Trymheim - Historia sekretna

Karalna złośliwość rzeczy martwych

2014-03-29T13:33:00.000+01:00

Inni szatani byli tam czynni:

O! rękę karaj, nie ślepy miecz!

Co jeśli ów rzeczywisty sprawca pozostaje w ukryciu? Czy wówczas godzi się pozostawić zbrodnię bez odpowiedzi? Wbrew pozorom pytanie to nie jest pozbawione sensu. Starożytni Grecy regularnie sądzili i skazywali przedmioty martwe "winne" czyjejś śmierci. Czym się kierowali? Jaki charakter miały tego typu procesy? Gdzie szukać analogii?

Naprawa zakłóconych przez przestępczy czyn kontaktów z bóstwami uznawana jest za kluczowy element antycznej koncepcji kary. Warunkiem powrotu do pierwotnego ładu było wyodrębnienie „sprawcy" ze wspólnoty i ukaranie go na na jej oczach. W tym przypadku nie było większej różnicy czy za winnego uznano człowieka, zwierzę czy martwy przedmiot. Pewne było jedynie to, że pozostawienie zbrodni bez odpowiedzi ściągnęłoby gniew Erynii, przerażających bogiń zemsty, gotowych ukarać całą społeczność. Jak poważnie traktowano ów obowiązek uświadamia przypadek potężnego rodu Alkmeonidów, który za popełnienie zbrodni na poświęconym terenie pod koniec VII w. p.n.e. został wygnany z terytorium państwa ateńskiego (dotyczyło to także zmarłych jego członków, których po ekshumacji wyrzucono poza granicę Aten). Wreszcie nieukarana zbrodnia w wielu kulturach zakłócała wieczny spoczynek jej ofiary. Przypomnijmy tylko prawa zwyczajowe wczesnośredniowiecznych Fryzów, którzy nie mogli pochować zabitego członka rodu zanim nie został on krwawo pomszczony (do tego momentu zwłoki miały zwisać z belki w domostwie, przypominając zamieszkującym go krewnym o ciążącym na nich obowiązku).

Jak jednak wygląda ów osobliwy zwyczaj w świetle antycznych źródeł? Wzmianek jest na tyle, aby być przekonanym o jego istnieniu (na dodatek pochodzą one od niewątpliwych autorytetów- Arystotelesa i Platona). Niestety ich lakoniczny charakter niezwykle utrudnia zrozumienie istoty i funkcji zjawiska. Najwięcej informacji dotyczy rzecz jasna Aten. W kolebce demokracji istniało wiele trybunałów sądzących poszczególne przypadki zabójstw. W sytuacji gdy sprawca czynu pozostawał nieznany bądź bezpośrednią winę przypisywano zwierzęciu lub przedmiotowi martwemu sprawę rozstrzygano w tzw. Prytanejonie, budynku publicznym, w którym tlił się wieczny ogień bogini Hestii. Postępowanie to miało wartość rytualną, likwidowało zmazę ciążącą na wspólnocie. Sędziowie, aby uniknąć osobistego skalania związanego z przebywaniem z zabójcą pod jednym dachem, przeprowadzali czynności pod gołym niebem. Nie zaniedbywano przy tym zapewne dopełnienia formalnych procedur. Przedmiot wzywano przed sąd, przesłuchiwano i skazywano („wygnanie” z ziemi wspólnoty).

Zachowała się także garść świadectw literackich. Pauzaniasz przekazał opowieść o pewnym zaciekłym wrogu słynnego atlety Teagenesa. Spór nie wygasł nawet po śmierci tego drugiego, pieniacz bowiem zwykł każdej nocy odwiedzać i nękać posąg olimpijczyka na wyspie Tazos (już samo to wiele mówi o postrzeganiu natury posągów). Pewnego razu brązowa statua zwaliła się na pomstującego, zabijając go na miejscu. Bliscy ofiary wystąpili do sądu, który orzekł winę obiektu i skazał go na wyrzucenie do morza. Mniej interesują nas dalsze losy sprawy, w których zrehabilitowano Teagenesa. Przypadek ten dowodzi, iż zwyczaj ów znano w innych miastach świata greckiego. Podobny przebieg miał wypadek z udziałem brązowego byka w gaju poświęconym Zeusowi w Olimpii. Dziecko które uderzyło głową w brzuch posągu zmarło, co skłoniło otoczenie do osądzenia „winnego” przedmiotu.

Archaiczne ślady omawianej tradycji odnajdujemy w rytuale zabicia wołu w ramach święta Dipolieia obchodzonego w Atenach na cześć Zeusa. Całość aranżowano w taki sposób, aby zaangażowanych w ofiarę zwolnić z odpowiedzialności za śmierć zwierzęcia. Na ołtarz boga wysypywano ziarno, które stawało się własnością bóstwa. Pierwszy z podprowadzonych w pobliże wołów, który spożywając je popełniał „zbrodnię” (kradzież własności bóstwa), był powalany toporem, a następnie jego gardło podcinano nożem. Osoby, które wymierzały ciosy odrzucały natychmiast narzędzia zbrodni i uciekały. Następnie odbywał się uroczysty sąd, w którym uniewinniano kolejnych uczestników rytuału (każdy z nich oskarżał kolejnego). Sprawa kończyła się na przypisaniu winy narzędziu zbrodni - nożowi, który poddawano karze „wygnania” (wrzucenie do morza). Doskonale widzimy tu dążenie do wskazania winnego, którego ukaranie pozwala na oczyszczenie pozostałych. Co ciekawe w Atenach rękę samobójcy, która zadała śmierć odrąbywano i chowano osobno. Można rozumieć to jako próbę wyjścia z kłopotliwego w przypadku samobójstwa problemu odróżnienia sprawcy od ofiary. Co jednak z samą zasadą przypisywania winy martwemu przedmiotowi? Być może odnajdujemy tu archaiczne przekonanie o posiadaniu przez przedmioty swoiście pojętej duszy. Co prawda klasyczna koncepcja animizmu czasy świetności ma już za sobą, nie należy jednak zapominać, że Grecy chętnie przypisywali osobowość "przebóstwionym" przedmiotom (posągi, fetysze) czy zjawiskom (słońce, piorun).

Nie doszukując się prostej kontynuacji, należy jeszcze wymienić kilka przykładów postępowania z „winnymi obiektami”, które zawierają odległe echa greckiej tradycji. Według dawnego prawa Anglosasów miecz, za pomocą którego dokonano zabójstwa, jako nieczysty nie mógł być używany do czasu odkupienia zbrodni. W tradycji prawnej innych ludów germańskich powraca ta sama zasada - przedmioty skalane niewinną krwią nie mogą być dłużej używane. Na szkockich wyspach jeszcze do niedawna istniał zwyczaj, który skazywał łódź z której wypadł i utopił się rybak na porzucenie i zgnicie. Osobliwa historia wiąże się także z tajemniczą śmiercią młodziutkiego Dymitra, syna Iwana Groźnego, zamordowanego (?) w 1591 r. w Ugliczu. Dzwon, który oznajmił śmierć dziecka, dając przy tym sygnał do powstania został wkrótce osądzony wraz z wiarołomnym ludem. Dzwon ten pozbawiono serca, wychłostano wraz z częścią sprawców, po czym skazano na wygnanie na Syberię, z którego wrócił dopiero po kilkuset latach, aby ponownie zawisnąć na jednej z wież miasta. Podobny przypadek miał miejsce w Tuluzie w 1540 roku, kiedy tamtejszy parlament skazał miecz, od którego zginął jeden z obywateli na powieszenie na szubienicy. Bez wątpienia uczyniono tak wobec nieznajomości rzeczywistego sprawcy zabójstwa.

Co ciekawe w wysoko rozwiniętym prawie angielskim podobna zasada przetrwała w szczątkowej formie aż do 1846 r. Instytucja tzw. deodand (termin to zniekształcone łacińskie gerundivum deo dandum- rzecz należna Bogu) polegała na zarekwirowaniu na rzecz króla zwierząt czy przedmiotów (konie, wozy, kotły, widły etc.), które uznano winnymi czyjejś śmierci. Obowiązkiem władcy było przeznaczenie ich równowartości na pobożne cele (np. jałmużny dla biedoty). Sąd nad obiektem, jak w przypadku ludzi, prowadził trybunał złożony z 12 członków. Przy ustalaniu winy brano pod uwagę np. to czy obiekt w czasie popełnienia czynu był w ruchu czy w stanie spoczynku (inaczej traktowano potrącenie przez pędzący wóz, inaczej upadek z nieruchomego wozu. Przy tym mierzono się z bardzo praktycznymi wątpliwościami. Czy jeśli wiatrak zabije człowieka konfiskacie podlegać powinien tylko ów element czy cały młyn?

W świetle powyższych uwag być może z większym zrozumieniem należałoby przyjmować pozornie dziwaczne czyny dwóch perskich władców rozprawiających się z krnąbrnymi wodami. Cyrusowi w marszu na Babilon na przeszkodzie stanęła rzeka Gyndes. Zanim spróbował się przez nią przepławić jeden z jego świętych koni zniknął w jej odmętach. Wzburzony władca poprzysiągł zemstę, grożąc, że w niedalekiej przyszłości nawet kobieta zdoła przekroczyć ów „strumyk”, nie umoczywszy kolan. Ogromna armia przez całe lato trudziła się nad rozkopaniem rzeki na 360 kanałów zwróconych we wszystkich kierunkach. Trudno powiedzieć, czy Kserskes szedł za przykładem swego sławnego przodka rozkazując wychłostać niespokojne morze nad Hellespontem i wrzucić doń parę kajdan - symbolu niewoli.

W porównaniu do starożytności postęp wiedzy paradoksalnie "zubożył" obraz rzeczywistości podzielany przez przeciętnego człowieka. Czy jednak nikomu z nas choć raz nie zdarzyło się ukarać jakiegoś „martwego” przedmiotu siarczystym przekleństwem i nie do końca przemyślanym kopniakiem?

Bibliografia:

P. S. Berman, An Anthropological Approach to Modern Forfeiture Law. The Symbolic Function of Legal Actions Against Objects, “Yale Journal of Law & the Humanities” 11( 2013).
A. R. Harrison, The Law of Athens. Procedure, Oxford 1971.

W. Hyde, "The Prosecution and Punishment of Animals and Lifeless Things in the Middle Ages and Modern Times, “University of Pennsylvania Law Review” 64, 7 (1916). (https://archive.org/details/jstor-3313677).

W. Lengauer, Religijność starożytnych Greków, Warszawa 1994 (perełka dostępna w zbiorach Biblioteki Otwartej Nauki: http://bon.edu.pl/media/book/pdf/Religijnosc_starozytnych_Grekow-WL.pdf)

F. Maitland, F. Pollock, The History of English Law before the Time of Edward, Cambridge 1895 (dwutomowy klasyk: (https://archive.org/details/historyenglishl04maitgoog)

Średniowieczni samobójcy

2014-03-21T13:42:00.003+01:00

W epoce w której godny pochówek największego wroga był obowiązkiem moralnym zwłoki samobójców rąbano, przebijano kołkami, palono na stosie i włóczono końmi. Dlaczego?

Dziwić może upór z jakim średniowieczni uczeni wbrew skomplikowanej rzeczywistości bronili modelu idealnego porządku społecznego. Przypomnijmy - jądrem różnorodnych jego wariantów był trójfunkcyjny podział na- duchowieństwo (oratores), rycerstwo (bellatores) oraz chłopstwo (laboratores). Ci którzy nie mieścili się w ramach sztywnego i już w XI-XIII anachronicznego schematu byli albo tolerowani (jak kupcy czy najemnicy), albo trafiali na zadziwiająco pojemny margines społeczny utożsamiany z państwem diabła - civitas diaboli. Dotkliwe w życiu codziennym skutki wykluczenia, których doświadczały poszczególne profesje (kat, prostytutka, najemnik, lichwiarz), wyznania (żyd, muzułmanin, heretyk,) czy „kondycje” (bękart, trędowaty, obłąkany) rozciągały się także na los pośmiertny. W tym przypadku jedno nie budziło wątpliwości: pewne kategorie ludzi marginesu nie zasługiwały na chrześcijański pochówek z jego wzniosłym rytuałem. Wobec nich wypracowano schematy alternatywnego pośmiertnego traktowania. Najbogatszy zestaw owych aktów i symboli spotykamy w przypadku pogrzebów samobójców.

Żeby zrozumieć sens postępowania ze zwłokami samobójcy należy poczynić jeszcze kilka wstępnych uwag. Szczątki te ściągały hańbę na rodzinę denata, fizyczny kontakt z nimi powodował skalanie, narażając na utratę dobrego imienia. Patrząc szerzej samobójstwo zaburzało rytm życia całej wspólnoty, zakłócając jej kontakty ze Stwórcą. W takim wypadku konieczne było "wdrożenie procedury" umożliwiającej bezbolesny powrót do pożądanego ładu, a przy tym zapewniającej widome potępienie zakazanego czynu.

Usunięcie zwłok

Z określonych wyżej powodów niewielu ważyło się na odcięcie wisielca, czekano raczej na królewskich urzędników (niekiedy był to wymóg), a najlepiej na miejscowego kata, który w powszechnym mniemaniu był człowiekiem od brudnej roboty. Jeśli do targnięcia się na życie doszło w domu zmarłego wiele problemów nastręczało już samo wyniesienie zwłok. Spotykany w całej Europie zwyczaj przestrzegal przed przenoszeniem samobójcy przez drzwi. Aby uniknąć przykrych konsekwencji ciało wyrzucano przez okno, przez wybity w ścianie lub dachu otwór, niekiedy zaś przeciągano przez wykopaną pod progiem dziurę. Wszystko to, aby utrudnić duchowi samobójcy powrót do własnego domu (z tego samego powodu wymieniano czasem drzwi i okna), a sam budynek uchronić od skalania. Niekiedy, gdy inne metody zawiodły, dokonywano symbolicznego zniszczenia skażonego grzechem miejsca. Przeklęty budynek równano z ziemią, a w akcie tym solidarnie uczestniczyła okoliczna ludność (pamiętajmy o burzeniu domów heretyków czy ekskomunikowanych). Częściej jednak zadowalano się usunięciem frontowej ściany, bądź rozebraniem dachu (frontowa ściana wskazuje, że miał to być akt o charakterze publicznym). Dzięki tym zdecydowanym zabiegom okolica unikała symbolicznego skażenia.

Droga do miejsca pochówku

O ile w normalnym przypadku pogrzeb poprzedzał uroczysty żałobny kondukt, to zwłoki samobójcy były włóczono na miejsce pochówku przez konie (za koński ogon, na macie, w skórzanym worku). Uczestnikami owego ponurego przedstawienia byli zazwyczaj kaci bądź miejscowi rakarze. Podobny los spotykał część skazańców, dla których włóczenie na powrozie było klasycznym zaostrzeniem kary. Publiczne upokorzenie zwłok pozostawało zresztą typowym zabiegiem od czasów starożytnych (przypomnijmy chociażby słynne Scalae Gemoniae [schody], na których rzymski plebs bezkarnie wyżywał się na zwłokach skazańców i upadłych polityków) i bez wątpienia w zamyśle miało charakter prewencji generalnej.

Rzadko cmentarz

Do końca średniowiecza prześmiewczy kondukt z reguły nie kierował się w stronę cmentarza. Miejsce to było obiektem szczególnej troski mieszkańców, zakłócenie spoczynku przodków wspólnoty w ówczesnych umysłach nasuwało pytania o ich zbawienie. Prawo kanoniczne jasno stwierdzało, że gdy osoba niegodna zostanie pochowana w poświęconej ziemi należy dokonać jej natychmiastowej ekshumacji (często wykonaniem miał się zająć odpowiedzialny za pochówek kapłan, który do tego czasu pozostawał ekskomunikowany). Sama ekshumacja była szczegółowo zaplanowanym widowiskiem. Jego centralnym punktem było włóczenie wykopanych zwłok przez miasto i porzucenie ich, wrzucenie do wody bądź spalenie. Stąd gdy późno otwarty grób zawierał już tylko przemieszane z ziemią drobne szczątki wykonywano kukłę przedstawiającą samobójcę i ją poddawano wspomnianym zabiegom.

Dopiero u progu czasów nowożytnych zaczęto dopuszczać część samobójców (uznanych za niepoczytalnych) do tzw. cichego pogrzebu, odprawianego w nocy, ukradkiem- bez obecności osoby duchownej. Nawet wówczas rodzina zmarłego nie mogła liczyć na nic lepszego od rzadko uczęszczanego kąta cmentarza czy miejsca pod cmentarnym murem. Z czasem, dopiero w XVII-XVIII wieku, wyznaczano specjalne tereny pod pochówek m.in. samobójców czy nieochrzczonych dzieci. W Anglii natomiast istniały specjalne ogrodzone cmentarze dla samobójców, w którym nie było bram ani furt. Ciała przenoszono nad murem. Być może symbolicznie chciano zamknąć przeklętą przestrzeń i uniemożliwić nieboszczykom powrót. W skrajnych przypadkach rodziny samobójców, gdy zawiodła mediacja z władzami kościelnymi (negocjacje i wypełnianie ewentualnego zadośćuczynienia trwało niekiedy latami, wówczas trumnę trzymano w pogotowiu) uciekały się do różnorodnych forteli, których celem było umieszczenie ciała na poświęconym terenie. Zdarzało się umieszczanie trumien na wierzchołkach drzew cmentarnych, ale częściej po prostu dochodziło do potajemnego pogrzebu (czynu surowo karanego).

Ośli pochówek

Ci którzy mieli mniej szczęścia trafiali do niepoświęconej a często jawnie przeklętej ziemi. Tak zwany ośli pogrzeb to najczęściej pochowanie na rozstajach dróg lub pod szubienicą (sub furco), co wiązało się ze szczególnym pohańbieniem nieboszczyka. Często decydowano się wtedy na pokazową egzekucję pośmiertną. Jest to zabieg zrozumiały - w samobójcy widziano zbrodniarza (zabójcę) jego zaś czyn w stopniu potworności zrównywano z kazirodztwem czy dzieciobójstwem. Wspólnym losem wielu ciał samobójców było zatem zawiśnięcie na stryczku (dodajmy- męskich ciał, kobiety z reguły palono). Dla dodatkowego pohańbienia zwłoki zwisały głową do dołu, niekiedy w towarzystwie dwóch zdechlych psów (ten osobliwy zabieg stosowano także w Niemczech wobec skazańców żydowskich).

Niejednokrotnie aby dusza nie powróciła do świata zmarłych stosowano różnorakie praktyki magiczne: ciało zapobiegawczo przebijano kołkiem, chowano twarzą do ziemi, pozbawiano głowy, którą umieszczano między nogami, na grobie sadzono ciernie etc. wszystko to miało skutecznie zatrzymać nieboszczyka na tamtym świecie. Powszechnie bowiem wierzono, że osoby które zmarły gwałtowną i okrutną śmiercią wrócą, aby jako złowrogie upiory prześladować bliskich. Także pochówek na skrzyżowaniu miał być kolejną metodą zmylenia duszy nieboszczyka, która nie potrafiłaby na rozstajach zlokalizować drogi do domu. Zakopywano je tam, ale i często palono, aby wymazać pamięć o przeklętym czynie i jego sprawcy. W Anglii pochówków przy skrzyżowaniach i przebijania palem zakazano dopiero w 1823 roku!

Wodny pochówek

Pozbywanie się ciał przez wrzucenie ich do wody był znanym od starożytności sposobem na radzenie sobie z pohańbionymi (Rzymianie pławili w Tybrze skazańców). W naszym przypadku zwłoki umieszczano w beczce, którą niekiedy opatrywano krótkim napisem wyjaśniającym przewinienie w niej spoczywającego. Również wszelkie moczary, rowy i brzegi jezior uważano za miejsce odpowiednie dla samobójcy (szczególnie dla topielca). Starano się przy tym uniknąć skalania ziemi wspólnoty, bo jak wierzono zakopane w niej cialo zbrodniarza przyniosloby nieurodzaj bądź klęski w postaci gradobić i burz. Najbardziej jednak oburzające przypadki zlecano rakarzowi. Czlowiek ten, zajmujący się usuwaniem z ulic padliny, wrzucał ciało delikwenta do obszernych dołów, w których składowano okoliczne ścierwo. Znów zatem mamy aluzję do zwierzęcości samobójcy, którego czyn nie mieścił się w kategorii czynów ludzkich. Dlatego według wielu nie zasługiwał na więcej niż zwierzęcy pochówek na polu (bestialiter in campo).

Grób samobójcy

Grób samobójcy miał być czytelnym ostrzeżeniem dla jego potencjalnych naśladowców. Czasem rzucano nań kilka kamieni. Szesnastowieczne prawo rugijskie zalecało chować wisielca z pętlą na szyi, przy czym sznur miał wystawać na powierzchni jako symbol największej zbrodni. Odpowiednio nad samobójcą, który dopełnił śmierci za pomocą noża przedmiot ten wbijano w kawałek drewna wystający z miejsca wiecznego spoczynku.

Uwagi końcowe

Różnorodne kary i pośmiertne upokorzenia dla samobójców są zjawiskiem starożytnym (już jeden z królów rzymskich miał wieszać samobójców na krzyżach), które przetrwało w Europie do końca XIX wieku (jeszcze pod koniec wspomnianego stulecia potrafiono wrzucić zwłoki po prostu do rowu). W krótkim wpisie skupilem się na praktyce średniowiecznej i nowożytnej, zawierającej w sobie wątki zarówno pogańskie jak i chrześcijańskie. Wspólnym ich mianownikiem jest przemieszany z pogardą i odrazą strach. Luźna uwaga - wbrew panującemu przekonaniu już przed wiekami brano pod uwagę fakt, iż samobójca mógł dokonać swego czynu nie będąc w pełni władz umysłowych. Wtedy też godzono się na tzw. cichy pogrzeb, a rodzina w zasadzie unikała społecznego wykluczenia. Trudno odrzucić myśl, że była to próba (w praktyce) radzenia sobie ze wstydliwymi przypadkami jak samobójstwa osób powszechnie szanowanych, wpływowych czy duchownych. Wystawienie ich na podobne upokorzenia byłoby trudne do pogodzenia z hierarchicznym pojmowaniem społeczeństwa. Wydaje się, że mamy tu do czynienia z wtórnym zjawiskiem wobec podziału na osoby godne i niegodne. U tych ostatnich nie dopatrywano się nigdy wzniosłych motywów postępowania i nie szukano dla nich jakiegokolwiek usprawiedliwienia.

Bibliografia
W kwestii bibliografii tym razem miałem ułatwione zadanie. Istnieje nowoczesna praca anglojęzyczna wyczerpująco omawiająca problem samobójstwa w średniowieczu (w rzeczywistości od starożytności do początków ery przemysłowej) - A. Murray, Suicide in the Middle Ages, 2 vols. 1998-200 Oxford. Na polskim rynku dysponujemy solidną, chociaż już nie tak ambitną w założeniach książką P. Dumy. Grób Alienata, Avalon 2010.. Warto sięgnąć także do klasyka. P. Aries, Człowiek i śmierć, Aletheia 2012. Korzystałem także ze starej ale nadal niezwykle cennej pozycji: Le suicide dans l'antiquite et dans les temps modernes (Gaston Garrisson) dostępnej tu.

PS. Chcialbym w miarę możliwości (dotkliwy brak czasu) przybliżyć wam cały margines społeczeństwa średniowiecznego.

W tej kwestii polecam mój starszy tekst poświęcony prawnej regulacji ubioru wykluczonych grup spolecznych w średniowieczu.

Protokoły koronerów angielskich [źródła]

2014-03-06T20:05:00.000+01:00

Tym drobnym wpisem pragnę otworzyć serię poświęconą dostępnym w domenie publicznej wartościowym publikacjom dotyczącym szeroko pojętej historii.

Pozycja do której odsyłam okazuje się szalenie interesującym wyborem protokołów angielskich koronerów z lat 1265-1413. Źródło to stanowi świadectwo działalności nominowanych od 1194 r. funkcjonariuszy królewskich (coroner), do których obowiązków należało m.in. dokonywanie oględzin zwłok ofiar nieszczęśliwych wypadków, samobójstw i morderstw w angielskich hrabstwach. Ogromną zaletą wydania jest jego dwujęzyczność - teksty łacińskie opatrzone angielskim współczesnym tłumaczeniem. Niewątpliwa gratka dla zgłębiających tajniki średniowiecznej łaciny, ale i dla tych wszystkich, którzy poszukują wglądu w barwne epizody życia codziennego epoki.

Select Cases From The Coroner's Roll 1265-1413, ed. Ch. Gross, London 1896.

Rzymskie okrucieństwo cz. 1 [religia i arena]

2014-02-06T16:31:00.000+01:00

Zbrodnia bratobójstwa popełniona u zarania Rzymu niczym przekleństwo ciążyła nad jego długimi dziejami. Historia najwspanialszego starożytnego imperium jest bowiem w dużej mierze opowieścią o cierpieniu i okrucieństwie. Poniższy tekst zgodnie z ideą bloga zaznajomi czytelnika (może uda się czymś zaskoczyć i bardziej wyrobionych?) z najbardziej jaskrawymi przejawami rzymskiej atrocitas.

Religia

Wierzenia starożytne, w których przez cały okres rozwoju tkwił pierwiastek religii archaicznych, zawierały szereg odpychających dziś elementów. Krwawa ofiara odgrywała zasadniczą rolę we wszystkich religiach starożytnych. Stanowiła namacalny dowód pobożności ofiarnika w bezpośredniej komunikacji z bóstwem. Przeprowadzana najczęściej w skupieniu, regulowana drobiazgowym rytuałem przeistaczała się niekiedy w prawdziwie krwawy spektakl z niekontrolowanym udziałem tłumu.

Ofiary zwierzęce

Przypadające na 15 marca Fordicidia należały do świąt związanych z cyklem agrarnym, zapewniających obfite zbiory i płodność zwierząt. Ziemia - jak sądzono- najchętniej przyjmowała ofiarę z brzemiennego zwierzęcia (symbolu zapłodnienia). Rzymianie zwykli wówczas wrzucać do ognia płód cielęcia wyrwany z łona żyjącej jeszcze matki. Obchodzone miesiąc później obrzędy ku czci bogini zbiorów Ceres (tzw. Cerialia) przewidywały okrutny obyczaj palenia lisów. Zwierzętom przywiązywano do ogonów płonące pochodnie, po czym pędzono w groteskowej gonitwie w cyrku. Wskrzeszając tym samym archaiczny mit, starano się odsunąć zagrożenie pożaru zbiorów (obok suszy i rdzy zbożowej częstej przyczyny ich utraty). Zwierzęta traktowano zatem jako ofiarę zastępczą (swoista prewencja- lepiej zaspokoić boga zanim sam się o upomni o coś większego). W obchodzonym przez latyńskich rybaków święcie ku czci rzeki Tyber (ludi piscatorii) ciskano w ogień żywe ryby. Podobnie czyniono w czasie wulkanaliów (ku czci Wulkana-Hefajstosa), kiedy to każdy mógł podejść do paleniska i wrzucić doń niewielkie żyjące zwierzęta w ofierze zastępczej za swoją duszę. Co roku wreszcie ulice Rzymu oglądały osobliwy pochód upamiętniający katastrofę najazdu galijskiego z początków IV w. p.n.e. W czasie tzw. supplicia canum (karanie psów), święta przypadającego na 3 dzień sierpnia, przybijano do krzyża psa, po czym obnoszono w procesji w okolicach Circus Maximus. W ten sposób zwierzęta te co roku ponosiły karę za to, że nie ostrzegły Rzymian o szturmie Galów na Kapitol (wzgórze-centrum religijne i ostatni bastion obrońców). Wyręczyły je wówczas jak wiadomo słynne gęsi kapitolińskie, które w tym samym pochodzie przystrajano i obnoszono z wielkim szacunkiem. Być może zresztą całą historię spreparowano później dla uzasadnienia niezrozumiałego już obrzędu.

Ofiary z ludzi

Charakterystyczny dla mentalności wyznawców dawnych religii był głęboki niepokój przed boskim gniewem. Rzymianie wyjątkowo trwożliwie pochodzili do wszelkich wyjątkowych zjawisk, dopatrując się w nich zapowiedzi rychłej kary. W czasie klęsk i niepokojów mnożą się lokalne świadectwa o deszczach kamieni, krwawiących zbożach, dwugłowych płodach i tego typu złowróżbnych znakach. Wyjątkową panikę wywołał w 209 r. p.n.e. poród dwupłciowego dziecka (hermafrodyty). Wezwani natychmiast haruspicy (wróżbici etruscy, specjalizujący się we wróżbach z wnętrzności zwierząt) stwierdzili, że niemowlę musi zostać utopione jak najdalej od miasta. Tak też uczyniono, wyrzucając zamknięte w skrzyni dziecko na pełne morze (w czasach spokoju podobne zdeformowane istoty traktowano jako podarunek dla wysmakowanego odbiorcy np. cesarza).

I chociaż Rzymianie stale odżegnywali się od barbarzyńskiego zwyczaju składania ofiar z ludzi, przy czym niezmiennie przypisywali go swym największym wrogom (szczególnie Kartagińczykom), to sami w czasie największych klęsk bitewnych uciekali się do tego ostatecznego środka przebłagania bóstw. Zagrożona przez plemiona celtyckie republika w 228 p.n.e. szukała wybawienia we wskrzeszeniu starego, być może etruskiego obrzędu. Polegał on na zakopaniu żywcem schwytanych przedstawicieli wrogich ludów. I tak na Forum Boarium (miejsce sprzedaży bydła) ów okrutny los spotkał dwie pary (kobiety i mężczyzn) galijskiego i greckiego pochodzenia złożonych w ofierze podziemnym bogom. Zaledwie kilkanaście lat później w identyczny sposób ratowano Italię cierpiącą pod jarzmem okupacji Hannibala. Trudno powiedzieć, czy posunięto się do tego pod wpływem ściśle religijnych zaleceń czy raczej starano się ułagodzić tym wrzenie mieszkańców przerażonych postępem wrogich wojsk. Motywy te zresztą ściśle się ze sobą łączą. Historia rzymska zna jeszcze kilka przekazów, które mogłyby świadczyć o ewentualnych krwawych ludzkich ofiarach, ale mają one charakter dość wątpliwy (jak krwawe saturnalia nad Dunajem czy rytualna egzekucja żołnierzy skazanych przez Cezara, których głowę przybito do Regii (budynek o znaczeniu religijnym).

Przemoc na arenie

Od wieków amfiteatr słusznie uchodzi za symbol rzymskiego okrucieństwa. Pobudzony tłum dziesiątkami tysięcy gardeł domagał się krwi. Nic dziwnego. Już kilka dni przed zawodami ściany miejskich budynków pokrywały afisze zapowiadające krzyżowanie jeńców, rozszarpywanie chrześcijan przez lwy czy pokaz umiejętności najlepszych szkół gladiatorskich. Na arenie sycono oczy nie tylko walkami zawodowców, ale i wymyślnymi egzekucjami przestępców zwanych noxii ( noxii ad gladium ludi damnati – skazani na walkę na śmierć i życie) quasi-polowaniami tzw. venationes czy pozorowanymi (nie mylić z bezkrwawymi) bitwami morskimi (naumachie).

Gladiatorzy

Organizatorzy (editores) stawali na głowie, aby to właśnie ich igrzyska zapamiętano jako najbardziej spektakularne. Jedną z niezawodnych metod było pomysłowe zestawianie przeciwników. Wszyscy wiemy o podstawowych typach gladiatorów różniących się ekwipunkiem i sposobem walki, ale za Domicjana chętnie oglądano walki karłów, a także szczególnie zabawne i nieporadne zmagania tzw. andabatae, wojowników występujących na arenie z zasłoniętymi oczami. Jerome Carcopino sugerował nawet (błędnie odczytując jeden z wierszy Stacjusza), że Domicjan zestawiał walki kobiet przeciw karłom, co wydaje się mało prawdopodobne. Żaden z innych autorów (nawet łasy na wszelkie ciekawostki Swetoniusz) nie wspomina bowiem o walkach kobiet z mężczyznami. Ponawiane edykty cesarskie zakazujące walki na arenie szlachetnych kobiet z kręgów senatorskich i ekwitów mogą świadczyć o dość dużej skali procederu. Z drugiej jednak strony brak w łacinie klasycznej odrębnej nazwy dla „gladiatory” [zgodnie z regułami tego pięknego języka zwać by się musiała „gladiatrix”].

Kobieta na arenie pozostawała chyba zatem czymś wyjątkowym, należąc do tej samej klasy ekstrawagancji co karły czy egzotyczne zwierzęta wyłapywane w najdalszych zakątkach imperium. Cel pozostawał ten sam- sława i podziw dla sponsora igrzysk. Za czasów republiki organizacja wystawnych i ekstrawaganckich zawodów była doskonałą metodą zbierania poparcia przed wyborami. Za czasów cesarstwa dochodzi do monopolizacji, większość praw w tym zakresie kumuluje bowiem imperator, który stale uświetnia swoje panowanie. Niespokojny tłum daje się obłaskawić rozrzucaniem monet, setką dni świątecznych w stolicy i rozdawnictwem chleba. Plebs bywał kapryśny i wyczulony na punkcie swojej godności (pomimo niskiej kondycji społecznej należał przecież do grona obywateli rzymskich). Arena dawała mu pozory uczestniczenia w wyższej kulturze elit. Wedle świadectw Marcjalisa zawartych w Liber spectaculorum (Księga widowisk) otwarcie koloseum uświetniono serią krwawych scen mitologicznych. Przekazy te budzą kontrowersje wśród historyków, niektórzy nie wierzą w ich wiarygodność, inni przeciwnie dostrzegają w nich logiczne rozwinięcie idei krwawego sportu. Poprzestańmy na ich przytoczeniu.

Herakles na arenie

W jednej z nich kobieta zostaje unieruchomiona w sposób umożliwiający kopulację z pobudzonym bykiem. Odgrywa tym samym rolę występnej Pazyfae, która przez kontakt ze zwierzęciem powiła monstrualnego Minotaura (przypomnijmy, że Pazyfe ukryła się w drewnianej krowie zbudowanej na tę okazję). Innym razem skazaniec przebrany za Orfeusza zmuszony jest do grania na lirze naśladując owego słynnego śpiewaka, który zwykł swym głosem obłaskawiać dzikie zwierzęta. Rzeczywistość krwawego przedstawienia pozostawała jednak nieubłagana – jeden z niedźwiedzi odstępuje od scenariusza i rozszarpuje biedaka na strzępy.

Szczególnie nośnym motywem było męczeństwo Heraklesa usiłującego zedrzeć z siebie magiczną koszulę Dejaniry, zadającą niewysłowione cierpienia. Heros wkrótce daje za wygraną i rzuca się na płonący stos. Tzw. tunica molesta musiała być dość popularnym rekwizytem, bowiem obraz skazańca wciśniętego w nasączone łatwopalnym materiałem szaty uparcie powraca w źródłach epoki. W ten sposób słynny z perwersji Neron kazał oświetlać swe ogrody chrześcijanami służącymi za żywe pochodnie. Jak domyśla się Coleman scenę z pożarciem Dedala przez niedźwiedzia odgrywano poprzez opuszczanie przebranego zań skazańca na specjalnym urządzeniu. Marcjalis wspomina wreszcie nieszczęśnika, który odgrywał przed widownią słynny epizod z wczesnej historii Rzymu. Jako Mucius Scaevola (mańkut) opala swą rękę w ogniu. (Scaevola miał w ten sposób dowieść swojego męstwa w obliczu etruskiego króla).

Do mitologizacji widowiska odniósł się także Tertulian nieprzejednany krytyk rzymskiej religii i związanych z nią obyczajów. Z jego przekazu wynika, że publiczność mogła obejrzeć na arenie samokastrację nieszczęśnika odgrywającego słynną scenę z mitu o bogini Kybele i jej kochanku Attysie, który pozbawił się męskości pragnąc w całości oddać się bogini. Historycy sądzą, że w tym przypadku skazańca postawiono przed bolesnym wyborem- albo pozbawi się przyrodzenia, albo zostanie zabity (podobny motyw pojawia się u Thietmara, kiedy przybici do mostu cudzołożnicy w kraju Bolesława Chrobrego dostawali nóż, dzięki któremu mogli się „wyrwać z opresji”).

Pozbycie się ciał

Co robiono z ciałami skazańców? Przy ówczesnym stanie higieny bez wątpienia stanowiło to ogromne wyzwanie. Niechętni wobec Kaliguli historycy rzymscy utrzymywali, że regularnie karmił on ludzkimi ciałami dzikie bestie, które utrzymywano w Rzymie. Ale byłoby to zjawisko raczej wyjątkowe. Częściej wrzucano je do zbiorowych mogił, chociaż w Rzymie istniały i miejsca, gdzie publicznie eksponowano ciała skazańców aż do ostatecznego rozkładu. Chętnie także (co musi nas szokować) wrzucano je do Tybru, co wiele razy skutkować miało epidemią (epidemią skończyła się jedna z naumachii, po której setki ciał „marynarzy” pływało na jednym ze sztucznym zbiorników wodnych,).

Venationes

W amfiteatrze zwierzęta obok pokazów tresury walczyły w nierównej walce z uzbrojonymi tzw. (venatores/bestiarii) lub wykonywały wyrok rozszarpania bezbronnej ofiary. Specjalnie szkolone i głodzone często jednak niechętnie opuszczały klatki i odmawiały walki. Wówczas zmuszano je do tego rozgrzanym prętem bądź przeganiano wiązkami zapalonej słomy. Byki już w czasie walki rozjuszano wbijając im w ciało małe płonące ostrza. Zwierzęta zaś szczególnie niechętne walce spinano łańcuchami, co musiało w końcu doprowadzić do konfrontacji.

Pozostające w dyspozycji cesarzy zasoby pozwalały na organizację prawdziwych rzezi. W czasie cyklu zawodów związanych z otwarciem Koloseum w 80 roku n.e. życie straciła niewyobrażalna liczba 9 tysięcy sztuk. Kilkadziesiąt lat później triumfy Trajana na wschodzie uświetniono 10 tysiącami ubitych zwierząt (przewyższając Flawiuszy). Zestawiano przy tym wszelkie pary zwierząt żyjących w różnych środowiskach naturalnych. Czasem dochodziło do dość kuriozalnych konfrontacji, jak walka niedźwiedzia z foką czy pytonem. Uwagę Marcjalisa szczególnie przykuła potyczka nosorożca z niedźwiedziem. Ten pierwszy- jak zauważył poeta- był zupełnie niezainteresowany swym przeciwnikiem. Jednak gdy został odpowiednio rozjuszony, błyskawiczną szarżą wyrzucił niedźwiedzia wysoko w powietrze, raniąc przy tym śmiertelnie. W walce z bykami zręcznością popisywali się Tesalowie, którzy w pełnym galopie z wielką wprawą łamali karki uciekających byków (łapali linami za rogi po czym gwałtownie je przyciągali). Niejednokrotnie zalewano arenę, każąc zwierzętom walczyć w wodzie. W 2 r. p.n.e. w specjalnie przygotowanym basenie zabito w ten sposób 38 krokodyli. Tradycja wykorzystania zwierząt do wykonywania kar śmierci poprzedzała zresztą walki na arenie. Już Lucjusz Emiliusz Paulus po serii oszałamiających zwycięstw w III wojnie macedońskiej w roku 167 p.n.e. w czasie świętowania sukcesów wydał dezerterów z własnej armii na stratowanie przez słonie.

Zwierzęta angażowano- jak wiadomo- również w scenach mitologicznych. W jednej z nich postać przebrana za Dianę, patronkę łowów, przeszyła włócznią prośną świnię, która w agonii wydała na świat potomstwo (zapewne właśnie obejrzenia porodu oczekiwała widownia). W ten sposób zobrazowano podwójną funkcję Diany- patronki łowów i narodzin. Wymuszony poród cielęcia na oczach widowni wspomniał także sam Tacyt.

Zakończenie

Kilka słów komentarza. Tekst nie ma służyć jakiejkolwiek etycznej ocenie cywilizacji rzymskiej. Byłoby to zadanie niezwykle trudne, a przy tym z góry obciążone błędem anachronizmu. Człowiek współczesny, który w tzw. państwach cywilizowanych w dużej mierze oddalił od siebie śmierć i cierpienie (względny pokój, brak kar cielesnych, oderwanie konsumenta od produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego, masowe użycie środków przeciwbólowych i znieczulających, idea praw naturalnych przysługujących każdemu człowiekowi etc.) miałby trudności ze zrozumieniem roli przemocy w świecie antycznym. Człowiek starożytny od narodzin zanurzony był w niezwykle brutalnej rzeczywistości. Od dzieciństwa wychowywany biciem nie uważał niewolników czy przedstawicieli niższego stanu za istoty obdarzone równym mu człowieczeństwem. Walcząc na wojnach oglądał pola zasłane okaleczonymi ciałami poległych. Przy żałosnym stanie ówczesnych służb policyjnych i dość niewydolnej władzy centralnej chciał naocznie upewniać się o tym, że przestępcy są odpowiednio karani. Stąd też wiszące przed bramami miast zwłoki przestępców czy pokazy publicznych kaźni nie mogły wywoływać większego poruszenia. Trudno powiedzieć jak częstym zjawiskiem było nasycanie oczu podcinaniem gardeł walczących nieszczęśników w czasie wystawnych uczt rzymskich senatorów, ale wiemy, że ściany jadalni w domach bogatych Rzymian ozdabiano niekiedy brutalnymi scenami walk gladiatorów. Fakt odnalezienia w Pompejach terakotowej butelki służącej do karmienia dziecka z wyobrażeniem gladiatora dość chyba mówi o rzymskiej mentalności.

Z jednej jeszcze powodu należy powstrzymać się od ferowania wyroków. Materiał, który wyselekcjonowałem ma w dużej mierze charakter anegdotyczny. Są to pojedyncze wzmianki w źródłach różnego rodzaju (prawnych, literackich, epigraficznych, archeologicznych), trudno na ich podstawie wyrokować o skali występowania podobnych zjawisk w kulturze rzymskiej.

Jedno jest pewne cywilizacja rzymska pozostaje wyjątkowa pod względem instytucjonalizacji i różnorodności form krwawych widowisk, które stały się trwałym elementem jej tożsamości. Najbardziej uderzające są właśnie tkwiące w rzymskim okrucieństwie elementy rozrywki i przyjemności. Obserwowanie cierpienia zadawanego w sposób wyrafinowany było jednym z niewielu luksusów, na które mógł sobie pozwolić przeciętny zjadacz państwowego chleba w Rzymie.

P.S. Trudno na koniec nie uczynić odniesienia do mitu średniowiecza (obie epoki uwielbiam w równym stopniu), które zupełnie niesłusznie uważane jest za epokę wyjątkowo okrutną w dziejach ludzkości.

P.S. 2 Druga część obejmie prawo karne, dyscyplinę w wojsku oraz traktowanie niewolników.

Pisząc tekst wykorzystałem m.in.
D. L. Bomgardner, The Story of the Roman Amphitheatre, London- New York 2000.
C. M.Coleman, Fatal Charades- Roman Executions Staged as Mythological Enactments, in: The Journal of Roman Studies, vol.80, (1990), s. 44-73.
M. Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1990.
G. Jennison, Animals for Show and Pleasure in Ancient Rome, Manchester 1937.
I. Kaczor, Deus, Cultus, Ritus. Studium na temat charakteru religii starożytnych Rzymian, Łódź 2012.
D. G. Kyle, Spectacles of Death in Ancient Rome, London-New York 1998.
K. Nossov, Gladiator. Rome's Bloody Spectacle, Osprey Publ. 2009.
P. Plass, The Game of Death in Ancient Rome, Wisconsin 1995.
H. Scullard, Festivals and Ceremonies of The Roman Republic, London 1981.

T. Wiedemann, Emperors and Gladiators, London-New York 1992,

Mroczne wieki?

2013-04-24T15:58:00.002+02:00

Wyobrażenia przeciętnego Europejczyka o Grecji klasycznej, w szczególności zaś o ówczesnych Atenach, skażone są optyką narzucaną przez ideały świata XX- wiecznych demokracji liberalnych. Systemy te i rozpostarta wokół nich ideologia sięgają swymi mackami do starożytności, poszukując swej historycznej tożsamości. Poszukiwanie to ma za zadanie w sposób widomy odciąć się od rzekomej religijnej opresyjności i fanatyzmu cywilizacji średniowiecza, przeciwstawiając jej epokę triumfu rozumu i wolności - pochopnie przypisywanych starożytności.

Greckie polis było, wbrew temu, co się najczęściej o nim mówi, wspólnotą w największym stopniu przesiąkniętą religijnością i irracjonalizmem. Właściwie poleis nie były związkiem samych ludzi, a sakralną wspólnotą mieszkańców związanych szczególną umową i gwarancją opieki z lokalnymi bóstwami. Jakiekolwiek wystąpienie przeciwko owej uświęconej tradycją umowie było wykroczeniem godzącym w podstawy rozwoju całej społeczności. Starożytność w żadnym wypadku nie znała współczesnego rozdziału na to, co świeckie i boskie. Podział ów, jakby to paradoksalnie nie zabrzmiało, przyniosło dopiero chrześcijaństwo- choć i ono szybko o tym zapomniało.

Sekcje zwłok.

Odrzucenie pokładów narosłych przez stulecia mitów dotyczących średniowiecza każe w sposób radykalny zrewidować pogląd, jakoby chrześcijaństwo zaprzepaściło doskonale rozwijającą się w starożytności naukę anatomii.

Tabu o charakterze religijnym przeszło tysiąc lat blokowało możliwości przeprowadzania sekcji zwłok zarówno wśród Greków, jak i Rzymian. Właściwie w całej historii antyku śródziemnomorskiego jedynie Herofilos z Chalcedonu przeprowadzał regularne sekcje zwłok. Należy dodać, że czynił to dopiero na przełomie IV i III wieku p.n.e. Niestety źródła wskazują, że miłość do nauki nakazała mu nadto zgłębiać tajniki wiwisekcji na zupełnie żywych już obiektach- ówczesnych kryminalistach. Zarówno przed nim, a zatem w Grecji klasycznej, jak i po nim dokonywanie sekcji było surowo wzbronione jako najcięższe przestępstwo religijne. Rozwój anatomii musiał zadowalać się badaniem zwłok zwierząt aż do XIII wieku, a zatem do czasów tonących w mrokach średniowiecza. Ciało zmarłego miało w przekonaniu Greków charakter sakralny i naruszenie jego integralności mogło wywołać gniew bogów; samo dotykanie zwłok przynosiło największą zmazę , a traktowanie ich narzędziem ostrym musiało bez wątpienia zaprzepaścić szansę denata na funkcjonowanie w zaświatach. Dopiero zatem chrześcijaństwo zrewolucjonizowało podejście do problemu autopsji. Przez całe średniowiecze nie pojawił się żaden autorytatywny zakaz (natury ogólnej) uprawiania tego procederu. Co więcej, papież Innocenty III gorliwie wprost zachęcał, aby badać w ten sposób ciała osób zmarłych w niewyjaśnionych okolicznościach. XIII wiek był przeto okresem rozwoju tego- zaniedbywanego w starożytności- działu medycyny.

Palenie książek, trucie ich autorów.

Ateny, w zasadzie niesłusznie, jawią się nam jako kolebka wolnomyślicielstwa i suwerennego intelektualnego wyboru jednostki.

Pierwszy w historii przypadek wrzucenia w ogień książki z powodów religijnych, wrzucenia- dodajmy- z rozkazu władzy, odnajdujemy w złotej epoce demokracji ateńskiej. Wówczas to, w 411 r. p.n.e., słynny Protagoras za publiczne głoszenie o tym, iż o bogach nie może powiedzieć ani czy istnieją, ani czy nie istnieją został skazany na wygnanie, a pisma jego oficjalnie wydane na spalenie. Każdy, kto takowe posiadał winien je wówczas oddać, aby zadość uczynić publicznej i ponurej ceremonii. Prześladowań z powodów religijnych i światopoglądowych doznało zresztą wielu wybitnych Ateńczyków; wymieńmy tylko tych najbardziej znanych: Anaksagorasa, Sokratesa i Eurypidesa. Jak pokazał Sokrates, Grecy woleli wykorzystać wolność słowa do skłonienia wielkiego mędrca do wypicia cykuty, aniżeli usłuchać jego zbawiennych rad. Niestety, wiele z nich uznano wówczas za przejaw niewiary filozofa w państwowych bogów, a na to żaden wolny Ateńczyk pozwolić sobie nie mógł (szczególnie niechętnie przyjmowano kwestionowanie zasad demokracji).

Zamach Kylona.

W VII wieku p.n.e. doszło w Atenach do oligarchicznego zamachu stanu zorganizowanego przez wpływowego arystokratę, niejakiego Kylona. Zamach, jak zamach- było ich wówczas wiele. Ten jednak zapisał się w świadomości Greków wstrząsającą zbrodnią, na zawsze kładącą się cieniem na ich wyobrażeniach o własnej państwowości. Zepchnięci na Akropol buntownicy, opuszczeni w międzyczasie przez samego prowodyra, weszli w pertraktacje z resztą Ateńczyków. Stanęło na tym, iż dawnym zwyczajem mogą liczyć na azyl sakralnego miejsca, jakim było owo wzgórze. Niestety, wojownicy z ateńskiego rodu Alkmeonidów naruszyli świętą tradycję, dokonując bezprzykładnej rzezi na przebywających tam buntownikach. Pamięć o straszliwej zbrodni przetrwała wiele stuleci. Niejednokrotnie bowiem jeszcze przyszło zapłacić potomkom owego splamionego religijną zmazą rodu za błędy swych przodków. Już pod koniec VII wieku powołano specjalny trybunał do osądzenia wykroczenia. Oprócz wygnania wszechpotężnego rodu, zarządzono nadto ekshumację ciał wszystkich jego nieżyjących członków i wyrzucenie ich poza granice Attyki. Doskonale owe wydarzenia obrazują przemożny wpływ, jaki lęk przed religijną zmazą- miasma- wywierał na najważniejsze decyzje polityczne w ówczesnych Atenach.

Omijaj Ateny, wiedźmo !

Mało kto dziś wie, że w IV wieku p.n.e. doszło w Atenach do prawdziwie zbiorowej psychozy, która zapisała się pierwszym w historii Europy masowym polowaniem na czarownice. Osobliwością ówczesnego prawa, na poły jeszcze rodowego, była odpowiedzialność zbiorowa. Przewidziana za uprawianie czarów kara śmierci dotykała całą rodzinę oskarżonej osoby. Dość powiedzieć, że kobieta imieniem Theoris, mieszkanka Lemnos, została publicznie spalona za nekromancję z donosu sławnego Demostenesa. Sposób wykonania kary- upatrujący w ogniu jedynej siły zdolnej oczyścić miasto z nałożonej przez czarownicę zmazy- zawdzięczała późniejsza Europa właśnie Grekom.

Siecz na rozkaz Aresa

Jak już wykazaliśmy, dość prymitywna religijność oraz towarzyszący jej powszechny lęk przed czynem zdolnym ściągnąć karzący gniew bogów przenikały każdy element życia ówczesnego Greka. Jednym z najbardziej obciążonych nimi sfer była szeroko pojęta wojskowość. Żadna wręcz armia nie mogła wyruszyć do boju bez zasięgnięcia opinii wieszczki bądź wróżbity. Jak bardzo baczono na głos przemawiających przez nie bogów, pokazuje przykład Sparty, która oficjalnie odpowiedziała posłom Aten, alarmującym o zbliżającej się do wybrzeży ogromnej armii Dariusza, że wojska jej nie mogą wyruszyć przed pełnią księżyca. Niepomyślna odpowiedź bogów paraliżowała zatem wielkie kampanie wojskowe, opóźniane do chwili otrzymania pozytywnych od nich znaków. Dotarcie na pole bitwy nie rozwiązywało problemu, bowiem wyruszenie do ataku bez dopełnienia formalnych obrzędów były w oczach Greków samobójstwem. I tak pod Platejami niezłomni Spartiaci przez długi czas nieruchomo, z bronią u nogi, znosili ostrzał łuczników wroga, cierpliwie czekając na to aż bogowie dadzą swój znak. Bogowie nie tylko przemawiali, ale i czynnie wspomagali walczące strony. Historycy ówcześni przekazali nam barwne opisy zupełnie historycznych bitew, w których to widziano chociażby półboskiego Tezeusza gromiącego Persów pod Maratonem.

Zachowanie wobec pokonanego wroga także regulowały prawa i wyobrażenia religijne. W dawniejszych czasach, jeszcze w epoce archaicznej jeńców brano tylko po to, aby złożyć po chwili w krwawej ofierze bogu, któremu przypisywano zwycięstwo. Później było niewiele lepiej. Masakry jeńców na polach bitew, wyrżnięcie całego miasta albo zaprzedanie dzieci i kobiet w niewolę było powszechnym elementem rzemiosła wojennego. Obliczono, że w ok. 35% przypadków zdobyte miasta były świadkiem powszechnej rzeźni bądź zaprzedania mieszkańców w niewolę. Dalece kontrastuje to z obyczajem średniowiecza, w którym to w zasadzie wojna była sportem szlachty; ta zaś wolała wziąć pokonanego w niewolę, aby otrzymać zań okup, aniżeli dokonywać bezsensownej i nieopłacalnej masakry. Oczywiście zdarzały się i wówczas krwawe łaźnie, ale w dużo mniejszym stopniu.

Zdobyczne zbroje, broń i skarby nie mogły służyć zwycięzcy, gdyż były budulcem (ułożone w stosie) tzw. tropaion- trofea poświęconego bogu. W czasach klasycznych bogowie musieli się zadowalać już tylko częścią łupów- dziesięciną.

Pięta Achillesa

Szokująca do dziś niektórych praktyka przechowywania, a także pielgrzymowania do cudownych relikwii chrześcijańskich świętych jest jedynie kontynuacją starszej praktyki greckiej, w której to roiło się od cudownych fragmentów ciał mitycznych bohaterów. Każdy zatem mógł przy okazji obchodów wielkich świąt zwrócić swe oczy w przebłagalnym spojrzeniu na specjalnie spreparowaną i przechowywaną część ciała mitycznego herosa.

(Dys)pozycja kobiety.

W największym skrócie: pozycja kobiety odzwierciedlała najgorsze tendencje społeczeństw patriarchalnych. Można ją porównać z sytuacją niewiasty w kraju kręgu muzułmańskiego, w którym szariat rozciąga się na stosunki świeckie. Nie mogła ona zatem spacerować po mieście bez towarzystwa mężczyzny ze swego rodu bądź męża, zmuszona była do przebywania w oddzielnym skrzydle domostwa, w tzw. gineceum, gdzie zalecano jej tkanie i wyszywanie tkanin. Małżeństwo było z zasady beznamiętnym kontraktem wymiany między ojcem, a przyszłym mężem; kobiety nawet nie pytano o zdanie w owej sprawie. Nie mogła uczestniczyć w spotkaniach z zapraszanymi do domu gośćmi. Rzadko rozmawiała z mężem, który spędzał czas na sympozjonach w towarzystwie uroczych heter. Żona była w zasadzie przeznaczona do płodzenia dzieci, a zatem pełniła rolę gwarancji zachowania kultów rodzinnych.

Wikingowie odkrywają... wikingów dla Ameryki

2013-04-23T10:54:00.002+02:00

O ile rogaty hełm jest czystym produktem popkultury, to drugie z kolei nasuwające się skojarzenie ze światem wikingów- długie łodzie- jest jak najbardziej prawidłowe. Synowie Północy- podobnie jak niegdyś Grecy - byli (niejako konieczności) znakomitymi żeglarzami, a zarazem i mistrzami w dziedzinie szkutnictwa. Łódź towarzyszyła Normanowi od narodzin do metafizycznej podróży pośmiertnej. Jej czerwone żagle mroziły krew w żyłach bezbronnych mieszkańców od bogatego Konstantynopola do wybrzeża dzisiejszej Kanady. Znakomite wykorzystanie naturalnych właściwości drewna, którego struktury nie naruszała piła dawało wyśmienite wprost rezultaty. Pewien niemal współczesny nam człowiek zapragnął na własnej skórze przekonać się o klasie wikińskiej łodzi.

Magnus Andersen postanowił w roku 1893 pokonać odległość dzielącą wybrzeża Norwegii od Stanów Zjednoczonych na współczesnej, zrekonstruowanej jednostce . Za wzór posłużył mu doskonale zachowany egzemplarz, odkryty ponad dekadę wcześniej w Gokstad.

Idea budowy łodzi narodziła się w niezwykle interesujących warunkach. Podrażniona po raz kolejny duma Skandynawów, którzy dowiedzieli się o replice jednego ze statków Kolumba wystawianej w Chicago na czterechsetną rocznicę odkrycia Ameryki (1492-1893), zmobilizowała ich do pracy wokół koncepcji efektownego uzmysłowienia światu o wkładzie nieustraszonych wikingów w odkrywaniu nowego lądu. Nasi bohaterowie doskonale wiedzieli, że często bałamutne przekazy sag i ubogie w znaleziska stanowiska archeologicznie nie mają szans na przebicie się do powszechnej świadomości.

W przedsięwzięcie zaangażował się bez mała cały naród, nie skąpiący datków na kosztowną budowę. Najlepsi konstruktorzy i rzemieślnicy kraju stanęli wobec trudności pozyskania odpowiednich materiałów. O ile znakomici ich przodkowie nie mieli większych problemów w znalezieniu przeszło dwudziestometrowego dębu przeznaczonego na kil, to nasi konstruktorzy musieli go paradoksalnie sprowadzić z... Kanady. Mimo tych problemów prowadzone w ekspresowym tempie prace uwieńczono już zimą 1893. Łódź ochrzczona wówczas mianem "Wikinga" miała 24 metry długości, przeszło 5 metrów szerokości, wraz z masztem pięła się na wysokość 15 metrów; całkowity koszt budowy wyniósł 12 tys. koron.

Wielki eksperyment, mający udowodnić światu możliwość dopłynięcia przez Leifa Erikssona do wybrzeży Ameryki niemal tysiąc lat wcześniej, rozpoczął się 30 kwietnia 1893 r. Aby utrudnić przedsięwzięcie, postanowiono nie zatrzymywać się na kolejnych wyspach Oceanu Atlantyckiego- jak czynili wikińscy żeglarze. Już w trakcie próby możliwości łodzi przeszły najśmielsze oczekiwania. Na próżno cztery nowoczesne żaglowce usiłowały dotrzymać kroku łodzi kapitana Andersena- osiągającej prędkość dochodzącą do 11 węzłów . Jednostka zachowywała się znakomicie na wzburzonej wodzie, a kapitan wielokrotnie podkreślał zaskakującą łatwość w sterowaniu. Żadna z burzy, które szalały na Atlantyku nie zrobiła wrażenia na konstrukcji. Kadłub łodzi pracował perfekcyjnie unosząc się o kilkanaście centymetrów, co zmniejszało tarcie i pomagało uzyskiwać większą prędkość. Elastyczna konstrukcja, pozwalająca na bezpieczne odkształcanie szkieletu o kilkanaście centymetrów znakomicie wznosiła niebezpieczeństwo potężnych fal. Ląd ujrzano już po rekordowych 27 dniach.

Nasi bohaterowie zawijają do Chicago.

Po przybiciu do brzegu Nowego Jorku został ostatni etap- dopłynięcia kanałami rzecznymi na wystawę w Chicago poświęconą Kolumbowi i jego odkryciu. Po raz kolejny ujawniła się wyższość konstrukcji wikingów, która przy płytkim zanurzeniu bez większych problemów przedzierała się tam gdzie współczesne łodzie nie miały by szans. Wreszcie przybito do miejsca uroczystości. "Wiking" stał się największą atrakcją obchodów, kradnąc show genueńczykowi. Prasa całego świata zajęła się resztą. Niemal każdy mógł przeczytać o pierwszych niezłomnych odkrywcach i ich niemniej dzielnych potomkach pragnących przypomnieć światu bohaterstwo swojej nacji. Sławna łódź pozostała w Chicago jako dar dla tamtejszego muzeum, w którym można ją oglądać do dziś.

Zaskakujące rysy średniowiecznej pobożności

2013-03-31T19:32:00.002+02:00

Ogromnym uproszczeniem byłoby rozciągać wyidealizowany obraz gorliwych, zdyscyplinowanych i posłusznych wiernych na całe społeczeństwo średniowieczne. Przekonanie o wszechogarniającej, wszechpotężnej władzy Kościoła w kształtowania świadomości ludu jest co najmniej naiwne. Źródła nie pozostawiają suchej nitki na tym stereotypowym wyobrażeniu ówczesnej religijności . Pomijam tu rozmyślnie wielkie ruchu kontestacyjne, które na sztandarach niosły znieważanie przyjętej i uświęconej tradycją pobożności. Dlatego nie przeczytacie poniżej (skądinąd prawdziwych i szalenie interesujących) wzmianek o husytach ubierających się w ornaty, dzierżących kielichy i inne precjoza w wyszydzającym pochodzie wokół zdobytego klasztoru, odrąbujących głowy cudownych figur.Rzucimy bowiem oko na codzienne, szare zmagania przeciętnego ówczesnego pasterza z jego niesforną trzodą w typowej polskiej parafii przełomu XIV i XV wieku.

Literatura kaznodziejska i moralizatorska schyłku epoki do znudzenia z rozwodzi się nad lekceważeniem przez gmin obowiązków religijnych, nonszalanckim podejściem do praktyki i pełnej rezerwy (i zdrowego rozsądku ?) postawy wobec podstawowych prawd wiary. Słowa Konrada z Waldhausen (przypadek czeski, ale charakterystyczny dla epoki) trafnie malują stosunek przeciętnego parafianina do treści religijnych. „ gdy kaznodzieje mówią wam o radości niebiańskiej, nic na to nie zważacie, gdy zaś słyszycie o mękach piekielnych, to wam się one zdają bajkami”. Inny kaznodzieja konstatował, że chociaż duża część laików posiada niezłą wiedzę o prawdach wiary, ale za to w nic nie wierzą. Oczywiście nie należy szczególnie zawierzać naturalnie wyrazistym źródłom, które powstały w celach moralizatorskich. Jednakże czeski humanista, piszący w zupełnie odmiennym celu, Bohuslav Hasistejnsky woła jeszcze głośniej ”nie mają żadnej wiary; niebo, Bóg to dla nich zmyślona bajka, u nas nawet mały pacholik piekła się nie boi”. Rzecz jasna ktoś kto utożsamiałby wymienione postawy z racjonalnym ateizmem popełniłby wielki błąd anachronizmu. Wypływały one bowiem przeciwnie- z ignorancji, powierzchownej wiary i z prymitywnego życiowego doświadczenia (Bóg nie wysłuchał mnie wiele razy- najpewniej nie istnieje etc.).

Najbardziej widomym objawem stosunku wiernego do przeżywania wiary jest postawa wobec miejsc i czasu świętego. Odkąd siec parafialna pokryła ziemie Polski(XIII-XIV w), kościół stał się budynkiem użyteczności publicznej. Tu odbywały się sądy, sejmiki, narady etc. Nie trzeba dodawać, że dochodziło w ich trakcie do scen gorszących. Ale również w czasie odprawiania obrzędów religijnych zachowanie uczestników odbiegało dalece od wzorca. Czymś nagminnym były głośne rozmowy w czasie mszy, przetykane donośnym śmiechem z niewybrednych żartów. Szczególnie utyskiwano na obyczaje młodzieży (na chleb i młodzież narzeka się od zawsze). Młodzi chłopcy ku zgorszeniu duchowieństwa zaczepiali młode dziewczęta, rzucając w nie kamieniami. Te zaś starały się jak mogły przypodobać kawalerom. Czyniły to nieskromnym ubiorem, wymownym spojrzeniem i gestem.

Uderza również rozróżnianie poszczególnych części Mszy według ich wagi. O ile w czasie Podniesienia wszyscy milkli, padając na kolana, to głoszenie homilii traktowano jako swoisty przerywnik w sprawowaniu nabożeństwa. Szepty przechodziły w głośne, wesołe dysputy, a nieruchomy dotąd tłum zaczynał się przemieszczać. Jeszcze większe zamieszanie towarzyszyło Ofiarowaniu, kiedy to dawnym zwyczajem chłopi ruszali do ołtarza z darami w naturze. Wzdłuż nawy defilowały kury, świnie, kosze wypełnione jajami. Nie mogło to nie zwrócić uwagi satyry protestanckiej. Mikołaj Rej wyśmiewał ten zwyczaj, mówiąc „kury wrzeszczą , świnie krzyczą, na ołtarzu jajca liczą” Charakterystyczne jest także przydawanie momentowi przeistoczenia charakteru magicznego. Większość wiernych poprzestawała na obserwowaniu konsekracji wierząc, że ten kto ją ujrzy nie umrze danego dnia, zdobędzie na dodatek gwarancję szczęścia na kolejne dni. Stąd też charakterystyczne w średniowiecznych miastach "wpadanie" na kolejne mszy tylko na moment konsekracji hostii dla zagwarantowania sobie powodzenia i szczęścia.

Również zasobność prowadziła do zróżnicowania postaw. Prosta wiejska baba przyzwyczajona przesiadywać całą niedzielę w świątyni żywo kontrastowała z zasobnym rycerzem, kupcem, który nie mógł wysiedzieć nawet pełnej godziny w kościele. Ci ostatni ze szczególną drwiną podchodzili do kazań, wyśmiewając je jako bajki niewykształconego komedianta. W Polsce schyłku średniowiecza spotykamy również tłumne wychodzenie wiernych z kościoła z powodu niestosownej wg nich treści kazania. Jak widać wierni potrafili manifestować swe niezadowolenie nierzadko skuteczniej niż to czynią dzisiaj.

Wyjątki z sądów kościelnych

2013-03-11T20:09:00.000+01:00

Kościół późnośredniowieczny zmagał się nie tylko z pozostającymi w konszachtach z Diabłem, żydami, heretykami i czarownicami, ale miał także - jak się okazuje - niemało problemów z krnąbrnym i występnym elementem niższego duchowieństwa. Przyjrzyjmy się zatem kilku fragmentom zachowanych protokołów, rejestrujących przebieg najbarwniejszych procesów dyscyplinarnych, a niekiedy wręcz kryminalnych polskiego kleru. Sprawy podobne odbywały się przed samym biskupem bądź też przed specjalnie oddelegowanymi przezeń urzędnikami. Ułamek wspomnianych protokołów ogłosił 100 lat temu drukiem (oczywiście w oryginalnym łacińskim brzmieniu) B. Ulanowski w serii Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta, t. I - III, Kraków 1894 – 1918 (niektóre tomy dostępne online). Postanowiłem przetłumaczyć garść ciekawych wyjątków.

W roku 1466 przed konsystorzem biskupim stanął wikary Mateusz rezydent parafii w Magnuszewie. Ciążyły na nim zarzuty jawnego utrzymywania konkubiny i niegodnego dla stanu kapłańskiego prowadzenia tawerny i wyszynku piwa. Przewidziano dlań rok odosobnienia w więzieniu biskupim.

O wiele bogatszą kartoteką pochwalić mógł się niejaki Błażej, proboszcz parafii w Sierpcu. Zgodnie z zeznaniami świadków, zamieszkiwał on w swym domu wraz z kilkoma podejrzanymi niewiastami, z których jedną, imieniem Anna, uczynił ciężarną. Dowiadujemy się zresztą w toku postępowania, że owocem zakazanego związku okazał się niebawem chłopiec. Zuchwały kapłan nie przyjmował wszakże jakichkolwiek napomnień pozostałych księży, stwierdzając, że jest seniorem i najlepiej wie co czynić. Stąd niczego złego nie widział w ciągłym przesiadywaniu w tawernie, z której powracał notorycznie w towarzystwie „podejrzanych kobiet”. Pragnąc wynagrodzić swe wesołe towarzyszki, nie szczędził nadto parafialnych środków na zbytkowe tuniki, płaszcze, futra i ozdoby rozgrzewające niewieście serca. Tym zaś, którzy skarżyli się na owe defraudacje i grozili powiadomieniem władz on sam z kolei gniewnie groził spaleniem (na stosie).

Kolejnym interesującym przypadkiem jest proces Mateusza, plebana w „Cobyelicze”. Zachowaniem swym zgorszył on wielu parafian, którzy wkrótce nader chętnie podzielili się z archidiakonem opowieściami o barwnym życiu ich pasterza. Sprowadzał on do swego domu żonę jednego z parafian, niejakiego Piotra Kurka, miejscowego kmiecia. Miał z nią zresztą - jak się można domyślić- niedozwolone stosunki seksualne. Był nadto stałym bywalcem tawerny, spędzając w niej mnóstwo czasu przepijał do okolicznych chłopów i przegrywał majątek, grając z nimi w kości. Nawykł również wszczynać tam kłótnie, a kiedy tylko nadarzyła się ku temu okazja nader aktywnie podsycać spory powstałe między podchmielonymi gośćmi. Kondycję niemal już zbrodniczą przedstawiał Piotr, wikariusz w parafii "Czyżewo" (?). Z akt sprawy toczonej przeciw niemu w 1477 r. dowiadujemy się, że około czwartej rano wtargnął do domu właściciela tawerny, dodajmy będąc uzbrojonym w miecz i kij. Wnet począł rozgłaszać przeciwko żonie owego karczmarza słowa powszechnie uznane za „haniebne i ohydne”. Wnet doszło do szarpaniny, w której ów ostatni otrzymał trzy ciosy mieczem. Nieszczęśliwe jeden z nich, który dosięgnął głowy, był ciosem śmiertelnym. Jakby tego było mało, Piotr wespół z dwoma wesołymi szlachcicami wyważył drzwi tawerny, dostając się tym samym do piwnicy, z której wyniósł beczkę wina, opróżniając ją tej samej nocy w swym domu.

Andrzej proboszcz z "Ligowo" tłumaczył się zaś przed sądem z masowej produkcji piwa, grania w bierki i kości na pieniądze. Zarzucano mu także spowiadanie (sic!) w karczmie. Zapytany dlaczego w niej przesiaduje, odparł - po dłuższym zastanowieniu- że odwiedza jedynie pracującą tam matkę .

Inny proboszcz Jan Wystuk został oskarżony o udzielanie wyklętej przez Kościół lichwy, a także utrzymywanie niegodnej kobiety.

Jakub proboszcz w Blichowie przysporzył szczególnie wielu trosk swym zwierzchnikom. Ostentacyjnie zaniedbywał podstawowe obowiązki duszpasterskie. Nie reagował nadto na gorszące zachowania niektórych parafian, co źle zaważyło na kondycji moralnej jego stadka. Jeden z parafian, o którym wiadomo było, że utrzymywał kazirodcze stosunki ze swą siostrą, nie spotkał się z żadnym potępieniem ze strony proboszcza. Zaniedbał on również miejscowy kościół do tego stopnia, że psy podkopywał się pod jego ścianami, dostając się do środka. Wzorem wielu swych kolegów jawnie utrzymywał konkubinę, z którą miał kilkoro dzieci. Nader zaś często i gorliwie wizytował tawerny, wszczynając tam bijatyki z kmieciami i ich panami. Pewnego razu uderzył nadto pewnego Józefa. Co gorsza, uczynił to w kościele, gdy ów przyszedł się wyspowiadać. Rzadko zresztą słuchał spowiedzi w przepisanym miejscu, częściej czynił to w domu, a nawet w tawernie.

Średniowieczni studenci

2013-03-07T11:26:00.004+01:00

Narzekanie wydaje się być nieodłącznym elementem ludzkiej natury. Człowiek narzekał od zawsze. Co najmniej tak długo jak to robił treścią owych narzekań była jakość chleba i zepsucie młodzieży. Nieodłącznym towarzyszem tego zjawiska zdaje się być tęsknota za mitycznym złotym wiekiem. Sentymentalne przekonanie, że kiedyś było lepiej, że ów chleb smakował najwspanialej na świecie, a dzisiejsza młodzież jest niczym w porównaniu z tą dawną. Czyż wspomniany mechanizm wytrzymuje konfrontacje z dorobkiem dociekań historycznych? Czyż jesteśmy gorsi od naszych przodków o tyleż pokoleń, ile nas od nich dzieli? Przekonajmy się o tym zatem, rzucając okiem na kilka wymownych obrazków z życia średniowiecznego studenta.

Nie miejsce tu na omawianie genezy i organizacji średniowiecznego uniwersytetu. Dość powiedzieć, że powstająca u progu II tysiąclecia instytucja stanowiła ożywczy powiew rozwoju, symbol podnoszenia się z upadku, stanowiła swoistą zapowiedzią renesansu XII wieku.

Uderzającym elementem ówczesnego życia studenckiego były nagminnie wybuchające burdy, całkiem podobne do tych, o których słyszymy niekiedy z relacji stadionowych. Ówczesny - o wiele bardziej kosmopolityczny - charakter uniwersytetu prowokował gwałtowne rozruchy na tle etnicznym. Stąd kroniki miejskie pełne są opowieści o regularnych, krwawych starciach studentów czeskich z niemieckimi, Francuzów z Anglikami, Pikardów z Sasami etc. Bezdenna niemal przepaść przebiegał jednocześnie między biednymi i zamożnymi żakami. Ci pierwsi często zmuszeni byli do pełnienia upokarzającej służby u zamożniejszych kolegów. Kraków stał zatem się widownią gorszącego sporu, który w roku 1474 wybuchł między bursą biedoty studiującej filozofię i położoną nieopodal siedzibą bogaczy. Jak się później okazało ci ostatni czerpali ogromną przyjemność z poniżania „Filozofów”, wyklinając ich od Żydów (taka epoka) i synów Piłata. Dotknięci ową ujmą biedacy postanowili odpłacić swoim kolegom napadając nocą na ich siedzibę. Owocem szturmu były m. in. wyważone drzwi, zdemolowane do szczętu wnętrze i jakiś nieszczęśnik, który napatoczył się wściekłej zgrai tracąc przy tym zęby. Jak się okazuje wojowniczość naszych ziomków wykraczała poza „mury” wszechnicy (wówczas nie było zazwyczaj zlokalizowanego uniwersytetu, a najczęściej wynajmowane tymczasowe salki) szukając niekiedy zwady z zawodowymi żołnierzami. Akta miejskie wprost roją się od świadectw tego typu zaburzeń. Najsłynniejsze krakowskie rozruchy studenckie z 1549 r. rozpoczęły się całkiem typowo. Poszło bowiem o kobietę lekkich obyczajów. Nadpobudliwi - żebrzący - studenci dopuścili się ciężkiej obrazy Joanny, bo tak miała owa kobieta na imię. W obronie jej stanęli słudzy kanonika Czarnkowskiego będącego świadkiem całego zajścia. Rezultatem nierównej walki był jeden zabity i kilku rannych po stronie studenckiej . W tym przypadku społeczność akademicka okazała zdumiewającą solidarność. Gdy nie wskórali nic u króla, postanowili w ramach protestu tłumnie opuścić Kraków. Zamiar ten szybko zrealizowali rozpierzchając się po świecie, czyniąc tym samym wielką szkodę interesom miasta. Błahy wydawałoby się spór stał się początkiem ciężkiego kryzysu Akademii Krakowskiej, która cierpiała odtąd na brak studentów wolących zdobywać wiedzę na Zachodzie. Podobne walki towarzyszyły często największym świętom katolickim. Każda procesja Bożego Ciała rodziła zagrożenia odnowienia zadawnionych sporów i pomszczenia wszelkich krzywd. Niezwykle często dochodziło do bijatyk z powodu wkroczenia na teren danej nacji, czy bursy. Ówczesna stolica Polski nie była zresztą wyjątkiem.

Kryminalna mapa europejskiej nauki była niezwykle bogata. Pewien urzędnik sądu biskupiego w Paryżu XIII wieku uznał za stosowne zauważyć, iż „studenci nocą i dniem okrutnie ranią niewinnych ludzki, a nawet zabijają, porywają kobiety, napastują dziewice, wreszcie wdzierają się do mieszkań”. Nie była to bynajmniej urzędnicza skłonność do przesady. Doskonale zorganizowani studenci panowali wręcz w wiedeńskim półświatku. Stali za krwawymi napadami i kradzieżami, dokonywali morderstw i wymuszeń. Największą przewagę zyskali jednak w Anglii. Oxford niejednokrotnie ociekał krwią po starciach żaków z tamtejszymi mieszczanami. Największym tego typu wydarzeniem była rzeź z 1264 roku. Wówczas to studenci pokarali okrutnie mieszczan uniemożliwiających im beztroską zabawę. Wygnani decyzją króla żacy rychło przyłączyli się do opozycji antykrólewskiej w charakterze zaciężnych i niebawem mogli już na polu bitwy odpłacić swemu ciemiężcy. Około stu lat później mieszczanie zemścili się za nieustanne cierpienia ze strony studentów. Po wielogodzinnych walkach doliczono się 10 trupów ponad 30 rannych i 15 zburzonych burs. Młodzi ludzie niezwykle ochoczo angażowali się we wszelkie, na pozór niedotyczące ich, konflikty społeczne i polityczne. Chętnie stawali po stronie plebsu walczącego z bogatym patrycjatem, opowiadali się również w sporach uniwersalnych stając po jednej ze stron konfliktu toczącego się między dwoma pretendentami do korony czy tiary. Nie szczędzili przy tym swoich pięści, sztyletów i mieczy. Oczywiście, bywały w tym wszystkim zwykłe porachunki osobisteprzeprowadzane między czułymi na punkcie honoru szlachcicami. Walczono o oszustwa w czasie gry w kości, o konie, oczywiście o kobiety. Specyfiką ówczesnego ustroju dzielącego studentów na nacje i mniejsze, równie mocno związane grupy było wprzęganie w osobiste porachunki całych rzesz studenckich. Nie przypadkowo przeto uniwersytet średniowieczny był rozrzucony po całym mieście. Ale nawet wówczas, gdyby zabrakło personalnych animozji średniowieczna rzeczywistość dostarczała aż nadmiaru okazji do bijatyk. Ponownie w Paryżu doszło do regularnej bitwy z zakonnikami, którzy boczyli się od dawna na studentów łowiących ryby w ich stawie i piknikujących na nieodległej łączce . Zawołaniem bojowym akademickiej ciżby było w tym przypadku nieskomplikowane „śmierć mnichom!” Pewnego razu wystarczyło źle obsłużyć wysłanego do karczmy po wino studenta, aby bandy jego oddanych kolegów zdemolowały ją doszczętnie w dzikim odwecie. Raczenie się zdobycznym winem przerwał kontratak mieszczan, który pozostawił na pobliskim placu ciała pięciu młodych ludzi.

Wspomniane rozboje nie były jedyną okazją do wejścia w kolizję z prawem. Równie liczne są bowiem doniesienia dotyczące częstych w świecie akademickim kradzieży. Najpopularniejszym ich obiektem były… książki. Stanowiły one- obok podkradanego z równym zapałem jedzenia- niezwykle dotkliwą stratę z uwagi na ich wysoką wartość. W czasie pewnej pijatyki przytomny jeszcze krakowski żak zauważył kryjącego się pod łóżkiem jegomościa (złodziejaszka). Upewniwszy się, że nie jest on wyjątkowo nieśmiałym współbiesiadnikiem zafundowano biedakowi potężne lanie. Pijaństwobyło zresztą skrzętnie wypełnianym, uświęconym tradycją obowiązkiem każdego szanującego się studenta. Wtórowały mu nieodłączne od wieków towarzyszki-karty (ew. kości) i kobiety. Wszyscy niemal studenci, zdaniem jednego z biskupów, byli uzależnieni od hazardu. Świątynią owej rozpusty była najczęściej pobliska karczma, do której z łatwością wymykano się w czasie ciszy nocnej. Popularnym miejscem schadzek krakowskich studentów byławiniarnia Jana Medyka, który zmagał się z nieustannymi problemami - awanturującymi się i wyjątkowo nieskorymi do zapłaty młodzieńcami. Obrotny Jan wiedział jednak iż, każdorazowa interwencja u rektora pobudzi sumienia młodych lekkoduchów. Stał się rychło nasz karczmarz jednym z głównych bohaterów ksiąg rektorskich, goszczącym na ich kartach przez długie 15 lat. W podpitym żaku niespodziewanie wzbierały niewyczerpane pokłady namiętności. Wprowadzanie kobiet do burs było teoretycznie surowo zabronione. Jednakże ich władze często przymykały oko na ów proceder. Stąd księgi rektorskie pełne są gorszących doniesień o niemoralnym prowadzeniu, a nawet popełnionych przez żaków gwałtach. Jedno z zachowanych świadectw niech posłuży za przykład pomysłowości, którą wykazywali nakryci- wówczas, gdy przyszło do tłumaczenia wybryków. Otóż oskarżony przez przełożonego o wciąganie przez okno bursy niewiasty student- tak oto szczerze tłumaczył rektorowi całe zajście: Posłaliśmy jednego z kolegów po piwo do miasta. Tymczasem rektor zamknął bramę. Co robić? Jeżeli przez bramę wejdzie, to nie tylko poniesie karę za wałęsanie się, ale nadto i piwo rychło rektor odbierze. Jedyna rada wciągnąć go oknem, by kary nie poniósł i piwa nie stracił. Wciągnięto go oknem i to zapewne widział ów prepozyt od św. Leonarda, który się w tych stronach przechadzał. Wciąganie oknem studenta niechybnie zatem wziął za wciąganie niewiasty.

Niczym są jednak w tym przypadku przykłady płynące z naszej uczelni, jeśli w bursach paryskich otwarcie funkcjonowały całe piętra miłosnych schadzek.

Popularnym motywem średniowiecznych kazań namiętnie piętnujących panujący wówczas amoralizm był… żak- niechętnie bądź wcale nie uczęszczający do Kościoła. Jeśli już zawitał- twierdzi kaznodzieja- to raczej po to, aby tylko podziwiać dziewczęta i głosić niewybredne żarty. W każdym razie szybko przejawiał objawy znużenia i ukradkiem opuszczał świątynię. Nie tak niebezpieczne dla zbawienia duszy, ale jakże nam bliskie było chroniczne lenistwo. Uczone księgi pełne są opowiadań o rzeszach studentów, którzy wałęsają się od mistrza do mistrza, o tych co na wykłady pojawiają się tylko po to, by nie stracić przywilejów. Plagą rozpatrywanych czasów są tzw. wieczni studenci, nigdy nie przystępujący do egzaminów. Symbolem tego zjawiska staje się w powszechnej świadomości objadający się od samego rana ciastkami leniwy żak, z obrzydzeniem wyłażący ze swego łoża. Jak ognia unikał rannych wykładów. Popołudniowe traktował raczej jako okazję do zdrowej drzemki niżli zdobywania wiedzy. Co gorsza, gdy już się pojawił przywdziany był nad wyraz nieodpowiednio, jego modne ubranie łamało wszelkie panujące wówczas zasady. Szczególnie oburzającą formę przyjmowało to w przypadku najbogatszych studentów-obwieszonych najcenniejszą biżuterią, ubranych w najkosztowniejsze szaty lekkoduchów, stale otoczonych wianuszkiem kobiet i ubogich klientów. Ci bowiem nader chętnie dosiadali piękne konie i czynili użytek z kunsztownego uzbrojenia. W pełnej krasie mogli ukazać się światu niezwykle często. Nie tylko biorąc udział w licznych wówczas świętach kościelnych, ale zasilając barwne pochody karnawałowe, czy szokując zachowaniem w czasie świąt studenckich. Także, a może głównie w trakcie szczególnie burzliwych otrzęsin, w czasie których dokonywano szeregu prześmiewczych rytów mających na celu okrzesanie żółtodzioba.

Czego nie spodziewał się inkwizytor?

2012-09-03T20:50:00.000+02:00

Wszystkim chyba utkwiła w pamięci jedna z ostatnich scen Imienia róży (filmu), w której rozjuszony tłum nastaje na życie demonicznego Bernarda Gui. Prawdę mówiąc mamy w niej do czynienia z zupełną fikcją, ale - jak się za chwilę okaże - taką, która nie byłaby w owych czasach czymś nieprawdopodobnym. Nie miejsce tu zatem na ponowne obalanie narosłych przez stulecia wokół inkwizycji mitów (trwanie owej czarnej legendy wyczerpująco przedstawia w klasycznej już pracy E. Peters, Inquistion, Berkeley 1989), ale na przybliżenie mniej znanego aspektu funkcjonowania średniowiecznej inkwizycji: czynnego oporu ludności, z jakim na co dzień spotykali się urzędnicy zaangażowani w procedury ścigania błędnowierstwa.

Inkwizytor, nawet ten wyposażony w najpotężniejsze pełnomocnictwa papieskie, pozostawał w ogromnym stopniu zależny od nastawienia do jego misji ośrodków decyzyjnych w terenie. O ile od współpracy z miejscowym klerem zależało powodzenie akcji antyheretyckiej, to wsparcie władzy świeckiej okazywało się niekiedy sprawą życia i śmierci. Nieprzypadkowo działalność większości inkwizytorów rozpoczynała się od zdobycia mandatu władcy świeckiego, który zapewniał pełną współpracę i fizyczne wsparcie dla poczynań tropiciela herezji. Były to kwestie realnego ścigania i więzienia heretyków, przede wszystkim zaś zapewnienia inkwizytorowi zbrojnego orszaku (ochrony).

Pomimo tego działalność na terenach tak przesiąkniętych herezją, jak chociażby ówczesna Langwedocja nie należała do najbezpieczniejszych zadań. „Herezja katarska”, połączona z głębokim patriotyzmem lokalnym, stanowiła nie lada wyzwanie dla duchownych realizujących swe obowiązki antyheretyckie. James Given prześledził i zestawił dla tych ziem wszelkie akty przemocy torpedujące szeroko pojętą działalność osób zaangażowanych w proces inkwizycyjny. Opór - niekiedy spontaniczny - obejmował m. in.: zabójstwa informatorów inkwizycji (1235 r. Aigrefeuille, 1310 r. Ax-les-Thermes, 1310 r. Junac), okaleczenia (jednej z informatorek w Montaillou w 1309 odcięto język) oraz szantaż (przypadki szantażu i przekupstwa osób, które były w stanie zaszkodzić zainteresowanemu na przesłuchaniu były wręcz codziennością). Częstym zjawiskiem było otwarte sabotowanie realizowania uprawnień inkwizycyjnych : chociażby w 1234 r., gdy tłum siłą uwolnił podejrzanych więzionych przez inkwizytora (Ferriera). W tym samym roku w Narbonne motłoch pokrzyżował próbę aresztowania heretyków z rozkazu władz. W roku 1235 tuluzańscy obywatele uratowali niejakiego Jeana Teisseyre od stosu. Spokojem nie mogli cieszyć się na południu Francji dominikanie, których powszechnie utożsamiano z działalnością trybunału. W gorącym 1235 roku kilku przedstawicieli zakonu kaznodziejów próbowano wręcz ukamienować. Następnie zaś wypędzono z Tuluzy zarówno inkwizytora Guillaume Arnauda jak i cały powiązany z nim konwent. Stan permanentnego napięcia w Langwedocji utrzymywał się przez kolejne dziesięciolecia, do momentu gdy na początku kolejnego stulecia doszło do gwałtownych powstań antyinkwizycyjnych w Albi i Castanet. Wówczas to przeprowadzono słynny szturm na murus (więzienie inkwizycyjne) w Carcassonne. Jak wynika z tej przydługawej wyliczanki, stosunki w Langwedocji charakteryzowały się narastającą wrogością, odnajdującą niekiedy upust w gwałtownej reakcji tłumu, którego żadna doczesna i wieczna kara nie były w stanie powstrzymać.

Poza wspomnianymi wybuchami powszechnego gniewu odnajdujemy jednak akcje cechujące się pewnym stopniem zorganizowania i ściśle określonym celem. Celem tym była…dokumentacja inkwizycyjna ( a ściślej mówiąc jej zniszczenie). Skrzętnie spisywane protokoły pozwalały kolejnym śledczym planować szeroko zakrojone akcje antyheretyckie. Dokumenty te były doskonałym narzędziem do wywierania nacisku na każdego, kto miał cokolwiek na sumieniu. Ktokolwiek stawił się chociaż raz na przesłuchaniu do końca życia pozostawał już pod kontrolą inkwizycji. Udoskonalona przez inkwizytorów langewdockich technika dokumentacji pozwoliła na znaczące usprawnienie procesu ścigania i karania odstępstwa. Nic zatem dziwnego, iż wśród katarów budziły owe zapiski taką samą nienawiść co inkwizytorzy. W 1242 r. grupa katarskich rycerzy z Montsegur zamordowała w Avignonet dwóch słynnych inkwizytorów, Wilhelma Arnauda i Szczepana z Saint-Thibery. Nieprzypadkowo zniszczono wówczas także całą towarzyszącą im dokumentację.

W Caunces pięć lat później zorganizowano zasadzkę na pewnego notariusza inkwizycji. Zabito go, po czym przechwycono wszelkie znalezione dokumenty. W odpowiedzi na podobne akcje poszczególne synody nakazywały sporządzanie kopii dokumentacji i przechowywanie ich w bezpiecznym miejscu. Nie przeszkodziło to w organizacji najciekawszej i najzuchwalszej akcji w historii oporu przeciw inkwizycji. Spisek miał na celu przechwycenie i zniszczenie inkwizycyjnych archiwów w Carcassone. W połowie lat 80. inkwizytor Carcassone zgromadził wiele informacji o Dobrym Człowieku (takim mianem określali się sami katarzy) Guillaume Pagesie. Z dokumentów tych wynikało, iż mrowie wpływowych i szanowanych obywateli miasta utrzymywało z nim podejrzanie ścisłe kontakty. Wśród tych, którzy mogli stracić najwięcej odnajdujemy m. in. profesorów prawa, kanoników, a nawet urzędników miejscowego biskupa.

W celu przeprowadzenia akcji pozyskano jednego z bliskich współpracowników miejscowego inkwizytora, byłego heretyka, Bernarda de la Garrigue z Lados. Miał on wykraść i spalić wszelkie obciążające dowody. Jednakże nie posiadał on podstawowej kwalifikacji do wykonania swojej misji- nie umiał czytać, dlatego też wtajemiczono w całą sprawę pewnego kopistę. Przy pierwszej swej próbie odkryli obaj, iż Jean Galand (inkwizytor) zabrał ze sobą w podróż do Tuluzy klucz do skrzyni. Zanim spróbowali ponownie wkraść się do archiwum po jego powrocie, Galand dowiedział się o całym spisku i wnet zapoczątkował szerokie aresztowania i dotkliwe represje.

Nieuchronnie dochodzimy do problemu bezpośrednich ataków na samych inkwizytorów, które kończyły się ich śmiercią bądź okaleczeniem. Ziemie polskie przez stulecia stanowiły peryferia walki KK z herezją. Kolejni inkwizytorzy pracowali głównie jako teolodzy i kaznodzieje, mający raczej na celu zapobieganie odstępstwu aniżeli jego represjonowanie. Dopiero ruch husycki rzucił wyraźne wyzwanie polskiemu Kościołowi. Główny jednak ciężar wzięli wówczas na barki nieprzejednani biskupi pokroju Bnińskiego czy Oleśnickiego. Pomimo tego odnajdujemy w rodzimych źródłach ciekawą wzmiankę o nieznanym z imienia inkwizytorze, który został brutalnie napadnięty na Kujawach w pierwszej połowie XV wieku. Jak wynika z późniejszych zeznań przed sądem biskupim, pozbawiono go wówczas uszu oraz nosa, a także wyłupiono oczy.

Inni mieli jeszcze mniej szęścia. Sam początek działalności inkwizytorów papieskich to klasyczny schemat zbrodni i kary, przyprawiony makabrycznym średniowiecznym sosem. Jako pierwszy „inkwizytor” na ziemiach niemieckich, Konrad z Marburga otrzymał od papieża w 1231 r. niezwykle szerokie pełnomocnictwa w kwestii ścigania i sądzenia przypadków herezji. Potrafił skutecznie wyegzekwować wsparcie władz świeckich, co w połączeniu z możliwością posługiwania się ekskomuniką i interdyktem pozwoliło mu zaprowadzić rządy bezprzykładnego terroru. Właściwie jedynie jego wyobraźni przypisać należy „funkcjonowanie” na tych ziemiach rzekomej sekty lucyferian. Co gorsza niestabilny Konrad otoczył się zgrają niewykwalifikowanych, fanatycznych kreatur, pokroju Konrada Dorso. Trudno dziś oszacować ilość ofiar działalności tego posępnego trybunału. W każdym razie doprowadziła ona wkrótce do interwencji miejscowego kleru, zaniepokojonego wszechmocną pozycją tropiciela herezji. Kolejne apele trafiały do Stolicy Apostolskiej, co jednakże nie odmieniło znacząco sytuacji. Dopiego gdy zakusy inkwizytora poszły za daleko i zagroził on interesom osób nazbyt wpływowych, poniósł śmierć wraz z towarzyszącym mu franciszkaninem w drodze powrotnej do Marburga.

Podobny los spotkał w 1. poł. XIV w. o wiele bardziej sumiennego i rzetelnego Jana Schwenkenfelda. Prowadził on słynny proces „beginek ze Świdnicy”, którego protokoły stanowią jedno z głównych źródeł do poznania dziejów Herezji Wolnego Ducha. Ufny w swe siły wkrótce jednak nieopatrznie zaangażował się w konflikt z wrocławskim magistratem, oskarżonym przezeń o protekcję nad podejrzanymi o odstępstwo kapłanami. Sprawa trafić miała przed arbitraż królewski w stołecznej Pradze. Wkrótce jednak po przybyciu nad Wełtawę Jan został zamordowany przez skrytobójców, którzy odwiedzili jego celę klasztorną pod pozorem chęci przystąpienia do sakramentu spowiedzi.

Podobne zabójstwa nie zawsze wiązały się z klasycznym odwetem. W przypadku dominikanina Piotra z Werony był to raczej swoiście pojęty środek zapobiegawczy. Piotr był postacią nietuzinkową: były heretyk, który wstąpił pod wpływem homilii samego św. Dominika do jego zakonu, pełnił obowiązki inkwizytorskie niezwykle krótko. W czasie tych kilku miesięcy właściwie nie brał udziału w żadnym udokumentowanym postępowaniu. W trakcie pewnej kwietniowej podróży w 1252 r., którą ówczesnym zwczajem odbywał w towarzystwie jednego ze współbraci (Domenica), został on zaskoczony przez zamachowców, działających z ramienia mediolańskich katarów. Jeden z nich pierwszym wprawnym cięciem miecza otworzył czaszkę Piotra, drugi w tym czasie śmiertelnie ranił bezbronnego Domenico. Gdy uprzytomnili sobie, że Piotr jeszcze oddycha ów pierwszy zatopił nadto w jego piersi krótki sztylet, przedwcześnie kończąc karierę inkwizytora.

Inkwizytor (nawet demoniczny), jak widać, nie zawsze był uosobieniem niewzruszonej władzy i wszechmocnej potęgi…

Król pod nóż

2012-08-29T14:41:00.001+02:00

Przez wieki osoba władcy skupiała bogactwo różnorodnych funkcji służących reprezentowanej przezeń wspólnocie. Był on zatem wodzem, prawodawcą, a przynajmniej gwarantem i wykonawcą prawa, zabezpieczał pokój wewnętrzny i łagodził waśnie. W prymitywnych organizmach wczesnopaństwowych, utożsamiany z kapłanem, spełniał jednocześnie funkcje magiczne. W tym sensie reprezentował wspólnotę w kontaktach ze sferą nadnaturalną, sprawując oficjalny kult religijny obłaskawiał naturę i podległe jej żywioły. Nic zatem dziwnego, iż działalności jego przypisywano zarówno urodzajność ziem, pomyślność zbiorów, płodność kobiet, powodzenie na polach bitew (gdy tak często widziano w bitwie krwawy sąd boży), jak i ochronę przed kataklizmami. Poddany lud, który doświadczał w owych dziedzinach niepowodzeń w sposób naturalny kierował przeciw niemu swój gniew, podważając wartość pośrednictwa w kontaktach z bogami. Rychło zatem w niedoli odnajdywano kozła ofiarnego w osobie władcy, którego należało poświęcić dla przebłagania sił natury.

Już w starożytnym Sumerze dopatruje się zależności między sprawowaniem władzy a zapewnianiem miastu szczęścia i urodzaju. W Uruk władca-kapłan spędzać miał noc w pobliskiej świątyni, w czasie której konsumował związek małżeński z Inanną, boginią płodności, w fizycznym akcie reprezentowaną przez kapłankę. Interpretacje wskazują, iż wcielał się wówczas w rolę boga (Dumuzi), mitycznego towarzysza potężnej bogini. Tym samym władca już na progu swego panowania zapewniał królestwu wszelki dobrobyt i bogactwo plonów.

Podobne wątki stają się doskonale widoczne w skandynawskiej tradycji legendarnych królów przedchrześcijańskich. W trakcie panowania szwedzkiego władcy imieniem Domaldi okoliczne ziemie nawiedzały wszelkie kataklizmy; wydawać się mogło, iż natura sprzysiegła się przeciwko jego poddanym. Ci zatem, próbując odwrócić nieokiełznany jej gniew, złożyli zrazu w ofierze wołu, gdy zaś to nie pomogło poświęcili w ofierze jeńca wojennego. Kolejne lata nie przynosiły poprawy, jasne stało się, iż bóstwa domagają się najwyższej ofiary. Wierni dotąd poddani rzucili się na swego władcę, ubijając go w ofierze chciwym bóstwom płodności. Domaldi nie był jedyną ofiarą ówczesnej bezsilności wobec tajemnic sił natury. Podobny los spotkał Olafa Trätälję, który padł ofiarą swych wojów, spalony we własnym domu w ofierze dla wszechmocnego Odyna. Mieszkańcy wczesnośredniowiecznej Skandynawii bywali zatem nieprzejednani w egzekwowaniu powinności od swych przywódców duchowych. Jeszcze w czasach infiltracji wiary chrześcijańskiej słyszy się głosy misjonarzy narzekających na wypadki zrzucania duchownych z klifów przez niezadowolonych chłopów, oczekujących od nich sprowadzenia deszczu.

Ci jednak, za których panowania nie brakowało niczego doznawali czci nieomal boskiej. Po śmierci „szczęsnego” Halfdana Czarnego, jednego z pomniejszych władców norweskich kilka okolicznych prowincji toczyło zażarty spór o to, gdzie winno spocząć ciało dobrodzieja. Wierzono bowiem, iż pochówek taki przyniesie wszelkie powodzenie ich zagrodom. W końcu, aby zadośćuczynić wszystkim, poćwiartowano ciało i sprawiedliwie obdzielono nim cztery okoliczne dzielnice. Charakterystyczne przeświadczenie o tym, że zmarły władca, który za życia zapewniał wszelkie powodzenie może oddziaływać także po śmierci skłaniało poddanych do zanoszenia ofiar i podarków na groby królów w zamian za oczekiwaną pomyślność. Podobne przekonania powszechnie przenikały wyobrażenia ówczesnych o tajemnicy śmierci i płodności. Kult zmarłych przodków, których chowano w najbliższym otoczeniu był gwarantem ciągłości kontaktu z bóstwami, a dzięki temu i pomyślności w życiu codziennym. Zakopany „w ogródku” bądź pod polepą domostwa krewny był zatem najlepszym gwarantem pomyślnych zbiorów. Przeżytki podobnego myślenia znajdujemy jeszcze w XVI wieku, kiedy to rozgoryczeni władcy szwedzcy narzekali, iż chłopi przypisują im niepowodzenia w zbiorach, niepłodność kobiet i fatalną pogodę.

W poszukiwaniu omawianych wątków nie sposób pominąć bogatej kultury celtyckiej. Z irlandzkich tekstów wczesnośredniowiecznych wyłania się koncepcja króla jako męża wszystkich kobiet plemienia. Ich płodność była dowodem na poprawne stosunki władcy z siłami natury. Charakterystycznym rysem podobnych wyobrażeń był stosunek seksualny pretendenta do tronu z młodą klaczą, w którym dopatrywano się walorów magicznych. Król musiał zważać, aby w niczym nie zaniedbać obowiązków kultowych. I to nie zawsze jednak pomagało. Niedawne doniesienia z Irlandii o wykopaliskach starożytnych pochówków celtyckich zawierają interesujące interpretacje. Na bagnach w hrabstwie Offaly w 2003 r. odnaleziono ciało olbrzymiego mężczyzny (blisko 2 metry wzrostu) pochodzące z IV-II w. p.n.e. Mężczyznę nazwano Old Croghan od pobliskiego wzgórza. Zwłoki noszą ślady rytualnej przemocy. Bezpośrednią przyczyną zgonu była głęboka rana kłuta zadana w klatkę piersiową. Ciało zostało nadto pozbawione głowy, a także przecięte w pasie, w ramionach mężczyzny stwierdzono otwory, przez które poprowadzono sznur. Co ciekawe zostało ono także pozbawione sutków. Jedna z teorii głosi, iż było to symboliczne pozbawienie władztwa. Obyczaj celtycki nakazywał bowiem poddanym ssać sutki panującego na znak swego poddaństwa. Wszystko to w opinii niektórych badaczy składać się ma na obraz typowej ofiary z króla, którego panowanie rozczarowało poddanych. Każdy władca „zaślubiał ziemię”, którą obejmował we władanie. Do jego obowiązków należała zatem trudna sztuka jej obłaskawienia.

W tym kontekście niezwykle interesująco brzmi teoria Jacka Banaszkiewicza odnosząca się do symbolicznej działalności Bolesława Chrobrego. Powszechnie znany jest motyw pohańbienia księżnej Peredsławy, siostry księcia kijowskiego przez polańskiego władcę w czasie jego wypraw na Ruś w 1018 r. Historyk ów upatruje w popełnionym przez księcia gwałcie momentu rytualnego, umożliwiającego formalne objęcie władzy w Kijowie. „Położenie księżniczki na łożu” zapewnia Bolesławowi pełną legitymację podboju, jednocześnie odbywając ów rytualny stosunek realizuje on trzecią funkcję władcy ( produkcyjną), zapewnienia urodzaj i pomyślność swemu panowaniu. W tym ujęciu z pozoru barbarzyński czyn jest spełnieniem obowiązku przypadającego wczesnośredniwiecznemu monarsze: poślubienia podbitej ziemi, reprezentowanej przez przedstawicielkę rodzinej dynastii.

Władca, aby odpowiedno wykonywać swe obowiązki i zapewniać wszelką pomyślność winien być zatem pozbawiony wad fizycznych, przede wszystkim być człowiekiem sprawnym. Echa podobnych wierzeń odnajdujemy być może w predynastycznym Egipcie. Część badaczy uważa, iż jubileuszowe święto sed, w trakcie którego władca w 30. roku panowania musiał dokonać rytualnego biegu odnawiającego energię, miało pierwotnie charakter utylitarny. Według tej interpretacji bieg był swoistym sprawdzianem żywotności władcy, który przechodził bądź „oblewał” test. Można się domyślać, że niezdolny do wysiłku władca bywał uśmiercany bądź umierał wskutek nadmiernego wysiłku.

Skrócony i uproszczony ów przegląd ukazuje mam nadzieję podstawowe składniki ówczesnego pojmowania władzy i ciążących na niej obowiązków. Obecnie wymagamy od naszych przywódców o wiele mniej, a i tak rzadko bywamy z nich zadowoleni. Ówcześni musieli stale potwierdzać swą wartość, stale zapewniać o swej przydatności dla wspólnoty. Można się jedynie domyślać, jak mocno koncepcja ta wpływała na politykę zewnętrzną. Łupy wojenne były zawsze doskonałym ekwiwalentem doświadczonych niepowodzeń, a i bogom można z nich było coś przekazać w ramach zadośćuczynienia (akwatyczym wrzucić do jeziora, chtonicznym zaś zakopać w ziemi).

Baszkiewicz J., Myśl polityczna wieków średnich, Poznań 2009.

Bielicki M., Zapomniany świat Sumerów, Warszawa 1966.

The Cambridge History of Medieval Political Thought c.350–c.1450, ed. J. H. Burns, Cambridge 2008.

Krawiec A., Seksualność w średniowiecznej Polsce, Poznań 2000.

MacCulloch J.A., The Religion of the Ancient Celts [1911].

Saggs W.H.F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973.

Schlogl H. A., Starożytny Egipt. Historia i kultura od czasów najdawniejszych do Kleopatry,Warszawa 2012.

Turville-Petre G., Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia, London 1964.

Zarys dziejów religii, red. J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1986.

Historyczne przydomki

2012-08-26T21:53:00.002+02:00

Zbiór najbarwniejszych przydomków postaci historycznych. Nie podaję bliższych informacji o występujących osobach (przeważają władcy średniowieczni i wikińscy możnowładcy), tym samym zachęcając was do samodzielnych poszukiwań. Obiecuję systematycznie uzupełniać poniższy spis. Proszę także o wasze propozycje:)

Albrecht Zwyrodniały

Alfons Cnotliwy
Antygon I Jednooki

Aud Głębokomyśląca

Bazyli Bułgarobójca
Baldwin IV Trędowaty
Bermudo II Podagryk

Bernard Kosmata Stopa

Björn I Żelaznoboki
Bolesław V Wstydliwy
Conan I Krzywy
Dymitr Strasznooki
Edrik Dziki
Eryk II Wróg Księży

Eryk Krwawy Topór

Ethelred Bezradny
Fryderyk IV Puste Kieszenie
Fryderyk V Wittelsbach, zw. Królem Zimowym

Garcia II Tchórz

Haakon II Barczysty

Halfdan Długonogi

Harald I Pięknowłosy

Harald Sinozębny

Harald Zająconogi/Zajęcza Stopa
Henryk III Chorowity

Henryk IV Bezsilny
Henryk V Brzuchaty
Henryk Dziwak

Henryk Ptasznik

Hugo Trwożliwy
Humbert I Białoręki

Ivar Bez Kości
Jan bez Trwogi
Jan bez Ziemi
Justynian II Obciętonosy

Karol Łysy

Karol Prostak

Karol II Zaczarowany

Ketil Płaskonosy

(papież) Klemens VII "rzeźnik z Ceseny"

Konrad Gruby

Konstantyn V Kopronim (w wolnym tłum. "imię jego gówno")

Ludwik Jąkała

Magnus IV Ślepy
Malcolm IV Dziewica

Michał III Pijak

Mieszko Plątonogi

Olaf I Głód

Olaf III Cichy
Ordono IV Nikczemny
Otto V Leniwy

Pandulf Żelaznogłowy

Pepin Garbaty
Piotr I Okrutny

Ragnar Futrzane Portki
Ragnvald Głupi

Robert II Krótkoudy
Robert Diabeł
Robert Guiscard (Chytry)

Rudolf III Próżniak

Sancho III Upragniony

Sigurd I Krzyżowiec

Sigurd II Gęba

Swen Widłobrody
Świętopełk I Przeklęty
Teodoryk Zezowaty

Thorfinn Rozbijacz Czaszek

Timur Kulawy

Wilhelm Bękart (Zdobywca)

Wilhelm Długi Miecz
Wilhelm I Zły

Wilhelm Żelaznoręki
Władysław Odonic / Plwacz

Władysław Pogrobowiec
Wsiewołod Wielkie Gniazdo

Jak rozpoznać Żyda?

2012-08-24T19:23:00.000+02:00

Wstęp

Średniowieczną cywilizację charakteryzuje społeczeństwo zamknięte, ostatecznie zdefiniowane i mocno osadzone na całym łańcuchu autorytetów. Jego kształt ewoluował, bądź miał ewoluować, w kierunku swoistego monolitu, spojonego przyjętą z góry ideologią, na której straży stał niewzruszenie Kościół Katolicki. Świadomość przynależności do owego wzorcowego modelu społecznego (christianitas) w sposób naturalny łaknęła widomego punktu odniesienia w inności, pojętej jako zaprzeczenie autorytatywnego ideału. Oprócz oczywistego wroga zewnętrznego, poszukiwano niekiedy wrogów wewnętrznych, tych, którzy na wzór kretów podkopywali filary panującego ładu. Wówczas zaś, gdy rzeczywistość prostego ludu zawierała się w świecie uproszczonych wyobrażeń i widomej symboliki, której najwydajniejszym nośnikiem były sztuki plastyczne, należało owego szkodnika w sposób nie budzący wątpliwości oznaczyć, a mówiąc szczerze poddać stygmatyzacji.

W czasach, gdy sposób ubierania się najdoskonalej odzwierciedlał formalną przynależność stanową, za wszelką cenę usiłowano zadekretować odpowiedni ubiór dla reprezentowania odpowiedniego stopnia w hierarchii społecznej. Przekazy epoki pełne są doniesień o surowych karach nakładanych na pyszałkowaty gmin, w sposób oburzający sięgający po luksusowe ubiory, prawnie zarezerwowane dla szlachty i patrycjatu. Przeprowadzano specjalne akcje, mające niegodnych futra z soboli strojnisiów wykpić oraz pozbawić kosztownego odzienia.

Konsekwencją tego typu porządkowania rzeczywistości było narzucanie specjalnego ubioru grupom, które znajdowały się na marginesie ówczesnego społeczeństwa. Zdemaskowane, nie mogły dłużej oddawać się potajemnemu sianiu zamętu wśród chrześcijan, rozpływając się w pobożnym tłumie. Były niechybnie zdemaskowane i automatycznie wykluczone z głównego nurtu życia społecznego.

Żydzi

Pierwsze regulacje dotyczące ubioru wyznawców judaizmu pochodzą z czasów kalifatu Abbasydów. Harun ar Raszid nakazał wyznawcom tolerowanych religii zaznaczać swą przynależność odpowiednimi barwami. Żydzi mieli przypinać do swego odzienia kolor żółty, chrześcijanie zaś niebieski. Bardziej restrykcyjne zasady przeznaczył dla owych mniejszości- rzadko trzeźwy- Muttawakil, który uczynił z owej dyskryminacji sztukę prześmiewczą. Chrześcijanie mieli, wedle jego rozkazów, nosić na szyi ogromne drewniane krzyże, przypinać do piersi wizerunek świni, nad drzwiami zaś swych domostw zawieszać hańbiącą podobiznę diabła. Dla Żydów rezerwowano naszywki w kształcie małpy. Do podobnych rozwiązań powrócił w 1003 r. niezrównoważony kalif Al- Hakim. Dość tylko powiedzieć, iż wyznawcy judaizmu zostali przezeń zobligowani do noszenia u szyi ciężkiej- blisko 3 kilogramowej- kuli, symbolizującej jakoby oddawanie przez Izraelitów najwyższej czci głowie osła.

Charakterystyczne spiczaste czapki Żydów z Norymbergii.

Czerwone nakrycie głowy- przykład z w ówczesnej ikonografii.

Tego typu kodyfikacje podjął w świecie chrześcijańskim IV Sobór Laterański, który zobowiązał synów Abrahama do oznaczania swego statusu odpowiednio wyróżniającymi się elementami ubioru. Przepisy te były dość ogólne, a zatem pozostawiały szerokie pole interpretacji lokalnym władzom świeckim i duchownym. Panowała zatem w owej kwestii daleko posunięta różnorodność. Można jednak przedstawić najogólniejsze jej zasady. Dla Żydów tradycyjnie już przeznaczano kolor żółty, w swej symbolice głęboko hańbiący, wyrażający nienasyconą chciwość i nieopisane wiarołomstwo. W praktyce elementem tym był najczęściej żółty krążek, sięgający niekiedy 10 cm średnicy. Jedni widzieli w owym kształcie wyobrażenie złotej monety, trafne odzwierciedlenie ówczesnego mniemania o Żydach jako niewolnikach Mamony. Inni z kolei woleli upatrywać w nim symbolu hostii, którą Żydzi odrzucili, krzyżując Chrystusa, a teraz przyszło im znosić ją na sercu. Trzeba bowiem dodać, iż najczęściej przypinano ów kawałek materii na lewej piersi, rzadziej na plecach bądź ramieniu.

Kolejnym nieodłącznym elementem skodyfikowanej garderoby był specyficzny kapelusz o szerokim rondzie i wysokim, stożkowatym wierzchołku. Obowiązkowo czerwony, w sporadycznych tylko przypadkach zielony. Na ziemiach niemieckich, gdzie najwcześniej się pojawiły, określano owe nakrycia głowy mianem judenhat. Prawo, a także władze je wykonujące były wówczas bezlitosne i za niedopełnienie obowiązku noszenia odpowiedniej odzieży karano dotkliwymi grzywnami i konfiskatami. Skuteczność egzekucji owych przepisów wielce pomnożono, oferując możliwość zagarnięcia szaty pozbawionej odznaki każdemu, kto tylko doniósł o podobnym przypadku odpowiednim władzom. Najczęściej pozostawiano Żydom wolną rękę w kwestii pozyskiwania czy też wykonywania hańbiącej oznaki, chociaż jednostki tak cyniczne, jak król Filip Piękny, sławny z osobliwych przedsięwzięć fiskalnych, nie omieszkały uczynić z autoryzowanej dystrybucji tego typu znaków wcale intratnego biznesu. Jak już powiedziano, rodzajów hańbiących znaków dla ludności żydowskiej było wiele- znajdziemy zatem w przekazach ikonograficznych między innymi: obowiązek noszenia niebieskich pasów na plecach, odznak z literką S (od signum), wreszcie kół czerwono-białych. Zapiski kronikarskie i pomniki prawa pozwalają nadto stwierdzić, iż Żydów zmuszano niekiedy do zawieszania bądź malowania na ubiorze odpowiednich tablic z wyobrażeniem Dziesięciu Przykazań. Nakazywano im także zapuszczanie bród i pejsów, zawsze dla lepszego odróżnienia od chrześcijan (czynił to chociażby cesarz Fryderyk II Hohenstauf). I chociaż władze kościelne nakazywały wiernym powstrzymywać gniew wobec napiętnowanych, wkrótce okazał się on nieodzowną konsekwencją społecznego wykluczenia. Przemoc fizyczna, wszelkiego typu szykany, które rodzą się w nieprzewidywalnym umyśle tłumu, były nader częste i wówczas, gdy odpowiednie władze nie zdołały im zapobiec, niezwykle drastyczne.

Średniowieczna odznaka hańbiąca przeznaczona dla Żydów (żółty krążek).

W odniesieniu do kurtyzan ówczesna opinia publiczna przejawiała nastawienie dość trzeźwe i praktyczne. Oficjalnie panowało zgodne potępienie tego typu praktyk, w życiu codziennym pogodzono się z istnieniem owych zawodów, a nawet dostrzegano ich niewątpliwe zalety. Wbrew panującym stereotypom, stosunek do prostytucji oraz szeroko pojętej seksualności przybrał oblicze świętoszkowate dopiero w epoce renesansu. Wielką wagę dla tego zjawiska miała epidemia czarnej śmierci, która zwróciła odczucia opini publicznej przeciwko zawodom nieczystym. Kurtyzany nie uniknęły jednak dyskryminacji w interesującej nas epoce. Jednakowo często co nieskutecznie występowano wówczas przeciwko ich zbytkowym ubiorom. Interwencje te pobudzały dostojne i szlachetne damy, które ze zgrozą patrzyły na przebogate odzienia pań o wątpliwej reputacji. Nadto zobligowano prostytutki do noszenia na ramieniu wstążki o kolorze czerwonym bądź czarnym. W Langwedocji polecano im nosić hańbiący sznur w charakterze pasa. Inne ustawodawstwa przewidywały konieczność zakładania męskiego kapelusza czy też jasnoczerwonego paska.

Trędowaci doświadczali dość ambiwalentnego nastawienia ówczesnego świata. Z jednej strony byli symbolem cierpienia i pokory, cnót jakże podziwianych w owej epoce, z drugiej odpychali swą przerażającą fizjonomią, okropnym fetorem rozkładającego się ciała i immanentną wręcz zakaźliwością. Szybko zatem zaczęto utożsamiać trąd z niechybnym odbiciem szpetoty duszy. Choroba ta niemalże spoiła się grzechem śmiertelnym, który domagał się sprawiedliwej kary Boskiej. Trędowaci zostali wykluczeni z konwencjonalnych stosunków społecznych. Przechodzili do świata na wpół umarłych, istot opuszczonych, skazanych na wieczną tułaczkę na marginesie zdrowego społeczeństwa. Jakby sam ich wygląd nie wystarczał, nakazano im nosić głęboko skrywający twarz kaptur, w pobliżu zaś skupisk ludzkich intonować przewidziane pieśni i potrząsać specjalną kołatką bądź dzwoneczkiem, często przytwierdzonym do butów, aby wydobywany dźwięk niechybnie wieszczył nadciągające zagrożenie. Rażone trądem osoby zobligowano nadto do intonowania ponurej pieśni De profundis, a także wdziewania szarej odzieży z obowiązkową- w niektórych rejonach – naszywką, wyobrażającą literę „L”.

Słynne wyobrażenie trędowatego ze średniowiecznego manuskryptu. Charakterystyczny dzwoneczek.

Heretyk jako człowiek pozostający w konszachtach z diabłem był zagrożeniem bez wątpienia najtrudniejszym do zdemaskowania. Zarzucana mu fałszywa pobożność i niezwykła przebiegłość w maskowaniu zbrodniczych przekonań czyniła zeń istotę niebezpieczną, swoistego wilka wtopionego w nieświadome zagrożenia Pańskie stado. Nawet odkryty już, a także poddany zabiegom mającym sprowadzić go na na łono Kościoła, był on zbyt niebezpieczny, aby pozostawać anonimowym dla przeciętnego członka wspólnoty. Postanowiono zatem, iż w trakcie długoletniej pokuty winien ów heretyk nosić na swych piersiach i plecach znak hańbiącego żółtego krzyża. Jeśli zaś był krzywoprzysiężca, dodatkowo dwa języki czerwonego materiału albo opaskę z wyobrażeniem płonącego stosu. Pokuta jego miała charakter publiczny, miała za zadanie przywrócić spokój wspólnoty, której łączność z Bogiem została zaburzona grzechem fałszywej wiary. Penitent stał boso przed kościołem parafialnym w kolejne niedziele Wielkiego Postu, często na specjalnie przygotowanym podwyższeniu. W jednej ręce trzymał świecę, w drugiej zaś wiązkę drewna bądź chrustu, a zatem widome znaki grożącego za odstępstwo stosu (tego typu symbolikę stosowano także w procesie rekoncyliacji). Niekiedy zaś musiał odbywać cotygodniową upokarzającą podróż wzdłuż głównych ulic miasta bądź wokół centralnego jego placu. Wówczas to obnażony do pasa, uniżenie i boso znosił kolejne razy zadawane rózgą przez kroczącego za nim kapłana.

Skruszony heretyk- lollarda. Charakterystyczne atrybuty (świeca, pęk rózg).

Odrębną kategorię heretyków stanowili zatwardziali- pertinaci oraz recydywiści- relapsi, których ciała poddawano zbawczemu działaniu ognia, jedynej siły potrafiącej ostatecznie zneutralizować zagrożenie i pozbawić lokalną społeczność ciążącej zmazy, nieuchronnie wzywającej sprawiedliwości w postaci Boskiego gniewu. Główny aktor starannie wyreżyserowanego widowiska egzekucji wdziewał specyficzną szatę hańbiącą. Najistotniejszym jej elementem była prześmiewcza papierowa mitra, atrybut będący krzywym odbiciem tradycyjnego nakrycia głowy prałatów Kościoła. Wykonana z papieru, osiągająca ponad metr wysokości, stożkowata mitra zawierała sugestywne przedstawienia diabłów wystawiających swe ogniste języki, względnie ciągnących za język heretyka, ponadto schematyczne wyobrażenia czekających heretyka mąk piekielnych, oraz proste hańbiące napisy (heresiarcha, haereticus, relapsus, latroetc.).

Heretycka mitra (papierowa). Wyobrażenie Jana Husa podążającego na stos.

Osobną kategorię stanowią atrybuty i oznaki hańbiące związane z wykonywaniem kar na honorze. Obdarzano nimi przestępców wystawionych na widok publiczny w klatkach, przypiętych kuną do pręgierza bądź zmuszonych paradować ku uciesze gawiedzi po miejskich placach.

Upadłym dziewczętom doprawiano słomiane warkocze bądź zakładano słomiane korony. Poszczególne kategorie przestępców musiały nosić wymyślne maski żelazne, przybierające kształt świni, osła bądź diabła, często zaopatrzone w dzwoneczek, aby nikogo nie ominęła owa prześmiewcza procesja. Dotkliwe musiało być dźwiganie u szyi dwóch ciężkich kamieni hańbiących, razem z łańcuchem osiągających blisko 30 kg. Przechodzącego w takim odzieniu skazańca każdy mógł bezkarnie opluć, szturchnąć, obrzucić łajnem czy zgniłym warzywem. Podobne widowiska pozwalały zatem dać upust najmroczniejszym zakamarkom psychologii tłumu. Na owych kamieniach znajdowały się proste rysunki oddające charakter i rangę przestępstwa, takie jak wyciągnięte języki, wyobrażenie psa, a nawet fallusa, to ostatnie zarezerwowane dla kobiet o podejrzanych obyczajach seksualnych. Pogrążeni w szponach hazardu musieli liczyć się z możliwością noszenia hańbiącego naszyjnika z nanizanymi nań drewnianymi kostkami, kartami i innymi ewidentnymi symbolami zgubnego nałogu.

O wiele jednak gorszym od wszystkich wymienionych oznak i rytuałów było piętno na całe życie. Wypalenie na skórze skazańca odpowiedniego znaku pozbawiało go kluczowego w owej epoce honoru do końca jego dni. Oprócz oczywistych walorów ostrzegawczych, czytelnych dla uczciwych członków wspólnoty, przekazywały owe piętna informacje o przeszłości rzezimieszka dla organów ścigania i sądzenia. Można sobie zatem wyobrazić, iż niektórzy byli podówczas prawdziwą chodzącą kartoteką.

Początkowo piętnowano za pomocą narzędzi codziennego użytku, chociażby ciężkich kluczy. Za ich pomocą nakazał piętnować policzki złodziei władca Norwegów, Magnús Hákonarson. Później zlecano wykonanie specjalnych prętów zwieńczonych krążkami na wzór pieczęci. Znaki wypalane przestępcy miały swe określone znaczenie. Mogły odpowiadać przestępstwu, jakie popełnił, karze, jaką miał odbyć, np. koło egzekucyjne czy szubienica, wreszcie miastu bądź państwu, w jakim popełnił swe wykroczenie (skrót, pierwsza litera, herb etc.).

Bez wątpienia ciekawym aspektem kary wykonanej na honorze skazanego na śmierć przywódcy buntu w Kolonii było wystawienie na jego posesji specjalnego słupa, na którym na wieczną hańbę jego i jego rodziny zamieszczono odlew głowy skazańca. Równie czytelnie jawiło się każdemu obserwatorowi obcięcie ucha nakrytemu złodziejowi, wydłubanie oczu spiskowca, czy pozbawienie dwóch palców krzywoprzysiężcy.

Zagadnienie narzędzi i stałych urządzeń do wykonywania kar na honorze nadaje się na osobny wpis, w którym przedstawić można chociażby typologię płaszczów hańbiących, koron, rytuałów etc. Jeśli będziecie zainteresowani, postaram się poszperać głębiej w owej dziedzinie i napisać coś wiarygodnego, bowiem narosło wokół tego wiele mitów i nieporozumień.

W trakcie pisania powyższego artykułu korzystałem między innymi z:

I. Abrahams, Życie codzienne Żydów w średniowieczu, Warszawa 1996.

"Badge Jewish", w: Encyclopaedia Judaica, vol. 4, 1971.

B. Geremek, Ludzie marginesu w średniowiecznym Paryżu, Poznań 2003.

J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970.

P. Kras, Ad abolendam diversarum haeresium pravitatem System inkwizycyjny w średniowiecznej Europie, Lublin 2006.

W. Maisel, Archeologia prawna Europy, Warszawa- Poznań 1989.

D. Nirenberg, Communities of violence: persecution of minorities in the Middle Ages, Princeton 1995.

R. I. Moore, The Formation Of A Persecuting Society: Power And Deviance In Western Europe, 950-1250, 2 ed, Oxford 2006.

Procesy zwierząt w średniowieczu

2012-08-21T20:13:00.005+02:00

Procesy zwierząt należą do najciekawszych epizodów europejskiego sądownictwa. W czasach, gdy stawiano teologiczne pytanie o to, czy zwierze ma duszę, a zatem czy jest świadome popełnionych czynów częstokroć pozytywna odpowiedź nakazywała zapewnić mu sprawiedliwy (w ówczesnych kategoriach) proces. Postępowania wobec zwierząt były sformalizowane, nie odbiegały jednocześnie w znaczący sposób od procesów dotyczących ludzi. Zwierzęta stawały się podejrzanymi, bywały aresztowane, a w lochach czekały na rozprawę ( w trakcie której rejestrowano przypadki przyznania się do winy (sic!)).

Najsłynniejsza tego typu sprawa dotyczy „maciory z Falaise” W 1387 r. odbyła się słynna sprawa maciory- sprawcy pogryzienia trzyletniego dziecka, które zmarło na skutek odniesionych obrażeń. W toku postępowania dowiedziono bezsprzeczną winę zwierzęcia. Egzekucja odbyła się na pobliskim rynku. Ku uciesze gawiedzi była (jak to w owych czasach) publiczna. Wystarczy dodać, że spędzono wszystkie kabany z okolicy, aby pod wpływem widowiska zostały raz na zawsze odwiedzione od popełnienia podobnej zbrodni . Pierwszym elementem kwalifikowanej kaźni było przeciągnięcie świni- przytroczonej do zaprzęgu- dookoła rynku. Następnie odcięto jej ryj i nacięto nogę ( rany odpowiadające obrażeniom dziecka), po czym powieszono do góry dla wykrwawienia. Po wszystkim została spalona, a jej prochy rozrzucono za murami. Zdawać by się mogło, że stereotypowe ciemne średniowiecze było jedyną epoką, w której podobne sytuacje mogły mieć miejsce. Nic bardziej mylnego. Procesy, ekskomuniki oraz klątwy rzucane na zwierzęta najczęściej miały miejsce w wiekach XVI-XVII (między innymi proces delfinów w Marsylii w 1596 roku czy zwierząt hodowlanych w Rouvre w 1452). Stado frankfurckich świń, które zjadły dziecko poddano egzekucji, a ich ścierwo wrzucono do rzeki (1533 r.) Czasem cierpiącym głód społecznościom z trudem przychodziła akceptacja marnowania mięsa zabitych zwierząt. Tak było w 1578 roku w Gent (dzisiejsza Belgia), kiedy połowa mięsa została wystawiona na sprzedaż, a druga w ramach rekompensaty, trafiła na rodzinny stół ofiary. Jeszcze w innym przypadku ciało krowy, która śmiertelnie uderzyła wieśniaczkę przepadło, a użytek zrobiono jedynie ze skóry. W przypadku zwierząt szczególnie cennych (jakimi bez wątpienia były konie) zasądzano konfiskatę na rzecz poszkodowanego.

Posiadamy cały szereg przekazów dotyczących sankcji kościelnych wymierzonych przeciw szkodnikom. Miejscowi biskupi mogli w takim przypadku skorzystać z całkowicie typowego katalogu kar prawa kanonicznego. W roku 824 (data otwierająca problem ekskomunikowania szkodników, w poszukiwaniu analogicznej zamykającej zjawisko jesteśmy zmuszeni zatrzymać się w roku 1845 (!)) w Dolinie Aosty we Włoszech miejscowe krety zostały obłożone (musimy przyznać, że z ich perspektywy niezbyt dotkliwą) karą ekskomuniki. Plaga chrząszczy, która zaatakowała szwajcarskie miasteczko pod koniec XV wieku dostała przynajmniej możliwość wytłumaczenia się przed biskupem. Podobną politykę (wzywanie przed sąd, a w przypadku niestawienia obłożenie ekskomuniką bądź rzucenie klątwy) stosowano wobec szczurów, szarańczy, myszy, ślimaków i natarczywego ptactwa. Szczęśliwie nieświadome istoty mogły liczyć na „obrońcę”, który starał się dowieść ich niewinności. Z takiego prawa skorzystały (?) termity oskarżone w XVIII wieku o niszczenie własności kościelnej.

Już w 846 roku synod w Wormacji nakazywał uduszenie przebywających w ulu pszczół, które doprowadziły do śmierci jednego z mieszkańców. Zaznaczano, że uduszenie owadów ma zapobiec produkowaniu miodu, który miałby w tych okolicznościach demoniczne właściwości (niechybnie łączono zajście z diabelskim podszeptem). Konieczność stosowania sankcji kościelnych była legitymizowana szczerym, głębokim przekonaniem, iż wszelkie plagi zsyłane są jako narzędzia Szatana (instigante sathana, per maleficium diabolicum). Stąd też naturalnym krokiem wydaje się zawierzenie owych spraw Kościołowi, który mógł wykorzystać egzorcyzmy, czy chociażby święconą wodę przeciwko diabelskim dopustom. Kiedy środki te okazywały się niewystarczające usiłowano uzyskać oficjalną klątwę papieską (Lucerna 1660 r., Piuro, Chiavenna 1770 r.).

Odmienną kategorię stanowią przypadki, kiedy (przynajmniej w oczach współczesnych sprawie) obie strony- zarówno zwierze jak i człowiek zawinili tym samym. Zoofilia, w oczach Kościoła jeden z najcięższych grzechów, wiązała się najczęściej ze spaleniem żywcem podejrzanych. W 1596 roku w Montpellier na stosie zginął mężczyzna z osłem. Zwierze, które wierzgało kopytami zostało ich pozbawione przez kata tuż przed podpaleniem. Podobne, zaskakujące zestawienia (m.in. mężczyzna- krowa 1546; mężczyzna- maciora 1466 Corbeil; mężczyzna-klacz Niederrad 1609) pojawiają się w archiwach sądów europejskich do końca XVIII wieku. Jeszcze jeden przypadek niejaki Guyart został powieszony w 1606 r. w Chartres. Jego wspólniczka, którą była suka, została śmiertelnie uderzona w łeb i wraz z mężczyzną spopielona na stosie.

Zwierzęta łączone od zawsze z kultem Szatana bądź heretyckimi obrzędami bywały palone na stosie, w związku z oskarżeniami o herezję, bluźnierstwo, satanizm i czary. Kobietom oskarżonym o czary, a w rezultacie topionym w skórzanym worku często towarzyszyło zwierze, kojarzone z okultyzmem. Chociaż w wielu przypadkach ograniczano się do jego podobizny. Zdarzało się, że samo zwierze było palone na stosie pod zarzutem kacerstwa (herezji). Taką karę zgotowano kogutowi w Bazylei. Podzielił on los trudnej do oszacowania grupy kogutów, których jedyną winą było znoszenie jaj- wbrew naturze. Doszukiwano się w tym bezsprzecznego udziały sił mroku. Świnia która dopuściła się świętokradztwa (odważyła się pić poświęconą wodę) została powieszona w 1394 roku w Mortaign. Niewiele więcej szczęścia miała maciora, która nie bacząc, że jest dzień postu, jak gdyby nigdy nic zjadła dziecko, narażając się na sankcje kościelne.

W zasadzie procesy zwierząt zarzucono w XVIII wieku. Co więcej do tego czasu doprowadzano, w toku legalnego postępowania, do skazania przynajmniej kilku wilkołaków (m. in. słynnego Jeana Grenier ) . Nie oznacza to, że nie natkniemy się na nie w czasach niepokojąco nam bliskich. Jeszcze w 1864 roku na Słowenii została osądzona (sic!) i poćwiartowana świnia, która złośliwie pozbawiła dziecko uszu…

Okrucieństwo lewicy* husyckiej

2012-08-20T14:02:00.002+02:00

Fenomen ruchu husyckiego od stuleci rozpala wyobraźnię badaczy i miłośników historii. Dumny lud czeski głęboko wstrząsnął ładem późnośredniowiecznej Europy, uderzając w podstawy ówczesnego systemu społecznego i religijnego.

Społeczno-religijne zjawisko nie stanowiło bynajmniej monolitu. W łonie jego krzyżowały się wpływy różnorodnych stronnictw politycznych, nurtów teologicznych i interesów odmiennych grup społecznych. Na szczególną uwagę zasługują przedstawiciele barwnego środowiska radykałów, wyłaniającego się z ruchu wokół przepowiedni o nadejściu tysiącletniego Królestwa Chrystusowego na ziemi. Powszechnie wierzono, iż urzeczywistnienie owej utopii poprzedzić winna bezlitosna rozprawa z poplecznikami Antychrysta, z katolickim klerem, bogatym mieszczaństwem i pełną pychy szlachtą. Główne stronnictwo lewicy husyckiej, nazywane od swej siedziby bractwem taboryckim, pragnęło nadto oczyścić kult z bałwochwalczych w ich przekonaniu elementów narzuconych przez Kościół Katolicki. Naśladując surowość pierwotnej gminy chrześcijańskiej, występowali oni przeciwko przejawom sztuki chrześcijańskiej, rzymskokatolickiej liturgii i przywilejom kleru.

Długo tłumiona nienawiść do starego porządku wybuchła po śmierci króla Wacława IV 16 sierpnia 1419 r. Bezkarni ekstremiści stolicy zwrócili się przeciwko licznym praskim klasztorom, kościołom i kaplicom, jednakowo uznawanym za siedzibę sług Antychrysta. Brutalnie dewastowano ich wnętrza, niszcząc znajdowane tam obrazy, posągi, krucyfiksy i przybory liturgiczne, przedmioty uznawane za pogańskie rekwizyty. Zapamiętale tłuczono organy, wylewano oleje święte i rozsypywano zawartość relikwiarzy (radykałowie uznawali, że miejsce fałszywych relikwii znajduje się w zbiorniku z gnojówką). W pojęciu przedstawicieli ruchu wszystko to miało na celu oczyszczenie przestrzeni miejskiej, zbrukanej pozostałościami zabobonnego kultu. Nie bez znaczenia był jednak fakt, iż w klasztornych piwnicach odnajdywano także bogate zapasy pożywienia i wina, które należało odebrać fałszywym księżom i zakonnikom. Dewastacja miejsc i przedmiotów kultu stała się fragmentem codzienności husyckiej rewolucji. Do dziś zabytki Pragi pozostają milczącym świadectwem tamtych wydarzeń, jak nosząca ślady dekapitacji figura Chrystusa w kościele św. Krzyża. Postawy podobne szybko rozlały się na prowincję, gdzie ze szczególną gorliwością obalano przydrożne kapliczki i krzyże.

Jednocześnie ekscesom tym towarzyszyły napady na karczmy i domy publiczne, a także zdzieranie zbytkowych szat z przedstawicieli miejskich elit. Kronikarze donosili, iż latem 1419 r. z Pragi zniknęły niemal wszystkie domy uciech. Charakterystyczny dla taborytów, a także innych ekstremalnych ugrupowań jest bowiem najdalej posunięty rygoryzm w dziedzinie moralności. W artykułach bractwa znajdujemy zapowiedź karania śmiercią cudzołożników, złodziei, nierządnic, bluźnierców, karczmarzy, a nawet rzemieślników wyrabiających potępione przedmioty zbytku. W Pradze pod rządami taborytów wnet zapanowałaby posępna atmosfera teokracji, a na to mieszkańcy nie mogli się zgodzić. Szybko zatem podziękowano radykałom za ich pomoc w obronie miasta przed krzyżowcami.

W owym burzliwym okresie zdecydowano się (w obawie przed zbeszczeszczeniem) na ukrycie zwłok króla na terenie klasztoru zbracławskiego. Na nic się to jednak zdało. Radykałowie zwęszyli niebawem miejsce pochówku i natychmiast wdarli się do podziemi klasztoru. Wydobywszy zwłoki króla, złożyli je na ołtarzu pobliskiego kościoła, tam zaś, zarzuciwszy na głowę nieboszczka prześmiewczą koronę uplecioną z siana, częstowali go piwem, wznosząc głośne toasty (napastnicy wykazali zadziwiającą znajomość upodobań królewskich). Złupienie klasztoru, połamanie figur świętych, wyłupienie im oczu i obcięcie prawic, a także pozbawienie świętych obrazów bogatych ram, na końcu zaś spalenie wszystkiego stanowiło logiczne zwieńczenie ponurego przedstawienia.

W burzeniu reliktów tradycyjnej pobożności husyci wykazywali zatem niespotykaną pomysłowość, sprowadzając podobne czyny do bezlitosnej sztuki prześmiewczej. Słynny husycki kronikarz, Wawrzyniec z Brzezowej przytacza szokujący ówczesną pobożność czyn grupki praskich radykałów. Pochwycili oni figurkę Jezusa siedzącego na osiołku, od niepamiętnych czasów wykorzystywaną w odtwarzaniu wjazdu do Jerozolimy w Niedzielę Palmową. Wciągnęli ją na niedokończoną wieżę tamtejszej katedry, i zażądali, aby Chrystus do nich przemówił. Gdy, jak przewidywali, cudowna figura uparcie milczała, zrzucili ją z wysokości wieży, roztrzaskując o bruk.

Obroniwszy ojczyznę przed kolejnymi krucjatami organizowanymi dzięki ścisłej współpracy papieża z następcą Wacława, Zygmuntem Luksemburskim, husyci podjęli napady odwetowe, które przetoczyły się niebawem przez Śląsk i Łużyce. Prowincja śląska stanęła w ogniu; zdruzgotani kronikarze donosili o bestialstwach dokonywanych przez taboryckich napastników. Mieli oni polować na duchowieństwo, nie oszczędzać kobiet i dzieci. Głównym celem ich ataków były zasobne klasztory, w rabunku których posuwano się do zdejmowana miedzianego pokrycia dachów oraz demontowania dzwonów. Nie obyło się rzecz jasna bez wesołych trawestacji. Roczniki głogowskie donoszą o oddziale heretyków, którzy wynieśli zrabowane z kościoła wizerunki świętych, po czym, przywdziawszy skradzione ornaty, w krzykliwej procesji dwukrotnie okrążyli oblężone miasto wyszydzając katolickich obrońców. Inne przekazy wskazują, iż przynajmniej część skradzionych szat duchownych taboryccy krawcy przerabiali na szykowne stroje bojowe.

Ornaty stały się zresztą przedmiotem zaciekłego sporu między umiarkowanymi utrakwistami, którzy dopuszczali ich użycie, a taborytami, zajadłymi ich przeciwnikami. Z rozbrajającą szczerością zagrozili oni bowiem, iż odtąd spalą każdego duchownego odprawiającego Mszę w bluźnierczym stroju. W ich, opartym na dosłownym odczycie Pisma Świętego, pojmowaniu liturgii nie było miejsca na podobne innowacje.

Co ciekawe katoliccy autorzy zarzucali bezkompromisowym w tej kwestii taborytom pozyskanie z ciała zmarłego niebawem legendarnego Jana Żiżki skóry na bęben, którym miano zagrzewać kolejne pokolenia bożych bojowników do walki z kościołem Antychrysta.

Wbrew pozorom czynionym przez polski rynek wydawniczy istnieje imponująca literatura opisująca burzliwe dzieje ruchu husyckiego.

W poszukiwaniu omówionych wyżej motywów polecam w pierwszej kolejności najnowszą książkę S. Byliny, Rewolucja husycka. Przedświt i pierwsze lata,

Warszawa 2001.

Ponadto użyteczne w języku polskim są:

Paner A., Jan Žižka z Trocnova, Gdańsk 2002.

S. Bylina, Na skraju lewicy husyckiej, Warszawa 2005

Maleczyńska E., Ruch husycki w Czechach i w Polsce, Warszawa 1959. (ostrożnie)
Lambert M., Średniowieczne herezje od reformy gregoriańskiej do reformacji, tł.

W. J. Popowski, Warszawa-Gdańsk 2002.

Poza tym warto sięgnąć po klasyki obcojęzyczne:

Šmahel F., Husitské Čechy, struktury, procesy ideje, Praha 2000.

Kaminsky H., A History of the Hussite Revolution, Los Angeles 1967.

Leff G., Heresy in the later Middle Ages: The Relation of Heterodoxy to Dissent,

2 ed., Manchester 1999.

Artykuły:

Stejskal K., Funkce obrazu v husitstvi, “ Husitský Tábor”, 8 (1985) s. 19-22

Stejskal K., Ikonoklasmus českého středověku a jeho limity, “Umění”,

48(2000), s. 206-217..

M. Bartlová Understanding Hussite Iconoclasm: http://www.brrp.org/proceedings/brrp7/bartlova.pdf

*określenie lewica ma charakter umowny, funkcjonuje w literaturze przedmiotu, określając radykalne ugrupowania ruchu husyckiego popierające głęboką przebudowę społeczną, religijną i polityczną Królestwa. Nie ma zatem ów termin nic wspólnego z obecnym sporem światopoglądowym.

Pozdrawiam.

Trymus