todays ideal infotech

आठवणी - भाग पहिला

2021-11-21T16:24:00.013+05:30

नमस्कार मित्रानो...!!

आठवणी येतात आणि आठवणी जातात.....!! असे आपण बरेचदा म्हणतो पण याच आठवणी जेव्हा येतात तेव्हा याच आठवणींची सुद्धा एक आठवण आपल्याला आठवणीत ठेवून जातात ती एका तपशीला प्रमाणे, कि अमुक एक आठवण त्या दिवशी किंवा कधी झाली होती, म्हणजेच आठवणी येतात आणि आठवून जातात.....!!

काही आठवणी बोलतात तर काही आठवणी काहीतरी सांगून जातात, आठवणी कधी हसवतात तर कधी रडवतात, काही आठवणी सुखावणारे असतात तर काही दुखावणारे हि असतात, काही आठवणी प्रेमळ असतात, काही आठवणी जीवापाड जपलेल्या असतात तर काही आठवणी मनाच्या खोलवर नाजूकपणे रुजलेल्या असतात अश्याच काही आठवणी हृदयस्पर्शी असतात तर काही भावनात्मक. आपण आपल्या जीवनातील प्रत्येक आठवण आपल्या प्रत्येक स्तरावर नकळत आपल्या सोबत घेऊन चालत असतो. मग त्या आठवल्या कि आठवणी बनतात. आज आपण अश्याच आठवणीनं बद्दल बोलणार आहोत आणि आपल्या आठवणींना जवळून पाहणार आहोत म्हणजेच कि आपण यावर विस्ताराने चर्चा करणार आहोत.

आठवण म्हणजे काय आहे, आठवण म्हणजे नेमक काय असते, ती का येते, जी कधी आपल्याला आठवते तर कधी आठवत नाही ती आठवण, तर कधी आठवावी लागते. अश्याच त्याबद्दलचे बऱ्याच शंका आहेत तर काही प्रश्न सुद्धा आहेत. पण आपण यावर सर्विस्तरपणे चर्चा करून त्याबद्दलची काय कारण आहोत ती आपण समजून घेणार आहोत. त्यासाठी आठवण म्हणजे काय ? हे जाणून घेण्याबरोबर ती जाणून घेण्याची आवड व त्याबद्दलची रुची असणे हि तितकीच आवश्यक आहे. आपण याबद्दलची माहिती तीन भागामध्ये समजून घेणार आहोत. पहिली वैयक्तिक, दुसरी सामाजिक जी समजून घेणे फार आवश्यक आहे आणि भोगौलिक व प्राकृतीक यातून सृष्टीत निर्माण होणारे रासायनिक बदल आणि त्यातून घडत गेलेली माणसांची जीवन शैली कश्या प्रकारे बनत गेली आहे या स्थितीवर प्रकाश टाकणारी आहे.

मी गमतीने तुम्हाला एक प्रश्न विचारतो ? आपल्या जीवनामध्ये आपण कधी असा विचार केला आहे का ? किंवा आपण आपला जीवनाचा प्रवासा करीत असताना कधी स्वतःला असा प्रश्न केला आहे का ? माझ्या जीवनात जर आठवणीच नसतील तर काय झालं असतं अशी कधी कल्पना मनात आली आहे का? तर ते जीवन कसे असेल असते, तुम्हाला हे वाचून असे वाटेल की हा प्रश्न आहे की वेडेपणा, असा विचार तुमच्या मनात येईल असा कधी तुम्ही बहुतेक विचार केलाच नसेल जर आलाच तरी त्याचे उत्तर काय असेल हा पण एक विचार करायला लावणारा प्रश्नच आहे आणि या बद्दल प्रत्येकाचे मत वेगवेगळे असेल यात काही शंका नाही किंवा त्याबद्दल आपण वेगळ्या प्रकारे स्वतःलाच प्रश्न करायला सुरुवात करु पण योग्य उत्तर काय आहे हे सांगताना थोडेफार गोंधळल्या सारखे सुद्धा होईल आणि त्याचे स्पष्टीकरण सहजपणे देता येणार नाही. कारण प्रत्येक माणसाची मानसिकता हि वेगळी आहे त्यामुळे प्रत्येकाचे उत्तर व त्याचे स्पष्टीकरण आणि त्या प्रश्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा असू शकतो यात कोणतेही दुमत नाही हे आपल्याला हि माहीत आहे.

माणूस ज्या पद्धतीने आपले जीवन जगत आहे त्या जीवनात त्याला अनुकूल वातावरण मिळत आहे कि नाही तसेच त्याचा ज्या अपेक्षा आहेत त्या परिपूर्ण आहेत कि अपूर्ण आहेत तसेच तो जीवनात यशस्वी आहे किंवा अपयशी आहे, तो जीवनाकडे कश्या व कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतोय त्याच्या मनामध्ये सकारात्मक विचार आहेत की नकारात्मक विचार, तो मनाने आशावादी आहे की निराशारवादी आहे, त्याचा स्वभाव, त्याची सवय, त्याची आवड, वृत्ती या सर्व गोष्टींचा आपण बारकाईने विचार केला तर आपल्या असे जाणवेल की ज्या पद्धतीने माणूस आपले जीवन जगतो किंवा आता जगात आहे त्यात त्याचा बऱ्याच प्रमाणात भूतकाळाचा संबंध नक्कीच आहे. इथे भूतकाळ म्हणजेच त्याच्या आठवणी किंवा अनुभवलेला प्रत्येक क्षण, घटना, प्रसंग, चर्चा, वाद, संवाद अगदी छोट्या छोट्या गोष्टी याची सर्व नोंद आपल्या कडे ठेवत असतो, साठवत असतो आणि या सर्व गोष्टीचा प्रभाव त्याच्या मनावर होत असतो त्या सर्व गोष्टीचा प्रभाव त्याच्या जीवनात होत असतो त्याप्रकारे प्रत्येकाची आठवणीं बद्दलची प्रतिक्रिया बनत असते, म्हणूनच आठवण या शब्दावर प्रत्येकाची वेगवेगळी प्रतिक्रिया नक्कीच असू शकते यावर हि कोणते दुमत नाही.

आठवण येणे किंवा आठवणीत असणे हा सहज प्रश्न किंवा एक चर्चेचा विषय असला तरी आपल्याला बऱ्याच जणांन कडून आपल्या तरुणपणातील प्रेमाच्या आठवणी बद्दल ऐकायला मिळेल त्या आठवणी चांगल्या की निराश करणाऱ्या असतील हा नंतरचा विषय आहे. कारण आठवण हि प्रेमाने जोपासली जाते म्हणून आठवण हा शब्ध प्रेमा संबंधित जास्त प्रचलित असला तरी आठवणींना एक जवळचा मायेचा ओलावा असतो त्यासाठीच प्रेमाच्या आठवणी बद्दल जास्त बोललं जात अस आता पर्यंतच्या वाचनातून, पहाण्यातून आणि इतर माध्यमातून निदर्शनास आलं आहे. तुम्हाला एखाद्या तुमच्या जवळच्या व्यक्तीने आपल्या आठवणीतून व्यक्त केलेल्या आठवणीतून तुम्हाला जाणवले असेल तर याचा तुम्हाला अनुभव असेल आणि यावर अश्या प्रकारची बरीच पुस्तके कथा, कादंबऱ्या, कविता, लेख, चर्चा, केल्या गेलेल्या आहेत यातून सुद्धा आपण समजू शकतो. तुम्ही कुतूहलाने आपल्या पेक्षा जास्त वयाच्या एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या आठवणी बद्दल विचारलेत तर ती व्यक्ती आपल्या बालपणाच्या किंवा आपल्या तारुण्यातील आठवणी बद्दल बोलताना दिसतील त्यात पण प्रामुख्याने प्रेमाचा विषय असण्याची शक्यता जास्त असू शकते. काही जण आपल्या बालपणाच्या आठवणी बद्दल बोलतील तर काही जण आपल्या जीवनातील अविस्मरणीय घडलेल्या घटनांच्या आठवणी सांगतील, काहीजण आपल्या शालेय आणि कॉलेजच्या जीवनातील मित्रांसोबतच्या आठवणी बद्दल बोलताही तर काही त्यानंतरही आता सुद्धा त्याच्या अतूट मैत्रीच्या आठवणी बद्दल बोलतील अश्या आठवणी बऱ्याच प्रकारच्या किंवा वेगवेगळ्या स्तरावरच्या चर्चा करण्यासाठी मिळतील पण तुम्ही त्यांना कश्या प्रकारे स्वीकारता किंवा त्या आपल्या जीवनात कोणता प्रभाव ठेवून गेल्या आहेत त्यावेळेच्या घडलेल्या वेळेवर आवलंबून आहेत.

आपण अश्या दोन माणसांबद्दल बोलत आहोत जी दोन्ही माणसं आपल्या आठवणी आपापल्या परीने जोपासत आहेत पण या दोन्ही माणसांतील एक व्यक्ती आनंदी आणि दुसरी दुःखी आहे, असं का ? याच काय कारण असू शकत ? याच कारण आपण ज्या विषयावर चर्चा करीत आहोत त्यातच आहे ते म्हणजे आठवण. बहुतांशी आपण पाहिलात तर आपल्याला अशी माणस आपल्या अवतीभोवती पाहायला मिळतात किंवा आपण सुद्धा या दोन्हीतील एक व्यक्ती नक्कीच असू हे देखील तितकेच आहे. जे आपल्या सुखद आठवणीची आठवण काढून आनंदी होतात ते सद्देव आनंदमय व समृद्ध जीवन जगतात आणि जे आपल्या भूतकाळातील वाईट व मनाला त्रास देणाऱ्या आठवणींची आठवण काढून स्वतःलाच त्रास होईल असे वागतात त्याचे जीवन कायम त्रासदायक व दुःखी असल्याचे आठळते.

माणूस आपल्या जीवनामध्ये कितीही सकारात्मक आणि आशावादी, असला तरीही तो भूतकाळाचा विचार करून वर्तमानात प्रवास करीत असतो आणि यशस्वी होण्यासाठी भविष्याची पायरी चढत असतो पण यशस्वी तोच होतो जे जुन्या आठवणीना सकारात्मकपणे घेऊन आठवणींचे ओझे करून न घेता त्यांना पेरणारूपीने पाहतो आणि तसेच दुसऱ्या बाजूने विचार करून पाहिले तर जे आठवणींना वरवरच्या स्थरावर सहज घेतात त्यांना पूर्ण स्वरूपाने व्यक्त करीत नाही त्याला कधी आनंद झाला तरी त्याची तुलना ते भूतकाळातील वाईट घटनांशी करतात व आपल्याला झालेला आनंद सुद्धा प्रत्यक्ष पणे घेऊ शकत नाही किंवा दुसऱ्याला सांगू शकत नाही. कारण त्यांना त्याच्या आठवणींची नकारात्मकतेची तीव्रता इतकी जास्त असते की ते त्यावर मात करू शकत नाही त्यामुळे त्यांना आनंद झाला तरी ते व्यक्त करायला घाबरत असतात त्यांना मनातून आतून खूप भीती वाटत असते कि जर आता जास्त आनंदी झालो तर लगेचच आपल्याला कोणत्या वाईट प्रसंगाला तर सामोरे जावं लागणार नाही ना...!! आणि त्यांना त्यांच्या काही ठराविक आठवणींची आठवण झाली नाही तर त्यांना स्वतःलाच आपण एखाद्या अपराध केल्या सारखे वाटते, कि आपण बदललो कि काय ? तो बदल साकारात्म हि असू शकतो पण तो त्यांना स्वीकारावा कि नाही कि तो योग्य आहे कि अयोग्य हा मोठा प्रश्न असतो . कारण त्यांना त्या आठवणीनं सोबत जगण्याची सवय झालेली असते. तीच त्याची दुनिया आणि तेच त्याचे जग असा त्याचा गहण समज असतो त्याच्या सीमा त्यांनीच स्वतःच आखून घेतलेल्या असतात. अश्या माणसाची फार काळजी वाटते.

आपला विषय आठवणी या विषयाशी असला तरी तो आपल्या जीवनाचा एक अविभाजीत भाग आहे आणि तो इतका आपल्या जीवनाशी एकरूप झालेला आहे की तो आपण सोडू शकत नाही आणि तो सोडला हि जाऊ शकत नाही. हे आपण विस्तारपणे पुढे पाहणार आहोत.

आठवण हा शब्द आपण सहज म्हणून जातो किंवा त्यांची सहजता आपल्याला माहित आहे म्हणून तो आपण बोलतो आणि सांगतो हि. कुणी आपल्याला असे विचारले की आठवण म्हणजे काय ? मग सांगायचे झालेच तर आपल्या लक्षात असलेल्या विषयाकडे लक्ष जाणे म्हणजे आठवण हे सरळ एक वाक्यातले उत्तर, असे सरळ शब्दांमध्ये किंवा सोप्या भाषेमध्ये आठवण या शब्दाची व्याख्या. पण विश्लेषण करून आठवण या प्रक्रियेची मांडणी करायची झाली तर असे सुद्धा म्हणता येईल किंवा हि प्रक्रिया ज्या माध्यमातून घडते म्हणजे घडलेला प्रसंग व क्रिया आणि त्याचा मनावर झालेला प्रभाव किंवा अनुभव याची संवेदना आपल्या पंचेंद्रिया मार्फत आपल्या मेंदूमध्ये साठवलेली जात असते ती पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपाने संबंधित कृत्य व प्रसंगा नुसार तसेच वैचारिक दृष्टीने विचार मनात आल्याने पुन्हा लक्षित होते आणि ती आपल्याला आठवते त्याला आपण आठवण असे म्हणतो.

वास्तविकता पाहिल्यास आपल्या शरीरातील पंचेंद्रिय यांनी एखादी घटना, प्रसंग, अनुभव, अभ्यास, सराव, प्रशिक्षण, चर्चा, वादविवाद, संवाद, अश्या काही गोष्टीच्या घडामोडी अनुभवल्या असतील पाहिल्या असतील त्यात काही गोष्टी जाणवल्या असतील समजलेल्या किंवा समजविलेल्या असतील अश्या सर्व गोष्टींचे नोंदणी आपल्या मेंदुमध्ये (मेमरी मध्ये) झालेली असते ती नोंदणी प्रत्येक घटनाच्या संबंधित विषयाला धरून झालेली असते त्यावेळी आपल्या पंचेंद्रिया व्यतिरिक्त इतर शरीरातील ज्या अवयावयाने व ज्या ज्या इंद्रियांनी त्यात आपला सहभाग घेतला होता, किंवा कार्य तसेच कृती केली असेल त्याचीसुद्धा नोंद त्यासोबत झालेली असते त्या सर्वगोष्टी आपल्या मेंदू मध्ये स्थापित झालेल्या असतात त्यामुळे त्या आपल्याकडे एक तपशीला प्रमाणे आपल्या कडे उपलब्ध किंवा साठवलेल्या गेल्या असतात त्या घटना किंवा तो विषय काही वेळा सहज सांगण्यासाठी बोलल्या जातात पण त्याच प्रकारची घटना भविष्यामध्ये पुन्हा घडली जाते किंवा त्याबद्दलची कमतरता जाणवते त्यावेळेला त्याची आठवण होते ती आठवण कोणत्याही स्वरूपात येऊ शकते आपल्या पंचेंद्रियांच्या मार्फत येऊ शकते किंवा तोच विषय परत बोलल्या गेल्यामुळे आपल्याला आठवू शकतो किंवा पाहिल्यानंतर आठवू शकतो तसेच आपण स्वतः आठवल्यावर ती आठवतो, स्वतः आठवायचा प्रयत्न केला की आठवते किंवा आपण तिथे लक्ष केंद्रित केल्यावर ते आठवते अशा वेगवेगळ्या प्रकारे आपल्या मेंदूमध्ये प्रस्थापित केलेली घटना आपल्याला आठवते त्यालाच आपण आठवण यात सामायिक करतो.

आठवण ही अशी एक क्रिया आहे जी प्रत्येक व्यक्तीच्या स्मरणशक्तीच्या क्षमतेवर अवलंबून आहे. आणि याही पेक्षा वेगळ्या पद्धतीने सांगायचे झाले तर एखादी गोष्ट किंवा वस्तू आपल्याला माहीतच नाही असे समजून आपण त्यागोष्टीकडे पाहत असताना अचानक आपल्याला ती मागील घटना आपोआप चटकन आठवते व आपण त्या आठवणीत जातो आता इथे एक मजेशीर गुपित आहे आपण कधी याचा विचारच केला नाही पण या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने किंवा त्या माध्यमातून पहिले तर तुमच्या असे लक्षात येईल कि... मी तुम्हाला हे स्पष्टीकरण करून सांगतो जसे आपण आपल्या पंचेंद्रियांबाबतीत पहिले त्याच प्रकारे एखादी घटना, प्रसंग, अनुभव, अभ्यास, सराव, प्रशिक्षण, चर्चा, वादविवाद, संवाद, अश्या काही गोष्टीच्या घडामोडी अनुभवल्या असतील, आपण ज्या गोष्टींकडे पाहतो स्पर्श करतो खातो पितो अश्या विविध गोष्टी करतो पण त्यातल्या सर्वच आपल्याला लक्षात असतात किंवा आपण त्या लक्षात ठेवतो का ? नाही ना.... पण आपला मेंदू त्या सर्व गोष्टी आपल्या स्मरणात ठेवतो अगदी एका चित्रा प्रमाणे किंवा एखाद्या चित्रकारांना प्रमाणे. जेव्हा जेव्हा त्याच्याशी मिळताजुळता प्रसंग किंवा घटना समोर आली कि तो थेट त्या गोष्टीशी प्रस्थापित म्हणजेच कनेकट होतो, जोडला जातो पण हे सर्वांच्याच बाबतीत होईल याची काही शाश्वती नाही कारण ज्याची जितकी स्मरणशक्ती तल्लक तितका त्याला आठवणे सोपे असते. ज्याची स्मरणशक्ती जितकी चांगली असेल त्याची आठवण्याची कुवत जास्त असते. स्मरणशक्ती हा आठवणींचा मूळ गाभा आहे सर्वकाही इथेच संग्रहीत केले जाते व इथूनच पुन्हा लक्षित म्हणजेच प्रक्षेपित केले जाते आणि आठवण ही सदैव आपल्या स्मरणशक्तीची प्रचिती देत असते.

सर्वात सोप्या आणि सुलभ शब्दात सांगायचे झाले तर आठवण या शब्दाची एका शब्दात व्याख्या म्हणजे किंवा पर्यायी देता येईल असा शब्द म्हणजे "स्मृती" या एका शब्दामध्ये सर्व काही सामाविले आहे. आठवण म्हणजे स्मृती आणि स्मृती म्हणजेच आठवणी. या दोन्ही शब्दाचा अर्थ जरी एकाच असला तरी काही जणांच्या मते या दोन्ही शब्दातील अर्थ वेगवेगळ्या प्रकारे घेतला जातो असे यावर दुमत आहे. जर त्यांचे म्हणणे रास्त मानून आपण थोडा बारकाईने विचार करून पहिले तर आठवण आणि स्मृती या दोन्ही गोष्टी परस्पर एकमेकांशी संलग्न असल्या तरी यात फरक जाणवतो या दोन्ही शब्दातील फरक आपल्याला रोजच्या दैनंदिन जीवनातील किंवा व्यवहारातील घडामोडीत काही उदाहरणा द्वारे सांगण्याचा प्रयत्त्न करतो तो आपण अनुभवला देखील असेल जो तुम्हाला सुद्धा पटण्यासारखा आहे.

आठवण म्हणजे नेमके काय हे तर ते तुम्हाला सहजच माहित आहे, जसे की आपल्याला आपल्या प्रियजनांची आठवण येणे, आपण अलीकडेच कोठेतरी प्रवासाला जाऊन आल्यानंतर तिथल्या काही ठिकाणची आठवण येणे, एखाद्या कवितेच्या चाली वरून तुम्हाला तुमच्या बालपणातील गाणी किंवा त्या चाली आठवतील, विशिष्ठ सुगंधामुळे तुम्हाला एखादा खाल्लेला पदार्थ आठवेल, काहींना लग्नानंतरही अचानक जुन्या प्रियासी / प्रियकराची आठवण येत असेल, तुमच्या बालपणी तुम्ही ज्यांच्या कडून छान छान रहस्यमय गोष्टी ऐकल्या असतील त्याचा चेहरा तुम्हाला तितकासा आठवत नसेल पण त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टीतल्या काही ठराविक वाक्य शब्द आठवत असतील किंवा याच्या उलट हि असू शकते तुम्हाला तुमच्या बालपणाच्या गोष्टी आठवत नाहीत पण त्या व्यक्तीचे चेहरे अजूनही तुम्हाला आठवतात.

आठवणी आपल्या जीवनात खूप आवश्यक आहेत त्याला विशेष महत्व दिले पाहिजे कारण त्या आपल्या बुद्धीला वाढू देतात आणि आपल्याला एक चांगली व्यक्ती बनण्यास शिकवतात. आपल्या आठवणी आपल्याला जीवनाचे खूप महत्त्वाचे धडे शिकवू शकतात, कौशल्ये आणि क्षमता प्रदर्शित करू शकतात यामुळे आपल्याला या आठवणी आनंदी आणि मनोरंजक वाटू लागतात. आपण आठवण करू शकतो अशा आणखी कितीतरी गोष्टी आहेत त्या आपल्या आयुष्यात किती फायदेशीर आहेत याची जाणीव ठेवून आपण सद्देव तत्पर राहिले पाहिजे.

अश्या आठवणींची श्रुंखला अनंत आहे ती कधी न संपणारी, स्मृती जरी एकच असली तरी त्याच्या आठवणी अनेक असतात त्या वेगवेगळ्या प्रकारे निरनिराळ्या स्वरूपाने आपल्याशी जुळलेल्या असतात मनामध्ये आत पर्यंत खोलवर रुतलेल्या असतात. "आठवणी ह्या आठवणी असतात, आठवल्या कि आठवत राहतात आणि नाही आठवल्या कि आठवाव्या लागतात...!!"

क्रमशः

दुसऱ्या भागामध्ये

लेखक : अर्जुन ना. वालावलकर

चहा घेणार... कि कॉफी...!!

2021-07-25T02:23:00.005+05:30

“एक कप चहा”...!! घेणार की “एक कटींग चाय”...!!

“एक कप चहा”...!! घेणार की “एक कटींग चाय”...!! असे जेव्हा आपण बोलतो किंवा ऐकतो तेव्हा एक वेगळीच स्पुर्ती आपल्या जाणवते, चहा आपल्या रोजच्या जीवनामध्ये असा काही रुळलेला आहे कि, आपण कोणत्याना कोणत्या कारणाने त्याच्याशी जोडले गेलेलो आहोत आणि हे आपण नाकारू शकत नाही, इतकच काय तर चहा शिवाय काहींची सकाळ होत नाही, बेड टी घेतल्या शिवाय बिछाण्यातून उठून बाहेर येत नाहीत, कुणाचा चहा घेतल्या शिवाय आळस जात नाही तर काहींना चहा घेतल्यावरच तरतरी येत, काहींना तर काम करीत असताना स्फूर्ती येण्यासाठी एक कटिंग चाय चांगल्या प्रकारे स्टार्टअपचे काम करते, कुणी सवय म्हणून चहा पितो तर कुणाचा वेळ घालवण्यासाठी चहा पितो, काहीजण तर या चहाचे इतके चाहते आहेत कि त्यांना चहा पिण्यासाठी काहीतरी निम्मित असले की पुरे आणि ज्यांना काही निम्मित असण्याची पण गरज वाटत नाही असेही बरीच मंडळी आहेत, काही माणसं तर अक्षरशः चहाच्या आहारी गेलेली आहेत. असं जरी या चहा बद्दल लोकांचे विचार किंवा त्याबद्दलची लोकप्रियता असली तरी चहाची महिमा काय न्यारीच आहे बॉ…!! काहींना तर चहा पिताना सूर्रर्रर्र....!! आवाज करत चहा पितात यावरून त्याची चहा पिण्याची आवड किती आहे हे कळून येते.

आपण आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्यांना पाहुणचार करताना प्रथम थंड घेणार कि गरम किंवा चहा घेणार कि कॉफी घेणार असे आवर्जून विचारतोच हि जरी एक औपचारिकता असली तरी ती आपली एक संस्कृती किंवा परंपरा, रीत होऊन गेली आहे पण काही असले तरी या चहाच्या निम्मिताने खाण्यापिण्याची चर्चा मात्र होतेच आपण बोलता बोलता सहजच असे बोलून हि जातो काय मंडळी चहापाणी काय घेणार किंवा झाली का चहापाणी असे विचारण्याची रीत सुद्धा प्रचलित आहे आता या चहापाणी शब्दामध्ये बरच काही गुपित असत हे हि आपल्याला माहित आहे

चहाच्या निम्मिताने का होईना बहुतेक चांगल्या गोष्टींना सुरुवात होते काही नवीन विचारांना मार्ग मिळाला आहे. या ऐका चहाच्या सोबत खूप काही विषय बोलले जातात, ठरले जातात, चर्चा संवाद होतात, देणे घेण्याच्या गोष्टी चहा घेता घेता ठरल्या जातात, वादविवाद मिटवले जातात, विचारांची देवाणघेवाण, रागरुसवे, दोस्ती यारी, दुनियादारी, राजकारण, भ्रष्टाचार आणि बरच काही चहापाणीच्या नावाने चहा घेताघेता केल्या जातात हे तर आपल्याला माहीतच आहे.

अशी चहा पिण्याची अनेक कारणे असली तरी त्या आता आपल्या सवयी बनून गेल्या आहेत हे सुद्धा आपल्याला मान्य करायला हवे. ज्या घरात एकत्र बसून जेव्हा चहा घेतात तेव्हा एकमेकांना परस्परांशी जोडून घेणारी एक संस्कृती निर्माण झाली आहे त्या निम्मिताने एकत्र येऊन बसने आणि बोलणे होत असते त्या गरम पाण्याच्या एका उबदार पेल्यात जीवनाचा प्रवाह वाहता ठेवणारी हि संस्कृती व संवाद सुरू करून देणारी परंपरा रूढ होत गेली आहे, जसा थांबलेला संवाद पुढे नेण्याचे कार्य चहाच्या निम्मिताने होत असले तरी त्याबरोबर आदी पासून सुरु असलेली रीत व परंपरा एका अनुभवाच्या पद्धतीने सुसंवाद आणखी थोडं पुढे नेणारी संस्कृती निर्माण झालेली आहे. एका अर्थानं त्या एका लहानशा चहाच्या पेल्यात भलंमोठं जग व्यापलंय, किंवा जग जोडलंय असे म्हटले तरी ते वावगं ठरणार नाही. दोन व्यक्तीच्या मनातले विचार आणि भावना एकमेकांसमोर एकाच ठिकाणी व्यक्त होण्यास एक कप चहा किती पुरेपूर आहे याची कैक उदाहरण आपण पहिली असतील किंवा ऐकिवात असतील.

तसेच आपण जेव्हा चहा बद्दल कितीही बोलत असलो तरी चहा सोबत विषय कॉफीचा आल्या शिवाय राहत नाही, कॉफी सुध्दा चहा प्रमाणेच तितकीच लोकप्रिय आहे. आपण बहुतेक जण चहा घेणारे असलो तरी आपल्यातलाच कुणी एक कॉफीचा चाहता असतोच मग त्याच्यासाठी वेगळी कॉफीची ऑर्डर असतेच. आपण वरील लिखाणात जे काही आपण चहा बद्दल वाचले तसेच जवळजवळ बरच काही कॉफी बद्दल हि तसच काहीसं आहे असं म्हणण्यास हरकत नाही, चहा आणि कॉफी हा प्रत्येकाच्या वयक्तिक आवडीचा असला तरी ती पिण्यामागची संकल्पना सारखीच असेल हे सांगता येत नाही, कुणाला कोणत्या वेळी काय घ्यायला आवडेल तो सुद्धा त्याच्या आवडीवर अवलंबून आहे. तसा कॉफ़ीचाही मोठा चाहता वर्ग आहे तरी सुद्धा तुलनात्मक दृष्टीने पहिले तर कॉफी पेक्षा चहा हि जास्त आपल्याला रुळलेली आहे असे दिसून येते हे ही आपल्याला मान्य करावे लागेल.

चहा आणि कॉफी हे दोन्ही हि पेय आपल्या आवडीचे आहेत आणि आपल्या भारत देशातील निम्म्या पेक्षा जास्त लोक चहा व कॉफी पितात मी तर म्हणेन फार कमी लोक असतील ते चहा व कॉफी पित नसतील साधारण दहा जणांपैकी सात आठ जण तरी चहा किंवा कॉफी पिणारी मिळतील. चहा कि कॉफी हे आपल्या दैनंदिन जीवनात काही अश्या प्रकारे रुळली आहे कि आपला दिवस सुद्धा याच्या शिवाय सुरु होत नाही म्हणजे चहा, कॉफी घेतल्या शिवाय कामाला सुरुवात होत नाही हे एक वेगळाच समीकरण झालेलं आहे. चहा व कॉफी पिणारे काही जण नेहमीची सवय म्हणून पितात, काही जण ठराविक वेळेतच पितात आणि काहींना तर याचे व्यसन असल्या प्रमाणे पितच असतात. प्रत्येकाने चहा व कॉफीला आपापल्या पद्धतीने त्याचे महत्व ठरविले आहे. त्याच बरोबर कोण चहाचा चाहता आहे तर कोण कॉफीचा.

विषय चहाच चाललाच आहे तर थोडं त्याचा इतिहास सुद्धा जाणून घेऊया कि का चहा हि इतकी लोकप्रिय आहे. तासा चहा हा शब्द चिनी भाषेतील ‘चा’ या शब्दापासून रूढ झाला आहे. चिनी भाषेतून जपान, भारत, इराण आणि रशिया या देशांत हा अथवा तशा प्रकारचे शब्द रूढ झाले आहेत. इंग्रजी भाषेतील टी या शब्दाचा उगम चीनमधील ॲमॉय प्रांतातील बोली भाषेतील ‘टे ’ या शब्दात आहे. डच लोकांनी जावामार्गे हा शब्द यूरोपात नेला. इंग्रजी भाषेत सुमारे अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत चहाला ‘टे’ हा शब्द रूढ होता. त्यानंतर त्याचा उच्चार ‘टी’ असा करण्यात येऊ लागला.

मुळात आपल्या भारत देशाचा विचार केला तर चहाला अंदाजे 200 ते 300 वर्षांचा इतिहास असल्याचे मानलं जाते. चहाचा मूळ उगम कोठे झाला? तसेच चहाच्या मूलस्थाना विषयी पुष्कळ दंतकथा आहेत व याबाबत बरीच वेगवेगळी मत आहेत. चहा हे ब्रिटिशांचे पेय मानले जात असले तरी ते तसे नाही, त्याचे मूळ प्राचीन चीनशी जोडले जाते. ख्रिस्तपूर्व 30 वे शतक ते ख्रिस्तपूर्व 21 वे शतक या काळात कधीतरी चीनमध्ये चहाचा शोध लागल्याचे सांगितले जाते. ख्रिस्तपूर्व 2737 मध्ये शेन नुंग हा चीनचा तेव्हाचा सम्राट होता. सत्तेवरून पायउतार झाल्यानंतर तो जंगलात राहत होता. दक्षिण चीनच्या दुर्गम भागात असताना एकदा तो एका औषधी वनस्पती असलेल्या झाडाखाली बसून गरम पाणी पीत असताना त्याच्या कपातील गरम पाण्यात त्या झाडाची काही पाने पडली. त्यामुळे पाण्याचा रंग आणि चवही बदलली. शेन नुंगला ते पाणी पिल्यामुळे त्याला एकदम तरतरी आली. त्याला ती चव खूप आवडली. पुढे त्याने गरम पाण्यात ती पाने घालून ते पाणी पिण्याची सवयच लावून घेतली. त्याने त्या परिसरात म्हणजे सिचुआन आणि युनानच्या डोंगररांगांच्या परिसरात त्या रोपांचा शोध घेतला. हीच रोपे चहाची रोपे म्हणून नावारूपास आली आणि आजच्या चहाचा जन्म झाला.

जगाचा विचार केला तर चीन आणि त्यानंतर भारत या देशांमध्ये चहाला प्राचीन इतिहास आहे. इतिहासाच्या दृष्टीने पहिले तर चीन या देशात चहाचा शोध लागल्याचे मानले जाते. चीन आणि भारतात प्राचीन काळापासून चहाचा व्यापार होत होता असेही सांगितले जाते. असे असले तरी चीनच्या लोकांचे आवडते पेय असलेला चहा आपल्या भारत देशात पोहचण्यासाठी ब्रिटीश साम्राज्य कारणीभूत असल्याचे इतिहासकार सांगतात. चहाच्या क्षेत्रातली चीनची मक्तेदारी मोडून काढण्यासाठी ब्रिटिशांनी भारतात चहाची लागवड सुरू केली आणि भारतीयांना खर्‍या अर्थाने चहाचा परिचय झाला. जेव्हा इंग्रजांनी चहाची लागवड भारतात करून त्याचे उत्पादन केले आणि ब्रिटिशांनी व्यापाराच्या उद्देशाने जगाचा प्रवास सुरू केला तेव्हा ते प्रत्येक देशातील संस्कृती, तेथील जीवनमानाचा अभ्यास जवळून करत असत.

ब्रिटिश व्यापारासाठी भारतात आल्यावर त्यांनी शेजारील चीनची संस्कृती, तेथील लोकांची जीवनपद्धती देखील जाणून घेतली. तेव्हा ब्रिटिशांना चहाची माहिती झाली. त्यानंतर ब्रिटिशांनी चहाच्या बाबतीत बरचंकाही उपाययोजना राबवून चहासाठी योग्य वातावरणाची निवड करून चांगल्या प्रकारे उद्पादन घेत गेले आज त्यांनी केलेले प्रयत्न भारतीयांसाठी खऱ्या अर्थाने फळाला आलेत असे म्हणायला हरकत नाही. ब्रिटीश भारत सोडून गेले. परंतु, त्यांनी भारतात आणलेला चहा मात्र येथेच राहिला आणि आज तोच चहा भारतीयांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होऊन बसला आहे ज्याचा खूप मोठा चाहता वर्ग पाहायला मिळतो. तसेच चहा हा आपल्या अर्थव्यवस्थेचा भाग बनलेला आहे. चहा सोबत मोठ्याप्रमाणावर कॉफीचे ही उत्पादन बऱ्यापैकी घेतले जाते. मोठं मोठे उद्योजक, कंपन्या या व्यवसायात गुंतवणूक करून चांगला नफा मिळविताना दिसतात. भारतातील चहाचे काही लोकप्रिय प्रकार आसाम टी, दार्जिलिंग टी, कांगडा टी, निलगिरी टी असे आहेत. तसेच भारतात उत्पादित होणारी चहा, कॉफीची निर्यात देश विदेशात मोठ्या प्रमाणावर होते आणि भारतातील काही कंपन्यांची उत्पादित केलेली चहा, कॉफीची मागणी जगभरात आहे. आज भारत चीननंतरचा म्हणजे दुसर्‍या क्रमांकाचा चहा उत्पादक देश आहे.

जसा चहाचा इतिहास आहे तसा कॉफीचा देखील इतिहास आहे आणि कॉफी सुद्धा आपल्या आयुष्याशी चहा प्रमाणेच रुळली गेलेली आहे. एका नात्याप्रमाणे परंपरे नुसार ती संस्कृती बनत चालली आहे. कॉफी एखाद्या संध्याकाळी रोमांचित करून अंगावर शहारे आणणाऱ्या पावसाळी वातावरणत घेतलेला कॉफीचा घोट आंनद देणारा काही वेगळाच अनुभव देऊन जातो, खिडकीत बसून गरम कॉफीचे घोट घेताना काही जुन्या आठवणी आठवतात तर काही नवीन गोष्टी घडतात आणि त्यात निसर्गसौंदर्याची, मोहक वातावरणाची मनावर होणारी जादू एक विलक्षण अनुभव सतत आपल्या आठवणीत राहिली जाते... तो पाऊस आणि कॉफी, जसा कि तो आणि ती जेव्हा पहिल्यांदा डेट ला जातात त्यावेळी त्या प्रेमळ क्षणांची साथ द्यायला सोबत असते ती कॉफी आणि तो अस्मर्णीय पहिला वाहिला सहवास किंवा मग रात्रीच्या निरव शांततेत ग्यालेरीत बसून मनसोक्तपणे कॉफीचा घेतलेला आस्वाद मनाला एक वेगळेच समाधान देऊन जातो, मंद गाण्याच्या सोबतीने वाफाळत्या कॉफीचा आस्वाद घेताना मिळणारी कमालीची धुंद नशा यावी आणि कॉफी सोबत त्या गाण्यात रमून जाऊन गाण्याच्या स्वरात सोबत आपले स्वर मिसळून जसा गाण्याचा आनंद घेतला जातो तशी कॉफीच्या घोटात मिळणारी ती धुंदी काही औरच आहे. कधी पुस्तक वाचताना कॉफीची सोबत असली तर वाचनाचा आनंद द्विगुणीत करणारी कॉफीची खासियत काही वेगळीच आहे. एखद्या सुंदर दिवसाची सुरुवात व्हावी ती पण मस्त गरमा-गरम कॉफी आणि सोबत चविष्ट केकच्या स्लाईस असेल तर, क्या बात है !!

कॉफीचा आणि पिणाऱ्यांचा अंदाजच काही इतरांन पेक्षा थोडा काय, बराच वेगळा आहे. हा चहा सोबत एकाच स्वयंपाक घरात असला तरी त्याचा रुबाब तितकाच नवाबी किंवा एका जेंटलमॅन सारखाच आहे आणि कॉफीचे सेवन करणारे पण तसेच स्टाईलिश असल्या सारखे दिसतील, तसं तुम्हीं बरेच ठिकाणी पाहिलं ही असेल किंवा आपण ही त्यापैकीच एक असाल हेही सांगता येत नाही.

तसा कॉफीच्या इतिहासाबाबत सांगायचं झालंच तर कॉफी ही कॉफीया झाडाच्या बेरीज / फळापासून मिळणार्‍या बियांपासून बनवली जाते. कॉफीचा जन्म असे म्हणतात की नवव्या शतकात इथिओपिआमध्ये झाला. काल्डि नामक मेंढपाळ होता त्याच्या असे लक्षात आले की त्याचा बकर्‍या कसल्याश्या झाडाच्या बेरीज खाऊन इतक्या प्रफुल्लित व्हायच्या की त्या रात्रीच्या झोपायच्याच नाही. जेव्हा काल्डीने स्वतः त्या बेरीज खाल्ल्या तेव्हा तो ही प्रफुल्लित झाला. एका भिख्खूने काल्डिला आनंदाने नाचताना पाहिले, त्याला विचारताच काल्डिने त्याला बेरीज दाखवल्या. त्या भिख्खूने त्या बेरीजपासून पेय बनवून प्राशन केले, त्यानंतर त्याला असे जाणवले की या पेयाने त्याला बराच वेळ जागते ठेवले. अर्थात हे असे मानले जाते. इथिओपिआमध्ये त्याकाळी कॉफीची पाने पाण्यात उकळवून मिश्रण तयार केले जाई, त्याच्या औषधी गुणधर्मामुळे ते प्राशन केले जाई. कॉफीची प्रसिद्धी हळू-हळू अनेक ठिकाणी पोहोचली.

त्यानंतर पंधराव्या शतकात अरब लोकांनी कॉफीचा शोध लावला येमेनमध्ये. त्यांनी नुसता शोधचं नाही तर कॉफीचा व्यापार ही केला. १५५५ साली सुल्तान सुलेमानच्या राज्यात इस्तंबुलमधे कॉफीची ओळख सरवांना Özdemir Pasha ने करवून दिली. तो येमेनचा ऑट्टोमन राज्यपाल होता. ऑट्टोमन राजवाड्यात कॉफी बनवण्याची नवीन पद्धत सुरु झाली होती, ती पद्धत आज जगात सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. कॉफीच्या बिया आधी भाजून घेतल्या जाई आणि मग त्याची पूड करुन पाण्यात अगदी मंदाग्नीवर उकळले जाई जेणेकरुन कॉफीचा अर्क त्यात उतरत असे. या ब्रुईंग पद्धतीमुळे कॉफीची किर्ती दूरवर पसरली. कॉफीच्या बिया इथिओपिआमधून येमेनला व्यापारी निर्यात करत असे. सोळाव्या शतकापर्यंत पर्शिया, इजिप्त, सिरीयात कॉफी पोहोचली होती. कॉफीला "वाईन ऑफ अरेबी" असे म्हटले जायचे. अरबस्थानात कॉफीला काहवा म्हणून ओळखले जाते. काहवा म्हणजे बलवर्धक.

पुढे एकोणीसाव्या शतकापर्यंत कॉफी जगभरात पोहोचली. कॉफीचे उत्पादन उष्ण प्रदेशात होते. कॉफीचे साधारण छोटे झाड किंवा झुडुप असतं. कॉफीचे दोन प्रकार असतात एक कॉफी अरेबिका आणि दुसरी कॉफी रोबस्टा. कॉफीच्या झुडपाची तिरपी पाने असतात आणि त्याला येणारी चेरीसारखी फळं लाल-जांभळ्या रंगाची, क्वचित पिवळ्या रंगाची असतात त्याला कॉफी चेरी असे ही म्हटले जाते. भारतात कॉफी अरेबिका आणि कॉफी रोबस्टा कर्नाटकात - कोदग्गु, चिक्कामंग्ळूरू, हस्सन मध्ये उगवली जाते, केरळमध्ये मलाबार येथे तर तामिळनाडूत नीलगीरी, कोडाईकनाल येथे याच उत्पादन घेतले जाते. पूर्वी कॉफीमध्ये गोडव्यासाठी साखरेऐवजी गुळाचा किंवा मधाचा वापर दक्षिण भारतात केला जाई. अश्या प्रकारे कॉफी भारतात सुद्धा मुबलक प्रमाणात उत्पादित केली जाते आणि निर्यात देखील केली जाते.

असा हा चहा आणि कॉफीच्या लेख लिहिताना सुवासिक सुगंधी वाफेचा सुगंधा सोबत चहा कॉफीचा घोट घेताना मनात आलेला एक मनोरंजक मिश्किल संवाद जी एक वेगळीच जुगलबंदी मनाला छेडून गेली कि चहा आणि कॉफीचा काहीतरी तोलामोलाचा संवाद झालाच तर कुणाचा कल कुठे असेल तर कुणाची आवड कुणासोबत असेल, कुणाला कोण जास्त जावळीचा वाटतो चहा कि कॉफी किंवा या दोघांची विशेषतः काय आहे, या दोघांना कोणत्या वेळी जास्त पसंद केलं गेलं आहे किंवा या दोन्ही ही आवडत असल्या तरी मग चहा कधी आणि कॉफी कधी याचाही फरक अगदी अदबीने किफायतशीर मांडण्याचा मी प्रयत्न केला आहे तुम्हाला या चहा कॉफीच्या जुगलबंदीतुन अजून रंगात रंग वाढवून देईल एवढे मात्र नक्कीच सांगतो. हा प्रयत्न या अगोदर काहींनी केलाही आहे पण मी माझ्या अंदाजात शब्दाचा ताळमेळ बसवून लयबध्द केलेला प्रयास तुम्हाला चटकदार, रुचकर आणि मनोरंजक नक्कीच वाटेल. प्रत्येक वाक्य वाचताना तुम्हाला एक वेगळाच आनंद मिळत जाईल आणि तुम्ही वाचता वाचता चहा, कॉफीच्या मोहात कधी पडालं हे तुम्हाला सुध्दा नाही कळणार. मग तुम्हीच विचारात पडाल "चहा घ्यावी कि कॉफी"...!!

चहा म्हणजे एक उत्साह…!!

कॉफी म्हणजे स्फूर्ती…!!

चहा म्हणजे मैत्रीत विनाकारण…

कॉफी म्हणजे प्रेम प्रकरण…!!

चहाची मजा कटींग मध्ये…!!

कॉफीची मजा सेटिंग मध्ये…!!

चहा म्हणजे कसमे वादे…!!

कॉफी म्हणजे उन वादो की यादे…

चहा म्हणजे आठवणींचा झरा…!!

कॉफी म्हणजे स्मृतीचा ओढा…!!

चहा म्हणजे उसळलेली लाट…!!

कॉफी म्हणजे फेसळलेली लाट…!!

चहा म्हणजे एकदम झटपट…!!

कॉफी म्हणजे अक्षरशः निवांत…!!

चहा म्हणजे धडपडीचे दिवस…!!

कॉफी म्हणजे स्थिरावलेली दिवस…!!

चहा म्हणजे प्रवासातला सोबती…!!

कॉफी म्हणजे ध्येयाची प्राप्ती…!!

चहा म्हणजे सावरण्याचा धीर…!!

कॉफी म्हणजे मायेचा आधार…!!

चहा म्हणजे एकदम झकास…!!

कॉफी म्हणजे वाह मस्त…!!

चहा म्हणजे व्यवहाराच्या अटी…!!

कॉफी म्हणजे प्रेमाच्या भेटी…!!

चहा म्हणजे बालपणापासून…!!

कॉफी म्हणजे तारुण्यात आल्यापासून…!!

चहा म्हणजेच शंभरात एक सारखाच…!!

कॉफी म्हणजे म्हणजे शंभरात एकच…!!

चहा म्हणजे आंदोलन करणारे…!!

कॉफी म्हणजे नेतृत्व करणारा…!!

चहा पाणी म्हणजे वरची कमाई…!!

कॉफी म्हणजे एक्सट्रा मलाई…!!

चहा म्हणजे वाह ताज…!!

कॉफी म्हणजे जी उस्ताद…!!

चहा म्हणजे कथा संग्रह…!!

कॉफी म्हणजे कादंबरी…!!

चहा नेहमी मंद दुपार नंतर…!!

कॉफी एक धुंद संध्याकाळी…!!

चहा चिंब पावसात भिजल्यावर…!!

कॉफी आकाशात ढग दाटून आल्यावर…!!

चहा म्हणजे एक दीर्घ चर्चा…!!

कॉफी म्हणजे निवांत संवाद…!!

चहा म्हणजे उत्स्फुरता…!!

कॉफी म्हणजे उत्कंठता…!!

चहा म्हणजे दुनियादारी…!!

कॉफी म्हणजे दिल की यारी…!!

चहा म्हणजे वर्तमानात दमल्यावर…!!

कॉफी म्हणजे भूतकाळात रमल्यावर…!!

चहा म्हणजे संगीताचा ताल…!!

कॉफी म्हणजे गाजलेची चाल…!!

चहा सोबत बटर खारी…!!

कॉफी सोबत विटा मारी…!!

चहा म्हणजे अद्रक इलायची का स्वाद…!!

कॉफी म्हणजे ब्रू, नेस्लेचा स्वाद…!!

चहा म्हणजे वाद विवाद…!!

कॉफी म्हणजे सुसंवाद…!!

चहा म्हणजे गरमा गरम…!!

कॉफी म्हणजे कॉफी विथ करण…!!

चहा म्हणजे चाहत…!!

कॉफी म्हणजे दिल की धड़कन…!!

चहा म्हणजे भविष्याची स्वप्ने…!!

कॉफी म्हणजे साकारलेली स्वप्ने…!!

चहा म्हणजे मित्राची मेहंफिल…!!

कॉफी म्हणजे प्रियसीचा फिल…!!

चहा म्हणजे टपरीचा राजा…!!

कॉफी म्हणजे कॅफेची राणी…!!

..............................................................................................................................................................

चाय हो या कॉफी के साथ.....

खूब निभाया है इन्होनें मेरा साथ.....!!

कभी ये बातो मे थे मेरे साथ.....

तो कभी यादो मे रहे मेरे साथ.....!!

जिंदागि के हर पल से जुडे रहे मेरे साथ.....

हर लम्हें मे गवाह बने हे मेरे साथ.....!!

मैने गुजारे है कही पल चाय के साथ.....

तो कभी बिताये है कुछ लम्हें कॉफी के साथ.....!!

ना कोई शिकवा है ना कोई शिकायत एक दुसरे के साथ.....

ये दोनो खूब समजते है मेरे हालात और जजबात.....!!

धन्यवाद...!!

लेखन : अर्जुन ना. वालावलकर

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

2021-05-25T01:34:00.004+05:30

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

असंच काहीसं वाचलेलं आठवलं आणि मग मन त्या ओळींकडे पुन्हा पुन्हा लक्ष वेधून घेऊ लागलं, कुणी लिहलं होत माहीत नाही, नक्की कुठे वाचलेलं ते ही आठवत नव्हत पण ही ओळचं मनाला भुरळ पाडून गेली, मनामध्ये अपेक्षित इच्छांची उत्सुकता वाढू लागली, गेल्या वर्षांपासून आपण सगळेच जण उद्धभवलेल्या परिस्थितीला आपाआपल्या परीने सामोरे जाऊन आपले जीवन जगत आहोत, पुढच्या येणाऱ्या दिवसात सर्व पूर्ववत होईल आणि सर्व काही व्यवस्थित झालेले असेल अशी अपेक्षा आपण करीत आहोत, मित्रांनो आपल्याला फार नाही, निदान छोट्या छोट्या अपेक्षा तरी पूर्णत्वाला येण्यासाठी कोणता दिवस उजडणार आहे हे अजून आपल्याला माहीत नाही पण याच अपेक्षांना एक आशेचा किरण दाखवणारी ही कविता साकारण्याचा मी एक छोटासा प्रयत्न केला आहे ज्याने तुम्ही थोडेफार तरी अँटिबॉडीज व्हाल अशी मी आशा करतो.

अशी ही एक सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा तोंडावरच्या मास्क ऐवजी हास्य खुललेलं असेल

आणि मनसोक्त गप्पांमध्ये मन रमलेलं असेल

हसण्याचा खळखळाट आणि त्यावर टाळ्याची दाद असेल

ती एक सुंदर सुखदायक सकाळ असेल...!!

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा सेनेटाईजर ऐवजी सुगंधी अत्तर शिंपडले जाईल

आणि मनमोहक गंधानी परिसर दरवळला जाईल

मग तिथे प्रत्येकाचा एक सुगंधी साज असेल

ती एक रम्य सुहासमय सकाळ असेल...!!

अशी ही रम्य सकाळ असेल...!!

जेव्हा मेडिकल स्टोअर समोर गर्दी नसेल

औषध घेण्यासाठी ग्राहकांची रांग नसेल

तो दिवस खऱ्या अर्थाने तंदुरुस्त जनतेची ओळख असेल

उगवलेल्या त्या दिवसाची आजची ठळक बातमी हीच असेल

ती एक आरोग्यदायी सकाळ असेल...!!

अशी एक रम्य सकाळ असेल...!!

जेव्हा रस्त्यावरती शुकशुकाटाच्या ऐवजी

सर्वत्र गर्दीचे थवे दिसू लागतील

माणसं लॉक डाउनचा आळस झटकून

झपाट्याने कामाला लागतील

ती एक कार्यक्षमतेची सकाळ असेल...!!

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा पेपर वाचतांना हातात कडवट कढ्या ऐवजी

कडक चहाचा कप असेल

आणि चहाच्या प्रत्येक घोट सोबत

सकाळची ताजी बातमीची चर्चा असेल

ती एक खबर बात घेणारी सकाळ असेल...!!

अशी ही एक रम्य सकाळ असेल...!!

जेव्हा हॉस्पिटल मधील गर्दी ऐवजी

लोक हॉटेलमध्ये मिसळ, इडली, पापडा, जिलेबीसाठी गर्दी करतील

आणि फास्टफूडचे शौकीन बर्गर, पिझा, फ्रांकीसाठी गर्दी करतील

ती एक न्याहारीची सकाळ असेल...!!

अशी ही मस्त सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा जिवाभावाचे मित्र, गतकाळातील घडून गेलेल्या चौकश्या करण्या ऐवजी

मस्त चहाच्या टपरीवर छान गप्पागोष्टी करण्यात मग्न असतील

आणि चहा पिऊन झाल्यावर पैसे कोणी द्यायचे म्हणुन भांडत असतील

ती एक मौज मस्तीची सकाळ असेल...!!

अशीही सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा गल्लीत रुग्णवाहिका नाही तर शाळेची गाडी येईल.

आणि आपल्या मुलांना अप टू डेट करून मम्मी बस थांब्यावर घेऊन येईल

ती एक शालेय सकाळ असेल...!!

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

शाळेच्या मुलांच्या हातात मोबाईल ऐवजी टिफिन, वॉटरबॅग असेल

आणि ऑनलाईन अभ्यासाची डोकेदुखी संपून फेस टू फेस स्टडीची गोडी असेल

ती एक हजर जाबाबी सकाळ असेल...!!

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा मित्रपरिवरतील मंडळी सहा फूट अंतर टाळून गळाभेट करतील

आणि भूतकाळातील राग रुसवे विसरून आनंदाने स्नेहभोजन करतील

ती एक स्वागतमय सकाळ असेल...!!

अशी ही रम्य सकाळ असेल...!!

जेव्हा माणसं मेडिकलच्या तारखा व चेकअपचे रिपोर्ट विसरून

आपल्या पारंपारीक सणांच्या तयारीला लागतील

आणि उत्सवात उत्साहाने बेभान होऊन नाचतील

ती एक जल्लोषाची सकाळ असेल...!!

अशी ही सुंदर सकाळ असेल...!!

जेव्हा रुग्णाच्या खांद्यावर वर ऑक्सिजन सिलिंडर नाही तर ऑफिसची बॅग दिसेल

आणि कामावर वेळेवर पोहचण्यासाठी लगबघिने धावत पळताना दिसेल

ती एक लक्षवेधी सकाळ असेल...!!

अशी ही रम्य सकाळ असेल...!!

जेव्हा कंपनीत उशिराच पंचिंग होईल

तेव्हा लगेच तीन लेट मार्कचा विचार डोक्यात येईल

मग पुन्हा वेळेची समीकरण घडू लागतील

आदींची अचूक वेळ साधण्यासाठी माणसं पूर्वीसारखी वागू लागतील

ती एक कामधंद्याच्या सकाळ असेल...!!

ती सकाळ दूर नाही तो दिवस ही दूर नाही

अशी ही रम्य सकाळ अवश्य असेल

तो वर्तमान हि नक्कीच आपलाच असेल

होय.. नक्कीच असेल, ती एक यशस्वी सकाळ असेल...!!

अशी ही रम्य सकाळ असेल...!!

धन्यवाद !!

लेखक : अर्जुन नारायण वालावलकर

खोडरबरची आत्मकथा...!!

2021-05-12T16:42:00.096+05:30

आयुष्यभर दुसऱ्यांच्या चुका खोडण्यातच गेली की जगण्याची जिद्दच संपूण गेली

गरजे प्रमाणे वापरले सगळ्यांनी पण कुणी मला दाद नाही दिली...!!

कधी तक्रार नाही केली, जन्मल्या पासून रब रब राबतच राहिलो

आता स्वतः कडे पण पाहण्यासाठी शिल्लकच नाही उरलो...!!

मोठया आवडीने, हौसेने मला घेऊन येतात

मिरवताना मात्र पेपर, पेन्सिल घेऊन नाचतात...!!

आपल्या चुका खोडून टाकण्यासाठी हळूच मला खिशातून काढतात

जणू सर्वकाही आपणच ठीकठाक केले आहे असे सर्वाना दाखवतात

आम्ही तर सगळेच फक्त निम्मित मात्र आहोत

त्या कागदावरची ठरलेली पात्र आहोत...!!

कुणाचे काम झिझने तर कुणाचे उजळून टाकणे आहे

प्रत्येकाची आपली एक खासियत आहे...!!

म्हणूनच आम्ही सगळे एकमेकांनपेक्षा वेगळे आहेत

एक पेन चूक करू शकते पण पेन्सिल कधी चुकणार नाही...!!

कारण तिच्या मागे मी खंभिर उभा असतो, हे काय सांगायची गरज आहे

मी नेहमी तिच्या सोबतच असतो, नाहीतर मागुन पाहत असतो

तिच्या सर्व चुका सुधारतो, मिटवून टाकतो सर्व खाणाखुणा

पण गर्व कधी केला नाही ना कधी केला बहाना...!!

तिला माहीत आहे, मी तिचा सच्चा दोस्त आहे,

माला तिच्या पेक्षा तिचा माज्यावर विश्वास आहे

मी स्वतःला संपवून पुन्हा संधी निर्माण करून देतो

ती एकदाच ठळक उमटून आपल्या जागेवर ठाम राहते

पण आपले अस्तित्व कायम राहील की फासले जाईल

याची तिला सतत चिंता लागून राहिलेली असते

आणि विना कारण तिला माझी भीती वाटत असते

खर तर.... जगात मित्र संकटात साथ देतात

मित्राच्या चुका खोडून मार्ग नवे काढतात...!!

न वादविवाद... करता त्याची प्रत्येक चूक मी सुधारतो

पण तेच मित्र नंतर माझी आठवण कुठे काढतात...!!

तुम्ही असाल पडद्यावरचे आवडते हिरो

पण मी ही तुमच्या पडद्यामागचा कलाकार आहे...!!

तुम्ही मोठे कलाकार घडण्यासाठी मी नेहमी झिझून तुम्हाला साथ दिली आहे

तुमच्यासाठी झिझने हे माझं कर्तव्यच होत

पण कधी एकदा तरी मला पाहून थँक्यू बोललं पाहिजे होत...!!

आता पूर्ण आयुष्य असेच ओढाताण करून संपून गेले

खोड्या करून खोडण्याची मज्या काय असते ते जगण्याचे राहूनच गेले

एकत्र राहून पण कधी संगतीने मिसळलो नाही...!!

मी तिला आणि ती मला समजू ही कधी उमजलो नाही

सांगायचे शेवटी ते राहावुनच गेले आता सांगून काही उपयोग नाही

तिच्या सर्व चुका खोडण्यातचं मग्न होतो कि सांगितलेच नाही...!!

देखावा सजवण्यासाठी मी राब राब राबलो

कर्तव्याला जागताना मी पेपराशी खूप भांडलो...!!

पण आता कोणताच वाद नाही

ना कुणाकडून कोणती अपेक्षा काही...!!

इच्छा फक्त एवढीच जाणून घ्यायची आहे

एवढे सर्व घडून या जीवनाचे सार्थक झाले की नाही

हे काय माहीत नाही...!!

आयुष्यात पुष्कळ मित्र बनवा

पण जीवनात एक तरी विश्वासू मित्र असावा...!!

जो तुमच्या चुका सुधारायला तुम्हाला साथ देणारा

ज्याचा तुमच्या एका हाकेवर विश्वास असावा

असा एक मित्र असावा...!!

धन्यवाद...!!

लेखक : अर्जुन नारायण वालावलकर

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

2021-05-11T16:01:00.018+05:30

आंब्यातलो गोडवो माणसात दिसता

की माणसाच्या मनातलो प्रेमळ जिव्हाळो आंब्यात असता...!!

ह्याच नक्की काय काळणा नाय,

म्हणांच...!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

कोकणातल्या आंब्याक साऱ्या जगात खय तोड नाय...!!

हापूस म्हणा की पायरी, रत्ना, केसर, म्हणा की सिंधु, मानकुर

कोण गोड, कोण मधुर गोड, तर कोण रुचकर, आंबट गोड....!!

सगळ्याच आब्यांका गोडीचीच ओढ, म्हणांच...!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड !!

कोंबो आरावल्यावर दिवस तेचो उजाडता

डोळे चोळीतच पाटल्या दाराक जाता

आपण खवच्या आधी गाई गुरांका चारो पाणी दिता..!!

पिता उकड्या तांदळाची पेज आणि खोबऱ्याची फोड

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड..!!

चार कुणगे नागरल्यानं तरी ढवळ्या, पवळ्याची काळजी घेता

तेंच्या सोबत आपण पण स्वतः बैलासारखो राबता..!!

खाण्याकडे तेचे कसले मिजास नाय

कुळदाची पिठी आणि उकडो भात, बुरखे मारून खाता

वायच तोंडाक सुक्या बांगड्याची फोड

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड..!!

आंब्या काजीच्या दिवसात सवड तेंका खय असता

दिवसभर बागेतून, रानावणातून येचुन सगळा आणूचा असता

रात्री सवडीन रतांबे फोडूक खळ्यात बसता

रतांबे फोडताना त्याच्या वांगडा गजालींची जोड..!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड..!!

सुपारी आणि माडांच्या वाडीयेत मन तेचा बरा रमता

नाल बोडो सोलून इकुक गोयाक धाडता...!!

चुडतांन पासून वाडवणी करुक हात तेंचो बरो सरसरावता

घरबसल्या मेळकतीची होता घरातल्या खर्चाक जोड...!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

उकढ्या भातावर बांगड्याची कडी

इर्डाचा तिकला, सुगटाची चटणी

चमचमीत, झणझणीत तारल्याची कढी...!!

माश्याच्या जेवणची तेंका भारीच गोडी

कधी ताकाची तर कधी सोलाची कडी, तेच्या जेवणाची तृप्ती करता

निवांत पानपट्टीत बनयत खाता सुपारीची फोड आणि...!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

पोटापाण्यासाठी शहराकडे जाता नोकरी धंदो मोठ्या इमानन करता

गावाकडची शेतीवाडी संभाळुक रजा घेवन ओढाताण करता

गावाकडे पैसो अडको पडल्या वेळाक धाडता...!!

शहरात रावलो तरी मनात त्याच्या गावाकडची ओढ

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!

चतुर्थी, शिमग्याक आवर्जून मोठ्या हौसेनं हजेरी लावता

गावाच्या जत्रेची आणि दशावतारी नाटक बघूची भारी तेका हौस...!!

गावाक जाताना आवडीनं मिठाईचो पुडो प्रेमान हडता

सगळ्यांचा तोंड मायेन करता गोड

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

पावण्यांची उटबस आवडीनं करता

कोब्याचो रसो आणि घावणे करून वाढता

निरोप घेताना पावण्यांका भ्याट देऊन मायेन सांगता

"येवा कधीव कोकण आपलाच आसा"...!!

असा आवर्जून सांगता

म्हणांनच काय ?

आमकां सगळ्याका आसा कोकणची ओढ...!!

कोकणातलो माणूस आंब्यासारखो गोड...!!

लेखक : अर्जुन वालावलकर

स्वर्गाहून सुंदर सिंधुदुर्ग

2021-05-01T15:04:00.004+05:30

१ मे, महाराष्ट्र दिन चिरायू होवो...!!

१ मे १९८१, स्वर्गाहून सुंदर सिंधुदुर्ग स्थापना दिनाच्यानिम्मित चारोळी...!!

"रम्य ही सिंधुदुर्ग भूमी आणि धन्य ते सिंधुदुर्गवासी"

जन्मो जन्मी येथेच जन्मावे हेच मागतो निसर्गाशी..!!

"जन्मलो आम्ही सिंधुदुर्गात बोलतो आम्ही मालवणी"

"जाहलो आम्ही धन्य आम्हास लाभली ही सिंधुदुर्ग धरणाची माती"

"डोंगर, माळरान, आणि कडेकपाऱ्यात,

दऱ्या खोऱ्यातून वाहतो मालवणी मायेचा झरा...!!

देवाची करणी आणि नारळात पाणी

तशी मालवणी माणसाच्या ह्रदयात शहाळी...!!

"इथे नांदतो संपन्न निसर्गाचा साज,

अशी असावी एक भूमी म्हणुनी केला परशुरामाने अट्टाहास...!!

सिंधुदुर्ग म्हणजे निसर्गाला पडलेलं एक सुंदर स्वप्न,

म्हणूनच या भूमीत पंचतत्वाचा पूर्ण सहवास...!!

"विशाल सागराची साथ सोबत समुद्राची खनिजे,

माझ्या दर्याराजाची साधन संपत्ती अफाट...!!

कोकिळेच्या मंजुळ सुरांनी होते येथे पहाट,

असा निसर्गरम्य अद्वितीय सिधुदुर्ग एकच आहे जगात...!!

येथे प्रत्येक चराचरा मध्ये आहे रामेश्वर आणि सतेरीचा सहवास,

कुठे लक्ष्मीनारायणाची साथ तर कुठे माऊलीचा मायेचा हात...!!

जशी भजन कीर्तनाला टाळ मुरदुगाची साथ

तशी रात्रीच्या धयकाल्याला दशावताराचा थाट...!!

सण, उत्सवच्या दिवसात उजळून येते पहाट,

गौरी गणपतीच्या सणात नाचत येतात आमचे चाकरमानी अफाट...!!

येथे प्रत्येक सणांना वेगळाच उत्साह वेगळीच निसर्गाची किमया

तसेच प्रत्येक मोसमात एक अदभूत क्रियेची वेगळीच जादू...!!

कधी कडक ऊन, कधी थंडगार वारा तर कधी पाऊस धारा

पावसाळ्याच्या उभ्या, तिरप्या सरी धुऊन काढतात सारा पसारा...!!

असा आगळा वेगळा माझा सिंधुदुर्ग न्यारा

झाडाच्या छायेत शीतल गार वारा..!!

सर्व जगात आहे माझा सिंधुदुर्ग न्यारा

आम्हा मालवण्यांना आमचा सिधुदुर्ग प्यारा...!!

स्वर्गाहून सुंदर सिंधुदुर्ग स्थापना दिनाच्या सर्वाना हार्दीक शुभेच्छा...!!

लेखन :

अर्जुन वालावलकर

घेतली का ?.... तो घेतो का ?

2021-04-21T02:01:00.006+05:30

घेतली का ?.... तो घेतो का ?

घेतली का?...

या शब्दाचा अर्थ आता वेगळाच घेतला जात आहे.
घेतली का? असे म्हटलं की, त्याला संशयाने पाहिले जात आहे.

घेतली का ? हे वाक्याच इतक बदनाम झाले आहे,

की आपण काय घेतो हे सांगण्या आधीच त्याला गृहीत धरले जात आहे

माणूस किती ही सभ्य असला तरी,

घेतली की... त्याच्या व्यक्तिमत्वावर प्रश्नचिन्ह उभे राहत आहे,

त्याला चरित्रहीन नजरेने पण पाहिले जात आहे.

तो घेतो काय...?

या वाक्याने लोक त्या माणसांनची चर्चा तर करतात,

मग तेच लोक, भाऊ आजचा बेत काय आहे...!!

अशी पण विचारणा करतात.

घेणे ही त्याची वैयक्तिक इच्छा किंवा समस्या असली तरी,

घेतली की... त्याला चोकस दृष्टीने पाहिले जात आहे.

असे घेणारे बरेच आहेत.

अहो, मी सांगतो असे घेणारे बरेच आहेत

पण काही चोरून घेणाऱ्यांन कडून त्यांना जास्त बदनाम केले जात आहे.

कुणाला कस विचारावं...!! हा एक मोठा प्रश्नच आहे ?

तू घेतोस काय ?

थोडी घेऊया ?

तू घेतोस मला माहित आहे...!!

मी तुला घेताना पाहिलंय...!!

तू तर आदीच घेऊन आलास काय ?

"थोडीशी घ्यायला काय"

असे आदरातिथ्याने विचारणेही म्हणजे

आता संशयास्पद नजरेने पाहिले जात आहे.

घेणारा आणि घेतोस का ? असं विचारणारा दोघे समविचाराचे असले तर ठीक

म्हणजेच,घेणारे असले तर ठीक आहे.

नाहीतर आपण किती सभ्य आहोत हे पटवून देण्याची वेगळीच स्पर्धा सुरू होते

आणि शिल्लक घेण्याच्या विषयावरून न घेताच वाद होण्याची शक्यता असते.

तो घेतो काय...? किंवा घेतली का ? या वाक्याला घेणारे तर...!!

अजिबात भीक घालत नाहीत,

पण यांच्या बद्दल चर्चा करणारे मात्र ..!!

आपण पण कधी कधी थोडीशी घेतो,

हा विषय कधी समजून घेत नाहीत.

घेतली का ?

अस विचारणाऱ्यांना घेणाऱ्यांची खरच काळजी असते ?

कि फक्त चर्चा करायची असते ?

या बद्दल नक्की काही कळतच नाही

पण असले विषय घेतल्या शिवाय त्याचा वेळ जात नाही

अरे.....!! घेणारा घेतो, आपल्या पैशाची घेतो,

यात तुमच्या पोटात काय दुखते ?

अरे.....!! घेणारा घेतो, आपल्या पैशाची घेतो,

यात तुमच्या पोटात काय दुखते ?

कुणाचं दुखू नये म्हणून कोण घेतो, तर कुणाचं घेतली नाय म्हणून दुखते

यात तुमच्या पोटात काय दुखते ?

प्रश्न जरी वयक्तिक असला तरी त्याचे उत्तर सामाजिक असावे लागते

अशी आपल्या समाजाची सार्वजनिक अपेक्षा असते.

नाहीतर लोकं काय म्हणतील...!! हि भीती नायतर शंका मनात असते

मग अश्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी चढाओढ सुरु असते.

यश अपयश प्रत्येकाच्या कर्मावर अवलंबून असते.

कोण उत्साहाने साजरा करतो तर कोण नाईलाजाने घेत असतो.

घेणारा आपल्या आवडीने आपल्याला जसे हवे तसे घेतो आणि तो घेतच राहणार...!!

मी तर म्हणेन त्यानी ते तसेच घ्यावे ....!!

लोक त्यांना कसे घेतात ते त्यांच्या घेण्यावर सोडून द्यावे ....!!

आता तुम्हाला काय घ्यायचेय तुम्ही ठरवून घ्या ....!!

तुम्ही नाही घेतलीत तरी लोकं तुम्हाला घेतोस का ? विचारणारच

तुम्ही नाही म्हणून सांगितले तरी दुसऱ्याला विचारणार तो घेतो का..... ?

तुम्ही कितीही सभ्य असलात तरी ते तुम्हाला थोडी घेणार का ? विचारणारच ....!!

तुम्ही घेत नाही म्हणून सांगितली तरी सुद्धा ते तुम्हाला घेतच राहणार...!!

अहो, लोकांच काय ? ते तर संधी पाहताच राहणार...!!

अहो, त्या लोकांच ते कामच हाय, ते तर तुम्हाला घेतच राहणार...!!

आणि लोकांच, लोकांच काय म्हणताय ? ते तर बोलतच राहणार...!! काय ?

घेतली का ? तो घेतो का ?

घेणारे काय काय घेतात आणि त्याचे प्रकार किती ?

हे तुम्ही पण थोडी माहीती करून घ्या,

नाहीतर उगाचच स्वतःला बुचकळ्यात पडून तुम्हीपण घ्याल.

कोण चहा घेतो

कोण कॉफी घेतो

कोण सरबत घेतो

कोण ज्यूस घेतो

कोण काढा घेतो

कोण कोल्ड्रिंक घेतो

कोण ताडी, माडी घेतो

कोण बिअर घेतो

कोण वोडका, व्हिस्की घेतो

कोण गुळाची घेतो

तुम्ही यापैकी कोणती घेता आम्हाला पण कळवा,

नाहीतर लोकं आम्हाला विचारतीलच ...!! तो घेतो का ?

मग आम्ही काय सांगायचं...!! घेतली का ?

सर्व मित्रांना समर्पित

लेखक : अर्जुन वालावलकर

Maratha Light Infantry Regiment

2020-08-02T02:00:00.009+05:30

Maratha Light Infantry Regiment

मराठा आणि रेजिमेंट

रेजिमेंट म्हणजे काय आणि तीची स्थापना व त्याची कारणे

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंटचे महत्व काय आहे.

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंट जवानांची वैशिष्ट्ये आणि गुणधर्म

मराठा रेजिमेंटच्या जवानांचे युध्दातील योगदान

मराठा रेजिमेंटच्या जवानांना मिळालेला युध्द सन्मान

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंचे प्रशिक्षण केंद्र आणि इतिहास

मराठा रेजिमेंट चे घोषवाक्य कोणते, ते कुणी व कधी दिले.

मराठा आणि रेजिमेंट

मराठ्यांचं नाव घेताच आपल्याला आठवतात ते श्री छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचा अस्मर्णीय, असाधारण स्वराज्यासाठी केलेल्या पराक्रमाचा इतिहास. शिवाजी महाराजांचा गनिमी काव्याचा वारसा जपणाऱ्या मराठा लाईट इंफ्रन्टरी रेजिमेंटचा ज्यांनी जगाला आपली ताकत दाखवून दिली.

जो मरणाला घाबरत नाहीत तो मराठा, जो कोणासमोरही नजर झुकवत नाही तो मराठा, ज्यांची स्वारीच्या बातमीने शत्रूच्या गोटात घबराट पसरते तो मराठा, ज्याच्यामुळे संपूर्ण हिंदुस्थानात स्वराजाचा भगवा झेंडा रोवला तो मराठा, ज्यांनी हिंदुस्थानातून अटक पासून ते कटक पर्यंत भगवा फडकावला तो मराठा. शौर्य, जिद्द, बहादुरी, बेधडक आक्रमण,चतुराई , चपळाई, गनिमीकावा, या सर्व गोष्टीच संमिश्र रसायन म्हणजे मराठा.

मराठा यांच्या पराक्रमाच्या अनेक गाथा आहेत आणि प्रत्येक घटना पेरणादायी आणि स्फुर्तीदायी आहे. महाराज्यांच्या स्वराज्याच्या काळापासून ते पेशवाई संपुष्टात येई पर्यंत मराठा मावळ्यांचा एक ज्वलंत इतिहास आपल्याला पाहायला मिळतो नंतर ब्रिटिशांनी जसजसे हिंदुस्थानावर आपली पकड मजबूत करीत गेले आणि पूर्ण हिंदुस्थानाला आपले गुलाम बनविले हे उघड सत्य असले तरी आपल्या देशात येऊन त्यांनी आपल्याच माणसांना हाती घेऊन आपल्यावर राज्य केले हे सत्य सुद्धा आपण नाकारू शकत नाही. इथे सुद्धा मराठ्यांनी आपला पराक्रम आणि युद्धातील शौर्य दाखवण्यात कधी मागे हटले नाहीत.

मराठा लाईट इंफ्रन्टरी रेजिमेंटची ही गाथा भारतीय सैनिकांची, ही गाथा जवानांच्या शौर्याची, ही गाथा आपल्या धरणी मातेच्या वीरांची, ही गाथा देशासाठी दिलेल्या बलिदानाची, ही गाथा त्यागाची, ही गाथा जीवावर उदार होऊन लढणाऱ्यांची, ही गाथा शत्रूला भुईचीत करून पळवून लावणाऱ्या मर्द मराठयांची, ही गाथा देशसेवेच्या व्रताची, ही गाथा सर्वस्व समर्पणाची, ही गाथा मराठा लाईट इंफ्रन्टरी रेजिमेंटची.

अडीशे पेक्षा जास्त वर्षाचा वारसा लाभलेल्या या मराठा लाईट इंफ्रन्टरीची इतिहासाची पाने आज आपण उलगडणार आहोत. सैनिकांच्या शौर्याला इतिहास असतो हा इतिहास असतो ज्वलंत आणि देदीप्यमान. “गनिमाच्या देखती फोजा रनशूरांच्या फुरफुरती भुजा" असा एक इतिहास मराठा लाईट इंफ्रन्टरी रेजिमेंटला लाभला आहे.

जेव्हा तुम्हीं घरी परत जाल तेव्हा त्यांना आमच्या बद्दल सांगा, “त्यांच्या भविष्यासाठी आम्ही आमचा वर्तमान दिला आहे”. इंग्लिश कवी जॉन मॅक्सवेल एडव्हेंटच्या या ओळी कोहिमा इथल्या स्मारकावर आजही पाहायला मिळतात. खरंच असाच वर्तमान भारतीय जवानांनी आपल्याला दिलाय त्यापैकी शूर वीरांची रेजिमेंट म्हणजे मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट.

रेजिमेंट म्हणजे काय आणि तीची स्थापना व त्याची कारणे

हिंदुस्थानात प्राचीन काळापासून सेनापती पध्दत चालत आलेली आहे. सतराव्या शतकापासूनच ब्रिटिशांचे हिंदस्थानात व्यापार निम्मित येऊन इथेच स्थिर होण्याचा आणि हिंदुस्थानावर राज्य करण्याचा निर्णय पक्का झाला तेव्हापासूनच त्यांनी त्या काळातील आधुनिक आणि पद्धतशीर पणे सैन्याचा विकास केला. मुळातच स्वतःहा ब्रिटिश थोड्याच प्रमाणात हिंदुस्तानात आले होते त्यामुळे त्याचे स्वतःचे सैनिक फार कमी प्रमाणात होते तरीसुद्धा त्यांनी आपल्या सैन्याचा विकास स्थानिक नागरिकांना प्रशिक्षण देऊन आपला फोज फाटा वाढवून ताकदवर बनले होते.व्यापाराच्या निमित्ताने हिंदुस्थानात आलेले ब्रिटिश, पोर्तुगीस, फ़्रेंच, स्पॅनिश यांनी हिंदुस्थानातील मातीचा, हिंदुस्थानातील लोकांचा, समाजाचा, चालीरीती, येथील पर्यावरणाचा, भौगोलिक परिस्थितीचा आणि येथे उपलबध असलेल्या संसाधनांचा बारकाईने अभ्यास केलेला होता त्यामुळे त्यांना हिंदुस्थानावर आपली पकड बळकट करण्यास मदत झाली ज्या प्रांतातील राज्य त्याचे अधिपत्य स्वीकारून ब्रिटिशांत विलीन झाली तिथल्या सैन्याला त्यांनी आपल्या पद्धतीने तयार केले. वेगवेगळ्या ठिकाणच्या लोकांची वेगवेगळी युद्धनीती आणि त्याची बहादुरी पाहून इंग्रजांनी त्या प्रांता प्रमाणे सैन्य दलाची निर्मिती सुरु केली त्यामध्ये तेथीलच स्थानिक लोकांना सामील करून घेतले. आणि अश्या प्रकारच्या केल्या गेलेल्या सैनिक समूहाला किंवा याच सैन्य दलांना रेजिमेंट म्हणतात.

इंग्रजांन द्वारे मराठा रेजिमेंटचे गठण होणे यासाठी महत्वाचे कारण होते ते म्हणजे मराठ्यांचा इतिहास त्याचे शौर्य फारच जवळून पहिले होते. मराठे संख्या बाळांनी जरी कमी असले तरी त्याची युद्ध नीती, गनिमाची कावा, छापेमारी युद्ध शैली, वेळेच्या आधीच पोहोचून शत्रूला वाटेतच परायचीत करणे आणि नैसर्गिक उत्पादनाचा आणि वातावरणाचा उपयोग करून शत्रूवर मात करणे यात मराठ्यांचा हातखंडा होता. हे सर्व ब्रिटिशांनी मराठा साम्राज्य घडताना उध्ड्या डोळ्यांनी पहिले होते. त्यामुळे ब्रिटिशांनी मराठा रेजिमेंटचे गठण केले.

स न ४ फेब्रुवारी १७६८ ईस्ट इंडिया कंपनीने मुंबई मध्ये आपल्या वखारींची सुरक्षितते साठी मराठ्यांचा काटक पणा आणि गनिमी काव्याने लढण्याचे गुण हेरून ब्रिटीशानी मराठ्याची निवड करून बॉम्बे सीबॉय या नावाची एक बटालियन उभारलेली होती. मराठा सेना आणि नोसेना दोन्ही बॉम्बे" सीबॉय" ची दुसरी बटालियन बनली हिला "जंगी पलटण" या नावाने ओळखले जाऊ लागले त्यात बहुसंख्य सैनिक हे मराठा होते आणि मराठ्यांची दुसरी फलटण बॉम्बे सीबॉयच्या अंतर्गत तिसरी बटालियन १७६८ मध्ये स्थापित केली गेली तिला नाव दिले गेले "काली पाचवी". अठराव्या शतकात सुध्दा काही बटालियन स्थापन करण्यात आल्या त्यांनी कहून, बलूच, अभेस्मिया मध्ये आपला पराक्रम दाखविला १८२४ मध्ये बॉम्बे नेटिव्ह इन्फ्रंट्री हि बटालियन स्थापित केली गेली, १९२२ नंतर पुढे मराठा लाईट इंफ्रन्टरी रेजिमेंट पहिल्या आणि दुसऱ्या विश्वयुद्धात आपले पराक्रमाचे प्रदर्शन केले आणि ब्रिटिश काळात दिल्या जाणाऱ्या युध्द सन्माना साठी पात्र ठरले. १९४७ मध्ये देशाला स्वातांत्र्य मिळाल्या नंतर या बटालियनला मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट यानावाने ओळखू जाऊ लागले. जी आज २१ बटालियन मजबूत आहेत.

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंटचे महत्व काय आहे.

मराठा रेजिमेंट एक प्रकारची लाईट इन्फेन्ट्री आहे. लाईट म्हणजे प्रकाश व इन्फेन्ट्री म्हणजे पायदळसेना. जसे लाईट इन्फेन्ट्री म्हणजे प्रकाशाच्या गतीने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणावर न थकता चालतच प्रवास करणारी सेना. स्वातंत्र्याच्या नंतर सुद्धा मराठा रेजिमेंटने सैन्यदलात राहवून शौर्याला नवीन आकार देण्याचे थांबिवले नाही. स्वतंत्र तर पूर्ण भारताला मिळाले पण गोव्यामध्ये पोर्तुगीज आपला हक्क जमवून बसले होते तेव्हा भारतीय सैन्याच्या आदेशाने मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट च्या जवानांनी बेळगावव पासून ते गोवा ११० किलोमीटरचे अंतर वेंगुर्ल्या मार्गे पायी प्रवास करून गेले आणि पोर्तुगीजांवर आक्रमण करून गोव्याला स्वतंत्र मिळवून दिले आणि इतकेच नाही तर गोव्याच्या सोबत दमण आणि द्विपला पण स्वतंत्र भारतामध्ये मिळवून घेतले.

आज हि रेजिमेंट देशाची सुरक्षा आणि रेजिमेंटचा सन्मान राखुन येणाऱ्या पुढील पिढीला प्रेरणा स्वरूप बनली आहे. स्वातंत्र्यानंतर देखील 'एम एल आय' ने आपली युद्धनीती कायम ठेवत देशाच्या सीमांचे रक्षण प्राणपणाने केले आहे. शिवरायांच्या युध्द नीतीतील एक “गनिमी कावा” ही पध्दत या रेजिमेंट ने आजही तेवढ्याच तडफेने जपत आपल्या समोर येणाऱ्या दुश्मनांचा पाडाव करण्याचा पायंडा कायम ठेवला आहे. म्हणून तर काश्मीर असो , सिक्कीम , अरुणाचल प्रदेश , मणिपूर नागालँड , किंवा देशाची कुठलीही सीमा असो मराठा लाईट इन्फन्ट्री छातीचा कोट पुढे करून देशरक्षणाची जबाबदारी पार पाडत आहे.

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंट जवानांची वैशिष्ट्ये आणि गुणधर्म

आपण भारतीय सैन्याला वेगवेगळ्या तुकड्यांमध्ये विभागून अंदाज लावू शकत नाही कि कोणते सैन्यदल जास्त ताकतीचे आहे किंवा कोण सर्वात श्रेष्ठ आहे आणि आपल्याला तसा विचार सुद्धा नाही केला पाहिजे. कारण आपल्या भारतीय सैन्यातील प्रत्येक जवान शौर्याने परिपूर्ण आहे पण जेव्हा मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट बद्दल बोलायला लागतो तेव्हा त्याच्या शौर्याच्या गाथा ऐकतानाच डोळ्यासमोर पूर्ण इतिहास जिवंत होऊन उभा राहतो रक्त सळसळू लागत अंगात स्फूर्ती निर्माण होऊन छाती फुलून येते मन एक चित्त होऊन वाचण्यात आणि ऐकण्यात दंग होऊन जाते.

सुरुवातीच्या काळात त्यांना बॉम्बे सिपॉय या नावाने ओळखले जात होते. आणि इंग्रज हे स्वतः मनात होते की मराठा रेजिमेंटचे गठण केल्यापासून दुसऱ्या महायुध्दा पर्यंत ब्रिटिशांचे पारडे भारी होते सतराव्या शतक पासून ते अठराव्या शतक पर्यंत अंतर्गत युध्दासाठी मराठा रेजिमेंटलाच पाठविले जात होते.

मराठा रेजिमेंटच्या जवानांचे युध्दातील योगदान

१८६८ मध्ये अभेसिनीओच्या थियोडीयो राजा विरूध्द लढाई साठी पहिल्यांदा या बटालियने देश बाहेर आफ्रिकेत ४५० किमी चालत प्रवास करून युद्ध केले आणि तेथिल किल्ला काबीज केला. त्याहून हि आधी मराठा बटालियने बलुचिस्तानमध्ये काहूल च्या लढाईत मोठा पराक्रम गाजवला होता विशेषता काली पाच या बटालियननं त्याच्या दाखवलेल्या शौर्य मुळे त्याच्या झेंड्यावर काहून लिहिल गेलं होत इतकाच नाही तर पुणे कंटेंट मध्ये एका रस्त्याला काहून असे नाव देण्यात आल.

मराठ्याची बहादुरी पाहून इंग्रजांनी आफ्रिका, चीन, अफगाण, आणि युरोप देशांमधील युध्दांसाठी मराठा जवानांना पाठवण्याचे सुरु केले होते. १९१४ मध्ये मराठा इन्फेन्ट्री ला पहिल्या महायुध्दातील एक भयंकर महायुद्धाला सामोरे जावं लागल पर्शियन गल्फ मध्ये टायग्रिस नदीच्या काठावर कूट इथं तीन दिवसाच्या लढाई नंतर तुर्की सैन्य शहर बाहेर फेकलं गेल मात्र तुर्की सेनानी कूट शहराला पुन्हा वेढा दिला त्यावेळी हजारो मराठा आणि ब्रिटिश सैनिक मारले गेले शंभरहून अधिक दिवस उपासमार करून मराठ्यांनी लढाई केली तरीही पुढे १९१८ साली तुर्कांचा पराभव मराठा बटालियन केला. नंतर या बटालियननं अफगाणिस्थानच्या आक्रमणाला तोंड दिल आणि त्यात हि पराक्रम गाजविला. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात सुद्धा मराठा लाईट इन्फन्ट्री ने निर्णायक भूमिका निभावली होती. 'बॅटल ऑफ शरकत' च्या लढाईने तर पहिलं महायुद्ध संपवलं होतं. दुसऱ्या महायुद्धातही तश्या अनेक पराक्रमांचे विक्रम केले गेले.

१७५८ मध्ये ज्यामराठ्यांनी अटक पर्यंत भगवा फडकावला तोच पराक्रम १९६५ मध्ये भारत पाकिस्तान च्या युद्धात पुन्हा पाहायला मिळाले वाघा बॉर्डर पार करून मराठा रेजिमेंटच्या जवानांनी पाकिस्तान च्या काही भागात आपला कब्जा जमविला. १९७१ च्या युध्दामध्ये बांगलादेशला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी मराठा रेजिमेंटच्या जवानांनी आपले फार मोठे योगदान दिले. मराठा रेजिमेंटच्या 22 व्या तुकडीचे नेतृत्व करणारे संभाजी पाटील यांनी साहस आणि पराक्रम दाखवून बांग्लादेशच्या ढाक्कावर आपला कब्जा मिळविला होता. भारतातील प्रत्येक राज्यांमध्ये मराठा रेजिमेंटच्या बटालियनचे कार्यरत आहेत. मुंबईच्या २६/११ च्या आतंकवादी हमल्यामध्ये प्रतिउत्तर देण्यासाठी आलेल्या जवानांमध्ये सुध्दा मराठा रेजिमेंटचे जवान होते. एवढाच नाहीतर सर्जिकल स्टायक मध्ये सुध्दा जवानांनी आपली कामगिरी बजावली होती.

दुसऱ्या महायुद्धात रोमेलच आक्रमण रोखण्यासाठी नाईलच्या खोऱ्यात मोठया प्रमाणावर सैन्याची जमवाजमव करण्यात आली त्यात इराक मधून एक मराठा तर सायप्रसमधून तीन मराठा बटालियनस आणल्या गेल्या दुर्दैवाने अनेक मराठा सैनिक जर्मन सैनिकांच्या ताब्यात सापडल्यानं ते युध्द कैदी झाले ज्या प्रमाणे हा इतिहास जवानांचा आहे त्याप्रमाणे युद्ध कैद्यांचा सुद्धा आहे तो अधिक मनाला हेलावणारा आहे. या युद्धकैद्यांना ब्रुन्सवीक इथे ठेवण्यात आल त्याची साक्ष म्हणजे कर्नल बोल्टर यांनी मराठा बटालियनचे कॅप्टन बाबुराव दिनकर मोहिते यांचे खडूणी रेखाटलेल चित्र, हे चित्र आजही बेळगावच्या संग्रहालयात पाहावयास मिळते.

भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर सैन्यदलात बरेच बदल झाले सॊस्थान खाली झाल्या मुळे त्यांच्या बटालियन विलीन झाल्या पण मराठा इन्फेन्ट्री रेजिमेंट कायम राहिली. आज या रेजिमेनीच्या एकूण सवीस बटालियन आहेत. २० रेगुलर बटालियन, ४ राष्ट्रीय रायफल, गॉन प्रादेशिक सेना कार्यरत आहेत.

मराठा रेजिमेंटच्या जवानांना मिळालेला युध्द सन्मान

मराठा रेजिमेंट त्या काही रेजिमेंट पैकी एक आहे ज्यांच्या दोन जवानांना व्हिक्टोरिया क्रॉस देऊन सन्मानित करण्यात आले होते. व्हिक्टोरिया क्रॉस हा ब्रिटन मधील सर्वात मोठा नागरिक आणि सैन्य सम्मान आहे. १९४५ मध्ये ज्याना हा सम्मान दिला गेला होता त्यांच नाव होत नामदेव जाधव आणि कमांडर यशवंत घाडगे आपल्या मातृभूमीपासून दूर जर्मनी मध्ये पराक्रम दाखवणारे मराठा रेजिमेंटच्या या दोन जवानाने आपल्या रेजिमेंटच्या संम्मानात भर घातली.

यशवंत घाडगे : इटली मध्ये जर्मन सैनिकाच्या एका पोस्टवर मराठा बटालियनच्या एका कंपनीनं हल्ला केला या कंपनीच्या रायफल सेक्शनचे कमांडर यशवंत घाडगे होते त्याच वेळी जर्मन सैनिकांनी तुफान गोळीबार सुरु केला त्यामुळे आपले साथीदार मारले जात असताना पाहून घाडगे यांनी ग्रॅनाईट फेकून शत्रूचे पोस्ट उध्वस्त केले. हातगाईच्या लढाईत ते जर्मन सेनेच्या फारच जवळ पोहोचले होते त्याच्या टॉमी गन मधल्या गोळ्याही संपल्या होत्या शेवटी त्याच टॉमी गनच्या दस्त्याने त्यांनी शत्रूला आस्मान दाखवल. तेव्हढ्यात शत्रूच्या गोळीनं रायगड जिल्ह्यातल्या पळस गावचा बहादर मराठा जवानांचा वेध घेतला त्याच्या इटलीमधील युद्धात असामान्य पराक्रमाबद्दल त्यांना व्हिक्टोरिया क्रॉस देऊन सन्मान करण्यात आला. यशवंत रावांच्या वीर मरणाच्या आठवणी त्यांच्या वयोवृद्ध पत्नीने अजून जपून ठेवल्यात.

नामदेव जाधव : ९ एफ्रील १९४५ रोजी इटली मध्ये सिनियो नदीच्या काठावर जर्मन सैन्य बरोबर झालेल्या युद्धात मराठा लाइट इन्फेन्ट्री च्या नामदेव जाधव यांनी जर्मन सैन्याचे दोन पोस्ट उध्वस्त केले शत्रूच्या हल्ल्यात मराठा बटालियनचे कंपनी कमांडर सह सर्व सैनिक मारले गेलेले असतानाही नामदेव जाधव यांनी एकट्याने जर्मन सैन्याला आस्मान दाखवून दोन पोस्टवर कब्जा मिळविला त्याच्या या धाडसाबद्दल त्यांना व्हिक्टोरिया क्रॉस बहाल करण्यात आला.

हि पदक वैयक्तिक असली तरी यातून वाहणारा स्तोत्र मात्र निरंतर आहे. जो मराठाच्या प्रत्येक जवानांना उद्युक्त करतो निरंतर शौर्य गाजवण्यासाठी रेजिमेंटचे नाव राखण्यासाठी. बलिदानाचा आणि त्यागाचा एक अनंत प्रवाह ह्या रेजिमेंट मधून जो वाहत आहे तो आज पर्यंत कायम आहे.

मराठा रेजिमेंटच्या जवानांनी आतापर्यंत युद्धात बरेच पराक्रम गाजवले त्याची सन्मान पदके पाहून आपल्याला याची प्रचिती येते. मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंटला आता पर्यंत मिळालेली सन्मान पदके यात २ व्हिक्टोरिया क्रॉस, ५ अशोक चक्र, २९ परम विशिष्ट सेवा मेडल, ४ महावीर चक्र, १५ कीर्तीचक्र, ३५ अतिविशिष्ट सेवा मेडल, ४४ वीर चक्र, ६४ शौर्य चक्र, ४ युध्द सेवा मेडल, ४४० सेना मेडल, १ अर्जुन अवार्ड आणि १ पदमभूषण अवार्ड इत्यादी मेडल आणि अवार्डने मराठा रेजिमेंटच्या जवानांचा सन्मान कार्यात आला आहे आणि या सर्व सन्माननी बनत आहे Most Decorated Regiment of India. DUTY-HONOUR-COURAGE ने भरलेली रेजिमेंटला शत शत प्रणाम.

मराठा लाईट इन्फंट्री रेजिमेंचे प्रशिक्षण केंद्र आणि इतिहास

मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट हि एक अनोखी रेजिमेंट आहे जिच्या रेजिमेंट केंद्राला सुद्धा एका बॅटल ऑनर प्रमाणे सन्मान दिला आहे. बेळगावचे हे सैनिकी प्रशिक्षण केंद्र सर्वात जुन्या पाच रेजिमेंट केंद्रा पैकी एक आहे. जे बॉम्बे प्रेसिडेंसि च्या निर्मितीच्या वेळी स्थापन केले होते आणि हे इंग्रजांच मोठ शासनिक क्षेत्र होते. ब्रिटिश काळात सुद्धा या सैन्याने आपल्या अंगभूत शिस्त आणि उपजत पराक्रमाचे झेंडे जगभर रोवले होते आणि आज हेच रेजिमेंटचे केंद्र इतिहासाची साक्ष देत मोठ्या दिमाखात उभे आहे. त्या ऐतिहासिक मराठाच्या साहसीचा, शौर्याचा, बलिदानाचा आणि पराक्रमाची गाथा घेऊन.

दुसऱ्या महायुद्धातील मराठा रेजिमेंटचे शौर्य पाहून स्वतः इंग्रज सुद्धा चकित झाले होते. पण दुसऱ्या महायुध्दा नंतर इंग्रजांची ताकद कमी होऊ लागली होती. तेव्हा इंग्रज आपल्याच रेजिमेंटच्या सैन्याशी घाबरू लागले होते. कारण १८५७ मध्ये त्यांच्याच सैन्यातील जवानांनी विध्रोह सुरु केला होता तसे मराठयानी केला तर आपण कुठे पाळूही शकत नाही आणि देशातील स्वातंत्र्याच्या चळवळी वाढत होत्या त्यामुळे ब्रिटिश साम्राज्य तुटत चालले होते.

ब्रिटिशांच्या काळात मराठा इन्फेन्ट्री मध्ये अधिक तर मराठा जवान होते पण स्वातंत्र्याच्या नंतर आता सर्व जातीचे लोक समावेशक आहेत. मराठा इन्फेन्ट्री मध्ये भरती होण्याचे स्वप्न बाळगणारे अनेक असतात पण प्रवेश मिळवून स्वप्न पूर्ण करणारे काही मोजकेच असतात. निवड झालेल्या उमेदवारांना बेळगावच्या प्रशिक्षण केंद्रात कठोर प्रशिक्षण दिले जाते.

मराठा लाईट इन्फेन्ट्री भारतीय सैन्य दलाची एक आधुनिक आणि उच्च प्रशिक्षित बटालियन पैकी एक रेजिमेंट आहे. मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट साठी हि खूप मोठ्या गर्वाची गोष्ट आहे कि "श्री छत्रपती शिवाजी महाराज" त्याचे मार्गदर्शक आणि प्रेरणा स्फूर्ती आहेत. लढण्यासाठी केवळ शौर्य, हिंमत, टाकत, एवढं असून उपयोगच नाही तर त्याबरोबर आवश्यक आणि महत्वाचं असत ते आहे टेक्निक, मराठा लाईट इन्फेन्ट्रीच वार टेक्निक जगभरात नावाजलेला आहे. या मराठा लाईट इन्फेन्ट्रीचा इतिहास जगभरच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचलेला आहे, लिहिला गेलेला आहे आणि तो ही शौर्याचा.

मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंटच्या या प्रशिक्षण केंद्रामध्ये जवानांचे शारीरिक, मानसिक आणि बौद्धिक कौशल्य पणाला लावलेल असते. ३४ आठवड्याचे या कठोर प्रशिक्षणाचे दोन भाग असतात. प्रथम भाग १९ आठवड्यांचे मूलभूत प्रशिक्षण त्यामध्ये पिटी, फूडड्रिल, रायफल फायरिंग, क्रॉस कन्ट्री, बॉकसिंग, रूट मार्च १० किलोमीटर आणि २० किलोमीटर आणि द्वितीय भाग १५ आठवड्याचा ऍडव्हान्स प्रशिक्षणाचा असतो जो मूलभूत प्रशिक्षण पेक्षा काढीण असतो त्यामध्ये लाईट मशीनगनची फायरिंग, रायफलड्रिल, ३० आणि ४० किलोमीटर रूट मार्च, बॅटल ऑप्टिकल कोर्स आणि आउटडोर प्रशिक्षण असते त्या मध्ये मूलभूत प्रशिक्षण आणि शास्त्र प्रशिक्षण झाल्यानंतर फिल्ड क्राफ्ट, बॅटल क्राफ्ट शिकल्यानंतर बचाव आणि आक्रमण करण्याचे सराव प्रशिक्षण घेऊन प्रत्येक्षात अंमलबजावणी कशी करायची ते शिकवले जाते.

आतंकवादी कारवाया रोकण्यासाठी त्यांच्यावर कश्या प्रकारे हमला करून विजय मिळवायचा याचे प्रशिक्षण देण्यासाठी चक्क बेळगावच्या प्रशिक्षण केंद्रा मध्ये जमूकाश्मीर मधील एक गावच उभ करण्यात आल आहे. या प्रशिक्षणात जवानांचा कान, मन, चित्त, एकाग्रत असणे महत्वाचं आहे. इथे चुकीला क्षमा नाही कारण एका चुकीची किंमत शत्रू सैन्याची बंदुकीची गोळी असते. इथला जवान अश्या कौशल्यात पारंगत व्हावा म्हणूनच अभिरूत युद्धभूमीवर जवानांना कसून घडवले जाते. नऊ महिन्याच्या खडतर प्रशिक्षणानंतर मराठा इन्फेन्ट्रीच्या जवानांमध्ये जे बळ येत ते हत्तीचं बळ असत म्हणूनच जगभरातील शत्रुंना या जवानांनी पाणी पाजलेला आहे. अडीशे पेक्षा वर्षाचा हा इतिहास अलीकडच्या या शहीद कुंडलीत येऊन पोहचतो. शहीदांच्या या कहाण्या इथल्या मातीच्या कणा कणा मध्ये आहेत. त्या कहाण्या आयकून कधी डोळे पाणावतात तर कधी रक्त सळसळत ते आपल देश प्रेम सीमेवर येऊन थांबत.

मराठा रेजिमेंट चे घोषवाक्य कोणते, ते कुणी व कधी दिले.

मराठा रेजिमेंटची गाथा फार मोठी आहे. "शिवरायांचे आठवावे रूप शिवरायांचे आठवावा प्रताप" श्री छत्रपती शिवाजी महाराजचा जयजय करीत मराठा रेजिमेंट च्या जवानांनी मोठमोठी आव्हानांवर मात केली आहे. महाराजच नाव मराठा रेजिमेंटच्या रक्तातच आहे. म्हणूनच श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचं नाव मराठा रेजिमेंटच्या युद्धाच्या घोषवाक्यामध्ये आहे. या घोषवाक्याची सुद्धा एक रंजक कहाणी आहे. हे वाचून तुम्हाला आचार्य वाटेल. शिवाजी महाराज्यांच्या मावळ्यांचा पराक्रमा बद्दल ऐकल की मन अपोआपच त्या काळात जात.

आपल्या भारतीय सैन्य दलातील प्रत्येक रेजिमेंटची किंवा बटालियनची एक युद्ध ललकारी असते मग ती देशाच्या नावाने आहे तर काहींची देवाच्या नावाने आहे पण मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट हि अशी एकमेव रेजिमेंट आहे जिची युध्द ललकारी "बोल श्री छत्रपती शिवाजी महाराज की जय" हि आहे. श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जयघोषा बद्दल सांगायला फार अभिमान वाटतो पण ह्या जयघोषाची ललकारी मागील इतिहास पण फार मोठा रंजक आणि कौतुकास्पद आहे. ही जयघोषाची ललकारी आपल्याला स्वातंत्र्या नंतर मिळालेली नाही तर ती स्वातंत्र्याच्या पूर्वी मिळालेली आहे आणि ती ललकारी आपल्या देशात मिळालेली नाही तर ती आफ्रीकेतील सुधान मध्ये मिळालेली आहे आणि विशेष म्हणजे ती ललकारी कुणी भारतीयाने दिलेली नाही किंवा सुचविलेली नाही ती दिली आहे एका ब्रिटिश अधिकारी बुमगार्ड याने.

इ.स. १९४१ साली दुसऱ्या महायुद्धात आफ्रिकेत आत्ताच्या इथियोपियाच्या म्हणजे त्याकाळच्या ॲबेसिनीयाच्या उत्तरेस एक छोटासा देश होता त्याचं नाव इरेट्रिया. या इरेट्रियात एक केरेन नावाचा प्रांत आहे. या प्रांतात उंच उंच डोंगरदऱ्यांच्या रांगा आहेत. या डोंगर रांगेवर एक किल्ला इटालियन सैनिकांच्या ताब्यात होता त्याचं नाव "डोलोगोरोडाँक". हा किल्ला जिंकून घेण्यासाठी ब्रिटिशांतर्फे मराठा रेजिमेंटचे सैनिक लढत होते. पण बराच प्रयत्न करून सुद्धा हा किल्ला त्यांच्या ताब्यात येत नव्हता. तेव्हा मराठा रेजिमेंटमध्ये 'श्रीरंग लावंड' नावाचे एक सुभेदार होते त्यांनी ब्रिटिशांना अस सुचविल की आम्हाला आमच्या श्री छत्रपती शिवाजी महाराजच नाव घेऊन युद्ध करण्याची परवानगी द्या, तुम्हाला हा किल्ला आम्ही सर करून दाखवतो. हे ऐकून ब्रिटिश सरकारने प्रथम नकार दर्शविला कारण हेच मराठे हाच जयघोष करून उलट आपल्यावर पण आक्रमण करू शकतात किंवा विद्रोह करू शकतात असा विचार त्याच्या मनात आला, पण वेळ निघून जात चालली होती आणि किल्ला हाती घेणे महत्वाचे होते त्यामुळे आपल्या स्वार्थापोटी नाईलाजाने ब्रिटिशाना मराठा रेजिमेंटच्या सैनिकांना परवानगी द्यावी लागली. मग काय मराठा रेजिमेंटच्या जवानांनी "बोला छत्रपती शिवाजी महाराज कि जय" अशी ललकारी देत मोठ्या जोशात आणि स्फूर्तीने एका रात्रीतच किल्ला सर केला आणि ब्रिटिशाना विजय मिळवून दिला. अस हे सर्व घडत असताना ब्रिटिश सैन्यातील एक अधिकारी बुमगार्ड याचे यासर्व घटनानकडे बारकाईने लक्ष दिला होता. आणि मराठा सैनिकाचे पराक्रम आणि शौर्य पाहून त्याच्या असे लक्ष्यात आले कि हे मराठा रेजिमेंटचे सैनिक जेव्हा असा जयघोष करतात तेव्हा त्यांच्या अंगामध्ये शंभर बैलाचं बळ येत रक्त सळसळून येते त्याच्यात एक प्रकारे वीरश्री संचारते आणि शत्रूवर तुटून पडतात ते शत्रूचा नायनाट करूनच टाकतात. जर असाच जोश त्याच्या मध्ये कायम राहिला तर आपल्याला विजया पासून कोणी रोकु शकत नाही. तेव्हा पासून हा महाराजांचा जयघोष मराठा रेजिमेंटच्या सैन्य दलात अधिकुत युध्द ललकारी म्हणून घोषित करण्यात आला आणि हि ललकारी म्हणजेच "Battle Cry" किंवा "War Cry" अजूनही मराठा लाईट इन्फेन्ट्री रेजिमेंट मध्ये घेतली जाते.

आपल्या भारतीय जवानांच्या बद्दल जितकं सांगावं, बोलावं, लिहावं तितकं कमीच आहे. ज्यांनी आपल्या मातृभूमीसाठी जीवाचे बलिदान दिले आणि जे सीमेवर देशाचे रक्षणार्थी तैनात आहेत व जे आपले कर्तव्य चोख बजावत आहेत त्याच्यामुळेच आपण सुरक्षित जीवन जगत आहोत. "त्यांनी आपल्या भविष्यासाठी त्याचा स्वतःचा वर्तमान दिला आहे”. अश्या जावांच्या शौर्याच्या वीर गाथा ऐकून मन नतमस्तक होत कारण जिथे सामान्य माणसाची हद्द संपते तिथेच यांची हद्द सुरु होते. अश्या सर्व भारतीय जवानांना त्रिवार सलाम.

धन्यवाद !!

लेखन : अर्जुन ना. वालावलकर

Shravan Maasachi mahati-1

2020-07-21T04:30:00.004+05:30

श्रावण मासाची महंती भाग - १

"सर सुखाची श्रावणी की नाचरा वळीव हा

गुंतण्या आतुर फिरुनी आज वेडा जीव हा"

गाण्याच्या या ओळींमध्ये दोन प्रेमी आपल्या मनातील भावना व्यक्त करताना निसर्गातील होणाऱ्या जादूमय बदलाचे वर्णन करून मनातील ओढ निसर्गाच्या कृतीतून व्यक्त करताना जाणवत आहेत. श्रावण मासात निसर्ग बहरत असतो, फुलत असतो, मन फुलपाखरासारखे इकडून तिकडे बागडत असते, कधी ऊन तर कधी पाऊस तर कधी ऊनपाऊस एकत्र असा हा खेळ सुरु असतो आणि त्यात सुंदर असे इंद्रधनुष्य हे पाहत असताना कधी आपण नकळत निसर्गाच्या मोहात गुंतत जातो आपल्याला कळत देखील नाही.

आपल्या भारत देशामध्ये श्रावण महिन्याला फार महत्व आहे. भारतात पुरातन काळापासून चालत आलेली हिंदु धर्माची धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आपल्याला या निम्मिताने पाहावयास मिळते. या महिन्यात होणारे पूजापाठ, व्रत, सण, उत्सव, आणि त्यापासून होणारी फलप्राप्ती याला खूप महत्व आहे. श्रावण मासाचे महत्व सांगणारे बऱ्याच पौराणिक, अध्यात्मिक, कथा, भौतिक, सांस्कृतिक, नेसर्गिक, वैज्ञानिक, वैशिष्ट्ये, अशी वेगवेगळी कारणे आणि संधर्भ आहेत. आपण सर्व दृष्टिने जरी पडताळून पहिले आणि सर्वांची वेगवेगळी करणे व संदर्भ असले तरी श्रावण मासाचे अलौकिक महात्म्याचे आणि पावित्र्याचे महत्वच आपल्याला दिसून येते. पूर्ण भारत देशामध्ये वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये त्याच्या रीती प्रमाणे आपल्या रूढी परंपरे नुसार श्रावण मास साजरा केला जातो. त्यामुळे प्रत्येकानी आपआपल्या पद्धतीने श्रावण महिन्याचे महत्व आणि पावित्र्य जपण्याचा प्रयत्न केला आहे.

आपल्या हिंदु महिन्याची नावे हि विविध नक्षत्राच्या नवावरूनच नावारूपास आली आहेत. जसे की चित्रा वरून चैत्र, विशाखा वरून वैशाख, जेष्ठा वरून जेष्ठ, पूर्वाषाढा वरून आषाढ, तसेच श्रवण नक्षत्रावरून श्रावण हे नाव आलेलं आहे. कारण या महिन्याच्या पौर्णिमेला चंद्र श्रवण नक्षत्रात असतो म्हणून हा महिना श्रावण या नावाने ओळखला जातो. श्रावण महिना हा भारतातील हिंदू धर्माच्या पंचांगानुसार वर्षातला पाचवा महिना आहे. तसेच या महिन्यापासून चातुरमासाची सुरुवात होते. चातुर्मासातील हा महिना अतिशय शुभ असा महिना मानला गेलेला आहे. या चातुर्मासात श्रावण, भाद्रपत, आश्विन आणि कार्तिक हे चारही महिन्यांचे धार्मिक द्रुष्ट्या खूप महत्व आहे.

श्रावण मास या बद्दल सांगायचे झाले तर श्रावण मास हा महिना श्री महादेवाचा महिना म्हणून ओळखला जातो या महिन्यात मुख्यतः प्रामुख्याने श्री महादेवाची उपासना केली जाते पण श्रावण मास फक्त महादेवाचा पूजेचा आहे असं नाही तर बाकी पूर्ण महिन्यातील प्रत्येक दिवस म्हणजे ठराविक वाराला पुज्यनीय देवी देवतांचे व्रत, आराधना आणि त्याची उपासना करण्यासाठी नियोजित केला गेलेला आहे. यामासातील प्रत्येक दिवसाचे त्या देवी, देवतांचे मनोभावे पूजन केल्याने इच्छानुसार लवकरच फलप्राप्ती होते असे सांगितले जाते.

स्कंदपुराणातील माहितीनुसार एकदा प्रतिभाशाली ब्रह्मपुत्र सनदकुमार यांनी धर्माला जाणून घेण्याच्या इच्छेने परमभक्तीने ईशवर, भगवान श्री महादेवाची स्थुती व प्रार्थना करून विचारणा केली कि हे देवा महादेवा आम्ही तुझ्या कडून विविध आणि अनेक प्रकारच्या व्रत, पूजापाठ भक्तीच्या मार्गाचे श्रवण केले आहे. तरी सुद्धा आम्हाला अजून काही जाणून घेण्याची मनामध्ये एक अभिलाषा आहे. बारा हि मासामधील सर्वात श्रेष्ठ आणि आपली अत्यंत प्रीती निर्माण करणारा असा कोणता महिना आहे. आणि सर्व कर्माचे सिद्ध फळदेणारा व इतर महिन्यात केलेलं कर्म जर या मासात केले तर तो अनंतकाळ फळ देणारा आहे. अश्या मासाबद्दल सांगण्याची कृपा करावी. तेव्हा श्री महादेव आपल्या भक्ताला सनदकुमार याला म्हणाले, मी तुझ्या कडून केलेल्या स्तुतीने आणि भक्तिनभावनेच्या प्रार्थनेने अतंत्य प्रसन्न आहे. हे सोब्रत हे विधीनंदन तुला अत्यंत गोपनीय अश्या व्रता बद्दल सांगतो ते तु लक्ष्य पूर्वक ऐक, बाराही मासातील सर्व मासा मधील मला श्रावण मास अत्यंत प्रिय आहे. याचे महत्व ऐकणे तसेस समजणे फार महत्वाचे आहे.

या मासात श्रवण नक्षत्र युक्त पौर्णिमा असते म्हणून या महिन्याला श्रावण मास म्हटले जाते यामासातील महंतीचे श्रवण केल्याने सुद्धा मनाची शुद्धी होते यासाठी हा मास श्रावण सानिध्यवाला आहे. निर्मळ गुणांमुळे हा आकाशाप्रमाणे निरभ्र आहे म्हणून याला नभा असे सुद्धा म्हटलं गेल आहे. या श्रावण मासाच्या धर्माची गणना करण्यासाठी यापृथ्वीवर असा कोण समर्थ आहे ज्याच्या फलप्राप्तीच्या संपूर्णपणे वर्णन करण्यासाठी स्वतः ब्रम्हादेव आणि फलप्राप्तीचा महिमा बघण्यासाठी इंद्रदेव हजार नेत्रांनी युक्त झाले आहेत तसेच फलप्राप्तीचा महिमा सांगण्यासाठी शेषनाग आपल्या दोन हजार जिभेनी संपन्न झाले आहेत यापुढे अजून सांगण्याचे काय प्रयोजन आहे. याचे महत्व बघण्यासाठी आणि सांगण्यासाठी या सृष्टी मध्ये कोणीही समर्थ नाही आहे. हे मुनी अन्य मास यामासाच्या एका कलेला सुद्धा प्राप्त होऊ शकत नाहीत. हा मास सर्व व्रत, व धर्मानी युक्त आहे. या महीन्यातला एक सुद्धा दिवस व्रतरहित दिसून येत नाही. या मासात सर्व तिथी व्रत युक्त आहेत. या मासाच्या संदर्भामध्ये मी जे सांगत आहे ते केवळ प्रशंसा करण्यापुरते नव्हे तर आर्तो, जिज्ञासू, भक्तगण अर्थाची कामना करणाऱ्या मोक्षची अभिलाषा ठेवणारे आणि आपापल्या इच्छित प्राप्तीसाठी चारही प्रकारच्या लोकांसाठी ब्रह्मचर्य, बृहस्त, वानप्रस्थ, आश्रमातील संन्याशी यांनी या श्रावणात अश्या व्रताला अनुष्टान आणि विधिपूर्वक केल्याने मनुष्य पृथ्वीतलावरील आणि परलोकातील सर्व सुविधा त्याला सहजच उपलब्ध होतात व अंततः सांसारिक जीवनातून मोक्ष प्राप्ती होते. अश्या प्रकारे श्री महादेवांनी ब्रह्मपुत्र सनदकुमार याला श्रावण मासाचे व्रत, पूजापाठ, उपासना या बाबतची सर्व माहिती व त्याचे महत्व आणि त्यापासून होणारी फलप्राप्ती समजावून सांगितले.

जेव्हा सर्व देव आणि दानव यांनी एकत्र येऊन सागर मंथन केले होते तेव्हा त्यातून वेगवेगळी रत्न बाहेर आली होती पण अमृत प्राप्त होण्याच्या आधी त्यातून विष बाहेर आले त्या विषाने संपूर्ण विश्वात हाहाकार मातला तेव्हा विश्वाच्या रक्षणासाठी ते हालाहल विष श्री महादेवांनी विष पिऊन त्याला आपल्या कंठामध्ये स्थिरावून घेतले त्यामुळे त्याचे शरीर काळेनिळे झाले तेव्हापासून महादेवाला नीलकंठ असे नाव प्रचलित झाले. ज्यादिवशी महादेवाने विष आपल्या कंठामध्ये स्थिरावून घेतले, म्हणजेच धारण केले तो दिवस त्रयोदिशीचा होता म्हणून त्यादिवसाला सुद्धा प्रदोष, म्हणतात शिवपुजनामध्ये प्रदोषचा विशेष महत्व आहे.

श्री देवी माता पार्वतीने सुद्धा श्री महादेवाशी विवाह बद्ध होण्यासाठी श्रावण मासात श्री महादेवाची उपासना व घोर तपश्चर्या करून श्री महादेवाला प्रसन्न करून आपली इच्छा पूर्ण केली. यामुळे सुद्धा श्रावण मसाला विशिष्ट असे महत्व प्राप्त झाले. तेव्हा पासून ज्या मुलींना लग्नास उपवर योग्य वर मिळावा किंवा मुलीच्या लग्ना समंधीच्या सर्व समस्या दूर व्हाव्या यासाठी दर सोमवारी श्री महादेवाची पूजापाठ व उपासना करतात.

श्रावण मासाच्या पहिल्या भागात आपण पौराणिक, अध्यात्मिक, कथा, व भौतिक स्तरावर श्रावण मासाची महंती व माहिती पहिली. श्रावण मासाची महंती व माहितीचा लेख मोठा होत असल्याने दोन भागात विभागला आहे. भाग दोन मध्ये आपण या पुढील माहिती नेसर्गिक, सांस्कृतिक, आणि वैज्ञानिक दृष्टया याचे काय महत्व आहे ते जाणून घेऊया.

अश्या प्रकारे आपण श्रावण मासातील धार्मिक परंपरेनुसार श्रावण मासाची उपासना कश्या प्रकारे केली जाते हे पहिले तसेच श्रावण मासाची महंती आणि त्याचे महत्व हिंदु धर्मासाठी एक वरदानच आहे असे आपल्याला सुध्दा हे मान्य करावेच लागेल.

आपल्या हिंदु धर्माच्या पूजापाठच्या रीती आता बदलत्या काळामुळे हळू हळू बदलत चालल्या आहेत. हा बद्दल असाच होत राहिला तर पुढील काळात या पद्धतीना वेगळेच स्वरूप प्राप्त होईल व श्रावण मासातील पूजापाठ आणि पारंपरिक मूळ संकल्पना मागे पडून वेगळ्या रीती निर्माण होण्यास वेळ लागणार नाही. या सर्वांवर मात करण्यासाठी आपण आपल्या हिंदु धर्माची प्रथा पारंपरिक पद्धतीनेच करून येणाऱ्या पिढीला त्याची कारणे आणि महत्व याचे योग्य मार्दर्शन करून आपल्या हिंदू धर्माचे पावित्र्य जतन केले पाहिजे.

श्रावण मासाची शक्य होईल तेवढी माहिती पहिल्या भागात आपणापर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत केला आहे. आपण आपल्या आप्तजनांना, मित्रपरिवाराला आणि इतर मंडळींना या पवित्र श्रावण मासाची महंती पाठवून आपल्या कडून सत्कार्य घडून यावे हीच सद्धीच्या. यात कोणती माहिती देण्याचे राहिले असेल तर आपण कमेंट करून सूचित करावे.

धन्यवाद !!

लेखन : अर्जुन ना. वालावलकर

Shravan Maasachi mahati-2

2020-07-21T04:30:00.001+05:30

श्रावण मासाची महंती भाग - २

श्रावण मासाच्या पहिल्या भागात आपण पौराणिक, अध्यात्मिक, कथा, व भौतिक स्तरावर श्रावण मासाची महंती व माहिती पहिली. श्रावण मासाची महंती व माहितीचा लेख मोठा होत असल्याने दोन भागात विभागला आहे. भाग दोन मध्ये आपण या पुढील माहिती नेसर्गिक, सांस्कृतिक, आणि वैज्ञानिक दृष्टया याचे काय महत्व आहे ते जाणून घेऊया.

"श्रावणमासी हर्षमानसी हिरवालदाटे चोहीकडे

क्षणात येति सर सर शिरवे क्षणात फिरुनी ऊन पडे"

या दोन ओळीच्या कवितेतुन बालकवींनी केलेली कविता तर आठवतेच शिवाय श्रावणातील संपूर्ण निसर्गचित्र डोळ्यासमोर उभे राहते. कवी त्र्यंबक बापूजी ठुमरे म्हणजेच बालकवी ठुमरे ज्यांनी निसर्गाचे वर्णन आपल्यापर्यंत पोहोचवलं ते बालकवी त्यांच्यामुळे आपल्याला कळलं कि निसर्ग किती सुंदर आहे. श्रावण मासाची सुंदर वर्णन अनेक कवींनी केले आहे पण आपल्या बालपणापासून मनामध्ये आतपर्यंत रुजलेली बालकवींची हीच कविता आहे.अर्थातच श्रावण मासी.

निसर्गातील झालेला बदल व त्यामुळे जाणवणारे परिणाम यामुळे सुद्धा या श्रावण मसाला विशेष महत्व आहे. या महिन्यात सर्वत्र पाऊस पडून सगळीकडे हिरवळ पसरलेली असते झाडांना फुले फुललेली असतात आपण जर उंच डोंगरावरून पाहिलेतर आपल्याला असे दिसून येईल कि या धरतीमातेच्या अंगावर जणू हिरवीगार शालच पांघरली आहे आणि पिवळ्या, लाल, नारंगी फुलांनी त्यावर सुंदर नक्षीकाम केलं आहे. असे मनोहर मन मोहून टाकणारे विलोभनीय दृश्य पहान मन किती प्रसन्न होते हे सांगण्यासाठी किंवा याचे वर्णन करण्यासाठी आपल्याला पण कवीच व्हावं लागेल पण हे दृश्य पाहून आलेला अनुभव आपल्या स्मरणात कायम राहतो आणि तो अनुभव पुन्हा पाहण्यासाठी मन या श्रावण मासाची आतुरतेने वाट पाहत असते. हीच उसुक्ता आपल्याला निसर्गाचं वेड लावते.

श्रावण महिन्यात निसर्गामध्ये पाऊस बऱ्यापैकी पडून शेतकरी म्हणजेच बळीराजाची पेरणीची कामे आटोपलेली असतात आणि पाऊस पण चांगल्या प्रकारे पर्जन्य वर्षाव करून स्थिरावलेला असतो. कधी पावसाची जोराची सर तर कधी हळुवार शिवार तर कधी तिरपी धार आणि काही वेळा ऊन पाऊस यांचा खेळच सुरु असतो. नद्या, नाले, ओढे भरभरून वाहतात असतात. धरणांमध्ये सुद्धा मुबलक असा पाण्याचा साठा वर्षभरासाठी उपलब्ध झालेला असतो. सर्वत्र अल्लाददायक वातावरण पसरलेल असत. रस्त्याच्या कडेला छोट्याछोट्या झुडुपातून लाल, पिवळी, नारंगी, निळसर रंगाची विविध फुल सुध्दा मन प्रसन्न करतात. नागमोड्या वाटेवरून जाताना मधेच एखादा पाण्याचं झरा आणि त्यातून खळखळ करत वाहणारा ओहळ, मधेच कुठे उंचावरून पडणारा पंधरा शुभ्र धबधबा आणि त्यातून उडणारे तुषार, मध्येच मोकळ्या माळावर गेल्यावर दिसणारे इंद्रधनुष्य असा निसर्ग पाहून मनमोहून जाते.

तसेच हा महिना प्रजननाचा काळ सुद्धा आहे. सर्वत्र पाऊस पडून जमिनी वरील घाण, रोगजंतू, किटके हे पाण्यावाटे दूषित पाणी नदी, नाले, समुद्रामध्ये जाते, ते मासे खातात व त्यामुळे आपण जर मांसाहार केला तर आपल्याला सुद्धा आजारपण येण्याची शक्यता असते हे एक कारण जरी असले तरी या दिवसामध्ये आपल्या पोटातील पचनक्रिया थोडीशी मंदावलेली असते त्यामुळे मांसाहार वगळता शाकाहार करणेच योग्य आहे असे पूर्वी पासून सांगिले जाते व तसे आपण अनुभवले सुद्धा असेल. तसेच पावसाळ्यात समुद्र उधाणलेला असतो कोळीबांधवांच्या जीविताला कोणता धोका होऊ नये म्हणून मासेमारी बंद असते आणि याच काळात मासे प्रजनन करण्याचा कार्य करीत असतात. आपल्या पूर्वजांनी आपली जीवन शैली अश्या प्रकारे स्थापित केली आहे याचे हे एक चांगले उदाहरण आपल्याला पाहायला मिळते ज्यामध्ये सर्व गोष्टीचा मेळ तंतोतंत जुळत आहे.

आपला भारत देश हा कृषी प्रधान देश आहे इथे अजूनही ७०% लोक शेती व्यवसाय करतात व त्यांचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून आहे.आणि जवळजवळ भारतात होणारी शेती हि पूर्णपणे पावसावर अवलंबून आहे. बळीराजाची शेतावरील काम जवळपास झालेली असतात. त्यामुळे बळीराजाकडे पुरेसा वेळ उपलब्ध असतो त्यावेळेत भगवंताचे नामस्मरण करून आपण कष्टाने व मेहनतीने उगवलेल्या शेतात चांगले पीक यावं या साठी श्रावण मासात बळिराजा आणि इतर भाविक देवी देवतांची पूजा प्रार्थना करतात. या महिन्यात देवाचे सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. त्यामुळे प्रत्येक दिवसाला एक वेगळं महत्व आहे.

पूर्वी पासून आषाढ महिन्याच्या अमावस्येला दिपोस्तसावं साजरा करून दुसऱ्या दिवसापासून चातुर्मासातील श्रावण मासाची सुरुवात होते. या मासातील रविवार ते शनिवार या सर्व दिवशी वेगवेगळ्या देवी देवतांची पूजा केली जाते हा महिना श्री महादेवाचा प्रिय महिना असल्याने दर सोमवारी महादेवाची पूजा केली जाते पण त्याआधी श्री गणेशाची पूजा केली जाते कारण श्री गणेश देवाला तसे वरदान प्राप्त आहे कोणतीही पूजा प्रारंभ करण्यापूर्वी प्रथम श्री गणेशाचे पूजन केल्याने पुढे केलेली पूजा सफल होते व इच्छित फलप्राप्ती होते. श्री शंकराच्या पिंडीची म्हणजेच शिवलिंगची पूजा केली जाते. यादिवशी शिवलिंगावर रूद्राभिषेक केला जातो प्रथमतः शिवलिंगास स्वछ पाण्याची आंघोळ घातली जाते नंतर दूध, दही, मध, तूप व साखर एकत्र करून पंचामृत बनवून त्यांनी आंघोळ घातली जाते नंतर परत पाण्याने आंघोळ घालून चंदनाचा लेप लावतात. शिवलिंगावर कुंकू लावले जात नाही अभीर अर्पण केले जाते तसेच बेलपत्र, सुगंधी फुल, धोतऱ्याचे फुल अर्पण केले जाते. हे करत असताना ओम नमः शिवाय या मंत्राचे उचारण केले जाते.

सोमवारी श्री महादेवाच्या पूजेच्या दिवशी उपवास केला जातो त्या दिवशी अल्पसा फलाहार करून महादेवाची उपासना केली जाते संस्कृत भाषेत उपवासाचा अर्थ उप म्हणजे जवळ आणि वास म्हणजे राहणे, जवळ + राहणे यादिवशी भगवंताच्या जवळ राहणे असा आहे. संध्याकाळी महादेवाला दिवाबत्ती करून गोडाचा नेवेद्य दाखवून उपासक केळीच्या पानावर जेवण करून उपवास सोडतात. जो व्यक्ती फक्त श्रावणातील सोमवारी उपवास करून शिवलिंगची पूजा करून मनोभावे महादेवाचे चिंतन करतो त्याला बाराही मासातील सर्व सोमवारच्या पूजनाचे पुण्यफलाची प्राप्ती होते. तसे शास्त्रीय कारणानुसार पाहिले तर उपवास करणे आपल्या स्वस्थासाठी सुद्धा गुणकारी आहे. या दिवसामध्ये आपल्या शरीराची पचन क्रिया थोडी मंदावलेली असते तेव्हा या दिवसामध्ये अल्पोहार करणेच उत्तम आहे असे सुचविले गेले आहे. इथे सुद्धा शास्त्र आणि स्वास्थ याचा मेळ आपल्याला पाहायला मिळतो.

श्रावण मासात सोमवार प्रमाणे शनिवारची सुद्धा उपासना केली जाते. जे भाविक श्रावण मास पाळतात म्हणजेच जे उपासक असतात ते श्रावणातील सोमवार आणि शनिवारची उपासना करतात. असे बोलले जाते की ज्यांना शनी च्या अवकृपेपासून दूर राहायचे आहे ते शनिवारी शनी मंदिरात जाऊन शनी देवाला शरण जाऊन आम्हाला आपल्या अवकृपेपासून दुर ठेवणाची प्रार्थना करतात तसेच सोबत हा दिवस रुद्रावतार श्री हनुमंताचा देखील असल्याने आपल्याला बुद्धी आणि शक्ती प्राप्त व्हावी यासाठी मारुती रायाची उपासना करतात.

श्रावण मासात नववधूच्या जीवनातील अत्यंत महत्वाचा दिवस म्हणजे मंगळवारी मंगळागौरीचे पूजन, प्रत्येक मंगळवारी मंगळागौरीचे पूजन केले जाते म्हणजे साक्षात अन्नपूर्णा देवीचे पूजन केला जाते. यानिमित्त सर्व स्त्रिया एकत्र येऊन रात्रभर झीम्मा, फुगडी, हुकणेघेणे असे वेगवेगळे खेळ करून देवीचे जागरण करतात. नववधू सुद्धा घरातील अन्नपूर्णाच असते. घरातील माताभगिनींना त्याच्या कलागुणांना वाव मिळावा व सौसारातील रहाट गाड्यातून थोडी मोकळीक मिळावी, करमणूक व्हावी आणि मनसोक्त खेळता यावं सोबत त्याचा उत्साह वाढून आरोग्य चांगलं राहावं असा विविध गोष्टीचा विचार करून आपल्या पूर्वजांनी या व्रताचं प्रयोजन केले आहे. हा सण प्रथम वर्षी आपल्या माहेरी करून पुढील पाच वर्ष सासरी करून त्याचे उध्यापन केले जाते.

श्रावण मासाच्या पाचव्या दिवशी म्हणजे पंचमीला नागदेवता आपल्या पूर्वजांचा, कुळाचे, घाऱ्याण्याचा रक्षणकर्ता आहे म्हणून या दिवशी नागदेवतेची पूजा केली जाते. या दिवसाला नागपंचमीचा सण म्हणतात. हा सण घराघरामध्ये साजरा केला जातो कोकणात अशी रीत आहे कि जे भद्रपद महिन्यात गणेश चतुर्थी दिवशी गणपती पूजन करतात ते नागपंचमीच्या पूजा आवश्य करतात. सकाळी नागदेवतेची मूर्ती घरी आणून त्याची पूजा करून दूध आणि लाह्यांचा नेवेद्य केला जातो. यादिवशी स्रिया स्वयंपाकात तळणे, भाजणे याप्रकारचे जेवण शिजवत नाही व पुरुष मंडळी जमिनीवर कुदळ मारत नाही हे पुर्वी पासूनची रीत आहे. यासर्व नियमाचे पालन करिन हा सण साजरा केला जातो. आणि सायंकाळी त्याचे झाडेझुडपांमध्ये स्थलांतर केले जाते तर काही जण गणपती सोबत त्याचे विसर्जन करतात.

त्यानंतर श्रावण पौर्णिमेला नारळीपोर्णिमेचा सण कोळी बांधव आणि इतर लोकसुद्धा हा सण साजरा करतात. कोळी बांधवांचा उधरनिर्वाह पूर्णपणे सागरावर अवलंबून असल्याने हा सण त्यांच्यासाठी फार मोठा आणि महत्वाचा आहे. कारण पावसाळा सुरूहोण्याच्या आधीपासून कोळीबांधव आपल्या होडया किनाऱ्यावर आणून ठेवतात पावसाळ्यात मासेमारी करणे धोक्याचे असल्याने आणि मास्यांचा प्रजनन काळ सुरु असतो यामुळे मासेमारी होत नाही या पौर्णिमीच्या दिवशी कोळीबांधवाचा पूर्ण परिवार स्त्रीया, मुली, मुलं आणि गावातील जनसमुदाय नटूनथटून मोठ्या हौसेने, आनंदाने सागरदेवाल श्रीफळ अर्पण करून प्रार्थना करतात. आम्ही मासेमारीसाठी सुरुवात करीत आहोत हे सागर देवता तू माझे व माझ्या होडीचे रक्षण कर अशी प्रार्थना केली जाते तसेच कोळी स्त्रिया आपल्या पतीच्या रक्षणासाठी सागरदेवाला गाराणे घालून प्रार्थना करतात. यादिवशी नारळाचे विविध प्रकारचे खाद्य पदार्थ बनविले जातात जसे कि नारळी पाक, नारळीभात, इत्यादी. या सणा निम्मित कोळीबांधवाची तरुण मंडळी नारळ फोडाफोडीचा खेळ खेळतात. स्त्रिया, मुली विविध खेळ खेळून आणि नृत्य करून पारंपरिक पद्धतीने नारळीपौर्णिमा हा सण साजरी करतात.

याच श्रावण पौर्णिमेला नारळीपोर्णिमेच्या दिवशी रक्षाबंधन हा सण साजरा केला जातो यादिवशी बहीण भावाला राखी बांधते आणि भाऊ आपल्या बहिणीला भेट वस्तू देऊन तिचा सन्मान करतो हा सण बहीण भावाचे एक अतूट नात्याची स्मृती मनामध्ये कायम राहावी व बंधुकडून आपल्या बहिणीची रक्षा व्हावी हा सुद्धा यामागचा हेतू समजला जातो. हा सण पूर्ण भारत देशामध्ये व देशाबाहेर जेथे हिंदू समाजाचे लोक पसरलेले आहेत ते सर्व साजरा करतात.

श्रावण कृष्ण सप्तमीला श्री कृष्ण प्रतिमेची पूजा केली जाते व रात्री बारा वाजता श्री कृष्णाचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. रात्रभर भजन, कीर्तन, जागरण करून घरोघरी श्रीकृष्ण जन्मोत्सव साजरा केला जातो व दुसऱ्या दिवशी दहीकाला करून कृष्णाष्टमी साजरी केली जाते. श्रीकृष्णाने मथुरेत लहानपणी आपल्या सोबत बाळगोपाळांना घेऊन माखन चोरी कशी केली त्याप्रमाणे बाळगोपाळ खेळ करून दहिहंडी फोडून उत्सव साजरा करतात. या दिवशी माता आपल्या लहान बाळांना श्रीकृष्णा प्रमाणे नटवून वेशभूषा करून त्याचे ओक्षण करतात. आता या सणाला मोठया प्रमाणावर व्यावसायिक स्वरूप प्राप्त झाल्याने शासनाकडून त्यावर काही निर्णायक बंधने घालण्यात आली आहेत तरी देखील हा उत्सव मोठया उत्साहाने साजरा केला जातो. शैव असो कि वैष्णव शाक्त किंवा गाणपत्य असा सर्वांच्याच दृष्टीने अत्यंत असा हा श्रावण महिना आहे.

श्रावण मासाच्या अमावस्याच्या दिवशी पिठोरी देवीची पूजा केली जाते या आमवस्याला पिठोरी अमावस्या किंवा दर्भग्रहणी अमावास्या असे म्हणतात. या दिवशी नेवेद्याला पीठाचेच सर्व प्रकार करतात बेदाणे घातलेली भाताची खीर हा पिटोरीचा खास नेवेद्य आहे. पिठोरीच दुसरं नाव मातृ दिन वंशवृद्धी, मुलांच्या सुख, समृद्धीसाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी पूजाकेली जाते.

यादिवशी श्रावण मासाच्या आमावसेच्या बैलपोळा हा सण सुध्दा साजरा केला जातो हा सण मुख्यतः महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात व जवळपासच्या काही राज्यात साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात या सणाला पोळा किंवा बैलपोळा असे म्हणतात तर दक्षिण महाराष्ट्रात या सणाला बेंदूर किंवा बेंडर म्हणतात व कर्नाटकात या सणाला काहुर्रनावी म्हणतात. बळीराजा आपल्या सोबत शेतात राबणाऱ्या सर्जा राजा म्हणजे बैलाला त्याच्या योगदानाला त्याच्या प्रति मनापासून कृतज्ञता व्यक्त करण्याच्या निम्मिताने यादिवशी आपल्या बैलाची पूजा करतो. यादिवशी त्याच्याकडून कोणतेही काम करून घेतले जात नाही. सर्व प्रथम त्याला आंघोळ घालून त्याला सजवून त्याचे पूजन तसेच ओक्षण करून त्याला गोड अन्नाचा म्हणजेच पुरणपोळीचा नेवेद्य दिला जातो. सायंकाळी गावातून सर्वजण आपल्या बैलाला घेऊन त्याची मिरवणूक काढतात. अश्या प्रकारे बैलपोळाचा सण साजरा केला जातो.

अश्या प्रकारे आपण श्रावण मासातील साजरे केले जाणारे सण आणि धार्मिक परंपरेनुसार श्रावण मासाची उपासना कश्या प्रकारे केली जाते हे पहिले तसेच श्रावणमास भौतिक परिस्थिती मुळे आणि शास्त्रीय दृष्टीने मानवाच्या जीवनात याचे किती महत्व आहे हे सुध्दा पहिले. यावरून आपल्या पूर्वजांनी किती सखोल अभ्यास करून या सर्व गोष्टीचा मेळ घडवून श्रावण मासाची महंती आणि त्याचे महत्व हिंदु धर्मासाठी एक वरदानच आहे असे सर्वाना ज्ञात करून दिले आणि ते आपल्याला सुध्दा हे मान्य करावेच लागेल.

आपल्या हिंदु धर्माच्या सणाच्या रीती आता बदलत्या काळामुळे हळू हळू बदलत चालल्या आहेत. हा बद्दल असाच होत राहिला तर पुढील काळात या सणांना वेगळेच स्वरूप प्राप्त होईल व श्रावण मासातील पूजापाठ आणि सणाची मूळ संकल्पना मागे पडून वेगळ्या रीती निर्माण होण्यास वेळ लागणार नाही. या सर्वांवर मात करण्यासाठी आपण आपल्या सणाची प्रथा पारंपरिक पद्धतीनेच साजरी करून येणाऱ्या पिढीला त्याची कारणे आणि महत्व याचे योग्य मार्दर्शन करून आपल्या हिंदू धर्माच्या सणाचे पावित्र्य जतन केले पाहिजे.

श्रावण मासाची शक्य होईल तेवढी माहिती दोन भागामध्ये विभागून आपणापर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत केला आहे. आपण आपल्या आप्तजनांना, मित्रपरिवाराला आणि इतर मंडळींना या पवित्र श्रावण मासाची महंती पाठवून आपल्या कडून सत्कार्य घडून यावे हीच सद्धीच्या. यात कोणती माहिती देण्याचे राहिले असेल तर आपण कमेंट करून सूचित करावे.

धन्यवाद !!

लेखन : अर्जुन ना. वालावलकर

Guru Pornima

2020-07-05T11:34:00.006+05:30

गुरुपौर्णिमा

गुरु पौर्णिमा हा दिवस गुरुची मूर्ती पूजा आणि गुरूचा सन्मान करण्याचा एक पवित्र दिवस आहे. आजचा शुभ दिवस प्रत्येक शिष्यासाठी गुरूचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी खूप मोठा दिवस मानला जातो. शिष्याच्या जीवनात दरवर्षी येणार हा दिवस कोणत्या उत्सवापेक्षा नक्कीच कमी नाही.

पराशय मुनींचे पुत्र श्री व्यास जे एक महान ऋषी होते त्यांनी सर्व वेदना संकलित केले आणि कलियुगातील सर्व सामान्य माणसांना समजेल अश्या सोप्या भाषेत त्याचे लिखित वर्णन करून लोकांपर्यंत पोहचविले त्यांना कृष्णदयापायला व्यास म्हणून ओळखले जाते, त्याचा रंग हि श्री कृष्णा प्रमाणे सावळा होता त्यामुळे त्यांना कृष्ण सुद्धा म्हटले जाते, श्री महाऋषी व्यास यांचा जन्म सती आणि मती या नदीच्या काठाच्या एका बेटावर झाला म्हणून त्यांना द्वपायन सुद्धा म्हटले जाते वेदना विभाजित केल्या नंतर त्यांना वेद व्यास म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

ज्ञानाची बरीचशी क्षेत्र आहेत परंतु ज्ञान अध्यात्मिक आणि भौतिक स्वरूपात दिले जाऊ शकते असं म्हटलं जात या भौतिक जगात मनुष्य अंधःकरात जन्म घेतो म्हणजेच अज्ञानात जन्म घेतो आणि गुरूच्या मार्दर्शनाने आपल्या जीवनातला अंधकार दूर करतो. भारतीय संस्कृतीत गुरूला देवाप्रमाणे मानले जाते. गुरुपौर्णिमेला तिथी नुसार महर्षी व्यासांचा जन्म दिवस असल्याने यादिवसाला एक अनन्य साधारण महत्व आहे म्हणून या दिवसाला व्यास पौर्णिमा असे म्हटले जाते. आणि त्याच्या सन्माना प्रति जन्मदिवसाच्या निम्मिताने गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. श्री महर्षी व्यासाना भारताचे आध्य गुरु समजले जाते. श्री महर्षी व्यासानी महाभारत हा ग्रंथ लिहिला. महाभारतातून व्यासानी सांगितलेल्या धर्मशास्त्र, नीतिशास्त्र, मानसशास्त्र आणि व्यवहारशास्त्र याचे दर्शन घडले. यादिवशी चारही वेदांचे प्रथम व्याख्याता महर्षी वेद व्यास याचे पूजन करून गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. आषाढ शुक्ल पक्षच्या पौर्णिमेला तिथी नुसार या दिवसाला गुरुपौर्णिमा म्हणतात किंवा व्यास पौर्णिमा या नावाने सुद्धा ओळखली जाते. गुरुपौर्णिमा पूर्ण भारतात मोठया उत्सवांनी साजरी केली जाते. गुरुपौर्णिमा हि शिष्याच्या जीवनात गुरुचे असलेले महत्व व शिष्याची गुरु वर असलेली निष्ठा आणि प्रेम याचे हे एक प्रतीक आहे. व तसेच नवीन पिढीला गुरु आणि शिष्याचे महत्व समजावले जाते. यादिवशी गुरुचे पूजन करून त्याचा आशीर्वाद प्राप्त करणे फार महत्वाचे आहे.

गुरु पौर्णिमा याचा अर्थ, गुरु म्हणजे जो अंधारातुन प्रकाशाकडे घेऊन जाणारा मार्गदर्शक आणि पौर्णिमा म्हणजे दिव्य प्रकाश ज्ञानाची अनुभूती. गुरूकडून मिळालेल्या ज्ञानाने शिष्याचे जीवन प्रकाशमय होते.

संत कबीर यांचा एक दोहा आहे त्यात त्यांनी खूप चांगल्या प्रकारे गुरुचे महत्तव समजावले आहे.

गुरु गोविंद दोहू खडे, काके लागू पाय l बलिहारी गुरु अपने गोविंद दियो बताय ll

याचा अर्थ असा आहे. गुरु आणि भगवंत एकत्र उभे आहेत तर प्रथम नमस्कार कुणाला करायचा कबीर असे म्हणतात कि गुरूच्या श्री चरणावर नतमस्तक होणे उत्तम आहे. कारण गुरूच्या मार्गदर्शनानेच गोवींदचे दर्शन होण्याचा मार्ग आहे.

गुरूला ब्रह्मदेव सुद्धा म्हटले गेले आहे.

गुरुब्रह्म गुरुविष्णू गुरुदेवो महेश्वरा गुरु साक्षात परब्रह्म श्री तस्मै गुरुवे नमः

गुरु हे एक प्रत्यक्ष भगवंताचेच रूप आहे जे गुरु रूपाने आपले जीवन सार्थक करीत आहेत असे जे शिष्य मनोमनी गुरुवर निष्ठा ठेवून गुरूच्या मार्गदर्शनाचे आचरण करून ते आत्मसात करतात त्या शिष्याच्या जीवनात लवकरच प्रगती होते व यशस्वी होऊन त्याचे जीवन सफल होते.

आयुष्यात चांगला गुरु मिळणे हे फार मोठे भाग्याचे लक्षण समजले जाते. कारण ज्याच्या जीवनात चांगल्या गुरुचे मार्दर्शन लाभते त्याना जीवनात चांगल्या आणि वाईट परिस्तिथीत कशाप्रकारे सामोरे जावं याचे बळ मिळत असते. पुढील जीवनात आपल्याला आपले मित्र, कामातील सहकारी, शेजारी, व्यवहारी जीवनात भेटणारी माणसे आणि चांगली पुस्तके आपली गुरु असू शकतात. गुरुची महती फार थोर आहे म्हणून ‘आचार्य देवो भव’ असे म्हटले जाते.

गुरुपौर्णिमा भारतात मोठया उत्सवांनी साजरी केली जाते. गुरुपौर्णिमा हि शिष्याच्या जीवनात गुरुचे असलेले महत्व व शिष्याची गुरु वर असलेली निष्ठा, प्रेम आणि त्याच्या प्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक महत्वाचा दिवस आहे. व तसेच नवीन पिढीला गुरु आणि शिष्याचे महत्व समजावले जाते. यादिवशी गुरुचे पूजन करून त्याचा आशीर्वाद प्राप्त करणे फार महत्वाचे आहे. यादिवशी गुरुपूजन करून गुरूला नमस्कार करणे म्हणजे गुरुपूजन नक्कीच नाही. खऱ्या गुरूंना अश्या दिखाव्याची मुळीच गरज नसते तर त्यांनी दिलेलं ज्ञान आत्मसात करून ते ज्ञान आचरणात आणून ज्या ज्ञानामुळे आपले जीवन यशस्वी झालेय व गुरुच्या प्रति नेहमी कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि कृतज्ञतेच्यापोटी त्याची सेवा, आदर करणे म्हणजेच खरे गुरु पूजन आहे. तसेच निस्वार्थ भावनेने ब्राम्हणांची सेवा, दक्षिणा व गरिबांना किंवा गरजूना दान देणे मदत करणे, थोर व्यक्तीचा आदर सन्मान करणे हा एक गुरूच्या मार्दर्शनाचा एक भाग आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात कोण ना कोण गुरु असतो आपले आई वडील, थोर भाहुबहीण, व घरातील इतर थोर आपले गुरूच आहेत त्यांचा आशीर्वाद प्राप्त करणे हे सुद्धा महत्वाचे आहे. कारण प्रत्येक व्यक्तीचे आईवडील, भाऊबहीण, घरातील थोर व्यक्तीच प्रथम गुरु असतात कारण शिक्षणाची सुरुवात त्यांच्या कडूनच होते.

भारतामध्ये गुरुपौर्णिमेला सर्व विद्यालये, महाविद्यालये, विद्यापीठ, गुरुकुल जेथे शिक्षणाचे मार्गदर्शन केले जाते त्यासर्व ठिकाणी गुरु पूजन केले जाते. सर्व विध्यार्थी आपल्या गुरु विषयी कृतज्ञता व्यक्त करतात व गुरूंनी दिलेल ज्ञान आणि मार्गदर्शन यामुळेच शिष्य आपल्या जीवनामध्ये यशस्वी होत असतात. गुरुचे महत्त्व सर्वांनाच माहित आहे कि गुरु आपल्या सर्व शिष्याचे दोष माफ करून शिष्याला योग्य मार्गदर्शन करून शिक्षा प्रधान करीत असतात. गुरुचे महत्त्व सर्व दृष्टीने सकारात्मक आहे. प्रामाणिकपणे जो व्यक्ती आपल्याला काही नवीन शिकवितो किंवा आपले मार्गदर्शन करतो तो आपला गुरु असतो आपल्याला त्याचा सन्मान आवश्य करायला हवा. तसे तर आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण रोज काहींना काही कुणाच्याना कुणाच्या माध्यमातून काहीतरी शिकतच असतो म्हणजेच ज्ञान प्राप्त करीत असतो पण आपण सर्वच वेळेला आपल्याला मार्गदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीला गुरु मानतो का ? किंवा धन्यवाद तरी मानतो का ? यावर आपल्याला नक्कीच विचार करायला हवा.

आजच्या या गुरुपोर्णिमेच्या निमित्ताने गुरुसेवा मानून गुरुपौर्णिमा बद्दलची माहिती आपणा पर्यंत पोहचवू शकलो या बद्दल मी माझ्या गुरुना कृतज्ञता व्यक्त करून गुरुचे आभार मानतो.

हि माहिती आपणसुद्धा आपल्या प्रियजनांपर्यंत पोहचवू शकलात तर आपल्या कडून सुद्धा हि एक गुरुसेवा घडेल.

श्री गुरुदेव दत्त

धन्यवाद !!

लेखन : अर्जुन ना. वालावलकर

The Indian Army-2

2020-07-02T16:08:00.001+05:30

The Indian Army

आपण पहिल्या भागात भरितीय सैन्यदलातील काही रेजिमेंट आणि बटालियन बद्दलची माहिती पहिली. भारतीय सेन्यदल इतके मोठे आहे की एका लेखांमध्ये पूर्ण माहिती लिहिली तर एक ग्रंथ होईल म्हणून मी काही भागात विभागून हि माहिती आपल्या पर्यंत पोहचवत आहे. आपण अजून काही फार पूर्वीच्या व आतापर्यंतच्या काळातील रेजिमेंट आणि बटालियन बद्दलची माहिती जाणून घेणार आहोत. भारतीय सेन्यदलाने अशी कोणती पुराव्यानिशी माहिती उपलब्ध केलेली नाही कि ज्यामुळे कोणती रेजिमेंट सर्वात पूर्वीची व प्रथम आहे. तरी प्रत्येक रेजिमेंट व बटालियनच्या स्थापनेची माहिती आज उपलब्ध आहे. आपण त्या वादात न जाता इतर माहिती जाणून घेणे महत्वाचे आहे.

National Security Guard

National Security Guard हि भारतात सर्वात जास्त प्रसिद्ध commando Force पैकी एक आहे. 1984 च्या Operation Blue Star च्या नंतर याची स्थापना केली गेली. याचे काम आतंकवादी कारवाही रोखाने आणि देशातील व्यवस्तेला होणाऱ्या त्रासापासून मुक्त करणे व VIP ना व देशातील उच्च पधाधिकाऱ्याची सुरक्षा करणे आहे. National Security Guard ना सोप्या शब्दात सांगायचे तर NSG Commando व Black Cat Commando या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. हे Commando नेहमी काळ्या रंगाचे कपडे काळ्या रंगाचा मुखवटा, काळ्या रंगाचे साहित्य आणि हत्यारे सुद्धा काळ्या रंगाचीच वापरतात. म्हणून याना Black Cat Commando म्हटले जाते. याच एकच ब्रीद वाक्य आहे “One for All, All for One” हे Commando आपली कारवाही करताना मनात कोणताही संकोच ठेवत नाही ते फक्त आपल्या ध्येयावर लक्षा ठेवून काम करतात. 26/11 च्या आतंकवादी कार्रवाहीत आतंकवादींना मारण्यात यांचा मोठे योगदान होते. NSG Commando ची प्रशंसा फक्त भारतच नाही तर पूर्ण जगभरात केली जाते व याची तुलना अमेरिका, रशिया, इस्राईल, फ्रांस च्या सैनिकानं बरोबरीने केली जाते. पूर्ण एशिया मध्ये NSG Commando च्या मुकाबल्यात कोणती दुसरी फोर्स नाही. NSG Commando च्या स्थापने पासून आता पर्यंत 20 ते 25 यशस्वी Operation पूर्ण केले आहेत.

Garud Force

Garud Force हि एक भारतीय वायू सेनाचीच Special Force आहे. 2001 मध्ये जेव्हा जम्मू काश्मीर मध्ये आतंकीवाद्यांनी दोन एअर बेस वर हमला केला तेव्हा त्यांना मारण्यासाठी Garud Force ला पाचारण केले होते. याची स्थापना 2004 मध्ये Air Force Day च्या दिवशी जगासमोर घोषित केली गेली. Garud Force हवाई युद्धात पारंगत आहे आपल्या कौशल्याने ते शत्रूच्या हद्दीत घुसून आपल्या साथीदारांना सुरक्षित बाहेर काढतात Garud Force चे प्रशीकक्षण काही यशस्वी Force माध्यमातून केले जाते. Garud Force अति भयानक व जगातील अत्याधुनिक हत्यारांनी सुसज्य असतात याचे ब्रीद वाक्य आहे "प्रहार से सुरक्षा" हे कोणत्याही प्रकारच्या प्रहारा पासून देशाची सुरक्षा करण्याची तयारी ठेवतात.

Marcos Force
Marcos Force भारतीय नौदलाचे विशेष दल युनिट आहे. हि एक सर्वोत्तम फोर्स आहे. याची स्थापना 1987 मध्ये झाली यांना Marin Commando म्हणून सुद्धा ओळखले जाते. हि Force सर्वप्रकारच्या युद्धासाठी पारंगत आहे. मग ते समोरासमोर शत्रूबरोबरचे युद्ध असो, बंदी बनविलेल्या नागरिकांना सोडवायचे असो किंवा थेट हमला करायचा असेल पाण्यातून केल्याजाणार्या ओप्रेशन मध्ये तर यांची महारार्थ आहे. संपूर्ण लढाऊ सामना सहित ते समुद्रात Para-Drop करण्यास सक्षम आहेत. या फोर्सला दाढीवाली फोर्स म्हणून ओळखले जाते. कारण याना कोणी ओळखू नये म्हणून सर्वसामान्य लोकांमध्ये दाढी वाढवून येतात. Marcos Commando शत्रुपेक्षा एक पाऊल पुढे राहण्यासाठी नेहमी अत्याधुनिक शस्त्राने सुसज्य असतात. कारगिल युद्धात आणि मुंबई च्या आतंकवादी हमल्यात Marcos Commando साथ दिली होती. Marcos Commando बनण्याची ट्रेनींग 2 वर्षाची असते याची खास बाब हि आहे कि यात 20 ते 24 वर्ष पर्यंतच्या तरुणांचाच समावेश केला जातो त्यांना ट्रेनिगच्या दरम्यान अमेरिकन, ब्रिटन सारख्या सैन्याबरोबर शिक्षण घेण्याची संधी मिळते ज्यामुळे ते कोणत्याही प्रकारचे युद्धाला प्रतित्युर देऊ शकतात.

Cobra Force

Cobra Force हि एक CRPF ची एक Special Force आहे. जी CRPF च्या Commando Battalion for Resolute Action च्या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. Cobra Force जसे नाव तसे काम देखील आहे. Cobra Force ची स्थापना 2008 मध्ये नक्षल वाद्यांचा खात्मा करण्यासाठी केली गेली होती। यांचे काम जंगलातील युद्ध लढने यांच्या युध्द करण्याच्या पद्धतीला Gorilla Tactical म्हटले जाते . नक्षलवादी जंगलात लपून बसलेले असतात त्यांना शोधून काढून ठार मारण्याचे काम हे करत असतात. कोब्रा कमांडचे चयन सीआरपीएफ मध्ये भरती झालेल्या जवानांमधून केले जाते चयन केल्यानंतर त्यांना कधी चार तर कधी नऊ महिन्याची कठीण प्रशिक्षण दिले जाते. Cobra Force चे ब्रीद वाक्य "यश किंवा मृत्यू" असे आहे. जंगलामधील होणाऱ्या युद्धात भारतातील सर्वात अननुभवी आणि सफलता पूर्वक Cobra Force आहे . Cobra Force च्या गोरिला पद्धतीने युद्ध करणे, बॉम्ब शोधणे, जंगलात कश्या प्रकारे जिवंत राहून कोणत्या प्रकारे युद्ध करायचे कौशल्य शिकविले जाते जेणे करून संकटाच्या काळात सैनिकाला कोणत्या प्रकारे युद्ध करावे हे समजले पाहिजे . Cobra Force आतापर्यंत 2 शौर्यचक्र आणि 9 वीरता पुरस्काराने सन्मानित केली गेली आहे सध्या आपल्या देशात Cobra Commando ची 10 युनिट आहेत प्रत्येक युनिट मध्ये 1300 जवानांचा समावेश केला जातो Cobra Force ची Snapper Unit भारतिय सैन्यात उत्तम श्रेणीत गणली जाते. Cobra Commandoशत्रूशी लढण्याची कला आता विदेशात पण पोहचली आहे. दर सहामहिन्यांनी Cobra Commando बाहेरील देशातील अमिरीक, रशिया, इज्राइल सैनिकांना Gorilla युद्ध प्रशिक्षण देण्यास जातात.

Ghatak Force

Ghatak Force "भारतीय अजेय विशेष सेना" Ghatak Force भारतीय पायदळ सेनेचा एक भाग आहे. जी भारतीय सैन्यात प्रत्येक पायदळ बटालियनमध्ये उपस्थित आहे. घातक हा हिंदी शब्द आहे ज्याचा अर्थ "Killar" किंवा "प्राणघातक" आहे. Ghatak Force हे नाव जनरल बिपिनचंद्र जोशी यांनी त्यांना दिले. Ghatak Force यांची 20 जणांची फलटण असते त्याचेकाम आहे शत्रूला चकवा देणे आणि शत्रूवर हल्ला करणे. हे पायदळ सेनेच्या एक पाऊल पुढे काम करते जेणे करून सेनेला येणाऱ्या धोक्यापासून आधीच सूचना देता येईल हे मोठमोठ्या शस्त्रांनी सुसज्य होऊन शत्रूच्या भागात धाडी मारत जातात आणि दूरवरून शत्रूवर सुद्धा वार करण्याची क्षमता यांच्यात असते. कारगिल सारख्या युद्धात यांचा सहयोग होता. याचे प्रशिक्षण फार कठीण आणि भयानक असते याना पर्वतारोहन आणि 50 ते 60 किमी पर्यंत जलद पद्धतीने चालण्याची ट्रेनींग दिली जाते याना शस्त्रस्तासोबत आणि पाठीवर २० किलो भारी वजन देऊन मैलो चालवले जाते यामुळे हे शारीरिक पणे खूप मजबूत असतात.

Para commando force

Para commando force भारतातील यशस्वी फोर्स पैकी एक आहे. Para commando ची स्थापना 1966 मध्ये भारतीय सेन्याने केली होती. Para commando फक्त जमिनीवर नाहीतर हवेतून सुद्धा युद्धात पारंगत आहे. Para commando Parachute च्या माध्यमातून शत्रूच्या आतल्या भागात जाऊन कारवाही करण्यात हातखंडा आहे पॅरा Para commando हल्लीच्या काळात बरेच वेळा ऐकले गेले पाकिस्तान मध्ये काश्मीरच्या उरी मधील Surgical Strike मध्ये पाकिस्तानातील आतंकवादी संघटनांचे केंद्र उध्वस्त केले. Para commando हे आतंकवादी संघटनेशी लढण्यात, बंदी केलेल्या नागरिकांना सोडवण्यामध्ये माहीर आहे Para commando भारताची सर्वात पहिली आणि सर्वात जुनी रेजिमेंट आहे. Para commando प्रशिक्षण जवळजवळ 3 वर्षा पर्यंत चालते याचे प्रशिक्षण भयंकर कठीण स्वरूपाचे असते. भारत-पाकिस्तान युद्धामध्ये Para commando प्रथम तैनात करण्यात आले होते, ज्यात जम्मू-कश्मीरच्या पुंछमधील मांधोळ येथे 9 Para commando ने भारी तोफा बॅटरी हस्तगत केली होती. Para commando ने 1971 आणि 1999 मध्ये झालेल्या युद्धात आपले मोठे योगदान दिले होते.

Force One

Force One महाराष्ट्र सरकारची मुंबई महानगर क्षेत्राचे रक्षण करण्यासाठी मुंबई पोलिसांचे एक खास Counter Terrarium Unit आहे. जे राष्ट्रीय सरकारच्या धर्तीवर महाराष्ट्र सरकारने स्थापन केलेले जगातील सर्वात मोठे महानगरा मध्ये आहे. 2000 मध्ये मुंबई दहशतवादी हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून महाराष्ट्र पोलिसांच्या अंतर्गत Force One ची स्थापना करण्यात आली. Force One ची भरती महाराष्ट्र पोलिसांकडून यापूर्वीच उत्तम प्रशिक्षण घेतलेल्या तरुण स्वयंसेवकांमध्ये घेतली जाते. जगात सर्वात तीव्र गतीने काम करणारी टीम आहे जी फक्त 15 मिनिटात आपल्या सर्व शास्त्रसाहित्या सहित तयार होते याना NSG आणि Israel च्या Special Commando मार्फत प्रशिक्षण दिले जाते स्फोटकाचे निरीक्षण, अचूक लक्ष भेदून वार करणे या कौशल्याने याना इतरांपेक्षा वेगळं बनवते. मुंबईतील कोणत्याही प्रकारच्या आतंकी हल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यास हे सक्षम आहेत. यांच्या भरतीच्या वेळी 3000 पर्यंत निवेदन आले होते पण यातील फक्त 216 चे चयन केले गेले.

वैगवेगळ्या प्रकारचे सैन्यदल आपल्या भारत देशात कार्यरत आहेत अश्या सर्वात भयानक Special Forces आणि हे commando आपल्या देशाच्या सेवेसाठी कायम सतर्क असतात. यांच्यामुळेच आपण आपल्या देशात सुरक्षित आहोत. एक सैनिक होणे काही साधं काम नाही कठीण मेहनत आणि परिश्रम करून शरीर मोडेपर्यंत सराव करणे तसेच मनावर मानसिक दबाव असताना देखील दिलेली जबाबदारी अखेरच्या श्वासापर्यंत पूर्ण करण्याची तयारी ठेवणे. हे करत असताना हसत हसत आपले सर्वकाही अर्पण करणाऱ्यांना या जाबाज योध्याना शतशत नमन आहे. हि खूप निराशाजनक बाब आहे कि आपल्याला आपल्या देशातील Special Force तसेच सैन्यदलाबद्दल फारसे काही जास्त माहित नाही किंवा ते जाणून घेण्यासाठी आपण किती उसूक्त आहोत ते प्रत्येकाने आपणच ठरवावे. आपल्याला आपल्या भारत देशातील सर्व सैन्यदलाचे आभार मानायला हवे ज्याच्यामुळे आपण सुरक्षित आहोत आणि हे सांगावे लागताकामा नये. यासाठी आपण आपल्या देशप्रेमाची ज्योत प्रत्येकांच्या मनामनामध्ये प्रज्वलित केली पाहिजे आताच्या पिढीकडून पुढच्या पिढीला मार्गदर्शन करून देशाबद्दल आणि देशासाठी सदैव कार्यरत असणाऱ्या सैन्यदलाचे महत्व किती अनमोल आहे हे पटवून देता आले पाहिजे. हि सुद्धा एक देशसेवा मानून आपल्या देशाच्या प्रति आपले देशावरील प्रेम व्यक्त करता आले पाहिजे तरच आपण खऱ्या अर्थाने भारताचे नागरिक आहोत हे छातीठोक पणे अभिमानाने सांगू शकतो कि भारत माझा देश आहे आणि मी या देशाचा नागरिक आहे.

जय हिंद !!

धन्यवाद !!
लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

The Indian Army-1

2020-07-01T01:56:00.001+05:30

The Indian Army

कोणत्याही देशासाठी त्याची सेना हि त्याची मोठी ताकत असते. भारत आपल्या शेजारील देशापासून नेहमीच आतंकवादी समस्याशी संघर्ष करीत आलेला आहे. जगातील सातव्या सर्वात मोठ्या देशाची सुरक्षा करणे आपल्या बहादूर सैनिका शिवाय शक्य नाही. आपल्या देशातील बरेच नागरिक Hollywood Movie पाहून म्हणतात कि आपल्या देशाची Special Commando Force अमेरिका मारिन, नेव्ही सील कमांडो सारखी कधी होणार. तुम्हाला हे माहित झाल्यावर आश्चर्य चकित व्हाल कि काही भारतीय Special Commando Force चा मान अमेरिका, फ्रांस, ब्रिटन, जर्मनी, आणि इस्रायली सेने पेक्षा मोठा आहे.

सर्वसाधारण भारतीयांना आपल्या देशाचे सैनिक म्हणजे Indian Army, Indian navy, आणि Indian Air Force, इतकेच माहित आहे. खूप कमी लोकांना Special Commando Force याबद्दल माहित असेल. आज आपण जाणून घेऊया आपल्या भारतातील सैनिकांच्या इतर Commando Force बद्दल Indian Army जगातल्या मोठ्या Army पैकी एक आहे. भारतीय सेन्यदल इतके मोठे आहे कि ते बऱ्याच Regiment आणि Battalion मध्ये विभागले गेले आहे. आपण सर्वप्रथम स्वतंत्र काळाच्या आधीच्या काही Regiment आणि Battalion बद्दलची माहिती पाहूया.

राजपूतन रायफल - राजपूतन रेजिमेंट Rajput Regiment

Rajput Regiment 1775 मध्ये बनविण्यात आली होती. या रेजिमेंटचे उद्धिष्ट "वीर भजो वसुंधरा" आहे. युद्धाच्यावेळी याचे घोषवाक्य "राजा रामचंद्र कि जय" आहे. हि Battalion "Infantry Regiment" पद्धतीची आहे. आणि याचे २३ Battalion आहेत. राजपुताना रायफल देशाची सर्वात जुनी आणि सन्मानित Battalion पैकी एक आहे. ही Regiment पाकिस्तान बरोबर युद्ध करण्यात पारंगत असल्याचं समजले जाते. या Regiment ने पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धा मध्ये जवळजवळ 30 हजार योध्यांनी आपले बलिदान दिले होते. राजपुतान रायफल मध्ये 40% पेक्षा जास्त सैनिक राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, येथील आहेत. दिल्ली मध्ये राजपुताना रायफलचे एक संग्रालय बनविलेला आहे त्यामध्ये त्याचा पूर्ण इतिहास दिला गेला आहे.

जाट रेजिमेंट Jat Regiment Indian Army

Jat Regiment ची स्थापना 1795 मध्ये केली गेली होती ज्याचे उद्धिष्ट होते "युनिटी आणि वेलर्स" आहे. युद्धाच्यावेळी याचे घोषवाक्य "जाट बलवान जय भगवान" या Regiment केंद्र उत्तरप्रदेशच्या बरेली मध्ये आहे. याचे 23 Battalion आहेत. हि भारतीय सेनेची "Infantry Regiment" आहे. हि देशातील 200 वर्ष पेक्षा जुनी पदक प्राप्त करणारी Regiment आहे या Regiment पहिले आणि दुसऱ्या महायुद्ध मध्ये आपले योगदान दिले आहे. Jat Regiment मध्ये मुख्यता उत्तरप्रदेश, हरियाणा, राजस्थान आणि दिल्ली जाट सामाज्याची संख्या आहे. Jat Regiment हे एक असे Regiment आहे त्यामध्ये पूर्ण पाने 100% फक्त जाट समाजाचे सैनिक असतात. याचे कारण जाट सैनिकाचे सूत त्याने भरले पाहिजे बाकी कोणत्याही जातीचे असे Regiment नाही. Jat Regiment कडे 2 अशोक चक्र, 35 शौर्य चक्र, 10 महावीर चक्र, आणि 2 व्हिक्टरीया क्रोस, २ जोतं संम्मान आणि 8 कीर्ती चक्र, 39 वीरचक्र, आणि 170 सैनिक पदक आहेत. हि रेजिमेंट जाट समाजांची. आपल्या कर्तव्याने, पुरस्काराने प्रसिद्ध आहे.

शीख रेजिमेंट Sikh Regiment Indian Army

Sikh Regiment शत्रूचा नाश करण्यासाठी या Regiment चे फक्त नावाचं पुरेस आहे. या Regiment ची स्थापना इंग्रजांनी १८४६ मध्ये केली होती. Sikh Regiment चे 19 Battalion आहेत. Sikh Regiment ने कारगिल युद्धाच्या वेळेला Tiger Hill वर आपला कब्जा केला होता Sikh Regiment ने देशाला अडचणीच्या वेळेला व युद्धामध्ये आपले पूर्ण योगदान दिले आहे. Sikh Regiment भारतातील सर्वात खतरनाक सेना आहे. या सेनेने पहिले आणि दुसऱ्या महायुद्ध मध्ये इंग्रजान सोबत युद्धात भाग घेतला होता.

प्याराशुट रेजिमेंट Parachute Regiment Indian Army

Parachute Regiment ची स्थापना स्वतन्रच्या पूर्वी १९४१ मध्ये केली गेली होती. हि Regiment देशातील बाकी सर्व Regiment ना आणि बाकी सर्व Battalion ना सर्व हवाई सुविधा प्रधान करते. भारताच्या कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही वेळी, आणीबाणीच्या वेळी वादळ, भूकंप, आतंकवाद्यांकडून घडविलेला घातपातच्या ठिकाणी, अतिदुर्गम भागात आवश्यकतेच्या वेळी Parachute Regiment ला पाचारण केले जाते. हे एकमात्र असे Regiment आहे जे Air Force प्रमाणे काम करते. म्यानमारच्या ठिकाणाहून काही आतंकवादी भारतात घातपात घडविण्यासाठी येणार होते पण Parachute Regiment ने त्याचा अश्या प्रकारे खात्मा केला की त्यांना Parachute Regiment येण्याची चाहूल पण लागू दिली नाही. हे Parachute Regiment अश्या प्रकारे काम करते.

गोरख रेजिमेंट Gurkha Regiment Indian Army

Gurkha Regiment ची स्थापना १८५० मध्ये झाली होती. Gurkha Regiment ची हे एक असे Regiment आहे जे मृत्यूला घाबरत नाही. कुण्या एका महापुरुषांनी सांगितले आहे कि जेव्हा कोण म्हणत असेल कि मी मृत्यूला घाबरत नाही तर समजावं एक तर तो खोट बोलत आहे किंवा तो गोरख आहे. Regiment च्या सैनिक जेव्हा शस्त्र उचलतो तेव्हा त्याच्या समोरील व्यक्ती नतमस्तक होऊन जातो. Gurkha Regiment बलिदानाचे दुसरे नाव आहे. यांच्या बळावर इंग्रजांनी हिटलर बरोबर युद्ध केले. हिटलर या सेन्यावर इतका प्रभावित झाला कि या सैन्याला घेऊन मी पूर्ण जग जिकंण्याचा मनसुबा होता. Gurkha Regiment मधील अधिकतर सैनिक नेपाळ मधून आले आहेत. गोरख हे कोणत्या जातीचे नाव नाही तर ते एका शहराचे नाव आहे.  गोरख सेना हि भारतात, नेपाळ आणि ब्रिटीश आर्मी मध्ये सुद्धा आहे.

वैगवेगळ्या प्रकारचे सैन्यदल आपल्या भारत देशात कार्यरत आहेत अश्या सर्वात भयानक Special Forces आणि हे commando आपल्या देशाच्या सेवेसाठी कायम सतर्क असतात. यांच्यामुळेच आपण आपल्या देशात सुरक्षित आहोत. एक सैनिक होणे काही साधं काम नाही कठीण मेहनत आणि परिश्रम करून शरीर मोडेपर्यंत सराव करणे तसेच मनावर मानसिक दबाव असताना देखील दिलेली जबाबदारी अखेरच्या श्वासापर्यंत पूर्ण करण्याची तयारी ठेवणे. हे करत असताना हसत हसत आपले सर्वकाही अर्पण करणाऱ्यांना या जाबाज योध्याना शतशत नमन आहे. हि खूप निराशाजनक बाब आहे कि आपल्याला आपल्या देशातील Special Force तसेच सैन्यदलाबद्दल फारसे काही जास्त माहित नाही किंवा ते जाणून घेण्यासाठी आपण किती उसूक्त आहोत ते प्रत्येकाने आपणच ठरवावे. आपल्याला आपल्या भारत देशातील सर्व सैन्यदलाचे आभार मानायला हवे ज्याच्यामुळे आपण सुरक्षित आहोत आणि हे सांगावे लागताकामा नये.  यासाठी आपण आपल्या देशप्रेमाची ज्योत प्रत्येकांच्या मनामनामध्ये प्रज्वलित केली पाहिजे आताच्या पिढीकडून पुढच्या पिढीला मार्गदर्शन करून देशाबद्दल आणि देशासाठी सदैव कार्यरत असणाऱ्या सैन्यदलाचे महत्व किती अनमोल आहे हे पटवून देता आले पाहिजे. हि सुद्धा एक देशसेवा मानून आपल्या देशाच्या प्रति आपले देशावरील प्रेम व्यक्त करता आले पाहिजे तरच आपण खऱ्या अर्थाने भारताचे नागरिक आहोत हे छातीठोक पणे अभिमानाने सांगू शकतो कि भारत माझा देश आहे आणि मी या देशाचा नागरिक आहे.

जय हिंद !!

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

Sagarmala

2020-06-28T16:01:00.004+05:30

Sagarmala

Ministry of Shipping / Indian Ports Association

कोणत्याही देशाची प्रगती हि त्याच्या आर्थिक स्थितीवर म्हणजेच अर्थव्यवस्थेवर अवलंबून असते. ज्याची जितकी अर्थव्यवस्था मजबूत तो तितका प्रगतशील पण जे प्रगतशील देश पूर्ण पणे स्वावलंबी आहेत का असे विचारलात तर, उत्तर नाही मिळेल कारण जगातला प्रत्येक देश बाहेरील इतर देशांकडून कोणत्याना कोणत्या तरी वस्तू, पदार्थ, माहिती, तंत्रन्यान , मार्गदर्शन, व इतर काही बऱ्याच गोष्टीसाठी एकमेकांवर अवलंबून आहे हे सर्वाना माहित असले तरी ज्याची निर्यात करण्याची क्षमता जास्त तो जास्त महत्वाचा ठरतो. आपला भारत देश सुद्धा हाच सिद्धांत समोर ठेवून देशाला प्रगतशील बनवण्यासाठी दिवस-रात्र प्रयत्न करीत आहे आजच्या वेळेला आपल्या देशात बरेच मोठं मोठे प्रोफेक्ट वर काम सरू आहे आणि ते पुढील दोन तीन वर्षात जवळजवळ पूर्ण होतील तेव्हा आपल्या देशातील अर्थवेवस्थेला फार मोठी चालना मिळेल.

भारतातील सुरु असणाऱ्या बऱ्याच प्रोजेक्ट पैकी एक Sagarmala आहे. आपण आज सागरमाला या बद्दल जाणून घेणार आहोत. आपला भारत देश समुद्र मार्गे वाहतूक करण्यात फार मागे आहे जेव्हा भारतात इंग्रज होते तेव्हा जास्त ती वाहतूक नदी आणि सागरमार्गाने होत होती पण देश स्वतंत्र होण्याच्या आधी रेल्वे सेवा सरू झाली. त्या नंतर जलमार्गे मालवाहतूक कमी कमी होत गेली आणि इंग्रंजांच्या नंतर आपण जलमार्गे मालवाहतूक करणे बंद तर केलीच शिवाय त्याचा विकास करण्यावर कधी लक्ष दिले नाही आपल्या देशाचा विकास न होण्यामागे Infrastructure चा अभाव जबाबदार आहे. विकासासाठी हि मूलभूत गरज आहे चांगले वाहतुकीसाठी सुसज्य रस्ते, रेल्वेमार्ग, व जलमार्गासाठी, आणि तयार माल ठेवण्यासाठी मोठमोठी गोदाम याशिवाय वीज, पाणी, कामगारवर्ग, तंत्रन्यान इत्यादी गोष्टीची आवश्यकता आहे.

आपण जाणून घेऊया सागरमाला या परियोजनेची प्रमुख उध्दीष्टे

सागरमाला परियोजनेच्या निमित्ताने विकास प्रक्रिया तीन प्रमुख स्तंभावर नियोजित करून संपन्न केली जाणार आहे. प्रथम आहे आंतरिक क्षेत्रातून मालाची वाहतूक पोर्टबंदरापर्यंत सुलभ करणे त्यासाठी आवश्यक विकास करणे. दुसरा पोर्टबान्द्राची वृद्धी करणे म्हणजे नवीन बंदराचे निर्माण करणे व जुने पोर्टबंदराचा आधुनिक विकास करून सुसज्य करणे. तिसरे यासाठी उपयुक्त नीती आणि संस्थागतच्या माध्यमातून पोरटबंदराचे समर्थन करणे व त्यांना अधिक शक्षम बनविण्यास साहाय्य करणे तसेच एकांगीत विकास साधण्यासाठी आंतरराज्यातील संस्था, मंत्रालय विभागातील किंवा राज्यातील माध्यमातून संस्थागत समूह तयार करणे. बंदराच्या जवळपास प्रत्येक्ष किंवा अप्रतेक्ष विकासाला प्रोसाहन देणे सागरतटावरील वसलेल्या लोकांना विकासासाठी प्रशिक्षण व प्रोत्साहन देणे. देशातील प्रमुख पोर्टबदारांपासून प्रशस्त रस्त्यानी तसेच विमानतळापासून जोडणे जलमार्गाने मालाची वाहतूक सुलभ होण्यासाठी उपयुक्त पोर्टबंदरावर सुविधा उपलब्ध करून देणे जुन्या बंदरांचे आधुनिकीकरण करणे.

सागरमाला परियोजनेच्या निमित्ताने विकास प्रक्रिया  तीन प्रमुख स्तंभावर नियोजित करून संपन्न केली  जाणार आहे. प्रथम आहे आंतरिक क्षेत्रातून मालाची वाहतूक पोर्टबंदरापर्यंत सुलभ करणे त्यासाठी आवश्यक विकास करणे. दुसरा पोर्टबान्द्राची वृद्धी करणे म्हणजे नवीन बंदराचे निर्माण करणे व  जुने पोर्टबंदराचा आधुनिक विकास करून  सुसज्य करणे. तिसरे यासाठी उपयुक्त नीती आणि संस्थागतच्या माध्यमातून पोरटबंदराचे समर्थन करणे व त्यांना अधिक शक्षम बनविण्यास साहाय्य करणे तसेच एकांगीत विकास साधण्यासाठी आंतरराज्यातील संस्था, मंत्रालय विभागातील किंवा राज्यातील माध्यमातून संस्थागत समूह तयार करणे.

1. Port Modernisation & New Port Development: विद्यमान बंदरांची विल्हेवाट लावणे आणि क्षमता वाढविणे आणि नवीन ग्रीनफिल्ड बंदरांचा विकास करणे

2. Port Connectivity Enhancement: बंदरांची जोडपट्टीचे प्रदेश वाढविणे, घरगुती जलमार्ग ‘अंतर्देशीय जलवाहतूक आणि किनार्यावरील शिपिंग’ यासह बहु-मोडल लॉजिस्टिक्स सोल्यूशन्सद्वारे मालवाहतूक चलन आणि किंमत सुधारणे.

3. Port inked  Industrialization: आयात, निर्यात आणि देशांतर्गत मालवाहतुकीची लॉजिस्टिक किंमत

आणि वेळ कमी करण्यासाठी पोर्टबंदराचा तात्कालीन औद्योगिक समूह वाढविणे  आणि कोस्टल इकॉनॉमिक झोन विकसित करणे.

4. Coastal Community Development: किनारपट्टीचा समुदाय विकास कौशल्य विकास आणि रोजगार निर्मिती उपक्रम, मत्स्यपालनाचा विकास, किनारपट्टी पर्यटन इत्यादी माध्यमातून किनारपट्टीवरील समुदायाच्या शाश्वत विकासाचा प्रचार करणे.

5. Coastal Shipping & Inland Waterways Transport: कायमस्वरूपी आणि पर्यावरणपूरक किनारपट्टी आणि अंतर्देशीय जल मार्गाच्या माध्यमातून मालवाहतूक हलविण्यासाठी किनारपट्टीच्या जवळ जहाजात मालभारण्याची आणि अंतर्देशीय जलर्गाच्या साहायाने मालवाहतूक करणे.

प्रतिकूल परिस्थितीच्या योजना राबवून जुने स्वरूप बदलून घरगुती मालवाहतुकीची किंमत कमी करणे. भविष्यातील किनाऱ्या जवळच्या औद्योगिक क्षमता शोधून मोठ्या प्रमाणात वस्तूंच्या कर किंमत कमी करणे. आयात निर्यातीसाठी पोर्टबंदराच्या जवळ पास औद्यागिक समुह विकसित करुन निर्यात स्पर्धात्मकता सुधारणे. आयात निर्यातीच्या कंटेनरच्या हालचालीचा वेळ / किंमत अनुकूलित करणे.

वर्तमानात काळात वैश्विक समुद्र व्यापाराची व्याप्ती वाढणार आहे फक्त हिंदमहासागरात तेलाच्या व्यापाराचा दोन त्रितीयाअंशच भाग संचालित केला जातो व कॅन्टेनर द्वारा ५०% व्यापार हिंदमहासागरा द्वारे केला जातो आणि पुढील काळात हा व्यापार वाढण्याची पूर्ण संभावना आहे.

राष्ट्रीय पारीपेक्षाची योजना जी सागरमाला योजनेच्या रुपरेखेचे कल्पित स्वरूप असे दाखवते कि या योजनेच्या परिचालना नुसार लॉजिस्टिक गुंतवणुकी मुळे वर्षाला जवळजवळ ३५०० कोटी रुपयाची बचत होणार असून भारताचा व्यापार निर्यात ११० अरब डॉलर पर्यंत पोहचण्याची शक्यता आहे. ह्या प्रायोजनेच्या क्रेन व्हान मुळे जवळपास १ कोटी रोजगाराची उपलब्धी निर्माण होणार आहे. त्यामध्ये ४० लाख प्रत्येक्ष रोजगार निर्माण होतील सागरमाला परियोजने मार्फत कौशल विकास तसेच मेक इन इंडिया या योजनेला विचारात घेऊन पोर्टबंदराचा विकास करून औद्योगिकरणाला चालना देताना समुद्र तटावरील लोकांची निवड करून तसेच मच्छिमारांना आणि तेथील स्थानिक लोकांसाठी रोजगाराची नवीन योजना निर्माण केल्या जाणार आहेत.

आपल्या देशाची निर्यात  जवजजवळ 90% आंतरराष्ट्रीय मालाची वाहतूक जलमार्गाने होते.  यासर्व बाबींचा  विचार करून देशातील पोर्टबंदरे अधिक विकसित करण्याकडे जास्त लक्ष दिले जात आहे. भारत सरकार द्वारा सागरमाला परियोजनेची सुरुवात केली गेली. सागरमाला परियोजना देशातील पोर्टबंदरे अधिक विकसित करण्यासाठी  केली गेली आहे तसेच नवीन पोर्टबंदरे निर्माण करणे कार्गो बनविणे आहे. हि परियोजना सर्व प्रथम स्वर्गीय प्रांतप्रधानमंत्री माननीय अटल बिहारी वाजपेयी यांनी 15 ऑगस्ट 2003 मध्ये मांडली होती या योजने द्वारा 7500 km अंतराच्या सागरी तटावरील पोर्टबंदरावर तसेच  त्याच्या आजूबाजूला प्रत्येक्ष किंवा अप्रतेक्ष विकासाला प्रतिसाद द्यायचा आहे.  या परियोजनेमध्ये 12 Smart Cities आणि विशेष Economic Zone आर्थिक झोन  याचा समावेश केला गेला आहे. त्यासाठी देशातील किनाऱ्या लगतचे आठ राज्याचा समावेश केला गेला  आहे. गुजराथ, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ, चेन्नई, आंध्रप्रदेश, व पश्चिमबंगाल चा समावेश आहे केंद्रीय जलवाहतूक मंत्रालय याला या योजनेची  नोडल संस्थे प्रमाणे नियुक्त केलं आहे.

राष्ट्रीय पारीपेक्षाची योजना जी सागरमाला योजनेच्या रुपरेखेचे कल्पित स्वरूप असे  दाखवते कि या योजनेच्या परिचालना  नुसार लॉजिस्टिक गुंतवणुकी मुळे वर्षाला जवळजवळ ३५०० कोटी रुपयाची बचत होणार असून भारताचा व्यापार निर्यात ११० अरब डॉलर पर्यंत पोहचण्याची शक्यता आहे. ह्या प्रायोजनेच्या क्रेन व्हान मुळे जवळपास १ कोटी रोजगाराची उपलब्धी निर्माण होणार आहे. त्यामध्ये ४० लाख प्रत्येक्ष रोजगार निर्माण होतील सागरमाला परियोजने मार्फत कौशल विकास तसेच मेक इन इंडिया या  योजनेला  विचारात  घेऊन पोर्टबंदराचा विकास करून औद्योगिकरणाला चालना देताना  समुद्र तटावरील लोकांची निवड करून तसेच मच्छिमारांना आणि तेथील स्थानिक लोकांसाठी रोजगाराची नवीन योजना निर्माण केल्या जाणार आहेत.

आपण जर या सागरीक परियोजनेच्या पक्षाचा विचार केलातर हा चीनच्या इस्ट्रिंग ऑफ पर्ल प्रोजेक्टच्या विरुद्ध भारताला बंगालची खाडी आणि हिंदमहासागरामध्ये सामरिक दृष्टिकोनातून सुरक्षा प्रदान करतो. असं बोललं जात आहे कि सागरमाला परियोजना भारताच्या आर्थिक दृष्टिकोनातून आणि राजनेतिक दृष्टिकोनातून सुद्धा अधिक महत्वपूर्ण आहे. म्हणजेच एका योजनेच्या माध्यमातून दोन हेतू साधने.

जय हिंद

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

Bhaucha Dhakka or Ferry Wharf

2020-06-27T14:14:00.002+05:30

Bhaucha Dhakka

मुंबई देशाचे सगळ्यात मोठे शहर आणि देशाची आर्थिक राजधानी सुद्धा आहे काही लोक मुंबईला मायानगरी हि म्हणतात या माया नगरीत आकर्षणाची कोणतीही कमी नाही. या मुंबईला फार मोठा इतिहास आहे पण आपण आज या मुंबईत एक वास्तू जी काळाच्या ओघात भूतकाळात जमा होत चालली आहे. ज्यावास्तूने मुंबईला एक वेगळी ओळख निर्माण करून दिली होती पूर्वी इंग्रजांच्या काळापासून एक गजबजलेलं ठिकाण म्हणजे "भाऊंचा धक्का" आपण आज या बद्दल जाणून घेणार आहोत.

भाऊंचा धक्का कधी बांधण्यात आला ? तो कुणी बांधला ? त्याची आवश्यकता किती होती ? त्यासठी किती खर्च आला ? तो नंतर भविष्यात किती उपयोगी ठरला ? व त्याची आताची स्तिथी काय आहे ते आपण विस्तारपणे पाहूया.

भाऊंचा धक्क्याला आताच 179 वर्ष पूर्ण झाली हा भाऊंचा धक्का गेली 179 वर्ष लोकांची सेवा करीत आहे आणि अजूनही करीत आहे. एके काळी या धक्क्यावरूनच कोकणातील व गोव्याकडील प्रवाशी प्रवास करीत होते. मुंबई शहरात जाण्यासाठी आणि दूरचे अंतर पार करण्यासाठी प्रवासांना जहाजाने प्रवास करणे भाग होते तेव्हा एसटी बसची सुविधा नव्हती आणि बेशिस्त खाजगी बस प्रवासापेक्षा जहाजाने प्रवास करणे सोयीस्कर होते. म्हणून त्याकाळी जवळजवळ कोकणातून मुंबईकडे प्रवास जलमार्गाने होत असे, मुंबई बेटावर समुद्रमार्गे होणारी मालाची व प्रवाशांची वहातूक लहान-मोठे मचवे-गलबत्ताद्वारे होत असे.

1841 पर्यंत हा धक्का बांधून होण्यापूर्वी मुंबईच्या अफाट सागरी किनाऱ्यावर प्रवाशांसह मालाची चढ-उतार करण्यासाठी सुरक्षित असा धक्का नव्हता रात्रभर प्रवास कसून आलेलं जहाज लांब कुठेतरी नांगर टाकायची आणि मग मोठ्या होड्यातून आणि मचव्यातून प्रवासी खच्चून भरून किनाऱ्यावर यायचे किनाऱ्यावर बोटीतून उतरल्यावर चिखलातून चालत जमिनीपर्यंत पाय टेकेपर्यंत उतारूंचे खूप हाल व्हायचे हे दुश्य भाऊ रोज पाहून हळहळत असे. ब्रिटिश सरकार प्रवाशांचे हे होणारे हाल निवारण्यासाठी स्वतःहून काही करणार नाही हे भाऊंना माहित होते तेव्हा त्यांनी स्वतःच येथे धक्का बांधण्याचे मनोमनी ठरविले आणि काही काळातच एका कोकणी माणसाकडून कोकणी माणसांसाठी हक्काचा धक्का तयार झाला.

भाऊ बद्दल सांगायचे झाले तर, लक्ष्मण हरिश्चंद्र अजिंक्य हे रायगड जिल्ह्यातील उरण मधल्या कारंजा गावी इ. स. १७८८ साली लक्ष्मण अजिंक्य यांचा जन्म झाला त्याच्या वयाच्या १३ व्या वर्षी म्हणजे १९०१ साली त्यांचे कुटुंब मुंबईत आले त्याचे पुढील शिक्षण मुंबईत पूर्ण केले पण काही दिवसात त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर त्याच्या कुटुंबाची पूर्ण जबाबदारी त्यांच्यावर आली भाऊ लहानपणापासून हुशार, मेहनती आणि मनमिळावू होते. त्यामुळे त्यांना मुंबईत कुलाबा येथी इस्ट इंडिया गन कॅरीएज कंपनीत कारकुनाची नोकरी मिळाली. युद्ध साहित्य व यंत्र बनवणाऱ्या या कंपनीत तोफखाना खात्यात कॅप्टन रसेल या वरिष्ठ ब्रिटिश अधिकारी होता याच्या खात्यामध्ये एका मराठी माणसाने चोरी केली त्या बद्दल त्याला फटक्याची शिक्षा सुनावण्यात आली हे एकूण भाऊ अस्वस्थ झाले कि एका क्षुल्लक चोरीसाठी सर्वांसमोर त्याला फटके खावे लागणार. भाऊ यांनी तोफखाना खात्यातील कॅप्टन रसेल याना भेटून त्या मराठी माणसाला माफ करण्यासाठी क्षमायाचनाची विनंती केली. भाऊंची त्यामराठी माणसाबद्दलची तळमळ पाहून रसेल यांनी त्या मराठी माणसाला माफ केले. यामुळे रसेल यांच्या मनात भाऊ बद्दल एक वेगळाच आदर निर्माण झाला. ब्रिटिश अधिकारी रसेलने लक्ष्मणला मिठी मारून म्हणाला 'यु आर माय ब्रदर' असे उद्गार काढले हि बातमी पूर्ण कारखान्यात पसरली रसेल सारख्या अधिकाऱ्यांनी लक्ष्मणाला ब्रदर या नावाने संबोथले व भाऊंच्या मनमिळाऊ स्वभावामुळे आणि रसेल सारख्या अधिकाऱ्याचा चांगला लोभ भाऊंना लाभल्यामुळे साऱ्या कंपनीत मूळनाव लक्ष्मण हे मागे पडून त्यांना सर्व कर्मचारी व कामगार वर्ग 'भाऊ' यानावाने ओळखू लागले.

त्यावेळी मुंबईला तसा ग्रामीण भागाचा थोडाफार प्रभाव होता. मुंबई हि सात बेटांचे एक शहर म्हणून ओळखले जात होते आणि याच छोट्या छोट्या बेटावरून म्हणजे माहीम, वरळी, मजगाव, परळ, माटुंगा, धाकटा कुलाबा, मोठा कुलाबा, याठिकाणाहून कामगार व कर्मचारी वर्ग कामावर येत असत त्याच्या जेवणाचे फार हाल होत असत त्याच्यासाठी दुपारची जेवणाची व्यवस्था करण्यासाठी आपण उपहार सुरु करण्याची इच्छा त्यांनी कारखाना प्रशासनाकडे केली. भाऊंवर विश्वास असलेला रसेल अधिकाऱ्याने यासाठी भाऊंनीच हे उपहार चालवू देण्याची शिफारीश केली व ती मान्य हि झाली. भाऊने माफक दरामध्ये कर्मचाऱ्यांना दुपारचे जेवण उपलब्ध करून दिले. इथूनच भाऊंच्या उज्वल व्यावसायिक भविष्याची वाटचाल सुरु झाली. भाऊंच्या अंगी असलेली कामाबद्दलची कार्यक्षमता, विचारांची कल्पकता, परिश्रम करण्याची तयारी, कामाची चिकाटी व आपल्या सोबत कामकारणाऱ्या बद्दल आदर आणि प्रेम पाहून रसेल यांनी त्यांना कामात बढती तर मिळवून दिलीच पण सोबत प्राथमिक अवस्थेतील वाढत्या व्यापारी क्षेत्रात प्रवेश करण्यासाठी सहकार्य केले. त्यावेळी मुंबईत वाढत्या लोकसंख्या मुळे जमा होणार कचरा, सांडपाण्याची डबकी, रस्त्यावरील खड्डे बुजवण्याचे काम सुरु झाले होते ते कामाचे कंत्राट भाऊंना मिळाले. भाऊ यांनी रसेलसबंधी कृतज्ञता म्हणून आपल्या कंपनीचे नाव "भाऊ रसेल आणि कंपनी" असे दिले. पुढे "भाऊ रसेल" हेच नाव भाऊच्या सोबत कायमचे जोडले गेले ते अखेर पर्यंत.

नंतर भाऊंनी गनर्केरिएज स्थापनेतील नोकरीचा राजीनामा दिला आणि आपली व्यावसायिक कारकीर्द जोमाने सुरु केली. मुंबईच्या पूर्वी किनाऱ्यावर भरणी घालून कारनॅक बंदर आणि कॅलरीअर कलेअर बंदर उभारणीचे कामही कंपनी करीत होती पण भाऊंच्या डोक्यामध्ये मुंबईच्या किनाऱ्यावर प्रवाशांचे हाल त्यांना स्वस्त बसू देत नव्हते आपल्या मराठी माणसांचा जलप्रवास सोयीस्कर व्हावा यासाठीधक्का असावा असा विचार भाऊ अजिंक्य याच्या मनामध्ये सतत येत होता. या दरम्यान उरण ते मुंबई सागरी प्रवास करताना, मुंबई बंदरावर उतरताना प्रवाशांचे खूप हाल व्हायचे. प्रवाशांना किनाऱ्यावर सुखरूप उतरून इच्छितस्थळी मार्गस्थ होण्यासाठी चांगले रस्ते बांधण्यासाठी त्यावेळचे रेव्ह्य़ेन्यू कलेक्टर ब्रुससाहेबांकडे भाऊंनी अर्ज केला. त्याद्वारे मशिद बंदर ते क्रॉफर्डमार्केट, डोंगरी ते समुद्रसपाटीपर्यंत पाण्याखालील जागेवर भराव टाकून रस्ताबांधणी कंत्राट देण्याची विनंती केली. हे काम मिळवण्यात भाऊ अजिंक्य यशस्वी झाले. कारण ‘या नियोजित कामामुळे प्रवाशांची सोय होऊन बंदरमार्गे होणाऱ्या व्यापाराला चालना मिळून सरकारचा महसूलही वाढेल,’ हे सरकारला भाऊंनी पटवून दिले. भाऊंच्या या प्रस्तावाला गव्हर्नर ग्रांटकडे शिफारस करताना कलेक्टर ब्रुसनी अभिप्राय दिलाय की, लक्ष्मण हरिश्चंद्रजींनी प्रस्तावाद्वारे सादर केलेल्या सूचना सार्वजनिक हिताच्या असून सागरीमार्गे होत असलेल्या तस्करीलाही आळा बसेल.

हे सर्व करत असताना सरकारच्या नजरेमध्ये भाऊ अजिंक्य यांना एक बांधकाम व्यवसायिक म्हणून ओळखीसह मान्यता प्राप्त झाली. नैसर्गिक बंदर म्हणून मुंबईचे नाव सर्वत्र होते हे जरी खरे असले तरी मुंबई बेटावर समुद्रमार्गे होणारी मालाची व प्रवाशांची वहातूक लहान-मोठे मचवे-गलबत्ताद्वारे होत असे. 1841 पर्यंत मुंबईच्या अफाट सागरी किनाऱ्यावर प्रवाशांसह मालाची चढ-उतार करण्यासाठी सुरक्षित असा धक्का नव्हता. मुंबईमार्गे देशात व्यापारवृद्धी करण्याचा ध्यास घेतलेल्या दूरदृष्टीच्या इंग्रजांना ही मालधक्क्याची उणीव वारंवार जाणवायला लागली.

अखेर सुरक्षित मालधक्का बांधण्याचा निर्णय घेण्यात आला. मालकी हक्कांनी बंदर बांधकाम करण्यासाठी अर्ज मागवले. नेहमीच आव्हानं स्वीकारणाऱ्या भाऊंनी या कामासाठी अर्ज करण्याचं धाडस केलं. भाऊंच्या अर्जाला काही अटीवर मंजुरी देण्यात आली आणि त्याच्या कडून बंदर बांधण्याचा आराखडा मागविण्यात आला भाऊंनी अभ्यासपूर्वक आराखडा तयार करताना भरती - ओहोटी चा आणि पर्यावरणाचा अभ्यास केला होता मातीचा भराव टिकणार नाही म्हणून कचऱ्याचा भराव घालण्याची संकल्पना भाऊने पटवून दिली कचरा भिजल्या नंतर त्याचा लगदा बनतो हे भाऊंना माहित होते आणि कचऱ्याची व्हिले वाट लावण्याचे कंत्राट भाऊंकडे आधीपासूनच होते त्यामुळे त्यांना कचऱ्याचा भराव समुद्रात टाकला आणि काम सुरु केले.

पुढे हे काम सुरु असताना इंग्रजांनी लीज मध्ये वारंवार बदल केल्या मुळे त्यांना बरेच अडचणींना तोंड द्यावे लागले पण या कठीण परिस्थितीत भाऊ अजिंक्य यांच्या अडचणी जाणून गव्हर्नर रॉबर्ट ग्रांट यांनी 6 टक्के चक्रवाढ या व्याज दराने दीड लाख कर्ज मंजूर करून दिले त्यानंतर भाऊंनी कामाला गती देऊन पुढच्या चार वर्षात 1841 मध्ये धक्कयाचे काम पुर्णतर केलेच शिवाय येणाऱ्या-जाणाऱ्या मालासाठी सुसज्ज वखारीची उभारणी केली, सांडपाण्याचा निचरा होण्यासाठी गटार व्यवस्था, माल वाहतुकीसाठी प्रशस्त रस्ते, सुरक्षित तटाची बांधणी मोट्या कुशलतेने केली यामुळे दळणवळण करणे सर्वाना सोयीस्कर झाले. देशातील मुंबई हे पहिले वखारयुक्त बंदर म्हणून नोंद झाली आपण उभारलेलं बंदर साऱ्या देशात परिपूर्ण आणि आदर्श होण्यासाठी भाऊंची करडी अनुभवी नजर बांधकामावर होतीच. त्यामुळे हे काम भाऊने यशस्वी पाने पार पडले.

भाऊंची तत्परता, कामाचे कौशल्य आणि प्रामाणिकपणाची जाण ठेवून ईस्ट इंडिया कंपनीने जलवाहतुकीद्वारे मालाची चढ-उतार करण्यासाठी पुढील पन्नास वर्षांचा मक्ता भाऊंना बहाल केला. बांधकामाच्या पूर्ततेपासून दीर्घकाळचा मक्ता प्राप्त होण्यापर्यंतच्या प्रवासामुळे हे परिक्षेत्र ‘भाऊचा धक्का’ म्हणून आजतागायत ओळखले जाते आणि हेच नाव समाजमनावर कायमचं कोरलं गेलं. याच सुमाराला गव्हर्नरपदी जेम्स कारनॅक यांची नेमणूक झाली होती. ‘मी बांधलेल्या या बंदर धक्क्य़ाला गव्हर्नर कारनॅक साहेबांचे नाव द्यावे’ ही भाऊंनी केलेली सूचना वजा विनंती म्हणजे त्यांच्या मनाचा मोठेपणा दर्शवतो. आजही हे "कारनॅक बंदर" म्हणूनही ओळखलं जात असले तरी शेकडो वर्षे ‘भाऊचा धक्का’ हे नामाभिमान समाजमनावर कायमचं आहे.

भाऊंची कामावरील निष्ठा व चिकाटी, कठोर परिश्रम, निसर्गदत्त कल्पकता आणि द्रष्टेपणानी एक माणूस प्रतिकूल परिस्थितीतही कायम स्वरूपी काय नवनिर्मिती करू शकतो याचं अजोड उदाहरण म्हणजे ‘भाऊचा धक्का’आहे.

भाऊंचा धक्का आजही पूर्वी प्रमाणेच आपल्याला गजबलेला दिसून येईल पूर्वी प्रमाणे मालाची वाहतूक किंवा प्रवाशाची वाहतूक तर होतेच पण त्यासोबत येथे कोळी बांधवांची मोठी बाजारपेठ निर्माण झाली आहे रात्रभर मच्छिमारी करून पहाटे मच्छिमार मासे आणून येथे आपल्या मालाची विक्री करतात तसेच येथून मास्यांची निर्यात पूर्ण मुंबई व इतर ठिकाणी केली जाते.

भाऊ अजिक्यनी बांधलेलं बंदर आजही आपल्या आठवणीत राहावे व येणाऱ्या पुढच्या पिढीला याचा इतिहास व महत्त्व काय होते हे माहित असणे गरजेचे आहे. आजच्या आधुनिक काळात मुंबईत नवनवीन वस्तूची निर्मिती होत असते व त्या मुळे इतिहास कालीन वास्तूचे विसर पडत जाऊ नये यासाठी आपण जेव्हा कधीही नवीन पर्यटकांना प्रवाशांना मुंबई दर्शन करण्यासाठी मार्गदर्शन करीत असाल तर आवर्जून "भाऊंचा धक्का" पाहण्यासाठी सुचवा कारण मुंबईतील बरेच पर्यटन संस्थांनी मुंबई दर्शन या परिक्रमेत भाऊंचा धक्का वगळून टाकला आहे त्यामुळे नवनवीन पिढीला एका मराठी माणसानी मराठी माणसांसाठी बांधलेला धक्का याची माहिती करून देणे गरजेचे आहे

जय हिंद

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

India's Dedicated Freight Corridor

2020-06-25T23:33:00.000+05:30

India's Dedicated Freight Corridor

आजच्या स्पर्धेच्या युगात प्रत्येक देश आपली अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यासाठी प्रयत्नशील आहे त्यामध्ये आपला भारत देश सुद्धा सक्रिय आहे. आपली अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यासाठी देशातील काही मूलभूत सुविधा आणि आवश्यक गरजांची पूर्तता करणे फार आवश्यकता आहे. त्या मध्ये प्रामुख्याने दोन गोष्ठी महत्वाच्या आहेत एक म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर उद्पादन आणि दुसरे देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय निर्यात म्हणजेच उद्पादन करण्या सोबत निर्यात करण्याची सुद्धा व्यवस्था करणे अत्यंत महत्वाचे आहे. आपण आज या India's Dedicated Freight Corridor बद्दल जाणून घेणार आहेत.

आपल्या देशाचे विदेशमंत्री जेव्हा दुसऱ्या देशांना आपल्या देशात उद्योग करण्यासाठी प्रस्ताव ठेवतात तेव्हा आपल्याला सकारात्मक प्रतिसाद मिळत नाही कारण आपल्या देशात इतर अडचणी सोबत मालाची वाहतूक करणे हि एक मोठी समस्या आहे. ती म्हणजे इतर प्रगत देशा मध्ये Dedicated Freight Corridor प्रमाणे असलेली सुविधा आपल्या कडे नाहीय.

आपल्या देशामध्ये विविध प्रकारच्या वस्तूचे उत्पादन छोट्या व मोठ्या प्रमाणावर होते पण उत्पादित केलेला माल योग्य वेळेवर बाजारपेठेत पोहचू शकत नाही त्यामुळे बाजारपेठेत इतर देशाचा उपलब्ध असलेला माल जो आपल्या मालाच्या किमती पेक्षा कमी किमतीमध्ये सहज विकला जातो व ते बाहेरील देशातील उद्योजक मोठ्या प्रमाणावर नफा मिळवून पैसा देशाबाहेर घेऊन जात आहेत आणि आपला देश बाजारपेठेची मागणी पूर्ण करण्यासाठी निर्यात करण्याऐवजी आयात करीत आहे आणि हि भविष्यात आपल्या देशाला एक धोक्याची सूचना आहे. आपल्या लक्षात आले असेल कि आज भारतामध्ये विदेशी मालाची मत्तेदारी निर्माण होत आहे म्हणजेच जवळ जवळ आहेच असे म्हणायला हरकत नाही तरी काही भारतीय उद्योजक मोठ्या कौशल्याने विदेशी उद्योजकांना मात देण्याचा यशस्वी प्रयत्न करीत आहेत. आज आपण बाजारपेठेत पाहिलेतर जास्तीत जास्त चिनी मालाची उपलबद्धता दिसून येत आणि आपण सुद्धा मोठ्या प्रमाणावर त्याचे आधीन होत चाललो आहोत.

आपण जगातील सर्वश्रेष्ठ निर्यात करणाऱ्या २० देशाची यादी पहिली तर चीन हा जगातला सर्वात मोठा निर्यात करणारा देश आहे व आपण चीनच्या तुलनेत भारताचा निर्यात क्रमांक शेवटून तिसऱ्या दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. याचे प्रमुख कारण म्हणजे चीनचे Infrastructure. चीन आणि भारताची अर्थव्यवस्था तुलनात्मक दृष्टीने पहिली तर आपण कुठे आहोत आणि चीन कुठे आहे हे आपल्या लक्षात येईल चीनची अर्थव्यवस्था 14 ते 15 Trillion ची आहे व आपली फक्त 3 Trillion आहे म्हणजेच भारताच्या 5 पट जास्त आहे. भारताला आपली अर्थव्यवस्था मजबूत करायची असेल तर Infrastructure वर जास्त लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे देशातील मालाची वाहतूक मोठ्या प्रमाणावर रेल्वेने होत असते पण कुचंबणा अशी आहे कि ज्या मार्गावरून प्रवासीगाड्या जातात त्याच मार्गावरून मालाची वाहतूक होत आहे त्यामुळे याचा त्रास प्रवाशी व उत्पादकांना होत आहे आपण रेल्वेने प्रवास करीत असाल तर तुम्हाला बरेच वेळेला हा अनुभव आला असेल.

भारतीय रेल्वे रोज 2.3 कोटी प्रवाश्याना लाभ देते आणि 30 लाख टन मालाची वाहतूक करते या साठी देशभरात 8500 रेल्वे स्थानके आहेत पण नेहमी वाहतुकीची समस्या होत असते आणि जितक्या गाड्या त्या रुळावरून जायला पाहिजेत त्याच्या 2.5 पट जास्त गाड्या जात आहेत. यावरून तुम्ही विचार करू शकता कि रोज रेल्वे मार्गावर किती ताण पडत असेल. जेव्हा उद्योजकांचा माल योग्य वेळेवर बाजारपेठेत पोहचू शकत नाही. तयार असलेला माल बरेच दिवस गोडावून मध्ये पडून राहिल्यास त्याची Logistics costs वाढत जाते आपल्या देशाची Logistics costs जवळ जवळ 15% ते 18% पर्यंत आहे आणि चीन ची 8% त्यामुळे माल बाजारात पोहोचेपर्यंत त्याची किंमत वाढत जाते. चिनी माल कोणत्याही बाजारपेठेत गेला तरी आपल्या मालाची किंमत इतरांच्या मालाच्या किमती पेक्षा कमी असल्याने चिनी माल तेथील बाजार पेठ Destroy करते.

भारत आणि चीनचा ट्रेड मार्केटची सरासरी पाहिलीत तर आपल्या लक्ष्यात येईल कि चीन जवळजवळ 70 ते 80 Billion Dollar च्या दरम्यान असतो आणि भारताचा 58 ते 60 Bllion Dollar आहे म्हणजे आपण चीन ला फक्त 18 ते 20 Billion Dollar मालाची निर्यात करतो व जास्त आयात करीत आहोत एकीकडे कुठे चीनचे Infrastructure, चांगले मजबूत आठपदरी, दहापदरी रस्ते, मोठे उडानफूल, वेळेवर चालणारी वाहतूक, स्वस्त विधुत पुरवठा, मोट्या प्रमाणावर कामगार, निर्यातीसाठी मोठमोठे पोर्टबन्दर आणि तेथील स्थानिक सरकारचा सकारात्मक सहकार्य या सर्व गोष्टीचा उपयोग करून चीनने आपली प्रगती झपाट्याने केली आहे.

Dedicated Freight Corridor

या सर्व बाबीचा विचार करून भारत सरकारने काही मोठे निर्णय घेऊन सकारात्मक पावले उचलली आहेत. जसेकी Sagarmala Project, Bharatmala Project, Dedicated Freight Corridor इत्यादी योजना राबविण्यास सुरुवात केली आहे. भारत सरकारने आपले Infrastructure मजबूत करण्या साठी 6 नवीन Corridor बनविण्याची योजना आखून त्यातील दोन Corridor चे काम जलद गतीने सुरु आहे व ते 2020 ते 2021 यावर्षी पूर्णहि होतील आणि ते उपयोगात आणले जातील. हि योजना पूर्ण झाल्यावर भारताच्या अर्थवेवस्थेला एक Game Changer प्रमाणे फायदा होईल.

पहिला Corridor आहे

Eastern Dedicated Freight Corridor (EDFC)

इस्टर्न फ्रेड कॅरीडोर ह्याची लांबी 1856 km आहे व त्या मार्गावर 104 Bridges, 368 Road Over Bridges, 189 Road Under Bridges, 21 Flyovers and While renovating 9 existing Road Over Bridges and 10 Road Under Bridges आहेत आणि हा मार्ग देशातील प्रमुख शहरातून जात आहे. हा रेल्वेमार्ग पंजाबहुन हरियाणा उत्तरप्रदेश बिहार झारखंड पश्चिम बंगाल स्थानका पर्यंत तयार करण्यात येणार आहे. या मार्गावर ठीक ठिकाणी रेल्वे स्थानके बनविण्यात आली आहेत जेथून फक्त मालाची वाहतूक केली जाईल. Eastern Dedicated Freight Corridor चे काम दोन टप्प्यात केले जाणार आहे पहिला टप्पा 1409 km चा होणार आहे जो पश्चिम बंगालच्या दानखुनी पासून ते उत्तरप्रदेशच्या खुर्जा पर्यंत असेल आणि दुसरा टप्पा 447 km चा असून जो लुधियानाच्या धांधाडी, कलान पासून खुर्जा पर्यंत जाईल. Eastern Dedicated Freight Corridor हा तीन फेज मध्ये बनविला जाणार आहे आणि याचा फेज वन डिसेम्बर 2020 पर्यंत पूर्ण होईल बाकीच्या फेज टू आणि त्री चे काम 2022 पर्यंत पूर्ण केले जाईल.

आणि दुसरा Corridor आहे

Western Dedicated Freight Corridor (WDFC)

तसेच दुसरा Western Dedicated Freight Corridor हा एक दिल्ली मुंबई Industrial परीयोजनेचा एक भाग आहे. ह्याची लांबी 1499 km आहे. या मार्गावर 4 km Long Tunnel, 262 Bridges, 33 Flyovers, 505 Road Over bridges, 200 Road Under Bridges, and Reconstruction of 24 existing Road over bridges Lengthening of 10 Road Under Bridges आहेत आणि हा Electrified Double Track Segment मध्ये होणार आहे हा रेल्वेमार्ग पंजाबच्या लुधियानाहुन पश्चिम बंगालच्या दानखुनी पर्यंत जाणार आहे हा sate Dedicated Freight Corridor अमृतसर कोलकोट्टा Industrial Corridor Integrated भाग आहे. ह्या रेल्वेमार्गाचे काम दोन विभागामध्ये केले जाणार आहे पहिला भागात हरयाणाच्या रेवाडीपासून ते गुजराथच्या वडोदरा पर्यंत केले जाईल ज्याची लांबी 915 km असेल आणि बाकीच्या मार्गाचे काम दुसऱ्या टप्प्यात केले जाईल. यामार्गाचे ३०६ km लांबीचे काम पूर्ण झाले असून पुढील मार्गावर जलद गतीने काम चालू आहे. हा प्रोजेक्ट 2021 च्या डिसेम्बर पर्यंत पूर्ण करण्यात येईल. या परीयोजनेला Dedicated Freight Corridor corporation of India च्या अंतर्गत तयार केला जात आहे जो कि Ministries of Railways चा एक भाग आहे.

आज ज्या प्रकारे मालगाडीतून मालाची वाहतूक होते त्याची क्षमता 500 टनची आहे पण या नवीन मालगाडीची क्षमता जास्त आहे व हि मालगाडी Double Decker Container असणार आहेत म्हणजे माल वाहून नेण्याची क्षमता दुप्पटीपेक्षा जास्त जवळ जवळ 1300 टन आहे साधारहण मालगाडीची लांबी सरासरी 700 मीटर असते पण हि नवीन मालगाडी ची लांबी 1500 मीटर पर्यंत असेल याचे container सुद्धा जुन्या पेक्षा आकाराने मोठे असणार आहेत ज्यामुळे जास्त मालाची वाहतूक करता येईल साधारणता आता होत असलेली मालवाहतूक करण्याची गती तासाला 25 km आहे. पण या नवीन मार्गावर तासाला 100 km च्या गतीने मालवाहतूक करण्याची क्षमता आहे तरी सरासरी तासाला 70 km च्या गतीने मालवाहतूक केली जाणार आहे. म्हणजे जवळ जवळ तीन पट्टीच्या गतीने मालवाहतूक होणार आहे. Eastern Dedicated Freight Corridor आणि Western Dedicated Freight Corridor या दोन्ही योजना पूर्ण करण्यासाठी 11.38 Billion Dollar चा खर्च आहे म्हणजेच भारतीय चालना प्रमाणे 871 अरब रुपये खर्च येणार आहे.

अशा प्रकारे अजून 4 Freight Corridor बनविण्याची योजना पुढील काळात होणार आहेत.

East-West Dedicated Freight Corridor हा मुंबईहून कोलकोत्ता पर्यंत जाईल त्याची जास्तीत जास्त लांबी 2338 km पर्यंत असेल याचा मार्ग मुंबईहून भुसावळ, नागपूर, दुर्ग, खडकपूर ते कोलकोट्टा पर्यंत जाईल हा प्रोजेक्ट 2018 मध्ये मंजूर झाला आहे हा फारच महत्त्वच्या प्रायोजनेचा भाग आहे कारण हा रेल्वे मार्ग बनल्या मुळे दोन्ही कडील पोर्टबंदरशहरे एकमेकांना जोडली जातील त्यामुळे मध्य भारतातून आयात आणि निर्यात करणे फार सोपे जाणार आहे पण सरकारने हि योजना कधी पर्यंत पूर्ण होणार याची तारीख जाहीर केलेली नाही आणि हा प्रोजेक्ट पूर्ण करण्यासाठी 14 Billion Dollar चा खर्च येणार आहे.

North South Dedicated Freight Corridor हा दिल्ली ते चेन्नई ला जोडणारा असेल त्याची जास्तीत जास्ती लांबी 2343 km असेल जो दिल्लीहून इटारसी नागपूर, विजयवाडा वरून चेन्नई पर्यंत जाईल. या प्रायोजनेला Ministries of Railway कडून मंजुरी मिळालेली आहे पण या Project वर अजून काम सुरु होण्याचे बाकी आहे. हा मार्ग बनल्यामुळे मध्य भारत आणि उत्तर भारत मधील मालाची वाहतूक जलद गतीने करण्यास मदत होईल. या Project चा पूर्ण खर्च 13 Billion Dollar आहे. आणि या Project पूर्ण करण्याची तारीख अजून जाहीर केलेली नाही.

East Cost Dedicated Freight Corridor या रेल्वे मार्गाची जास्तीत जास्ती लांबी 100 km पर्यंत असेल हा मार्ग पश्चिम बंगालच्या खड्डकपूर मार्गे भुवनेश्वर, विशाखापट्टणम ते विजयवाडा पर्यंत बनविला जाणार आहे. यमार्ग मुळे पोर्टबंदर ते पोर्टबंदर चा संपर्क कायम राहील ज्यामुळे एकाच बंदरावर भार येणार नाही. हा प्रोजेक्ट पूर्ण करण्यासाठी 6 Billion Dollar आहे. आणि या Project पूर्ण करण्याची तारीख अद्याप जाहीर केलेली नाही. पण या प्रायोजनेला Ministries of Railway कडून मंजुरी मिळालेली आहे. South-West Dedicated Freight Corridor या रेल्वे मार्गाची जास्तीत जास्ती लांबी 899 km पर्यंत असेल हा मार्ग गोव्याच्या मडगावहुन अंकोला, हुबळी वरून चेन्नईच्या रेणीगुंठा स्थानका पर्यंत बनविला जाईल. Bangalore is an integral part of the Chennai Industrial Corridor सदर या योजनेचं एक भाग बंगलोर आणि एक भाग मेंगलोर आहे कारण मेंगलोर एक मोठे पोर्टबंदर असून Petrochemical complex आहे आणि बेंगलोर हा IT HUB असण्या सोबत आता Manufacturing HUB मध्ये रूपांतरित होत चालला आहे त्या मुळे गोव्यातील मडगाव, मेंगलोर आणि चेन्नई पोर्टबंदरे जोडली जातील त्याच प्रमाणे बंगलोर कडे आयात आणि निर्यात करण्यासाठी तीन पोर्टबंदरांचा उपयोग होऊ शकतॊ. सध्या तरी हा Project proposed आहे पण हा Project पूर्ण करण्यासाठी 5 Billion Dollar चा खर्च आहे. आणि सरकारने या Project कधी पूर्ण केला जाईल याची तारीख जाहीर केलेली नाही.

अश्या प्रकारे भारतीय रेल्वेमध्ये बनणारे 6 Freight Corridor हे सर्व Freight Corridor पूर्ण झाल्या नंतर आपल्या देशात औद्योगिक क्षेत्रात नक्कीच मोठी क्रांती घडून येईल आणि याचा आपल्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला फार मोठा फायदा होईल.

जय हिंद

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

Images

2020-06-25T01:16:00.002+05:30

Gratitude

2020-05-21T23:34:00.000+05:30

Gratitude

निसर्गामध्ये जे काही उपलब्ध आहे त्याचा आपण उपभोग घेत आहोत. आपल्या जन्मापासून जन्मतःच जे प्राप्त झाले आहे ते म्हणजे पाणी, हवा, आकाश, आणि निसर्गातील इतर सर्व काही जे कुणाच्याही मालकीचे नाही पण ते सार्वाना मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे पण त्याबद्दल आपण कधी विचार केला आहे का? किंवा त्याबद्दल तुम्ही कधी कृतज्ञता व्यक्त केली आहे का नाही ना.

सर्व साधारण माणसं आपले जीवन जगत असताना दोन प्रकारे विचार करीत असतात पहिला विचार उदा. आपल्याकडे पैसे आहे, स्वतःचे घर आहे, काम धंदा आहे, प्रवास करण्यासाठी गाडी आहे, चांगला मोबाइल आहे, हातात ब्रँडेड घड्याळ आहे, इतर सर्व सुखसोई आहेत, चांगले आरोग्य आहे, चांगले कपडे आहेत, घरामध्ये वातावरण खेळीमेळीचे आहे, परिवाराला, नातेवाईकांना आणि मित्रमंडळींन बरोबर घालवण्यासाठी वेळ आहे. आणि दुसरा विचार उदा. मला अजून बऱ्याच गोष्टी करावयाच्या आहेत, पण त्यासाठी माझ्याकडे पैसे नाहीत, घर घ्यायचं आहे, चांगली नोकरी नाही, व्यवसाय चालत नाही, आपल्याकडे गाडी नाही, भरपूर पैसे कमवायचे आहेत, अश्या बऱ्याचगोष्टी आहेत. प्रत्येक माणसाच्या जीवनात त्याच्या वैयक्तिक मनातील इच्छा वेगवेगळ्या आहेत. या दोन्ही विचारांमधून एक गोष्ट लक्षात येतेकी माणूस आपल्याकडे जे नाही आहे त्या बद्दल विचार करत असतो आणि जे त्याच्याकडे आहे त्या बद्दल विचार करीत नाही. म्हणजेच तो स्वतःला कमतरतेच्या उत्पतीकडे लक्ष केंद्रित करतो त्यामुळे तो कमतरतेलाच आकर्षित करतो आणि जीवनात सुखाचा अभाव निर्माण झल्यावर तक्रार करतात व दोष नशिबाला देतो

भोतिक शास्त्रात (Quantum Physics) आकर्षणाच्या सिंध्दांता मध्ये हा नियम कायम कार्यरत आहे. "ज्या गोष्टीकडे तुम्ही लक्ष द्याल ती गोष्ट जागृत होईल" ज्यांना हा सिद्धांत कळला त्याने आपले आयुष्य बदलून टाकले आहे आणि ज्याला आपले जीवन बदलायचे आहे त्यांनी आपल्या जीवनामध्ये एका गोष्टीची सवय लावून घ्यायची आहे ती म्हणजे (Gratitude) कृतज्ञता. एखाद्या गोष्टीसाठी, व्यक्तीसाठी, अपेक्षित कार्यासाठी, आपल्याला जे प्राप्त आहे त्याच्यासाठी मनापासून अंतःकरणातून आभार व्यक्त करणे म्हणजेच कृतज्ञता. कृतज्ञता या शब्दाचा अर्थ शब्दात सांगितला तरी तो प्रत्यक्ष अनुभवण्यात एक वेगळा आनंद आहे.

आपण आपल्या जीवनातील आयुष्याबद्दल कृतज्ञ झालो तर आपल्याला जिवंत ठेवणारी जी असीम ऊर्जा आहे ती चांगल्या प्रकारे कार्यरत राहील. कृतज्ञ राहण्यासाठी किंवा कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी सर्व प्रथम स्वतःहा बद्दल विचार करावा आपण जे जीवन जगत आहोत, जिवंत आहोत ते कश्यामुळे, शरीरात आत येणारा श्वास आणि बाहेर जाणारा श्वास त्यामुळे मी जिवंत आहे आणि हि क्रिया कायम सुरूच आहे. यासाठी मला कोणतेही कष्ट घ्यावे लागत नाहीत किंवा कोणत्याही सूचना द्याव्या लागत नाहीत त्या श्वासाला अंतःकरणातून मनापासून कृतज्ञता व्यक्त करा तुम्हाला खूप छान वाटेल, समाधान वाटेल, रात्री झोपून सकाळी उठल्यावर आपण सुरक्षित आहोत जिवंत आहोत आजचा दिवस माझ्यासाठी नवीन आहे, नवीन जन्माप्रमाणेच आहे याबद्दल सुध्दा तुम्ही कृतज्ञता व्यक्त करू शकता. तुम्हाला दिवसभरामध्ये भरपूर असे क्षण आहेत भरपूर अश्या गॊष्टी आहेत ज्यावर तुम्ही कृतज्ञता व्यक्त करू शकता.

तुम्ही निसर्गा बद्दल कृतज्ञता व्यक्त करू शकता तुम्हाला ज्या गोष्टी बद्दल प्रेम आहे ज्या तुम्हाला आवडतात ज्यांचे तुमच्यावर प्रेम आहे, घरातील मंडळी, नातेवाईक, शेजारी, मित्र, तुम्ही जिथे कामकारीत असल्याठिकाणची तुमचे सहकारी व अधिकारी आणि इतर तुमच्या परिचयाची माणसं त्यांचे तुमच्या जीवनात काय स्थान आहे याचा विचार करा ते जर तुमच्या जीवनात नसते तर तुमचे जीवन कसे असले असते, हा साधा विचार सुद्धा मनात आणला तर किती त्रास होतो. तुम्हाला त्याच्या बद्दल कृतज्ञता व्यक्त केलात तर तुम्हाला जाणवेल की आयुष्य किती सुंदर आहे आणि जीवन जगणे सोपे होऊन जाईल. अशा कृतज्ञता व्यक्त करण्याची तुम्ही एक यादी केलात आणि त्यावर कृतज्ञता व्यक्त केलात किंवा करीत राहिलात तर तुमच्यामध्ये आपोआप एक सकारात्मक बदल घडून येईल जे तुमचे जीवन बदलून टाकेल तुम्ही दिवसेंदिवस आनंदी आणि ताजेतवाने दिसू लागाल तुमच्या मध्ये एक वेगळ्या प्रकारचे चेतन्याने भरलेली ऊर्जा निर्माण होत राहील कोणतेही सकारात्मक कार्य करण्या पूर्वी त्या कामाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केलात तर ते काम योजिलेल्या वेळेवर पूर्ण तर होईलच पण त्या सोबत तुम्हाला ते आनंदायी ठरेल.

तुम्ही म्हणाल फक्त कृतज्ञता व्यक्त केल्याने जीवनामध्ये इतका बद्दल घडू शकतो ?

असा प्रश्न तुम्ही जर मनामध्ये करत असाल तर त्यात काही वेगळं वाटण्याचे कारण नाही. कारण आपल्या मेंदूमध्ये कोणतीही गोष्ट (Observe) निरीक्षण करताना, अनुभव करताना त्यामध्ये (Negative) नकारत्मक काय आहे हे पहिले पाहतो कारण आपल्याला बालपणापासून, पिढ्यानपिढ्या, जनुकातून, आलेली असुरक्षिता या मुळे मेंदूला (Negative Bias) नकारत्मक प्रवृत्तीची सवय झाली आहे त्यामुळे चांगल्या गोष्टी बद्दल मेंदू जास्त (Intrest) आवड दाखवत नाही त्याला (Intrest) असतो (Problematic) समस्याप्रधान गोष्टीमधें त्यात तो लक्ष देतो आणि दुर्भाग्याने आपण त्यात अडकतो. आपल्याला जीवनामध्ये यश संपादन करायचे असेल म्हणजेच जीवन सुखी आणि समृद्ध बनवायचे आहे तर आपल्याला कृतज्ञतेचा मंत्र जपला पाहिजे. तुम्ही हे एकदा करून तर पहा काय चमत्कार घडेल तुमच्या जीवनात. कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी कोणताही वेळ ठरलेला नाही कोणतेही बंधन नाही “You Have To Be Just To Grateful”

तुम्हीं कृतज्ञता मनापासून व्यक्त करण्यास काही ठळक गोष्टीचे नियमित सराव केलात तर तुम्हाला याचे आनंदायी अनुभव येतील. पण कोणतीही गोष्ट परिपाठ होण्यासाठी कमीत कमी २१ दिवसाचा नियमित सराव करणे गरजेचं आहे.

रोज सकाळी उठल्यावर प्रथम निसर्गाचे आभार मना आजचा उगवलेला दिवस नवीन चैतन्य आणि उर्जस्वरूप आहे यासाठी कृतज्ञता व्यक्त करा. आपल्या शरीरातील सर्व इंद्रियांचे आभार माना तुम्ही सकाळी उठल्यावर जिवंत आहात याची जाणीव होणे हा एक अविश्वसनीय चमत्कार आहे यासाठी संपूर्ण शरीरसाठी मनापासून कृतज्ञता व्यक्त करा.

ज्यांनी तुम्हाला जन्म दिला त्या मातापित्यांना, ज्यांनी तुमचे संगोपन केले, ज्यांनी तुमच्यावर चांगले संस्कार घडविले, मार्गदर्शन केले अश्या थोर व्यक्तीचे आपल्या गुरुजनांचे अंतःकरणापासून कृतज्ञता व्यक्त करा. तुमच्या जीवनात ज्याचे स्थान अनमोल आहे अशा व्यक्तीचे आणि तुमच्या नात्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करा.

ज्यांनी तुमच्यासाठी चांगल्या चांगल्या गोष्टी केल्या आहेत त्याच्यासाठी कृतज्ञता व्यक्त करा.

तुमची सध्याची परिस्तिथी पूर्वी पेक्षा चांगली असेल तर त्यासाठी कृतज्ञता व्यक्त करा. पण आयुष्यातील मागील काळापासून आता पर्यंतच्या केलेल्या प्रयत्नासाठी ज्यांनी तुम्हाला सहकार्य केले त्याच्यासाठी कृतज्ञता व्यक्त करा. असे केल्याने तुमच्यातील चांगुलपणा तुम्हाला प्रामाणिक बनविण्यास मदत करतो.

दिवसभरासाठी ठरविलेल्या चांगल्या कामाची आठवण करा आणि त्यावर कृतज्ञता व्यक्त करा. जीवनातील रोजच्या घडामोडीमध्ये बऱ्याच गोष्टी घडत असतात त्यात बऱ्याच सकारात्मक असतात त्यागोष्टी त्वरित लक्षात घेऊन त्यावर कृतज्ञता व्यक्त करा. तुम्हाला कृतज्ञता व्यक्त करण्यास मिळालेली संधी म्हणजे तुम्ही आनंदी होण्याचा एक मार्ग आहे.

कृतज्ञता व्यक्त केल्याने तुम्ही तुमच्याकडे जे नाही आहे त्यापेक्षा तुमच्याकडे जे आहे त्यावर लक्ष केंदित करून त्याचे आभार मानल्याने तुम्हाला अपेक्षित असलेल्या गोष्टी प्राप्त करण्यासाठी तुम्ही लायक बनता.

तुम्ही कृतज्ञता व्यक्त केल्याने तुमचे मन नेहमी आनंदी आणि प्रसन्न राहते. कृतज्ञतेने मुळे जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बददलतो प्रत्येक परिस्तिथी मध्ये तुम्ही सकारात्मक राहण्याचा प्रयत्न करता तुम्ही उद्धिष्टापर्यंत पोहोचण्यास स्वतःलाच प्रोत्साहित करतात त्यामुळे तुमच्या अवतीभोवती सकारात्मक गोष्टी घडताना तुम्हाला दिसून येतात.

कृतज्ञतेने मुळे तुमचे मानसिक आणि शाररिक आरोग्य संतुलित राहते. कृतज्ञतेने मुळे तुमच्या मनातील भीती कमी होत जाते व सुरक्षितते बद्दलचा विश्वास बळकट होतो.

कृतज्ञतेने मुळे आपले जीवन बदलू शकते असे तुम्हाला जेव्हा जाणवायला लागेल तेव्हा तुमच्या जीवनात अशा काही सकारात्मक अविश्वसनीय घटना घडू लागतील ज्याने तुमचे जीवन बदलून जाईल.

जय हिंद

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर

Water is life पाणी जीवन आहे

2020-05-17T00:20:00.000+05:30

Water is life पाणी जीवन आहे

पाणी या विषयावर आता पर्यंत पुष्कळ जणांनी भरपूर लिहिलं आहे त्याच्यावर मोठं मोठी व्याखान सुध्दा दिली गेली आहेत बरेच से व्हिडीओ देखील उपलब्ध आहेत बरीच पुस्तके छापली गेली आहेत विज्ञानाने तर त्या वर बरेच संशोधन केले आहे आणि अजून त्यावर संशोधन सुरु आहे.

पाणी आपल्या जीवनाचा एक प्रमुख घटक आहे हे तुम्हाला माहित आहेच पाणी, अग्नी, वायू, पृथ्वी आणि आकाश हे निसर्गातील पाच पंचभूत घटक आहेत. हेच पाच घटक ज्याच्या मूळे आपले शरीर बनले आहे या पाच घटकानेच हा ग्रह बनलेला आहे, ज्याने संपूर्ण पर्यावरण बनले आहे, हे संपूर्ण अस्तित्व या पाच घटकांचे चक्र आहे. या पाच घटका मुळेच निसर्गाचा समतोल राखला जातो. पाण्याविना जीवन नाही तरी देखील आपण पाण्या बद्दल किती जागरूक आहोत याचे आपल्याला आत्म परीक्षण करण्याची गरज आहे

Water is life पाणी जीवन आहे

या संपूर्ण ब्रह्मांडामध्ये आता पर्यंत आपल्याला पृथ्वी प्रमाणे दुसरा कोणताही ग्रह सापडलेला नाही किंवा त्याचा आजून आपल्याला शोध लागलेला नाही, विचार करा या विश्वात असंख्य तारे, ग्रह, त्याचे उपग्रह आणि काही सूर्य देखील आहेत पण या सर्वांमध्ये पृथ्वी असा एकाच ग्रह आहे ज्याच्यावर पाणी आहे म्हणजेच जीवन सृष्टी आहे. निसर्गामध्ये जे काही बदल जाणवतात ते फक्त पाण्यामुळेच. आपल्याला माहीतच आहे कि पृथ्वीवर ७०% पाणी आहे आणि हवेतील पाण्यामध्ये या 30 डिग्री सेल्सियस (86.86 फॅ) पर्यंत, उदाहरणार्थ, हवेच्या परिमाणात 4 % पाण्याची वाफ असू शकते. म्हणजेच हवेत सुद्धा पाणी आहे.

Water is life पाणी जीवन आहे

निसर्गामध्ये होणारे जे बदल आपल्याला दिसतात त्यामध्ये पाण्याची मोठी भूमिका आहे उदा. एका बीजातून रोप बनण्याची प्रक्रिया आणि निर्मितीची सुरुवात हि पाण्यामुळे होते. पाण्यामध्ये असे काही गुणधर्म आहेत कि ते कोणत्याही पदार्थाशी किंवा वास्तूच्या संपर्कात आले कि त्याच्यावर प्रक्रिया होण्यास सुरुवात होते. पाणी हे मानवासाठी आणि या पृथ्वी तलावावरील असणाऱ्या इतर सर्व सजीवांसाठी एक वरदानच आहे हे सुद्धा आपल्याला मान्य करावेच लागेल. आपल्याला हे माहित आहे का पृथ्वी वरील अस्थित्वात असलेले पाणी म्हणजेच निसर्गात जिथे जिथे पाणी आहे त्या पाण्याला स्मृती, आठवण, स्मरणशक्ती आहे आणि ती स्मृती आपल्या सोबत साठवून ठेवते.

याची सत्य वस्तूस्थिती पहिल्यांदा 1988 मध्ये एका फ़्रेंच रोगप्रतिकारशास्त्रज्ञ डॉ. जेकेस बेन्विस्ते याने जागा समोर ठेवली. बेन्विस्ते यांनी सांगितले कि ही "मेमरी" डिजिटलीज्ड, संक्रमित केली जाऊ शकते आणि पाण्याचे दुसऱ्या नमुनामध्ये पुन्हा घातली जाऊ शकते, ज्यात नंतर पहिल्या नमुन्यासारखेच सक्रिय गुण असतील. पाण्याला स्मृती असते हे स्पष्ट करण्यासाठी डॉ. बेन्विस्ते यांनी अनुमान केले कि पाणी कोणत्याही पदार्थाच्या किंवा वास्तूच्या संपर्कात आले कि त्या पदार्थाची, वास्तुबद्दलची माहिती आपल्याकडे साठवून घेते. त्यानंतर पाण्यावर अजून संशोधन करीत असताना काही रोचक आणि लाभदायक निष्कर्ष आढळून आले कि पाणी आपल्या आजूबाजूच्या परिसर आठवणीत ठेवत असून तेथील वातावरणात होणाऱ्या घडामोडी, बदल, विचार, संवाद, भावना अशा सर्वांची नोंद आपल्या कडे करून घेत असते आणि त्या प्रमाणेच आपल्या मध्ये तसा बदल घडवून आणत असते म्हणजेच पाण्याला तुम्ही काही उद्देश ठेवून त्यावर आपले विचार, भावना एकाग्रीत केली तर पाण्याच्या स्फटिका मध्ये बदल घडून येतात.

Water is life पाणी जीवन आहे

त्यानंतर जपान मधील मासारो इमोटो या लेखक आणि वैज्ञानिकाने पाण्यावर एका वेगळ्या प्रकारे संशोधन केले असता त्याला असे आढळून आले कि पाण्याच्या आण्विक रचनेवर मानवी चेतनाचा प्रभाव आहे. 2004 मध्ये प्रकाशित झालेले इमोटोचे द हिडन मेसेजेस इन वॉटर हे पुस्तक न्यूयॉर्क टाइम्समधील सर्वोत्कृष्ट विक्रेता होते. इमोटोची कल्पना बऱ्याच वर्षाने विकसित झाली पण त्यांचे प्रारंभिक कार्य ढोंगी-वैज्ञानिक गृहीतकांभोवती फिरले की पाणी सकारात्मक विचार आणि शब्दांवर प्रतिक्रिया देऊ शकते, प्रदूषित पाणी प्रार्थना आणि सकारात्मक दृश्यात्मकतेद्वारे साफ केले जाऊ शकते.

मासारो इमोटो यांनी हे सिद्ध करून दाखवण्या साठी इमोटोने 1999 पासून, मेसेजेस फ्रॉम वॉटर या नावाच्या कार्याचे अनेक खंड प्रकाशित केले, ज्यात बर्फाचे स्फटिक आणि त्यावरील प्रयोगांची छायाचित्रे जगासमोर ठेवली.

इमोटो म्हणाले की पाणी हे आपल्या वास्तविकतेचे एक ब्लू प्रिंट आहे आणि भावनिक "ऊर्जा" आणि "स्पंदने" पाण्याची भौतिक रचना बदलू शकतात. इमोटोच्या वॉटर क्रिस्टल प्रयोगांमध्ये मॅग्निफायिंग ग्लास वरील पाण्यावर वेगवेगळ्या प्रकारचे शब्द, प्रार्थना, धर्माचे विचार, काही जागतिक पुढार्यांचे फोटो, फुले, संगीत, चित्रे अश्या बऱ्याच गोष्टींना प्रयोगात आणले आणि त्यानंतर मायक्रोस्कोपिक फोटोग्राफीद्वारे परिणामी क्रिस्टल्सच्या सौंदर्याचा गुणधर्म गोठविणे आणि त्यांचे परीक्षण केले होते. त्यांनी असा दावा केला की सकारात्मक भाषण आणि भावनात्मक विचारांमुळे पाण्यामध्ये उद्भवलेल्या बदलाचे पाणी गोठलेले असता तेव्हा तेथे "सुखकारक" दृश्ये क्रिस्टल्स तयार होतात आणि तेच जर नकारात्मक हेतूने पाणी गोठलेले असता "कुरूप" दृश्ये क्रिस्टल फॉर्म तयार होतात.

Water is life पाणी जीवन आहे

मासारो इमोटो या लेखक आणि वैज्ञानिकाने पाण्यावर वेगवेगळ्या भावनांचे संशोधनाची चित्रे

Water is life पाणी जीवन आहे

पाण्याच्या सकारात्मक आणि नकारात्मक स्फटिकांच्या चित्रातून असे जाणवते की पाणी विचार आणि भवनाच्या आधारे आपल्या मध्ये बदल घडवून आणत असते. पाण्याला चेतना आहे आणि ते संवेदनशील देखील आहे. आपण आपल्या शरीरातील असलेल्या पाण्याचा विचार केला तर माणूस दिवसभरात मनामध्ये किती वेगवेगळ्या प्रकारचे विचार करीत असतो त्या प्रमाणेच त्याच्या मध्ये बदल घडून येत असतात हा बदल त्याच्या शरीरात असलेले पाणी हे बदल घडवून आणत असतात हे आपल्याला मान्य करावे लागेल. आपले विचारच आपले जीवन निर्माण करत असते म्हणजेच आपले जीवन बदलणे आपल्याच हातात आहे. आपण आपल्या इच्छेनुसार जीवनामध्ये बदल घडवून आणू शकतो. ज्यांना हे माहित आहे त्यांनी आपल्या जीवनामध्ये सकारात्मक बदल घडवून आणले आहेत. आपण सुद्धा आपल्या जीवनात बदल घडवून आणण्यासाठी सकारात्मक विचार करणे आवश्यक आहे.

पुढील माहिती भाग २ मध्ये

जय हिंद

धन्यवाद !!

लेखन: अर्जुन ना वालावलकर