JEHONA E TOPOJANIT

Kuriozitete-Teknologji/ Ja se ç’ndodhë për një minutë në Internet!

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 20 May 2012 12:04:00 +0200

Po e nisim fillimisht me Google. Çdo minutë, njerëzit përreth botës shkruajnë në këtë makinë kërkimi 2 milionë kërkime.

Çdo minutë në YouTube vendosen 30 deri 60 orë materiale të reja, kurse videot në këtë shërbim shikohen mesatarisht 1,3 milion herë. Facebook ka gjashtë milionë klikime ku prej tyre janë 277.000 kyçje në minutë. Çdo minutë Twitter është më i pasur për së paku 320 shfrytëzues të ri dhe 100.000 cicërima të reja.

204 milionë email porosi dërgohen gjatë një minuti përmes Internetit, 135 pajisje infektohen me ndonjë lloj virusi malinj (malware) dhe ndodhin rreth 20 vjedhje identiteti.

Sot numri i pajisjeve që përdorin Internet është i njëjtë me numrin e njerëzve, pra 7 miliardë sosh. Deri në vitin 2015, parashikohet se numri i këtyre pajisjeve të dyfishohet.

Deri në vitin 2015 do të na duhen plotë pesë vjet që të shikojmë të gjithë video materialin që dërgohet përmes Internetit në vetëm një sekondë. (PCWorld Albanian)

Sport/ Gjici: Kukësi, një klub model në superligë

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 20 May 2012 11:56:00 +0200

Zv/presidenti Safet Gjici zbardh detajet e festës së nesërme, ku të ftuar do të jenë tifozë nga Kosova dhe këngëtarë të njohur nga kryeqyteti

Ngjitja e Kukësit për herë të parë në superligë ka marrë gjithë vëmendjen e banorëve të këtij qyteti, ku tema kryesore e bisedave lidhet me futbollin. Një festë e vogël është bërë nga kuksianët pas barazimit në Lushnjë, por festa zyrtare do të organizohet nesër. Nga ana e presidencës dhe bashkisë janë marrë të gjitha masat për këtë festë. Zv/presidenti Safet Gjici tregon për “Sportin shqiptar” disa nga detajet e festës së nesërme.

“Së pari dua të them se Kukësi e meritoi superligën. Në Lushnjë skuadra tregoi shpirt gare dhe, jo vetëm që nuk pësuam tre gola, por me pak kujdes edhe mund të fitonim. Tashmë jemi në festë. Kukësi për herë të parë do të jetë mes më të mirëve të futbollit shqiptar. Objektivi u realizua dhe gëzimi është i ligjshëm.

Në emër të presidencës, i falënderoj të gjithë tifozët kuksianë, stafin dhe lojtarët për kontributin e tyre të çmuar. Eshtë një ngjarje e shënuar për trevën tonë dhe skuadra do të shpërblehet me 20 milionë lekë”, – shprehet zv/presidenti Gjici, mjaft entuziast për ngjitjen e Kukësit në superligë.

Koncerti “E mërkura do të jetë një ditë e shënuar dhe do të ketë edhe këngëtarë të ftuar nga Tirana. Do të jenë të ftuar personalitete nga bota e sportit dhe nga politika. Festa do të nisë në mëngjes dhe do të vazhdojë deri në të gdhirë. Të gjithë do të shohin mikpritjen dhe kulturën e Kukësit, pavarësisht asaj që ndodhi në ndeshjen me Luftëtarin. Do të ftojmë edhe tifozë nga Kosova, ndërsa autobusi ynë me lojtarët do të bëjë xhiro në qytet, por edhe matanë kufirit”.

Infratsruktura “Pas festës do të fillojë puna për sezonin e ri. Gjithçka do të nisë me infrastrukturën, sepse duam të jemi një klub model në superiore. Do t’i realizojmë të gjitha detyrat dhe them se stadiumi “Zeqir Ymeri” do të jetë nga më të mirët në vend. Kam shumë besim se do t’i plotësojmë të gjitha kërkesat e FSHF-së dhe do të jemi gati për ndeshjen e parë të sezonit të ardhshëm”, – tha në fund Safet Gjici.

Elvis Premçi, në Francë për provën e dytë me PSG-në

Një nga lojtarët e talentuar të Kukësit, Elvis Premçi, është nisur dje për një provë të dytë te skuadra e njohur franceze, PSG. Premçi ishte në Francë dy javë më parë, ku bëri një provë njëjavore dhe më pas u kthye te Kukësi. Bisedimet mbetën të hapura dhe mësohet se qendërmbrojtësi 19-vjeçar, titullar edhe me kombëtaren U-21, ka shanse për të firmosur me skuadrën e njohur franceze.

Burimi:Sporti Shqiptar

Kukësi/ “Heronjtë” firmosin fitoren

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 20 May 2012 11:49:00 +0200

Në qytetin verilindor të Kukësit, atmosfera përpara ndeshjes me Gramshin është ende entuaziste. Të gjithë e vlerësojnë si një nga garat sportive më interesante dhe befasuese dhe kjo ka edhe arsyet e veta. Ishin afro 60 tifozë kuksianë që kishin udhëtuar nga qyteti i largët. Ndaj tyre ka pasur sharje e gurë nga vendasit, por triumfi i skuadrës së tyre të zemrës ka bërë që t’i harrojnë të gjitha. Tani flitet për çdo fubollist, tamam si për heronjtë në luftë… bëhen vlerësime, vihen nota. Po për heronjtë që sollën triumfin e fitoren e parë mund të thuhet: “Gardianin e portës Koçi ishte i pamposhtur, luftoi me baltën por edhe ndaj lojtarëve vendas. Para tij, një mbrojtje hermetike me Rexhepin, Lilën, Renxën e Pashajn, tepër të guximshëm, ndërkohë që trajneri Berberi kishte vendosur në mesfushë E.Kolën, Jevdeviç dhe Mziun. Ndërsa ç’mund të thuhet për Malon dhe Ivanajn? Ivanaj është sulmuesi më i mirë i 14 ekipeve të kategorisë Parë. Malo është lojtari më i shpejtë, në radhët e 25 lojtarëve të Kukësit. Një sulmues inteligjent, vallzon me topin.

Nga Z.Tola (Sport Ekspres)

Reportazh/ Nga “Bjeshkë të Nemuna” në “Bjeshkë të Bekueme”

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 20 May 2012 11:29:00 +0200

Një projekt i BE, i realizuar nga Programi i Kombeve te Bashkuara për Zhvillim, po e shndërron luginën e Valbonës, në Alpet e Shqipërisë, një destinacion ndërkombëtar gjithmonë dhe më të kërkuar, të turizmit dimëror dhe veror. Kjo perspektivë ka nxitur kthimin nga Europa Perëndimore edhe të emigrantëve të kësaj zone dhe investimin e kapitaleve të tyre në sektorin fitimprures të turizmit.

Udhëtimi me automjet drejt luginës së Valbonës nuk është më as i gjatë, as i lodhshëm si pak vite me pare. Drejt saj shkon përmes autostrades Durrës- Kukës, të standarteve europiane, dhe më tej vazhdon në terrene pothuaj fushorë ne rrugë dytësore, të asfaltuara. Lugina ka emrin e fshatit dhe të lumit Valbona, i vetmi lum në Shqipëri në ngjyrë të kaltër, me ujë të bollshëm, transparent dhe gurë të bardhë.Këtu ndodhesh 1 600 metra mbi nivelin e detit dhe bukurisë natyrore që të ofrojnë Alpet e Shqipërisë, pasi Lugina e Valbonës është në zemër të pjesës së tyre lindore. Këtu sheh rrezet e fundit të ditës të ndriçojnë, majat e Bjeshkëve të Nemuna, me dëborë të përjetshme. Kullat e vjetra, tradicionale prej guri shfaqen të heshtura, të braktisura, në të dyja anët e rrugës apo në maja kodrash. Por janë bujtinat e reja prej druri, me çati alpine ato që me dritat e ndezura, avullin në xhamat e dritareve të grishin të zgjedhësh njërën, të ecësh drejt saj dhe të hysh brenda. Hyjmë tek ajo që është në mes të një fushe, të njohur që në kohë të vjetra me emrin “Fusha e gjësë”emër që tani e ka marrë bujtina. Këtu, na tregon pronari i saj, dikur zbrisnin kuajt dhe dhitë e egra, kaprojtë dhe dhelprat, nuset e lalës, arinjtë, e plot kafshë të tjera të një faune të larmishme dhe origjinale. Bujtina ka kafene, restorant dhe në katin e dytë hotel. Këtu të servirin çaj të egër nga Alpet, me një aromë të fortë rigoni, djathë, gjalp e kos nga bagëtitë që kullosin në bjeshkë. Nga dritaret e bujtinës mund të shohësh konturet e “Bjeshkëve të Nemuna..” Duket se të ardhurat që shtohen nga viti në vit nga rritja e numrit të turistëve, udhëtarëve, historianëve, studiuesve nga gjithë bota po i kthen ato në “Bjeshkë të Bekueme”.

Alpet shqiptare

Nga “Bjeshkë të Nemuna” në “Bjeshkë të Bekueme”

Kohët kur për malësitë e Valbonës nga këto bjeshkë vinte varfëri, luftë, bastisje, plaçkitje duket se po mbeten në të shkuarën. Që nga funksionimi i autostradës Durrës- Kukës, aty nga 2009 , kjo zonë nisi të rizbulohet si një vend i rrallë, ku bukuritë janë vetëm natyrore, ku nuk ka asnjë ndërtim betoni, ku ka pasuri etno- kulturore dhe një mikpritje proverbiale. Për të përballuar fluksin e turistëve që filluan të joshen nga Valbona u ndërtuan për tre vjet 7 bujtina apo Gesthouse me 70 shtretër. Një projekt pilot i financuar nga BE dhe i menaxhuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) mundësoi realizimin e disa kërkesave thelbësore për turistët e huaj si treinimin e pronarëve të bujtinave, rreth 8 mijë tregues të sinjalistikës rrugore dhe hapjen e 150 km shtigjesh malore.
“Shërbimim në bujtina mbetet ende në fillimet e tij. Por mendoj se ka ecur goxha amirë falë treinimeve që ka bërë UNDP. Trinimet janë zhvilluar pëer mënyrën e pritjes së turistëvetë huaj, servirjen e menusë dh esidomos të gatiomeve tradicionale” thotë përe programin shqip të DW, Ergys Mahmutaj, sekretar i Komunës së margegajt, me 10nfshjatra , ku bën pjesë edhe Valbona.
Në projektin e BE, të menaxhuar nga UNDP bën pjesë edhe ndërtimi në Valbonë i Qëndrës informative- Kulturore dhe pajisja e saj me bazën materiali . Kjo qëndër ka teatrin e saj, bibliotekën, zyrën e informacionit, muzeun me pasurite etno- kulturore, dhe një sallë shfaqjesh. Pjesë integrale e projektit është edhe ndërtimi i një kampingu me gjithë lehtësirave dhe shërbimet e nevojshme.

Pjesa me e madhe e turistëve vijnë nga Gjermania

Në Valbonë turizmi si prioritet nuk ka mbetur i shkruar në letër. Aplikimi në praktikë ka rritur nga viti në vit numrin e turistëve të huaj duke e cuar atë deri në mbi 30 mijë vetë, kur vetëm para tre vitesh ata mund të mumëroheshin me gishtat e njërës dorë.

“Pjesa më e madhe e tyre vijnë nga Gjermania por ka edhe nga Çekia, Polonia, Italia dhe Franca” thotë Ergys Mahmutaj.

Kthimi i emigrantëve dhe investimi i kapitaleve në Valbonë

Perspektiva e zhvillimit të turizmit në Valbonë ka kthyer edhe emigrantët që u larguan nga kullat e gurta në kërkim të një jete më të mirë. Kriza ekonomike në vendet fqinjë Greqi dhe Itali ku shumica e tyre emigruan është një shtysë më tepër për t'u kthyer dhe investuar në Valbonë.

“Emigrantët nga kjo zonë, që kur u larguan ishin në moshe tëre dhe nuk edinin fare se ku po shkonin, tani edinëse ku po kthrehen. Ata kanë ardhur dhe po hedhin në vendin e tyre atë kapital që kanë fituar në mërgim” thotë kryetari i Komunës së Margegajt, Rexh Byberi.

Ai thotë se projekte të tjera prioritare jane mbështetja e familjeve në Valbonë për të zhvilluar turizmin familiar, ndërtimi i bar- restoranteve, nxitja e punimeve artistike artizanale lokale, reabilitimi i shtigjeve të vjetra këmbësore, garantim i energjisë elektrike.

”Atëhere “Bjeshkët e Nemuna” do të bëhen vërtet “ Bjeshkë të Bekueme” thotë Rexh Byberi. (dw)

Sport / Historike,Kukësi ne kategorinë superiore

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 13 May 2012 12:22:00 +0200

Zv/presidenti Flamur Hoxha shpreh bindjen për fitore dhe thekson se gjirokastritët do të pendohen për ato që kanë thënë ditët e fundit

Presidenca kuksiane, e kryesuar nga Ramë Geci, Flamur Hoxha dhe Safet Gjici, ka takuar të enjten stafin teknik dhe ekipin. Pasi kanë vlerësuar punën e deritanishme, drejtuesit më të lartë të ekipit kanë kërkuar përqendrim maksimal për ndeshjen me Luftëtarin. Zv/presidenti Flamur Hoxha, për “Sportin shqiptar” është shprehur: “Kemi marrë masat, që gjithçka në ndeshjen me Luftëtarin të jetë perfekte.

Nuk e diskutojmë fitoren të dielën, kur do të sigurojmë ngjitjen historike në elitën e futbollit shqiptar. Nuk më kanë pëlqyer deklaratat e gjirokastritëve, të cilët i garantoj se do të jetë gjithçka festive atë ditë. Do të ketë spektakël dhe Kukësi do të luajë denjësisht me Luftëtarin. Gjirokastritët do të priten dhe përcillen si miq, ashtu si çdoi ekip që ka ardhur në Kukës, prandaj do të pendohen për ato deklarata që kanë bërë para ndeshjes.

Do t’i mundim në fushë dhe do t’u tregojmë se kush është Kukësi i vërtet. Pas ndeshjes, kur të kemi siguruar superligën, i ftojmë të festojnë me ne. Na quajnë ekipi i “Rrugës së Kombit”, që i bashkon shqiptarët, ndaj dhe futbollin duam ta kthejmë në traditë.”

Shpërblimi Presidenca kuksiane nuk është kursyer aspak dhe ka vënë në dispozicion të ekipit një shpërblim të majmë në rast fitoreje. “Po, do të ketë shpërblim të majmë nga ana jonë. Shifrën e kemi surprizë, por di të them se do të jetë më e madhe se edhe për ekipet e superligës. Eshtë një shifër më e lartë se 15 milionë lekë, por “thesi” do të hapet pas ndeshjes,” – sqaroi Hoxha.

Tifozët “Janë marrë të gjitha masat, madje vetë kryebashkiaku Hasan Halilaj po merret me organizimin. Në qytet ka filluar festa. Dekori është i veçantë dhe e diela do të jetë një ditë e paharruar për tifozët dhe mbarë trevën e Kukësit. Këtë sukses ua dedikojmë tifozëve kuksianë, kudo ku ndodhen. E them që tani se edhe në superligë Kukësi nuk do të jetë kalimtar, por do të lërë gjurmë,” – shtoi Hoxha.

Rivalët Në fund të fjalës së tij, si një njeri i apasionuar për futbollin, zv/presidenti Hozha ka edhe një mesazh: “Shpresojmë që Luftëtari, por edhe Lushnja, Besa apo Besëlidhja, të jenë në superligë. Që të pestë i kemi dhënë vlera garës, pasi kemi kualitete.”

Havzi Nela...Poeti, Mësuesi dhe Disidenti i shquar "nën litar"...

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Mon, 6 Feb 2012 10:48:00 +0100

Vellezerit Koldashi - Jup Topojani

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Mon, 6 Feb 2012 10:41:00 +0100

SHKENCE/ “Kristali i pamundur” vjen nga hapësira

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 22:42:00 +0100

“Kristali i pamundur”, i pagëzuar kështu nga shkencëtarët dhe kimistët për “pamundësinë” e tij për të ekzistuar në natyrë për shkak të formës së tij dhe të parimit të zbuluar që në vitin 1982 për kuazi-kristalet, parim i ashtuquajtur “simetria e ndaluar e kristaleve”…ekziston. Një studim i kryer së fundmi mundohet të argumentojë se këta kristale ekzistojnë dhe se prejardhja e tyre, ndryshe nga ata të formuar në tokë, është nga hapësira.

Ky lloj kristali, futet në kategorinë e kuazi-kristaleve që kanë një strukturë të pazakontë mes kristalit të pastër dhe xhamit.

Deri para dy vitesh gjurmë të kuazi-kristaleve në natyrë nuk mund të gjendeshin dhe ata krijoheshin në kushte laboratorike. Pikërisht dy vjet më parë, një grup gjeologësh zbuluan në një terren natyror, në malet Koryak të Rusisë “kristalin e pamundur”.

Në revistën shkencore PNAS, ekipi i shkencëtarëve dhe gjeologëve, rusë dhe italianë thonë se ky kristal nuk është me origjinë tokësore. Prejardhja e tij , thonë ata është nga hapësira, i sjellë në Tokë nga meteorët.

“Nga të dhënat e grumbulluara dhe studimet tona mund të themi se kuazi-kristalet formohen në mënyrë natyrale në kushte astrofizike”, thuhet në botimin e revistës PNAS.

Kuazi-kristalet dhe struktura e pazakontë e tyre u përshkrua fillimisht nga shkencëtari izraelit, Daniel Schechtman, i nderuar vitin e shkuar me cmimin “Nobel në kimi”. Fillimisht idetë e tij u kundërshtuan nga shumë shkencëtarë dhe kimistë të tjerë të cilët e quajtën të paqëndrueshme strukturën e tyre.

Pergatiti:JEHONA E TOPOJANIT

Topojan.Blogspot.Com

INFORMACION/ Komuna Topojan

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 22:07:00 +0100

Gjeografia

Komuna e Topojanit është një nga komunat më veri-lindore të Republikës së Shqipërisë në koordinatat gjeografike 41º 59´ 30” në veri dhe 20º 31´18” në Jug. Topojani ka një reliev të thyer kodrinor-malor, me male të larta të veshura, pllaja, bjeshkë dhe livadhe. Në lindje kufizohet me Komunen Shishtavec, me fshatrat Kollovoz, Shtreze, Novosej, në jug kufizohet me komunën Grykë Caje dhe fshatin Buzmadhe, në perëndim ngrihet madhështor Mali i Gjalicës deri në Tërshen, ndërsa në pjesën veriore kufizohet me Komunen Zapod me fshatrat Oreshk, Orcikel. Komuna Topojan i përket një zone të pasur ujore me shumë burime, të cilat në një reliev kryesisht të thyer formojnë dhe Lumin e Topojanit, siç njihet nga vendasit (Reka e Topojanit). Ky lum ndan përgjysmë grykën shkëmbore të Vanave. Lumi krijohet nga bashkimi i dy degeve kryesore, reka e Shtrezes me burim nga bjeshket e Kallabakut dhe degës kryesore me burim nga Bjeshket e Okzherit e deri ne Krue te Kuq. Gjarpëruese e lumit është dhe rruga nacionale Kukës-Topojan-Shishtavec përgjatë Vanave, e cila për nga veçantia e shkëmbinjve të thepisur dhe karakteristik, bën që udhëtimi të zgjojë adrenalinën e frikës dhe madhështisë së krijuesit të gjithësisë.

Historia

Sipas gojëdhënave emri Topojan vjen nga bashkimi i fjalëve Top dhe Jan, që nënkupton një fshat të grumbull dhe të bashkuar (Top-jan, Topojan), i cili është një tregues i qëndrueshmërisë i përcjell në shekuj. Uniteti, vëllazëria, shoqëria e pastër dhe nderi janë virtytet që i bashkon topojanasit. Më herët në kohë thuhej se Topojani dhe Brekija ishin një vëllazëri dhe ndryshe njiheshin si mahalla e epërme dhe mahalla e poshtme, sot janë dy fshatrat më të mëdha të komunës së Topojanit.

Demografia

Komuna e Topojanit është e përbërë nga pesë fshatra me një popullsi prej 3.567 banorë, kjo sipas statistikave dhe regjistrit të vitit 2001, sot numërohet një numër më i vogël banorësh si efekt i migrimit në zona të mëdha të urbanizuara te Republikës së Shqipërisë, kryesisht në Tiranë, Durrës, Kavajë etj. Më shumë se gjysma e popullsisë (63 % e popullatës së përgjithshme) është e vendosur në dy fshatrat BREKIJE (33 % e popullsisë totale) dhe Topojan (30% e popullatës së përgjithshme).

16 % e popullsisë së komunës Topojan i zë mosha nga (31 deri në 45 vjeç) është pjesa më aktive e popullsisë, ndërsa 25 % e popullsisë e zë mosha nga (16 deri 30 vjet) që përkufizohet si fuqi punëtore. Një tjetër fakt i rëndësishëm është se 42% e popullsisë përfaqëson popullsinë më të re (0-15 vjeç), të cilat mund të konsiderohen si potencial dhe pasuri në të ardhmen e Topojanasve.

Fiset më ë hershme autoktone të topojanit janë fisi i Imçit dhe Karanxha në Topojan, Vela e Dafku në fshatin Brekijë dhe Toshi në Nimçë.

Fiset e mëvonshme por që zënë pjesën më të madhe të popullsisë vendase janë :

Fisi Allaraj Topojan-Turaj-Xhaferaj.
Fisi Ahmetaj Topojan.
Fisi Myftari Topojan-Teje-Turaj.
Fisi Zyberaj Brekijë.
Fisi Aliaj Brekijë.
Fisi Islamaj, Hoxha, Vela, Manaj në Brekijë.
Fisi Tahiraj Pashtrec-Toroçicë.
Fisi Emberllai Imçallar.
Fisi Kordhaku dhe Memaj në Xhaferaj-Imçallar.
Fisi Sahitaj Xhaferaj.
Fisi Koboçi dhe Hoda Nimç.
Fisi Ismaili, Murati në Topojan etj.

Komuna Topojan

Pergatiti: JEHONA E TOPOJANIT
Shkurt 2012

(www.topojan.blogspot.com)

Keshilli i Qarkut Kukes /Historia dhe kultura

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 19:31:00 +0100

HISTORIA DHE KULTURA

PËRKATËSIA ADMINISTRATIVE DHE E TREGUT

Qarku Kukës përbëhet prej tri rretheve:Kukës,Has,Tropojë

Kryeqendrat sipas rretheve janë: KUKËSI, për rrethin Kukës, KRUMA për rrethin Has dhe B. CURRI (ish-Kolgecaj) për rrethin Tropojë.

Kryeqendra e Qarkut Kukës: KUKËSI

Kukësi si qendër tregu dhe administrative është krijuar në vitin 1925 (me zhvendosjen e qendrës së Qarkut nga Kruma).

Bicaj njihet si qendër administrative e Lumës që nga viti 1884 (më parë si qendër e tillë ka qenë Kalaja e Dodës).

Në Malësinë e Gjakovës si qendër administrative pas krijimit të shtetit shqiptar (1921) ka qenë Kolgecaj (i njohur sot me emrin B. Curri).

Hasi si rreth më vete është krijuar në vitin 1993. Qendër e tij - Kruma. Kjo ka qenë gjithashtu qendër e Qarkut (Prefekturës) në vitet 1921 -1925.

Deri në vitin 1947 Malziu administrativisht varej nga Shkodra, ndërsa si qendër rrethi ka qenë Puka. Pas këtij viti Malziu i kaloi Kukësit.

Si qendër tregu, Hasi (një pjesë) dhe Malësia e Gjakovës kanë pasur Gjakovën; Luma (Prizrenin, Tetovën dhe Gostivarin)

VËSHTRIM ETIMOLOGJIK

Kukës

Përmendet së pari si fshat i Nahijes së Lumës, në vitin 1571 (Me 9 shtëpi të krishtera dhe 3 të muslimanizuara). Në vitin 1591 Kukësi kishte 11 shtëpi të krishtera e 6 të muslimanizuara.

Në vitin 1610, arqipeshkvi i Tivarit, M. Bici, e shënon Coccus, Vila di Cocus, me rreth 50 shtëpi, prej tyre 5 muslimane e të tjerat të krishtera (katolike). Më 1633, P. Mazreku, edhe ky arqipeshkv i Tivarit, përmend Vaun e Kukut. Ndërsa, në një hartë të vitit 1869 del me emrin Kukusa.

Për emrin Kukës ka disa legjenda, por etimologjia më e hershme është ajo, sipas një shpjegimi të P. Mazrekut. Sipas tij “Ky (Drini i Bardhë) e ka origjinën e vet nga malet që sot quhen të Pejës; rrjedh nga veriu në jug e shkon e bashkohet me të Ziun në Vaun e Kukut (al guado di Cucchi), i quajtur kështu nga familja me të njëjtin emër (Kukaj) që banon ku piqen dy lumenjtë e sipërthënë dhe vende të tjera pranë Prizrenit…”.

Gjithsesi, kjo është edhe etimologjia më e pranuar.

Luma

Në dokumente është pikasur, së pari, në fund të shek.XVI (1571 -1591), si nahije e Sanxhakut të Dukagjinit. Në sh. XVII e përmend F. Bardhi si cakun më lindor të dioçezës katolike të Sapës (Zadrimës).

Ndërsa Hahn ka shënuar i pari versionin se Krahina e Lumës e ka marrë emrin nga Përroi i Lumës.

“Lugina e këtij përroi, - ka shënuar ai, - përbën madje pjesën kryesore të të gjithë këtij territori, gjë që për mendimin tonë, i gjithë ky rreth e ka marrë emrin prej tij, pra prej luginës…”.

Kështu, emri i krahinës së Lumës është i lidhur me apelativin lumë (lum-i, lum-a) dhe ky vjen prej lat. Flumen (G. Meyer); E. Çabej ka shënuar se “Tipi Lumë që emërton një krahinë gjeo-etnografike është një krijim vendës nga “lumë” (em.) dhe ky nga apelitivi latin “flumen” (G. Meyer), ose një formë e ndikuar prej shumësit, si një shumës i singularizuar, i lym”.

Hasi

Në kadastrën osmane të fundit të sh. XVI (1571, 1591), krahina e sotme e Hasit ishte copëtuar në tri nahije: Rudina, Domeshtiçi e Pashtriku.

Sipas P. Mazrekut (1633) krahina që sot quhet Has njihej tradicionalisht nga populli edhe me emrin Shullani (vend i thatë, vend që e rreh dielli), por ky emërtim është zhdukur.

Emri Has, që sot e mban krahina, është i lidhur me emrin osman hass (hass-i: territori që jep detyrim vjetor mbi 100.000 akçe)

Malziu

Si emër Malziu është zënë në gojë disa herë gjatë shekujve dhe daton qysh në vitin 1444.

Mendimi më i pranuar është ai që e lidh këtë emër me pyjet e shumtë me pishë të zezë (pinus nigra).

KRAHINAT ETNOGRAFIKE

Në Qarkun Kukës përfshihen këto krahina etnografike:

Luma

Gora (pjesërisht)

Malziu

Hasi

Malësia e Gjakovës.

LUMA:

kufizohet në V. me Përroin e Poslishtit; në J. me Përroin e Veleshicës, Drinin e Zi, Qafën e Drajës e Përroin e Mallës; në L. kufiri shkon nga Maja e Koritnikut, në Kallabak, në malin e Sarakolit e në Korab; në P. Luma shkon deri në Malin e Zepës, Qafën e Komit, Truellin e Surrojt, Përroin e Kalimashit; në VP, Luma kufizohet me Drinin e Bashkuar (sot me Liqeni i Fierzës).

GORA:

ka nëntë katunde në Q. Kukës: Shishtavec, Borje, Oreshkë, Cernalevë, Orgjost, Zapod, Kosharisht, Pakisht.

MALZIU:

në L. kufizohet me Përroin e Kalimashit, në V. me Drinin e Bashkuar (sot Liqeni i Fierzës), P. me Përroin e Goskës dhe në J. me malin e Runës.

HASI:

si krahinë etnografike, në P. ka Përroin e Skatinës, në V. Drinin e Bashkuar (sot Liqeni i Fierzës), në VP Përroin e Erenikut dhe në L. e VL. Drinin e Bardhë, në J. Drinin e Bashkuar (sot Liqeni i Fierzës).

MALËSIA E GJAKOVËS:

shtrihet midis Rrafshit të Dugagjinit (L) Qafës së Prushit e Luginës së Skatinës (JL), Luginës së Nikajt (JP) e Qafës së Vranicës (Çerem), në Veri.

BAJRAQET

Historiografia shqiptare ka arritur në përfundimin se bajraku është krijuar kah fundi i shek. XVII, mbi bazën e bashkësive fisnore e vendore. Ai është njësi administrative ushtarake që ka pasur në krye plakun a kreun dhe si udhëheqës ushtarak në luftë ishte bajraktari.

Në territorin e Qarkut Kukës ka pasur këto bajrakë:

a) Në LUMË: Bajraku i Rrafshës (Bicaj), Bajraku i Tejdrines (Domaj), Bajraku i Qafës (Bushtricë), Bajraku i Kalisit (Zallë), Bajraku i Radomirës (Tejs), Bajraku i Çajës (Fshat), Bajraku i Topojanit (Brekijë).

b) Në HAS: Bajraku i Vogël (Helshan), Bajraku i Madh (Vlahën).

c) Bajraku i MALZIUT (Shikaj) ka qenë njëri prej shtatë bajrakëve të Pukës.

d) Në MALËSI TË GJAKOVËS: Bajraku i Bytyçit (Pac), Bajraku i Berishës (Rodogosh), Bajraku i Krasniqes (Bujan), Bajrakët e Gashit (në Kocaj dhe në Kasaj), Bajraku i Mërturit (Shëngjergj), Bajraku i Nikajve (Peraj).

FEJA

Pjesa më e madhe e popullsisë së Qarkut Kukës janë të besimit musliman; vetëm popullsia e Nikaj-Mërturit dhe e ndonjë fshati të Hasit rreth Pashtrikut (Zym) janë të krishterë katolikë.

Ndërrimi i fesë nga të krishterë në muslimanë ka vazhduar, pothuajse, deri në fund të shek. 18. Një proces i tillë është rezultat i presionit osman dhe i dobësimit të ndikimit të Romës mbi kishat katolike të Shqipërisë së Veriut (mungesa e klerit dhe e të ardhurave).

Në Lumë janë muslimanizuar të fundit fshatrat e Tejdrines (Arrës, Surroj, Ujmisht); në Has, fshatrat e Zgjeçit e të Letajt.

Sikurse dëshmojnë të dhënat dokumentare të shek. 17 (M. Bici -1610, F. Bardhi -1637, M. Skura -1641, 1644, etj.), si vise katolike kanë qenë fshatrat e Tejdrines së Lumës, të Malziut, të Hasit, të Malësisë së Gjakovës, katundi i Kukësit, ndërsa në krahinën e Lumës e të Gorës ka mbizotëruar orthodoksizmi.

Krishtërimi i dikurshëm dëshmohet në emrat e kishave që ruhen si toponime edhe në zonat muslimane.

Ndërkaq, në Qarkun e Kukësit ka dëshmi edhe të paganizmit.

Në majë të Gjalicës (në fillim të gushtit), të Pashtrikut (në gusht) dhe të Runës (korrik), njerëzit vazhdojnë të ngjiten, të falen e të luten për një shejt me emër Sarasalltik-baba.

Influencë të madhe kanë pasur e kanë edhe teqet e halvetinjve: Shtiqën, Nangë, Bicaj, Kolesjan, Fshat, Çajë, Gjegje, Vasije, Ceren, si dhe disa vende të Shenjta (Kollovoz, Dafke, Buzmadhe, Mustafaj, Osmanaj).

RRUGËT E LASHTA

Nëpër Luginën e Drinave kanë kaluar, në lashtësi, rrugë të rëndësishme.

Transversalja e Veriut që lidhte bregdetin e Adriatikut me Ballkanin e mesëm. Kjo nisej nga Lezha e Shkodra, delte në Va të Dejës, në Pukë, në Qafë të Malit, Luginës së Goskës e në Va-Spas. Këtu ndahej në dy degë: njëra kalonte Drinin dhe luginës së lumit të Krumës delte në Qafë Prush e Gjakovë. Dega tjetër ndiqte krahun e majtë të Drinit, e kalonte atë pa shkuar në Brrut dhe krahut të djathtë të Drinit arrinte në Kukës, duke kaluar Vaun e Kukut (në Dri të Bardhë), prej këtu, Lugut të Prizrenit delte Lumi i Lumës, në Kodër të Pecës e vijonte nga Veriu në Prizren.

Një degë e kësaj rruge ndalej në vendin ku do të ndërtohej më vonë Ura e Ezirit, vijonte nga jugu në Qafë të Kumbullës e në Fan, ose nëpër Surroj delte në Arrën e prej këndej në Lurë ose në Orosh.

Te Kulla e lumës, një degë e kësaj rruge, nëpër Grykë të Vanave vijonte nga lindja për në Maqedoni.

Rrugë e rëndësishme ka qenë edhe ajo që shkonte nga Prizreni (Theranda) për në Dibër.

Pra, në vendin ku takohen Dy Drinat, takoheshin rruga Labeate, Dardane, Maqedone dhe Penestiane.

Por ka pasur edhe një rrugë të lashtë që shkonte nga Sebastia (Laçi i sotëm) nëpër Luginën e Fanit të Vogël e në Kosovë.

URA TË LASHTA

Para se të ndërtoheshin urat, lumenjtë kaloheshin me vana (në këmbë ose hipur në kuaj a duke u mbajtur për bishti), me rrëshekë ose me trina.

Urat më të rëndësishme kanë qenë:

Ura e Vezirit

Ura e Ndërmjeme.

E para mbi Dri dhe e dyta mbi Dri të Bardhë. Kanë qenë ura të gurta, me pamje madhështore, me shumë harqe. Ura e Vezirit ka qenë ndër më të mëdhatë në Perandorinë Osmane. Të dyja këto ura kanë qenë ndërtuar nga Veziri i Shkodrës, në fund të shek. 18.

Edhe Ura e Lumës (te Kulla e Lumës) ka qenë e gurtë, por është ndërtuar më vonë se dy të parat dhe është më e vogël.

DOGANA MESJETARE

Në mesjetën shqiptare janë të njohura dy dogana të rëndësishme: dogana e vaut të Spasit dhe Dogana mbi Drin të Bardhë (në Vaun e Kukut).

Për doganën e parë flet udhëtari turk i shek. 17, Evlija Çelebi, i cili ka shënuar se në Vaun e Spasit kishte 1000 shtëpi, dhjetë dyqane e një xhami dhe 1000 burra të armatosur.

Për doganën te Vau i Kukut jepen njoftime nga regjistri kadastror osman i vitit 1571. Aty thuhet se banorët e Kukësit (Kukufic) merren me punë në doganë dhe janë të çliruar nga taksat.

NGJARJE HISTORIKE TË RËNDËSISHME, KU KANË MARRË PJESË EDHE PËRFAQËSUES OSE LUFTËTARË NGA KRAHINAT E KUKËSIT

Kuvendi i Dugagjinit (1601 -1602)

Këtu kanë marrë pjesë edhe krerë nga Shqipëria e sotme verilindore, ndër ta edhe Andrea Kolëshi dhe Teta Kuka; i pari nga Kolshi i Tejdrinës dhe i dyti nga familja e shquar Kuka e Kukësit dhe e Prizrenit, e njohur qysh në kohën e Skënderbeut.

Qëllimi i këtij kuvendi ka qenë organizimi i luftës kundër pushtuesit të huaj turk.

Lidhja e Prizrenit (1878 - 1881)

Një ndër kuvendet më të rëndësishme kombëtare, ku u krijua qeveria e parë kombëtare shqiptare, me në krye Ymer Prizrenin. Këtu morën pjesë përfaqësues nga Malësia e Gjakovës (Ali Ibra), Hasi (Ali Bajraktari i Vlahnës), Luma (Shaban Agë Luma), etj.

Kryengritjet e viteve 1884 -1885.

Janë kryengritje kundër forcave turke të Vesel Pashës. Qëllimi i tyre ishte që malësitë shqiptare të Lumës, Hasit dhe Malësisë së Gjakovës, etj, të ruanin autonominë territoriale dhe ekonomike që e kishin prej kohësh.

Lidhja shqiptare e Pejës (1899 -1900)

Në këtë organizatë politiko-luftarake kombëtare, që ndoqi rrugën e Lidhjes shqiptare të Prizrenit dhe luftoi për çlirimin e vendit nga pushtuesi osman morën pjesë edhe përfaqësues nga krahinat e Kukësit, ndër to, B. Curri dhe H. Zeka, i cili qe kryetar i saj.

Kryengritjet e viteve 1900-1912

Qenë kryengritje kundër forcave turke të Shemsi Pashës (1903-4, 1906), të Xhavit Pashës (1909), Dërgut Pashës (1910), etj. Luftime të ashpra janë zhvilluar gjatë kësaj kohe në Kaçanik, Carralevë, Duhle, Qafa e Ahmatit, Qafa e Morinës, Qafa e Prushit, Qafa e Kolesjanit, etj.

Betejat kundër serbëve (1912-1913)

Kryengritja e Qershorit (1924)

Në Margegaj, Krumë, Kukës, Qafë e Kolesjanit, Kala e Dodës - malësorët e Lumës, Hasit dhe Malësisë së Gjakovës kanë marrë pjesë masivisht në këtë kryengritje, ku kanë mbështetur Fan Nolin dhe zgjodhën deputet Avni Rustemin.

Kuvendi i Bujanit (31 dhjetor 1943 - 2 janar 1944).

Këtu u vendos që Kosova të ketë të drejtën e vetëvendosjes dhe të shkëputjes nga Jugosllavia.

Lufta antifashiste (1939 -1944)

Pritja e shqiptarëve të Kosovës (Pranverë 1999).

Në pranverë të 1999-s, popullsia e Qarkut Kukës tregoi akte të larta ndjeshmërie, humanizmi dhe qytetarie.

FIGURA TË SHQUARA HISTORIKE

Në Lumë:

Islam Spahia (1838-1928)

Udhëheqës i njohur nga Kolesjani në përpjekjet për liri, pavarësi e demokraci.

U priu malësorëve të Lumës në luftimet kundër gjeneralëve turq: Shemsi Pasha (1903-4, 1906), Xhavit Pasha (1909), Shefqet Dërgu Pasha (1910), si dhe kundër agresorëve serbë në nëntor 1912.

Ndihmoi për hapjen e shkollës së parë shqipe nga i biri (Riza Spahia) në Kolesjan me 1911.

U vu në krye të lëvizjes për demokratizimin e vendit në krahinën e Lumës në vitet 1920 - 1924.

Ramadan Zaskoci (1860 -1914)

Burrë trim nga Mamzi, i dalluar në lëvizjen antiosmane e antiserbe në vitet 1876-1914, mori pjesë në lëvizjen kundër Mehmet Ali pashë Maxharrit në Prizren e Gjakovë (1878) dhe në mbrojtjen e tokave shqiptare nga shovenistët malazezë (1879) si dhe në luftimet kundër ushtrive osmane (1881), por sidomos në krye të malësorëve lumjanë, bashkë me krerë të tjerë, në luftimet kundër forcave osmane që hynë në Lumë në dhjetëvjeçarin e parë të shekullit të 20 (1903 -1904, 1909, 1910) dhe atyre serbe në nëntor 1912.

Qe ndër udhëheqësit e kryengritjes së shtatorit 1913 kundër pushtuesve serbë.

Muharrem Bajraktari (1886 -1989)

U lind në Domaj me 1 maj 1886.

Shkollën fillore e kreu në Kolesjan në gjuhën turke. Në vitet 1917 -1918 vazhdoi studimet ushtarake në Vjenë (Austri). Është bashkorganizues i kuvendit antiserb në Shtiqen (1 Mars 1920). Më 1921 emërohet oficer xhandarmërie në Krumë. Para dhe gjatë Kryengritjes së Qershorit mbrojti institucionet e shtetit. Pas kësaj kryengritjeje u largua në Jugosllavi dhe po në dhjetor 1924 kthehet në atdhe. Qe anëtar i gjyqit ushtarak në Shkodër, komandant zone në Peshkopi, komandant i xhandarmërisë, adjutant i mbretit Zog. Në vitin 1934 largohet në Jugosllavi, më pas në Francë, ku mori pjesë në organizatën “Bashkimi kombëtar”. Në shtator 1939 kthehet në Shqipëri dhe i kundërvihet regjimit fashist, pastaj edhe atij komunist. Luftoi kundër forcave gjermane në vitin 1944. Sipas E. Durham “Në Verilindje udhëheqësi më i shquar është Muharrem Bajraktari, ish-komandant xhandarmërie”. Në shtator 1946 u arratis në Greqi. Qëndroi në Greqi, Itali e Belgjikë duke propaganduar kundër regjimit komunist. Mori pjesë edhe në Komitetin “Shqipëria e lirë”.

Vdiq në Belgjikë më 21 janar 1989

Figura të tjera

Mahmut Dac Kalisi (1817 -?), Bislim Elez Kërnjani (1831 -1906), Sulë Elezi (1836-1954), Ramadan Çejku (1840-1951), Mustafë Lita (1848 -1912), Hoxhë Mehmeti (1862 -1927), Qazim Lika (1869 -1915), Osman Lita (1875-1946), Sali Spahia (1878-1917), Xhafer Bislimi (1884 - 1944), Ahmet Qehaja (1952 -1913), Kadri Shahini (1878 -1913), Cen Daci, Merë Sufa, etj.

Në Lumë kanë qenë edhe shtetarët e shquar: Sinan Pashë Topojani (1506-1596), pesë herë kryeministër i Perandorisë Osmane, Ferat Pashë Topojani (shek.16), dy herë kryeministër në Perandorinë Osmane, Sinan Pashë Vila (? -1615), Mahmut Pashë Rrotulla (? - 1836), Seladin Shkoza (nga Shkoza), ish-ministër i mbrojtjes, 1921.

Havzi Nela (1934 -1988)

Mësues, poet, misionar i fjalës së lirë dhe reagues kundër diktaturës komuniste; është i fundit i ekzekutuar politikisht (me varje) në krejt vendet ish-komuniste.

Në Malësi të Gjakovës:

Ali Ibra (shek.19)

Si prijës ushtarak u dallua qysh në kryengritjet antiosmane të viteve 60 të shek.19.

Mori pjesë në themelimin e Lidhjes shqiptare të Prizrenit dhe qe mbështetës i rrymës radikale të saj. Qe kundër politikës qeveritare osmane të diskriminimit fetar. U shqua në luftimet e Shtimjes (prill 1881). Mori pjesë edhe në kryengritjet antisomane në mesin e viteve ‘80 që shpërthyen në Rrafshin e Dugagjinit.

Qe nga Gashi.

Mic Sokoli (1839-1881)

Luftëtar i shquar i Lidhjes shqiptare të Prizrenit.

Qe nga Fangu i Bujanit. Mori pjesë në luftimet e Gjakovës kundër Mehmet Ali Pashë Maxharit si dhe në luftimet e Nikshiqit kundër agresorëve malazesë, si dhe luftoi në Plavë, Guxi, Hot, Grudë, Prizren, Gjakovë, etj. U vra në betejën e Slivovës (prill 1881) kundër forcave osmane të Dervish Pashës, duke i vënë gjoksin topit.

Haxhi Zekë Biberaj (1832-1902)

Udhëheqës i shquar i Lëvizjes kombëtare shqiptare.

U lind në Shoshan të Malësisë së Gjakovës, por qe shpërngulur familjarisht në Pejë. Qe një nga organizatorët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe luftëtar i devotshëm për autonominë e Shqipërisë. Me 10 qershor 1878 qe zgjedhur anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Prizrenit. Bashkë me udhëheqës të tjerë luftoi për të mbrojtur Plavën dhe Gucinë (fillim i 1880-s) dhe pastaj kundër forcave të Dervish Pashës (pranverë 1881). Në vitet 1884-1885 luftoi për të rimëkëmbur Lidhjen e Prizrenit. Me 1893 qe ndër organizatorët e kryengritjes së Pejës e Gjakovës. Ka organizuar kuvendin e Pejës që themeloi Lidhjen shqiptare të Pejës dhe qe kryetar i saj (janar 1899).

U vra nga një agjent serb në vitin 1902

Bajram Curri (1862 -1925)

Atdhetar e demokrat i shquar, udhëheqës popullor, Hero i Popullit.

Familja e tij u largua nga Malësia e Gjakovës e zuri vend në Gjakovë ku u lind ai.

Qe një nga organizatorët e Lidhjes shqiptare të Pejës (1899-1900), të mbledhjes së Ferizajt (korrik 1908), themelues shkollash e klubesh në Kosovë, nënkryetar i klubit “Bashkimi” të Shkupit (1908), udhëheqës popullor në Qafë të Morinës e në Qafë të Prushit (1909, 1912) kundër forcave turke. Pjesëmarrës në Mbledhjen e Shkupit (1912). Luftëtar i vendosur për të bashkuar viset shqiptare në një shtet më vete. Qe anëtar i Komitetit “Mbrojtja kombëtare e Kosovës” (1912). Në Kongresin e Lushnjës u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar dhe u caktua ministër pa portofol dhe komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura (1920 -1921). Qe ndër udhëheqësit kryesorë të Kryengritjes së Qershorit.

U vra në janar 1921, në Dragobi.

Figura të tjera të njohura:

Binak Alia, Zeqir Halili (në kryengritjen e vitit 1909), Sali Mani, Tuxh Myftari, Prel Tuli, Zmajl Mehmeti, Niman Syla, Azem Hoxhë Dollapi, Halil Brahimi, Man Avdia (Krasniqe), Ali Brahimi i Zherkës, Zenel Hoxha i Pacit, Shaban Haxhia i Pacit.

Azem Hajdari (Simbol i demokracisë, Nderi i Kombit)

Në Has:

Pjetër Bogdani (1625 - 1689)

U lind në Gur të Hasit, në një familje me tradita atdhetare e fetare. Studioi në Romë për teologji e filozofi, ku edhe u doktorua. Qe famulltar, peshkop i Shkodrës e kryepeshkop në Shkup. Mori pjesë dhe udhëhoqi lëvizjet çlirimtare kundër pushtuesit osman, në veri e verilindje të Shqipërisë, në gjysmën e dytë të shekullit 16.

Vdiq në Prishtinë, më 1689.

Ka botuar veprën madhore “Çeta e Profetëve” (1685), e cila e vendos atë në krye të shkrimtarëve të letërsisë së vjetër. Kjo vepër është një kontribut i shquar për pasurimin dhe përpunimin e gjuhës shqipe.

Mehmet Ali Bajraktari (1870 - 1947)

U lind në Vlahën nga një familje atdhetare.

Mori pjesë në luftimet kundër ushtrisë turke në Qafë të Ahmatit (1909) e pastaj në vitin 1910. Bashkëpunoi me forcat e Bajram Currit në luftimet në Qafë të Prushit (gusht 1912). Luftoi kundër forcave serbe, me 1913, në Qafë të Diellit.

Qe aktivist dhe udhëheqës i kryengritjes se Qershorit, 1924. Me 1941, kur forcat serbe u futën në Krumë, ngre flamurin shqiptar Në vitet 1943 -1944 ndihmon oficerët anglezë që përpiqeshin të organizonin qëndresën antikomuniste. Me 1944 i vritet vëllai, Sahiti, duke luftuar kundër forcave gjermane në Qafë të Prushit.

Me 1947 largohet në Jugosllavi, por atje kapet dhe ekzekutohet së bashku me tre djemtë e tij.

Në vitin 1992 është dekoruar me Urdhrin e lirisë.

Figura të tjera:

Ali Bajraktari i Vlahnës, etj.

TË DHËNA PËR ZHVILLIMIN E ARSIMIT DHE TË SHKRIMEVE SHQIPE

Krahinat e Qarkut Kukës kanë një traditë të hershme për shkrimin dhe mësimin e shqipes.

Në fund të shek. 16 e fillimi i shek. 17, ka jetuar Pal Hasi, themeluesi i traditës letrare hasjane. Sipas Pjetër Budit, “P. Hasi ka pasë hartuar e përshtatur një vepër me titull “Dita e gjyqit”, shkruar në alfabetin e njohur të Veriut”.

Pas tij, njihet Pjetër Mazreku, arqipeshkëv i Tivarit. Ky, në një relacion që i dërgonte Romës (1633), jep të dhëna ekonomike, shoqërore e fetare për Hasin dhe Kosovën. Aty jep edhe një fjalorth (listë fjalësh) shqip-italisht (dhe latinisht), i cili është çmuar nga studiuesit si i pari fjalorth etimologjik i shqipes.

Andrea Bogdani (1600-1683) është një personalitet tjetër i rëndësishëm i shek. 17. Ka lindur në Gur të Hasit. Sikurse tregon i nipi, Pjetri, Andrea kishte pasë shkruar një gramatikë latinisht-shqip që “I hupi si kripa n’ujë”. Ka qenë edhe arqipeshkëv i Shkupit.

Por, pa dyshim, më i shquari personalitet fetar, politik e letrar i shek. 17 ka qenë Pjetër Bogdani (16630-1689). Ka shkruar veprën madhore “Çeta e Profetëve”, e cila qe edhe vepra më e mirë e letërsisë së vjetër shqipe. Ka qenë peshkop i Shkodrës dhe i Shkupit. Vepar e Bogdanit është krijim dhe jo përkthim nga librat fetarë.

Ndër Bogdajt e Hasit ka shkruar shqip edhe Lukë Bogdani, i cili na ka lënë një vjershë shqipe (e botuar në veprën “Çeta e Profetëve”, të P. Bogdanit:

“Duel n’Gurit bukuria,

Zana si nji sutë e naltë

Qi s’kish mbrenda veneqia

Të Peshtrikut muer naltë”.

Në shek. 17 ka pasur në Gur të Hasit edhe një shkollë, ku Andrea Bogdani u jepte fëmijëve njohuri fetare e të latinishtes (ndoshta edhe të shqipes) dhe i përgatiste për të hyrë në shkollat fetare.

Në bazë të disa të dhënave, edhe në Gash të Malësisë së Gjakovës, në shek. 17, është shkruar gjuha shqipe. Atje ka qenë përqëndruar një mision fetar katolik dhe funksiononte një shkollëz, gjithashtu, për t’u mësuar fëmijëve besojmën dhe për t’u dhënë disa njohuri fetare.

Po, për mësimin e shqipes ka luajtur rol të rëndësishëm sidomos Zymi i Hasit, ku qysh në vitin 1900, ka qenë hartuar një abetare (Abetarja e Zymit) prej 80 faqesh, ndoshta me autor Lazër Lumezi.

Me dobësimin e mëtejshëm të Perandorisë otomane dhe përhapjen e ideve të Rilindjes Kombëtare, nisën të hapen në Malësitë e Kukësit shkollat e para shqipe.

Shkolla e parë shqipe në Malësinë e Hasit është hapur në Zym në vitin 1900.

Shkolla e parë në Malësinë e Lumës është hapur në Kolesjan (11 tetor 1911) nga mësuesi atdhetar Riza Spahiu; më 1914 u hap në Bicaj për 6 muaj edhe një shkollë në Bicaj, me nismën e e atdhetarit Hasan Prishtina dhe me mësues prizrenasin Ibrahim Gota. Më 1918 u hap një shkollë shqipe edhe në Zhur. Abetaret shqipe në Lumë me alfabet arab i sollën Jonuz Hoxha e Ali Bogdani (1909).

Gjatë viteve 1922-1924 u hapën shkollat në fshatrat Bicaj, Shtiqën, Kalis, Ploshtan Krumë, Golaj, Bujan, Kolgecaj, Dukagjin, Shishtavec. Me 1923 u hap edhe Internati “Kosova” në Kolgecaj, i cili me 1928 u transferua në Krumë.

Në mars 1925 gjendjha arsimore në Prefkturën e Kosovës ishte si më poshtë:

Shkolla fillore e plotore: 21

Internat: 1

Mësues (gj): 25

Nxënës (gj) 931

Bursisë në Internatin “Kosova”: 77

Më 1922 qe ngritur në Bicaj shoqëria arsimore “Dobia”, ndërsa në Krumë (1923) shoqëria “Shkëlzeni”.

Në vitet 1925-1938 u hapën shumë shkolla në Qarkun e Kukësit (i Prefekturës së Kosovës); u krijua Drejtoria arsimore (1925), më pas Drejtoria didaktike (pas vitit 1932). Ndër shkollat që u hapën janë edhe ato në Ujmisht, Zapod, Gjinaj, Fshat, Borje, Surroj, Lusën, Dragobi, Letaj, Topojan, Kollovoz, Oreshkë, etj.

Në vitin 1938 ka qenë kjo gjendje arsimore:

Shkolla në fshatra: 28

Shkolla qytetëse: 2

Mësues: 46 (f. 3) 32

Në vitin 1940 Qarku i Kukësit ka pasur 32 shkolla (2 qytetëse), 2280 nxënës (f.554), nxënës të rregullt: 1813 (f.378).

Gjatë viteve të okupacionit (1939-1944) gjendja arsimore pësoi rënie edhe si sasi shkollash e mësuesish, por edhe nga ana cilësore e mësimdhënies dhe e përvetësimit të dijeve nga ana e nxënësve.

Pas vendosjes së sistemit komunist në Shqipëri (1945), u punua për zhdukjen e analfabetizmit, për zgjerimin e arsimit fillor, gjysmë të mesëm (8-vjeçar) dhe të mesëm, por niveli i përgatitjes së mësuesve, politizimi i tejskajshëm i përmbajtjes së punës në shkollë dhe i programit, i shndërrimit të shkollave, sidomos pas vitit 1967, në “reparte”, ku përgatiteshin në radhë të parë, punëtorë e ushtarë e më pak njerëz të ditur (trekëndshi: punë- edukim fizik e ushtark - mësim) dobësoi shkollën në misionin e vet.

Në vitin 1945 u hap shkolla unike në Kukës, më 1946 në Bicaj e Malësi të Gjakovës. Më 1956 u hap Gjimnazi i Kukësit, pastaj edhe në Malësinë e Gjakovës.

Në vitin 1985 Kukësi ka pasur 17 shkolla të mesme, 66 shkolla 8-vjeçare, 80 kopshte, ndërsa rrethi i Tropojës ka pasur 9 shkolla të mesme, 35 shkolla 8-vjeçare, 98 çerdhe e kopshte.

Në vitet 1968-1975 në Kukës ka funksionuar edhe një degë e Institutit Pedagogjik të Shkodrës, në fillim si qendër konsultimesh, më pas shkollë e rregullt.

(http://www.qarkukukes.gov.al)

PERSONALITETE/ Imer Sula, atdhetar i shquar i krahinës së Lumës

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 19:23:00 +0100

Në kuadrin e 130 vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit

Imer Sula, atdhetar i shquar i krahinës së Lumës

Shkruan: Besim R CENGU

Kukës, 26. 05. 2008

Imer Sula, lindi në Shtiqën në vitin 1823, në gjirin e një fisi me tradita luftarake dhe atdhetare dhe vdiq në shtëpinë e tij nga plagët e rënda që kishte marrë në luftën e vitit 1899 kundër pushtuesve turq. Sipas rrëfimeve të atyre që kanë qenë bashkëkohës me të, mbledhë dhe ruajtur me kujdes prej pasardhësve të tij, por edhe sipas tregimeve reale popullore, Imer Sula, përpos veprimtarive të vazhdueshme patriotike që prej rinisë së tij të hershme, ka qenë në moshën 30 vjeçare kur ka marrë pjesë me armë në dorë në kryengritjet e malësorëve të Lumës që zhvilluan në vitet 1852-1862 kundër reformave të Tanzimatit, të cilat u udhëhoqën prej patriotëve dhe prijësve popullorë të krahinës së Lumës, si Mahmut Dac Kalisi, Ejup Topojani, Sahit Gega etj.

Në betejat dhe luftimet e përgjakshme që u zhvilluan në ato vite midis forcave të ekspeditave ushtarake të pashallarëve turq dhe të luftëtarëve kryengritës të armatosur lumjanë, ndër luftëtarët popullor që morën pjesë active në luftimet që u zhvilluan në periudhën e këtyre viteve, për guxim e trimëri të rrallë, u shqua edhe Imer Sula prej fshatit Shtiqën. Madje siç tregojnë burime popullore nga krahina, e sidomos dokumentet e kohës në vitet e mëpastajme, në luftimet që janë zhvilluar në vitin 1862 nga forcat e armatosura shqiptare, në Qafën e Duhles, në Grykën e Vermicës, në Rrafshen e në Kullën e Lumës, në shpatet e Qafës së Kolesjanit, e deri në Kalanë e Dodës, kryengritësit trima lumjanë, duke qenë të drejtuar prej Mahmut Dacit, Ejup Topojanit, Sahit Gegës dhe Imer Sulës, jo vetëm që i thyen disa herë ushtritë e pashallarëve, por edhe u patën shkaktuar mjaft të vrarë e të plagosur, si dhe u kanë zënë shumë armë e municion luftarak.

Pas fitores që kishin korrë kryengritësit lumjanë, në betejat e zhvilluara në Qafën e Kolesjanit dhe në Grykën e Drinit të Bardhë, e deri në fshatin Zhur ndaj forcave të ekspeditave ndëshkimore të ushtrisë turke, në gjysmën e dytë të vitit 1862, Imer Sula, së bashku me luftëtarët e tij, kur u kthye në fshatin Shtiqën solli shumë armë, të cilat ua shpërndau bashkëfshatarëve të tij për t’i patur në betejat e tjera në të ardhmen.

Në mbrojtje të territoreve shqiptare kundër shovinistëve fqinjë

Në vitet 1875-1876, shovinistët serbomëdhej, duke përfituar nga luftërat ruso-turke dhe rrethanat e reja të krijuara në gjysmës së dytë të shekullit të 19-të, e për më tepër duke qenë të nxitur dhe të përkrahur drejtpërdrejt nga Rusia, ndërrmorën veprime të organizuara ushtarake për të pushtuar territoret e Shqipërise verilindore si ato të Vranjës, Krushumlisë, Prekupes, Nishit e më gjerë. Mirëpo, ushtria shoviniste serbe që sulmoi tokat shqiptare hasi në rezistencën e fortë të shqiptarëve, e cila me armë në dorë u ngrit në luftë kundër pushtuesve të rinj që u ishte gjallërua ndjenja shoviniste frymëzuar prej programeve tradicionale jo të reja për popullin shqiptar, sidomos pas vitit 1844 kur publikohet Naçertania famëkeqe e Ilia Garashaninit.

Në ndihmë të popullsisë së sulmuar dhe në mbrojtje të krahinave shqiptare, shkuan shumë luftëtarë të krahinave tjera shqiptare, nga mbarë Kosova, Luma, Dibra, Tetova e më gjerë. Kështu në përbërjen e formacioneve luftarake shqiptare shkuan për të luftuar pushtuesit serbë edhe Ejup Topojani e Sahit Gega, në krye të një numri të madh luftëtarësh. Prej Rrafshes së Lumës, në mbrojtje të krahinave shqiptare të pushtuara prej shovinistëve serbë, shkoi edhe Imer Sula. Bashkë me luftëtarët shtiqjanë që kishte marrë me vete, u shqua për guxim, trimëri e heroizëm që tregoi në betejat e përgjakshme, që u zhvilluan për disa ditë me rradhë në fushat e Prokupes dhe ato të Nishit.

Imer Sula, pas pjesëmarrjes aktive në betejat e vitit 1876 në mbrojtje të territoreve etnike, kur u kthye në Lumë, u bind edhe më shumë, se pas këtyre luftimeve dhe gjakut që u derdh për mbrojtjen e tokës amtare, jo vetëm atij, por të gjithë shqiptarëve, do tu duhej të luftonin pa kompromis, si kundër pushtuesve turq, ashtu edhe kundër synimeve grabitqare të shteteve shoviniste fqinjë e sidomos Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë, që në atë kohë kërkonin që me çdo kusht të coptonin tokat shqiptare sipas interesave të tyre.Këto vite njihen si periudha më delikate e historisë tonë.

Pas luftës së Nishit, në fund të vjeshtës së vitit 1876, rrëzë shpatit të malit plak të Gjalicës, tek Lisi i Madh i fshatit Shtiqën, me iniciativën e patriotit Imer Sula dhe të një pleqnimi që bënë prijësat popullorë më të shquar të krahinës, u arrit që të bëhet një mbledhje me të gjithë përfaqësuesit e fshatave të krahinës së Lumës. Në këtë mbledhje, pas një diskutimi që u bë për problemet aktuale që proekuponin popullsinë e tërë krahinën, prej përfaqësuesve pjesëmarrës, u muarën vendime të rëndësishme, e veçanarisht për kundërshtimin me armë që do ti bëhej administratës turke për mospagimin e taksave të reja, për dorëzimin e armëve dhe dhënien e rekrutëve për ushtrinë turke etj.

Kontributi i Imer Sulës në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit

Në këtë marrëveshje e besëlidhje me rëndësi historike që u organizua tek Lisi i Madh në fushën e fshatit Shtiqën, Imer Sula, ishte organizatori, drejtuesi dhe ideatori i saj. Duke qenë pjesëmarrës në shumë beteja në gjitha territoret shqiptare që rrezikoheshin në atë kohë, e sidomos aktivist e propogandist i flaktë për çështjen shqiptare, ky atdhetar i shquar, zgjidhet nga përfaqësuesit e këtij kuvendi si antar i kryesisë në mbledhjet e organizimet e mëpastajme.

Ai, tashmë, ishte formësuar si atdhetar e drejtues, ndaj fjala e tij dëgjohej e zbatohej prej të gjithëve, kudo zinte vend, e kishte peshë të madhe. Fjala e tij e drejtë, e gjykimi i saktë e i mençur, ishin sinteza e vetë popullit nga kishte dale, rritë dhe edukuar. Aktiviteti i Imer Sulës, la gjurmë jo vetëm në krahinën e Lumës, por edhe më gjerë, në Podujevë, Prizren, Pejë, Gjakovë, Ferizaj etj, treva të cilat e njihnin shumë mire për kontributin patriotik.

Si shumë udhëheqës, aktivist e luftëtar popullor të krahinës së Lumës, pas vitit 1876, Imer Sula u shkëput prej jetës familjare, duke iu përkushtuar kështu luftës për çlirim kombëtar dhe bashkim të gjithë trojeve shqiptare. Merr pjesë energjikisht me armë në dorë në disa kryengritje të armatosura popullore antiosmane, që u zhvilluan në krahinën e Lumës në vitin 1877.

Në fillim të muajit qershor të vitit 1878, kur Abdyl Frashëri erdhi në Lumë e do të shkonte në Prizren, ishte Imer Sula, që e priti e së bashku me disa prijës të tjerë të krahinës, e shoqëruan të dërguarit e Komitetit Qendror të Mbrojtjes Kombëtare, që do të shkonte për të marrë pjesë në Kuvendin e Madh të popullit shqiptar, i cili mblidhej në qytetin e Prizrenit më datën 10 qershor. Vetë Imer Sula, ishte përfaqësuesi i krahinës së Lumës në Kuvendin e Prizrenit. Si luftëtar i shquar dhe prijës popullor me emër, Imer Sula, së bashku me patriotët e krahinës së Lumës Shaqir Palushin, Hoxhë Cakën, Shaban Lumën, Halim Bardhocin, Imer Sufën etj, jo vetëm që merr pjesë active në krijimin e degës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për krahinën e Lumës, por është pjesëmarrës në organizimin e lëvizjes dhe kryengritjeve të armatosura popullore që zhvillohen në Lumë kundër administrates turke që në ditët e para dhe të pas formimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Në saj të kontributit dhe aktivitetit që kishte që kishte dhënë si për formimin, krijimin dhe zbatimin e vendimeve të marra në mbledhjen e 10 qershorit të vitit 1878, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, Imer Sulën e kishte një prej antarëve të saj tepër aktiv, luftëtar dhe veprimtar besnik të saj. Çdo detyrë që i ngarkohej ai bënte çmos për ta realizuar, si një qëllim të shenjtë e obligim kombëtar. Kështu në përgjigje të kushtrimit të lëshuar nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit për mbrojtjen e tokave shqiptare, që ishin sulmuar nga ushtritë shoviniste të Malit të Zi, Imer Sula, së bashku me qindra luftëtarë popullor të krahinës së Lumës, shkon e merr pjesë në luftimet e betejat e përgjakshme që zhvilluan forcat e Lidhjes kundër ushtrisë së Malit të Zi për mbrojtjen e tokave shqiptare të Plavës e Gucisë në muajt dhjetor 1879 – janar 1880. Në këto beteja e luftime që u zhvilluan për disa ditë me rradhë kundër forcaven të shumta të Ushtrisë së Malit të Zi, si zakonisht u shqua Imer Sula, jo vetëm si luftëtar, por edhe si prijës i lindur gjithnjë kë krye të djemëve trima që e shoqëronin ku i thirrte nevoja e atdheut.

Sipas burimeve dokumentare dhe ato të mbledhura nga goja e popullit pas kthimit nga luftimet e plavës dhe të Gucisë, Imer Sula, së bashku me Shaqir Palushin, Hoxhë Cakën, Imer Sufën, Halim Bardhocin etj, vazhdon të udhëheqë shtabin e forcave popullore të organizuara në krahinë, të cilën në çdo kohë, jo vetëm që iu përgjigjën çdo thirrje që bëhej nga kryesia e Lidhjes së Prizrenit, por në të njëjtën kohë, ato përbënin forcën kryesore të ushtrisë së armatosur dhe kontribuan me pushke e gjak për mbajtjen në këmbë të pushtetit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Në vitin 1881, Imer Sula, si prijës dhe luftëtar popullor, së bashku me 800 vullnetarë popullor të krahinës së Lumës, merr pjesë në luftimet dhe betejat e përgjakshme që zhvillojnë forcat e Lidhjes Shqiptare në Shtimje, Slivovë, Cërrnalevë, Suharekë, Prizren dhe në Qafën e Duhles, kundër ushtrive të Dervish Pashës që kishte sulmuar në muajt prill-maj të atij viti, për të shtypur e shpërndarë Lidhjen Shqiptare të Prizrenit. Në këto beteja të ashpra të pabarabarta në shumë drejtime, Ymer Sula, me trimat e tij lumjanë, dha kontribut të çmuar, duke u shndërruar kështu në një faktor me rëndësi për atë kohë të vështirë të kombit tonë. Betejat e asaj kohe, u drejtuan nga patriotë të shquar së Sylejman Vokshi, Imer Prizreni, Mic Sokoli, Ali Ibra, Ramadan Zaskoci, e bashkë me to edhe Imer Sula i Shtiqnit të Lumës.

Rezistenca e armatosur, që i bënë forcat e Lidhjes Dervish Pashës, në prillin e vitit 1881, e sidomos heroizmi popullor i shumë luftëtarëve popullor, që dhanë jetën trimërisht në betejat e përgjakshme, tronditi jo vetëm Portën e Lartë në Stamboll, por edhe fuqitë e mëdha evropiane si dhe monarkitë e shteteve shoviniste fqinj Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë etj, të cilët së bashku i kishin koordinuar me kujdes planet dhe veprimet e tyre për coptimin e territoreve shqiptare.

Qëndresa popullore pas Lidhjes

Qëndresa tepër heroike e luftëtarëve popullor të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e veçanarisht heroizmi i Mic Sokolit, të Sefë Koshares dhe të mbi 800 dëshmorëve të tjerë, midis të cilëve kishte edhe dhjetra nga krahina e Lumës, që dhanë jetën në këto beteja për mbrojtjen e tërësisë tokësore. Ata mbeten një monument i gjallë, që u tregon brezave të popullit shqiptar se lirinë nuk ua fal ndokush, por ai atë e fitonte me grykën e pushkës, me luftrat e tij të drejta e të imponuara, me gjakun e derdhur për liri, pavarësi e mëvehtësi kombëtare.

Ekspedita ushtarake e Dervish Pashës, e cila numëronte mbi 40 batalione të armatosura deri në dhëmbë, megjithëse shkretoi, dogji dhe mbyti në gjak popullsinë e mjaft krahinave shqiptare, ajo nuk mundi kurrë të shuaj qëndresën dhe shpirtin luftarak të popullit trim e luftëtar edhe pas shpërndarjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Si të gjitha krahinat shqiptare të Kosovës, edhe në krahinën e Lumës, nga ana e popullsisë patriote, vazhdoi për një kohë të gjatë rezistenca e armatosur e luftëtarëve lumjanë, që u udhëhoqën nga Ramadan Zaskoci, Imer Sula, Shaqir Palushi, Hoxhë Caka etj.

Kur Dervish Pasha me ushtrinë e tij, iu drejtua krahinës së Lumës për ta nënshtruar e shtypur me forcë, më datën 10 tetor të vitit 1881, ishin malësorët e armatosur lumjanë, që duke qenë të udhëhequr prej Ramadan Zaskocit dhe Imer Sulës, e pritën ushtrinë dhe pashain turk me zjarrin e armëve në grykën e Drinit të Bardhë, në brigjet e lumit të Lumës, e deri në Kala të Dodës. Dervish Pasha, duke u ndodhur përpara qëndresës heroike që i bënë luftëtarët trima të Lumës në brigjet e krahut të djathtë të rrjedhës së lumit të Lumës, u detyrua që të kërkojë përforcime të reja ushtarake nga qyteti i Prizrenit dhe më vonë edhe nga Dibra.

Megjithëse i erdhën forca të reja e të freskëta ushtarake Prizreni, luftëtarët lumjanë, që kishin luftuar me heroizëm e vetmohim kundër ushtrive të këtij pashai në betejat e përgjakshme në Shtimje, Slivovë, Cërrnaleve, Suharekë dhe për mbrojtjen e Prizrenit, duke qenë të përkrahur e të mbështetur fuqimisht nga populli, si dhe të udhëhequr prej prijësve popullorë si Ramadan Zaskoci, Imer Sula, Shaqir Palushi, Hoxhë Caka, Bajram Gjana e Halim Bardhoci, u rezistuan forcave turke për disa ditë me rradhë, të cilëve u shkaktuan mjaft të vrarë e shumë më tepër të plagosur. Në këto luftime që u zhvilluan me ushtritë e egra të Dervish Pashës, u shqua për trimëri të rrallë Imer Sula i Shqiqnit të Lumës. Ai në krye të forcave të tij, arriti të ndalë për një kohë marrshimin e ushtrisë turke në drejtimin e Rrafshes së Lumës. Porme gjithë rezistencën, që i bënë ushtrisë turke malësorët e Lumës, forcat ushtarake të pashait turk, duke qenë të shumta në numër, e duke patur ndihmën e zjarrit të artilerisë, arritën që të thyejnë më në fund me shumë mundime qëndresën e mbrojtësve të krahinës së Lumës. Luftëtarët popullor, u detyruan të tërhiqen në thellësitë e Rrafshes së Lumës, por edhe në tërheqje trimat lumjanë, vazhduan t’i godasit turqit me sulme të befasishme duke u shaktuar shumë dëme në njerës, armatime dhe materiale.

Edhe në Kala të Dodës, luftëtarët trima të krahinës së Lumës, i vazhduan sulmet e tyre kundër ushtrisë së Dervish Pashës, i cili pasi kishte arritur këtu, kishte krijuar bindje të plotë, se e kishte nënshtruar plotësisht Lumën me forcat e tij ushtarake. Mirëpo pashai turk, i kishte bërë llogaritë gabim, sepse forcat ushtarake dhe ai vetë, u sulmua disa herë nga luftëtarët e riorganizuar lumjanë dhe në Kala të Dodës. Për këtë fakt të sulmit të forcave popullore lumjane kundër ushtrisë së Dervish Pashës në Kalanë e Dodës, në një dokument të kohës thuhet: “…Më 19 tetor të vitit 1881, cerenasit, kalisasit dhe të gjithë lumjanët, të udhëhequr prej prijësve popullorë, në një përleshje të armatosur që bënë me ushtarët e pashës (Dervish Pashës), mu pranë shatorreve, i vranë katër ushtarë, një zaptije dhe i plagosën katër të tjerë, si dhe i rrëmbyen edhe 16 martina (pushkë)”.

Pas ardhjes së përforcimeve ushtarake nga Dibra, Dervish Pasha, thirri të gjithë krerët e prijësat popullor të krahinës në një mbledhje, e cila u bë në fundin e muajit tetor të vitit 1881. Kësaj mbledhje, të propozuar prej pashait turk, shkuan vetëm disa krerë renegatë, që kishin qenë të lidhur me administratën turke, ndërsa shumica e prijësve me në krye Imer Sulën, Ramadan Zaskocin, Shaqir Palushin, Hoxhë Cakën, Imer Sufën, Bajram Gjanën dhe Halim Bardhocin, jo vetëm që nuk i shkuan Dervish Pashës në mbledhje, por përkundrazi, me forcat e tyre të bashkuara organizuan sulmin kundër garnizoneve turke në Kala të Dodës dhe në të gjithë krahinën e Lumës.

Kushtet e krijuara prej sulmeve të vazhdueshme të trimave lumjanë, e detyruan Dervish Pashën, që të ndërmarrë nga qendra e Kalasë së Dodës, disa ekspedita ndëshkimore ushtarake kundër luftëtarëve të armatosur, që qëndronin të vendosur për të luftuar me armë në dorë në malet e Lumës. Veç shpërndrarjes së luftëtarëve, qëllimi i ekseditave ushtarake të Dervish Pashës, ishte edhe persekutimi i popullsisë nëpër fshatrat e gjithë krahinës, si dhe për të stabilizuar gjendjen e administrates turke në këtë krahinë. Forcat ushtarake turke përbëheshin prej shtatë batalionesh të armatosura deri në dhëmbë. Me këto forca pashai i ra krahinës kryq e tërthor, duke djegur e përvëluar në zjarrin e artilerisë, shtëpitë e shumë fshatrave të krahinës. Me gjithë barbarizmat e egra, që bëri Dervish Pasha me ushtrinë e tij, ndaj popullsisë së krahinës së Lumës, nuk mundi të arrijë qëllimin I cili ishte të shuaj qëndresën e armatosur dhe shpirtin luftarak të popullit trim të kësaj krahine.

Dervish Pasha, duke mos arritur të nënshtrojë këtë krahinë, u detyrua të largohej nga Kalaja e Dodës, duke vendosur të transferonte qendrën e kazasë nga aty, në fshatin Bicaj dhe pasi ngriti edhe shtatë karakolla, në të cilat la disa garnizone ushtarësh, duke qenë të ndihmuara e të mbrojtura nga dy batalione të tjerë ushtarësh dhe dy topa malorë.

Beslidhjen e Zojsit dhe Lufta e Telit në Shtiqën në vitin 1884

Në krahinën e Lumës, rezistenca ndaj pushtuesit osman, vazhdoi edhe pas largimit të Dervish Pashës, rezistencë, e cila do të marrë hov e përpjestime të mëdha në vitet 1883-1884. Kështu, në saj të përpjekjeve që bënë prijësat popullorë të krahinës së Lumës, të Podrimes dhe të Prizrenit, ku midis tyre u shqua Imer Sula i Shtiqnit, u arrit që në fundin e vitit 1883 dhe në fillimin e vitit 1884, të organizohej mbledhja në fshatin Zojsi, në vendin e quajtur Pema e Zojsit, ose Pema e Besës.

Në këtë mbledhje dhe në takimet e tjera pas saj, në të cilën muarën pjesë mbi 300 përfaqësues të Lumës, Podrimes dhe Prizrenit, ishte edhe Imer Sula, i cili u shqua për forcën e fjalës dhe të mendimeve që jepte në gjykimin e çështjeve që u diskutuan dhe u vendosën në fundin e kësaj mbledhje. Në dokumentat që ekzistojnë për zhvillimin e mbledhjes, që është bërë tek Pema e Besës, në Zojsi, përfaqësuesit e Lumës, Podrimes dhe Prizrenit, pas lidhjes së besës që bënë me njëri-tjetrin dhe kushteve që përcaktuan për mbajtjen e saj, në fund morën edhe këto vendime:

- Të kundërshtonin me forcë regjistrimin e popullsisë që kishte filluar administrata turke në krakina.

- Të mos i paguanin Turqisë një të shtatën e çerekut të të dhjetës, taksës për të cilën banorën e kishin kundërshtuar me forcë.

- Të dëboheshin nga prefektura e Prizrenit, mytesarifi dhe drejtori i financës si njerëz të padëshiruar.

- Të liroheshin të burgosurit dhe të internuarit nga burgjet dhe kampet ushtarake turke, që ishin dënuar pas shtypjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit etj.

Moszbatimi i kërkesave nga ana e administrates turke të Sangjakut të Prizrenit dhe të Portës së Lartë, që bënë përfaqësuesit që muarën pjesë në lidhjen e besës në Zojs, çoi që në Lumë, Podrime dhe rrethinat e Prizrenit, të krijohet një situatë tepër e ndezur, e cila do të ndikojë për shpërthimin e shpejtë të kryengritjes së armatosur kundër pushtuesve osmanë.

Si pretekst për shpërthimin e kryengritjes së armatosur të vitit 1884, që do të shtrihej në territorein e gjithë këtyre krahinave kryengritëse, do të bëhet konflikti i armatosur që do të behet midis fshatarëve të fshatit Shtiqën dhe forcave ushatarke turke, lidhur me kundërshtimin që ata bënin për kalimin e linjës telefonike nëpër territorin e fshatit në drejtim të fshatit Bicaj, ku ishte vendosë një pjesë e administrates turke. Fshatarët e armatosur të fshatit Shtiqën, të udhëhequr nga patrioti e atdhetari Imer Sula, zhvilluan për disa ditë me rradhë luftime me forcat turke. Për shkak të këtij konflikti të ashpër dhe vendosmërisë së Imer Sulës me luftëtarët e tij, forcat ushtarake turke, u detyruan së bashku me bashkëpunëtorët e tyre, të tërhiqen të mundur. Lidhurme këtë ngjarjen kënga popullore thotë:

“…Gjit po thotë ky Imer Sula,

tel ktu pari, s’m’ka lane baba,

jo ma vika Ahmet Hasa…”

Këtë luftë, që bëri populli i Shtiqnit kundër forcave të ushtrisë turke në vitin 1884, e cila do të shërbejë si pikënisje për shpërthimin e kryengritjes së armatosur në të gjithë krahinën e Lumës, Podrimes dhe Prizrenit, në të cilën do të marrë pjesë aktivisht dhe do të luftojë me armë në dorë si udhëheqës e prijës popullor, Imer Sula, në kujtesën e popullit të fshatit Shtiqën dhe në të gjithë Lumën, njihet me emrin Lufta e Telit.

Në shenjën e hakmarrjes, ushtria turke, Imer Sulës, i merr peng djalin e tij, Rexhë Imer Sulën, trim e patriot si babai i vet. Pushtuesi turk Rexhë Imerin e mbyll në burgjet e tmerrshme të Edrenesë, ku e mban për 18 vjet rrjesht, prej vitit 1884 deri në vitin 1902. Kur Rexhë Imeri, 18 vjeçar dikur lirohet nga burgu rreth moshës 40 vjeçare. Babai i vet, patrioti dhe atdhetari, Imer Sula, kishte tre vjet që kishte vdekur dhe situatat kishin ndryshuar rrënjësisht.

Porta e Lartë e Stambollit, e ndodhur përpara situatës tepër të vështirë që ishte krijuar nga zhvillimi i luftimeve që bënin kryengritësit trima të Lumës, Podrimes e Prizrenit, kundër forcave të ushtrisë turke, për të shtypur kryengritësit e armatosur të këtyre krahinave, dërgoi Haxhi Osman Pashën në vitin 1884, me forca të shumta ushtarake. Këto forca, sapo erdhën u thyen disa herë nga forcat e armatosura dhe të organizuara të krahinës së Lumës, që drejtoheshin prej prijësve popullorë Shaqir Ali Zhuri, Imer Sula, Shaqir Palushi, Imer Sufa e të tjerë.

Për perandorinë turke kishte humbur durimi, pasi planet e saj nuk po realizoheshin, trevat shqiptare nuk po nënshtroheshin, në fillim të vitit 1885, kundër kryengritësve të Lumës, Podrimes dhe Prizrenit, Porta e Lartë e Stambollit, dërgoi në këtë krahinë forca edhe më të mëdha, drejtuar prej Vesel Pashës, të cilit i kishin ngarkuar detyrën e vështirë për të nënshtruar meçdo kusht këto krahina kryengritëse dhe të stabilizonte një herë e mirë gjendjen e administrates turke këtu. Edhe këtë herë si gjithnjë Imer Sula, me luftëtarët kryengritës lumjanë, merr pjesë në luftimet që zhvillohen kundër hordhive të Vesel Pashës në Zhur, Vermicë, Kullën e Lumës etj. Gjatë gjithë luftimeve dhe betejave të përgjakshme, që u zhvilluan në këto territore meushtrinë e Vesel Pashës, Imer Sula, dallohet jo vetëm si luftëtar trim e i paepur, por edhe si prijës e patriot i shquar.

Si i tillë që ishte Imer Sula, jo vetëm që nuk ra asnjë herë në dorë të pushtuesve osmanë, të cilët i kishin ngritur sa e sa kurthe për ta kapur të gjallë, por ai për aktivitetin, luftën e përpjekjet që bëri për disa dekada kundër hordhive pushtuese, për forcën e fjalës dhe për përdorimin e armës, u bë i dëgjuar dhe i respektuar në gjithë krahinën e Lumës, Malziut, Hasit, Gjakovës, Podrimes dhe në gjithë Kosovën.

Imer Sula, nuk hoqi dorë kurrë nga lufta kundër pushtuesve, edhe pas shtypjes së kryengritje të vitit 1884-1885 nga Vesel Pasha. Megjithëse në këto vite i moshuar, merr pjesë edhe në disa luftime që zhvillohen në krahinën e Lumës kundër administratës dhe forcave ushtarake turke, e cila vazhdonte të mblidhte taksa, të çarmatoste popullsinë dhe të kërkonte rekrutë për ushtrinë turke. Vemë në theks konfliktin e armatosur, që u zhvillua për këtë shkak, midis forcave popullore të krahinës dhe të garnizoneve turke në vitin 1885. Midis mjaft luftëtarëve, që u plagosën në këtë rezistencë, ishte edhe Imer Sula. Edhe i plagosur ai nuk u largua nga fronti i betejës, por edhe më fort luftoi në mbrojtje të së drejtës e lirisë të vendit të vet. Vetëm kur e pa se forcat e garnizoneve turke po largoheshin të mundura në drejtim të Prizrenit,ai i dëgjoi bashkëluftëtarët e tij që të kthehej në shtëpi për të mjekuar plagët e marra.

Pas vuajtjeve të mëdha, që hoqi prej plagëve të rënda të marra në luftë kundër pushtuesve, Imer Sula, vdiq në shtëpinë e tij në fshatin Shtiqën të krahinës heroike të Lumës, në gjysmën e parë të vitit 1899. Me veprën e vet heroike dhe me veprimtarinë atdhetare të dëshmuar, Imer Sula i Shtiqnit, krahas shumë luftëtarëve që dhanë kontributin e tyre për çështjen e kombit, do të mbetet gjithnjë burim i frymëzimit për brezat e sotëm dhe të ardhshëm, duke përcjellë mesazhin e madh se për atdheun duhet sakrifikuar, se po nuk u veprua kështu, e drejta është e vështirë të dalë.

Ky patriot trim lumjan është dekoruar nga Presidiumi i Kuvendit Popullor “Për veprimtari patriotike” në kuadrin e 100 vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në vitin 1978.

Burimi:http://www.pashtriku.beepworld.de/files/Histori/shpalime/besim_cengu_imer_sula_atdhetar_i_lumes_26.5.08.htm

Jeteshkrim / Havzi Nela

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 18:19:00 +0100

Havzi Nela

Emri	Havzi
Mbiemri	Nela
Lindur më	20 shkurt 1934
Lindur në	Kollovoz, Kukës
Vdiq më	10 gusht 1988
Vdiq në	Kukës
Kombësia	shqiptar
Profesioni	poet

Havzi Nela (1934 - 1988) ishte poet disident shqiptar.

Havzi Nela lindi më 20 shkurt 1934 në fshatin Kollovoz të rrethit të Kukësit. Ai mbaroi shkollën fillore dhe të mesme, ndërsa jetojnë në varfëri ekstreme. Qysh në shkollë të mesme u shfaqën kundërshtitë e tij të para ndaj padrejtësive të regjimit komunist. Më pas ai filloi studimet në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës (sot Universiteti Luigj Gurakuqi), por u përjashtua si element destruktiv për bindjet e tij. Pas shumë vështirësish, ai gjeti një punë si mësues në shkollën fillore të Planit të Bardhë, një fshat i vogël në rrethin e Matit. Ai u dëbua edhe nga ky fshat për shkak të aktivitetit të dyshimtë - u lexonte nxënësve poemat e tij. Më pas ai arriti të përfundojë Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës me korrespondencë. Ai punoi si mësues në fshatra të ndryshme të tilla si Kruma, Lojma, dhe Shishtaveci deri në vitin 1967, kur ai u transferua në Topojan. Topojani ishte vendi ku filluan ngjarjet më dramatike të poetit dhe familjes së tij.

Havzi Nela kontrollohej vazhdimisht, u mor në paraburgim shumë herë, dhe kufizohej mbi llojin e punës që mund të bënte dhe se ku ai mund të jetonte. Pasi u lexoi nxënësve të tij poemën "Shko dallëndyshe" shkruar nga Filip Shiroka, Havzi Nela, me gruan e tij, Lavdie, rrezikuan jetët e tyre duke marrë rrugën për të kaluar kufirin në Kosovë më 26 prill, 1967. Ndërsa kalonte vijën kufitare, ai shkroi në një copë letre, "Lamtumirë, atdhe i dashtun, po të la, por zemërplasun ..." dhe e vendosi në degën e një peme lajthie që ta gjenin rojet e kufirit.

Një fat më tragjik do ta ndjekë atë në Kosovë. Ushtarët jugosllav i vunë në prangat Havzi Nelës dhe së bashku me gruan e tij, i burgosën në burgun e Prizrenit.

Më 6 maj, 1967, jugosllavët i kthyen Havziun dhe Lavdien në pikën kufitare të Morinës, në këmbim të atdhetarëve shqiptarë nga Kosova që qeveria komuniste e Enver Hoxhës ia dorëzonte policisë sekrete jugosllave, UDB.

Më 22 maj, 1967, poeti u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg për kalimin në Kosovë. E gjithë pasuria e tij u konfiskua. Gruaja e tij u dënua me dhjetë vjet burg. Poeti kurrë nuk u pajtua me diktaturën dhe marionetat e tij në burgje.

Më 8 gusht, 1975, atij iu shtuan edhe tetë vjet në burg, sepse konsiderohej një armik i zjarrtë i Partisë dhe popullit. Më 19 dhjetor, 1986, ai u lejua tën dalë nga burgu, por vetëm për një kohë të shkurtër. Më pak se një vit më vonë, më 12 tetor, 1987, ai u arrestua dhe u dërgoi internua në fshatin Arrën. Më 24 qershor 1988, Gjykata e Lartë e Shqipërisë të përbërë nga gjyqtarët komunist Fehmi Abdiu, Vili Robo dhe Fatmira Laskaj e hodhi poshtë kërkesën Lavdie Nelës kundër dënimit burrit të saj me vdekje. Gjykata vendosi që Havzi Nela të dënohej me varje. Miratimi përfundimtar i dënimit me vdekje nga Kryetari i Presidiumit të Kuvendit Popullor, Ramiz Alia, çoi në ekzekutimin Havzi Nelës.

Më 10 gusht 1988, në orën 02:00 të mëngjesit, ai u ekzekutua me varje në mes të qytetit të Kukësit.

Pasi u ekspozua gjatë gjithë ditës më 10 gusht, 1988, në mesnatë terroristët komunistë e morën trupin e tij dhe e futën atë vertikalisht në një vrimë të krijuar nga heqja e një shtyllë druri. Ai ishte i privuar nga mundësia për tu shtrirë si të gjithë të vdekurit. Ai qëndroi në këmbët e tij për pesë vjet dhe dhjetë ditë, deri më 20 gusht 1993. Pas përpjekjeve të shumta nga qeveria demokratike e Shqipërisë, kjo ishte dita që u bë e mundur që të gjendej vendi, i mbuluar me gurë dhe shkurre pranë fshatit Kolsh, dy kilometra larg nga Kukësi. Me dekretin presidencial të Presidentit të Republikës së Shqipërisë, Sali Berisha, Havzi Nelës i është dhënë titulli "Dëshmor i Demokracisë."

Në përkujtimin e 75 vjetorit të lindjes së Havzi Nelës shkrimtari i shquar Ismail Kadare shkruante: "Poeti Havzi Nela është një këmbanë që ende bije për shoqërinë shqiptare. Të mos e dëgjosh këtë këmbanë do të thotë të vazhdosh të shkelësh me këmbë lirinë e Shqipërisë".

Krijimtaria letrare

Në qelitë e burgut

Nuse më dhanë robninë

Eni të vajtojmë Shqipërinë

Nusja e flamurit

(Wikipedia)

OPINION/Turpi kombëtar ,dhe historia e jonë pa heronj!

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 5 Feb 2012 18:04:00 +0100

(Shenim:Ketu autori nuk le pa permendur Sinan Pashe Topojanin )

Mohimi i vetvetës është hyrë në modë. Kush e kush më shumë mundohet të mohon, të përbaltë dhe të futë në vorbullën e pikes së zezë çdo gjë që është shqiptare. Mohimi i vetvetës, në psikologji njihet si një hap para çmendisë. A jemi apo më mirë të them a janë disa shumë afër kësaj kataklizme personale. ? Si mendohet që në kohën e sotit ,kur më së shumti i duhem vendit tonë , më shumë se kurr i duhemi tokave mbarëshqiptare, ne të mohojmë të gjallë e të vdekur? Kush po na e porositë këtë mënyrë të mendimit?

Nëse me qindra vjetë është punuar në mohimin e çdo gjëje shqiptare,pse tani , mu ne vet duhet ta vazhdojmë atë ,aty ka ata më së shumti ata patën sukses?

E dijmë ne që në vitet e 12- të shekullit të kaluar ,atëherë kur çdo gjë vlonte në dëmin tonë ,çka bënte Serbia? E dijmë ne ,që në atë kohë Parisi e Londra ,në organizim të intelektualëve serb dhe Kishes Serbe,gumëzhonin vetëm antishqiptarizëm? Si dhe sa ,si dhe pse,përgjegjën e gjeni në cdo faqe të internetit. Po na? Hajde ,ta marrim që ishim të dalur nga një burg 500 vjeqar,e sytë tanë të verbuar nga errësira shekullore nuk shihnin gjë, Po sot? Drita e syrit ,rrezet e së vërtetës sonë,gati që nuk thërrasin më zë ,ne i vejmë syze të zeza vetëvetës ( syza të salduesve) ,qe të mos shofim se çka po ndodhë me ne.

Histori pa heronj! Kush janë përkrahësit e kësaj ideje të mrekullueshme që na sjellë në grupin e kombeve pa komb,pa etni ,pa histori ? Jemi të tillë ne?

Kur sot e kemi të qartë, ashtu si një edhe një që bëjnë dy ,e kemi të qartë të kaluarën tonë ,ne e bishtnojmë atë duke e mohuar tërësisht. Histori pa heronj!

Kur një populli i mohohen heronjtë ,qellimi është i qartë. Por kur ne ia mohojmë historinë dhe heronjtë tonë trashëgimisë sonë ,atëherë i japim të drejt dreqit e fatkeqit,që të na hudhë në shportën e mbeturirave historike, si jë pjellë e ardhur rastësisht në këto anë,si një sajesë artificiale e sjellur nga dikushi për qëllimme të dikushit. E na? Për Çka jetojmë? A vetëm e vetëm t`i shërbejmë dikujt si makinë e lindjes ,për mbushjen e racës së po atij dikujt.?

Është intetesant me ne që më shumë krenohemi me shqiptarët që kanë shërbyer në vende dhe për vende të tjera se sa me shqiptarët heronj të vendit tonë , të çështjës sonë, të lirisë sonë dhe të të mirës sonë.

Fqinjët tanë ,përveq që i grabisin figurat tona,dhe mundohen ta bindin botën se janë të tyre;por krenohen edhe me ata mos qofshin shqiptar që krejt jetën kanë punuar për ata ,shpesh edhe në dëmin tonë; dhe këta as që i përmendin që ata janë nga ne e lere më ti njollosin. Doni të dini më shumë nga këta shqiptarë ? Kush janë ata? Ç`bën për fqiun.për armikun tonë?

Vuk Karaxhiqi,shqiptar, themelues i alfabetit dhe drejtshkimit serb,qirilicës.Hoxha Tahsini shqiptar,themelues i Universitetit , shkrimtar dijetar i Turqisë . A kemi hasur ndonjëherë,ndonjë shkrim serb apo turk që ata e pranojnë origjinën e vërtetë të tyre shqiptare?

“Po kush ishte Hasan Tahsini që na dhuron “smeraldë” me veprën e tij që është bërë objekt studimi i disa brezave të dijetarëve? Veç kësaj, ajo është bërë burim i pashtershëm pikëpamjesh të ndryshme shkencore, sociologjike, filozofike e psikologjike. Hasan Tahsini,( Hasan Osman Rushiti) lindi në fshatin Ninat të Konispolit më 7 prill të vitit 1811. Osman efendiu, i ati i Tahsinit, ishte njeri i arsimuar, me kulturë të gjerë , njohës i mirë i filozofisë dhe i letërsisë islame. Ai ishte një mësues i nderuar dhe i kërkuar. Mësimet e para të birit ia dha në medresenë më të mirë të zonës, në atë të fshatit Pandalejmon dhe më pas në medresenë e Mustafa Pashë Bushatlliut në Shkodër ( 1822- 1830 ). Shkollën qytetëse dhe atë fetare e vazhdoi në Janinë, dhe më pas, vazhdoi e përfundoi me sukses studimet në Medresen “ Fatih”, një ndër më të njohurat e Stambollit. Përveç vlerësimit “shkëlqyeshëm” që mori në këtë shkollë, atij iu atribua edhe epiteti “tahsin” prej dijetarit të njohur, mësuesit të tij, Mustafa efendi Vidini, që në gjuhën shqipe përkthehet , I nderuar, I fisnikëruar, etj. Pikërisht kjo fjalë u shdërrua në mbiemrin e tij.” (Forumi shqiptar)

I ati i tij, Osman efendi Rushiti, – njëri prej të diturve në sulltanatin osman, – ishte nga fshati Ninàt, ndërsa për vet të ndjerin h. Hasan Tahsini, në asnjë nga burimet e kohës, të gjetura deri më sot, nuk shënohen as vendlindja e as datëlindja e tij.

Mark Millani ,udhëheqës dhe shkrimtar me origjinë shqiptare në Mal Të Zi, Mark Milani (1833 – 1901), ishte vojvoda malazez që i ka njohur shumë mirë shqiptarët ka thënë për Shalën se “Shala nuk i dorëzon armët pa lënë kokat, dhe as kokat s’i dorëzon pa armë“ Marku dhe te gjithe familja e Drekalloviqeve nga Mali i Zi ishin te Fisit Kuq, dhe se ishin me origjine shqiptare, por imponimet e rrymave te ndryshme e kan nderruar fene nga ajo katolike ne ate ortodokse dhe si rrjedhoje edhe gjuhen por jo zakonet .

Elefteros Venizellos “krijuesi i Greqisë moderne” i njohur ende si “Ethnarch”. ,dhume herë si kyemistër nga 1910 në 1920 –tën.,dhe 1928 – 1932-shën. Shqiptar “ den baba den”.

Sinan Pashë Topojani Sinan Pashë Topojani (1506-3 Mars 1596) ishte burrështeti, politikan dhe ushtarak i shquar i Perandorisë Osmane me origjinë shqiptare ( nga qyteti i Kukësit, fshati Topojan). Ishte 5 herë Vezir i Madh i Perandorisë Osmane. Ajo për çfarë ai mbahet mend janë: Pushtimi i Jemenit më 1571, Fitorja mbi spanjollët në Tunizi më 1574 dhe Varrosja e relikeve të Shën Savës, krijuesit të Kishës së Pavarur Ortodokse Serbe, me qëllim ndëshkimin e serbëve si bashkëpunëtorë të Perandorisë Habsburge në luftën midis saj dhe Perandorisë (1593-1606) K.H ndërsa Ibrahim Pashë Pargaliu ishte luftëtar çam nga Parga e Çamërisë.

Konstanitine Micotakis ( 1918) potikan grek dhe ish Kryeministër i Greqisë. I lindur ne Kretë ,rrjedhë nga një familje e njohur politikanësh: ku babain dhe gjyshin i kishte anëtar\ të Parlamentit Grek,dhe lideri i njohur Elefterios Venizellos ishte daja i tij .

Branisllav Nushiq Karagjorgje

Branislav Nushiq (1864 — Ja1938) novelist serb ,me prejardhje shqiptare ortodoks i Maqedonisë ,themelues i retorikës së re Serbe. I lindur në rrethinën e Krushevës, Baba ii tij ishte Gjorgje Nushi.

Karagjorgje ( 1762- 1817Dinastia e Karagjorgjeviqëve ,ishte familje mbretërish serb e jugosllav ,me te parin e tyre karagjorgje Petroviqin ,themelues i kryengritje se pare serbe. Ishte ne qeveri 1804-1813. Prejardhja e tij nga sanxhaku i Novi Pazarit.

Sikur të kërkonim më tepër do të hasnim në një plejadë të tërë të shqiptarëve që me shekuj i kanë dhënë shumë të tjerëve , dhe ata të tjerët kurr nuk mundohen t`i hudhin nga se ishin shqiptarë….

Historia shqiptare pa heronj! Kush janë përkrahësit e kësaj ideje të mrekullueshme që na sjellë në grupin e kombeve pa komb,pa etni ,pa histori ? Jemi të tillë ne?

Fahri Xharra

(www.Express.mk)

OPINION/ Bashkimi ekonomik, si hap i parë drejt bashkimit politik

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sat, 4 Feb 2012 23:49:00 +0100

1. Fuqizimi i marrëdhënieve ekonomike në mes Republikës së Kosovës dhe asaj të Shqipërisë janë në vazhdimësi në majën e gjuhës të zyrtarëve shtetërorë në të dyja anët e kufirit që i ndan shqiptarët. Dhe në realitet ky fuqizim është më se i nevojshëm për krijimin e kushteve për zhvillim më të hovshëm ekonomik të të dy shteteve. Për më tepër, ky bashkëpunim do të duhej të përmbyllej me krijimin e një ekonomie të vetme kombëtare, për të krijuar kushte që të gjitha energjitë kombëtare në fushën e ekonomisë të viheshin në funksion të një zhvillimi të qëndrueshëm ekonomik, e që në fazën fillestare së paku do të ishte konkurrent me rajonin. Fatkeqësisht, kjo nuk po ndodh, dhe situata e bashkëpunimit ekonomik është edhe një indikator më tepër se sa të papërgjegjshme janë udhëheqjet politike aktuale në Tiranë dhe Prishtinë kur vjen çështja tek interesi kombëtar në përgjithësi dhe i qytetarit në veçanti.

2. Republika e Kosovës, për shkak të rrethanave të njohura politike, gjendet në një bllokadë tregtare nga Republika e Serbisë dhe ajo e Bosnjë-Hercegovinës. Asnjë mall i prodhuesve nga Kosova nuk mund të eksportohet në këto vende, e as përmes këtyre vendeve në vendet e treta, posaçërisht atyre të Bashkimit Europian. Në anën tjetër, tregu i Kosovës vërshohet pa asnjë pengesë doganore, nga mallrat e këtyre vendeve, e posaçërisht nga ato serbe. Një situatë e tillë e ka dëmtuar akoma më shumë ekonominë edhe ashtu të dobët të Kosovës, e posaçërisht prodhuesit vendorë. Qeveria e Kosovës ende nuk ka marrë hapa seriozë për të zbatuar masa reciprociteti me këto shtete, prandaj edhe fillimi i zbatimit të këtyre masave, për shkak të problemit me kontrollin e kufirit në veri të Kosovës, nuk duket se mund t’i japë rezultatet e duhura. Në këtë periudhë, pritej normalisht një intensifikim i marrëdhënieve ekonomike në mes të Republikës së Kosovës dhe asaj të Shqipërisë. Përtej retorikës patriotike, pak është bërë në këtë drejtim. Për më tepër, ashtu siç pohojnë të dyja palët, deri vonë prodhimet e Kosovës dhe ato të Shqipërisë, sidomos ato bujqësore, kanë hasur në pengesa serioze doganore dhe administrative (duke iu vendosur çmime reference në kufi produkteve të ndryshme bujqësore, si patateve, domateve etj.) për të depërtuar në tregun e njëra-tjetrës dhe për të qenë konkurruese në tregjet përkatëse. Një takim i këtyre ditëve në mes të zyrtarëve më të lartë të të dyja shteteve si duket ka shtruar rrugën për zgjidhjen e këtij problemi. Në anën tjetër, qeveria e Republikës së Kosovës në mënyrë të njëanshme dëshiron ta fillojë procesin e ndërtimit të hidrocentralit të Zhurit, ndonëse qëndrimi i shtetit shqiptar është i qartë se ky projekt dëmton procesin e ndërtimit të hidrocentraleve që janë në ndërtim e sipër në Republikën e Shqipërisë (për shkak të ndërprerjes së rrjedhjes së ujërave), si dhe përkundër vlerësimeve profesionale se ai projekt nuk është rentabël as për vetë Republikën e Kosovës. Këto zhvillime përcillen edhe me një atmosferë dekurajuese për bizneset nga Kosova për të investuar në Republikën e Shqipërisë dhe anasjelltas.
3. Një situatë e tillë e marrëdhënieve ekonomike në mes të dy shteteve shqiptare është në kundërshtim me interesat ekonomike dhe politike jo vetëm të dy shteteve, por të kombit shqiptar në përgjithësi. Kjo situatë nuk ka dyshim se favorizohet vetëm nga grupe interesi, që kryesisht mbrojnë interesat e tregtarëve-importues, që kanë kapur ekonominë në Tiranë e Prishtinë, e rrjedhimisht i mbajnë nën shantazh edhe udhëheqjet politike. Prodhuesit vendorë në të dyja shtetet dëmtohen rëndë nga kjo situatë, duke ua vështirësuar operimin në një treg më të madh, e që rrjedhimisht do t’i bënte më konkurrues edhe jashtë atij tregu në të ardhmen. Si pasojë dëmtohet edhe qytetari i vendit, i cili jo vetëm që duhet të paguajë më shtrenjtë mallrat që do të duhej të ishin më lirë në treg, por duhet ta paguajë edhe faturën e ngecjes ekonomike të vendit. Sepse më shumë prodhime vendore do të thotë më pak varfëri e më shumë vende pune; do të thotë shtet më i fortë e më dinjitoz, sepse do të ketë më shumë taksa për të, e njëkohësisht do të thotë më shumë kapital financiar që do të qarkullonte në tregun e brendshëm e do ta fuqizonte ekonominë kombëtare. Për të ndodhur kjo, duhet një qasje krejt e re nga institucionet shtetërore në Tiranë e Prishtinë, një qasje që do të kërkonte guxim politik, vizion ekonomik dhe patjetër vullnet, që për hir të interesit kombëtar të ndodhë shkëputja nga grupet e interesit që janë kundër krijimit të një ekonomie të përbashkët Shqipëri-Kosovë. Andaj, institucionet në Tiranë dhe Prishtinë duhet që seriozisht t’i qasen krijimit të një tregu unik kombëtar, i cili jo vetëm që do t’i fuqizonte prodhuesit vendorë, por do të krijonte kushte për zvogëlimin e varfërisë, rritjen e punësimit dhe krijimit të një ekonomie kombëtare të bazuar jo vetëm në konsum, por mbi të gjitha në prodhim, e që do ta bënte konkurrente me ekonomitë e rajonit. Tregu i përbashkët, që do të duhej të rezultonte me ekonominë e përbashkët kombëtare, nuk do të thoshte vetëm bashkim aritmetik i numrave (konsumatorëve) dhe resurseve, por krijimi i një sinergjie të re kombëtare në fushën ekonomike, që do të hapte rrugë për zhvillim më të hovshëm ekonomik.
4. Krijimi i këtij tregu unik kombëtar, që do të duhej të përcillej me politika të përbashkëta ekonomike dhe fiskale, mund të fillojë duke i hequr të gjitha barrierat administrative dhe doganore për të gjitha mallrat dhe nismat biznesore të dy shteteve shqiptare. Në këtë drejtim iniciativat rajonale si CEFTA, por edhe procesi i integrimeve europiane, mund të jenë vetëm ndihmesë. Por mbi të gjitha krijimi i këtij tregu unik shqiptar duhet të jetë një hap i rëndësishëm drejt bashkimit edhe politik në mes të Kosovës dhe Republikës së Shqipërisë, sepse ekzistenca e dy shteteve për një kohë të gjatë mund të krijojë interesa shtetërore që mund të jenë peng i grupeve të caktuara të interesit, që jo domosdo janë në përputhje me interesin kombëtar të shqiptarëve.

Nga :Valon Murati

Burimi:(www.Gazeta-Shqip.Com)

TEKNOLOGJI/ Windows 7 tani flet Shqip

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sat, 4 Feb 2012 23:38:00 +0100

Pakot e gjuhës ofrohen për të gjithë kompjuterët që kanë sistem operativ Windows 7 Ultimate apo Windows 7 Enterprise dhe duket se më në fund listës së gjatë të gjuhëve të përkrahura i është shtuar edhe gjuha shqipe.
Këto pako të gjuhës janë pako opsionale dhe përzgjidhen nga seksioni i përditësimeve opsionale në Windows Update.

Nëse keni të instaluar Windows 7 në cilindo prej versioneve të lartë përmendura, atëherë klikoni këtu për të shkarkuar pakon e gjuhës shqipe për sistemin tuaj operativ.

Dihet se sistemet e mëhershme nga Microsoft, Windows XP dhe Windows Vista kanë pasur të përgatitura pako në gjuhën shqipe për të “lehtësuar punën” për ata që kanë pak njohuri nga gjuha angleze, por ato më shumë u konsideruan si dështim sesa një lehtësim. Personalisht nuk kam provuar asnjërën prej tyre.

Në kompjuterin tim të punës kam të instaluar Windows 7 Ultimate, dhe vendosa që ta testojë menjëherë pakon. E shkarkova dhe klikova në instalim. Edhe pse mori një kohë të gjatë për tu instaluar, vet fakti se po prisja të ndërroja gjuhën e sistemit tim operativ nga anglishtja në shqip, ishte motiv i mjaftueshëm për pritje.

Pas instalimit kompjuteri kërkoi që të ristartohet dhe në momentin e parë që shihni ekranin mikpritës ju përshëndeteni nga mesazhi në shqip “Mirë se vjen”.

Menyja Start është ajo e zakonshmja, klikon mbi të dhe sheh opsionet në shqip si “Të gjitha programet”, “Dokumentet”, “Imazhet”, “Paneli i Kontrollit”, “Rrjeti”, etj.

Në përgjithësi më duket se çdo gjë që është në anglisht është kthyer në shqip, madje edhe me shprehje më adekuate. Dhe natyrisht nuk mungojnë as “ë” dhe “ç” në shprehje, që do të thotë se kujdes i veçantë është kushtuar edhe në drejtshkrim.

Por keni parasysh se gjithnjë ka hapësirë për gabime dhe shprehje që nuk i keni dëgjuar asnjëherë, si për shembull “përgjumje” (Hybernate) apo Tryeza (Desktop), do të jenë pjesë përbërëse e sistemit tuaj. E kthimi i drejtpërdrejtë i fjalëve angleze në shqip, gjithashtu nuk mungon, por këtë nuk e shoh si ndonjë pikë negative megjithëse gjuhëtarët do të kundërshtojnë, por disa terma në gjuhën angleze nuk mund të kthehen aq lehtë në gjuhën shqipe me një fjalë.

Keni parasysh se pakoja gjuhësore vlen vetëm për Windows e jo për aplikacionet e instaluara në të si Microsoft Office, Adobe Reader, iTunes, etj.

(ForumiKosovar.com)

Kukës, temperaturat -18, mungesë reshjes

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sat, 4 Feb 2012 23:00:00 +0100

KUKËS- Mungesa e reshjeve nuk ka sjellë ndryshime të ndjeshme në zonën verilindore, ku temperaturat mjaft të ulta kanë vështirësuar jetesën e banorëve. Temperaturat në qytetin e Kukësit kanë zbritur deri në minus 9 gradë Celsius, ndërsa në zonat rurale si, Shishtaveci, apo Arrni, temperaturat kanë zbritur deri në minus 18 gradë Celsius. Në këtë situatë është vështirësuar ndjeshëm edhe lëvizja e mjeteve në akset rrugore që lidhin zonat rurale me akset kryesore rrugore.
“Pavarësisht mungesës së reshjeve, ende janë të izoluara komunat e Zapodit dhe të Arrnit, ndërsa në komunat e tjera si, të Shishtavecit, Grykë Cajës, Kalisit e Topojanit të rrethit të Kukësit si dhe në komunën e Lekbibajt të rrethit të Tropojës janë ende të izoluar fshatra te thellë të tyre", thotë përgjegjësi i zyrës së emergjencës civile në prefekturën e Kukësit, Azem Tema.

Ndërkohë, shtresat e akullit kanë vështirësuar lëvizjen e mjeteve thuajse në të gjitha akset rrugore të zonës verilindore, ku lëvizja e mjeteve është e detyrueshme me zinxhirë.
Në akset rrugore Kukës – Qafë Shllak, Kukës – Daj Rec, Kukës – Shishtavec Kukës – Krumë – Bajram Curri, ku trashësia e borës arrin në 15 - 30 centimetra, nga postoblloqet e policisë rrugore nuk lejohet lëvizja pa zinxhirë e mjeteve.

I ftohti dhe ngrica gjatë këtyre ditëve kane ulur ndjeshëm edhe nivelin e mësimdhënies në shkollat e zonave rurale të rajonit. “Edhe pse procesi mësimor ka vijuar, janë të dukshme mungesat e shumta të nxënësve", pohojnë burime zyrtare të drejtorisë rajonale të arsimit. Po ashtu, si rrjedhojë e uljes së temperaturës shumë tubacione të shperndarjes së ujit të pijshëm kanë ngrirë duke shkaktuar mungesën e furnizimit me ujë të shumë konsumatorëve.

(BalkanWeb)

Rreth ndryshimeve me te fundit te Uebfaqes "JEHONA E TOPOJANIT" ! (Njoftim)

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Thu, 2 Feb 2012 20:37:00 +0100

Stafi i portalit kulturor "JEHONA E TOPOJANIT" njofton te gjithe anetaret e saj se tashme mund te na gjeni ne adresen e re Web:http://topojan.blogspot.com

Stafi ben me dije se ky ndryshim ka ardhur si rezultat i permiresimit te vazhdueshem te performances dhe dizajnit te portalit,gjithashtu per ta bere sa me te lehte dhe te thjeshte gjetjen e uebfaqes sone ne motorret e ndryshem te kerkimit ne internet.Tashme fale punes se palodhur te stafit ,portali vjen me nje pamje dhe dizajn teresisht te ri dhe dinamik.Pa ndryshuar aspak filozofine dhe idene per te cilen eshte krijuar,Uebfaqja "JEHONA E TOPOJANIT" ka bere permiresime dhe ndryshime vetem ne pamjen vizuale dhe pjeserisht ne strukturen e saj,por e ritheksojme qe nuk ka ndryshuar tipari dhe filozofia per te cilen eshte hapur qe ne fillimet e saj kjo uebfaqe.Dizajni eshte nje nderthurje e Uebfaqeve dinamike dhe Blogeve apo Portaleve informative.ajo cka vlen per tu permendur eshte ndryshimi i menuse kryesore te lidhjeve brenda uebfaqes qe tashme e keni ne ballinen e portalit ne shtrirje horizontale dhe te animuar.

Nje risi tjeter eshte hapesira e reklamave qe ofron tashme portali yne:Stafi "JEHONA E TOPOJANIT" njofton te gjithe sipermarresit ,biznesmenet,individe te ndryshem ,kompani apo firma te cfaredolloj fushe operimi qe te bashkepunojne me ne dhe te kontaktojne me stafin ne adresen tone te E-mailit:jehonaetopojanit@gmail.com,dhe ne do te jemi te gatshem t'ju reklamojme biznesin tuaj per nje periudhe kohe relativisht te gjate ,me seriozitet dhe korrektesi maksimale.Kjo hapesire eshte krijuar per arsye qe stafi "JEHONA E TOPOJANIT" te jete sa me aktiv ne pasurimin dhe vazhdimin e metejshem te uebsajtit.Shume shpejt rubrikat e reja ,do ti keni te pasuruara me materialet dhe informacionet perkatese.Stafi "JEHONA E TOPOJANIT" duke shprehur falenderimet dhe konsideratat me te cmuara per te gjithe ju miq per idete,sugjerimet,falenderimet,pershendetjet por dhe verejtjet e vazhdueshme qe na keni derguar permes postes sone elektronike,na kane dhene shtyse dhe kurajo per te vazhduar me te njejtin ritem dhe optimizem si ne fillim drejt arritjes dhe permbushjes se qellimeve te asaj per cfare kjo uebfaqe eshte krijuar.Gjithashtu ,stafi ju ben thirrje te gjitheve qe te beheni pjese e bashkepunimit me ane te temave apo diskutimeve te ndryshme,postimeve,materialeve qe mund te posedoni dhe gjithcka tjeter qe mund ta shihni te rendesishme dhe te vlefshme per tu publikuar,ne do tju ofrojme bashkepunimin dhe respektin tone ne cdo moment.Se fundi,por jo nga rendesia,Stafi ju ben thirrje qe brenda mundesive,ta shperndajme dhe ta perhapim sa te mundim kte uebfaqe,ne rrjetet e ndryshme sociale si Facebook,Twitter,Google+ etj, ne menyre qe zery yne i perbashket te jehoje e te degjohet sa me shume,se keshtu do t'ia arrijme atij qellimi te perbashket,qe eshte "Topojani -Jehona vazhdon...!"

Ju faleminderit !

Stafi "JEHONA E TOPOJANIT"

Tirane:02/02/2012

http://www.topojan.blogspot.com | Te gjitha te drejtat e rezervuara!

Kukës, djaloshi nga Topojani , 20 vjet sozi e Enver Hoxhës ! (Gazeta Shqip)

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Wed, 25 Jan 2012 23:14:00 +0100

Kukës, djaloshi nga Topojani i Kukësit, 20 vjet sozi e Enver Hoxhës !

Që diktatorët kanë përdorur dytësa (sozi) për daljet në publik, nisur nga paranoja apo frika realenga ndonjë atentat i mundshëm, kjo nuk përbën ndonjë gjë të re. Ka pasur të tillë Stalini, Hitleri,madje edhe strategët e lashtë kanë pasur sozi. Dhe padyshim që ka pasur edhe Enver Hoxha. Thuhet se ka pasur 4 apo 5 të tillë, tregohen edhe emra konkretë personash, siç del edhe nga botime të fundit që bëjnë fjalë për historinë e diktaturës. Por pikërisht përmendja e emrave konkretë si sozi, njohja dhe përshkrimi i tyre nga bashkëkohës apo njerëz të afërt të diktatoritshton dyshimet se asgjë nuk është reale për sa thuhet. Sepse kushti i parë i dytësimit, pra i përgatitjes së sozisë është fshehtësia gati e plotë dhe, në fund ekzekutimi i tyre, pra i sozive, pasi origjinali të vdesë.

Deri në vitet e fundit është hamendësuar në shtyp për disa persona që kanë shërbyer sozi të Hoxhës, por asgjë serioze nuk ka pasur rreth këtij fakti. E para përpjekje që hedh dritë mbi sozinë e diktatorit shqiptar dhe jo vetëm të sozisë është libri i neozelandezit Lloyd Jones, i cili ka udhëtuar siç tregon në libër, posaçërisht për të takuar sozinë e Hoxhës. Libri i shkruar në formë rrëfimi në vetë të parë, një gjini mes ditarit letrar dhe shënimeve të udhëtimit me titull “Sozia e Diktatorit” u botua në vitin 1993 menjëherë pasi autori kryen udhëtimet në Shqipërinë atëhershme. Ky botim, i cili ka njohur plot përkthime dhe botime e ribotime në shumë shtete të botës deri edhe SHBA, u soll në gjuhën shqipe nga Jonuz Kola, një profesionist i gjuhës angleze, i lindur dhe i rritur pikërisht në fshatrat e Topojanit, atje ku autori Jones gjen origjinën e sozisë. Nga biseda me përkthyesin mësojmë se me të vërtetë ekzistojnë rrethana që të bëjnë të besosh se sozia e Hoxhës u mor nga fshati i Topojanit në rrethin e Kukësit dhe vinte nga një familje e zbritur kohë më parë nga fshati Novosej. Në libër, emri i sozisë është Petar Shapallo (jo Shapllo siç thuhet në botime të fundit kur bëhet fjalë për të, ku edhe origjina e tij lidhet gabimisht me Tropojën, edhe duke iu referuar Jones-it, i cili e jep atë nga Topojani i Kukësit). Identiteti i tij i vërtetë është i vështirë të caktohet pasi, duke llogaritur dytësimin ai ka ndërruar tri herë. Së pari tregohet se trungu i vjetër i sozisë jetonte në Novosej, rreth 7 kilometra larg Topojanit, dhe atje është njohur me mbiemrin Toçilla. Më pas kur u vendosën në Topojan, nuk dihet se kur, ata morën mbiemrin Lami. Dhe kur djaloshi u thirr për “detyrën e rëndësishme” në fund të viteve ‘60 të shekullit të shkuar, ku formalisht ai u shpall i vdekur, madje në praninë e nënës dhe gruas, në të vërtetë mori një identitet të ri me emrin Petar Shapallo, gjithnjë sipas Jones-it. Për rolin e ri, ai sigurisht iu nënshtrua modifikimit fizik, edhe pse ngjante aq shumë me diktatorin, por edhe psikik, duke ia shpëlarë trurin.
Le të shohim hap pas hapi se si përkthyesi ra në kontakt me librin, dhe më pas si e gjeti nënën e sozisë së supozuar. Në fund, përderisa librin e çmoj me vlera të shumanshme dhe letrare, do të themi dy fjalë edhe për të.

Një gazetar kanadez në Kukës, në gjurmë të sozisë

Përkthyesi Kola tregon se në mesin e viteve ‘90, përkatësisht në vitet 1994, ‘95 dhe ‘96 ka udhëtuar disa herë në Kukës një gazetar kanadez me emrin Mark Klark. Ky, siç ka dalë në dritë më vonë, ka qenë i interesuar të shkruajë për shqiptarët, duke ndjekur gjurmët e Edith Durhamit apo Haslock-ut dhe ka shkruar edhe ky një libër për shqiptarët që vlerësohet në Perëndim, por që nuk është në objekt të këtij shkrimi. Duke qenë se Kola e shoqëronte atë në zonat rurale, në Topojan kryesisht, mëson nga ai se, sipas një libri të udhëtarit neozelandez Jones, sozia e Hoxhës ka qenë nga fshati Topojan dhe se ai vetë kishte bërë mijëra kilometra rrugë pikërisht për të rënë në gjurmët e sozisë. Kështu i bien kryq e tërthor fshatit dhe disa fshatrave përreth, duke pyetur për personazhin-sozi. Dhe sigurisht që fshatarët ngrenë supet, sepse asnjëherë pyetja nuk u bë për njeriun me identitetin origjinar, por për njeriun me identitet të ndryshuar. A keni njohur ndonjëherë një dentist me emrin Shapallo, Petar Shapallo? Askush nuk kishte njohur e as dëgjuar. Ky emër nuk i takonte kësaj krahine. A nuk ka qëlluar që në fundin e viteve ‘60 të zhduket një dentist i fshatit papritur? Lloyd Jones, në librin e vet, ka shkruar se sozia e ardhshëm i diktatorit punonte dentist, madje mjeshtrit e Sigurimit e ndërpresin nga puna dhe nuk i japin kohë të mendohet gjatë dhe e dërgojnë në Tiranë. Sidoqoftë Klark-u i sjell Kolës një botim në anglisht të librit “Sozia...” dhe ky arrin të sigurojë nga botuesi në anglisht të drejtën e përkthimit në gjuhën shqipe.

Përkthimi në shqip

Kola tregon se punën e shqipërimit të këtij libri e nisi që në vitet 1997-‘98, por në atë kohë kishte qenë e rrezikshme të botoje një libër të tillë. Kola thotë se për faktin që në libër përmenden dhe janë protagonistë dhjetëra persona konkretë që jetojnë, të cilët në fillim të viteve ‘90 e shoqëruan Jones-in në Shqipëri, përmendja e tyre përbënte një shkak për t’u kërcënuar. Autori përshkruan Shqipërinë e trazuar dhe të shpërfytyruar deri diku, duke përshkruar fare ftohtë edhe njerëzit me të cilët kontaktonte. Ai flet për njerëz konkretë të cilët jo domosdo duhet të ishin dakord me përshkrimin, me “fotografimin”. Jones-i përshkruan njerëzit realë që e shoqëruan dy herë në Topojan, herën e dytë së bashku me sozinë e plakur të cilin e kishte gjetur në barakat e të internuarve në Savër të Lushnjës. Ai përmend dhe përshkruan bisedat me liderë të demokratëve, por edhe me eksponentë të lartë të sistemit të përmbysur, siç ishte Nexhmije Hoxha, i biri Iliri e kështu me radhë, gazetarë, botues dhe autorë, njerëz të rastit dhe punëtorë të Sigurimit të Shtetit, diplomatë të vendit e të huaj... “Pata filluar të botoj në shtypin e kohës pjesë të librit, por mora kërcënime nga shumë njerëz dhe qe e pamundur ta përmbyllja në ato vite”, tregon Kola për vitet ‘97 dhe ‘98 kur mund ta nxirrte në dritë librin “Sozia...”. Ai e botoi atë vetëm në vitin 2008, pasi ishte krijuar një distancë kohore me ngjarjen.

Të dhëna që përputhen

Në librin “Sozia e diktatorit”, ku trilli artistik mban fort gjithë lëndën e paraqitur, madje e lidh atë si me magji, pra ku trilli ndërthuret me faktet që ndodhin, përshkruhet që djali i pashëm me emrin e ardhshëm Petar, pasi u soll nga Topojani në Tiranë, u mbajt dy vjet në proces metamorfoze, duke i retushuar edhe ato ndryshime që viheshin re në raport me origjinalin, pra me Hoxhën. Autori tregon se sozia kishte lindur në të njëjtin muaj me diktatorin dhe kishte studiuar për mjekësi, ishte martuar me një vajzë nga Jugu dhe kishte fëmijë, përkatësisht dy vajza. Në krye të dy viteve, Sigurimi vendos të kryejë tjetërsimin përfundimtar, ta shpallë atë të vdekur dhe më pas ta vendosë në rol. Në libër thuhet se u thirr nëna e tij nga Topojani, së cilës i thanë se djali është i sëmurë dhe po vdes. Ajo i qëndroi te koka plot 41 ditë, më pas ai (sikur) vdes dhe e varrosin, medemek, por pa praninë e nënës dhe të nuses. Nëna këmbëngul të lajmërohen njerëzit e shtëpisë në Kukës dhe madje të dërgohet në vendlindje për ta varrosur, por këto kërkesa nuk u dëgjuan. Nëna nuk e pa djalin e vdekur, e as varrin nuk ia mësoi kurrë. As vëllezërit, më të vegjël se sozia, nuk e mësuan asnjëherë fatin e vërtetë të vëllait të madh. Përshkruhet ndër të tjera edhe fakti që kur grupi i mjekëve që përpunuan fizionominë e sozisë, bashkë berberin dhe rrobaqepësin etj., u ekzekutuan, ndërsa gruan dhe fëmijët e sozisë i vranë diku në shpatet e Llogorasë. Duhej ruajtur sekreti.
Nisur nga fakti që në vitet ‘60 dhe ‘70 një ndihmësmjek mund të bënte edhe dentistin, Kola thotë se duke pyetur për ndihmësmjekun gjen familjen e sozisë. Ka kontaktuar përkatësisht me nënën e tij, si dhe me vëllezërit dhe me njerëz të tjerë të afërt. I kanë pohuar se kanë pasur një djalë ndihmësmjek, shumë i pashëm dhe shtatlartë, të cilin e transferuan në Spitalin Ushtarak nga ku pas dy vitesh ajo, pra nëna është lajmëruar se i biri po vdes dhe se ajo mund të rrijë me të në momentet e fundit. Nëna ka treguar se djali i saj e ka pasur emrin Muharrem, ka qenë më i madhi i katër djemve të saj dhe mjaft i pashëm, por që fatkeqësisht ka vdekur dhe as varrin nuk ia di e as për familjen e tij nuk dinte asgjë. “I kam qëndruar te koka plot 41 ditë ku as nuk ishte në gjendje të fliste dhe vdiq. Nuk ma dëgjuan lutjen për të njoftuar njerëzit në shtëpi, që ta varrosim në vendlindje dhe as na lejuan të shohim se ku do të varroset, kam qenë me nusen e djalit, të cilën më pas e morën ata të qeverisë bashkë me një vajzë që kanë pasur dhe nuk e di se çka ndodhur me to”, ka treguar nëna e sozisë së mundshëm Petar Shapallo. “Sozitë gjithnjë kanë qenë një çështje shumë sekrete dhe i përkasin teorive të komploteve dhe asgjë e saktë nuk mund të thuhet edhe në rastin e djalit nga Topojani, por po të ndjekësh rrjedhën e ngjarjeve të përshkruara në libër dhe të deduktosh nga të dhënat që gjen në terren, del se një nga sozitë e Enver Hoxhës duhet të ketë qenë edhe ky, pra djali nga Topojani i Kukësit”, thotë përkthyesi Kola. Dhe më tej, ai duke iu referuar kujtimit të disa bashkëfshatarëve që e kanë njohur ndihmësmjekun, thotë se Muharremi ka pasur ngjashmëri gati si të ishte binjak me diktatorin, ndonëse mendohet se mund të ketë qenë pak centimetra më i shkurtër.

Si u zbulua sozia pas vdekjes së diktatorit

Në libër përshkruhet në imtësi se kur diktatori u sëmur dhe u dobësua, edhe sozia u trajtua në atë mënyrë për t’u dobësuar, nëse diktatorit i dhembte një këmbë, p.sh, sozia duhej të çalonte pak e kështu radhë. Ndërsa kur diktatori u shtri për të vdekur, sozia fillimisht u la pas dore, ndërsa kur Hoxha vdiq, atë e nxorën në rrugë natën duke i dhënë për të veshur një xhaketë-këmishë ushtarake dhe asnjë mjet jetese. Për një ditë të plotë, ai fshihet në një bunker ndërsa më pas rend fushave dhe përfundon fshatrave deri në Sarandë. Në atë kohë, në popull, kanë qarkulluar thashetheme sipas të cilave Enveri ishte ringjallur, ata që nuk e donin, thoshin është ngritur lugat, ndërsa pjesa nostalgjike thoshte është ringjallur si Krishti. Nga ana tjetër ka një variant, jo sipas librit, por sipas burimeve të tjera, që me të vdekur diktatori, roja personale apo kujdestari i sozisë e ka marrë atë dhe e ka dërguar te Varrezat e Sharrës, ku i ka bërë një gjilpërë për ta mbytur, por çuditërisht ka ngatërruar ilaçet dhe sozia nuk ka vdekur. Pasi është larguar roja, ai është ngritur dhe ka rendur si një qen i përzënë dhe i pa zot. Në verën e vitit 1990, në Tiranë ndodhën trazirat e njohura kur u hapën dyert e ambasadave dhe sozia shkon dhe hyn në ambasadën gjermane.
Në libër tregohet gjithashtu se si e rrahën azilkërkuesit, duke thirrur, ej na u ngjall lugat diktatori. E përgjakën keqas dhe vetëm ndërhyrja e një diplomati të ambasadës e shpëton. Por ky i fundit, siç i kishte pohuar edhe përkthyesit, në linjë telefonike, ka planifikuar shpejt e shpejt ta dërgojë në Gjermani, ku do të bëjë një biznes të paparë me të. Dhe organizon transportin me autobus deri në Rinas nga ku do ta hipnin në avion. Mirëpo gjatë rrugës, autobusit i bie një gomë dhe ndërsa shoferi merret me zëvendësimin e gomës, pasagjerët kishin kohë të mjaftueshme për të “hetuar njëri-tjetrin” dhe në këtë çast ata përsëri diktojnë sozinë e diktatorit dhe e marrin përsëri për lugat, e rrahin dhe e hedhin nga dritarja e drejt e në kanal. Kështu autobusi niset pa të. Duke ecur fushave përfundon në Savër të Lushnjës, në barakat e të internuarve, ku gjen strehë dy-tri vjet, derisa vdes nga të ftohtit në çimento.

Sozia ka vizituar Topojanin

Autori i librit të “Sozisë...” tregon se pasi e gjeti sozinë në Savër të Lushnjës, ku kujdeseshin disa të internuar kuksianë dhe gjirokastritë etj., për të, e merr me ndihmën e disa miqve me influencë dhe udhëton deri në Topojan ku vetë ka treguar se mbante mend rrugën dhe relievin, por nuk ka gjetur askënd që të njohë. Tregojnë se kur ka pyetur për një ndihmësmjek të viteve ‘60 i kanë thënë se kishte vdekur dhe se as varri nuk i dihej. Ai është kthyer sërish në Savër, ku edhe është varrosur nga banorët e fundit të kampit të internimit.

Një linjë tjetër e romanit

Përveç kërkimit të sozisë dhe zbardhjen e enigmës që e rrethon, libri i Jones-it ka edhe një linjë tjetër të fuqishme, gati tronditëse, linja e biografisë. Autori zbulon se në Shqipëri biografia ka shërbyer për gjithçka lidhur me relacionet me sistemin socialist, profesioni dhe aftësitë menaxheriale nuk hynin në punë. Në Shkodër ai gjen një zyrë kuadri, ku një nëpunës merrte shënim biografitë e njerëzve, ku kryesisht ish të burgosurit apo internuarit tregonin se çka kishin hequr. Drama shqiptare merr përmasa gati tragjike kur mësohet se këto biografi i shënonte aparati i të njëjtit sistem që i kishte shkaktuar. Dhe shënimi i biografisë do të shërbejë pikërisht për të shtypur përsëri ato që deri dje qenë të shtypur. Një grua arrin të fshehë internimet dhe burgjet që kishte vuajtur familja e saj sepse, siç thotë ajo, po të merrte vesh zyra e kuadrit, familja e saj do të persekutohej përsëri.

Mesazhi i veprës

Autori Jones nga Zelanda e Re e ka njohur Shqipërinë edhe para se të udhëtonte këtu përmes një xhaxhai të tij, Klifit, që siç lihet të kuptohet i takon “miqve të Shqipërisë socialiste” apo grupimeve ideologjike majtiste, për të cilat ka qenë e interesuar Partia Komuniste, më vonë Partia e Punës. Trilli i magjishëm me hijen e ish-diktatorit Hoxha, na tregon ndër të tjera se edhe pse fizikisht diktatori ka vdekur, enverizmi si mentalitet jeton, madje shqiptarët e kanë shumë të vështirë ta shkulin nga vetja.
Botimit në shqip të “Sozisë së diktatorit” nuk i është bërë jehona e merituar. Ndoshta sepse një pjesë e mirë e pushtetit politik dhe medias si vijimësi nga sistemi i diktaturës janë përmendur me emrat e tyre realë. Loyd-i me këtë libër u ka treguar shqiptarëve pasqyrën, ndoshta pasqyrën në banjë, aty ku njeriu është më se kudo vetvetja, si dhe fotografinë e momentit kur një pjesë e tyre nuk e dinin se po fotografohen dhe normalisht para vetvetes së paretushuar, ndoshta ngërdheshen.

(Referuar librit “Sozia e diktatorit” të Lloyd Jones dhe bisedës me përkthyesin e veprës Jonuz Kola)

Sulejman Dida

Gazeta Shqip 25/01/2012

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Shenim:Opinionet e autorëve nuk paraqesin domosdoshmërisht edhe opinionin e redaksisë dhe stafit të portalit !

http://www.jehona-topojanit.blogspot.com

Udhetimi i panjohur i flamurit ! ( Nga Blendi Fevziu)

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Wed, 25 Jan 2012 11:56:00 +0100

Udhetimi i panjohur i flamurit

Te gjitha studimet historike, kujtimet dhe shkrimet e mevonshme, kur behet fjale per pavaresine e Shqiperise bashkohen ne nje pike te vetme: Mbremjen e 19 nentorit 1912. Ndersa ngjiste shkallet e anijes austriake "Baron Bruck", Ismail Qemali, dhe e gjithë shpura qe e shoqeronte ishin te qarte se po shkonin drejt pavaresise se Shqiperise.

Siç ndodh shpesh ne keto raste, nje deshmi e vogel e mbetur qe nga ajo kohe, nuk le me shteg per interpretime. Ne nje interviste, qe i dha gazetes me te madhe italiane te kohes, "Piccolo", perpara nisjes, Ismail Qemali deshmonte gjithe strategjine e tij: "Shpallja e pavaresise eshte e pashmangshme. Ne duam t'i paraqesim Evropes faktin e kryer. Do te krijohet nje qeveri e perkohshme dhe ndoshta, une do te jem kryetar. Ju siguroj se per idene e pavaresise jemi te gjithe ne nje mendje". Por, Ismail Qemali, nuk kishte folur per ate qe kishte ndodhur gjate udhetimit te tij te trazuar nga Stambolli ne Bukuresht e prej ketu ne Budapest e Vjene. Nuk kishte komentuar as takimet gjysme te fshehta me personalitetet me te rendesishme te politikes se jashtme te atyre vendeve dhe padyshim as faktin se ne Shqiperine gjysme te pushtuar nga fuqite ballkanike, qe i kishin shpallur lufte Turqise, ishte krijuar tashme nje komitet, qe merrej me pergatitjen e pavaresise. As ne kete interviste dhe as ne nje tjeter, qe i kishte dhene po ate dite nje gazete te njohur austriake, ai nuk kishte sqaruar se si kishte ndodhur realisht qe ideja e autonomise, me te cilen ai qe nisur nga Stambolli dhe per te cilen kishte biseduar me autoritetet e Portes se Larte, ishte shnderruar tashme ne nje pavaresi te kulluar nga Turqia. Ne te vertete, gjithe misteri i Pavaresise se Shqiperise dhe gjithe kulisat qe e shoqeruan ate, me shume sesa ne udhetimin e mundimshem te Ismail Qemalit per në Shqiperi, qendrojne ne turin qe ai beri ne fillim te nentorit ne Evrope.

NGA REFUZIMI I SULLTANIT TEK ANIJA "BARON BRUCK"

Me 1909, kur Ismail Qemali refuzoi dy here rresht postin e Ministrit te Drejtesise dhe me pas ate te Ministrit te Brendshem te Perandorise Turke, ai kishte vetem nje ide te cilen i'a komunikoi sulltanit, ne takimin e tyre direkt: Shpalljen e autonomise se Shqiperise nga perandoria turke dhe emerimin e nje shqiptari, mbase edhe te tijin, ne krye te shtetit te ri qe pritej te lindte. Sulltani, duket se, nuk ka qene shume entuziast per kete ide, perderisa Ismail Qemali u largua nga pallati i tij pa asnje premtim konkret. Por, dy vjet me vone, ai nuk hezitoi t'i perseriste idene e tij, Qamil Pashes, vezirit te madh te perandorise dhe nje prej miqve te tij te vjeter. Fatkeqesisht, Vezir Pasha nuk ishte ne dijeni te zhvillimeve qe priteshin ne rajon dhe ai perseri kembenguli qe Shqiperia te mbetej pjese e Perandorise. Shqetesimi me i madh i tij, por edhe i patrioteve, ishte se nje largim nga Turqia, mund te dërgonte ne copetimin e Shqiperise. Siç doli me vone kjo ide ishte krejtesisht e gabuar. Ne nentor 1911, ndersa ndodhej ne nje udhetim ne Trieste, Ismail Qemali u ftua nga Koloneli Bekir, te takonte Princin e Malit te zi, Mirko dhe me pas edhe Mbretin Nikolla.

Takimi i mbajt ne Kotorr dhe oferta ishte fare e qarte. Shqiperia ftohej te luftonte ne anen e fuqive ballkanike kunder Turqise dhe ne kete rast, perfitimi i saj do te ishte i madh. Ismail Qemali nuk e ka sqaruar asnjehere se cila ka qene pergjigjja e tij per kete oferte, por ai ka sqaruar se me te marre vesh arsyen e ka refuzuar takimin me Mbretin Nikolle. Ai ishte tashme i qarte me ate qe po ndodhte dhe vazhdimisht gjate vitit 1912 i kishte perseritur Qamil Pashes shqetesimin e tij. Kjo duhet te jete bere me e mprehte ne tetor te 1912, kur nderkohe kishte filluar lufta ballkanike dhe kur shtetet aleate po korrnin fitore ndaj Turqise. Ka qene pikerisht kjo kohe, kur Ambasadori i Austro-Hungarise ne Stamboll ra ne kontakt me nje sere patrotesh shqiptare atje dhe ju sugjeroi atyre idene e nje shteti autonom shqiptar edhe pa pelqimin turk. Ismail Qemali duhet te kete qene nder me entuziastet per kete ide, por si nje zyrtar i vjeter i Perandorise, ai nuk hezitoi te vinte ne dijeni Vezirin Qamil Pasha dhe Ministrin e Brendshem, kusheririn e tij, Ferid pashe Vlora. Ismail Qemali i sqaroi ata se koha qe ai kishte sherbyer perandorise mori fund dhe se ai po nisej t'i jepte Shqiperise zgjidhjen me te mire te mundshme.

Ajo qe nuk eshte sqaruar asnjehere, ne gjithe situaten qe i priu pavaresise shqiptare, eshte roli i patrioteve dhe feudaleve vendas ne te. Eqerem bej Vlora, kusheri i Ismail Qemalit dhe nje nga figurat e njohura te politikes shqiptare te mevonshme, ne kujtimet e tij shkruar dhe botuar diku ne vitet 60-te, sqaron se qe ne fillim te korrikut 1912 ne Shqiperi qene ngritur komitete per pavaresine dhe se kusheriri i tij, Syrja bej Vlora kishte mandatin e popullit te Vlores per nje Kuvend Kombetar, qe ne muajin gusht 1912. Ismail Qemali duhej te ishte ne kontakt te vazhdueshem me ta, nisur edhe nga fakti se ne muajin qershor-korrik, ai kishte qene pak dite ne Vlore. Por, pavaresisht nga situata ne Shqiperi dhe kontakti qe Ismail Qemali mbante ketu, ai u nis realisht per ne Bukuresht ne fillim te nentorit 1912. Me Qamil Pashen nuk kishte arritur asnje kompromis, me perjashtim te premtimit qe nese Fuqite Ballkanike hynin thelle ne territorin shqiptar, ai te shpallte autonomine dhe Porta e Larte ta njihte kete vendim te popullit shqiptar.

Me 3 nentor 1912, kur mberriti ne Bukuresht, Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, gjeten nje situate krejt te ndryshme nga ajo qe sundonte ne Stamboll. Kryeqyteti i rumuneve ishte perfshire nga euphoria dhe te gjitha organizatat shqiptare qe vepronin atje, qene te vendosura per pavaresine. Fati i separatisteve shqiptare ishte se ata njiheshin me sy te mire nga qeveria e kohes, per te mos thene se stimuloheshin nga ajo. U desha fare pak kohe, qe Ismail Qemali dhe delegacioni i tij, ta kuptonin se Turqia ishte perfundimisht e humbur dhe se pavaresia ishte e vetmja zgjidhje. Per me teper, komuniteti i Bukureshtit, kishte filluar ta konsideronte kete akt te kryer tashme. Disa perfaqesues te tij qene derguar ne Korce dhe krahinat e jugut per te pregatitur situaten dhe nga te gjithe bashke ishte mbledhur nje shume jo e vogel, qe do te sherbente si thesari i shtetit te pare shqiptar. Ne Rumani kishin pergatitur flamurin, i cili do te ishte simboli i shtetit shqiptar dhe nje bande muzikore, qe do te kendonte himnin kombetar. Kjo duhet te kete qene pak a shume atmosfera mbremjen e 5 nentorit 1912, kur ne Hotel Kontinental, me luksozi i Bukureshtit, filloi mbledhja e perfaqesuesve te kolonive shqiptare dhe delegacionit qe vinte nga Stambolli.

Ne studimet e mevonshme dhe ne tekstet zyrtare te historise, pak ose aspak permendet kjo ngjarje qe ne te vertete perben hapin e pare dhe kryesor per Pavaresine e Shqiperise. Fatmiresisht, shume prej pjesmarresve te asaj mbledhjeje, jetuan deri vone dhe nje pjese kane lene edhe kujtimet e tyre. Ato kujtime qe bashkohen ne nje pike: mbledhja vendosi njezeri per pavaresine e Shqiperise dhe ngarkoi Ismail Qemalin dhe delegacionin e tij te kontaktonte perfaqesuesit diplomatike te Fuqive te Medha dhe te merrte aprovimin e tyre per kete vendim. Dy dite me vone, i perforcuar edhe me kater perfaqesues te Kolonise se Bukureshtit, delegacioni u nis per ne Viene. Ne kujtimet e tij, Sejfi Vllamasi, nje nder personazhet me te rendesishme te politikes shqiptare te mevonshme, tregon se ne momentin e largimit, Kristo Meksi i la ne dore Ismail Qemalit nje cek prej 500 mije franga ar, dhurate e Kryeministrit rumun Taqe Junesku, sebashku me urimet e tij. Shqiptar me prejardhje, Junesku kishte menduar se kjo shume mund te perdorej per shpenzimet qe do t'i dilnin delegacionit deri ne momentin e mberritjes ne Shqiperi.

Delegacioni sapo kishte mberritur ne Viene, kur Ismail Qemali gjeti ne hotel nje telegram nga miku i tij i vjeter, konti Andrassy. Ai e ftonte ne Budapest, duke sqaruar se vec cmalljes, nje mik kerkonte ta takonte me nxitim. Ismail Qemali la ne Vjene delegacionin dhe nje dite me vone mberriti ne Budapest. Njeriu qe donte ta takonte ishte Konti Hadik, ish nensekretar shteti, i cili po ate nate e ftoi per darke ne shtepine e tij. Ne darken e rezervuar, vec Kontit dhe Ismail Qemalit, ndodhej edhe Konti Berchtold, Ministri i Jashtem i Austro-Hungarise dhe nje nder njerezit me te fuqishem te diplomacise evropiane. Konti ishte i hapur me te. Me fare pak fjale i shpjegoi se: Shqiperia kercenohej nga fqinjet, se ky kercenim ishte fatal dhe se Austro-Hungaria ishte e gatshme te nxiste dhe te mbeshteste pavaresine e Shqiperise. Me nje sjellje te hapur, Konti Hadik, i shpjegoi se qeveria e tij, kishte biseduar edhe me ate Italiane dhe Gjermane dhe se te treja keto bashke nuk e shihnin me sy te mire nje shtrirje te Malit te Zi dhe Serbise ne jug te Ballkanit. Ai e sqaroi se delegacioni nuk duhej te humbiste kohe dhe u tregua i gatshem te pranonte kerkesen e vetme qe Ismail Qemali i beri ate nate. T'i vinte ne dispozicion nje vapor qe do t'i shoqeronte per ne Durres. Nje dite me vone, ne Viene, delegacioni takoi Ambasadorin italian Avana. Ky i qendroi
po atij konstatimi te Kontit Berchtold dhe kerkoi qe gjate qendrimit ne Trieste, delegacioni te takonte disa perfaqesues te qeverise italiane. Me 18 nentor 1912, delegacioni mberriti atje. Ne port i priste nje vapor i quajtur "Baron Bruck" dhe nisja per ne Shqiperi qe parashikuar per te nesermen.

Situata ne vend kishte ndryshuar mjaft qe nga vera, kur Ismail Qemali kishte qene aty. Mbi te gjitha, lajmet qe vinin vjeteroheshin rruges dhe askush nuk e dinte se cfare po ndodhte realisht. Patriotet shqiptare, te vene ne dijeni nga telegramet e Luigj Gurakuqit kishin filluar pergatitjet per Kuvendin Kombetar, por me shume se tre te katertat e Shqiperise qene te pushtuara nga Fuqite Ballkanike. Ushtria turke ishte shpartalluar dhe rekrutet e saj vertiteshin fshatrave dhe qyteteve, si turma endacakesh. Vete delegacioni kishte menduar qe ngritja e flamurit te behej ne daten 22 nentor ne Durres. Me sa duket te gjithe kishin menduar te evitonin levizjet e metejshme neper Shqiperine e ndezur nga lufta dhe faktin qe Durresi gjendej ne nje pozicion te favorshem per te gjithe delegatet qe priteshin te vinin. Por situata ne qytet ishte shume me ndryshe nga c'pritej. Deti ishte zënë nga flota greke, ndersa ne qytet, nje kompromis i dhespotit Jakov me Myftiun e qytetit, i kishte prishur shanset per nje kuvend real.

Delegacioni, i cili vinte nga Trieste, duket se e ndjeu kete qe ne momentin e pare dhe nenshtytjen e disa patrioteve, qe kishin dale per t'i pritur dhe vazhdoi rrugen drejt jugut. Po ate dite, te gjithe qytetet e Shqiperise, u lajmeruan telegrafisht te nisnin delegatet e tyre per ne qytetin e Vlores. Po ate dite, Ismail Qemali u vu ne dijeni se komandanti Turk i Janines kishte nxjerre nje urdher arresti per te, ndersa mbasdite, po ai komandant, njoftoi te gjitha autoritetet lokale te prisnin me nderime delegacionin shqiptar dhe t'i krijonin atij kushte per te kryer misionin fisnik. Askush nuk e kuptoi kete ndryshim te shpejte, por per te shmangur cdo keqkuptim, delegacioni shmangu rrugen kryesore dhe u nis drejt Vlores neper nje rruge te perbaltur fshati. Delegacioni i shtuar rruges edhe me delegatet e Shqiperise se Mesme dhe te atyre zonave nga kalonte mberriti ne mbremjen e 27 nentorit 1912 ne Vlore. Situata ishte ne qytet krejt e ndryshme nga ajo e Durresit dhe ne kujtimet e tij, Ismail Qemali e kujton keshtu: "Nje zjarr i shenjte patriotizmi kishte pushtuar qytetin tim te lindjes, entuzizmi dhe gezimi na pershendesnin kudo. Shkurt, u ndodha i rrethuar nga 83 delegate, myslimane e te krishtere, te mbledhur nga cdo ane e Shqiperise se pushtuar ose jo nga fuqite nderluftuese".

Delegacioni u vendos ne shtepine e Xhemil bej Vlores, kusheriri i Ismail Qemalit. Ishte po ajo shtepi, ku plaku kishte lindur 71 vjet me pare. Eqerem bej Vlora eshte nga te paktet deshmitare qe ka arritur te vizatoje naten ne ate shtepi. "U mblodhem te gjithe ne selamllek dhe si gjithmone ne keto raste rremuja sundonte gjithcka. Problemi ishte se disa krahina nuk kishin derguar delegate. Ose ata nuk vinin dot, ose nuk kishte pasur mundesi per t'u bere mbledhje perfaqesimi. Zgjidhja u gjet vone, kur u vendos qe perfaqesues me autoritet te atyre krahinave, qe gjendeshin ne Vlore, te pajiseshim me mandat per ne kuvend". Kuvendi i hapi punimet te nesermen ne mengjes, date 28 nentor 1912, po ne shtepine e Xhemil bej Vlores. Çuditerisht, nuk filloi ne mengjes, me shpresen se Isa Boletini, perfaqesuesi i Kosoves qe ndodhej rruges do te mberrinte ne kohe. Por nje lajm, sipas te cilit, anijet luftarake greke i qene afruar portit, i beri delegatet te nxitojne. Gjithcka dihet per ate kuvend eshte procesverbali, qe u botua pak kohe me pas ne organin zyrtar te qeverise se Vlores: "Perlindja e Shqiperise".

Pas nje fjale te shkurter te Ismail Qemalit, 40 delegate te ardhur nga te gjitha trevat e Shqiperise, me vullnet te lire dhe pa dallim feje, vendosen qe Shqiperia te behet me vehte, e lire dhe e pavarur. Procesverbali, origjinali i te cilit fatkeqesisht nuk gjendet me, pasqyron gjithe emocionin e atij momenti. U ftuan te firmosin te gjithe, edhe ata qe mund ta benin kete vetem ne turqisht dhe tre vete qe ishin analfabete dhe qe e bene kete, duke vene gushtin me boje. 30 minuta me vone, nje perfaqesi u shfaq ne ballkonin e shtepise se vjeter te Xhemil bej Vlores. Flamuri qe Spiridon Ilo e kishte sjelle me vete nga Bukureshti dhe qe Marigo Pozio e kishte zbukuruar me theke u vendos ne murin e ballkonit nga vete Ismail Qemali. Ishte ora 15:12 minuta, kur me se fundi, Shqiperia shpalli pavaresine nga Truqia. Nje ore me vone, shteti i ri kishte qeverine e tij. Kryetar u zgjodh Ismail Qemali dhe zv. Kryetar, Dom Nikolle Kacorri. Ne daten 1 dhjetor 1912, me perjashtim te Greqise, te gjitha fuqitë evropiane dhe ballkanike, njohen vullnetin e popullit shqiptar per te jetuar "me vehte, i lire dhe i pavarur".

KUSH E SOLLI FLAMURIN?

"Flamurin qe ngriti Ismail Qemali ne Vlore e kam sjelle une nga Bukureshti, duke e mbajtur ne gji". Kjo fjali e shkurter dhe e harruar ne kujtimet e Spiridon Ilos, njerit prej firmetareve te aktit te pavaresise duket se vetem vone ka filluar te provokoje kureshtjen e historianeve dhe njerezve te shtypit. Per shume vite me rradhe, versioni zyrtar ishte i ngrire dhe mbi te qene mbeshtetur te gjitha versionet artistike apo perkujtimore. "Flamuri qe Ismail Qemali ngriti ne ballkonin e shtepise se tij, u qendis nga korcarja Marigo Pozio, qe jetonte ne ate kohe ne Vlore. Marigoja e qendisi ate brenda nates". Ky eshte pak a shume shpjegimi zyrtar, qe jepet nder te tjera edhe ne tekstin e Historise se Shqiperise. Por, versioni i shnderruar ne legjende, nuk i kenaq te gjitha interpretimet. Versioni me i mundshem dhe me i vertetuari kohet e fundit eshte ai qe del nga gjithe kujtimet e pjesmarresve ne Kongresin per shpalljen e Pavaresise. Flamuri, qe Ismail Qemali ka ngritur ne Vlore dhe qe simbolikisht shenon pavaresine dhe krijimin e shtetit modern shqiptar, eshte po ai qe zbukuronte podiumin e Hotel Kontinentalit ne Bukuresht, mbremjen e 5 nentorit 1912. Takimi i Ismail Qemalit me patriotet Shqiptare te Bukureshtit, vendosi realisht shpalljen e pavaresise, qe do te behej realitet 23 dite me vone ne Vlore. Te gjitha burimet shenojne se flamuri u mor nga Spiridon Ilo dhe gjate gjithe udhetimit, ai e ka mbajtur me vete. Por, Spiridon Ilo ishte djali i tezes i Marigo Pozios. Mbremjen e 27 nentorit, ai ka bujtur ne shtepine e saj ne Vlore dhe sipas deshmive, Pozio ka qendisur brenda nates theket e flamurit dhe zbukurimet e shqiponjes.

Spiridon Ilo, sebashku me Mustafa Krujen, duhet te jete nje nga firmetaret e fundit te aktit te pavaresise qe jetoi deri vone. Vdiq ne Korce ne vitin 1950. Deri ate dite jeta e ketij rilindasi te fundit kishte qene ajo e nje patrioti mergimtar. Ne moshe te re u vendos ne Bukuresht, ku ne ate kohe kishte nje koloni shqiptare me origjine nga krahine e tij te lindjes, Korca. Ne Rumani u lidh me shoqatat atdhetare dhe pati rol aktiv ne to. U njoh nder te tjera si kompozitor dhe kengetari i pare i kenges se njohur "Eja mblidhuni ketu, ketu". Pas mbledhjes se 5 nentorit 1912, shoqeroi Ismail Qemalin ne udhetimin e tij drejt Vlores. Korca, e rrethuar nga greket, e caktoi delegat te sajin ne Kuvendin e Pavaresise dhe emri i tij dallohet mes firmetareve. Jetoi pak ne Korce dhe me 1913 u largua si pasoje e sulmeve te andarteve. Me 1916 shkoi ne SHBA, ku hapi nje kafene ne Nju Jork. Po atje regjistroi disa pllaka me muzike shqiptare, te cilat duhet te jene nder fondet me te rendesishme, qe kane mbetur ende. Pas SHBA-së u kthye ne Rumani dhe me 1926 u vendos perfundimisht ne Korce. Ne vitet e mbreterise punoi si taksa mbledhes. Jetoi ne Korce deri ne vitin 1950, kur edhe vdiq.

TE GJITHA ENIGMAT E PAVARESISE

* Askush nuk e di se ku gjendet origjinali i aktit te shpalljes se pavaresise firmosur mbasditen e 28 nentorit 1912 ne Vlore. Te gjitha hulumtimet e bera nga studiues te apasionuar, humbasin ne vitin e larget 1937. Sipas me te suksesshmit te tyre, Artan Lame, kopja origjinale ishte me 1937, prone e Lef Nosit, edhe ai firmetar i aktit dhe nje koleksionist i famshem i apasionuar nga Elbasani. Me rastin e 25 vjetorit te shpalljes se pavaresise, Mbreti Zog pergatiti disa kopje te aktit me ngjyra dhe ia shperndau ato firmetareve, qe kishin mbetur gjalle. Me 1944, Lef Nosi u pushkatua si kolaboracionist, ndersa koleksioni i tij, kryesisht u shkaterrua. Deri me 1944, ai dispononte ne Banken Shqiptare nje kasete sigurie, ne te cilen duket se ruante edhe dokumentin me te vlefshem te
historise se shqiperise. Nuk dihet se cfare eshte bere me kaseten dhe nuk dihet se cfare eshte bere me aktin origjinal.

* Por, edhe kopja e mbetur qe nga 1944, nuk u shfaq e plote. Mbi te u montuan dy foto te cilat mbulonin firmen e Mid'hat Frasherit dhe ate te Mustafa Krujes. Per me shume se 50 vjet, madje edhe me 1997, e vetmja kopje qe pasqyrohej ne shtyp dhe ne albumet historike ishte ajo e fallsifikuara.

* Deri me sot, askush nuk mund te thote se sa kane qene firmetaret e aktit te pavaresise. Numri i firmave ne fund te tekstit nuk perputhet me numrin e delegateve qe permenden ne organin zyrtar te kohes, "Perlindja e Shqiperise". Kjo eshte vetem njera ane. Jo te gjithe ata qe kane firmosur kane arritur te identifikohen. Se paku kater firma ne turqisht dhe disa te tjera ne shqip nuk dihet se te kujt jane. Me shume se 9 firma ne total nuk identifikohen dot, duke e bere Shqiperine padyshim te vetmin vend ne bote qe nuk njeh ekzekutuesit e pavaresise se saj. Ose, qe ka vetem nje njohje gjysmake te tyre.

* Nuk egziston asnje foto, qe te dokumentoje kete akt. Fotoja e vetme qe tregon Ismail Qemalin me flamur ne dore, eshte bere nje vit me vone, me rastin e nje vjetorit te shpalljes se pavaresise. Gjate festimeve me kete rast.

* Dhe se fundi, pjesa me e madhe e njerezve, qe u bene protagoniste te shpalljes se pavaresise nuk patën ndonje fat per t'u shenuar ne shtetin qe ngriten ate dite. Madje, ishin ata te paret qe u bene viktima te tij. Nje pjese, perfshi dhe Ismail Qemalin, u perzune nga Shqiperia ose u detyruan te behen emigrante politike ne vite dhe kohe te ndryshme. Nje pjese, qe mbeten gjalle, u pushkatuan me 1944 nga komunistet. Vetem pak prej tyre mbyllen syte ne shtepite e tyre.

Blendi Fevziu
Korrieri, 12/02/2004

Kukës: Qyteti me një muze të ri historik

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 17:22:00 +0100

Kukës – Në qytetin e Kukësit kanë nisur punimet për ndërtimin e muzeut të ri historik, mungesa e të cilit ka qenë ndër vërejtjet kryesore të shprehura nga vizitorët e shumtë vendas e të huaj.

“Muzeu do të ndërtohet me një fond prej 14 678 521 lekë të akorduar nga PNUD-i. Ky investim mundëson përmirësimin e shpejtë të situatës muzeologjike të rajonit, ndërsa kemi gjetur edhe bashkëpunimin e pushtetit vendor”, thotë koordinatori kombëtar i projekteve të PNUD-it në qarkun e Kukësit, Bukurosh Onuzi.

Muzeu i ri historik po ngrihet në qendër të qytetit të Kukësit, shumë pranë memorialit të mirënjohjes, që përkujton mikpritjen kuksiane të kosovarëve në pranverën e vitit 1999, kur qyteti e fshatrat përreth tij mirëpritën brenda 2 muajve rreth 412 mijë kosovarë të dëbuar me dhunë nga vatrat e tyre.

“Firma ndërtuese, që e ka marrë përsipër ndërtimin e muzeut të ri historik është “AK” shpk, ndërsa afati i përfundimit të punimeve është 31 dhjetori i këtij viti”, thotë kryetari i bashkisë së Kukësit, Hasan Halilaj.

Muzeu i mëparshëm i këtij qyteti, një godinë dykatëshe e mjaft efikase, në fillim të viteve ’90 u privatizua përmes fondit prej 780 mijë lekësh, ndërsa një pjesë e mirë e materialit muzeal humbi.

Ndërkohë, nga specialistët e muzeulogjisë po diskutohet për materialin muzeal dhe grumbullimin e tij me synimin e vënies në aktivitet sa më shpejt të jetë e mundur.

Burimi:www.Lajmeshqip.com/

Kultura Tradicionale në Shqipëri

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 16:37:00 +0100

Kultura Tradicionale në Shqipëri

Në Shqipëri njihen dy grupime të mëdha etnografike, të konsoliduar që nga mesi i shek.XVIII, që janë: Gegëria në veri të lumit Shkumbin dhe Toskëria në jug të tij. Gegëria përbëhej nga Gegëria e mirëfilltë, Dukagjini apo Leknia, Malësia dhe Fushat Bregdetare të Veriut, kurse në Toskëri bënin pjesë: Toskëria e mirëfilltë, Myzeqeja, Labëria e Çamëria. Natyrisht, përbrenda këtyre krahinave etnografike ekzistonin edhe ndarje të tjera më të vogla.
Mënyra e jetesës në fshat – Doke e zakone
Vendbanimet në Shqipëri, qysh në mesjetë, kishin arritur një stabilitet dhe kishin kufij të përcaktuar mirë, që ndanin një fshat nga të tjerët. Kufijtë shënoheshin me gurë të mëdhenj të ngulur në tokë, me grumbuj plisash, me rrjedhën e përrenjve e të lumenjve, me shenja në trungjet e drurëve, atje ku kishte pyll, etj. Lëvizja e këtyre shenjave konsiderohej një faj shumë i rëndë. Çdo fshatar i njihte mirë kufijtë e fshatit të vet dhe mund t’i tregonte me lehtësi, duke përmendur toponimet përkatëse.
Përbrenda kufijve të fshatit, përfshiheshin trojet e banesave e përqark tyre oborret e kopshtijet, pastaj vinin arat ose tokat e punuara dhe më tej kullotat dhe pjesa e malit a e pyllit, që i përkiste fshatit. Kjo ndarje e territoreve të fshatit, në shumë zona të Shqipërisë, ruhej ende mjaft mirë deri në vitet e Luftës së Parë Botërore, sidomos atje ku mbizotëronte fshatarësia e lirë. Pronë plotësisht private, mbi të cilën fshatari dispononte krejtësisht, ishin trojet e banesave dhe kopshtijet, kurse tokat e mbjella ishin në disponim të tij, deri sa ishin nen kulturë. Pasi mblidhej prodhimi bujqësor, tokat liroheshin dhe kushdo mund të lëshonte bagëtinë për t’i kullotur, të tjera toka që shfrytëzoheshin së bashku, pra fshatçe, ishin toka djerrë në vërri, kullotat e mali dhe sidomos, burimet ujore për vaditjen e tokave të mbjella, që bëhej sipas një rradhe rreptësisht të caktuar për çdo familje.

Vendbanimet fshatare, në përgjithësi, i janë përshtatur klimës dhe relievit ku janë vendosur. Fshatrat më të ulta janë ato të Fushave Bregdetare, kurse fshatrat më të larta arrijnë deri në 1400 metra mbi nivelin e detit dhe ndodhen në rrethin e Korçës e atë të Kukësit. Banesat e një fshati mund të ishin të grumbulluara ose të shpërndara, madje në disa zona edhe shumë të shpërndara. Sidoqoftë, fshati kishte një qendër shoqërore, rreth së cilës gravitonte aktiviteti i njerëzve në kohën jashtë punës dhe kjo mund të ishte një shesh i vogël pranë një rrapi a një lisi shekullor, dyqani i ndonjë bakalli ose oborri i një ndërtese kulti (kishe a xhamie). Në gjysmën e dytë të shek.XX, në shumicën e fshatrave, fondi i banesave pothuaj u përtri, duke ndryshuar tipet e banesave tradicionale të mëparshme. U bënë edhe shumë ndërtime social-kulturore, si shkolla e kopshte fëmijësh, shtëpi e vatra kulture, njësi tregtare, etj.
Nga përllogaritjet e historianëve ka dalë se, në shek.XV, në Shqipëri, mesatarja e shtëpive për çdo fshat, ishte 21; mesataren më të lartë e kishte rrethi i Elbasanit, me 38 shtëpi, i ndjekur nga rrethi i Korçës, me 28 shtëpi për fshat. Deri në çerekun e parë të shek.XX, rreth 80% e popullsisë punonte e jetonte në fshatra, shumica e të cilave kishin nga 20 shtëpi afërsisht, dhe 3% e fshatrave kishin mbi 1000 banorë. Në 50-60 vitet e fundit, përqindja e popullsisë fshatare ndaj popullsisë së përgjithëshme, ra ne 64%, megjithëse qeveria e kohës synonte që fshati të mos braktisej. Pra, mund të pohojmë, se pesha e kulturës fshatare ndaj asaj qytetare, është ende e ndjeshme.
Gjatë shek.XX e sidomos pas Luftës së Parë Botërore, mënyra e jetesës në fshatin shqiptar pësoi ndryshime të rëndësishme. E megjithatë, në jetën familjare, si edhe në jetën shoqërore, vazhduan të ruhen festa popullore me forma të ndryshme argëtimi dhe në ndërgjegjen e njerëzve u ruajtën shumë pasuri shpirtërore, të manifestuara në folklorin gojor e muzikor të krahinave të ndryshme, sidomos në epikën legjendare e atë historike, edhe pse hynin vazhdimisht shumë ide e shije të reja, me anë të mjeteve të reja të komunikimit masiv.
Në ambientin fshatar shqiptar, familja ka ende stabilitet të mirë dhe kohezion të bazuar në jetën ekonomike të saj. Përsa i përket strukturës së saj, mund të thuhet se ajo tashmë, është thjeshtuar mjaft. Në pjesën më të madhe të vendit, familja përbëhet nga çifti i të martuarve me fëmijët e tyre beqarë. Vajzat e martuara jetojnë në familjen e burrit. Djemtë e martuar, pak kohë pas martese, veçohen nga familja e prindërve dhe jetojnë më vete, por në shumë raste, djali më i vogël mbetet në shtëpinë e prindërve dhe jeton me ta. Kështu, mesatarja e frymëve për familje është 5-6 vetë, por ka fshatra, ku kjo mesatare është më e ulët. Megjithatë, në kujtesën e njerëzve të moshuar, ruhen raste familjesh të mëdha, ku vëllezërit e martuar e fëmijët e tyre jetonin së bashku. Në këto familje kishte detyrimisht një rregull strikt në ndarjen e punëve dhe të detyrave për të gjithë. Atje ruheshin më gjatë edhe doke e zakone të dikurshme të jetës familjare, praktika e rite pagane, etj.
Në ritet e besimet që kanë të bëjnë me ciklin e jetës, pra me lindjen, martesën e vdekjen, studjuesit që janë marrë me to, kanë mundur të hetojnë edhe rite të lashta, të cilat, sado të zbehta, jetojnë aty-këtu. Këto janë kryesisht rite për të ndjellë mbarësi për familjen e çiftuar e çiftet e reja, që të shtohen e të kenë sidomos trashëgimtarë meshkuj. Ndër zakonet e vdekjes, mund të shënojmë se deri në Luftën e Dytë Botërore, në disa krahina ruhej vajtimi me “ligje” (këngë mortore).
Mjaft rite e besime të tjera lidhen me data të caktuara të një kalendari të vjetër popullor dhe sipas studjuesve, kanë të bëjnë me kulte të herëshme blegtorale e bujqësore. Bie fjala, Dita e verës apo 1 Marsi, shënohej nga një pastrim i përgjithshëm ritual i banesave dhe i oborreve dhe më në fund, jo vetëm u vihej zjarri plehrave të mbledhura gjatë këtij pastrimi, por në atë zjarr hidheshin edhe vetë fshesat e vjetra, për të filluar stinën e re me fshesat e reja, pra është fjala për një rit purifikator, Dikur, në fshatra, Dita e verës pritej me shumë gëzim, sidomos nga fëmijët. Dita e Shën Gjergjit (23 Prill), ishte gjithashtu nje festë e shoqëruar me rite e praktika zbavitëse. Atmosferë gëzimi e hareje në fshat krijonin edhe zjarret e mëdhenj, që ndizeshin nëpër oborre e në kryqëzime të rrugëve më 22 Qershor, Ditën e Shën Gjonit. Rite shumë interesante shoqëronin dikur nëpër malësi festën e “buzmit” në natën e solsticit të dimrit.
Shumë festa të motmotit lidheshin me javën bujqësore e blegtorale, si ishin përfundimi korrjeve, qethja e dhënve, kthimi i barinjve nga kullotat verore, etj.

Mite e besime popullore
Një aspekt me interes i kulturës popullore shqiptare kanë qenë padyshim, mitet, supersticionet e besimet fetare. Dihet historikisht, se feja e krishterë filloi të përhapej ilegalisht në Iliri, që në shekullin e parë të erës sonë. Ungjillëzimin e saj e filloi Shën Pali dhe e përfunduan misionarët latinë. Kjo shpjegon faktin, se përse në gjuhën shqipe, terminologjia fetare e krishterë është e burimit latin, si në Veri e në Jug. Me përhapjen e myslimanizmit, e sidomos nga shek.XVII e këtej, lindën disa fenomene të veçanta, si kriptokristianizmi në disa fshatra në rrethin e Elbasanit (në krahinën e Shpatit), që vazhdoi deri në Shpalljen e Pavarësisë më 1912. Por në shek.XIX, edhe në disa zona të Shqipërisë Veriore (psh në Lurë), kishte familje të përziera në pikpamje fetare: disa pjesërisht katolikë e disa të tjerë myslimanë. Nga Lufta e Parë Botërore ka ardhur duke u rritur edhe numri i atyre, që nuk i ndjekin rregullisht praktikat fetare. Në këtë kuadër historik, nuk është e vështirë të kuptohet, se si u bë e mundur që të ruhej deri në shekullin tonë një përzierje e traditave të lashta pagane, me elementë të krishtërimit e të myslimanizmit.
Ndër mitet më të lashta të ruajtura aty-këtu deri në fillim të shek.XX, ishte sigurisht
kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e të vatrës (sepse vetë dielli është burim drite e ngrohtësie), si edhe me kultet bujqësore e blegtorale (sepse jeta e çdo gjallese në tokë varet nga dielli). Ruhej gjithashtu, nderimi për disa maja malesh, që adhuroheshin, si “maja të diellit”. Kështu, në data të caktuara, bëheshin pelegrinazhe në disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lumës, Çuka e Tomorrit, këndravica, etj. Në këto festa ndizeshin zjarre të mëdhenj në pritje të lindjes së diellit dhe besohej se ata ia shtonin fuqinë diellit. Le të kujtojmë këtu, se mallkimi më i fortë që ndeshim në epikën legjendare për kundërshtarin e heroit, është: “T’u shkimt hisja e diellit”.
Në shumë vise shqiptare ka patur gjurmë të një “kulti të gjarpërit”, veçanërisht, për gjarpërin e bollës e shtëpisë që konsiderohej si një hyjni mbrojtëse. Kulti i gjarpërit ka qenë shumë i njohur edhe tek Ilirët e lashtësisë e sidomos tek dalmatët. Në malsitë tona, dikur mendohej se çdo shtëpi e kishte gjarpërin e vet mbrojtës.
Në epikën legjendare flitet edhe për figura të tjera mitologjike mbrojtëse të njeriut, si ishin orët dhe zanat a shtojzovallet. Ora mund të merrte në mrojtje personin, familjen, por edhe gjithë fisin. Zanat ishin gra të bukura, por edhe trime e luftëtare. Besohej, se ato banonin në shpella mes pyjesh, pushonin në mrize, pranë burimeve ose në maja malesh. Studjuesit e mitologjisë mendojnë, se zana ka lidhje me një perëndi ilire të pyjeve e të burimeve që, në interpretimin romak mori emrin Diana.
Dragoi përfytyrohej si një qenie e mbinatyrëshme, me fuqi të jashtëzakonshme. Bëma e tij kryesore ishte të lironte ujrat, që i kishte zënë kuçedra. Besohej, se dragojtë luftonin sidomos në kohë furtunash të mëdha, duke përdorur topuzat, heshtat, shigjetat, gurët me brima, por sidomos parmendat e zgjedhat. Ata mund të shkulnin edhe drurë të mëdhenj e gurë të malit.
Kuçedra, përfytyrohej si një qenie mitologjike, që mishëronte forcat e verbra shkatërruese të natyrës. Thuhej, se ajo ishte si një gjarpër i madh me 3, 7, 9 ose 12 koka, që mund të villnin zjarr. Zinte vend pranë burimeve, ndalonte ujin dhe i linte njerëzit të vuanin.
Ka pasur padyshim edhe figura të tjera interesante në mitologjinë shqiptare, që nuk mund të arrijmë t’i përmendim këtu, ashtu si ka patur edhe supersticione mbi magjitë, syrin e keq, parashikimin e së ardhmes, etj.
Arti fshatar e zejtaritë artistike
Zhvillimi i artit fshatar dhe i zejtarive artistike në tre-katër shekujt e fundit në Shqipëri, ka qënë i lidhur ngushtë me kushtet historike e shoqërore të vendit, si ishin pushtimi i gjatë osman me pasoja të rënda në plan fetar e kulturor, shtypja kombëtare e shoqërore e ushtruar gjatë këtij sundimi të huaj, etj. Këto kushte të vështira penguan lulëzimin e artit në shumë fusha, si në arkitekturën monumentale, në skulpturë, etj. dhe e ndrydhën për një kohë artin vendas në sfera më të kufizuara si janë artet minore. Në pamundësi për të trajtuar të gjitha fushat e arteve të aplikuara popullore, më poshtë, po flasim shkurtimisht vetëm për disa prej tyre.
Në fshatin shqiptar, tradita e punimit dhe e zbukurimit të objekteve të vogla prej druri nga vetë fshatarët për nevoja të jetës së përditshme, aty-këtu, u ruajt e gjallë edhe në gjysmën e parë të shekkullit XX. Kështu, barinjtë zbukuronin krraba e kupacë, furka, boshte, etj. Ndërsa të tjerë, fshatarë më të stervitur, punonin shkambe e karrige me forma tradicionale, si ishin ato të Dukagjinit, të Pukës, të Mirditës, etj., apo djepa për fëmijë, vegla muzikore e sidomos arka për pajë.
Në disa krahina të vendit, punimi i drurit kishte arritur të ngrihej në zejtari artistike.
Nga shekujt XIII-XIX, kemi ekzemplarë gdhëndjesh në dru, që tërheqin edhe sot admirimin tonë, si interiore ndërtesash kulti, interiore banesash fshatare e qytetare, etj. Një nga ekzemplarët më të përkryer është padyshim ikonostasi i kishës ortodokse të fshatit Leusë të Përmetit, i punuar në fund të shekullit XVIII. Atje, sfondi vegjetal është mbizotërues, por me degët e gjethet e shumta, ndërthuren edhe figura kafshësh reale e fantastike, zogj e simbole të ndryshme kristiane.
Punime të shquara në dru gjenden edhe në interiore banesash, kryesisht tavane, dollapë muri. kapakë dritaresh, trapazane, në qytete si Gjirokastra, Berati, Elbasani, Shkodra, Prizreni, etj.
Traditën e punimit të argjendit e gjejmë në lulëzim të plotë në shekujt XVII-XVIII. Edhe sot, ruhen veçanërisht në koleksione muzeale, objekte argjendi me mbishkrime të datuara e me prejardhje nga qendra të ndryshme qytetare të vendit, si Shkodra, Elbasani, Berati, Voskopoja, etj. Ato janë shumë herë të një cilësise të lartë artistike, qofshin kulti, si kryqe, potirë, kapakë ungjijsh, etj., qofshin objekte laike, si stoli trupi, pajisje shtëpiake, etj.
Mjeshtrat e talentuar argjendarë të qyteteve, gjatë shekujve XVIII-XIX, kanë punuar për të veshur me pafta argjendi një numur shumë të madh pushkësh të gjata, koburesh, jataganësh, vezmesh, qe konsideroheshin si pajisje të nevojshme të çdo burri, nga të cilat, një numur i mirë ruhet ende nëpër muzetë e vendit. Madje, ka shumë prej tyre, që janë edhe të lara me ar.
Midis të gjitha objekteve prej argjendi të ekzekutuara me teknika të ndryshme (me të rrahur, me të derdhur, etj), finesë të veçantë paraqesin punimet me filigranë, qe ishin më fort një specialitet i mjeshtërve argjendarë të qyteteve të veriut se sa i atyre të jugut.
Gratë fshatare në Shqipëri, prej shekujsh janë marrë me endjen e pëlhurave të ndryshme, që shërbenin qoftë si pjesë veshjeje, qoftë si pajisje shtëpiake (dyshekë, peshqirë, shtroje, mbulesa, piceta duarsh, mësalla tryeze, etj).
Në Shqipëri, pëlhurat e mëndafshta janë punuar e përdorur më shumë se në vende të tjera të Ballkanit, ndoshta sepse edhe klima e favorizonte rritjen e krimbit të mëndafshit, meqenëse në disa zona ishte mjaft i përhapur mani i bardhë.
Tekstilet e leshta, të ekzekutuara me një varg teknikash të ndryshme pune, përdoreshin gjerësisht dhe ruanin shumë karakteristika lokale, që i bënin punimet e një krahine të dalloheshin nga ato të krahinave të tjera.
Të tjera punëdore me interes, ishin thurjet e ndryshme me shtiza, ojat e dantelat e sidomos qendisjet e shumëllojshme, që nga qendisjet e thjeshta fshatare deri tek qendisjet e mahnitëshme e virtuoze, me fije mëndafshi ose ari të mjeshtrave qendistarë të disa qyteteve, dhe më herët, edhe pranë manastireve të kohës. Midis punëve të tyre, kemi edhe ekzemplarë të rrallë, si është rasti i Epitafit të madh të Glavenicës (pranë Beratit), që mban datën 1373, si dhe të tjera qendisje laike e fetare me interes të veçantë.
Kostumet tradicionaleVeshjet popullore, janë pa dyshim një nga manifestimet më të fuqishme të kulturës tradicionale. Ato janë trashëguese e transmetuese të shumë elementëve, që vijnë nga lashtësia dhe nga koha e mesme, por janë njëkohësisht edhe shprehje e marrëdhënieve kulturore me popuj të tjerë gjatë shekujve.
Tipet kryesore të veshjeve popullore shqiptare për burra janë: kostumi me fustanellë, kostumi me këmishë të gjatë e dollamë (cibun), sipër kostumi me tirq dhe ai me poture (pantallona të shkurtra deri te gjuri). Pra, në Shqipëri, burrat kanë mbajtur si veshjet në formën e një fundi të gjerë, ashtu edhe ato në formë pantallonash, por të parat kanë dalë nga përdorimi më herët se të tjerat. Pjesët më të zbukuruara ishin jelekët dhe xhamadanët e kostumit festiv. Burrat shqiptarë mbanin edhe stoli të ndryshme argjendi, si jastekë gjoksi, sumbulla dekorative tek jelekët, unaza, pipa e kuti cigaresh, por mbi të gjitha, armët e brezit e të krahut, që ishin gjithnjë të stolisura pasurisht.
Për gra, tipet kryesore të veshjeve, ishin: kostumi me xhubletë (një fund në formë këmbane), kostumi më këmishë të gjatë e xhokë shajaku sipër, kostumi me dy futa të vendosura mbi këmishën e gjatë, njëra përpara e tjetra prapa dhe kostumi me mbështjellëse (një fund i hapur, i mbledhur tek beli me rrudha ose pala).
Në veshje, ngjyrat e zbukurimet ndryshonin simbas moshës. Për të vegjëlit e të rinjtë, kostumi krahinor mund të ishte më i thjeshtë. Ndryshe nga popuj të tjerë të Ballkanit, në Shqipëri, vajza që kishte arritur moshën e martesës, duhet të vishej thjeshtë e pa stoli, flokët t’i mbulonte mirë me një shami dhe të mos vishte rrobë të kuqe. Kostumi i martesës ishte varianti më i pasur i veshjes së krahinës, si për nuset edhe për dhëndurët. Për nuset, stolitë metalike ishin të pamungueshme, madje, përdoreshin edhe me tepri, sepse këtu, me sa duket, kishte rendësi jo vetëm funksioni i tyre estetik, por edhe funksioni magjik që u atribuohej. Për nuset, rëndësi të veçantë kishte zbukurimi i kokës. Disa vjet pas martese, veshja fillonte të lehtësohej nga zbukurimet.
Të vdekurit i visheshin, sipas zakonit, ish rrobat më të mira. Në veshjet popullore, shenjat e zisë ishin të pakta, gratë mund të vishnin praptas ndonjë nga pjesët më të zbukuruara të kostumit, psh. xhokën a përparjen.
Studimet e deritanishme, kanë treguar se pjesët përbërese të veshjeve tradicionale, nuk kanë të gjitha të njejtën moshë. Ka pjesë, që të kujtojnë veshjet mesjetare, me ndikime bizantine e orientale, të tjera që vijnë si një jehonë e kohës antike, por ka edhe elementë, që mund të lidhen me kulturën ilire. Mund të përmendim kështu analogjitë e verejtura midis linjës popullore dhe “dalmatikës” ilire, apo midis kapuçave, strukave (shalleve), opingave, etj. dhe elementeve respektivë, të përdorur nga ilirët. Falë këtyre elementeve të trashëguar nga kultura ilire dhe ajo e arbërve të mesjetës, gjatë zhvillimit të tyre historik, veshjet popullore kanë arritur të fitojnë një varg tiparesh origjinale, që marrin vlerat e një treguesi etnik, i cili i dallon veshjet shqiptare nga ato të popujve të tjerë.

Prof.Dr.Andromaqi GJERGJI
Etnologe

Burimi:www.shqiperia.com

Kompjuterat-fletore, prirja e re e teknologjise kompjuterike

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 15:48:00 +0100

TEKNOLOGJI

Las Vegasi nuk është vetëm qyteti i kazinove dhe i dritave verbuese. Sigurisht, të dyja këto bien në sy menjëherë në qytetin që nuk fle. Por çdo vit, ky oaz në shkretëtirën e Nevadës organizon një nga panairet më të rëndësishme të tregut të teknologjive.
Panairi i Prodhimeve Elektronike është zhvilluar në Qendrën e Konferencave të Las Vegasit që prej 30 vjetësh dhe aty janë paraqitur disa nga pajisjet elektronike pa të cilat nuk mund të jetojmë sot.
Por me mbi 125 mijë njerëz nga mbi 140 vende që pritet të vijnë këtu, të duket sikur kjo është si qetësia para stuhisë.
Jim Barry është zëdhënës për median në Shoqatën e Prodhimeve Elektronike:
“Ne po ndërtojmë një qytet brenda qytetit të Las Vegasit përsëri këtë vit. E bëjmë këtë për vit”.
Gati 3 mijë kompani do të mbushin më shumë se 500 kilometra katrore të hapësirës së ekspozitës.
Por partnerët më të rinj janë prodhuesit e mikroprocesorëve.
“Prodhuesit e mikroprocesorëve filluan të vijnë në panair pasi të gjitha këto pajisje që shohim këtu përdorin tani mikroprocesorë”, thotë Barry. “Ata po përdorin teknologjinë dixhitale dhe kështu prodhuesit po ndërtojnë motorë që mund të venë në lëvizje këto pajisje”.

Televizorët tredimensionalë ishin kryefjala në panairin e vitit të kaluar.
Në pesë vjetët e fundit, industria e televizorëve përgjithësisht është rritur sepse ka patur një vërshim të amerikanëve për të blerë televizorë të sheshtë. Tani kjo prirje po bie, sepse televizorë të tillë kanë 61 përqind e familjeve.
Vitin e kaluar kur dolën televizorët tredimensionalë, shitjet ishin dekurajuese. Kompania Samsung llogarit se të gjithë prodhuesit së bashku shitën një milionë televizorë tredimensionalë në vitin 2010, shumë më pak nga tre apo katër milion që ishte parashikimi.
Por në industrinë elektronike ka trysni të madhe për të krijuar një produkt të ri të kërkuar nga tregu.
Sezoni i fundit i festave ishte më i miri për dyqanet e shitjeve me pakicë që nga viti 2007 por shitjet e produkteve elektronike u rritën vetëm me 1 presje 2 përqind krahasuar me një vit më parë.
Një pajisje ku industria i ka varur shpresat janë kompjuterat fletore.
Kompania Apple shiti 7 presje 4 milionë iPads deri në shtator pas gjashtë muajve në treg. Pra ky produkt është shitur më shumë se kompjuterat Makintosh por jo sa iPod-et apo iPhon-ët.
iPad-i pritet të përballet me konkurrentë të rinj që do të paraqiten në panairin e sivjetshëm siç është BlackBerry PlayBook.
Në konkurrencë do të hyjnë edhe Motorola, Dell dhe Acer Inc. Megjithë suksesin e iPad-it, ekspertët nuk besojnë se teknologji të tilla do të sjellin zhdukjen e kompjuterave.
“Në se të duhet të shtypësh shumë, kjo pajisje nuk i zëvendëson dot kompjuterat”, thotë Mike Stinson, nënpresident i kompanisë Motion Technology. “Do të ketë gjithmonë notebook por njerëzit po blejnë gjithnjë e më shumë kompjutera fletore”.
Ndërsa kompjuterat bëhen më të lehtë dhe më të vegjël, e njëjta gjë mund të thuhet edhe për mikroprocesorët që mbajnë informacionet.
Megjithatë, pavarësisht se ky panair mbledh gjithë botën teknologjike, ka një markë amerikane që mungon aty dhe kjo është Apple pasi kjo kompani nuk merr pjesë në panair. Por me apo pa Apple, zhurma në Las Vegas gjatë këtyre ditëve do të jetë e madhe nga Panairi i Prodhimeve Elektronike.

Burimi:www.voanews.com

Pershtati:
Stafi "JEHONA E TOPOJANIT"

Miresevini ne TOPOJAN...

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 15:20:00 +0100

Udhetim ne TOPOJAN (2011)

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 15:16:00 +0100

Udhetim ne TOPOJAN (pj.1)

jehonaetopojanit@gmail.com (Jehona Topojanit) — Sun, 22 Jan 2012 14:58:00 +0100