ мебинед, дар ҳоле ки давлат моил нест чунин шавад?

Муҳаммадҷон Шакурӣ: Ал-он давлат, дурусттар ин ки сарвари давлат, раисиҷумҳур Эмомъалӣ Раҳмон боре розигии худро барои баргаштан ба хатти форсӣ дода буданд. Барои ин ки баргардем ба хатти форсӣ, нахуст лозим аст, ки мактаб шароит омода кунад. Лозим аст, ки чуноне ки қарор буд, дар мактаб аз синфҳои ибтидоӣ то охири таҳсил хатти форсӣ таълим дода шавад. Мутаассифона, мактаб ин вазифаро иҷро накарда истодааст. Дар бисёре аз мактабҳо дарси алифбои ниёгон мавҷуд нест, зеро муъаллим нест. Ва агар дарс бошад ҳам, хеле кам аст. Ин гуна шароит, ки дар мактаби миёна аст, барои омӯхтани хатти ниёгон имкон фароҳам намеорад. Агар мактаби миёна вазифаҳои худро дар соҳаи омӯзиши хатти ниёгон дуруст иҷро кунад, мардуми мо хатти форсиро ёд гиранд, он гоҳ хоҳем дид, ки ба чи тарз ва ба чи василаҳо ба хатти форсӣ бояд гузашт.

Дар посух ба ин пурсиш, ки кай Эмомъалӣ Раҳмон ба пешниҳоди бозгашт ба хатти порсӣ мувофиқати зимнӣ додааст, устод гуфт, ки дар таҷлил аз Наврӯзи имсол раисиҷумҳурӣ чунин изҳороте доштааст.

Дар поёни гуфтугӯи гарму дӯстона ҷаласаи кӯтоҳи аксбардорӣ барпо шуд. Устод Муҳаммадҷон Шакурӣ кафи дасти росташро баланд карду барои ҳамаи аъзои гурӯҳи “Забони порсӣ” дуруд фиристод. Дар тӯли суҳбат ҳамсари меҳрубони устод канорашон буданд ва робитаи ин ду бо ҳам ба ҳадде ғибтаовар буд, ки метавон дар аксҳо мушоҳида кард. Ҳар ду якдигарро “шумо” хитоб мекарданд ва меҳру муҳаббату самимият миёни ин ду мавҷ мезад. Пайдо буд, ки устод Муҳаммадҷон Шакурӣ адибе муаддабу адабпарвару одобписанд аст. Вагарна чигуна метавонист сокини ҳазорон ҳазор қалби порсигӯ шавад?

A Language On Leave

2011-10-31T23:18:00.001Z

Забони таътилшуда

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Рӯзи шанбеи гузашта. Маркази Ландан. Утубуси шулуғ (пуродам). Забонҳои гуногун, ки дар ҳам омехтаанд. Аз лобалои ин забонҳо садои кӯдаке ба гӯшам мерасад, ки чида-чида мегӯяд:

“Бобо анор дод. Соро анор дорад…”

Аз китоб мехонд. Ва пайдо буд, ки хатти порсиро тоза ёд гирифтааст. Модар мегуфт: “Анор мешавад чӣ? Алиризо?.. Офарин! Pomegranate”.

Ангор ҳамшаҳриҳоямро дида бошам, ба модару кӯдак наздик мешавам ва аз модар мепурсам, ки чи муддатест Алиризо хатти порсӣ меомӯзад. Модар, ки худашро Шаҳин муъаррифӣ мекунад, бо ҳисси ифтихор мегӯяд: “Ҳамин имрӯз ба мадрасаи Китобхонаи эронӣ дар минтақаи Актун рафт ва боварам намешавад, ки тайи як ҷаласа дарс ба ин хубӣ хонданро ёд гирифта…” Мегӯяд, Алиризо ҳафт сол дорад ва бисёр дӯст дошт китобҳои падару модарашро ба он хатти номаънус бихонад. Ҳамин кунҷковӣ боъис шуд, ки Алиризоро ба мадрасаи шанбегии китобхонаи дуктур Мошоаллоҳи Оҷудонӣ бибаранд; мадрасаи порсие, ки забонзади порсигӯёни Бритониёст.

Мепурсам: “Чи ниёзе буд, ки ба гирифториҳои баччатон биафзоед ва нагзоред, ки шанбеҳо бо дӯстонаш хуш бигзаронад?” Мегӯяд: “Дар ин муҳит нигаронам. Сахт нигаронам, ки фарзандам беҳувият хоҳад шуд. Саранҷоми кор ҳам Алиризо инглисӣ ки намешавад. Агар эронияташро ҳам аз даст бидиҳад, дигар ба дарди худаш ҳам нахоҳад хурд”. Шаҳин аз озариҳои Эрон аст, ки аз бади рӯзгор солҳо пеш ба Ландан муҳоҷират карда, аммо дилаш бо фарҳанги порсӣ метапад ва мехоҳад фарзандашро бо аслу табор бор оварад.

***
Шомгоҳи ҳамон рӯз. Хона. Фейсбук. Сафҳаи “Платформа”-ро боз мекунам, ки ин рӯзҳо ба саҳнаи доғи баҳси забон бадал шуда. Хабарнигоре Гулнора Амиршоева ном ба забони русӣ навиштааст: “Лутфан ба ин пурсиш посух диҳед: оё ниёзе ба донистани забони расмии тоҷикӣ ҳаст? Агар ҳаст, чи шароите барои омӯзиши он вуҷуд дорад? Оё шароите барои хосторони омӯзиши забони тоҷикӣ чун ман фароҳам шудааст? Посухҳо дар рӯзномаи “Вечёрка” мунташир хоҳад шуд”.

Мағзам сут (ҳуштак) мекашад, аммо мебинам, ки ин пурсиш барои бисёре аҷиб ҷилва намекунад ва заҳмати посух доданро кашидаанд. Ва ҳамин хабарнигор, ки гӯё хостори дониш аст, бо иддаъо донандагони забонро ба истинтоқ мекашад, ки “зачем говорить “хоҳад шуд”, если можно сказать “мешавад”?.. Все пытаются усложнить, что хоть вешайся, щас некоторые еще и в ограниченности нас обвинят” (Барои чи бояд “хоҳад шуд” бигӯем, вақте ки мешавад феъли “мешавад”-ро ба кор бурд?.. Ҳама мекӯшанд, ки корро то бениҳоят печида кунанд ва баъзеҳо ҳатто моро ба тангназарӣ муттаҳам мекунанд”).

Посухи ин толиби дониши порсиро додам ва тафовути миёни “мешавад” ва “хоҳад шуд”-ро ҳатталимкон равшан кардам, ҳарчанд паёми дигаре аз ӯ дарёфт нашуд. Фақат умедворам, ки навиштаҳои мо ба дарди ӯ “хоҳад хурд” ва ӯ ҳам яке аз донандагони забони порсӣ “хоҳад шуд”. Бо зикр ва умед ба байти Хоҷаи Шероз, ки:

Нафаси боди сабо мушкфишон хоҳад шуд,
Олами пир дигарбора ҷавон хоҳад шуд.

***

Иттифоқи субҳи ҳамон рӯз ёдам омад: кӯдаке, ки дар Инглистон бузург шуда, аммо суроғи ҳувияташро мегирад ва ба он даст меёбад. Дар баробари насле, ки дар сарзамини худ бузург мешаванд, аммо ба ҳувияти худ ба дидаи истеҳзо ва тамасхур менигаранд. Кӯдаке дар Инглис асбоби парвариши ҳувияташро меёбад. Насле дар хостгоҳи забони порсӣ дунболи баҳона мегарданд, то он асбоби парвариши ҳувият пайдо нашавад. Талошашон барои омӯзиши забони модарӣ ҳам паёмади фишори давлат аст, ки мегӯяд, ҳама бояд забони расмиро бидонанд. Фишор аз сӯи касонест, ки худашон ҳам ин забонро бадурустӣ намедонанд. Ва пурсиши ин толиб такондиҳандатарин бахши рӯйдод аст: “Оё ниёзе ба донистани забони расмии тоҷикӣ ҳаст?” Яъне касе, ки таҳти фишор маҷбур аст забони модариашро биомӯзад, мепурсад, ки оё ниёзе ба мавҷудияти ин забон дар Тоҷикистон ҳаст ё на…

Шанбе буду рӯзи таътил. Ва нафаҳмидам, ки оё рӯз таътил аст ё худи мо таътил шудаем. Забонамон таътил шудааст.

***
“Шоҳнома”-и Ҳакими Тӯсиро боз мекунам, ки мегӯяд:

Зи Эрону аз турку аз тозиён,
Нажоде падид ояд андар миён,
На деҳқон, на турку на тозӣ бувад,
Суханҳо ба кирдори бозӣ бувад.

Irreparable Pyrillic

2011-10-28T21:23:00.002+01:00

Хатти пириллик дарбехпазир нест

(мунташиршуда дар ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Кумитаи забон ва истилоҳоти Тоҷикистон тасмим гирифтааст, ки ҳарфи «ў»-ро пеш аз «ҳ» ва «ъ» аз миён бардорад. Қоъидаи нав дар мавридҳое баҷост, аммо мушкили хатти таҳмилиро ҳал намекунад.

Дирўз, ки яке аз шумораҳои ахири маҷаллаи «Фирўза»-ро мурур мекардам, мабҳут мондам, ки ҳам рўи ҷилди он ва ҳам дар унвони матлаби умдаи маҷалла вожаи «мерос» ба шакли «меърос» ҳиҷҷӣ шудааст. Ёдам омад, ки бархе дигар аз нашрияҳо ҳам вожаи «масуният» (иммунитет)-ро ба шакли ғалати «масъуният» навишта буданд. Ба ҳамин шева мушкили имлои мо бо ҳарфу садои «ъ»-ро мешавад дар вожаҳои дигаре чун «таърих»-у «торих», «раъй»-у «рой», «шиъор»-у «шиор», «шоъир»-у «шоир», «боъис»-у «боис», «ҷомеъа»-ву «ҷомеа» ва «таъруфа»-ву «таруфа» дид. Дар мавриди ахир, албатта, мушкил печидатар аст ва аз бардошти ғалати мутарҷимони давр бармеояд, ки аз фарҳангномаҳои порсӣ кумак гирифтаанд. Муъодили порсии «тариф»-и русӣ «таъруфа» аст, бо имлои лотини ta’rofe (ta’rofa). Ноошноии мутарҷимон бо хатти порсӣ боъис шуда, ки онро тақрибан бар вазни «заррофа» ба шакли «тарофа» баргардон кунанд. Имрўза дар тоблуҳои баланду болои таблиғотӣ дар сатҳи шаҳр «тарофа»-ҳо заррофавор гардан ёзидаанд, ки мояи хиҷолати соҳибони забони расмии Тоҷикистон аст.

Бегумон хатти пириллик (порсии сириллик ё ҳамон тоҷикӣ) сўрохҳои фаровоне дорад, ки бо ҳеч навъ бахя (дарбеҳ)-е ба ҳам намеояд. Аломати «ъ» яке аз он сўрохҳои бузург аст, ки Кумитаи забон ва истилоҳоти Тоҷикистон дар остонаи рўзи расмии забон дар садади бахя задани он баромад. Қарор аст аз ин ба баъд пеш аз аломати «ъ» дар вомвожаҳои арабӣ дигар ҳарфи «ў» (вови маҷҳул) навишта нашавад. Барои намуна, аз ин ба баъд дар имлои расмӣ ҳам вожаҳое аз қабили «мўътабар», «мўътариф» ва «мўъмин» ба шакли «муътабар», «муътариф» ва «муъмин» навишта мешаванд; чун дар таркиби ин вожаҳо «ў» (вови маҷҳул) вуҷуд надорад. Ин қоъидаи нав ҳамчунин шомили ҳоли вомвожаҳое мешавад, ки дар онҳо садоҳои «у» ва «ҳ» канори ҳам воқеъ шудаанд; яъне «мўҳтарам» ва «мўҳр» аз ин ба баъд ба шакли дурусти «муҳтарам» ва «муҳр» ҳиҷҷӣ мешавад.

Дар ин мавриди бахусус ба Додихудо Саймуддинов, раиси фарҳехтаи Кумитаи забон ва истилоҳот, бояд шодбош гуфт. Аммо, афсўсмандона, бо ин қоъидаи куллию фарогир ҳам наметавон мушкилро ҳал кард. Яъне наметавон дастури табарворе дод, ки ҳарфи «ў»-ро аз канори ҳамаи «ъ»-ҳо ва «ҳ»-ҳо дар вомвожаҳои арабӣ биронанд. Садои «у» дар вожаҳое чун «мавзўъ», «маснўъ», «маҷмўъ», «рўҳ», «(ҳазрати) Нўҳ» кўтоҳ несту дароз аст ва бо табдили «ў» ба «у» дар ин вожаҳо талаффузи онҳо низ метавонад осеб бибинад. Пас, наметавон осуда шуд, ки бо тасвиби тағйироти нав мушкили «ў» ва «ъ» даст аз сари хатти аҷнабии мо бар хоҳад дошт.

Носозгории хатти пириллик бо аломати «ъ» жарфтар аз ин ҳарфҳост. Нахуст ин ки, дар расмулхатти таҳмилӣ як аломат (ъ) ҷойгузини ду аломати порсӣ шудааст. Яъне аломати «ҳамза» дар таркиби вожаи «муъмин» (баромада аз «имон») ва ҳарфи «ъайн» дар вожаи «муътабар» (баромада аз «эътибор») ҳар ду бо корбурди аломати сакта (ъ) навишта мешаванд, ки аз ҷумлаи мавридҳои носозгории хатти русӣ бо забони порсист. Ин мушкил замоне барҷастатар ҷилва мекунад, ки як матни пирилликро бо истифода аз нармафзорҳои роёнаӣ ба хатти порсӣ баргардон кунем. Ба ҳамин шева парҳез аз аломати «ъ» дар имлои вожаҳое чун «шиъор», «шоъир», «боъис», «ҷомеъа», «маҷмўъа» бар умқи мушкили баргардонгарҳо меафзояд.

Афзун бар ин, ноҳамхонии имлои пириллик бо имлои порсӣ монеи умдае дар ростои ошноии беҳтари порсигўёни Фарорўд бо зарофатҳои забони модаришон шудааст. Пур гуфтаем, ки расмулхатти таҳмилии русӣ дар дурии мо аз забону ҳувияти миллии худ бештарин саҳмро доштааст. Ба гунае, ки акнун бисёре намедонанд, ки «ъилм»-у «ъолим»-у «таълим»-у «таъаллум»-у «муъаллим» ҳамагӣ баромада аз як решаи воҳиданд. «Ъ» дар ҳамаи ин вожаҳо ҷойгоҳи калидӣ ва решаӣ дорад. Бо ҳазфи аломати «ъ» дар вожаҳои «илм»-у «олим»-у «тааллум»-у «муаллим» ва ҳифзи он дар вожаи «таълим» иртиботи решаии ин вожаҳо дар зеҳни як пирилликхон масх мешавад. Дар натиҷа аз вожаҳои бархоста аз як реша корбурди ғалат сурат мегирад; чун гўянда аз маънои дақиқи вожа огоҳ нест. Бавижа ин ки дар бархе аз ин вожаҳо будан ё набудани аломати «ъ» метавонад маъниро бакуллӣ иваз кунад. Барои намуна, ҳамон вожаи «таъаллум» (бархоста аз «илм») ба маънои «омўхтану донистан» аст. Дар ҳоле ки ҳазфи аломати «ъ» онро табдил ба «тааллум» (баромада аз «алам») мекунад; ба маънои «дард ёфтан». Шояд бархе баҳона пеш оранд, ки имрўза «таъаллум»-у «тааллум» ҳеч як дар «забони адабии ҳозираи тоҷикӣ» корбурд надорад. Ин баҳона танҳо дар сурате пазируфта аст, ки осори бузургонамон аз Рўдакӣ то Садриддин Айниро аз феҳристи осори адабии миллат берун бирезем ва онҳоро дигар ҳамзабони худ надонем ва дар нишастҳои байнулмилалӣ санги «форсизабон будан»-ро ба сина назанем.

Аммо мусаввабаи нав ҳамон қоидаи кўҳнаро такрор кардааст, ки ҳарфи «ъ» набояд байни ду садодор – ба истиснои калимаҳои «фаъол» ва «таъйин» - навишта шавад. Албатта, дар вожаи «таъйин» ҳарфи «й»-ро бағалат садодор донистаанд. Вожаи «фаъол» ҳам – агар манзур риъояти имлои дурусти забонамон бошад – бояд бо ду ҳарфи «ъ» ва ба шакли «фаъъол» навишта шавад, чун ташдид дар ин вожа рўи ҳарфи «ъ» меуфтад. Худдорӣ аз риъояти ин қоъида боъиси талаффузи ғалати вожаи «фаъъол» дар «забони адабии ҳозираи тоҷикӣ» шудааст. «Фаъъол» дорои ташдиди равшану сареҳ аст, ҳамон гуна ки вожаҳои дигар бар вазни «фаъъол» бо ташдиди садои миёнӣ навишта ва талаффуз мешаванд: маккор, ҳаммол, баззоз, фаррор, ғаммоз, хаммор. Пас, агар Кумитаи забон ва истилоҳот интизор дорад, ки мусавваботаш аз сўи мардуми огоҳ ба забон риъоят шавад, баночор бояд ин қоъидаро ҳам ислоҳ кунад.

Дар тўли 72 соли ривоҷи хатти пириллик дар Фарорўд имлои ин расмулхатти аҷнабӣ тағйироти фаровонеро бар худ дидаву борҳо бахя хурдааст. Аммо ҳеч як аз ин бахяҳо баростӣ корсоз воқеъ нашуда ва баръакс, ниёз ба бозгашт ба хатти худии порсиро барҷастатар кардааст.

Гирем, ки бо садҳо бахяи дигар ин хатро бо забонамон ҳамхонтар ва созгортар кунем (ки амрест тақрибан ношуданӣ ва тағйироти бунёдини расмулхатро мехоҳад). Аммо чанд тан ба ҳосили заҳмати нависандагон ба ин хат дастрасӣ хоҳанд дошт? Гумон намеравад, ки шумори хонандагони билқувваи он бештар аз 10 милюн тан бошад. На имрўзу дирўзи Тоҷикистонро метавон бо ин хат ба ҷаҳониён шиносонд ва на чашмандози фардое равшанро мешавад бо ин хат тарсим кард. Ислоҳоти тозаи Кумитаи забон ва истилоҳоти Тоҷикистон бори дигар ин ҳақиқатро исбот кард, ки танҳо роҳи бурунрафти забони мо аз бунбасти кунунӣ бозгашти тадриҷию барномарезишуда ба хатти худамон (порсӣ) аст. Бо ин бахя заданҳо ҷомаи ориятамон ороста нахоҳад шуд. Ин фармудаи Саъдӣ шоистаи такрору таъкид аст, ки:

Куҳан ҷомаи хеш оростан,
Беҳ аз ҷомаи орият хостан.

Gaddafi's Death and Lessons

2011-10-24T23:19:00.001+01:00

Панди либиёӣ

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Либӣ аз балои Қаззофӣ раҳо шуд. Аз балои раҳбаре, ки 42 сол ҳам барои мардумхориаш басанда набуд. Ҳукумати интиқолӣ дам аз баргузории интихоботи қарибулвуқӯъи мардумсолорона медиҳад ва гӯӣ насими Баҳори Араб ба машоми як кишвари дигар дар ҷаҳони араб расидааст. Дигар қарор нест худкомагии Муъаммар Қаззофию хонадонаш монеъ аз хушбахтии мардумаш шавад. Қаззофӣ раҳбаре буд, ки дар кохҳои тилоӣ зиндагӣ кард ва дар лӯлаи фозилоб (заҳоб)-и чиркину бадбӯй ба даст уфтоду мурд. Раҳбаре буд, ки мухолифони бешуморашро “муш” меномид ва саранҷом ба сарнавишти муш гирифтор омаду мурд. Миллат бо шӯру нишот ба пойкӯбӣ бархостанд ва нобудии ҳокими ситамгарашонро таҷлил карданд.

Вале саҳнаҳои ракику занандаи боздошт ва саранҷом қатли Қаззофӣ, ки бо дурбинҳои ларзони телефунӣ филмбардорӣ шуда буду даври ҷаҳонро гашт, ҳикояте дигар дорад ва он рӯи сиккаро нишон медиҳад. Раҳбари тарсону ҳаросонро мебинем, ки илтиҷо мекунад ӯро назананд. Аммо ӯро мезананд. Аз сару мӯяш мекашанду ба хоки зиллат меафкананд ва ниҳоятан мекушанд. Пайкари беҷони ӯ дар сатҳи шаҳри зодгоҳаш мисли лошаи саг кӯбакӯ кашонда мешавад… Қаззофӣ марги ҳавлноке дошт, ки ба қавли куҳансолон, кас барои душмани худ орзу намекунад.

Муъаммар Қаззофӣ дар тӯли 42 соли султаи қулдуронааш бар Либӣ хуни фаровоне рехт ва ғалати бисёре кард. Садҳо тан аз мухолифони режими ӯ ба ҳамин шева кушта шуданд; пули қатли садҳо хориҷиро байтулмоли Либии Қаззофӣ пардохтааст; ҷиноёти саҳмгине сабти корномаи ин чеҳраи махуфи торих шудааст. Аммо шеваи қатли ӯ дар зеҳни содаи ҳазорон нафар корномаи бади ӯро сутурд ва аз Қаззофӣ шаҳиди мазлум сохт. Наҳваи куштани Қаззофӣ хатти тафовут миёни ӯ ва мухолифонашро зудуд ва гӯӣ фарёд баровард, ки:

Ман бад кунаму ту бад мукофот диҳӣ,
Пас фарқ миёни ману ту чист? Бигӯ!

Ва ҳеч касе набуду нест, ки он фарқро дарёбад. Чун фарқе дар кор нест. Қаззофӣ ба ҳамон шеваи дадманишона, барбарона ё ваҳшиёнае кушта шуд, ки худаш рақибону мухолифонашро мекушт. Дар натиҷа ҳеч ваҷҳи тамоюз ва тафовуте миёни ӯ ва мухолифонаш боқӣ намонд.

Қасоват ё бераҳмӣ зоидаи заъфу нотавонист. Наҳваи куштани Қаззофӣ баёнгари заъфи маънавии шадиди мухолифонаш буд. Қасоват зоидаи тарс аст ва тарс вижаи афроди нотавон аст. Қасовате, ки дар марги Қаззофӣ ба кор рафт, паёмади сиёсатҳои иҷтимоъии 42 соли ахири ӯ буд. Аммо ин умедро аз дилҳо зудуд, ки ин кишвар дар ояндаи қобили пешбинӣ ба қофилаи ҷаҳони мутамаддин хоҳад пайваст.

Аммо “ҷаҳони мутамаддин” ҳам таъбирест нисбӣ. Ва ин ҳақиқат замоне барҷаста шуд, ки хабари қатли Қаззофӣ ҷаҳонро дарнавардид. Паёмҳои шодбоши раҳбарони Ғарб ба муносибати марги касе ба андозае боварнакарданӣ буд, ки мафҳуми “инсонгарӣ”-ро зери суол мебурд. Ҳеч раҳбаре аз кишварҳои ба ном “мутамаддин” изҳори таассуф накард. Нагуфт, ки ин мардак бояд ба сазои аъмолаш мерасид. Ва ин ки сазои аъмолаш қатли хиёбонии худсарона набуд. Бозмондагони ҳазорон қурбонии сиёсатҳову ҷиноятҳои Қаззофӣ ба муродашон нарасиданд ва муҳокимаи мунсифонаи ӯро надиданд. Ва худи Қаззофӣ дар силлул (камера) нанишаст, то ба кардаҳояш биандешад ва маънии надомату пушаймониро ламс кунад. Ҳақ ба ҳақдор нарасид ва Қаззофӣ муҷозот нашуд. Боқии умрашро дар тааммул нагузаронд. Рафт, то барои муште хирасар шаҳид шавад ва асбоби дардисарҳои фаровони оянда. Ин кавданони нафаҳм, ки бо қасовати барбарона аз аждаҳое шаҳид сохтанд, ҷоизаи хушбахтиро набурданд.

Сарнавишти Қаззофӣ, аммо, ҳовии дарсҳои муҳимме буд; ҳам барои фармонравоён ва ҳам барои раъоё. Дарсе, ки фармонравоёни хирадманд аз ин поёни шум гирифтанд, ин буд, ки магасвор ба курсии раёсат начаспанд, раёсатро табдил ба салтанат накунанд, дороиҳои мардумро миёни аъзои хонадонашон тақсим накунанд ва худашонро инсони мирое беш надонанд. Раъоёи хирадманд дарсе, ки гирифтанд, ин буд, ки таслими хашми худ нашаванд ва бадкорро инсонвор ба дарки бадкориҳояш водоранд.

Муъаммар Қаззофӣ ҳамоне буд, ки ба хиёли пандгӯӣ ба раҳбари Иттиҳоди Шӯравии рӯ ба завол дар поёни даҳаи 1980 “Китоби Сабз”-ашро бо дебочае ғарро ба Михаил Горбачёв пешкаш карда буд ва танҳо роҳи наҷоти импротурии сурхро дар эҷоди “кумитаҳои мардумӣ ба сабки Либӣ” тавсиф карда буд. Аммо торих нишон дод, ки кумитаҳои ба ном “мардумӣ” давои дарде намешавад, магар ин ки баростӣ мардумӣ бошад. Агар Горбачёв қаззофивор ба курсии раёсаташ овезон мешуд, чи басо, ки ҳамин сарнавишти шум суроғаш меомад. Акнун лобуд Горбачёви 80-сола саҳнаҳои марги ҳақоратбори Қаззофиро дар сафҳаи телевизюнаш мебинаду панду андарзи “сабз”-и ӯро ба ёд меоварад ва афсӯс мехурад, ки дар посух ба он насиҳат худаш ба Қаззофӣ панде озодвор надода буд.

Ба қавли Рӯдакӣ, замона, чун нигарӣ, сарбасар ҳама панд аст. Пурсиш инҷост, ки гӯшу ҳушамон то куҷо ниюшои панди замона аст.

Mind The Gap! (Russian Version)

2011-09-08T13:57:00.006+01:00

Российское военное присутствие ущемляет суверенитет Таджикистана

Накануне 20-летнего юбилея со дня провозглашения государственной независимости Республики Таджикистан в столице нашего государства произошло событие, которое способно поставить под вопрос сам факт суверенитета Таджикистана. Глава иностранного государства в присутствии таджикского лидера заявил о том, что территория Таджикистана еще 49 лет будет контролироваться вооруженными силами его государства. Одним из столпов государственной независимости является наличие собственных вооруженных сил, которые обеспечивают неприкосновенность и территориальную целостность государства. Заявление Президента России Дмитрия Медведева хоронит само понятие «суверенитет Таджикистана». Он выразил удовлетворение в связи с тем, что договорился с руководством Таджикистана о российском военном присутствии в нашей стране еще на 49 лет.

Форма и содержание заявления российского президента вызвали тревогу у медийного сообщества Таджикистана. Президент России в присутствии руководства Таджикистана поставил под сомнение само понятие независимости нашего государства и с уверенностью заявил, что Таджикистан еще полвека будет плыть в фарватере политики России. Мы считаем, что господин Медведев тем самым проявил бестактность и неуважение к Таджикистану и его гражданам.

Однако важнее всего то, что решения такого уровня важности не принимаются двумя лидерами за закрытыми дверями. К тому же ни один предсказатель и провидец не может сказать, какими будут взаимоотношения между двумя нашими государствами через 50 лет. Посему считаем, что логика подобных решений изначально хромает. Правительства могут принимать подобные решения в пределах сроков своих полномочий. Даже если будет чувствоваться острая необходимость в сохранении российского военного присутствия в Таджикистане, более логичным будет, если оно будет ограничено десятью годами. Фундаментальные устои суверенитета, демократии и гражданских прав, основываясь на которые Таджикистан считает себя независимым демократическим и правовым государством, не позволяют правительству принимать такие решения. Ни в одном суверенном, демократическом и правовом государстве судьба двух – трех поколений не решается подобным образом.

201-я мотострелковая дивизия численностью порядка 8 тыс. военнослужащих является самой крупной военной базой России за рубежом. Однако руководство России до настоящего времени не выступало с официальными заявлениями о необходимости продления срока ее пребывания на территории Таджикистана, хотя российские СМИ посвятили данной теме немало внимания. Российские аналитики, большинство которых отличается предвзятым отношением к таджикам и Таджикистану, приводят ряд аргументов в пользу российского военного присутствия в Таджикистане, в числе которых: опасности, исходящие из Афганистана (наркотрафик, движение «Талибан», религиозный экстремизм), угроза агрессии Узбекистана, вероятность возникновения внутренних конфликтов и поддержание стабильности действующей власти. Но, возникает вопрос: насколько они оправдывают сам факт ограничения суверенитета Таджикистана полувековым иностранным военным присутствием?

Мы призываем помнить обстоятельство, что Таджикистан является независимым государством и может и должен самостоятельно обеспечивать свою территориальную целостность и нерушимость своих границ. Не является ли срок в 49 лет слишком большим для всесторонней подготовки национальных вооруженных сил? Если решено, что мы в течение 49 лет будем только готовиться к защите и обороне своего суверенитета, то какова же цена такому государству и такой независимости, его способности защищаться самостоятельно?

Кроме того, даже после вывода американских сил в 2014 году Афганистан будет государством, отличным от талибовского Афганистана образца 2001 года. И российские политические аналитики и эксперты едва ли могут безошибочно предсказать будущее афганского государства и быть уверенными, что движение «Талибан» будет способно в короткие сроки восстановиться и взять власть в свои руки по всей стране.

Даже если представим самую ужасную картину, что после вывода американских войск Афганистан попадет под власть талибов, не стоит забывать, что в этой стране проживает огромное количество таджиков. Это те таджики, которые стараниями России и Британии были разлучены с нами в XIX – XX вв. И их любовь к Таджикистану не обусловлена никакой выгодой. Поэтому, демонизация таджиков Афганистана и выставление их пугалом для таджиков Таджикистана – занятие непродуктивное. Мы считаем, что российские военные базы и объекты представляют не меньшую угрозу для Таджикистана, нежели угроза афганской или узбекской агрессии, поскольку могут стать объектами нападения или причинами нападения извне, инструментом внутренней дестабилизации, как это было в годы гражданской войны 1992 - 1997 годов. Присутствие иностранных контингентов может быть обусловлено строгим невмешательством во внутренние дела государства и уважением его суверенитета и законов, уважением и соблюдением прав его граждан на территории самого этого иностранного государства.

По мнению большинства экспертов, одним из важнейших стимулов для определенных кругов в России к возвращению своих военных в Таджикистан, особенно на таджикско-афганскую границу, является установление контроля над наркотрафиком из Афганистана. В этой связи в российских СМИ запущена очередная кампания по дезинформации. Ряд российских экспертов, например Станислав Кучер, политический обозреватель московского издания «КоммерсантЪ», обвиняет руководство Таджикистана в содействии наркотрафику. Он пишет: «Я помню, как еще в начале нулевых годов наши пограничники обвиняли как раз руководство Таджикистана в активном потворствовании наркотрафику, в том, что в Таджикистане есть очень сильные группировки, которые на этом зарабатывают». Однако официальная доступная многолетняя статистика свидетельствует, что таджикские правоохранительные структуры и пограничники всегда изымали и уничтожали афганских наркотиков в разы больше, чем российские пограничники, чьи транспортные средства не подлежали в Таджикистане досмотру и переправлялись в Россию, минуя таможню.

По мнению российских экспертов и ряда политиков принятие Таджикистаном условий России будет означать признание таджиками своей неспособности самостоятельно защищать собственную страну. Они уверены, что без помощи России Таджикистан не сможет противостоять наркотрафику, и готовность Таджикистана и таджикского руководства защищать самостоятельно границы своего государства расценивают как стремление потворствовать наркотрафику. Правильно ли будет принять предложения России и заодно согласиться со всеми вышеприведенными обвинениями?

Тон и содержание публикаций российских СМИ накануне и по итогам визита Дмитрия Медведева в Таджикистан отражают высокомерное и пренебрежительное отношение политических кругов России к Таджикистану. Например, Сергей Коновалов озаглавил свою статью в «Независимой газете» как «Стволы Рахмону на миллиард долларов». Он пишет: «По оценкам экспертов, стоимость переданных вооружений и боекомплектов к ним оценивается в сумму около миллиарда долларов».

В статье не говорится о том, что переданные вооружения не являются новыми и в действительности Россия избавляется от старых и никому не нужных вооружений, сплавив их Таджикистану. Также ни слова не говорится о том, что Россия в 2005 году обязалась в обмен на комплекс космического слежения «Окно», расположенное под Нуреком, инвестировать в экономику Таджикистана порядка 2 млрд. долларов, но не сдержала принятых обязательств. Иными словами, правительство России пренебрежительно относится к своим обязательствам и до настоящего времени не выполнило до конца ни одно из них. Насколько можно доверять такому необязательному партнеру и передавать полномочия по защите своей территории его вооруженным силам?

Александр Москвичев в статье «Рахмон укроется от талибов за русские штыки» в газете «Взгляд» называет Таджикистан «подбрюшьем России» и заявляет, что «недавно Душанбе потребовал от Москвы аренду в 300 млн. долларов в год, но, разумеется, ничего не добился». То есть, законные требования Таджикистана кажутся российским политикам и «экспертам» смехотворными и забавными…

Среди всех угроз, отмеченных российскими «экспертами», наиболее реальным выглядит проблема трудовой миграции граждан Таджикистана в Россию. Ежегодно около миллиона граждан Таджикистана отправляется в Россию на сезонные заработки. Вместе с тем, правительство любого суверенного государства обязано обеспечить своим гражданам рабочие места, используя их труд во благо общества. Если в настоящее время правительство Таджикистана не в состоянии обеспечить рабочие места, то оно должно найти другие направления, чтобы таджики не зависели от рискованного рынка труда в России, не подвергались насилию со стороны фашиствующих молодчиков, перед ищущими бесплатный рабский труд работодателями, чтобы таджики не становились объектом насмешек и издевательств в шутовских программах и публикациях с расистским подтекстом в российских масс-медиа. Последним примером пренебрежительного и оскорбительного отношения российских СМИ к таджикам стали скандальные высказывания сотрудников радио «Маяк» о таджикской культуре и искусстве в целом и, в частности, о выступлении ансамбля «Парем» в Москве. Сериал «Наша Раша» на ТНТ позволяет себе самый низкосортный «юмор» в отношении таджиков, демонстрируя, культивируя и формируя расистское превосходство, пренебрежение и презрение к таджикскому народу и всему населению Центральной Азии. Однако российские власти не замечают этого и не задумываются над тем, насколько благотворно подобный медийный фон влияет на атмосферу союзничества и партнерства.

Примечательно что, что Россия не согласилась на совместное с Таджикистаном командование 201-й дивизией. По сути, дивизия является одним из рычагов давления на правительство Эмомали Рахмона и участие таджикской стороны в командовании дивизией и ее формировании не отвечает интересам России. Судя по некоторым данным, военное присутствие России в Таджикистане остается фактором постоянного вмешательства РФ во внутренние дела РТ и одним из инструментов формирования власти в Таджикистане.

Каждая попытка руководства Таджикистана напомнить российским партнерам о своем праве быть равной стороной в выстраивании взаимовыгодных отношений наталкивается на истерию в российской печати о засилии таджикских «нелегальных» мигрантов в России, которые якобы везут в Россию наркотики, звучат угрозы выдворения мигрантов. При этом и российские политики, и пресса подменяют понятия и делают вид, что не знают о безвизовом режиме между двумя странами и что таджикские мигранты легально пересекают границу России и легально находятся на территории России.

В этой связи таджикское правительство должно задуматься о перспективе введения визового режима между Россией и Таджикистаном. Правительство Таджикистана не должно исключать возможности ввода ограничения на поездки граждан РТ в страну, где процветает таджикофобия. В качестве выхода из этой ситуации правительство обязано создавать рабочие места для граждан в Таджикистане и изыскивать новые направления для трудовых мигрантов. Одной из мер может стать условие договоров с китайской стороной о приоритете в привлечении таджикских трудовых ресурсов на объекты, которые строятся Китаем в Таджикистане, а также о привлечении таджикских бригад для работы в Китае. Таджикистан является одним из доноров трудовых ресурсов, которые по оценкам демографов будут все более востребованы крупными рынками труда. Но таджикское правительство обязано прежде всего обеспечить достойные рабочие места своим гражданам на родине.

Мы считаем, что в таких условиях продление российского военного присутствия в Таджикистане еще на 49 лет является предложением, требующим серьезного всестороннего анализа. Срок иностранного военного присутствия в Таджикистане должен быть фрагментирован, а его продление выноситься на референдум и подтверждаемо ветвями власти. Срок действия соглашения по каждому периоду не должен превышать 10 лет. Тем не менее, демократическое правительство обязано выносить решение подобных судьбоносных вопросов на суд народа. Мы предлагаем следующее: пред тем как дать конкретный ответ на предложение Дмитрия Медведева, необходимо провести в Таджикистане всенародный референдум и спросить мнение людей о том, хотят ли они, чтобы Таджикистан и впредь оставался под военным контролем России? Референдум должен быть проведен честно и прозрачно, по международным стандартам и с участием независимых международных наблюдателей. Решение о предоставлении иностранным вооруженным силам права присутствия на территории суверенного государства не входит даже в компетенцию высшего представительского и законодательного органа государства, посему должно быть принято непосредственно гражданами Республики Таджикистан. Любое демократическое правительство, желая оставить о себе добрую память в истории, обязательно проводило бы референдум по подобным вопросам. Но важнее всего то, что ради сохранения суверенитета и независимости Таджикистана необходимо в первую очередь спросить мнение самого народа, который является единственным источником власти в стране.

Нуриддин Каршибаев
Саймиддин Дустов
Сайидюнус Истаравшани
Ахмадшах Камилзаде
Умед Джайхони
Бобо Сури
Ситора Раджабова
Бахтиёр Аминов
Эхсан Аъзамиян
Тахир Сафар
Рустам Аджами
Мухаммад Кабиров
Дилшод Азимов
Фирдавс Ходжаев
Алиджан Рахими
Камолиддин Таджикнежад
Равшан Темуриян
Олег Панфилов
Ибрахимджан Рустамов
Акрамхан Зиядуллаев
Абдулфаттах Шафиев
Дариюш Раджабиян
и многие другие

Mind The Gap! (A statement on the perils of extending Russian military presence in Tajikistan)

2011-09-06T23:08:00.005+01:00

Истиқлолро пос бидорем!

Баёнияи равшанфикрони мухолифи ҳузури низомии Русия дар Тоҷикистон

(ирсолшуда ба ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Дар остонаи бистумин солрӯзи истиқлоли Тоҷикистон дар пойтахти кишвар рӯйдоде иттифоқ уфтод, ки истиқлоли онро зери суол мебарад. Раҳбари як кишвари бегона, дар ҳоле ки дар канори раҳбари мо нишаста буд, эълом кард, ки нерӯҳои низомии ӯ барои 49 соли дигар обу хоки Тоҷикистонро зери назар хоҳанд дошт. Истиқлоли як кишвар чанд рукни аслӣ дорад, ки яке аз муҳимтарини онҳо ҳифозати нерӯҳои худӣ аз обу хоки сарзамин аст. Изҳороти Дмитрий Медведев, раисиҷумҳури Русия, дар шаҳри Душанбе зарбаи муҳлике бар пайкари истиқлоли Тоҷикистон буд. Вай бо эътимод ба нафс ва бо мавҷе аз ғурур дар садояш эълом дошт, ки дар бораи ҳузури нерӯҳои низомии Русия дар хоки Тоҷикистон барои 49 соли дигар бо раҳбари Тоҷикистон ба тавофуқ расидааст.

Ҷомеъаи расонаии Тоҷикистон дар сӯги ин изҳороти хоркунанда нишастааст, чун то кунун чунин изҳороти шиканандае дар бораи ҳеч як аз аъзои Ҷиргаи Кишварҳои Ҳамсуд (ҶКҲ - СНГ) ба ин шева садо надода буд. Медведев мафҳуми истиқлоли Тоҷикистонро дар ҳузури раҳбари ин кишвар ба истеҳзо гирифт ва бо итминон қасди худро барои дунболаравии Тоҷикистон аз сиёсатҳои Русия барои ним қарни дигар эълом кард. Мо муътақидем, ки ҷаноби Медведев бояд барои эроди он суханони таҳқиромез аз мардуми Тоҷикистон расман пӯзиш бихоҳад.

Аммо муҳимтар ин аст, ки тасмиме дар ин сатҳ наметавонад бо суҳбатҳои ду нафар пушти дарҳои баста гирифта шавад. Ҳеч донои куллу фолбине ҳам наметавонад сарнавишти ин ду кишвар дар зарфи 49 соли ояндаро пешгӯӣ кунад. Аз ин рӯ мантиқи ин тасмим ба худии худ мелангад. Давлатҳо метавонанд дар маҳдудаи муддатзамоне, ки зимоми умурро дар даст доранд, тасмимҳое аз ин даст бигиранд. Ҳатто агар ниёзи мубрам барои ҳузури низомии Русия дар Тоҷикистон эҳсос мешавад, мантиқан он набояд бештар 10 бошад. Усули истиқлолу мардумсолорию ҳуқуқи маданӣ, ки Тоҷикистон худро пойбанди онҳо медонад ва худро як кишвари мустақилли демукротики ҳуқуқбунёд мешуморад, ба давлат иҷоза намедиҳад, ки чунин тасмимеро иттихоз кунад. Чун дар ҳеч як ҷомеъаи мустақилли мардумсолори ҳуқуқӣ сарнавишти ду-се насли оянда ба ин шева рақам намехурад.

Лашкари 201-уми пиёданизоми Русия бо ҳудуди ҳашт ҳазор сарбозу афсар бузургтарин пойгоҳи низомии бурунмарзии ин кишвар аст. Мо то кунун изҳороти расмии Русия дар бораи зарурати тамдиди муддати ҳузури он дар Тоҷикистонро нашунидаем. Аммо ин мавзӯъ дар расонаҳои Русия пӯшиши густардае доштааст. Таҳлилгарони ғолибан муғриз ва тоҷикситези Русия чанд далели аслиро барои мондагории пойгоҳи низомии Русия дар Тоҷикистон бармешуморанд: хатарҳои ношӣ аз Афғонистон (маводди мухаддир, Толибон, ифротгароии мазҳабӣ), таҳдид аз сӯи Узбакистон, эҳтимоли даргириҳои дохилӣ ва суботи ҳукумати кунунӣ. Аммо оё ҳеч як аз ин баҳонаҳо дар андозае ҳаст, ки далели поймол шудани истиқлоли Тоҷикистон ва ҳузури низомии бегона дар сарзамини мо барои ним қарни дигар бошад?

Нахуст, бад нест ёдоварӣ шавад, ки мо дар чи қарне ба сар мебарем ва таъаҳҳудот (уҳдадорӣ)-ҳои вазъшуда аз сӯи Созмони Милал ҳамаи кишварҳои узвро пойбанди тамомияти арзии аъзои он мекунад. Яъне на Афғонистони толибоние, ки ба торих пайвастааст ва на Узбакистони каримовӣ наметавонанд бидуни ин ки мавриди таҳримҳо ва иқдомоти Созмони Милали Муттаҳид қарор бигиранд, таъаррузеро алайҳи Тоҷикистон раво доранд.

Аммо, муҳимтар аз он, Тоҷикистон кишварест мустақил, ки бояд ва метавонад аз марзҳои маҳдуди худ нигаҳдорӣ кунад. Оё 49 сол барои омодагии тамому камоли нерӯҳои мусаллаҳи бумӣ муддате бас зиёд нест? Агар қарор аст мо тӯли 49 сол омодаи дифоъ аз худамон шавем, пас насли мо бояд орзуи истиқлолро бо худаш ба зери хок бибарад.
Дигар ин ки Афғонистон ҳатто пас аз хуруҷи нерӯҳои омрикоӣ дар соли 2014 кишваре мутафовит аз Афғонистони толибонӣ хоҳад буд ва таҳлилгарони сиёсии Русия дар мақом ва сатҳе нестанд, ки ояндаи ин кишварро ҳадс бизананд. Ғараз ва манфиъатҷӯӣ бештари онҳоро ба воқеъиятҳо кӯр кардааст ва дарки ин мантиқро мушкил меёбанд, ки Толибон пас аз шикасти ҳавлноке, ки дошт, ба ин зудиҳо наметавонад қудратро қабза кунад.
Ҳатто агар бадтарин ҳолатро мутасаввир шавем ва пиндорем, ки Афғонистон пас аз хуруҷи омрикоиҳо бозпас ба чанги Толибон меуфтад, ёдамон наравад, ки дар Афғонистон ҳам теъдоди қобили мулоҳизае аз ҷамъият тоҷик ҳастанд. Ҳамон тоҷиконе, ки бо талошҳои русҳову бритониёҳо дар садаҳои 19 ва 20 аз мо бурида шуданд. Ишқу алоқаи шумори зиёде аз онҳо ба Тоҷикистон қобили муқоиса бо меҳри бисёре аз тоҷикистониҳо ба меҳанашон нест, чи бирасад ба “муҳаббат”-и муғризонаи Русия. Аз ин рӯ деву дад тарошидан аз тоҷикони Афғонистон барои тоҷикони Тоҷикистон умри зиёде нахоҳад дошт. Яке аз дарсҳои худшиносӣ барои тоҷикон бояд бозшиносии ҳамтаборонашон дар ақсо нуқоти ҷаҳон бошад, ки ба зӯри аслиҳаи бегонагон аз мо дур уфтодаанд. Хатари таъаррузи рус бисёр воқеъитар ва малмустар аз хатари ҳамла тавассути Афғонистону Узбакистон аст.

Ба бовари бисёре аз коршиносон, яке аз ангезаҳои муҳимми талошҳои Русия барои бозгашт ба Тоҷикистон, бавижа ба марзи Тоҷикистону Афғонистон, ин аст, ки кунтрули тиҷорати маводди мухадирро ба даст бигиранд. Ин дар ҳолест, ки коршиносони кремлинӣ, ба монанди Станислав Кучер, шореҳи сиёсии рӯзномаи “Коммерсантъ” чопи Маскав, раҳбарии Тоҷикистонро ба тиҷорати маводди мухаддир муттаҳам мекунад ва менависад:

“Ёдам ҳаст, ки дар оғози даҳаи 2000 марзбонони мо дақиқан раҳбарии Тоҷикистонро ба мусоъидати фаъъол ба қочоқи маводди мухаддир муттаҳам мекарданд ва дар Тоҷикистон гурӯҳҳои бисёр қавие ҳастанд, ки гузарони рӯзгорашон ба ҳисоби қочоқи маводди мухаддир аст”.(1)

Дар чашми ин “коршиносон” ва садҳо сиёсатмадори Русия, пазириши шартҳои Русия аз сӯи Тоҷикистон ба маънии пазириши ин иттиҳомҳост, ки тоҷикҳо аз паси нигаҳдорӣ аз марзҳои худ барнамеоянд, танҳо бо кумаки русҳо мешавад хатари қочоқи маводди мухаддир аз марзи Тоҷикистонро бартараф кард ва, муҳимтар аз ҳама, раҳбарони Тоҷикистон дар қочоқи маводди мухаддир даст доранд. Оё дуруст аст, ки бо пазириши пешниҳоди Русия ҳамаи ин иттиҳомҳоро бипазирем?

Ҳатто унвони мақолаҳое, ки пеш ва пас аз сафари Медведев ба Тоҷикистон дар нашрияҳои Русия мунташир шуд, бояд тасвире аз ҳақорату хории Тоҷикистон дар баробари чашми русҳоро бидиҳад. Сергей Коновалов дар рӯзномаи “Независимая газета” унвони мақолаашро “Стволы Рахмону на миллиард долларов» («Ҷангафзорҳо барои Раҳмон ба қимати як милёрд дулор») гузоштааст. Ин намояндаи матбуъоти Русия менависад:

«Бино ба арзёбии коршиносон, арзиши таслиҳот ва ҷангафзорҳое, ки ба онҳо (Тоҷикистон) дода шуда, ҳудуди як милёрд дулор аст».(2)

Дар ин навишта зикре аз ин ҳақиқат нарафтааст, ки ин таҷҳизоти низомӣ ҳеч кадом нав нестанд ва дар воқеъ, Русия мехоҳад ҷангафзорҳои куҳна ва бадарднахури худашро дар Тоҷикистон дафн кунад. Ва ин ки соли 2005 Русия мутаъаҳҳид шуда буд, ки дар баробари тасоҳуби маркази назорати кайҳонии «Окно»-и Норак дар Тоҷикистон дар тӯли панҷ сол ба миқдори ду милёрд дулор сармоягузорӣ кунад ва накард. Яъне давлати Русия дар баробари таъаҳҳудоташ масъул набудааст ва то кунун ҳеч як аз қарордодҳояшро бадурустӣ анҷом надодааст. Чаро бояд ба як чунин шарике эътимод кард ва хоку оби сарзаминро дар ихтиёри нерӯҳои низомии он гузошт?

Нашрияи «Взгляд» дар мақолае зери унвони «Рахмон укроется от талибов за русские штыки» («Раҳмон аз Толибон пушти найзаҳои русӣ пинҳон мешавад”) ба қалами Александр Москвичёв Тоҷикистонро “зери шикам” (подбрюшье)-и Русия унвон карда, ки беҷиҳат аз Маскав барои иҷораи пойгоҳи низомӣ солона 300 милюн дулор хоста буд, аммо, мусалламан, ба хостааш нарасид.(3) Яъне хостаҳои Тоҷикистон барои сиёсатмадорону “коршиносон”-и рус асбоби саргармию тамасхур аст.

Аз миёни ҳамаи таҳдидҳое, ки “коршиносон”-и рус матраҳ кардаанд, масъалаи муҳоҷирати кории тоҷикҳо ба Русия воқеъитар ҷилва мекунад. Ҳудуди як милюн тан аз шаҳрвандони Тоҷикистон ҳамасола ба таври мавсимӣ дар ҷустуҷӯи кор ба Русия муҳоҷират мекунанд. Аммо давлати ҳар кишвари мустақилле вазифадор аст, ки барои шаҳрвандони худ фурсатҳои шуғлӣ эҷод кунад, то талошҳои онҳо сарзамини худашонро беҳтару ободтар кунад. Агар феълан давлати Тоҷикистон аз чунин қудрате бархурдор нест, бояд ба фикри боз кардани дигар масирҳо бошад, то тоҷикҳо танҳо бар Русия мутамаркиз набошанд ва ин ҳама хориро дар он кишвари нажодпараст накашанд ва мафҳуми “тоҷик” барои онҳо ва ҷаҳониён ин қадр пасту ҳақир нашавад. Тозатарин намунаи истеҳзо ва масхараи ошкори расонаҳои Русия дар мавриди тоҷикҳо ҷанҷоли родюи “Маяк” бо гурӯҳи ҳунарии “Парем” буд, ки дар ду барномаи родюии тӯлонӣ ба таври муфассал фарҳангу ҳунар ва мардуми тоҷикро ба боди истеҳзо гирифтанд. Барномаҳои “Наша Раша”-и телевизюни Русия тоҷикҳоро ба унвони вопасмондатарин қавми башарӣ ба намоиш гузоштаанд, ки ниҳояти нажодпарастии ваҳшиёна аст.

Дигар ин ки Русия бо мушорикати Раҳмон дар фармондеҳии лашкари 201 мувофиқат накард. Чун лашкари 201 як аҳрум (фишанг)-и фишори дигар бар ҳукумати Раҳмон хоҳад буд ва мушорикати ӯ дар фармондеҳии он ба суди Русия нест. Бино ба шавоҳиди маълум, ҳузури низомии Русия дар Тоҷикистон замонатест барои дахолатҳои мудоми Русия дар сиёсатҳои Тоҷикистон ва таъйини давлати он дар оянда.

Вокуниши як давлати мустақил дар баробари чунин таҳқирҳое бояд ҷорӣ кардани низоми раводид барои сафари мутақобили шаҳрвандони Русия ва Тоҷикистон бошад. Яъне ҳам атбоъи Русия, ки ба Тоҷикистон сафар мекунанд ва ҳам шаҳрвандони Тоҷикистон, ки ба Русия мераванд, бояд раводид дошта бошанд, то аз эҳтироми як меҳмон бархурдор бошанд. Давлати Тоҷикистон бояд барои сафари атбоъи худ ба кишвари тоҷикситезе чун Русия маҳдудиятҳое эъмол кунад ва барои ҷуброни зиёнҳои баромада аз он бояд ба фикри эҷоди фурсатҳои шуғлӣ барои мардуми бумӣ дар Тоҷикистон ва пайдо кардани дигар бозорҳои корӣ бошад. Барои намуна, ба ҷои ҷалби коргарони чинӣ дар тарҳҳои сохтмонсозӣ ва роҳсозӣ бояд шаҳрвандони Тоҷикистон дар авлавият қарор бигиранд. Давлат бояд то ҳадди зиёде вазифаи таъмини шаҳрвандон бо ҷои кори муносибро анҷом диҳад.

Дар бораи ин рӯйдоди мусибатбор метавон нукоти бисёреро зикр кард, аммо мо бо мухтасари он иктифо кардем. Бо таваҷҷуҳ ба нукоте, ки зикр шуд, таъкиди мо бар ин аст, ки идомаи ҳузури низомии Русия дар Тоҷикистон барои 49 соли оянда пешниҳоди мантиқӣ ва ақлонӣ нест. Ин пешниҳод метавонад ҳадди аксар 10 солро фаро бигирад. Дар ҳар сурате як давлати мардумӣ вазифадор аст, ки чунин тасмимеро бо миллат дар миён бигзорад, чун тасмими бисёр сарнавиштсоз аст. Пешниҳоди мо ин аст, ки пеш аз додани посухи қатъӣ ба Медведев дар Тоҷикистон ҳамапурсӣ (референдум) баргузор шавад ва ҳамаи мардуми Тоҷикистон раъй бидиҳанд, ки оё мехоҳанд сарзаминашон зери сайтараи низомии Русия бимонад ё на. Ҳамапурсӣ бояд шаффофу мунсифона бошад ва бар пояи усули байнулмилалӣ ва таҳти назорати ғайримуғризонаи байнулмилалӣ анҷом бигирад. Ин тасмим аз доираи салоҳиятҳои маҷлис ҳам берун аст ва бояд тавассути мардуми Тоҷикистон иттихоз шавад. Як давлати демукротик ва мардумӣ ҳатман дар ин бора ҳамапурсӣ баргузор мекунад, то дар китобҳои торих сияҳном нашавад. Муҳимтар аз ҳама, ба поси истиқлоли Тоҷикистон бояд назари мардуми ин сарзамини мустақил пурсида шавад.

Ба умеди пирӯзии Тоҷикистон

Нуриддин Қаршибоев
Саймиддин Дӯстов
Сайидюнуси Истаравшанӣ
Ахмадшоҳи Комилзода
Умед Ҷайҳонӣ
Бобои Сурӣ
Ситора Раҷабова
Бахтиёр Аминов
Эҳсон Аъзамиён
Тоҳири Сафар
Рустам Аҷамӣ
Муҳаммад Кабиров
Дилшод Азимов
Фирдавс Хоҷаев
Алиҷон Раҳимӣ
Камолиддин Тоҷикнажод
Равшани Темуриён
Олег Панфилов
Иброҳимҷон Рустамов
Акрамхон Зиёдуллоев
Абдулфаттоҳ Шафиев
Дориюши Раҷабиён
ва дигарон

_______________________________

1. «Я помню, как еще в начале нулевых годов наши пограничники обвиняли как раз руководство Таджикистана в активном потворствовании наркотрафику, в том, что в Таджикистане есть очень сильные группировки, которые на этом зарабатывают».

2. «По оценкам экспертов, стоимость переданных вооружений и боекомплектов к ним оценивается в сумму около миллиарда долларов».

3. «Так, недавно Душанбе потребовал от Москвы аренду в 300 млн долларов в год, но, разумеется, ничего не добился».

Who's to Lead Islam in Tajikistan?

2011-08-16T05:25:00.001+01:00

Дил ба ёру даст ба кор

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Нишастаам дар гӯшаи узлати ғурбат ва меандешам, ки хондани чи матлабе метавонад барои рӯзномахоне дар Тоҷикистон ҷолиб бошад? Нооромиҳои фаҷеъу боварнакардании Бритониё? Китоби тозаи Барзу Абдурраззоқи азиз, ки дили торикиро бо ҳарфи равшанаш мекишофад? Ё боз ҳам ба баҳси талоши Русия барои боз фиристодани марзбононаш ба марзи “пурдаромад”-и Тоҷикистон бо Афғонистон баргардем?.. Аммо ҳамаи ин мавзӯъҳоро занҷирае ба ҳам пайванд медиҳад: ҳимоят аз манофеъи Тоҷикистон ва мардуми он.

Дӯсте аз дурнои ҳазорфарсангӣ аз роҳи маҷозӣ (Интернет) нидо медиҳад, ки мавзӯъҳо ҳар чи дохилитар бошад, хонандаи бештар дорад. Чун Тоҷикистон як ҷомеъаи дарунгарост ва ба берун камтар нигоҳ меандозад. Муҳим он аст, ки авзоъ дар даруни хона басомон бошад... Аммо чи басо рӯйдодҳои хориҷӣ, ки метавонад таъсири мустақиме ба даруни кишвар дошта бошад. Ва ҳамин тавр воруна, чи басо рӯйдодҳои дарунӣ, ки метавонад тасвире дигар аз як кишвар ба ҷаҳониён ироа диҳад. Барои намуна, мешавад рӯи яке аз мавзӯъоти батамом дохилии Тоҷикистон тамаркуз кард ва паёмадҳои эҳтимолии он барои ваҷҳаи кишвари мо дар ҷаҳонро санҷид.

Моҳи оянда (24 септомбр) яке аз аҳзоби сиёсии умдаи Тоҷикистон пешорӯи гузиниши раҳбари худ қарор мегирад. Чи мувофиқу чи мухолиф ин нуктаро мепазиранд, ки Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон (ҲНИТ) тайи 20 соли истиқлол аз нерӯҳои сарнавиштсози мо буда ва ҳаст. Ҳизбе, ки пешгоми ташаккулҳои ғайрикумунистӣ ва ҳатто зиддикумунистӣ дар даврони шӯравӣ буд ва пас аз он низ кӯшид раҳбарии нерӯҳои мухолифи давлатро аз даст надиҳад. То замоне ки Сайид Абдуллоҳи Нурӣ, бунёнгузор ва раиси фақиди ҳизб, зинда буд, то охирҳои соли 2006, ҲНИТ таҷассуми як ниҳоди сиёсии якпорча буд; чун чеҳраву пайкари сиёсию рӯҳонии барҷастаи Абдуллоҳи Нурӣ бар он соя афканда буд. Бо омадани Муҳйиддини Кабирӣ ба мақоми раёсати ҲНИТ бархе дам аз тақсиму иншиъоби ҳизб заданд, ки бо гузашти панҷ сол иттифоқ науфтод. Аммо он чи мусаллам аст, тақсими таҳтонӣ ё дарунии ҳизб ба пайравони усулгаро ё муҳофизакор ва аъзои навгаро ё таҷаддудталаб аст. То кунун равшан нашудааст, ки кадом як аз ин ду ҷараёни таҳтонӣ дасти боло хоҳанд дошт, аммо раёсати Муҳйиддини Кабирӣ аз Ҳизби Наҳзати Исломӣ чеҳрае таҷаддудхоҳ ва навгароро аз ин ҳизб ба ҷаҳониён ироа медиҳад.

Расонаҳои чи дохилию чи хориҷӣ ҳамеша риштарошии Кабириро ба унвони нишони боризи таҷаддудхоҳии ӯ унвон мекунанд, ки ба назар бисёр содалавҳона ва сатҳӣ мерасад. Чи басо инсони фарангинамои софсурат, ки дар сар хиёли бозгашт ба садҳо сол пешро мепарварад. Яъне зоҳир ҳамеша гӯёи ботин нест. Аммо дар таҷаддудхоҳию навгароии Кабирӣ ҳам наметавон шакке раво донист, чун дидгоҳҳои ӯ аз суҳбатҳояш бо расонаҳо дар ақсо нуқоти ҷаҳон берун метаровад. Кабирӣ хостори низомест, ки дар он инсон сарфи назар аз пойбандиаш ба ин ё он эътиқоде зиндагии шоистаи шаъну шарафи инсонӣ дошта бошад. Гоҳ барои тафаннуну дилхушии ришдӯстон риш ҳам мегузорад ва то ҳавсала мекунад, дубора ба намои маъмулии мураттабаш бармегардад. Яъне иҷоза намедиҳад, ки ришаш ҳувияташро таъйин кунад, балки худашро қодир мебинад, ки барои риш ё беришиаш таърифе вазъ кунад; худро вобаста ба ришу зоҳир намебинад, балки завоҳирашро мутеъи шахсияти дарунии худаш мекунад.

Агар ба корномаи панҷсолаи Кабирӣ нигоҳ биандозем, ин ҳақиқатро мусаллам мебинем, ки бо тамоми талоши ӯ барои беаҳаммият вонамудани ҷилваҳои сурӣ, зоҳиран ришу беришии ӯ бар дидгоҳи пайравони ӯву ҳизбаш таъсиргузор будааст. Ба гунае, ки борҳо аз пайравони роҳи ҲНИТ шунидаам, ки дареғ, раҳбарашон ришписанд нест. Ва тамҷид ҳам шунидаам, ки дуруд бар шарофати ин мард, ки гӯшаш бидеҳкори ҳарфи муфт нест. Чун саранҷом ин риши Кабирӣ нест, ки сиёсатҳои ҳизбашро ба сарманзили мақсуд мерасонад, балки решаи боварҳои сиёсию эътиқодии ӯст.

Муҳйиддини Кабирӣ то кунун боварҳои худро ба гунае дар миён гузоштааст, ки ҳам лаъл ба даст ояду ҳам ёр наранҷад. Ин шеваи бархурди як сиёсатмадор аст. Ва агар ҲНИТ худро аз бозигарони сиёсии умда медонад, ки ҳаст, бояд дар раъси он раҳбаре сиёсатпеша қарор дошта бошад. Вале агар афроде хостори раёсати як фарди рӯҳонӣ бошанд, пас хиёли бақои як ҳизби сиёсиро канор бигзоранд. Аҳзоби сиёсиро чеҳраҳо ва зеҳнҳои сиёсӣ идора мекунанд.

Дар паи мусоҳибаҳои Кабирӣ бо расонаҳои хориҷӣ борҳо аз хабарнигорони хориҷии мусоҳибаш шунидаам, ки “Аҷаб раҳбари боҳуше дорад ҳизби исломии Тоҷикистон!” Яъне Кабирӣ тавонистааст аз ҷомеъаи мусалмони Тоҷикистон тасвири мусбатеро ба хориҷиҳо ироа диҳад, ки барои сарзамини мо матлуб аст. Зимнан, Кабирӣ дар канори порсӣ ба забонҳои инглисию арабӣ ҳам мусоҳиба медиҳад, ки мояи шигифтӣ ва иродати бештари хабарнигорони хориҷӣ мешавад. Гузашта аз ин ки дониши забонҳои хориҷӣ ба раҳбари як ҳизб имкон медиҳад, ки диди фарогиртари ҷаҳонӣ дошта бошад ва дар тангнои кишвари худаш гирифтор намонад.

Дар баробари номзадии дубораи Кабирӣ ба мақоми раҳбарии ҲНИТ мумкин аст номзадии Муҳаммадҷони Нурӣ, фарзанди Сайид Абдуллоҳи Нурӣ, матраҳ шавад, ки акнун раёсати ҲНИТ дар шаҳри Душанбе ба дӯши ӯст. Интихоби як фард ба мақоми раёсат сирфан ба хотири таъаллуқи хонаводагии ӯ ба бунёнгузори ҳизб кори дурусте нест. Магар ин ки фарзанди бунёнгузор аз худ мояе гузошта бошад, дархури таҷлилу тавсиф; ба монанди Индиро Гондӣ, ки ҳатто агар духтари Неҳру намебуд, шоистаи нахуствазирии Ҳинд буд, ба хотири кардаҳои худаш. На ба монанди Илҳом Алиеви Озарбойҷон, ки танҳо истеъдоди ӯ бахти зода шудан дар хонаводаи Ҳайдар Алиев буд. Дар мавриди раёсатҳои маврусӣ (ирсӣ) бояд хеле муҳтот буд, то барои раҳбарони вақт бадомӯзӣ нашавад.

Аммо барои сарнавишти кишвари ман чи омиле муҳимтар ва чи суде аз Кабирӣ сохта аст? Бо рушди эҳсосоти мазҳабӣ дар минтақа ва бурузи гароишҳои инҳирофии мазҳабӣ метавон ҳизби Кабириро неъмате барои Тоҷикистон арзёбӣ кард. Як давлати хирадманд набояд аз аҳзоби қонунманду муътадил ҳаросе дошта бошад, чун ин аҳзоб пайрави мантиқи замонанд. Ба ҷои маҳдуд кардани фаъъолиятҳои ҳизби муътадиле чун Неҳзати Исломӣ беҳ он аст, ки ба ин ташаккули сиёсӣ маҷол дода шавад, то нерӯҳои мунҳариф ва гумроҳи мазҳабиро ба роҳи эътидол ҷалб кунад. Агар ҲНИТ дасту боли бозтаре медошт, шояд то кунун аз Ҳизбуттаҳриру ҷунбишҳои салафимаоб, ки кӯчактарин манфиъати Тоҷикистон мадди назарашон нест, ному нишоне боқӣ намемонд. Аксари пайравони ҷунбишҳои исломии тундрав дар Тоҷикистон аз даступобастагии ҲНИТ сархурда шудаанд ва нерӯи худро вақфи ташаккулҳои зеризаминии хатарнок кардаанд, ки натиҷаи маҳдудиятҳои эъмолшуда аз сӯи давлат аст. Барои тарвиҷи эътидол ё миёнгини заррин бояд нерӯҳои пайрави эътидол подоше дар ҳадди озодии тамому камоли фаъъолият дарёфт кунанд. Чун сарнавишти ҳеч кадом аз ин аҳзоб, аз ҷумла ҲНИТ, муҳимтар аз ояндаи равшани Тоҷикистон нест. ҲНИТ ҳам то кунун кӯшидааст собит кунад, ки пойбанди Бундод (Қонуни Асосӣ)-и Тоҷикистон аст. Аз ин ба баъд ҳам, сарфи назар аз ин ки чи касе ба курсии раҳбарии он такя хоҳад зад, ҲНИТ бояд ин асли Бундоди Тоҷикистонро бипазирад, ки ҳеч ҳукумате набояд идеулужӣ ё эътиқоде хосро бар оҳоди ҷомеъа таҳмил кунад. Дил ба ёру даст ба кори худ бошем.

A Dream

2011-08-09T03:19:00.002+01:00

Дар орзуи меваҳои ширини истиқлол

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Нигоҳе ба рӯйдодҳои ахири Тоҷикистон чандин муъзали муҳимми пешорӯи сарзамини моро барҷаста мекунад.

Қонуни гӯшношуниди тарбияти фарзанд пас аз он ҳама каланҷору фиғони матбуъотӣ саранҷом дар моҳи рамазон ба тасвиб расид ва кинае амиқ дар дили ҳазорон тан лона кард. Интиқодҳои байнулмилалӣ ҳам монеъ аз азми давлат ба эъмоли маҳдудият бар намозгузории навҷавонони зери 18 сол нашуд. Пештар ҳам гуфта будем, ки қонунҳое аз ин даст таъсири “бумерангвор”-е доранд ва дуруст баръакси хостаи мақомотро ба бор меоваранд. Намунаҳои бисёре дар ҷаҳони муъосир дорем, ки бо саркӯби тамоюлоти мазҳабии инсонҳо мақомот дар воқеъ он тамоюлотро ба зеризаминиҳо равона кардаанд, то фардо ба шакли хатаре даҳшатафкан пояҳои давлатро ба ларза оваранд.

Шакке нест, ки тундравии мазҳабӣ дар Тоҷикистон рӯ ба густариш аст, аммо аз роҳи мумонеъати дастрасии мардум ба омӯзишҳои мазҳабӣ ифротгароӣ решакан нахоҳад шуд, ки ҳеч, балки серобтару шукуфотар хоҳад шуд ва як мусалмони муътадилро ба вартаи ифротгароӣ парт хоҳад кард. Роҳи муқобила бо ғафлату ҷаҳолат пахши огоҳиҳо ва интишори китобҳои андешабарангез аст ва ироаи омӯзаҳои фалсафию иҷтимоъӣ аз тайфи васеъ ва тамоми адабиёти марбута аз дидгоҳҳои мухталиф. Ба ҷои интишори китобҳои барроқ барои таблиғоти пӯчи расмӣ мешавад ин кори накӯро барои ҷилавгирӣ аз балои фардо анҷом дод.

Дигар ин ки садҳо ҳазор тан аз навҷавонону ҷавонони тоҷик берун аз марзҳои кишвар дар бадбахтии ғурбат ба сар мебаранд ва дар ҳитаи нуфузи қонунҳои Тоҷикистон нестанд. Тозатарин намоиши хиффату хории ҷавонони муҳоҷири тоҷик дар Русия матлаби видеуии фаъъолони “миллигарои сусиёлист”-и рус буд, ки дар он се ноҷавонмард як ҷавони тоҷикро кутак мезананду озор медиҳанд; иттифоқе, ки шояд ҳар рӯз дар кӯю барзани кишвари кабир иттифоқ меуфтад ва гоҳ-гудоре аз роҳи маҷозӣ мухайялаи моро ба ошӯб мекашонад. Ин навъи ҳастии ҷавонони имрӯз чи армуғоне барои фардои мо хоҳад дошт? Ба ҷои тасвиби он қонуни нодир беҳтар он буд, ки ҳукумат донишварони тоҷикро гирди ҳам меоварду канкоше барпо мекард, то роҳҳои эҷоди фурсатҳои шуғлӣ дар Тоҷикистонро пайдо кунад ва ин ҷавононро аз таҳаммули ҳақорати ғурбат бираҳонад.

Пас аз эътирози диплумотики Сафорати Тоҷикистон бедиранг Русия ба талофиҷӯии мӯзиёна пардохт. Борис Гризлов, раиси Думои давлатӣ, дар изҳороте бесобиқа Тоҷикистонро дар баробари ду гузина қарор дод: ё марзбонони русро дубора дар марзи Тоҷикистон ва Афғонистон мустақар кунед ё муҳоҷирони кориро мавриди мазиқаи раводидӣ қарор хоҳем дод. Агар давлати Тоҷикистон ғуруре ба харҷ медоду билофосила гузинаи дувумро меписандид, сари тоҷикони худогоҳ дар саросари ҷаҳон ба осмон мерасид ва Тоҷикистон худ ба худ дар радифи кишварҳои худшиноси канораи Болтику Гурҷистон қарор мегирифт ва худ ба худ ҳимояти байнулмилалиро ҷалб мекард. Русия як кишвари бегона аст ва далеле надорад, ки шаҳрвандони Тоҷикистон ба онҷо бидуни раводид сафар кунанд. Касе, ки бо раводид вориди кишваре мешавад, аз арҷи бештаре бархурдор аст. Чаро бояд худамонро мадюни марҳамати русҳо бидонем, бераводид ба онҷо сафар кунем, барояшон хонаҳо бисозем ва кутак бихурему тавҳин шавем?

Ҳатман хоҳед гуфт, ки он гоҳ артиши якмилюнии муҳоҷирони кории тоҷик бояд куҷо бираванду чи кор кунанд. Ва ин ки ду милёрд дулор даромади солонаи муҳоҷирони корӣ аз чи роҳе бояд ба Тоҷикистон ворез шавад?

Магар ин тоҷикҳо ватан надоранд, ки танҳо роҳи зинда монданашон бояд хорӣ кашидан дар ғурбат бошад? Магар тоҷикҳо давлате надоранд, ки кафил ва зомини зиндагию маъишати мардуми кишвар аст? Мусалламан, дар оғоз сахт хоҳад буд, аммо то ранҷ набошад, аз ганҷ хабаре нест. Бозгашти муҳоҷирони корӣ ба Тоҷикистон шароитеро падид хоҳад овард, ки эҷоди фурсатҳои шуғлӣ барои мардумро ногузир хоҳад кард. Ва тоҷикҳое ҳам ки пас аз он бо раводид вориди Русия мешаванд, аз тимсолҳои Равшану Ҷумшуд азият нахоҳанд шуд.

Пешниҳоди нахусти густохонаи Гризлов (бозовардани марзбонони рус ба Тоҷикистон) барои як кишвари мустақил тавҳиномез аст ва ҳокимияти Тоҷикистонро зери суол мебарад. Оё ин мақоми рус ҷуръат дорад, ки чунин пешниҳодеро ба Узбакистон ё Туркманистон кунад? Онҳо ҳам бо Афғонистон ҳаммарзанд ва шояд миқдори маводди мухаддире, ки аз марзҳои онҳо дарз мекунаду ба Русия мерасад, бештар бошад. Чаро Гризлов Тоҷикистонро ҳанӯз “ҳаёти хилват”-и худаш тасаввур мекунад? Чаро бояд ин тасаввурро ба сухра накашем ва ин ёри Путинро сари ҷои сазовораш нанишонем? Дилтангии женеролҳои рус ба пули ношӣ аз қочоқи маводди мухаддир ё тамоюли Русия барои тасоҳуби дубораи марз бо рафтани омрикоиҳо аз Афғонистон далели кофӣ нест, ки як мақоми кишваре бегона ин тавҳинро ба Тоҷикистон раво дорад.

Русия аз асп уфтодаасту ҳамчунон лагом ба даст дорад. Дар севумин солрӯзи ҷанги Русияву Гурҷистон бар сари Иристони Ҷанубӣ, ки ҳамин чанд рӯз пеш буд, Медведев бо боди ғабғаби ҳамешагиаш мегуфт: “То замоне ки Соокошвилӣ барканор нашавад, равобитамонро бо гурҷиҳо аз сар намегирем”, ки албатта, аз ин таҳдидҳои хирсона мӯи димоғи Соокошвилӣ ҳам такон нахурд. Аммо ин ҷумлаи беназокат ҳокӣ аз хиёли хоми Русия дар мавриди эҳёи импротурии пешинаш буд. Дар ҳамон рӯз ҳам суҳбати “пайвастан”-и Белорус ба ҳайъати Русия дар матбуъоти он кишвар пуррангтар шуд... Бояд ба ин одамон тафҳим кард, ки Тоҷикистон дигар ҳаргиз пазирои мустаъмарадорони пешинаш нахоҳад буд ва ин ки ормони сайтараи дубора бар Тоҷикистонро бо худашон ба зери деворҳои Кремлин хоҳанд бурд.

Танҳо чизе, ки Тоҷикистон ниёз дорад, ҷуръат аст: ҷуръати истодан дар баробари рақиб, ҷуръати “на!” гуфтан, ҷуръати даъват аз ҳаммеҳанони овора ба зодбумашон... ва садоқати амал, фидокорӣ, ҳалолкорӣ, дасту дили пок, то бо коҳиши фасод бишавад фурсатҳои шуғлии бештаре дар Тоҷикистон сохт ва кишварро ба дасти мардуми бумии он обод кард ва ин бор аз меваҳои ширини истиқлол чашид.

Afghanistan's Persian: Obstacles and Objectives

2011-08-03T23:33:00.003+01:00

(барои ҳафтаномаи “Озодагон”)

به دبیرۀ پارسی

Муҳаммадкозими Козимӣ шоъири саршиноси Афғонистон аст, ки 20 сол пеш бо шеъри баланде бо матлаъи зер дар маҳофили адабии Эрон номи баланде ёфт ва акнун дар зумраи шоъирони матраҳи порсигӯ дар ҷаҳон матраҳ аст:

Ғуруб дар нафаси гарми ҷодда хоҳам рафт,
Пиёда омада будам, пиёда хоҳам рафт.
Тилисми ғурбатам имшаб шикаста хоҳад шуд
Ва суфрае, ки тиҳӣ буд, баста хоҳад шуд…

Козимӣ аз ҷумлаи садҳо ҳазор муҳоҷири афғонистонӣ буд, ки ба ҷабри рӯзгор раҳли иқомат дар Эрон афканда буданд ва ин шеър саропо бӯи талхи ғурбат медиҳад.

Аммо ҳамин ғурбат, ки бисёре аз ҷавонони Афғонистонро ба мавзӯъи ҳувият ва забон беш аз пеш ҷазб кард ва роҳгушои онҳо барои жарфиши донистаҳояшон дар заминаи забону адаб шуд.

Мақолаи зери Муҳаммадкозими Козимӣ ба мавзӯъи дардноке ангушт гузоштааст: забони порсӣ, ки дар “истилоҳоти расмӣ”-и Афғонистон бо номи “дарӣ” шинохта мешавад. Дар воқеъ, ононе, ки таҳаммули дидани якпорчагии порсиро надоштанд, дар Афғонистон ҳам номе дигар барояш сохтанд ва сифати “дарӣ”-ро, ки ба маънои “дарборӣ” ва “расмӣ” аст, дар соли 1964 ҷойгузини номи “форсӣ” карданд.

Танҳо кӯтоҳие, ки дар мақолаи зер мушоҳида мешавад, аз қалам уфтодани порсигӯёни Варорӯд аст, бавижа дар бахши “Заруратҳо”. Нависанда метавонист бо диде фарогиртар заруратҳои пешорӯи забони порсиро баршуморад. Аммо рӯиҳамрафта, ин мақола барои дарки мушкилоту муъзалоти забони порсӣ дар Афғонистон ҷустори бисёр судманд аст. Таъкиди Козимӣ ба пайравӣ аз мусавваботи Фарҳангистони забону адаб дар Теҳрон аз муҳимтарин нукотест, ки метавонад бо эҷоди як маркази фармон барои ҳамаи порсигӯён забони меъёри порсиро ҷаҳонӣ кунад.

Форсии Афғонистон: Таҳдидҳо ва заруратҳо

Муҳаммадкозими Козимӣ

Тарҳи баҳс

Пешина ва ҷойгоҳи забони форсӣ дар Афғонистон бар касе пӯшида нест. Сарзамини Афғонистони кунунӣ аз дербоз аз конунҳои аслии пайдоиш ва густариши ин забон буда ва бисёре аз мафохир (машҳурон)-и забону адаби форсӣ аз ин паҳнаи ҷуғрофиёӣ бархостаанд. Акнун низ, бо вуҷуди ҳамаи номулоимот, Афғонистон яке аз танҳо се кишвари дунёст, ки ин забон дар он расмият ва ривоҷи тамом дорад.

Форсии Афғонистон аз ҷиҳати иштимол бар (фарогирии) баъзе вожагони куҳани ин забон ва низ низоми овоии асили он метавонад барои дигар форсизабонони дунё низ ҷаззоб ва дар мавориде, бавижа рафъи мушкилоти мутун (матнҳо)-и куҳан, роҳгушо бошад. Аммо арзиши муҳимтари ин забон ин аст, ки муҳкамтарин пули пайванди фикрию фарҳангии аҳолии ду кишвар аст ва муҳимтарин ваҷҳи муштарак аз муштаракоти мардуми Эрону Афғонистон.

Таваҷҷуҳи вижа ба форсии Афғонистон ва зинда сохтани муштаракоти забонии мардуми ин минтақа ҳам метавонад ба ҳифзу беҳсозии забон дар ҳар ду кишвар кумак кунад ва ҳам метавонад қаламрави забони форсиро, ки дергоҳест дар маърази пора-пора шудан қарор дорад, лоақал дар вазъи кунуниаш ҳифз кунад ва гоме бошад барои зинда сохтани шукӯҳи дерини ин забон.

Акнун ба мадади забон ва хатти форсӣ бештарин имконоту зарфиятҳо барои иртиботи фарҳангии ду кишвар ба таври билқувва ва билфеъл вуҷуд дорад, чун Афғонистон танҳо кишваре дар ҷаҳон аст, ки маҳсулоти фарҳангии Эрон бидуни тарҷума ё ҳатто баргардон кардани хат дар онҷо қобили истифода аст.

Бино бар ин, барои Фарҳангистони забону адаби форсӣ, ки вазифаи сангини ҳифзи асолат ва низ беҳсозии ин забонро бар уҳда дорад, иноят ба кишвари Афғонистон ва масоили забони форсӣ дар онҷо як зарурат ба ҳисоб меояд.

Таҳдидҳо ва осебҳо

Бо ҳамаи пешина ва ҷойгоҳе, ки забони форсӣ дар Афғонистон дорад, бояд пазируфт, ки ин забон дар ин маҳди торихии худ бо номулоимоти бисёре рӯбарӯ будааст ва таҳдидҳову осебҳое мутаваҷҷеҳи он аст. Муҳимтарини ин таҳдидҳоро чунин метавон баршумурд:

1. Вуруди беравияи вожагони хориҷӣ дар қуруни ҳозир ва бавижа дар даҳаи ахир (ки ин кишвар ба таври ногаҳонӣ ва васеъ бо ҷаҳони хориҷ иртибот ёфтааст). Ин вожагон бавижа дар ҳавзаи донишу иртибототи имрӯзӣ бештар мушоҳида мешавад ва, мутаассифона, дар Афғонистон ҳеч азми миллӣ ё давлатие барои муқобила бо ин раванд вуҷуд надорад.

Он чи ин қазияро хатарноктар мекунад, ин аст, ки ба сабаби заъфи саводу дониши умумӣ ва ба эътибори ин бовари нодуруст, ки гӯё забони мардуми Афғонистон “дарӣ” аст ва на “форсӣ”, бисёре аз мардум бар ҳамон вожагони хориҷӣ ба унвони вожагони дарӣ пой мефишуранд ва ҳозир ба истифода аз вожагони форсии ҷойгузин нестанд. Бисёр дида мешавад, ки ҳатто баъзе аз нухбагони кишвар бар истифода аз вожагоне мисли “бойсикал”, “пругром” ва “фокулта” таъкид доранд, бо ин бовар, ки инҳо дарианд ва муъодилҳояшон, яъне “дучарха”, “барнома” ва “донишкада” форсӣ ва ғайри қобили истифода дар ин кишваранд.

2. Ҷойгузин шудани тадриҷии забони инглисӣ дар низоми идории ин кишвар, бавижа дар миёни муассисоти ғайридавлатӣ, ки аз сӯи кишварҳои хориҷӣ таъсис шудаанд ё ҳимоят мешаванд. Имрӯза дар ин муассисот бештари мукотибот бо инглисӣ анҷом мешавад ва ин равия ба сабаби иртиботи идороти давлатӣ ва ниҳодҳои омӯзишӣ бо ин муассисот дар онҳо низ камобеш ривоҷу русух ёфтааст. Бисёре аз касоне, ки акнун масдари кор дар кишвар ҳастанд, ононеанд, ки аз Покистон ё Ғарб баргаштаанд ва гоҳ тасаллуташон бар инглисӣ бештар аз форсист.

3. Шуюъ ва густариши ғалатҳои бисёр дар сатҳи овоии забон, ба гунае, ки бисёре вожагон талаффузе комилан мутафовит бо талаффузи шево ва фасеҳи форсӣ ёфтаанд. Корбурди калимоте мисли “зиёф” (зиёд), “оҳен” (оҳан), “коригар” (коргар) ва садҳо вожаи дигар аз ин даст гӯиши муҳовараи мардуми Афғонистонро барои ҳамзабонони эронишон номафҳум сохтааст.

4. Заъфи шадиди забон дар сатҳи дастурӣ, бавижа дар расонаҳо. Омили ин мушкил аз ҷонибе заъфи саводу дониши умумӣ ва нокоромадии низоми омӯзишии кишвар аст ва сӯи дигар, нуфузи хориҷрафтагони мусаллат бар урду ва инглисӣ, вале бегона бо форсӣ, дар ин расонаҳо.

5. Заволи тадриҷии гӯишҳои ғанӣ ва асили маҳаллӣ ва ғалабаи гӯиши пойтахт ба сабаби густариши расонаҳо. Он чи ин мушкилро шадидтар мекунад, адами вуҷуди ҳар гуна ниҳодест, ки аз гӯишҳои маҳаллӣ, вожагон ва арзишҳои онҳо муҳофизат кунад. Ба ин бояд афзуд эҳсоси таҳқиреро, ки мардуми шаҳрҳои кӯчак ва рустоҳо нисбат ба лаҳҷаи худ мекунанд ва мекӯшанд ин эҳсосро бо тарки лаҳҷаи худ ва пайвастан ба ҷараёни умумии лаҳҷаи пойтахт ҷуброн кунанд.

Далоил

Далоили куллии ин нобасомониҳои забони форсии Афғонистонро чунин метавон баршумурд:

1. Заъфи савод ва дониши умумӣ ба далели чанд даҳа ҷангу нобасомониҳои иҷтимоъию сиёсӣ. Дар ин фосила бисёре аз нухбагон ба кишварҳои дигар паноҳ бурданд; бисёре аз ниҳодҳои давлатию ғайридавлатӣ тахриб ё рокид шуданд ва табақаи мутавассити ҷомеъа, ки метавонист ҳомии донишу фарҳанг бошад, тақрибан аз байн рафт.

Албатта, дар солҳои ахир бо ҳимояти хориҷиён аз донишгоҳҳои давлатии Афғонистон ва низ ташкили донишгоҳҳои хусусӣ низоми омӯзишии кишвар рӯ ба беҳбуд аст. Вале мушкил ин аст, ки на кишварҳои дигар ба таъсиси риштаҳое мисли забону адаби форсӣ алоқа доранд ва на дар донишгоҳҳои хусусӣ ин ришта тарафдор ва мутақозӣ дорад, ба сабаби камбуди заминаи кор.

2. Бархурди ногаҳонӣ ва ҳамаҷонибаи Афғонистон бо ҷаҳони хориҷ, бавижа ҷаҳони араб, ба гунае, ки акнун бахши умдае аз фаъъолиятҳои илмию фарҳангии кишвар ба василаи муассисоти ғайридавлатии хориҷӣ сурат мегирад ё пуштибонӣ мешавад. Кормандони бумии ин муассисот, ки ғолибан барои иштиғол ниёзманди тасаллути комил бар инглисӣ ҳастанд, худ ба сурати ғайримустақим мураввиҷи ин забон дар миёни хонаводаи худ ва дар сатҳи ҷомеъа мешаванд.

3. Камтаваҷҷуҳии ниҳодинашудаи ҳокимияти паштузабони Афғонистон нисбат ба забони форсӣ, ки албатта, гоҳ ба сурати хусумат бо ин забон низ буруз мекунад. Талоши умдаи ҳокимият дар ин ҳафтод соли ахир ин будааст, ки аз сӯе забони паштуро ба унвони забони миллии кишвар матраҳ созад ва аз сӯе бо таъкид бар номи “дарӣ” барои форсии Афғонистон иртиботи онро бо хориҷ аз кишвар қатъ кунад. Дар мутуни дарсии Афғонистон басароҳат аз мустақил будани “форсӣ” ва “дарӣ” сухан меравад ва ҳатто решаи торихии инҳо мутафовит вонамуд мешавад.

4. Қатъи иртиботи нисбии форсизабонони Афғонистон бо форсизабонони хориҷ аз кишвар дар ин чанд даҳа ва дур мондани онҳо аз таҳаввулоти забони форсӣ дар кишварҳои ҳамсоя. Он чи ин қатъи иртиботро пуррангтар кардааст, ҳамон таъкиди ҳокимияти Афғонистон бар “дарӣ” номидани ин забон дар Афғонистон ва бегона донистани он бо “форсӣ” аст, ки бад-он ишора кардем.

5. Камтаваҷҷуҳии мутаваллиёни забони форсии Эрон ба форсии Афғонистон ҳам дар расонаҳои ин кишвар ва ҳам дар арсаи фаъъолиятҳои муштараке, ки метавонист монеъи он қатъи иртиботе шавад, ки дар банди пеш бад-он ишора кардем. Ҳақиқат ин аст, ки форсизабонони Афғонистон дар ин талоше, ки барои ҳифзи ин забон дар қарни ахир доштанд, сахт танҳо монданд. На ҳокимиятҳои Афғонистон ёригари онҳо буданд ва на ниҳодҳои фарҳангию адабии Эрон.

Заруратҳо

Бо таваҷҷуҳ ба он чи гуфта омад, барои ҳифзу беҳсозии забони форсии Афғонистон ин корҳо аз сӯи ниҳодҳои илмию адабии Эрон, бавижа Фарҳангистони забону адаби форсӣ, зарурӣ ва амалӣ ба назар мерасад:

1. Афзоиши иртибототи аҳли адабу қалами ду кишвар ба василаи мусофиратҳо, ҳамоишҳо ва иртиботҳои расонаӣ. Бояд пазируфт, ки бахши умдае аз мавонеъи иртиботи бештар миёни ҳамзабонон бар асари адами шинохт эҷод шудааст. Мардуми Эрон ғолибан забони форсиро хосси кишвари худ медонанд ва аз мизони ривоҷу нуфузи он дар хориҷ аз Эрон бехабаранд ва ба ҳамин сабаб, ниёзе ба ин иртибот ҳис намекунанд. Дар муқобил бисёре аз мардуми Афғонистон ба сабаби ҳамин тарзи нигоҳи мавҷуд дар Эрон ҳама чиз, ҳатто як иртиботи солимро бо бадбинию тардид менигаранд. Он чи метавонад ин адами шинохт ва бадбиниро аз миён бардорад, ҳамин афзоиши иртибот аст.

2. Иттихози як равиши маъқул ва санҷида барои бузургдошти мафохири адаби форсӣ, ба гунае, ки инҳоро битавон пули вифоқу дӯстӣ сохт. Мутаассифона, дар ин қарн шеваи бархурд бо мафохири адаб дар ҳар ду кишвар ба гунае будааст, ки сабаби ҷидолу чолиш ва кудурату суитафоҳум шудааст. Ба сабаби сиёсатҳои нодурусти фарҳангӣ дар солҳои пеш дар ҳар ду кишвар баъзе аз форсизабонон дар ду кишвар ҳамдигарро на ба чашми ҳамроҳу ҳамсӯ, ки ба чашми рақиб менигаранд. То вақте ки ин тасаввур ва ин нигариш вуҷуд дошта бошад, доду ситадҳои расмию васеъи забонию адабӣ миёни ду кишвар бо монеъ мувоҷеҳ хоҳад буд.

3. Ташвиқи расонаҳои Ҷумҳурии Исломии Эрон, бавижа Садо ва Симо, ба таваҷҷуҳи бештар ба Афғонистон аз манзари муштаракоти фарҳангӣ ва забони форсӣ. Акнун он чи аз Афғонистон дар Садо ва Симои Эрон дида мешавад, ба ҳеч ваҷҳ тасвири як кишвари ҳамфарҳангу ҳамзабон нест. Ин қазия бавижа барои рафъи суитафоҳумҳо миёни форсизабонони ду кишвар ва пазириши ин ҳамсӯӣ аз сӯи ҳамаи ақшори ҷомеъа муассир аст. Беҷо нест, агар бигӯем, ки бахше аз муқовимате, ки дар Афғонистон дар баробари ҳамсӯӣ бо форсии Эрон вуҷуд дорад, ношӣ аз муъаррифии нодурусти ин кишвар ва мардумаш дар расонаҳои Эрон аст.

4. Талош барои расмият бахшидани мусавваботи Фарҳагистони забону адаби форсӣ дар Афғонистон, то аз сӯе битавон аз самароти ин кӯшишҳо барои Афғонистон истифода кард ва аз сӯе роҳ барои тасбити як забони форсии ҳанҷору яксон дар ҳамаи ин қаламрав боз шавад. Чун бо вазъияте, ки дар Афғонистон вуҷуд дорад, ҳеч баъид нест, ки форсии ин кишвар ба сабаби ин тағйироти мутаволӣ ба як забони мустақил бадал шавад.

Албатта, расмият бахшидан ба мусавваботи Фарҳангистон дар Афғонистон машрут аст ба таъомуле, ки миёни давлатҳои ду кишвар сурат гирад, ба гунае, ки натиҷааш ё эҷоди як фарҳангистони воҳиди байнулмилалии забони форсӣ бошад ва ё ҳузури пуррангтари кишвари Афғонистон дар фарҳангистони кунунӣ, то давлатмардони ин кишварро низ ба афзоиши доираи нуфузи Фарҳангистон мутақоъид созад.

5. Талош барои ироаи китобҳо, нашриёт ва дигар маҳсулоти Фарҳангистони забону адаби форсӣ дар кишвари Афғонистон аз тариқи интишори маҳсулоти Фарҳангистон дар ин кишвар ба василаи ниҳодҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ. Ин кор ба василаи таъомул бо муассиоти интишоротӣ ва пахши китоб, ниҳодҳои баргузоркунандаи намоишгоҳҳои китоб ва ройзаниҳои фарҳангии Ҷумҳурии Исломии Эрон дар Афғонистон имкон дорад. Қобили ёдоварист, ки мутаассифона, бо ҳамаи заҳамоте, ки дар заминаи эҳдои китоб ва интиқоли китоб ба Афғонистон кашида мешавад, он чи дар амал ба дасти мардуми ин кишвар мерасад, ғолибан нокоромад аст ва ба ҳеч ваҷҳ ниёзи воқеъии мардумро таъмин намекунад. Бавоқеъ, гароиши умумӣ дар ин солҳо бар китобҳои динию идеулужик будааст, ки гоҳ худ сабаби эҷоди танишҳое шудааст, ба гунае, ки акнун дар баробари вуруди китоб аз Эрон ба Афғонистон мавонеъе ҷиддӣ эҷод шудааст.

6. Пазириши аъзое аз Афғонистон дар Фарҳангистони забону адаби форсӣ, ки ҳам мақбулияти умумӣ дар миёни аҳли қалами ин кишвар доранд ва ҳам дорои саводу дониши кофӣ ҳастанд. Ин саводу дониш сабаби тақвияти корҳои Фарҳангистон хоҳад шуд ва он мақбулияти умумӣ сабаб мешавад, ки пазириши мусаввабот барои мардуми Афғонистон саҳлтар бошад. Хушбахтона, мо акнун ҳам дар миёни таҳсилкардагони муҳоҷир дар Эрон ва ҳам дар дохили кишвар чунин ашхосе дорем ва дар сурати лузум метавон ба муъаррифии онҳо пардохт.

Get to The Root

2011-08-02T03:42:00.000+01:00

Решаро дарёб!

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Дишаб рӯи девори “Фейсбук”-ам паёми зерро навиштам:

“Эҳтимол дорад вожаи арабии “арӯс” баромада аз вожаи юнонии Eros бошад. “Эрус” номи илоҳаи ишқи Юнони бостон аст, ки “эрутик” (erotic) ҳам аз он муштақ шуда. Ба гуфтаи дӯсти ибризабонам Макси Муллоқанд, вожаи “арӯс” дар забони ибрӣ бидуни “ъайн” навишта мешавад, ки ҳокӣ аз решаи носомӣ (ғайрисомӣ)-и ин вожа аст. Дар порсии миёна ба “арӯс” “баюг” ва “ниюк” мегуфтанд”. Сипас аз Рӯдакӣ шоҳид овардам, ки фармояд:

Бас азизам, бас гиромӣ шод бод,
Андар ин хона ба сони навбаюг.

Таваҷҷуҳ ба ин навишта аз сӯи корбарон фузунӣ гирифту афзудам: “Зоҳиран ҳамаи вожаҳои порсӣ ё тозӣ (арабӣ)-е, ки поёнаи “-ус” доранд, юнониуласланд; ба монанди фонус, уқёнус, номус, қомус... Аз русҳо бояд пурсид, ки оё онҳо ҳам номашонро аз юнониҳо вом гирифтаанд ё на”.

Ҷумлаи охир ба маҳзи шӯхию саргармӣ буд, вагарна барои огоҳони амр равшан аст, ки вожаи “рус” решаи словӣ дорад ва ба маънои “сурхмӯй” аст ва бо “рыжий”-и русию “руж”-и фаронсавию “рушт”-и бадахшию “ред”-и инглисӣ ҳамреша; ҳаммаънои вожаи “суғд”, ки ҳамон “сурх” бошад. Чун ҳар ду табор бо мӯйҳои сурхи худ мутамоиз буданд.

Ҳадаф ҷалби таваҷҷуҳ ба решаи вожаҳое буд, ки асолаташон барои мо шинохташуда нест ва ҳадси ман ҳам аз доманаи “эҳтимолужӣ” фаротар намерафт, аммо бар истидлолҳое муттакӣ буд. Чун вожаи “арӯс” барои забони арабӣ ҳам вожаи нисбатан нав аст ва, масалан, дар забони Қуръон ин вожа ба чашм намехурад. Нуктаи марбутаи дигар ин буд, ки вожаи “арӯс” ё “орӯс” ва дар давраи мутааххиртар “олӯс” дар адабиёти порсии миёна ва навин ба маънои “сапед” ҳам корбурд доштааст. “Олӯс” дар порсии Варорӯд ҳамчунон роиҷ аст ва ба чашми лӯч гӯянд, шояд ба далели инҳирофи мардумаки чашм, ки фазои сапеди бештареро дар чашм ба ҷо мегузорад...

Яъне баррасии як вожаи “арӯс” моро ба бараҳути вожагоние афканд, ки дар он аз илоҳаи ишқ гирифта то сурхмӯёну русҳову суғдиёну юнониёну лӯччашмон ҳозир буданд ва яке ба дунболи дигарӣ зери заррабин мерафтанд. Пас решаёбию решашиносии вожагон танҳо бо забон сарукор надорад, балки тайфи густардае аз зиндагию таҷрубиёту устураҳову пешинаи башариро дарбар мегирад. Аз инҷост, ки ин гуна донистаниҳо барои рушди андешаи як қавм боиста аст. Ҳамон гуна ки шинохти инсон аз гузаштааш ояндае дурахшонтарро барояш ба армуғон меоварад (чун аз иштибоҳҳои гузашта парҳез мекунад), донистани решаву пояи забону вожагон ҳам бар истеҳкому устуворӣ ва пӯёию ояндагустарии забон меафзояд.

Аммо шигифт аст, ки мо, порсигӯён, то кунун ба решаи вожаҳои худ аҳаммияте қоил набудаем ва фарҳангҳои луғоти мо орӣ аз нукоти решашинохтии вожаҳост. То кунун ба забону хатти роиҷ дар Тоҷикистон ҳеч фарҳанги решашинохтие ба нашр нарасида ва ҳатто дар Эрон ин риштаи забоншиносӣ ба талоши фаровоне ниёз дорад. Ҷилди нахусти “Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ” ба қалами Баҳмани Саркоротӣ ва Муҳаммади Ҳасандӯст ва “Фарҳанги решашинохтии ахтаршиносӣ-ахтарфизик” ба тадвини Муҳаммад Ҳайдарии Малоирӣ аз маъдуди корҳои арзишмандест, ки дар ин замина тавассути порсигӯёни Эрон анҷом гирифтааст. Ва шигифттар он ки дар ин замина эроншиносони рус гӯи сибқатро аз мо рабудаанд ва то кунун се ҷилд китоби “Фарҳанги решашинохтии забонҳои эронӣ” («Этимологический словарь иранских языков»)-и В.С. Расторгуева ва Д.И. Эделман дар решашиносии вожаҳои эронӣ ҳарфи аввалу охирро мезанад. Аз Умеди Ҷайҳонии гиромӣ, тоҷики фарҳехтаи муқими Маскав, сипосгузорам, ки боъиси ошноии ман бо ин фарҳанги шигарф шуд.

Мо гоҳ бо руҷӯъ ба торих фахр мефурӯшем, ки нахустин китоби дастури забони арабиро на арабҳо, балки мо, эрониён нигоштаем. Фардо русҳо ҳам метавонанд ҷор бизананд, ки нахустин фарҳанги ҷомеъи решашинохтии забонҳои эрониро онҳо навиштаанд, на мо. Ин фарҳанг ҳанӯз батамом мунташир нашуда ва бегумон, дар поёни интишор ба унвони танҳо ганҷинаи муътабари решашиносии вожагони эронӣ матраҳ хоҳад шуд. Гӯӣ масали русии “Зри в корень» (Решаро дарёб)-ро накӯ дарёфтаанд. Чун бо шинохти реша аст, ки метавон чашмандози рушди шоху барги дарахтро тарсим кард. Бо мувозибат аз таҳдобу бунёди ганҷина аст, ки мешавад ганҷури комгоре буд. Бо шинохти решаи вожагон аст, ки метавон бар ғанои забон афзуд ва онро имрӯзӣ кард. Шинохти дирӯз мояи тарсими фардост. Ва ин чизест, ки мо дар ҳеч як аз чаҳор кишвари порсигӯй дарнаёфтаем (Гуфтам “чаҳор”, чун шумори порсигӯёни Узбакистон фузунтар аз кулли ҷамъияти кишвари мост ва лоҷарам онро ҳам узви ин ҷомеъа медонем).

Мо то кунун бо дарки устурагунае аз вожаи “тоҷик” иктифо кардаем ва ҳатто бо ҳамон хиёли воҳӣ парчами кишварамонро бо тоҷ оростаем, дар ҳоле ки шинохти дақиқтар аз ин вожа тасвире дигар ба даст медиҳад. Дар натиҷа дарки ғалат аз номамон ҳувияти моро ҳам дучора гирдоби сардагумӣ мекунад.

Кӯтоҳсухан, донишварони забоншиноси мо бояд мояи бештар бигзоранд, то ҳамонанди “Фарҳанги забони тоҷикӣ”-и дуҷилда ҳамосае дигар биофаринанд ва нахустин фарҳанги ҷомеъи решашиносии забони порсиро тадвин кунанд. Бо таваҷҷуҳ ба мавҷудияти адабиёти русӣ дар ин замина тадвини як чунин фарҳанге кори сахт душвор нест; албатта, агар мақомот ҳам заминаи молии онро фароҳам кунанд. Агар ба ин муҳим даст ёбем, дар ҷаҳони порсигӯй пешоҳанги решашиносии забони муштаракамон хоҳем шуд. Аз дониши забонҳои порсию русӣ метавон баҳраи фаровоне бурд ва ин неъматро дар миёни порсигӯёни ҷаҳон танҳо донишварони мо доранд. Пас ин кор ҳам шуданист, агар ҳиммате ба харҷ диҳем.

Our Evil Neighbour

2011-07-26T01:35:00.001+01:00

Ҳамсояи нобоби мо

(вижаи ҳафтаномаи "Нигоҳ")

Ҳамсоя, яъне касе, ки ҳузури шумову худашро зери сояе муштарак таҳаммул кунад. Дар сурати набуди мизони лозими таҳаммул ҳамсоя ба мавҷуди бемояе табдил мешавад, ки пайваста дар паи осеб расондан ба шумо ва берун рондани шумо аз зери он соя аст.

Тайи бист соли ҳамсоягӣ бо Ҷумҳурии Узбакистон, аз бахти бад, сояи шуми ин ҳамсоя аз сари сарзамини мо дур нашуд. Бо ин ки мардумони ду кишвар наздиктарин пайвандҳои қавмию фарҳангиро бо ҳам доранд, ҳукуматҳо бо ҳам намесозанд. Бо ин ки дар оғоз бисёр ҳам хуб бо ҳам месохтанд ва доноёни ҳол донанд, ки он созишҳо чи миқёси густардае дошт. Аммо давлати Узбакистон ҳаргиз ин воқеъиятро напазируфт, ки Тоҷикистон ба унвони як кишвари мустақил метавонад сиёсатҳои дохилию хориҷии худашро дошта бошад, рушд кунад ва ба зумраи кишварҳои пешрафта бипайвандад.

Дар воқеъ, Тоҷикистони пешрафта аз бадтарин кобусҳои Ислом Каримов дар заминаи сиёсати хориҷиаш аст. Тоҷикистоне, ки ҳусни таваҷҷуҳу тамоюли бузургтарин ақаллияти қавмии Узбакистон, яъне тоҷикҳоро ба худ ҷалб кунад, барои уртоқ Каримов бадтар аз ҷанги ҷаҳонии севум аст. Ӯ худро муваззаф кардааст, ки Тоҷикистонро дар ҳолати фақру бенавоӣ кунсерв кунад, то ҳаргиз нутфаи он ҳусни таваҷҷуҳу тамоюли тоҷикони Узбакистон ба Тоҷикистон (ҳамоне, ки дар оғози даҳаи 1990 имкони бурузи андаке ёфта буд), баста нашавад. Ин барномаи Каримов аз роҳи оташ задани китобҳои тоҷикӣ, бастани мадрасаҳои тоҷикӣ, бастани марз, бастани хатти парвоз, бастани роҳи вуруди вогунҳо, таҳрими тарҳҳои барқи обӣ, мумонеъат аз вуруди адабиёти порсӣ ба Узбакистон ва чораҳои бадсиголонаи дигар анҷом мегирад. Яъне мехоҳад аз як сӯ, монеъ аз пешрафти иқтисодии Тоҷикистон шавад ва аз сӯи дигар, ҷилави барқарории иртибот миёни мардумони Тоҷикистону Узбакистонро бигирад.

Дар яке аз иқдомоти ахир созмонҳои, ба истилоҳ, мардумниҳод ва дар асл рӯ ба давлати Узбакистон бори дигар аз осеби зистмуҳитии корхонаи олюминиюми Тоҷикистон гила кардаанд ва мехоҳанд ин бор шикояташонро ба додгоҳҳои байнулмилалӣ бибаранд. Мусалламан, метавон аз зиёнҳои зистмуҳитии як корхона ба додгоҳ шикоят кард. Аммо оё дар ин замина пажӯҳише муштарак байни тарафҳои тоҷику узбак анҷом гирифтааст, ки иддаъои Узбакистон аз кӯчактарин эътиборе бархурдор бошад? На. Оё пешниҳоди анҷоми як чунин таҳқиқе аз сӯи Тоҷикистон шуда? Бале. Оё Узбакистон ба пешниҳоди Тоҷикистон вақъе гузоштааст? На. Пас ғалат мекунанд, ки аз Тоҷикистон ба ҷое шикоят бибаранд. Ин навъ муноқишаҳо метавонад танҳо бар пояи таҳқиқоти муштарак ва дастёбӣ ба додаҳои дақиқ мавриди баррасӣ қарор бигирад, на бо ҳавои даҳани ину он.

Ин иддаъоро кишваре мекунад, ки чанд сол пеш зоеъоти шимиёӣ (химикӣ)-и корхонаҳои шаҳри Фарғонааш боъиси бурузи бемориҳои чашму биноӣ дар миёни кӯдакони водии Фарғона шуда буд. Худи мақомоти беҳдоштии Узбакистон дар суҳбат бо хабаргузориҳо таъйид карда буданд, ки зоеъоти полоишгоҳи нафт ва чанд корхонаи шимиёии дигар бар саломати мардуми маҳаллӣ, бавижа кӯдакон, таъсироти суъи фаровоне доштаанд. Бемориҳо ба ҳадде шоеъ шуда буд, ки Сандуқи ҳимоят аз кӯдакони Созмони Милал дастбакор шуда буд ва дар миёни кӯдакон витомину дору тавзеъ мекард. Ин “Ҷунбиши зистмуҳитии Узбакистон”, ки камар ба шикоят алайҳи Тоҷикистон бастааст, он замон машғули гирду хурдан буд?

Дар ҳоле, ки 33 дарсади даромади нохолиси милии Узбакистон аз саноеъ ҳосил мешавад, бахши саноеъи Тоҷикистон танҳо 23 дарсади даромади нохолиси кишварро ташкил медиҳад. Таносуби иқтисоди азими Узбакистон ва иқтисоди тухмимурғии Тоҷикистон ҳам мадди назаратон бошад. Яъне миқдори зоидоту зоеъоте, ки Узбакистон ба фазо парт мекунад, чандин баробар бештар аз Тоҷикистон аст. Узбакистоне, ки 2200 корхонаву коргоҳи фаъъол дар беш аз 100 бахши санъатӣ дорад, ба як корхонаи нимаҷони олюминиюми Тоҷикистон гир додааст, ки таъминкунандаи аслии даромади арзии кишвари мост. Корхонаҳои Узбакистон аз ҳавопаймову троктуру худрав гирифта, то ҷарсақил (кран)-у телевизюну осонсур (лифт)-у хулоса, ҳама чиз месозанд. Аммо Тоҷикистон набояд ҳатто олюминиюм тавлид кунад. “Ҷунбиши зистмуҳитии Узбакистон” бояд аз якояки он корхонаҳо бипурсад, ки кадом якеашон мавозини кунтрули олудагиро риъоят мекунанд. Оё бештар аз 4 дарсади корхонаҳои Узбакистон, ки соли 1995 гузоришашро давлаташон дода буд?

Аслан, ба ин ҳама ададу рақам ниёзе нест. Дарёи Орол боризтарин намунаи як фоҷеъи зистмуҳитӣ дар ҷаҳон аст, ки он ҳам дар Узбакистон иттифоқ уфтод. Бо тағйири маҷрои Омӯдарёву Сирдарё барои обёрии пунбазорҳо аз чаҳорумин дарёчаи бузурги ҷаҳон акнун камтар аз нисфаш боқӣ мондааст. Дар натиҷаи он ба ҳаёти ваҳшу гиёҳони минтақа латмаи маргборе ворид шуд ва тӯфонҳои ғубору намаки дарёи Орол муҳити зисти ҷаҳонро дар маърази хатар гузоштааст. Истифодаи лагомгусехта аз маводди кишоварзии шимиёӣ аз сӯи Узбакистон таркиби обу хоки минтақаро ба ҳам рехтааст. “Ҷунбиши зистмуҳитии Узбакистон” чаро ба фикри наҷоти Орол ва перомуни он нест?

Дар ҳоле ки дар замони шӯравӣ барои ҳар ҳектор мазраъа танҳо аз се килуграм куд (удобрение; поруи шимиёӣ) истифода мешуд, акнун дар ҳар ҳектор аз мазореъи Узбакистон 20 то 25 килуграм куд мепошанд, ки таъсири вайронгаре ба муҳити зисти минтақа мегузорад ва бавижа оби ошомиданиро олуда мекунад. Дар натиҷа, мавридҳои маргумири кӯдакон дар батни модар ва инҳирофи шакли навзодон афзоиш меёбад. “Ҷунбиши зистмуҳитии Узбакистон” бояд ин масъаларо бар пешонии давлати худаш бикӯбад; дар ҳамон додгоҳи худаш, агар метавонад.

Ин танҳо бахши кӯчаке аз осебҳои зистмуҳитии азимест, ки корхонаҳои санъатии Узбакистон ба муҳити минтақа ва ҷаҳон ворид мекунанд. Мақомоти Тоҷикистон, ба ҷои дифоъи мудом аз худ, метавонанд бо ҳарбаи рақиб бар ӯ битозанд ва бо арзёбии муфассали осебҳои зистмуҳитии Узбакистон онро водор ба коҳиши мизони осебрасониаш кунанд. Мусалламан, корхонаҳои Тоҷикистон ҳам муваззафанд, ки мавозини зистмуҳитиро риъоят кунанд, то дар ин пайкор дасту забони дарозе дошта бошанд. Аммо он чи равшан аст, ҷанбаи пок сиёсии иддаъоҳои Узбакистон ҷиҳати боздоштани чархаи пешрафти Тоҷикистон аст, ки чунин мабод.